نام قدیم همدان چه نام دارد؟
تاریخ همدان
در آثار تاریخی برای شهر همدان نام‌های بسیاری ارائه شده‌است، در زیر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود. اَمَدانه یا آمادی نخستین نام این شهر است که در کتیبه‌های آشوری پیلسر آمده‌است؛ بنابراین تاریخ بنای شهر همدان بیش از سه هزار سال است. هگمتانه یا هنگمتانه که به معنی محل تجمع می‌باشد ترکیبی است از دو واژهٔ هن دیس دیگر پیشوند "هم" (که در واژگان هندسه، اندازه، اندوختن و … نیز به همین شکل بازمانده است) و گاماتا دیس کهن واژه "آمدن"، که رو هم رفته به معنی هم-آیی و تجمع است. در یونانی اکباتان در پارس هگمتانه است. اپیفانیادر زمان سلوکیان و به افتخار آنتیوخوس چهارم، این شهر اپیفالیا نامیده‌شد؛ زیرا نام این شاه سلوکی، "آنتیخوس اپیفانس" بوده‌است. اخمثا نام شهر همدان در تورات اخمثا نوشته‌شده‌است. اخمثار را به شهر دوستی و مکان دوستی ترجمه کرده‌اند زیرا شاهان ایران در تابستان دوستان خود را به این شهر دعوت می‌کردند. آکسایا بعضی از نویسندگان بر این باورند که نام این شهر پیش از مادها آکسایا بوده که در فرهنگ آشوری کار-کاسی به معنی شهر کاسیان است. همدان واژهٔ همدان گرفته شده از ham= han= ha (از ریشهٔ gam) و به معنی جای یا شهر و اجتماعات آمده‌است. اعتماد السلطنه بر این باور بود که نام این شهر «همدان» بوده‌است زیرا هم به معنی اتفاق و دان به معنی ظرفیت است، یعنی مجمع متفقین. تاریخ همدان
همدان مرکز استان همدان و یکی از کهن‌ترین شهرهای جهان است. نام آن برای نخستین بار به نام اَمَدانه یا آمادی در کتیبهٔ تیگلت‌پیلسر یکم (۱۱۰۰ پیش از میلاد) پادشاه آشور آمده‌است. این شهر پایتخت پادشاهان ماد بوده و در دوران‌های هخامنشی و اشکانی پایتخت تابستانی آنان نیز بوده‌است. نام‌های همدان
همدان از شهرهای کهن ایران است و نام آن برای نخستین بار به نام اَمَدانه یا آمادی در کتیبهٔ تیگلت‌پیلسر یکم (۱۱۰۰ پیش از میلاد) پادشاه آشور آمده‌است. این شهر پایتخت پادشاهان ماد بوده و در دوران‌های هخامنشی و اشکانی پایتخت تابستانی آنان بوده‌است. تاریخ همدان
روایات موجود در باب علت پیدایش نخستین شهر مادی یعنی هگمتانه حاکی از آن است که این شهر در پی تشکیل اولین نهادهای اداری-سیاسی در کشور، و به سبب ضرورت وجود سکونت‌گاهی جهت استقرار نهادهای مذکور و کارگزاران آن، توسط دیاکو بنیان‌گذار شاهنشاهی ماد ساخته شد. از طرفی دیگر با آنکه مشهور است اکباتان یا هگمتانه در محل همدان کنونی بوده‌است اما برخی معتقدند که همدان کنونی، اکباتانی که هرودوت گفته‌است، نیست بلکه شهر همدان همان اَمَدانه یا آمادی است که نام آن در کتیبهٔ تیگلت‌پیلسر یکم آمده‌است و تاریخ احداث آن به بیش از (۱۱۰۰ سال پیش از میلاد) برمی‌گردد. پولیبیوس مورخ یونانی (۲۰۴–۱۳۲ پیش از میلاد) بدون اینکه خود شهر هگمتانه را دیده‌باشد، می‌نویسد در دامنهٔ کوه الوند شهر هگمتانه با قلعه و ارک مستحکم و عجیب و حیرت‌آور قرار گرفته، قصر شاهی درون آخرین قلعهٔ آن استوار گردیده‌است. چوب‌هایی که در کاخ به مصرف رسیده پوشیده از زر و سیم و درها و ستون‌ها و رواق‌ها با هزاران گونه کنده‌کاری‌ها و نقش و نگارها آراسته شده، یک تیر عاری از زیور و یک دیوار بی‌پیرایه در آن کاخ یافت نمی‌شود. حتی کاشی‌هایی که زینت بخش ازاره‌ها و دیوارهای درونی قصر است با پوششی از آب و نقره سیم‌اندود گشته‌است. همدان
نخستین باری که اسم این شهر برده شد، در حدود ۱۱۰۰ سال پیش از میلاد بود که نام همدان را "اَمدانه" ذکر شده‌است. این شهر تحت نام‌های دیگری از قبیل "هگمتانه"، "هگمتان"، "اکباتان"، "اکباتانا"، "آمدانه"، "آنادانا" نیز نوشته شده‌است. در کتیبه‌های آرامی نو آشوریی نام آن شهر "آمدانه" آمده، این اسم بایستی مشتق از کلمهٔ ماد باشد چنان‌که آشوریان قوم ماد را "آمادای" ذکر کرده‌اند. از این رو آمادانه به معنی محل مادها و جایی‌است که مادها زندگی می‌کردند. در دوران مادها به زبان پارسی باستان این شهر "هگمتانه" یا "هگمتانه" به معنی «جای تجمع» خوانده می‌شد. "اکباتان" نیز همان تلفظ هگمتانه به زبان یونانی است.
تاریخ همدان
هخامنشیان پایتخت تابستانی و ضرابخانهٔ هخامنشیان دیاکو
پس از به پادشاهی رسیدن، اولین اقدام دیاکو گماشتن نگهبانانی برای خود و نیز ساخت پایتخت بود. شهری که دیاکو برای این منظور برگزید در زبان فارسی باستان هگمتانه و به زبان یونانی «اکباتان» خوانده می‌شد که همدان امروزی دانسته می‌شود. هگمتانه به معنی «محل اجتماع» یا «شهری برای همه» است و اشاره‌ای است به گرد هم آمدن طوایف مادی که سابقاً متفرق بودند. او در اواخر قرن هشتم پیش از میلاد، دستور داد تا یک دژ مستحکم بر روی تپه‌ای در این شهر ایجاد شود تا همهٔ امور نظامی، دولتی و خزانه‌داری در آن انجام گیرد. هرودوت توضیح می‌دهد که این مجتمع پادشاهی، توسط هفت دیوار متحدالمرکز که هر دیوار داخلی از دیوار بیرونی بلندتر بود و بر آن اشراف داشت، ساخته شد. این هفت دیوار، هرکدام به رنگ خاصی تزیین شده بود، دیوار اول (بیرونی) سفید، دومین دیوار به رنگ سیاه، سومی به‌رنگ سرخ تند، چهارمین آبی، پنجمی سرخ باز، ششمین دیوار به‌رنگ مسی و هفتمین و درونی‌ترین دیوار نیز طلایی‌رنگ بود. این نوع رنگ‌آمیزی در بابل، نشانهٔ سیارات هفتگانه بودند ولی در هگمتانه، تقلیدی از بابل بود. قصر پادشاه به همراه گنجینه‌هایش هم در درون آخرین دیوار جای داشت. اگر چه این روایت هرودوت با آنچه که در منابع آشوری آمده — که حاکی از وجود سرکردگان مختلف در سرزمین ماد تا سال‌ها بعد از دیاکو است — مطابقت ندارد و تأسیس دستگاهی سلطنتی مستقل و ساخت چنین مجتمع پادشاهی بزرگ، چیزی نبوده‌است که آشوریان به راحتی در برابر آن سکوت کنند لذا این سخنان هرودوت اغراق‌آمیز می‌نماید یا بیانگر تصویری ساخته و پرداخته از دوره‌های بعد از حکومت دیاکو است. در هر حال پلیبیوس مورخ معروف یونانی در کتاب خود و در شرح همدان از این کاخ یاد کرده‌است که از عمر دراز این کاخ حکایت می‌کند. به عقیدهٔ برخی از مورخین و باستان‌شناسان، تپه‌ای که هم‌اکنون در شهر قرار دارد و به نام تپهٔ هگمتانه معروف است، محل واقعی شهر باستانی هگمتانه بوده‌است. تاریخ همدان
تازش مغولان به همدان طی سال‌های ۶۱۸ و ۶۲۱ آنجا را همچون دیگر شهرهای آباد و بزرگ ایرانزمین یکسره دستخوش ویرانی ساخت. بیشتر مردم در دفاع قهرمانانه جان خود را باختند و بعداً شهرکی در حومه شمالی شهر بنام همدان نو، پا گرفت. همدان
همدان در ردیف نخستین شهرهایی است که علویان از طبرستان به آنجا هجرت کرده و در آن زندگی کردند. شهر همدان قرن‌ها یعنی از ورود ابوالقاسم بطحایی علوی تا حملهٔ مغول یکی از پایگاه‌های بزرگ علویان بوده‌است. به همین سبب قبرهای برخی از فرزندان و نوادگان امامان شیعه که در همدان منزل نمودند، هم‌اکنون به صورت امامزاده و زیارتگاه در شهر برجای مانده‌است که از جمله می‌توان به امامزاده عبدالله، امامزاده کوه، امامزاده حسین، امامزاده اهل ابن علی، امامزاده اسماعیل امامزاده هادی، امامزاده یحیی، امامزاده عیسی‌بن‌احمد و امامزاده خضر اشاره کرد. مدرسه آلیانس همدان
مدرسه آلیانس نام یکی از مدارس قدیم شهر همدان است. این مدرسه داری دو شعبهٔ پسرانه و دخترانه بود. سرشناس ترین معلّم این مدرسه، یاور همدانی بود. اصفهان
گابا، گابیه، گابیان، گبی، گی، جی، اسپادانا، سپهان، اسپهان، سپاهان، اصفاهان، صفاهان، اصفهان، اصبهان و دارالیهودیه از نام‌های کهن اصفهان هستند. جی در واقع زی zi بوده است. دیاکونوف در تاریخ ماد می‌نویسد: پس از فتح توسط اعراب مسلمان و چون در نوشتار عربی فصیح حرف «پ» وجود نداشته به مرور زمان واژه اسپهان به صورت «اصفهان» تلفظ گردید. تاریخ همدان
از اواسط قرن سوم ریاست شهر بعهده سادات حسنی کوچیده به آنجا قرار گرفت که به‌عنوان علویان و سپس علاءالدوله‌های همدان حدود چهار قرن این مقام را به‌طور موروثی داشتند. همدان
پیوند اصلی این مابین دو شهر کولاب و همدان، به علت مقبره میر سید علی همدانی عارف و صوفی زاده‌شده در همدان است که در کولاب دفن شده‌است. خواهرخواندگی همدان با یکی از شهرهای ایتالیا، پیشنهاد شده‌است. بازار همدان
بازارچه‌های معروف عبارت‌اند از: ۱- بازارچه اسمعلی خان ۲- بازارچه امامزاده یحیی. ۳- بازارچه پل پهلوانها. ۴- بازارچه توت قمی ها/ پل یخچال/ محل فرنگی‌ها. ۵- بازارچه جاگله. ۶- بازارچه جولان. ۷- بازارچه چمن ورمزیار. ۸- بازارچه درود آباد/ دورد آباد. ۹- بازارچه دوگوران. ۱۰ – بازارچه شالبافان. ۱۱- بازارچه شریف الملک. ۱۲- بازارچه کبابیان. ۱۳- بازارچه کلپا. ۱۴- بازارچه کولانج/ کولانه. ۱۵- بازارچه محله حاجی. ۱۶- بازارچه مصلی/ فراش باشی. ۱۷- بازارچه مظفریه. ۱۸- بازارچه میدان مال فروش‌ها. ۱۹- بازارچه نظر بیک. کوفته همدانی
کوفته همدانی یکی از خوارک‌های سنتی استان همدان است که به‌ویژه برای سیزده‌به‌در طبخ می‌شود. کوفته همدانی از گوشت گوسفندی، لپه، نخود، برنج و آرد نخودچی تهیه شده و در میان آن تخم مرغ پخته، آلو و گردو قرار می‌گیرد. تاریخ همدان
در عهد ایلخانان این شهر تا حدی اهمیت سابق را بازیافت. هلاکوخان آنجا را آمادگاه کرد و اباقاخان در همان‌جا مرد، در زمان وزارت خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی (۶۴۵و الی ۷۱۸ ق) این شهر از توجهات آن وزیر بهسازگر و دانشمند برخوردار شد، اما در دوره‌های تیموری و ترکان باز از تهاجمات برکنار نماند. پیشینه نام اصفهان
شهر اصفهان از روزگاران کهن تا کنون به نامهای: آپادانا، آصف‌هان، اسباهان، اسبهان، اسپاتنا، اسپادنا، اسپاهان، آسپا، آسپدان، اسپدانه، اسپهان، اسفاهان، اسفهان، اصباهان، اصبهان، اصپدانه، اصفاهان، اصفهان، اصفهانک، انزان، بسفاهان، جی، دارالیهودی، رشورجی، سپاهان، سپانه، شهرستان، صفاهان، صفاهون، گابا، گابیان، گابیه، گبی، گی، نصف جهان و یهودیه سرشناس بوده‌است. دانشنامه استان همدان
"گورستان های قدیم و جدید" مزارهاو بقعه ها: مزار باباطاهر، مزار بوعلی سینا، مزار عین القضات، بقعه ی خضر، گنبد علویان، استر و مردخای، برج قربان، گلزارهای شهدا / گورستان یهودیان / گورستان ارامنه / سنگ قبرها/ ... باشگاه فوتبال پاس همدان
ریشه این تیم به باشگاه فوتبال پاس تهران بر می‌گردد. پس از پایان فصل ۸۶–۸۵ باشگاه پاس تهران به شهر همدان منتقل شد. در ابتدا خبرهایی دربارهٔ غیرقانونی بودن این انتقال منتشر شد، سپس اعلام شد باشگاه بدون دریافت پول به شهدای همدان هدیه شده‌است. ابتدا قرار بود باشگاه با نام "شهدای الوند همدان" به همدان منتقل شود، اما پاس همدان (مخفف پیروزی، استقامت، سرافرازی) نام گرفت. بر اساس تفاهم‌نامه‌ای میان نیروی انتظامی و باشگاه پاس همدان، باشگاه پاس همدان می‌تواند همچنان از بازیکنان مشمول خدمت سربازی استفاده کند. انتقال پاس به همدان، زمینه‌ساز انتقال صباباتری به قم و پیکان به قزوین شد. تاریخ همدان
اکثر تاریخ‌نگاران اتفاق دارند که ابوالقاسم بطحایی علوی سر دودمان علویان همدان است. او به همراه گروهی از علویان از طبرستان به همدان مهاجرت کردند و برای علویان همدان شالوده‌ای محکم ریختند. محمد بطحایی پس از مهاجرت محیط را در همدان مناسب یافت و به سرعت قدرت و مکنتی برای علویان همدان فراهم نمود و به جبران خساراتی که علویان در حاشیه دریای مازندران از سامانیان (۲۶۱–۳۸۹) و آل‌زیار (۳۱۶–۲۳۴) دیده بودند، پرداخت. علویان طبرستان پس از ۶۴ سال قدرتمندی در ناحیه طبرستان عاقبت تار و مار شده و در گوشه و کنار فلات ایران پراکنده گردیدند. اما در همدان اقبال با آنان یار گردید. همدان
پس از به خاک و خون کشیدن مردم همدان و تسلط کامل مغولان بر این شهر بایدوخان ششمین ایلخان مغول در سال ۶۹۵ هجری در این شهر تاجگذاری کرد و به سبب اینکه به این شهر و مردم آن علاقه‌مند شده‌بود، با کوشش تمام به ترمیم آن پرداخت و دیگر حکام مغول هم از وی پیروی کردند؛ بدین طریق در عهد ایلخانان در قرون هفتم و هشتم هجری، این شهر تا حدی رونق و اهمیت سابق را بازیافت. خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی در دوران فرمانروایی ۳ تن از ایلخانان مغول در مقام وزارت بود و این شهر از توجه آن وزیر به‌سازگر و دانشمند برخوردار شد. ابنیهٔ مهمی مانند آرامگاه استر و مردخای، مقبرهٔ سابق باباطاهر، امامزاده اظهر و امامزاده هود و غیره از این دوره برجای مانده‌است. این رونق و آبادانی دیری نپایید و لشکریان تیمور شهر را تصرف و ویران نمودند. پس از آن همدان برای حدود ۳۰۰ سال تقریباً به فراموشی سپرده‌شد. همدان
موزه‌های تاریخ طبیعی همدان، هگمتانه، بوعلی‌سینا، دفاع مقدس، موزه سفال، نظری، حمام قلعه، مفاخر و مشاهیر همدان و صنایع دستی همدان موزه‌های شهر همدان هستند. حمام قلعه
حمام قلعه یکی از حمام‌های قدیمی استان همدان است که با معماری ایرانی اسلامی در شهر همدان واقع شده‌است. حمام قدیمی قلعه که به حمام حاج محمد سعید نیز معروف است در یکی از محله‌های قدیمی و اصیل همدان به نام محله قلعه یا قاشق تراشان در خیابان شریعتی، کوچه مهر قرار گرفته‌است. این حمام احتمالاً در اواخر دوره قاجار بنا شده و دارای مساحتی حدود ۱۵۰۰ مترمربع است. این بنا در تاریخ ۱۳۸۰/۱۲/۲۵ به شماره ۵۰۲۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. ملا پروین همدانی
علی‌اکبر همدانی، متخلص به پروین از شاعران پرآوازه همدان، همنشین شاعران هم‌دوره خود در زمان قاجاریه بوده‌است. در برخی از منابع نام او علی‌اکبر و در برخی دیگر محمد قید شده ولیکن نام علی‌اکبر به درستی نزدیک‌تر است. تولد او را در سال ۱۲۳۸ هجری قمری آورده‌اند. نویسنده کتاب «بزرگان و سخن‌سرایان همدان» در مجلد دوم که در سال ۱۳۴۲ خورشیدی منتشر شد از پروین همدانی این‌گونه نقل می‌کند: «"پروین شاعری ادیب و فاضل و نیک‌اعتقاد و سخن‌سنج و متدین بود، اما روزگار به تنگدستی می‌گذرانید. دیوان اشعارش بنا به قول حاج شیخ آقا بزرگ طهرانی در نزد حاج شیخ عبدالمجید همدانی موجود و مضبوط است".» شهرستان همدان
شهرستان همدان با وسعتی حدود ۴٬۱۱۸ کیلومتر مربع، از خط‌الرأس رشتهکوه الوند تا مرزهای شرقی استان کشیده شده‌است.  شرقی‌ترین نقطهٔ این شهرستان ۴۹ درجه و ۲۷ دقیقه، و غربی‌ترین آن ۴۸ درجه و ۲۰ دقیقه از نصف‌النهار گروینچ فاصله دارد و در حد فاصل ۳۴ درجه و ۳۵ دقیقه، تا ۳۵ درجه عرض شمالی واقع شده‌است. شهرستان همدان، از شمال به شهرستان‌های فامنین و کبودراهنگ، از جنوب به تویسرکان و ملایر، از شرق به استان مرکزی و از غرب به شهرستان بهار محدود می‌شود. همدان
بوعلی سینا از نادر دانشمندان و نوابغ روزگار در سال ۳۷۰ قمری در "خرمیثین" از توابع بخارا به دنیا آمد. او در سال ۴۰۶ هجری قمری در زمانی که همدان پایتخت آل بویه بود، وارد این شهر شد و پس از مدتی شمس‌الدوله دیلمی او را وزیر خود ساخت. بوعلی سینا در زمان اقامت در همدان در مدرسهٔ بزرگ شهر تدریس می‌کرد و در همچنین فرصت این را یافت تا بسیاری از تألیفات خود را به پایان رساند. مدتی نیز مورد بی‌مهری قرار گرفت و سرانجام به سال ۴۲۸ هجری قمری در باغ دوستش در همدان درگذشت. آرامگاه بوعلی‌سینا هم‌اکنون در میدانی به همین نام در همدان قرار دارد. عارف قزوینی نیز سال‌های آخر عمر خود را در درهٔ زیبای مرادبیگ همدان سپری کرد. او در سال ۱۳۱۲ خورشیدی در همدان فوت کرد و آرامگاه او در جوار آرامگاه بوعلی‌سینا قرار دارد. آرامگاه بوعلی‌سینا نماد شهر همدان و همچنین یکی از نمادهای پیشینهٔ ایران در فرهنگ جهان و دانش و علم به‌شمار می‌رود. همدان
هَمِدان، هَمَدان () یا به گویش محلی هِمِدان یکی از کلان‌شهرهای ایران در منطقهٔ غربی و کوهستانی ایران و مرکز شهرستان و استان همدان است. این شهر در دامنهٔ کوه الوند و در بلندای ۱٬۷۴۱ متری از سطح دریا واقع شده‌است و از شهرهای سردسیر ایران به‌شمار می‌آید. همدان قدیمی‌ترین شهر ایران و از کهن‌ترین شهرهای جهان است. در سال ۱۳۸۵ مجلس شورای اسلامی در مصوبه‌ای همدان را «پایتخت تاریخ و تمدن ایران» اعلام کرد. همدان اولین پایتخت نخستین شاهنشاهی ایران، مادها بوده‌است. با این حال قدیمی‌ترین آثار یافت‌شده از محوطهٔ باستانی هگمتانه و نیز کتیبه‌های گنج‌نامه مربوط به دوران هخامنشیان هستند. همچنین این شهر در روزگار هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان، آل بویه و سلجوقیان نیز یکی از پایتخت‌های کشور بوده‌است. هم‌اکنون استان همدان به دلیل داشتن مراکز تاریخی و دیدنی به عنوان پنجمین شهر فرهنگی و گردشگری کشور شناخته می‌شود و از نظر علمی نیز با وجود مراکز دانشگاه بوعلی سینا، دانشگاه صنعتی همدان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان، دانشگاه پیام نور همدان و مراکز دیگر، به عنوان یکی از قطب‌های دانشگاهی کشور شناخته شده‌است. آرامگاه بوعلی‌سینا نماد شهر همدان و همچنین یکی از نمادهای پیشینهٔ ایران در فرهنگ جهان و دانش و علم به‌شمار می‌رود. گویش همدانی
جمع همدان
این پایان ایرادات گرفته‌شده از سوی این کارشناسان نیست، آن‌ها حتی معتقدند که با توجه به ضعف مدیریت مسئولان گردشگری بعید نیست در آینده‌ای نزدیک به بهانهٔ توسعهٔ بیشتر فضاهای گردشگری، مانند پیست اسکی و سایر ورزش‌های زمستانی، مسئولان بیش از پیش با طرح‌های خود به‌سوی دامنه‌های الوند رفته و تمام زیبایی‌های آن را از بین ببرند. در همدان تعدادی مساجد قدیمی و با قدمت بیش از چند صد سال بر جای مانده‌است که مسجد جامع همدان، مسجد میرزا تقی و مسجد میرزا تقی از شهرت بیشتری برخوردار هستند. همدان
وجود محله‌ها با نام‌های شال‌بافان، قاشق‌تراشان، قصابان، صابونی‌ها و سبدباف‌ها، دال بر حرفه و فنی‌است که یا در خود محله صورت می‌گرفت یا ساکنان آن از این صنف و رسته تشکیل می‌شده‌اند. محلهٔ یهودی‌ها، ارامنه و آشوری‌ها بیانگر سکونت اقلیت‌های مذهبی بود. محلات آقاجانی‌بیگ، نظربیگ و در حومهٔ جنوبی شهر، دره مرادبیگ با پسوند بیگ آمده‌است. بیگ از القاب ترکی و به معنای مِهتر و بزرگ، لقب یا عنوان کلی نجبا و بزرگان ترک است و احتمال می‌رود این نام‌ها، از نام بیگ‌های صاحب نفوذ ساکن در این محله‌ها گرفته شده باشند. شهرداری همدان
شهرداری همدان در میدان آرامگاه بوعلی در مرکز شهر همدان قرار دارد. تاریخ همدان
خواجوی کرمانی از همدان یاد کرده‌است: مدرسه نصرت (همدان)
مدرسهٔ نصرت نام یکی از مدارس قدیم شهر همدان است. این مدرسهٔ دولتی بود و در سال(۱۲۹۵٫ش/۱۳۳۳٫ق) در همدان تأسیس شد. این مدرسه از آثار و موسسات حزب سوسیال دموکرات همدان به شمار می‌آمد که به گفته موسی نثری به همت جمعی از معارف خواهان همدانی دایر گردید. در تأسیس این مدرسه افراد دموکرات همدانی همچون فریدالدوله، علی محمدآزاد، موسی نثری، فریدالسلطان و غمام نقش به سزایی داشتند. بنابر آنچه فریدالدوله خود اشاره نموده، از سال(۱۳۳۱٫ق/۱۲۹۲٫ش) برای تأسیس مدرسه نصرت در همدان فعالیت کرده و از مردم اعانه می‌گرفته‌است. نخستین مدیر این مدرسه میرزا عطاالله خان از اعضا سوسیال- دموکرات همدان بود. پس از او فریدالدوله و بعد از وی شمس‌الله خان عهده‌دار این مقام شدند. فضای آموزشی مدرسه بعدها گسترش پیدا کرد و دارای ۸ کلاس شد و سرپرستی آن را هیئت «شورویه» به عهده گرفت و سپس نثری به ریاست مدرسه برگزیده شد. در سال۱۳۵۴٫ش نثری از مدیریت مدرسه نصرت به ریاست معارف همدان رسید. در این زمان او کوشید دوره اول متوسطه نصرت را کامل سازد و به همین منظور جایگاهی را برای آن مدرسه خرید و مردم را تشویق کرد که فرزندانشان را به آن مدرسه بفرستند. مدرسه نصرت یکی از مهمترین و قدیمی‌ترین مدارس همدان بود که در آن معارف و مشاهیر شهر جمع شده و به تعلیم و تعلم می‌پرداختند. جاذبه‌های گردشگری استان همدان
] دیاکو
برخی از مورخان، از جمله هنری راولینسون عقیده دارند که هگمتانهٔ مذکور در نوشته‌های هرودوت، همدان کنونی نیست و محل پایتخت قدیم ماد را باید در تخت سلیمان و در نزدیکی دریاچهٔ ارومیه به‌طرف جنوب شرقی، جستجو کرد؛ ولی برخی از پژوهشگران، هم‌چون ژاک دمورگان معتقدند که هگمتانهٔ هرودوت، همان محل همدان امروزی است و از برآمدگی‌های زمین و تپه‌ها، جاهای هفت قلعه دژ هگمتانه را می‌توان تشخیص داد. شهرستان همدان
این شهرستان بر اساس سرشماری عمومی سال ۱۳۷۵ دارای ۵۶۳٬۴۶۶ نفر جمعیت و تراکم نسبی ۱۳۶٫۸ در هر کیلومتر می‌باشد و از چهار شهر همدان، مریانج، جورقان و قهاوند و ۲ بخش و ۹ دهستان تشکیل شده‌است. همدان
شهر همدان بر روش طراحی شهرهای دایره‌ای یا متحدالمرکز استوار است که در اصطلاح جغرافیا به این‌گونه شهرها سبک باروک گفته می‌شود. میدان مرکزی همدان در حکم همان نقطهٔ مرکزی دایره‌است. بنای این میدان در سال ۱۳۰۷ خورشیدی آغاز و از اوایل ۱۳۱۱ مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌است. شعاع میدان مرکزی همدان ۸۰ متر است. در فاصله‌های دورتر از محیط این میدان بلوارها و خیابان‌ها با شعاع بزرگتر قرار دارند که در حال حاضر به علت توسعهٔ شهر در برخی از جهت‌های شهر تا دایرهٔ سوم هم رسیده‌است. به این دایره‌ها در اصطلاح خیابان‌های کمربندی گفته می‌شود. ۶ خیابان اصلی شهر به نام‌های باباطاهر، اکباتان، شهدا، تختی، بوعلی و شریعتی، به میدان مرکزی همدان وصل شده‌اند. عرض این خیابان‌ها ۳۰ متر است و با فاصلهٔ ۶۰ متر و زاویهٔ ۶۰ درجه‌ای به شش جانب شهر منشعب می‌شوند. شهرداری همدان در میدان آرامگاه بوعلی قرار دارد. همدان
امین‌الله رضایی، پدر نقاشی سورئال ایران و شاعر، یاور همدانی نخستین گردآورنده گویش همدانی و ترانه‌سرای محلی و غزل‌سرا، هوشنگ ایرانی پدر شعر سورئال فارسی و شعر نو عرفانی ایران، احسان یارشاطر بنیان‌گذار و سرویراستار دانشنامه ایرانیکا، ویگن، از پیشروان موسیقی پاپ در ایران، مصطفی رحماندوست شاعر، نویسنده و مترجم کتاب‌های کودکان و نوجوانان، پرویز اذکایی پژوهشگر و دارای تألیفات بسیار در مورد کتابشناسی، رجال‌شناسی، تاریخ علم و تاریخ همدان، پروفسور ساموئل رهبر پژوهشگر پرآوازهٔ ایران در زمینهٔ هموگلوبین، شیرین عبادی نخستین و تنها ایرانی برندهٔ جایزه صلح نوبل شخصیت‌های دوران معاصر همدان هستند. باباطاهر
آرامگاه باباطاهر در شمال شهر همدان و در میدانی به نام وی قرار دارد. حمدالله مستوفی به سال ۷۴۰ ه‍.ق در نام بردن از همدان این شهر را به نام همدان باباطاهر اسم می‌برد که نشان از مشهور بودن همدان به نام باباطاهر است. این آرامگاه در سال ۱۳۴۴ ساخته شده و در سال ۱۳۸۳ بازسازی شده‌است. بنای مقبره باباطاهر در گذشته چندین بار بازسازی شده‌است. در قرن ششم هجری برجی آجری و هشت ضلعی بوده‌است. در دوران حکومت رضاشاه پهلوی نیز بنای آجری دیگری به جای آن ساخته شده بود. درجریان این بازسازی لوح کاشی فیروزه‌ای رنگی مربوط به سده هفتم هجری به دست آمد که دارای کتیبه‌ای به خط کوفی برجسته و آیاتی از قرآن است و هم‌اکنون در موزه ایران باستان نگهداری می‌شود. احداث بنای جدید در سال ۱۳۴۴ خورشیدی به همت انجمن آثار ملی و شهرداری وقت همدان و توسط مهندس محسن فروغی انجام شده‌است. این بنای تاریخی طی شماره ۱۷۸۰ در تاریخ ۲۱ فروردین ۱۳۷۶ به ثبت آثار تاریخی و ملی ایران رسیده‌است. در اطراف بنای جدید فضای سبز وسیعی احداث شده‌است. استان همدان
استان همدان بین ʺ۱۱ ʹ۵۹ ˚۳۳ تا ʺ۲۷ʹ۴۴˚۳۵ عرض شمالی و ʺ۲۳ ʹ۴۴ ˚۴۷ تا ʺ۵۱ ʹ۲۷ ˚۴۹ طول شرقی قرار دارد. مساحت این استان ۱۹۴۹۳ کیلومتر مربع است. همدان
در مورد زمان و چگونگی احداث و نام بنیان‌گذار شهر همدان بین روایت‌های مورخین و جغرافیدانان یونانی و همچنین مابین مورخین اسلامی اختلاف‌نظر وجود دارد. به گفتهٔ هرودوت این شهر را نخستین شاه ماد دیاکو بنیان نهاده‌است. نبرد همدان
نبرد همدان نبردی بود بین سپاهیان امین عباسی به رهبری عبدالرحمان جبله و سپاهیان مأمون عباسی به رهبری طاهر پوشنگی در نزدیکی همدان که به شکست قوای امین انجامید. تاریخ همدان
در دوره زندیه همدان در دست امیران آن خاندان می‌گردید و ظهور طایفه قراگوزلوها در عرصه سپاهیگیری و سیانت در همدان از آثار همین دوره است. همچنین علی مرادخان خواهرزاده کریم خان والی همدان که پس از مرگ کریم‌خان ادعای استقلال‌طلبی داشت، همدان را مرکز و پایتخت خود قرار داد و به نام خود سکه ضرب نمود. او توانست شش سالی در برابر شاه قاجار مقاومت کند. همدان
همچنین سیر، انگور، آلو، آلبالو، شیرهٔ انگور، قیسی، مویز، کشمش تیزابی، لواشک، تخمه آفتاب‌گردان، گردو، باسلوق، خیارشور، گیاهان دارویی، عسل، گیوه، قالی و چرم ره‌آوردهای شهر همدان هستند. رئیس اتحادیه قنادان همدان این شهر را قطب شیرینی‌های سنتی غرب کشور خوانده‌است. برخی از شیرینی‌های سنتی همدان ۱۵۰ تا ۲۰۰ سال قدمت تولید دارند. از جمله این شیرینی‌ها می‌توان کماج، شیرمال، حلوازرده، انگشت‌پیچ، آب‌نبات قیچی، حلوا لوزی، شیرینی چای بغدادی، نان چای و راحت‌الحلقوم را نام برد. همدان (یمن)
جمعیت آن ۱۲۲ نفر (۸ خانوار) می‌باشد. گویش همدانی
جمع همدان
از هتل‌های شهر همدان می‌توان از: هتل پارسیان آزادی (بلوار ارم)، هتل بوعلی (خیابان بوعلی)، هتل باباطاهر (میدان باباطاهر)، هتل یاس (میدان امام همدان)، هتل هگمتانه (بلوار شهید رجایی)، هتل مرمر (چهارراه شریعتی)، هتل آریان (خیابان تختی)، هتل پارسیان ارم (بلوار ارم) و هتل آپارتمان خاتم (میدان فلسطین) نام برد. همدان
همدان به «شهر اطلسی‌ها» شهرت دارد. تاریخ همدان
ساسانیان پایتخت تابستانی تاریخ همدان
در شاهنامه فردوسی از همدان یاد شده‌است. فردوسی همدان را گرانمایه‌شهر لقب نهاده‌است. زمانی که خسروپرویز از دست و هرمزد پسر انوشیروان فرار می‌کند گروهی از بزرگان به یاری خسرو پرویز می‌شتابند و او را شاه ایران می‌خوانند. هرمزد انوشیروان، آیین‌گشسب را به تعقیب آنها می‌فرستند، و در شهر همدان آیین‌گشسب لشکر را جایگاه می‌سازد. در همدان آیین‌گشسب به دنبال کسی است که او را از آینده آگاه کند: هفت لانجین
هفت لانجین یا هفت خواهران دو سنگ قدیمی بود که در شهر همدان قرار داشت و مورد احترام و زیارت مردم همدان قرار داشت. این هفت سنگ با توسعهٔ شهر از بین رفته و در زیر ساختمان‌های جدید مدفون شدند، با این حال اشاره‌های بسیار به آن‌ها در فرهنگ و فولکلور مردم شهر همدان سبب شده تا خاطرهٔ آن در ذهن نسل‌های جدید مردم این شهر نیز حفظ شود و اهمیت تاریخی آن به قوت خود باقی بماند. مدرسه فخریه مظفری
مدرسه فخریه مظفری نام یکی از مدارس قدیم شهر همدان است. در کتاب خاطرات و اسناد علی‌خان ظهیرالدوله حاکم همدان(۱۳۲۵٫ق) نام این مدرسه به عنوان اولین مدرسه به سبک جدید در شهر همدان آمده است. این مدرسه در حوالی سال ۱۳۲۰ قمری تأسیس و شروع به کار نمود. مدیر آن طبق اطلاعات ارائه شده در کتاب فوق تقی نراقی بوده‌است. سامن
سامن مرکز بخش سامن و از شهرهای شهرستان ملایر در استان همدان است.  شهر سامن از کهن ترین شهر های ایران محسوب می‌شود و همچنین شهر زیر زمینی سامن که قدمتش به دوران اشکانیان بازمی‌گردد، در این شهر قرار دارد. شهرستان تویسرکان
شهرستان تویسرکان متشکل از ایلات و طوایف لر زبان با مساحتی معادل ۱٬۵۵۶ کیلومتر مربع، ۷‎٫۹۸ درصد از مساحت استان همدان را دربرگرفته است. مختصات جغرافیایی آن بین مدار ۳۴ درجه و ۲۰ دقیقه تا۳۴ درجه و ۴۸ دقیقه عرض شمالی و ۴۸ درجه و ۵ دقیقه تا ۴۸ درجه و ۳۸ دقیقه طول شرقی است. تویسرکان یکی از شهرهای بسیار کهن و باستانی ایران است که قدمتش به ۳ تا ۴ هزار سال پیش می‌رسد. نام اولیهٔ این سرزمین زورآور یا رودآور بوده که در حال حاضر از این نام روستایی به نام رودآور در ۷ کیلومتری جنوب غربی شهر تویسرکان باقی مانده‌است. برخی معتقدند تویسرکان از ۲ قصبهٔ توی و سرکان تشکیل شده که سرکان فعلاً در ۲ کیلومتری شمال شهر وجود دارد و توی هم همان تویسرکان کنونی است. پرویز اذکایی یکی از مورخان نامی همدان در همدان‌نامه‌اش دربارهٔ وجه تسمیهٔ تویسرکان آورده‌است: نخست باید معنای اسم توی را دانست که تنها با اسم قریهٔ توبین میان ده‌های موبین و برفین در ناحیهٔ قدیمی ماوشان همدان یا امامزاده کوه کنونی قابل مقایسه است و شاید به معنای درون و اندرون یا ته و توی باشد. احتمال دیگر آنکه در وجه اصلی کلمهٔ توز بوده که به معنای توت و درخت آن است، به هر حال، کهن واژه‌ای‌ست فارسی و هیچ ربطی به توی ترکی به معنای جشن و ضیافت ندارد. اما معنی اسم سرکان که برخی از ایرانشناسان آلمانی آن را سرخان ضبط کرده و گفته‌اند که بر بالای سرخ رود باشد، پس بدان نسبت یافته‌است؛ ولی این وجه تسمیه درست نیست و به احتمال قوی سرکان به معنای بالای کوه بوده‌است. کوثری همدانی
کوثری همدانی یا بزمی همدانی شهرت میرعقیل کوثری متخلص به بزمی از شاعران نیمهٔ دوم سدهٔ دهم و نیمهٔ اول یازدهم هجری بود. کوثری از سادات شهر همدان بود. در علوم و خصوصاً طب مهارت داشت. بیشتر در اصفهان به سر برد و به دربار شاه عباس بزرگ بستگی داشت و به سبب اعتقاد استوارش به ائمه مورد تکریم و احترام وی بود. شعرش روان و حاوی تمثیل‌های متعدد است. دانشنامه استان همدان
"جغرافیای سیاسی تاریخی:"  کارکاشیه/ مادستان/ ماه، ماد، ماه¬ها/ شهرهای فهلویان/ کوهستان (=جبال)/ عراق عجم/ قلمرو علیشکر/ ایالت همدان/ تقسیمات ولایتی ... همدان
هنری بایندر سیاح فرانسوی که در اواخر قرن نوزدهم از همدان دیدن کرده‌است، در سفرنامهٔ خود با عنوان «"در کردستان، در بین‌النهرین و پرشیا"» که در سال ۱۸۸۷ به چاپ رسیده‌است، در بازدید از شهر همدان می‌نویسد: جدول زیر تعداد تغییر جمعیت یهودیان شهر همدان را نشان می‌دهد. از مشاهیر پیش از اسلام در همدان، می‌توان ماندانا مادر کوروش بزرگ و دختر آخرین پادشاه ماد، ایشتوویگو را نام برد. ایشتوویگو او را به منظور جلب اتحاد با خاندان فرمانروایی اقوام پارس، به ازدواج کمبوجیهٔ اول، پادشاه انشان درآورده بود. فاتک پدر مانی، بنیان‌گذار آیین مانوی نیز از اهالی همدان است. فاتک از همدان به تیسفون منتقل شد و مانی در شهر تیسفون به دنیا آمد. مسجد جامع همدان
مسجد جامع همدان کتیبه‌های تاریخ‌دار بنا: کتیبهٔ ایوان جنوبی به تاریخ ۱۲۵۳ قمری است و بر سنگابِ دهلیز غربی، تاریخ ۱۲۵۱ قمری حک شده‌است. در کتیبه‌های موجود، به بانی مسجد اشاره نشده و فقط در دست‌نوشته‌ای که در مسجد نگه‌داری می‌شود از آخوند "ملاحسین اردستانی" به عنوان بانی یکی از شبستان‌ها یاد شده‌است. بر سنگاب مسجد، نام واقف آن، محمدخان، دیده می‌شود. در کتاب هگمتانه آمده که این مسجد نیز به سبک مساجد دورهٔ فتحعلی شاه قاجار در تهران، قزوین، و چند شهر دیگر ساخته شده‌است و امکان دارد شروع ساخت این بنا در زمان فتحعلی شاه یا آغاز سلطنت محمد شاه قاجار بوده باشد. از حسین‌بن محمدتقی، مشهور به «عندلیب»، نقل شده که مسجد بنای قدیم‌تری داشته و بعدها تعدادی از شبستان‌های آن تجدید بنا شده‌است. بنای فعلی مسجد از آثار دورهٔ قاجار است و نیز ممکن است که بنیان آن از دوره‌های قدیم‌تر باشد. شبستان شمالی و مناره‌های ایوان شمالی و همچنین سَردَر و مناره‌های ورودی شمالِ شرقی مسجد از ساخته‌های دورهٔ معاصر است. در مرمت‌های چند سالهٔ اخیر، تزیینات گچ‌بُری ایوان جنوبی از بین رفته و از ازاره‌های سنگی، سیمانی، و کاشی جدید در بخش‌هایی از صحن و شبستان به‌صورتی ناهمگون با دیگر مصالح بنا، استفاده شده است. تاریخ همدان
اشکانیان پایتخت تابستانی همدان
بنا بر گفتهٔ طبری همدان برای بار اول به سال ۶۴۲ میلادی (۲۱ هجری)، و در برخی از منابع دیگر، در سال ۶۴۰ میلادی (۱۹ هجری) و به فاصلهٔ کوتاهی پس از فتح نهاوند با صلح توسط سپاه اعراب گشوده شد. پس از تسلط اعراب بر همدان، نخست مردم همدان قبول جزیه نمودند و صلح کردند اما چون چندی گذشت، حاکم ایرانی شهر همدان که مورخین از وی به عنوان "حیش" و با لقب "خسروشنوم" یاد کرده‌اند، سر از اطاعت و انقیاد اعراب باز زد و دستور داد شهر را با حصاره‌ای مستحکم، قابل مقاومت در مقابل اعراب سازند. تاریخ همدان
در پی ظهور اسلام پس از جنگ نهاوند (۲۳ق /۶۴۴ م) حکمران ایرانی شهر همدان با تازیان صلح کرد، ولی این صلح دوامی نیافت، جنگی درگرفت و شهر به قهر گشوده شد و بعضی از تازیان در آنجا ساکن شدند و از جمله آنان (بنوسلمه) ریاست شهر را یافت. یاور همدانی
احمد نیک‌طلب مشهور به یاور همدانی (زادهٔ – درگذشتهٔ ) شاعر، نویسنده، خوشنویس، گوینده رادیو و پژوهشگر اهل ایران بود. او در طول عمر خود از اعضای هیئت مدیره انجمن‌های مختلف ادبی از جمله انجمن ادبی ایران و دبیر انجمن ادبی حافظ بود. همچنین بعضی از اشعار او در رادیو خوانده شده‌است. او از معدود شاعران اهل همدان بود که به گویش همدانی شعر نیز سروده‌است. اشعار احمد نیک‌طلب را به سبک‌های هندی و عراقی می‌دانستند.قالب بیشتر سروده‌های او غزل و ترانه و قصیده است که اغلب با مضامین عاطفی و اجتماعی به طبع رسیده‌است.نام دیوان اشعار او سایه سار الوند است. او کارشناس رشتهٔ روابط عمومی و روزنامه‌نگاری از دانشکدهٔ علوم و ارتباطات اجتماعی دانشگاه تهران بود. نخستین مقاله او در مجله ارمغان به چاپ رسید. بدیع‌الزمان همدانی
احمد بن حسین همدانی شهرت‌یافته و لقب‌گرفته به بَدیعُ‌الزَّمان همدانی (۱۳ جمادی‌الثانی ۳۵۸، همدان- ۱۱ جمادی‌الثانی ۳۹۸، هرات) (نسب:ابوالفضل احمد بن حسین بن یحیی بن سعید بن بشر) کاتب عربی برجستهٔ ایرانی در نیمهٔ دوم سدهٔ چهارم قمری بود که به‌ویژه از برای "مقاماتش" شناخته می‌شود و شعر عربی نیز می‌سُرود. او را بنیان‌گذار مقامه‌نویسی در ادبیات عربی می‌دانند؛ از چهارصد مقامهٔ او، جز ۵۲ به‌جا نمانده است که در ۱۹۱۵م به انگلیسی ترجمه شد. "دیوان شعر" و "مجموعهٔ رسائل"(نامه‌ها) نیز از آثار اوست که بارها چاپ و بازچاپ شده‌است. برخی از زندگی‌نامه‌نویسان عصرش مانند ابومنصور ثعالبی نوشته‌اند که او پُرشتاب‌ترین هم‌روزگارانش در بدیهه‌پردازی با نیروی حافظهٔ قوی شگفت‌آور وصف کرده‌اند تا حدی که مَضربِ مثل در به‌یادسپاری بود؛ اگر بر او قصیده‌ای فارسی خوانده می‌شد، همان‌جا آن را به عربی برمی‌گرداند. همچنین او را خوش‌چهره، نازک‌روح، قوی‌دل، در دوستی شیرین و در دشمنی تلخ، اما در ظاهر خودخواه و مغرور توصیف کرده‌اند. بسیار پرهیزکار و هوادار اهل سنت و جماعت، گراینده به معتزله، دوستدار عرب و نکوهندهٔ شعوبیان بود. گویش همدانی
یه جوری بکن نِنهٔ مُردت نِدانه همدان
این شهر از لحاظ جمعیت چهاردهمین شهر پرجمعیت ایران به‌شمار می‌آید و در مرداد سال ۱۳۸۸ به عنوان یکی از کلان‌شهرهای ایران معرفی شد. دانشنامه استان همدان
گاه‌شماری حوادث وقایع و حوادث سیاسی و اجتماعی پیش از اسلام و دوران اسلامی: آثار کلی/ پیش از ماد/ مادان/ شاهان ماد/ هخامنشی/ دارا و اسکندر/ سلوکیان/ اشکانیان/ خاندان قارن/ ساسانیان/ خاندان مهران / صدر اسلام/ دوره ی اموی/ دوره ی عباسی/ طاهریان/ خرمدینان/ امیران کرجی/ زیاریان/ حسنویگان/ بوییان جبال/ کاکویان جبال/ غزنویان/ غزان عراقی/ سلجوقیان/ اتابکان عراق/ علاءالدوله های علوی/ خوارزمیان/ تازش مغول/ ایوای‌یان/ ایلخانیان/ اتابکان لر/ چوپانیان/ جلایریان/ مظفریان/ تیموریان/ ترکمانان/ دوره ی صفویی/ فترت عثمانی/ فترت افاغنی/ دوره ی افشاریه/ دوره ی زندیه/ عصر قاجار/ دوره ی معاصر "جنگ های خاص:" قادسیه، فتح الفتوح ... نقاط عطف تاریخی و سیاسی در استان تاریخچه ی احزاب سیاسی ... همدان
مدارس نام برده شده کلاً مدارس ابتدایی بودند و به فارغ‌التحصیلان گواهی و پایان‌نامهٔ ششم ابتدایی داده می‌شد؛ تا اینکه در سال ۱۳۱۵ خورشیدی، برای نخستین بار، مدرسه‌ای شش‌کلاسه در سطح دبیرستان، به نام "دبیرستان پهلوی"، در همدان به وجود آمد و اکنون نیز به نام "دبیرستان امام" فعالیت دارد. موزه مفاخر و مشاهیر همدان
موزه مفاخر و مشاهیر همدان در سال ۱۳۸۸ شمسی در خیابان شریعتی، داخل خانهٔ بیژن، در شهر همدان افتتاح شده‌است. این موزه توسط ادارهٔ کل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان تأسیس شده‌است. در این موزه ضمن نگاهی به سرگذشت مشاهیر همدان ، مجسمه‌هایی از تعدادی از آنان ساخته شده‌است. از جمله این افراد می‌توان حبقوق نبی ، بوعلی سینا ، دکتر محمدعلی زلفی‌گل و دکتر ایراندخت میرهادی و یاور همدانی را نام برد. همدان
این شهر از لحاظ جمعیت چهاردهمین شهر پرجمعیت ایران به‌شمار می‌آید و در مرداد سال ۱۳۸۸ به عنوان یکی از کلان‌شهرهای ایران معرفی شد. در سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۴ خورشیدی مهندس آلمانی "کارل فریش" طرحی مدرن را برای همدان طراحی کرد که از نوع نقشه‌های شعاعی محسوب می‌شود اما امروزه به دلیل تراکم جمعیت و طرح شعاعی، ترافیک مرکز شهر بسیار زیاد است. به این میدان ۶ خیابان اصلی شهر وصل شده‌اند. شهرداری همدان در میدان آرامگاه بوعلی قرار دارد. همدان
سقاخانهٔ حضرت ابوالفضل، سقاخانهٔ آقاجانی‌بیگ سقاخانه‌های معروف همدان هستند. دانشنامه استان همدان
"باستان" آثار کلی: نوسنگی، مس و سنگ، عصر مفرغ، عصر آهن، ماد، هخامنشی، سلوکیان، اشکانیان، ساسانیان مطالعات/ کاوش‌ها/ مکشوفات/ خزائن/ الواح/ مسکوکات تپه‌های باستانی: هگمتانه، مصلا، گیان، پیسا، گوراب ... معماري و شهرسازي هگمتانه نقوش و نگاره‌های صخره‌ای و کتیبه‌ها: گنجنامه ... فترت اسکندر/ شیر سنگی/ ظروف زرينه شهرهای زیرزمینی: ارزانفود همدان، سامن ملایر معابد تاریخی: لائودیسه ی نهاوند، نوشیجان ملایر، .../ دژها غارهای دستکند: قلعه جوق،‌ خورزنه، ... گویش همدانی
اُ نِنهٔ مُردت میشه دشمِنِ جانُم همدان
در سال ۱۳۶۴ خورشیدی شرکت شهرک‌های صنعتی استان همدان تأسیس گردید و در حال حاضر این استان دارای ۱۷ شهرک صنعتی می‌باشد که از این میان، "شهرک صنعتی بوعلی" (کیلومتر ۱۲ همدان- تهران)، "شهرک صنعتی باغ بهشت" (ابتدای جاده ملایر)، "ناحیه صنعتی قهاوند" (کیلومتر ۵ محور قهاوند–جاده ملایر)، "ناحیه صنعتی گنبد" (کیلومتر ۲۵ جاده همدان–ملایر) در حوزهٔ شهرستان همدان قرار دارند. همدان
شهر همدان به علت موقعیت مکانی و جغرافیایی خود همیشه میزبان اقوام مختلف بوده‌است. یهودیان از سال ۷۲۲ پیش از میلاد هنگامیکه اورشلیم به دست بخت النصر گشوده گردید. چند تن از انبیاء اسرائیلی وارد ایران به‌ویژه همدان شدند و این قوم از آن زمان به بعد در این شهر ماندگار گردیدند. یهودیان همدان به‌خاطر تراکم جمعیت دارای مدارس مذهبی، کنیسه‌ها و راسته‌ای به نام خود در بازار شهر بودند. همدان
همدان در ۳۶۰ کیلومتری جنوب‌غربی تهران قرار دارد. سه مسیر جاده‌ای تهران به همدان به شرح زیر هستند. شهرستان همدان
شهرستان همدان شهرستان همدان با ۳٬۵۲۱ کیلومتر مربع وسعت و متوسط ارتفاع ۱٬۸۲۰ متر بالاتر از سطح دریا، نخستین قطب جمعیتی استان همدان محسوب می‌شود. این شهرستان یکی از ۹ شهرستان استان همدان به مرکزیت شهر همدان است. جمعیت این شهرستان بالغ بر ۶۵۱٬۸۲۰ نفر در سال ۱۳۹۵ می‌باشد و از دو بخش و ۹ دهستان تشکیل شده‌است. ریشه‌یابی نام شهرهای ایران
همدان از واژهٔ مادی هگمتانه به معنی محل گردهمایی گرفته شده‌است. هگمتانه به صورت هَنگمَتَنَ و اَنجمَتَنَ درآمده و در فارسی امروز به صورت دو کلمهٔ هَنگامه (ازدحام، غوغا) و انجمن (گردهمایی) درآمده‌است. در زبان کردی امروز این واژهٔ مادی به دو صورت ئه‌نگه‌مه (در کردی جنوبی به معنای ازدحام و غوغا) و ئه‌نجمه‌ن (به معنای انجمن و شورا) باقی مانده‌است. همدان
در شرق همدان کوه وفس و در شمال شرقی همدان سلسله جبال خرقان که خط الراس آن حد طبیعی بین همدان و قزوین است، قرار گرفته‌است. گویش همدانی
بِووات بیمیره نِنت بره گدایی تاریخ همدان
اوحدی مراغه‌ای در آثارش از همدان نام برده‌است. همدان
در سال ۹۳۱ میلادی (۳۱۹ هجری) همدان مورد حملهٔ مردآویج، بنیان‌گذار سلسلهٔ آل زیار قرار گرفت. مردآویج به خاطر آنکه مردم همدان خواهرزادهٔ وی بنام ابوالکرادیس را همراه با عده‌ای از سپاه دیلم به قتل رسانده بودند، این شهر را عرصهٔ غارت و قتل‌عامی عظیم کرد. مردآویج شیر سنگی را از دروازه‌های شهر به خاک افکند، در نتیجه یکی از این دو مجسمهٔ تاریخی بی‌نظیر به کلی خرد شد و دیگری هنوز هم باقی‌است. همدان
جمعیت شهر همدان در سرشماری‌ها از سال ۱۳۳۵ به بعد به صورت زیر بوده‌است. حسین همدانی
حسین همدانی (زاده ۲۴ آذر ۱۳۲۹ آبادان - درگذشته ۱۶ مهر ۱۳۹۴ حلب) معروف به «حبیبِ سپاه» فرمانده نظامی ایرانی بود، که از بنیانگذاران سپاه همدان و کردستان بشمار می‌آمد و از سال ۱۳۵۹ در جنگ ایران و عراق حضور داشت. وی در تاریخ ۱۶ مهر ۱۳۹۴ در اطراف شهر حلب در سوریه، حین مشاوره نیروهای ارتش سوریه و به گفته برخی منابع در نبرد علیه نیروهای داعش و به روایتی دیگر درحین فرار از کمین، در اثر سانحه رانندگی، کشته شد. تاریخ همدان
مغول‌ها یورش‌های بی‌رحمانه مغولان به‌دنبال ترکان از سال ۶۱۸ تا ۶۲۷ ه‍.ق به همدان سبب بسیاری ویرانی و آشفتگی گردید. مغولان که از مقاومت ۱۰ ساله همدان به تنگ آمده بودند. پس از دستیابی به شهر آنچنان قتل و ویرانی در شهر به راه انداختند که تا سال‌ها شهری به نام همدان وجود نداشت. ساکنین با تجربه این‌بار نیز راه کوهستان در سر گرفتند و از کنار الوند به تویسرکان رفتند. مغول‌ها به تویسرکان نیز حمله‌ور شدند و چنان کردند در آن شهر مصفا که چندصد سال از دایره حیات پاک بود. تا اینکه افراد متواری و سرگردان در کوه‌ها و روستاها از نو به شهر آشوب زده برگشتند و شهری دیگر ساخته و همدان بازسازی شد. شهرک اکباتان
نام شهرک اکباتان از واژهٔ "هگمتانه" برگرفته شده‌است. "اکباتان" یا "هگمتانه"، نام کهن شهر همدان بوده‌است. این واژه به زبان پارسی کهن به معنای «جای گردهمایی» است. گویش همدانی
*** همدان
نام هگمتانه به مرور زمان در دوران ساسانیان به "اَهمتان"، "اَهمدان" و سپس به "همدان" دگرگون شده‌است.همدان به گویش محلی هِمِدان خوانده می‌شود. کبودرآهنگ
کبودرآهنگ شهری در استان همدان ایران و مرکز شهرستان کبودرآهنگ است. آب و هوای این شهرستان روی هم رفته سرد و خشک است و نسبت به آب و هوای دیگر شهرستان های استان همدان  در تابستان گرم ترین و در زمستان سردترین شهرستان می‌باشد. این شهر از لحاظ گستردگی پس از همدان بزرگ‌ترین شهر استان همدان شمرده می شود.  کبودرآهنگ سرزمین غارهای شگفت‌انگیز است این منطقه رتیه نخست بیشترین تعداد چشمه‌های ثبت شده در استان همدان را به خود اختصاص داده‌است. عبدالله خان قراگوزلو ملقب به امیرنظام (سرداراکرم)، نخست‌وزیر دورهٔ محمد شاه قاجار بود، فرزندش در کبودرآهنگ بیمارستان موقوفه دارد. بغیر از او هشت تن دیگر از این طایفه در صدارت شاهان قاجار بوده‌اند. ممحمدجعفر کبودرآهنگی ملقب به مجذوب علیشاه کبودرآهنگی، عارف و سالک و سراینده و نویسنده دوره قاجار، شیخ موسی نثری کبودرآهنگی، مخترع و مبتکر و ریاضی‌دان و اخترشناس دوره قاجار، از این منطقه بوده‌اند ابوالحسن بنی صدر، نخستین رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی ایران نیز از این منطقه بوده‌است که بدلایل اختلافات گسترده به کنار گذاشته شد. دکتر عبدالناصر همتی رئیس کل بانک مرکزی جمهوری اسلامی و کاندید ریاست جمهوری دوره سیزدهم و محمدمهدی اسماعیلی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران، هر دو متولد شهر کبودرآهنگ هستند. ایستگاه راه‌آهن همدان
ایستگاه راه‌آهن شهر همدان در ۱۲ کیلومتری مرکز شهر همدان (میدان_امام) واقع شده‌است این ایستگاه در نزدیکی روستای رباط شورین واقع شده‌است به دلیل دور بودن آن مقرر شد بعد از ساخت ایستگاه راه‌آهن در درون شهر همدان این ایستگاه به ایستگاه باری تبدیل شود ولی تا آن زمان این ایستگاه به عنوان ایستگاه مسافربری استفاده می‌شود این ایستگاه همراه با خط راه‌آهن تهران-همدان در اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۶ توسط رئیس‌جمهور وقت ایران حسن روحانی افتتاح شد. باشگاه فوتبال پاس تهران
پس از پایان فصل ۸۶–۸۵ باشگاه پاس تهران به شهر همدان منتقل شد. در ابتدا خبرهایی دربارهٔ غیرقانونی بودن این انتقال منتشر شد، سپس اعلام شد باشگاه بدون دریافت پول به شهدای همدان هدیه شده‌است. ابتدا قرار بود باشگاه با نام "شهدای الوند همدان" به همدان منتقل شود، اما پاس همدان (مخفف پیروزی، استقامت، سرافرازی) نام گرفت. بر اساس تفاهم‌نامه‌ای میان نیروی انتظامی و باشگاه پاس همدان، باشگاه پاس همدان می‌تواند همچنان از بازیکنان مشمول خدمت سربازی استفاده کند. انتقال پاس به همدان، زمینه‌ساز انتقال صباباتری به قم و پیکان به قزوین شد. امدانه
اَمَدانه یا آمادای یا آمادانه نام قدیم شهر همدان است. نام این شهر برای نخستین بار در کتیبهٔ تیگلت‌ پیلسر سوم (۱۱۰۰ پیش از میلاد) پادشاه آشور آمده‌است. این شهر پایتخت پادشاهان ماد بوده‌است. این اسم بایستی مشتق از کلمهٔ ماد باشد، چنانکه آشوریان قوم ماد را "آمادای" ذکر کرده‌اند. از این رو آمادانه به معنی محل مادها و جایی است که مادها زندگی می‌‌کردند. همدان
شهر همدان از جمله شهرهای مهم تولید و صادرکننده چرم در ایران است. سابقهٔ این صنعت در همدان چندان طولانی‌است که این شهر را «شهر دباغخانه‌ها» نیز نامیده‌اند. تا اوایل حکومت پهلوی تولید چرم در شهر همدان از رونق بسیاری برخوردار بود، به‌طوری‌که چرم همدان و کالاهای چرمی ساخته‌شده از آن، شهرت جهانی داشت. از سال ۱۳۰۹ شمسی با ایجاد تغییراتی در نحوهٔ شهرسازی و به بهانهٔ کنترل بیماری‌ها و رعایت نکات بهداشتی، از ادامهٔ کار کارگاه‌های دباغی در داخل شهر جلوگیری به عمل آمد و این کارگاه‌ها در دو محل خارج از شهر استقرار داده‌شد. از سوی دیگر با ورود ماشین و کالاهای وارداتی از جمله کفش و کیف و غیره از میزان تقاضای چرم کاسته شد و از آن پس تولیدات بیشتر به منظور صادرات فراهم آمد. همدان
قرار گرفتن شهر همدان بر گذرگاه ایلات و عشایر و تهاجمات تاریخی و قتل و ایلغار اقوام داخلی و خارجی بافت ویژه‌ای را به این شهر تحمیل کرده‌بود. در گذشته شهر همدان به چندین محله تقسیم می‌شد که برخی از این محلات دروازه داشتند و در ساعات معینی از شب دروازه‌ها بسته می‌شدند. کوچه‌های محل از محوطه‌ای که وسیع‌تر بود و چمن نامیده می‌شد، جدا می‌شدند و با پیچ و خم‌های فراوان که تنها افراد هم‌محل به خوبی آن را می‌شناختند و گاه از گذرگاه‌های مسقف و تاریک می‌گذشتند، تشکیل می‌شد. در خانه‌ها نیز کوتاه و سرگیر ساخته می‌شد. هر محله برای اعضای خود یک گروه بسته یا نوعی گروه خودی بود، و ساکنان محلات دیگر برای آنان گروه بیگانه به‌شمار می‌آمدند. بین محله‌های مختلف شهر همدان تفاوت در آداب و رسوم و حتی در لهجه و اصطلاحات وجود داشت. کوچه‌های محلهٔ یهودیان از نظر امنیتی باریک‌تر و پرپیچ و خم‌تر از سایر کوچه‌ها بود، و خانه‌ها اغلب با دریچه‌ای به خانهٔ هم‌کیش راه داشت و راه‌های مخفی برای فرار از حمله در آن پیش‌بینی شده‌بود. بهار (همدان)
شهرت شهر بهار از قدیم‌الایام به دشت‌های آن به ویژه «دشت قرق» و «دشت کوزه‌کولان» بود و کوزه کولان جلگه‌ای است منتهی به دامنه‌های کوه الوند که کهن‌ترین مسیر ارتباط پایتخت کشور ماد به سمت مغرب و جنوب غربی ایران یعنی به سر زمین‌های شوش، بابل، کد و سومر از این ناحیه عبور می‌نمود. اکنون آزاد راه همدان - کرمانشاه - سنندج و سه‌راهی معروف به گلوگاه، محل تلاقی غرب کشور با مرکز، در دشت کوزه کولان قرار دارد. همدان
از اواسط قرن سوم حکومت شهر به دست سادات علوی افتاد. آنان به عنوان علویان در همدان حکمرانی کردند. بنای ارزشمند گنبد علویان یادگار این دوره‌است. تاریخ همدان
سپس خاندان کاکویه آن را تصرف کردند و ترکمان غز آنجا را در سال ۴۲۰ قمری تاراج نمودند. ورزشگاه شهدای قدس همدان
ورزشگاه شهدای قدس همدان قدمتی ۵۰ ساله دارد. نام نخست این ورزشگاه "استادیوم ورزشی همدان" بود که پس از انقلاب به "استادیوم ورزشی آزادی" تغییر نام یافت. در تاریخ ۲۵ تیر ماه سال ۱۳۶۱ مصادف با روز جهانی قدس زمین چمن این ورزشگاه هدف بمباران هواپیمای عراقی قرار گرفت و در اثر آن ۸۰ تن از نمازگزاران، در این بمباران کشته شدند. از آن روز به بعد نام شهدای قدس بر این ورزشگاه نهاده شد. این ورزشگاه به طور کامل بازسازی شده‌است. تاریخ همدان
سلوکیان در سال ۳۳۰ قبل از میلاد شهر همدان به دست اسکندر مقدونی ویران و به دلیل موقعیت استراتژیک آن، تبدیل به مقر نظامی او گردید. در اوخر دوره سلوکی شهر همدان محل تلاقی و برخورد متعدد آنان با اشکانیان بود. با حملهٔ کشورگشای اسکندر مقدونی، آخرین بازمانده دولت پارس (داریوش سوم) از مقابل اسکندر گریخت و اسکندر به متعاقب آن به شوش و تخت جمشید دست یافت. در مراجعت در همدان پیروزی خود را جشن گرفت. کشتاری وحشیانه و بی‌رحمانه به‌وسیله یونانیان در همدان به وجود آمد. همدان
بیشتر ساکنان همدان مسلمان و پیرو مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی هستند. اقلیت‌های مذهبی نیز به تعداد بسیار اندکی در این شهر ساکن هستند. استان همدان
ورزش باستانی در استان همدان دارای سابقه دیرینه‌ای است. خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی (۷۱۷–۶۴۸ ه‍.ق) در جامع التواریخ و عطاءالملک جوینی (۶۸۱–۶۲۳ ه‍.ق) در تاریخ جهانگشای جوینی شرحی در مورد سابقه پهلوانی در همدان نوشته و پیروزی و مبارزه پهلوان فیله همدانی با پهلوان بزرگ مغول را شرح داده‌اند. در حال حاضر شهر همدان دارای ۵ زورخانه است. زورخانه پهلوان علی میرزا زیر نظر اداره تربیت بدنی اداره می‌شود. همچنین زورخانه سعادت و زورخانه همه‌کسی (الوند سابق) از جمله زورخانه‌های قدیمی همدان هستند که قدمت آن‌ها به بیش از ۸۰ سال می‌رسد و همان بافت باستانی و گذشته را دارند. دانشنامه استان همدان
"تاریخ پزشکی، شیوه های درمان و طب سنتی و متداول" پزشکان قدیم(حکیمان) و جدید/ طب سنتی مریض خانه ها(مریض خانه ی امریکایی)/ بیمارستان ها/ درمانگاه‌ها بهداشت عمومی بیماری های شایع(طاعون، جزام، تب مالت، وبا ...) جایگاه پزشکی، درمانی و بهداشتی استان در ایران و جهان بیمه ها گویش همدانی
شاعران بسیاری در قرون معاصر بالاخص از حدود نیم قرن پیش، به سرودن اشعار و ترانه‌های محلی همدانی پرداخته‌اند که شاید در میان نخستین شاعران نوین همدان، ملا پروین سرشناس ترینشان باشد. وی چندین شعر به گویش محلی دارد که یکی از معروف‌ترین آنان "اصطلاحات زنان" است. از دیگر شاعران محلی سرای همدانی می‌توان به یاور همدانی، امین‌الله رضایی، حبیب رضایی پور، بهرام ترکمان، علی اکبر محمودی وثاق، ناصر مفرح ذات، شعبانعلی فرزانه و … را نام برد که در طی نیم قرن اخیر آثار بسیاری را به گویش بومی همدان پدیدآوردند. این آثار بعدها توسط عباس فیضی از دیگر شاعران بومی در دو کتاب به نام‌های آلاله‌های الوند و گلپونه‌های الوند جمع‌آوری شدند. اما نخستین آثار به گویش محلی همدان بسیار پیش از اینها در حدود هزار سال پیش پدید آمده‌اند. شاید بتوان باباطاهر عریان همدانی را نخستین شاعر محلی سرای همدانی دانست که بیش از سی صد و شست و پنج دوبیتی -و رباعی- و چند غزل و قصیده که به گویش قدیم همدان و در زبان پهلوی نوشته شده‌اند از او بجای مانده. همچنین نامه‌های عین القضات همدانی، اشعاری در قالب فهلویات را شامل می‌شود که کمابیش گویش قدیم مردم همدان را معرفی می‌کند. فامنین
فامِنین یکی از شهرهای استان همدان و مرکز شهرستان فامنین است. مردم این شهر به زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند. این شهر در ۱۴۰ کیلومتری جادهٔ ساوه به همدان و در ۷۰ کیلومتری همدان قراردارد. در زمان صفویه دارای بازار بوده و در بین بلاد شمالی همدان زیر مجموعه درجزین بوده‌است. همدان
اکباتان تا سال ۲۲۶ میلادی به پارتیان وفادار ماند، تا اینکه به همراه آتروپاتن تا به شمال به تسخیر اردشیر اول (۲۲۴–۲۴۱ م) درآمد. در اینجا مدارک متناقضی وجود دارد که آیا اکباتان به عنوان کاخ تابستانی به کار رفته‌است یا نه. بنابر گفتهٔ ابن فقیه، ساختمان‌هایی بین تیسفون، پایتخت ساسانیان، و کوه الوند (و نه فراتر از آن، حتی همدان) ساخته شد. شهر همدان در مدت کوتاهی بعد از جنگ نهاوند در ۲۳ ه‍.ق/۶۴۲ م به دست مسلمین افتاد و مرکز استان شد. قالی همدان
امروزه محصولات همدان به ندرت با اینگونه قطعات شهری و عشایری قابل قیاس می‌باشد. نقش‌های اصیل و به نسبت رسمی جای خود را به طرح ترنج مخصوص همدانی داده در حالیکه نقش‌های تکراری بوته و هراتی و دیگر طرح‌های گل و بوته‌دار به کالاهای تجاری ارزان و تولید انبوه شباهت دارند اگر چه گه‌گاه موارد استثنایی نیز دیده می‌شود که زیبایی خاص خود را دارند. به رغم این به نظر می‌رسد که گویی امروزه بافندگان و کارگاه‌های مختلف درصدد بازگشت به دوران خوش گذشته هستند به همین منظور برای آنکه طرح‌های امروزی قابل تشخیص از چنان قطعه‌های اصیل باشند، واژهٔ اکباتانی یعنی نام باستانی همدان بطور فزاینده در تجارت فرش مورد استفاده قرار گرفته‌است.