در جنگ ایران و عراق چند نفر کشته شدند؟
کشته‌شدگان غیرایرانی در جنگ ایران و عراق
در جریان جنگ ایران و عراق در میان ۲۱۳٬۰۰۰ هزار نفر از شهداء تعداد قابل توجهی از شهروندان غیر ایرانی (بالاخص افغانستانی) نیز دیده می‌شوند. تیپ مستقل ۳۱۶ زرهی همدان
در طول جنگ ایران و عراق، این تیپ در مجموع ۷۸۹ کشته داد، که از این تعداد ۱۸۱ نفر کادر و ۶۰۸ نفر از سربازان وظیفه بودند. همچنین تعداد ۲۴ نفر از افسران ارشد این تیپ در جنگ ۸ ساله ایران و عراق کشته شدند. از این تیپ مجموعاً ۱۸۳ نفر اسیر گشتند که ۳۲ نفر کادر و ۱۵۱ نفر سرباز وظیفه بودند. این تیپ در جنگ ایران و عراق از تیپ‌های ۱۰۰٪ متحرک به‌شمار می‌رفت، که در عملیات نصر شرکت داشت. با آغاز جنگ، این تیپ به سمت دزفول حرکت کرد. پدافند منطقه کرخه نور در دو مقطع در سال ۱۳۶۰ بر عهده تیپ ۳۱۶ همدان بود.
ورلد پرس فوتو
این مجموعه پرتره‌هایی از مادران ایرانی است که فرزندانشان طی جنگ هشت ساله با عراق به شهادت رسیدند. در این جنگ که یکی از طولانیترین جنگ‌های قرن بیستم بود بیش از ۲۲۰ هزار سرباز ایرانی جان باختند که پیکر حدود ۱۰ هزار نفر از آنها هنوز هم پیدا نشده است. زرگان
بیت ابوفاضل در جنگ ایران و عراق زرگان یکی از پایگاه‌های مهم اعزام نیرو به جبهه بود. نیروهای نظامی قسمت شمال اهواز و بخش باوی از حوزه بسیج زرگان به جبهه منقل می‌شدند. از مردم زرگان حدود ۵۷ نفر در این جنگ شهید شدند. شهادت در ایران
جنگ ایران و عراق، تنها دو سال پس از انقلاب ۱۳۵۷، پس از سقوط دولت شاهنشاهی، با یورش نیروی زمینی و نیروی هوایی عراق به ده فرودگاه نظامی و غیرنظامی ایرانی، در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ آغاز شد. این یورش صدام، موجب شد تا نیروهای مسلح ارتش ایران، سپاه و بسیج و نیروهای داوطلب مردمی و عشایر برای دفاع از ایران، به جبهه‌ها فرستاده شوند. جمهوری اسلامی ایران، از کودکان نیز در جنگ بهره برد. استان‌های اصفهان، تهران و خراسان رضوی، به ترتیب بیشترین «شهید» را در این جنگ، دادند. میانگین سنی این افراد، بسیار پایین بوده‌است (۲۳ سال) که نشان از استفاده گسترده از افراد غیر بزرگسال، در جنگ دارد. جنگ ایران و عراق
در ابتدای جنگ نیروی هوایی و نیروی دریایی ایران بزرگتر بود و عراق نیز نیروی زمینی بزرگتری در اختیار داشت. اما در طول سال‌های جنگ قدرت نظامی ایران از نظر تجهیزات کاهش و قدرت نظامی عراق افزایش یافت. در آغاز جنگ (سال ۱۹۸۰) ارتش عراق دارای ۴۴۳۰۰۰ نیروی انسانی بود و ایران ۳۹۰۰۰۰ ارتشی داشت. عراق ۲۷۵۰ تانک و ایران ۱۷۳۵ تانک داشت. عراق ۳۳۹ هواپیمای نظامی و ایران ۴۴۷ هواپیما داشت، هشت سال بعد (سال ۱۹۸۸) عراق دارای یک میلیون نفر نیروی انسانی بود و ایران ششصد هزار نفر در اختیار داشت. عراق ۴۰۰۰ تانک در مقابل ۱۰۰۰ تانک ایران داشت. عراق ۶۰۰ هواپیما و ایران تنها ۵۰ هواپیمای جنگی قابل پرواز داشت. در پایان جنگ (سال ۱۹۸۸) نیروی هوایی عراق با ۶۰۰ هواپیمای جنگی از انواع میگ-۲۹، سوخو-۲۴ و داسو میراژ اف۱، به ششمین نیروی هوایی عظیم جهان تبدیل شد. شهرستان آران و بیدگل
در طول جنگ هشت ساله ایران و عراق ۸۴۰ تن از سربازان این شهرستان کشته شدند. (ده‌ها تن از شهدای این شهرستان در شهرهای دیگر از جمله کاشان، قم و تهران دفن شده‌اند. عراق و سلاح های کشتار جمعی
"واشینگتن پست" گزارش داد که در سال۱۹۸۴ سیا مخفیانه شروع به ارائه اطلاعات به ارتش عراق در طول جنگ ایران و عراق کرد. این شامل اطلاعاتی برای هدف قرار دادن حمله‌های سلاح‌های شیمیایی بود. در همان سال پزشکان اروپایی و هیئت‌های متخصص سازمان ملل بدون تردید تأیید کردند که عراق از سلاح‌های شیمیایی علیه ایرانی‌ها استفاده می‌کند. سلاح‌های شیمیایی یک بار هم علیه قیام مردمی شیعیان در جنوب عراق در سال1991 استفاده شد. برآوردهای ایران پس از جنگ نشان داد که بیش از ۱۰۰۰۰۰ایرانی در طول جنگ هشت ساله با عراق تحت تأثیر سلاح‌های شیمیایی صدام حسین قرار گرفتند.ایران پس از ژاپن دومین کشور آسیب دیده جهان از نظر سلاح‌های کشتار جمعی است. برآورد رسمی تعداد غیرنظامی آلوده در شهرهای مرزی یا فرزندان و بستگان جانبازان را که بسیاری از آنها دچار عوارض خونی، ریوی و پوستی شده‌اند، شامل نمی‌شود. بر اساس گزارش‌های رسمی، عوامل گاز اعصاب بلافاصله حدود ۲۰۰۰۰سرباز ایرانی را کشتند. از ۹۰٬۰۰۰بازمانده، حدود۵٬۰۰۰ به‌طور منظم به دنبال درمان هستند و حدود۱٬۰۰۰ هنوز با شرایط شدید و مزمن در بیمارستان بستری هستند. بسیاری دیگر تحت تأثیر گاز خردل قرار گرفتند. علیرغم برکناری صدام حسین و دولت او توسط نیروهای آمریکایی، در ایران نارضایتی و خشم عمیقی وجود دارد که این کشورهای غربی بودند که در وهله اول به عراق کمک کردند تا زرادخانه سلاح‌های شیمیایی خود را توسعه دهد و هدایت کند و دنیا هیچ کاری برای مجازات عراق انجام نداد. ایالات متحده و بریتانیا از محکومیت حمله‌های شیمیایی شناخته شده عراق در شورای امنیت سازمان ملل جلوگیری کردند. در طول جنگ هیچ قطعنامه ای تصویب نشد که به‌طور خاص استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی را مورد انتقاد قرار دهد، علیرغم تمایل اکثریت برای محکوم کردن این استفاده. در ۲۱ مارس۱۹۸۶ شورای امنیت سازمان ملل متحد پذیرفت «سلاح‌های شیمیایی توسط نیروهای عراقی علیه نیروهای ایرانی استفاده شده‌است». این بیانیه با مخالفت ایالات متحده روبرو شد، تنها کشوری که در شورای امنیت به آن رای منفی داد، (انگلیس رای ممتنع داد) تاریخ عراق
گفتنی است که از زمان اشغال عراق توسط آمریکا و همپیمانانش، بیش از یک میلیون تن عراقی در پی خشونتهای فرقه‌ای، جنگهای داخلی میان عراقی‌ها و گروه‌های خارجی حاضر در عراق از جمله القاعده عراق و حملات اشغال‌گران کشته شده‌اند. عملیات چلچراغ
در شب ۱۸ ژوئن، عراق این عملیات را با کمک مجاهدین خلق که در عراق آموزش دیده و مسلح شده بودند، آغاز کرد. ارتش عراق با به‌کارگیری سارین و ۵۳۰ حمله هوایی با هواپیماهای جنگنده و هلیکوپتر، نیروهای ایران را در منطقه اطراف مهران عقب راندند و به ادعای سازمان مجاهدین خلق نزدیک به ۳۵۰۰ نفر از نیروهای سپاه پاسداران کشته و زخمی شدند و تقریباً یک تیپ سپاه پاسداران تخریب شد. سرانجام، شهر مهران توسط نیروهای عراقی و مجاهدین خلق اشغال شد. نیروهای عراقی و مجاهدین خلق چندین بلندی در اطراف شهر را نیز اشغال کردند و نیز موفق به بدست آوردن غنیمت‌های جنگی از نیروهای ایرانی شدند. جنگ ایران و عراق
مدتی پیش از فتح خرمشهر، تحلیلگران سازمان سیا در ایالات متحده به این نتیجه رسیدند که در صورت ادامه همین روند، عراق در جنگ با ایران شکست خواهد خورد. در سوم خرداد ۱۳۶۱ ایران به یک پیروزی بزرگ دیگر دست یافت. نیروهای نظامی عراق که هنوز از شکست حصر آبادان ترمیم نیافته بودند، خود را با عملیات بیت‌المقدس روبرو دیدند. این عملیات در سه محور جنوب سوسنگرد در شمال خوزستان، جاده اهواز خرمشهر در مرکز و خود شهر خرمشهر انجام شد و در هر سه محور به پیروزی ایران منجر شد. تنها کمتر از ۲۸ ساعت از آغاز عملیات، نیروهای ایرانی کنترل شهر را به دست گرفتند. در حین عملیات ۱۵۰۰۰ سرباز عراقی کشته یا اسیر شدند. جنگ ایران و عراق
در سال ۱۹۹۱ خاویر پرز دکوئیار (دبیرکل وقت سازمان ملل متحد) رسماً بر اساس نظر گروه ناظر نظامی سازمان ملل متحد، عراق را آغازگر جنگ معرفی کرده و از خواسته ایران برای دریافت غرامت جنگی پشتیبانی کرد. خسارات وارده به ایران در طول جنگ ۸ ساله ۹۷ میلیارد دلار برآورد شد. این میزان غرامت بسیار کمتر از غرامت در نظر گرفته شده برای خسارات وارد به کشور کویت توسط عراق در جنگ اول خلیج فارس می‌باشد. غرامتی که برای جنگ اول خلیج فارس تعیین شد ۲۴۰ میلیارد دلار برآورد شده بود. نبرد نیزارها
نبرد نیزارها بخشی از جنگ ایران و عراق محسوب می‌شود، که در اواخر سال ۱۳۶۲ در نیزارهای هورالعظیم درگرفت. در این نبرد نیروهای مسلح ایران تا حدودی به اهدافی که در طرح عملیاتی تعریف شده بود، دست یافتند، اما تلفات بالای نیروی انسانی و تجهیزات سبب گردید که در تاریخچه جنگ ایران و عراق، از این نبرد به عنوان پیروزی شکست آمیز یاد شود. امامه
تعداد ۷۶ نفر رزمنده از اهالی امامه در جنگ ایران و عراق که در کشور ایران به جنگ تحمیلی و دفاع مقدس مشهور است به شهادت رسیده‌اند. عملیات نصر
مرحله دوم عملیات نصر، در ساعت ۸ صبح روز ۱۶ دی‌ماه ۱۳۵۹ آغاز شد. نیروهای زرهی و پیاده ایرانی به سوی پادگان حمید و جفیر حرکت کردند، همچنین نیروهای پیاده سپاه پاسداران حدود یک کیلومتر جلوتر از قوای زرهی و از ۲ سمت جاده پیش می‌رفتند. ساعتی بعد، آتش توپخانه ارتش عراق شدت گرفت، طوری که پیشروی نیروهای ایرانی متوقف شد. در ساعت ۱۱ کلیه نیروهای لشکر ۱۶ زرهی قزوین، زیر آتش شدید توپخانه ارتش عراق قرار گرفتند و در غرب سوسنگرد نیز ستون‌هایی از ارتش عراق به حرکت درآمدند. ساعت ۱۴ بار دیگر نیروهای ایرانی اقدام به پیشروی کردند، اما بعد از حدود ۵۰۰ متر، حملات هوایی جنگنده‌های نیروی هوایی عراق، پیشروی نیروهای ایرانی را متوقف کرد و با پشتیبانی هوایی، تانک‌های ارتش عراق به فاصلهٔ هزار متری محل استقرار تیپ ۱ لشکر ۱۶ زرهی قزوین رسیدند. شدیدترین جنگ تانک‌ها در طول جنگ ایران و عراق، میان لشکر ۱۶ زرهی قزوین و لشکر ۹ زرهی ارتش عراق درگرفت و این مرحله از نبرد مستقیم تانک‌ها نیز تا ساعت ۱۶ ادامه یافت، اما دقایقی بعد، عقب‌نشینی نیروهای زرهی ایرانی آغاز شد، در حالی که نیروهای پیاده از عقب‌نشینی خبر نداشتند، به همین دلیل در منطقه جا ماندند و به محاصره ارتش عراق افتادند و پس از درگیری با یک ستون تانک، ۱۴۰ نفر از نیروهای سپاه پاسداران و گروهی از دانشجویان پیرو خط امام و فرمانده آنها؛ حسین علم‌الهدی در این مرحله از عملیات نصر، کشته شدند. داسو میراژ اف۱
در طول جنگ ایران و عراق دست کم ۳۳ فروند میراژ اف-۱ به وسیلهٔ اف-۱۴های ایرانی سرنگون گردید که این آمار به وسیله منابع ایرانی، غربی و عراقی مورد تأیید قرار گرفته‌است. دو فروند نیز به وسیلهٔ فانتوم سرنگون شد. سید علیرضا یاسینی
با شروع جنگ ایران و عراق از جمله خلبانانی بود که در عملیات ۱۴۰ فروندی در حمله به خاک عراق نقش مهمی ایفا کرد. وی به علت شایستگی‌های نشان داده در ۱۰ اسفند ۱۳۷۲ به سمت رئیس ستاد و معاون هماهنگ‌کنندهٔ نیروی هوایی ارتش ایران منصوب شد و تا هنگام کشته شدن این سمت را بر عهده داشت. یاسینی در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۷۳ در یک سانحهٔ هوایی به همراه چند تن از فرماندهان عالی‌رتبهٔ نیروی هوایی کشته شد. بزرگراهی را در تهران به یاد او نامگذاری نموده‌اند. رضا یاسینی که در سن ۱۷ سالگی در تنگه چزابه کشته شد، برادر علیرضا یاسینی می‌باشد. جنگ ایران و عراق
در جریان اعمال حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی عراق روابط دیپلماتیک خود را با ایران قطع کرد و از اتحادیه عرب خواست تا آنان نیز چنین کنند. درخواستی که از سوی اتحادیه عرب رد شد. عراق همچنین اعتراض رسمی‌ای به سازمان ملل نوشت که توسط این سازمان نادیده گرفته شد. عراقی‌ها که از همه جا سرخورده شدند، دست به اخراج ۷۰۰۰۰ ایرانی ساکن عراق زدند. در سال ۱۹۷۴ تنش در روابط دو کشور به اوج خود رسید و درگیری‌های نظامی مرزی پراکنده کم کم به جنگی تمام عیار تبدیل شد. روابط ایران و عراق از سال ۱۳۴۸ تا پیش از جنگ نیز به شدت تیره و تار بوده و پیش از انقلاب ایران ۱۰۴ مورد درگیری و جنگ بین ایران و عراق اتفاق افتاد که در برخی از آن‌ها از جمله در درگیری ۲۱ بهمن ۱۳۵۲ صدها تن از دو طرف کشته و زخمی شدند. در سال ۱۳۵۳ ده درگیری نظامی بین ایران و عراق روی داد که در آن‌ها هواپیماهای جنگی حضور داشتند. معروف است که شاه در همین سال در جواب به این سؤال که "چرا این قدر هلیکوپتر کبرا می‌خرید؟، پاسخ داده بود: «از همسایه‌ام سؤال کنید که چرا این قدر تانک می‌خرد، من برای هر تانک عراقی یک کبرای آماده پرواز دارم.» تنش به قدری بالا گرفت که کورت والدهایم دبیرکل سازمان ملل متحد ناچار به مداخله و اعزام نماینده ویژه به مرزهای دو کشور شد. نتیجه گزارش این نماینده منجر به صدور قطعنامه ۳۴۸ شورای امنیت شد که در آن طرفین ملزم به حل اختلاف مرزی میان خود شدند. صدام حسین
ارتش پرتعداد و کم‌سلاح عراق در نهایت نشان داد که دیگر نمی‌تواند در برابر نیروهای زمینی سریع‌الانتقال ائتلاف و پشتیبانی هوایی قدرتمند آن‌ها دوام بیاورد. تقریباً ۱۷۵٬۰۰۰ عراقی اسیر شده بودند و بنابر آمارهای اعلام‌شده از سوی آمریکا شمار تلفات عراقی‌ها به ۲۰٬۰۰۰ نفر می‌رسید. منابع دیگر شمار کشته‌ها را تا ۱۰۰٬۰۰۰ نفر هم برآورد می‌کردند. عراق براساس توافقنامهٔ آتش‌بس قبول کرد که همهٔ جنگ‌افزارهای شیمیایی و بیولوژیک خود را از بین برده و به بازرسان سازمان ملل اجازهٔ بازرسی از پایگاه‌های خود را بدهد. تحریم تجاری سازمان ملل تا زمانی که عراق تمامی شروط را اجرا نکرده بود باقی می‌ماند. جنگ نیابتی ایران و اسرائیل
سرویس‌های امنیتی و اطلاعاتی ایران برای حفظ قدرت بشار اسد به ارتش سوریه مشاوره و کمک کردند. این کمک‌ها شامل آموزش، پشتیبانی فنی و نیروهای رزمی است. هزاران عامل ایرانی - تا پایان سال ۲۰۱۳ حدود ۱۰ هزار نفر از طرف دولت در جنگ داخلی سوریه شرکت کرده‌اند. این افراد شامل نیروهای منظم و اعضای شبه نظامیان است. در سال ۲۰۱۸، تهران گفت که طی هفت سال گذشته ۲۱۰۰ سرباز ایرانی در سوریه و عراق کشته شده‌اند. ایران همچنین مشارکت شبه نظامیان شیعه را از سراسر منطقه برای جنگ در سوریه، از جمله حزب‌الله لبنان ،لشکر فاطمیون، لشکر زینبیون، جنبش مقاومت اسلامی نجباء، کتائب سید الشهداء، حشد شعبی و کتائب حزب‌الله و سرایا المختار بحرین حمایت و تسهیل کرده‌است. اسلام‌آباد غرب
این شهر بیش از ۳۰۰ بار در طول جنگ ایران و عراق مورد حمله موشکی و بمباران هوایی هواپیماهای رژیم عراق قرار گرفت؛ و حدود بیش از ۱۲۰۰ نفر از مردم این شهر در ایام جنگ کشته شده‌اند. جنگ داخلی کردستان عراق
درگیری میان دو جناح در مه ۱۹۹۴ بروز کرد. این درگیری نزدیک به ۳۰۰ کشته بر جای گذاشت. در خلال سال بعد، نزدیک به ۲ هزار نفر در درگیری‌های دو طرف کشته‌شدند. به گفتهٔ روبرت بائر مأمور سی‌آی‌ای، اعضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران حمایت محدودی از حزب دموکرات کردستان انجام دادند و به نیروهای این حزب اجازه دادند تا از خاک ایران برای حملاتشان استفاده کنند. کشتار اسپایکر
با وجود آن‌که وزارت دفاع عراق و رسانه‌های دولتی در اولین واکنش به ادعای اعدام‌ها توسط داعش، این خبر را انکار کرد؛ اما چندی بعد، وزارت بهداشت این کشور، آمار رسمی کشته‌شدگان این حمله را ۱۹۰۷ نفر به تفکیک استان‌های محل زندگی آنان، اعلام نمود. همین نهاد رسمی، طی اطلاعیه‌ای تعداد مفقودین این واقعه را ۱۹۹۷ نفر ذکر کرده‌است. سخنگوی فرماندهی نیروهای مسلح عراق، در جلسه پارلمان این کشور از ۱۱۰۰۰ مفقود در منطقه تکریت تا سپتامبر ۲۰۱۴ یاد شده کرده‌است. "گاردین" نیز با اشاره به کشتار اسپایکر، این حمله داعش را یکی از ۱۰ حمله بزرگ دو دهه گذشته خواند و تعداد قربانیان این واقعه را ۱۵۰۰ نفر دانست. نبرد نیزارها
عدم پشتیبانی هوایی مناسب نیروی هوایی ارتش ایران، دست عراقی‌ها را در استفاده از جنگنده و هلیکوپتر برای سرکوب تهاجم نیروهای مسلح ایران را باز گذاشت. در این نبرد نیروی هوایی ارتش عراق با استفاده از جنگنده‌های میل می-۲۴ به‌طور مکرر اقدام به شکار نیروهای ایرانی در نیزارها نمود. با این حال، روز ۸ اسفند ایران توانست جزیره مجنون (در داخل اروندرود) را به اشغال خود درآورد ولی این اشغال به قیمت سلاخی بالگردهای ایرانی تمام شد. بطوریکه ۴۹ بالگرد از مجموع ۵۰ بالگرد ایرانی شرکت‌کننده در عملیات شکار جنگنده‌های عراقی شدند. این نبردها در آب‌هایی با عمق دو متر انجام می‌شد و نیروهای عراقی عراق با کابل‌های الکتریکی نصب شده در برخی کانال‌ها جریان الکتریسیته را به آب‌های نیزارها جاری ساخت. این امر باعث برق‌گرفتگی و مرگ بسیاری از ایرانی‌ها شد. تلویزیون دولتی عراق اجساد برق‌گرفته نیروهای ایرانی را به نمایش گذاشت. حمایت فرانسه از عراق در جنگ ایران و عراق
اطلاعاتی که در سال ۱۹۹۰ منتشر شد نشان می‌داد که فرانسه به احتمال زیاد از تأمین کنندگان زنجیره تولید بمب‌های شیمایی برای عراق بوده‌است. ده‌ها هزار ایرانی که بخش عمده ای از آنان را غیر نظامیان تشکیل می‌دادند از جمله ده‌ها هزار کرد عراقی با بمب‌های شیمایی صدام قتل‌عام یا مجروح شدند و پس از تحمل سال‌ها درد و رنج از دنیا رفتند. مردم محلی معتقدند مشکلاتی از جمله به دنیا آمدن کودکان ناقص‌الخلقه در برخی روستاهای بمباران شده ایران، بالا بودن آمار خودسوزی در برخی مناطق ایران ناشی از استفاده عراق از گازهای شیمایی از جمله گاز اعصاب است. زنان در جنگ
آمنه وهاب‌زاده، از مجروحان جنگ ایران و عراق، در گفتگو با تلویزیون دولتی ایران دربارهٔ اعزام خود به جبهه اینطور تعریف می‌کند که روز دهم جنگ به‌همراه ۳۰۰ زن دیگر به جبهه جنگ اعزام می‌شوند. وی ادعا می‌کند که در جنگ، علاوه بر هفت‌تیر مجروح شدن، شیمیایی نیز شده‌است. تعدد دفعاتی که وهاب‌زاده مجروح شده حاکی از آن است که او نه تنها در ابتدای جنگ که تا ماه‌ها بعد از آن هم در خط مقدم جنگیده بود و چنانچه از خلال خاطرات زنان و مردان جبهه رفته برمی‌آید زنان امدادرسان و پزشک در خطوط مقدم کم نبودند. عملیات ذوالفقاری
عملیات ذوالفقاری یا «عملیات کوی ذوالفقاری»، نام عملیاتی نظامی در جنگ ایران-عراق است که در تاریخ ۹ مهر ۱۳۵۹ به منظور عقب راندن نیروهای ارتش بعثی عراق از جزیره آبادان آغاز گردید. نخستین شکست نیروهای عراقی در نهم آبان ۱۳۵۹ در عملیات کوی ذوالفقاری در جبهه آبادان صورت گرفت. در این عملیات که بنام «عملیات ذوالفقاری» نیز شناخته می شود، بیشتر از ۱۲۰۰ نفر از نیروهای ارتش عراق کشته یا اسیر شدند. تاریخ تبریز
جنگ ایران و عراق این شهر را مانند سایر نقاط نیمه غربی ایران متأثر نمود. نیروهای داوطلب تبریز در سال‌های جنگ نقش بارزی در دفاع از مرزهای کشور ایران داشتند و حضور نیروهای داوطلب تبریزی در آن دوران درخور توجه بود. بنابر آمار رسمی موجود، شمار کشته‌شدگان (شهیدان) این شهر در این جنگ بیش از ۴٬۲۰۰ تن بوده‌است. در اواسط این جنگ به هنگام جنگ شهرها مناطق صنعتی و مناطق مسکونی تبریز بیش از ۴۰ بار مورد حمله هوایی نیروی هوایی ارتش عراق قرار گرفت. از جمله قربانیان بمباران هوایی تبریز، ۲۲ تن از دانشجویان دانشگاه تبریز می‌باشند که به هنگام بمباران ساختمان‌های این دانشگاه کشته شدند. اقتصاد ایران
پس از پایان جنگ ایران و عراق، دولت ایران سعی در توسعه ارتباطات، ترابری، تولیدات، مراقبت‌های پزشکی، آموزش و صنعت انرژی (از جمله آینده نگری دربارهٔ قدرت هسته‌ای خود) و همچنین یکپارچه‌سازی ارتباطات و زیرساخت‌های ترابری با کشورهای همسایه کرد. در طول جنگ با عراق، حدود ۳۰۰ هزار نفر از ایرانیان کشته و حدود ۵۰۰ هزار نفر دیگر مجروح شدند. ادعا می‌شود که این رویداد، خسارتی در حدود ۵۰۰ میلیارد دلار آمریکا بر اقتصاد ایران تحمیل کرد. جنگ ایران و عراق
بر اساس آمارهای بین‌المللی، جنگ عراق و ایران ۶۲۷ میلیارد دلار هزینه برای دولت ایران و ۵۶۱ میلیارد دلار هزینه برای دولت عراق به همراه داشت. همچنین هزینه بازسازی خرابی‌های ناشی از جنگ برای ایران ۶۴۴ و برای عراق ۴۵۲ میلیارد دلار برآورد می‌شود. در سال ۱۳۹۹ فرمانده ندسا گفت ایران در جنگ ۱۹٫۶ میلیارد دلار خرج کرد. اقلیم کردستان عراق
در زمان عراق بعثی، آن حکومت تصمیم گرفت منطقه‌ای حائل در مرزهای شمالی خود با ایران ایجاد کند و برای این منظور از سال ۱۹۶۳ تا پایان جنگ ایران و عراق در سال ۱۹۸۸ در حدود چهار هزار روستای کردنشین را در این منطقه ویران کرد. ساکنان این مناطق و به‌طور کل حدود ۲۵ درصد از جمعیت کردنشین عراق به اجبار به نقاط دیگر عراق تبعید شدند و در این روند ۳۰۰ هزار کرد نیز جان خود را از دست دادند. فاجعه انفال یکی از بدترین بحران‌های جنگ ایران و عراق و یکی از بدترین نسل‌کشی‌ها در سده بیستم میلادی است. حمله شیمیایی به حلبچه نیز یکی از عملیات‌های این فاجعه بود. جنگ ایران و عراق
خلبانان ایرانی در طول جنگ ایران و عراق نه تنها با عراقی‌ها می‌جنگیدند، بلکه با خلبانانی با ملیت‌های دیگری از سراسر دنیا روبه‌رو بودند. خلبانان برخی از میگ‌های ۲۱ و میگ‌های ۲۳ عراق مصری بودند و خلبانان برخی از میراژهای اف-۱ بین سال‌های ۱۹۸۵ تا ۱۹۸۶ بلژیکی، آفریقای جنوبی، استرالیایی و در یک مورد حتی آمریکایی نیز بودند، همچنین خلبانانی از شوروی و آلمان شرقی به عنوان خلبان میگ-۲۵ در عملیات‌ها شرکت داشتند. به‌علاوه خلبانان فرانسوی و اردنی نیز به عنوان معلم خلبان کار می‌کردند. بیشتر گزارش‌هایی که دربارهٔ استقرار خلبانان شوروی در عراق است حکایت از آن دارد که این خلبانان دائماً با اف-۱۴ها برخورد داشته و چندین میگ-۲۵ با خلبان روس سرنگون شده‌است. معمولاً شوروی چندین خلبان با تجربه خود را برای عملیات می‌فرستاد. ارتش جمهوری اسلامی ایران
ارتش ایران در طول جنگ حدود ۴۸ هزار کشته داد و به ناوگان نیروی زمینی و هوایی ارتش ایران آسیب زیادی وارد آمد. در سال‌های پس از جنگ به علت تحریم‌ها اعمال شده علیه ایران، جایگزینی این تجهیزات با مدل‌های روز ممکن نبود و ارتش ایران کوشید برخی از این تجهیزات را بومی‌سازی کند و با نگهداری مناسب هنوز تجهیزات باقی مانده از قبل از انقلاب در ارتش در حال خدمتند. عملیات‌های توکلنا علی‌الله
تلفات ایرانی‌ها در برخی مواضع چهار برابر تلفات عراقی‌ها بود. عراقی‌ها علاوه برا تلفات زیادی که بر ایرانی‌ها وارد کردند توانستند نیروهای ایرانی را به پشت مرزها رسمی عقب برانند. ایران سرزمین‌هایی را که توانسته بود یک سال پیش با تلفات ۶۵۰۰۰ نفری نیروهایش به اشغال درآورد بعد از ۱۰ ساعت نبرد از دست داد. به‌علاوه ایران تا انتهای جنگ از اطراف بصره بیرون رانده شد. شکست در این نبرد باعث باختن روحیه ایرانی‌ها شد به‌طوری‌که پس از آن استخدام نظامیان داوطلب ایرانی تا ۷۰ درصد کاهش یافت. از طرف دیگر ایرانی‌ها تجهیزات فراوانی را از دست دادند که جایگزینی این تجهیزات برای ایران به سادگی امکان‌پذیر نبود. عملیات فتح‌المبین
در نهایت عملیات فتح‌المبین با پیروزی قاطع نیروهای ایران و آزادسازی حدود ۲٬۵۰۰ کیلومتر مربع از مناطق اشغال شده توسط ارتش عراق، به پایان رسید. تلفات نیروهای ایران حدود ۳۰٫۰۰۰ نفر و تلفات نیروهای عراق ۲۵٫۰۰۰ نفر، به علاوه ۱۵٫۰۰۰ نفر اسیر گزارش شده‌است. روابط ایران و عراق
در طول جنگ خلیج فارس مقامات ایرانی و عراقی توافق کردند برای ممانعت از به غنیمت گرفته شدن جنگنده‌های عراق توسط ارتش آمریکا بعد از شکست محتمل عراق در جنگ، تعداد ۱۱۵ فروند از هواپیماهای جنگنده عراق به ایران پناهنده شوند. جنگ ایران و عراق
در ابتدای جنگ عراق با استفاده از عنصر غافلگیری موفق شد بخش‌هایی از خاک ایران از جمله شهر خرمشهر را اشغال نماید. ایران در سال‌های دوم و سوم جنگ موفق شد بیشتر مناطق اشغالی از جمله خرمشهر را آزاد نموده و از سال ۱۹۸۴ جنگ را به داخل خاک عراق بکشاند. ایران در فوریه ۱۹۸۶ موفق به تصرف فاو یکی از مهم‌ترین بنادر صدور نفت عراق شد و در ۸ ژانویه ۱۹۸۷ عملیات عظیمی به نام کربلای ۵ را برای تصرف بصره دومین شهر بزرگ عراق به انجام رساند که در جریان آن ۶۵ هزار سرباز ایرانی و ۲۰ هزار عراقی کشته شدند. ایران در ۲۶ فوریه این عملیات را متوقف کرد و در جبهه جنوبی جنگ به بن‌بست رسید. پس از آن، درگیری نفتکش‌ها با حملات دو طرف به سوی کشتی‌های غیرنظامی در خلیج فارس آغاز شد. کشتی‌های کویتی یکی از اهداف مورد علاقه ایرانی‌ها بودند. نیروهای ایران به نفتکش‌های شوروی و آمریکا که در خدمت دولت کویت بودند، حمله می‌کرد. یک جنگنده عراقی به یک کشتی جنگی آمریکایی حمله کرد و آسیب شدیدی به ناوچه یواس‌اس استارک وارد کرد و باعث مرگ ۳۷ سرباز آمریکایی شد. این اقدامات کشتیرانی بین‌المللی را در معرض خطر قرار داد و زمینه مداخله شوروی و آمریکا را فراهم کرد به‌طوری‌که هر دو از قطعنامه‌های شورای امنیت که از دو طرف جنگ درخواست آتش‌بس داشت، حمایت می‌کردند. در سال چهارم و پنجم، ارتش عراق به‌طور گسترده از درگیری‌افزارهای شیمیایی علیه کردهای عراقی و مردم و نظامیان ایران استفاده کرد؛ ولی ادعای استفاده ایران از سلاح‌های شیمیایی ثابت نشده‌است.براساس گزارش سیا عراق با کمک اطلاعاتی دقیق آمریکا شهرهای مرزی ایران را بمباران شیمیایی کرد.دو طرف چندین بار اقدام به بمباران و موشک‌باران شهرها و اهداف غیرنظامی کردند که بیشتر توسط عراق انجام شد. در اواخر جنگ، درگیری‌ها به خلیج فارس کشیده شد که باعث آسیب دیدن تعداد زیادی سکوی نفتی و کشتی‌های تجاری و نفت‌کش با پرچم کشورهای گوناگون شد. پس از فروردین ۱۳۶۷، با سقوط جزیرهٔ استراتژیک فاو در نبرد دوم فاو، و پیرو آن پیروزی‌های پشت سرهم نیروهای عراقی، روند تحولات جنگ به گونه‌ای ناگهانی و غافلگیرانه، به زیان ایران و به سود عراق تغییر پیدا کرد. جنگ ایران و عراق
در طول جنگ ایران و عراق ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ انسان کشته و زخمی شدند که از این میان ۲۶۲٬۰۰۰ ایرانی و ۱۰۵٬۰۰۰ عراقی کشته شده‌اند. استان بوشهر
طی این جنگ، تمرکز اصلی عراق بر روی جزیره خارگ بود که حدود ۹۰٪ نفت ایران از آن صادر می‌شد. طبق آمار؛ شهرهای آبادان، اهواز، و دزفول به ترتیب با ۱۰۱۷، ۳۱۶، و ۲۴۱ حمله هوایی، شهرهایی هستند که بیشترین حملات در طول جنگ نسبت به آنها انجام شده‌است اما جزیره خارگ ۲۸۴۰ بار مورد حمله هوایی قرار گرفت که تقریباً با تعداد روزهای جنگ هم برابری می‌کند (جنگ ایران-عراق ۲۸۸۸ روز طول کشید) که خود رکوردی محسوب می‌شود. اهمیت زیاد استان بوشهر و وجود پایگاه‌های نظامی متعدد و قدرتمند باعث شده بود که صدام حسین برای نشان دادن حساسیت بوشهر اعلام کند که «ما با دو کشور در جنگ هستیم، کشور ایران و کشور بوشهر». اعدام‌های ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷
آمار کشتگان و ناپدیدشدگان در جنگ ۸ سالهٔ ایران و عراق (از شهریور ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷ و بر پایهٔ آمار جمهوری اسلامی): ۱۹۰۰۰۰ (صد و نود هزار) کشته و ۶۷۲۰۰۰ (ششصد و هفتاد و دو هزار) زخمی. جنگ ایران و عراق
هدف اولیه بخش جنوبی ارتش عراق، تصرف برق‌آسای شهر مرزی خرمشهر و پس از آن آبادان، اهواز، دزفول و سوسنگرد بود. عراق کسب این هدف را یک پیروزی استراتژیک برای خود تلقی می‌کرد؛ ولی سه ستون زرهی عراقی که برای تصرف خرمشهر اعزام شده بودند با مقاومت ناهماهنگ و خودجوش مردم این شهر مواجه شدند و در کمین حدود ۳۰۰۰ غیرنظامی‌ای افتادند که سلاح‌های ناچیزی همچون تفنگ ام۱ گاراند، نارنجک و کوکتل مولوتوفدر مقابل تجاوز ارتش عراق مقاومت می‌کردند. بیشتر نیروهای مقاومت خرمشهر با وجود آموزش نظامی ناچیز انگیزه بسیار زیادی برای جنگیدن داشتند. این نیروها موفق شدند جلوی پیشروی سریع ارتش عراق را بگیرند و عراق در همان مرحله اول جنگ، در رسیدن به اهداف خود ناکام ماند و درگیر یک نبرد خانه به خانه در کوچه‌های خرمشهر شد. تصرف خرمشهر ۱۵ روز به طول انجامید و در درگیری‌ها عراقی‌ها ۵۰۰۰ کشته دادند و پس از آن نیز عراق به مدت سه هفته درگیر نبردهای خیابانی با گردان تکاوران دریایی بوشهر در این شهر بود. در ایران برای مدت‌ها خرمشهر را به احترام مقاومت و نبرد شهروندان این شهر، «خونین‌شهر» نامیده می‌شد. جنگ ایران و عراق
با عدم موفقیت ایران در نبرد نیزارها برای تسخیر بزرگراه بغداد-بصره آن‌ها عملیات دیگری را با هدف تسخیر همین بزرگراه به نام عملیات بدر با برنامه‌ریزی منسجم‌تر و بیشتر در اواخر اسفند ماه ۱۳۶۳ به انجام رسانیدند. در مراحل اولیه این عملیات نیروهای ایرانی با شکستن خطوط دفاعی عراقی در شمال شهر قرنه از رود دجله عبور کردند و در ساحل شرقی این رود بخشی از بزرگراه را به اشغال خود درآوردند. با این حال پاتک شدید ارتش عراق با انجام عملیات گازانبری، استفاده مؤثر از توپخانه متحرک، نیروی هوایی و سلاح‌های شیمیایی مواضع نیروهای ایرانی را درهم شکست و نیروهای ایرانی وادار به عقب‌نشینی به داخل نیزارها شدند. در پایان این عملیات بیش از ۲۵ هزار نفر کشته از دوطرف برجای ماند. عراق همچنین در پاسخ به این تهاجم، سری دیگری از جنگ شهرها را آغاز نمود و ۲۲ مرکز پرجمعیت شهری ایران از جمله شهرهای تهران، تبریز، اصفهان و شیراز را مورد حمله هوایی و موشکی قرار داد. در مقابل ایران نیز ضمن گلوله‌باران توپخانه‌ای شهرهای مرزی عراق، دست به حملات موشکی و هوایی به شهرهایی همچون بصره، العماره، تکریت، موصل، کرکوک و بغداد زد. حملات توپخانه‌ای و موشکی ایران تا پایان روز ۲۵ خرداد ۶۴ ادامه یافت. تقابل ایران در جنگ شهرها باعث توقف حملات موشکی و هوایی عراق شد، در پایان روز قدس، رادیو آمریکا اعلام کرد که عراق از صبح فردا به مدت دو هفته مهلت داده است که ایران صلح را به جای جنگ انتخاب کند. چندی بعد خبرگزاری آلمان غربی گزارش داد: «شواهد محکمی در دست است که نشان می‌دهد عراقی‌ها در پایان مهلت دو هفته‌ای خود حملات خود به هدف‌های غیرنظامی ایران را از سر نخواهد گرفت.» سرانجام مهلت پانزده روزه به پایان رسید و در ۹ تیرماه ۶۴ یک سخنگوی نظامی عراق در بیانیه‌ای اعلام کرد: مهلتی که صدام حسین اعلام کرده بود اکنون به پایان رسیده و با توجه به موضع رژیم حاکم بر ایران، اعلام می‌کنیم که بمباران‌ها تا تحقق صلح عادلانه از سرگرفته خواهد شد. اما در عمل، عملیات هواییِ روز بعد عراق، به بمباران شهرک زیوه درنزدیکی مرز ترکیه و تاسیسات مخابراتی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در نواکوه کرند منحصر شد، در گیلانغرب نیز جنگنده‌های عراقی دیوار صوتی را بر فراز شهر شکستند. بعد از آن حمله دیگری صورت نگرفت و بدین ترتیب مقطع دوم جنگ شهرها پایان یافت. پس از ناکامی ایران در بدست آوردن اهداف عملیات بدر، طارق عزیز وزیر خارجه عراق درخواست صلحی با پیش‌زمینه عقب‌نشینی نیروهای طرفین به مرزهای بین‌المللی به سازمان ملل ارائه داد. در اول فروردین ماه ۱۳۶۴ روح‌الله خمینی، رهبر وقت ایران، در اعلانی که از تلویزیون دولتی ایران پخش شد ضمن رد درخواست صلح عراقی‌ها بیان نمود که تا زمان به رسمیت شناختن حق ایران برای تنبیه متجاوز، ایران به تهاجم خود ادامه خواهد داد. جنگ عراق
در ماه مه، خونین‌ترین ماه عراق پس از تهاجم آمریکا رقم خورد تا امیدها برای پایانِ سریعِ ناآرامی‌ها و عقب‌نشینی آمریکایی‌ها نقش بر آب شود. جنگ مذهبی؛ بمب‌گذاران انتحاری که بیشتر از میان اعراب سنی عراقی، سوری‌ها و سعودی‌ها بودند این کشور را مورد آماج خشونت قرار دادند. اهداف آن‌ها بیشتر گردهمایی‌های شیعیان یا مراکز تجمع غیرنظامیان شیعه بود. در نتیجهٔ این خشونت‌ها بیش از ۷۰۰ غیرنظامی عراقی و همچنین ۷۹ سرباز آمریکایی کشته شدند. استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی
در این روز و روزهای بعد به‌تدریج تعداد بیشتری از مصدومان شیمیایی این گردان جان خود را از دست دادند و مجموعاً در اثر این حمله شیمیایی حدود ۹۰ نفر از رزمندگان این گردان در اثر شدت مصدومیت شیمیایی جان خود را از دست دادند (این یکی از موارد نادر تعداد بالای تلفات در یک حمله در اثر گاز خردل در طول جنگ ایران و عراق بود). جنگ ایران و عراق
در زمستان ۱۳۶۵ جنگ شهرها توسط عراق وارد مرحله جدیدی شد. در این دوره که ۲۲ روز به طول انجامید، بیش از ۳۰۰۰ ایرانی غیرنظامی کشته و بیش از ۱۱۰۰۰ نفر مجروح شدند. عراق در طول این مدت اهدافی مانند مدارس و بیمارستان‌ها را هدف موشک‌های خود قرار داده بود؛ ولی مهم‌ترین دوره جنگ شهرها از دهم اسفند ۱۳۶۶ تا یازدهم اردیبهشت ۱۳۶۷ به طول انجامید و طی آن بیش از ۱۲ هزار غیرنظامی شامل کودکان و سالخوردگان کشته و متجاوز از ۵۳ هزارنفر مجروح شدند. عراق آغازگر تمامی دوره‌های جنگ شهرها بود. سامان (ساوه)
در جنگ هشت ساله میان ایران و عراق 44 تن از ساکنان این روستا در جبهه‌های جنگ به شهادت رسیدند. روابط ایران و عراق
در سال ۱۳۵۲ دوازده نبرد مرزی روی داد که خونین‌ترین آن در روز ۲۱ بهمن ۱۳۵۲ اتفاق افتاد. در این نبرد ۴۱ ایرانی کشته و ۸۱ نفر زخمی شدند و تلفات عراقی‌ها به بیش از ۴۰۰ نفر اعلام شد. جنگ ایران و عراق و سازمان ملل متحد
در طول جنگ ایران و عراق مجموعاً ۱۷ قطعنامه صادر شد (مقایسه شود با جنگ عراق و کویت که در طول ۸ ماه ۱۳ قطعنامه صادر شد) که ۴ قطعنامه جنبه اجرایی داشت و بقیه صرفاً صادر شد. بخش چاه‌ورز
پس از شروع جنگ ایران و عراق گروهی در جنگ شرکت کردند که از این بین ۹ تن کشته و ده‌ها تن دیگر زخمی شدند. از لحاظ آمار مشارکت در جنگ چاه‌ورز بیشترین حضور در جبهه‌های جنگ را در شهرستان لامرد بنام خود ثبت کرده‌است. تعدادی از اهالی چاه‌ورز در جنگ داخلی سوریه تحت عنوان مدافع حرم حضور یافتند که نخستین کشته از لامرد فرهاد طالبی نیز از بخش چاه‌ورز-دهنو فاضلی بود. وی از تحصیلات حوزوی برخوردار بود و به هدف دفاع از حرم زینب در این جنگ شرکت کرده بود. جنگ عراق
بنابر اطلاعات مؤسسه بروکینگز، تلفات شهروندان عراقی در نوامبر ۲۰۰۸ به ۴۹۰ نفر رسید در حالی که در ژانویه ۲۰۰۷ این میزان ۳۵۰۰ نفر بود. این در حالی بود که میزان حمله به نیروهای ائتلاف در نیمهٔ دوم ۲۰۰۸ به عددی بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ نفر رسیده بود در حالی که این عدد در تابستان ۲۰۰۷ معادل ۱۶۰۰ نفر بود. تلفات نیروهای امنیتی عراق نیز در نیمه دوم ۲۰۰۸ به کمتر از ۱۰۰ نفر رسید در حالی که این میزان در تابستان ۲۰۰۷ بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ نفر بود. استان کرمانشاه در جنگ ایران و عراق
استان کرمانشاه در جنگ ایران و عراق یکی از مناطق محوری جنگ بود. طی این جنگ که طولانی‌ترین جنگ متعارف در قرن بیستم و دومین جنگ طولانی این قرن پس از جنگ ویتنام بود و به صورت رسمی در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ (۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰) آغاز شد و در ۲۹ مرداد ۱۳۶۷ (۲۰ اوت ۱۹۸۸) به پایان رسید، استان کرمانشاه از روز اول تا آخر درگیر جنگ زمینی و هوایی بود و حتی پیش و پس از این تاریخ نیز هدف حملات نیروهای متخاصم و صحنهٔ درگیری این نیروها بود. جنگ ایران و عراق در این استان آغاز و در این استان نیز به پایان رسید. در مجموع استان کرمانشاه در طول این جنگ ۱۱۰۰ بار از طرف نیروهای ارتش عراق موشک‌باران شد. جنگ عراق
در ۲۳ مرداد ۱۳۸۶ (۱۴ اوت ۲۰۰۷) سهمگین‌ترین حملهٔ شورشیان در تمام طول جنگ رخ داد. در حدود ۸۰۰ غیرنظامی بر اثر یک رشته بمب‌گذاری انتحاری در روستای قحطانیه کشته شدند. بیش از ۱۰۰ خانه و مغازه نابود شد. سران ایالات متحده القاعده را مقصر دانستند. روستاییان کشته‌شده از یزیدی‌های عراق بودند. به نظر می‌رسید که این حمله نمود اوج اختلافاتی بود که به‌واسطهٔ سنگسار یک دختر نوجوان یزیدی به نام دعا اسود خلیل توسط هم‌کیشانش به دلیل ارتباط با یک مرد سنی عرب و تغییر مذهب بوده‌است. قتل این دختر توسط دوربین‌های موبایل ضبط شد و ویدئوی آن روی اینترنت پخش گردید. نیروی هوایی عراق
*یوروکوپتر ۶۳5 (24)فروند تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ در ایران، نیروی هوایی شاهنشاهی ایران دارای برتری کامل هوایی نسبت به نیروی هوایی عراق بود. اما پس از انقلاب ایران، دولت عراق به رهبری صدام حسین، نیروی هوایی این کشور را به شدت تقویت کرد، به طوری که در سال اول آغاز جنگ ایران و عراق، نیروی هوایی عراق دارای ۳۳۲ فروند جنگنده بود، اما در سال پایانی جنگ ایران و عراق، تعداد جنگنده‌های عراق به بیش از پانصد رسیده بود. تاریخ اقتصادی ایران
جنگ هشت ساله با عراق دست کم ۳۰۰ هزار کشته از کشور ایران و بیش از ۵۰۰ هزار زخمی برجای گذاشت. هزینه جنگ برای اقتصاد کشور حدود ۵۰۰ میلیارد دلار بود. دولت پس از پایان جنگ با عراق در سال ۱۹۸۸ تلاش کرد تا بخشهای ارتباطی، حمل و نقل، تولید، مراقبتهای بهداشتی، آموزشی و انرژی کشور) ازجمله تأسیسات احتمالی انرژی هسته ای آن (را توسعه دهد. ایران در این سالها روند ادغام این زیرساختها را آغاز کرد. ارتباطات و زیرساختهای حمل‌ونقل با کشورهای همسایه را توسعه بخشید. بروجرد
در زمان جنگ ایران و عراق بروجرد پذیرای جمعیت زیادی از جنگ‌زدگان خوزستانی شد و همچنین بارها مورد بمباران هوایی قرار گرفت. در مجموع، شهر بروجرد ۵۱ بار مورد حمله هوایی موشکی قرار گرفت. در یکی از این بمباران‌ها که در روز ۲۰ دی ۱۳۶۵ روی داد، هواپیمای عراقی دو مدرسه شهید فیاض‌بخش و امام حسن مجتبی در محله ابراهیم‌آباد این شهر را بمباران کردند که منجر به کشته شدن ۶۰ دانش آموز شد. با وجودی که استان لرستان و شهر بروجرد در جنگ ۸ ساله بارها مورد حملات هوایی و موشکی عراق قرار گرفتند بعد از اتمام جنگ هیچ گونه اعتباری مبنی بر مناطق جنگ زده دریافت نکردند. در دامان سرخ کوه
۱۵ سال بعد از جنگ عراق علیه ایران ۱۶ تا ۲۰ میلیون مین خنثی نشده در مرز ایران و عراق باقی‌مانده‌است. مردم (بیشتر زنان و کودکان) منطقه سرخ کوه کردستان در میان این مین‌ها زندگی می‌کنند. جنگ ایران و عراق
جنگ ایران و عراق یا جنگ هشت‌ساله که در ایران با نام جنگ تحمیلی و دفاع مقدس نیز شناخته می‌شود و در بسیاری از منابع عربی و بعضی منابع غربی از آن با عنوان جنگ اول خلیج یاد شده‌است که در زمان صدام حسین در عراق با نام قادسیهٔ صدام از آن یاد می‌شد، طولانی‌ترین جنگ متعارف در قرن بیستم میلادی و دومین جنگ طولانی این قرن پس از جنگ ویتنام بود که نزدیک به هشت سال به طول انجامید. جنگ به صورت رسمی در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ برابر ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰ آغاز شد. در این روز درگیری‌های پراکنده مرزی دو کشور با یورش هم‌زمان نیروی هوایی عراق به ده فرودگاه نظامی و غیرنظامی ایران و تهاجم نیروی زمینی این کشور در تمام مرزها به یک جنگ تمام عیار تبدیل شد، هرچند مقامات عراقی معتقد بودند که جنگ از ۱۳ شهریور ۱۳۵۹ برابر با ۴ سپتامبر ۱۹۸۰ با حملات توپخانه‌ای ایران به شهرهای مرزی عراق آغاز شده‌است. این جنگ در نهایت پس از حدود ۸ سال در مرداد ۱۳۶۷ با قبول آتش‌بس از سوی دو طرف و پس از به جا گذاشتن یک میلیون نفر تلفات و ۱۱۹۰ میلیارد دلار خسارات به دو کشور خاتمه یافت. مبادلهٔ اسیران جنگی بین دو کشور از سال ۱۳۶۹ آغاز شد. ایران آخرین گروه از اسرای جنگی عراقی را در سال ۱۳۸۱ به عراق تحویل داد. مقریکلا
۱۰ تن از اهالی روستای مقری کلا در جنگ ایران و عراق در مناطق مختلف جنگی به کشته شدند. همچنین رمضانعلی غلام‌نتاج که از جانبازان این بعد از ۳۵ سال جانبازی در شهریور ماه سال ۱۳۹۵ درگذشت. ارمنی‌ها در جنگ ایران و عراق
اسامی شهدای نظامی در جنگ ایران و عراق: اسامی شهدای غیرنظامی در جنگ ایران و عراق: اسامی سربازان مفقودالاثر در جنگ ایران و عراق: اسامی آزادگان در جنگ ایران و عراق: اسامی جانبازان نظامی در جنگ ایران و عراق: روابط ایران و عراق
در مجموع قبل از شروع رسمی جنگ ۱۰۴ مورد برخورد نظامی کوچک و بزرگ بین ایران و عراق روی داد. جنگ ایران و عراق
بر اساس اسناد سیا در سال ۱۹۹۱، که از حالت طبقه‌بندی خارج شده‌اند، ایران در حدود ۵۰٬۰۰۰ مصدوم بر اثر استفاده عراق از چندین سلاح شیمیایی متحمل شده‌است. هرچند از آنجائیکه برخی اثرات با گذشت زمان آشکار می‌شوند تخمین‌های کنونی این تعداد را بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ مصدوم برآورد می‌کنند. در این تخمین سازمان سیا، جمعیت غیرنظامی آلوده شده ساکنان شهرهای مرزی یا فرزندان و بستگان مصدومان جنگی که بسیاری از آن‌ها دچار عوارض خونی، ریوی و پوستی شدند، لحاظ نشده‌است. بر اساس مقاله‌ای که در سال ۲۰۰۲ در روزنامه استار-لجر منتشر شد، ۲۰٬۰۰۰ سرباز ایرانی در اثر گاز اعصاب جان باختند. عراق پیش از آغاز جنگ و در سال ۱۹۷۴، سابقه استفاده از تسلیحات شیمیائی علیه کردهای این کشور را در کارنامه خود داشت. زمانی که در ابتدای جنگ و در مهر ۱۳۵۹ ارتش عراق از سلاح‌های شیمیایی استفاده کرد واکنش ایران اعتراض به این اقدام غیرانسانی بود. رادیوی رسمی عراق این اتهام را انکار نمود؛ ولی در طول عملیات رمضان و خیبر بمب‍های شیمیائی تولید عراق که به کمک توپخانه و هواپیما فرو می‌ریخت به شکل گسترده‌ای مورد استفاده قرار گرفت. در واقع عراقی‌ها نه‌تنها خط دفاعی رزمندگان ایران را با سلاح‌های شیمیائی می‌شکستند، بلکه از طیف گسترده‌ای از این سلاح‌ها علیه شهروندان غیرنظامی نیز استفاده می‌کردند. از سال ۱۳۶۳ استفاده گسترده عراق از گاز اعصاب، گاز تاول‌زا و گازهای عامل خون آغاز شد. تنها در یکی از موارد استفاده عراق از این قبیل سلاح‌ها علیه شهروندان عراقی حامی ایران در اسفند ۱۳۶۶، متجاوز از ۵۰۰۰ نفر غیرنظامی کشته و ۷۰۰۰ نفر دیگر مجروح شدند. در مجموع عراق در ۳۷۸ مورد حمله شیمیایی در طول هشت سال جنگ با ایران، موجب کشته و زخمی شدن بیش از ۵۰۰۰۰ نفر شد. عملیات نظامی ارتش شاهنشاهی ایران در ظفار
از تعداد نیروهای اعزامی ارقام موثقی در دست نیست و در گزارش‌های مختلف از ششصد تا چهارهزار نفر برآورد شده‌است. این عملیات سه سال طول کشید و آمار کشته شدگان هیچ وقت رسماً اعلام نشد اما برخی منابع ارتش به کشته‌شدن بیش از۷۲۰ نفر از نیروهای ارتش شاهنشاهی و مجروح‌شدن بیش از ۱۴۰۴ نفر اشاره دارند. خبر جنگ ایران با ظفار تا سال ۱۳۵۳ رسماً اعلام نشد. در آن سال حکومت وقت گزارشگرانی را به منطقه فرستاد. سرانجام حکومت ایران روز ۲۵ مهر ۵۴ اعلامیه پایان کار شورشیان راصادر کرد و سلطان قابوس در آذر ۱۳۵۴ به‌طور رسمی اعلام کرد که جنگ ظفار پایان یافته‌است. جنبش آزادی‌بخش عمان در سال ۱۹۸۱ منحل شد. برخی از نیروهای ارتش ایران باقیمانده در عمان با وقوع انقلاب ۱۳۵۷ به ایران بازگشتند. جنگ ایران و عراق
حمله عراق به مناطق مسکونی و غیرنظامی از روز سوم جنگ شروع شد. شهر اهواز اولین هدف غیرنظامی در جنگ بود که در ۲ مهر ۱۳۵۹ توسط نیروی هوایی عراق بمباران شد. در طول جنگ دزفول نیز مورد بمباران و موشک باران شهرشان بودند، اولین بار در تاریخ ۱۶ مهر ۱۳۵۹ مورد هجوم ۴ فروند میگ عراقی واقع شدند. در این حمله ۷۰ نفر ساکنان شهر کشته و ۳۰۰ نفر زخمی و خسارات فراوانی به تأسیسات شهری وارد شد. با این‌حال نیروهای نظامی ایران تا خرداد ۱۳۶۳ از بمباران مناطق مسکونی عراق خودداری کردند. شورای امنیت که طی سه سال گذشته موضع سکوت داشت، برای نخستین‌بار تنها چند روز بعد و در یکم تیر ۱۳۶۳ از طرفین درخواست کرد تا از بمباران مناطق غیرنظامی دست بردارند. با این حال عراق همچنان به بمباران شهرهای بزرگ ایران ادامه داد. در پاسخ به حملات عراقی‌ها به مناطق مسکونی، ایران نیز برخی شهرهای عراق را مورد حمله هوایی، موشکی و توپخانه‌ای قرار داد که شدیدترین آن شهر بصره بود. استان کرمانشاه در جنگ ایران و عراق
بنا بر اعلام نهادهای جمهوری اسلامی ایران، در استان کرمانشاه در مجموع نزدیک به ۳۱ هزار نفر به عنوان نیروی نظامی در جنگ شرکت کرده‌اند یا در نتیجهٔ آن کشته یا مجروح شده‌اند. از این تعداد، ۹۸۰۰ نفر نظامی و غیرنظامی کشته شده و ۱۹۶۰۰ نفر به عنوان جانباز ثبت شده‌اند. ۱۷۵۰۰ تن نیز با سابقهٔ شرکت در جنگ، اگرچه دارای اثر جانبازی نیستند و کشته نیز نشده‌اند اما به اسارت دشمن درآمده سپس در برنامه تبادل اسرا با نظارت صلیب سرخ آزاد شدند که از سوی حکومت ایران «"آزاده"» نامیده می‌شوند. شمار اسرای اهل کرمانشاه در جنگ ایران و عراق «حدود ۱۸ هزار نفر» ‌نیز ذکر شده‌است. همچنین ۸۵۰ نفر از کشته‌شدگان و ۱۵۵۰ نفر از جانبازان استان کرمانشاه زن بوده‌اند. تعداد ۷۵۰ نفر از کشته‌شدگان نیز زیر ۱۵ سال سن داشته‌اند. تعداد زنان کشته‌شده و جانباز استان کرمانشاه همچنین به ترتیب ۹۵۰ و ۱۱۰۰ نفر نیز ذکر شده‌است. تیپ ۵۵ هوابرد
تیپ ۵۵ هوابرد در خلال جنگ ایران و عراق از یگان‌های عمل‌کننده نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران بود. این تیپ در طول جنگ، در بیش از ۲۳ عملیات آفندی و ۸ عملیات پدافندی شرکت نمود. از جمله عملیات‌هایی که این تیپ نقش مؤثر و تعیین کننده‌ای در آن داشته است می‌توان به عملیات‌های ثامن‌الائمه، طریق‌القدس، فتح‌المبین، بیت‌المقدس، مسلم بن عقیل، والفجر مقدماتی، خیبر، قادر و والفجر ۸ اشاره کرد. نیروهای این تیپ در عملیات بیت‌المقدس اولین رزمندگانی بودند که به دروازه‌های خرمشهر رسیدند. تیپ ۵۵ هوابرد در طول جنگ ۲۳۵۰ کشته، ۱۲۷۰۰ زخمی و ۱۱۶۲ اسیر داد. اهل حق
تاکنون آماری رسمی از کشته‌شدگان و جانبازان جامعۀ یارسان در جنگ ایران و عراق اعلام نشده‌است. اما مشاور عالی استاندار کرمانشاه در سال ۱۳۹۴ اعلام کرد که ۷۸۸ تن از پیروان یارسان در استان کرمانشاه در طول جنگ ایران و عراق کشته شده‌اند که حکومت جمهوری اسلامی آن‌ها را به عنوان شهید معرفی کرده‌است. وی همچنین اعلام کرد که ۱۵۹۸ تن از مردم یارسان نیز دارای عنوان «جانباز» و ۱۳۴ نفر نیز دارای عنوان «آزاده» هستند. این آمار پیروان یارسان در استان‌های دیگر را در بر نمی‌گیرد. استان کرمانشاه در جنگ ایران و عراق
در تاریخ ۱۹ مرداد ۱۳۶۲ هواپیماهای ارتش عراق به بمباران شهر گیلانغرب پرداختند که طی آن ۵۰ نفر کشته و نزدیک به ۵۰۰ نفر زخمی شدند. پیشینه قم
در طول جنگ ایران و عراق، ۵۰هزار نفر از قم به جنگ اعزام شدند. از این تعداد ۶ هزار نفر کشته شدند. آمار قطع عضوی‌ها و جانبازان قم نیز ۱۲۷ هزار نفر بود. ۵۴۰ نفر از قم نیز به اسارت درآمدند. تعداد افراد قمی که در ارتش جمهوری اسلامی ایران حاضر بودند و در جریان جنگ کشته شدند نیز ۵۵۰ نفر بود. استان کرمانشاه در جنگ ایران و عراق
پالایشگاه نفت کرمانشاه در طول جنگ ایران و عراق ۷ بار بمباران شد. این پالایشگاه در ۴ مهر ۱۳۵۹ ساعت ۱۷:۰۰، ۲ مرداد ۱۳۶۵ ساعت ۱۴:۳۰، ۸ آبان ۱۳۶۵ ساعت ۷:۰۵، ۲ آذر ۱۳۶۵ ساعت ۱۱:۳۰، ۳ دی ۱۳۶۵ ساعت ۱۶:۳۰، ۲۴ آبان ۱۳۶۶ ساعت ۱۳:۰۰ و ۱۵ اسفند ۱۳۶۶ ساعت ۱۶:۰۰ مورد حملۀ هوایی ارتش بعث عراق قرار گرفت. در این بمباران‌ها آسیب‌های جدی به تأسیسات پالایشگاه وارد شد و بمباران ۲ مرداد ۱۳۶۵ نیز هفت نفر از کارکنان پالایشگاه کشته شدند. پیرانشهر
در زمان جنگ ایران و عراق، رژیم عراق از اوائل جنگ، به صورت محدود از گلوله‌های شیمیایی استفاده می‌نمود. از سویی دیگر، در طی عملیات «والفجر – ۲» رژیم عراق به میزان زیادی با بکارگیری از هواپیماهای خویش به بمباران شیمیایی غرب جاده پیرانشهر-رواندوز پرداخت. حمله عراق در ساعت هفت صبح سه شنبه، در مردادِ سال ۱۳۶۲ انجام گردید که در نهایت منجر به مصدومیت تعدادی از رزمندگان ایرانی شد. همچنین تعداد کشته شدگانِ در نتیجهٔ حمله شیمیایی عراق به منطقه عمومی پیرانشهر، حدود صد نفر—از رزمندگان و مردم—تخمین شده‌است؛ از این حمله نیز به عنوان اولین حمله به مناطق غیرنظامی یاد می‌شود. جنگ ایران و عراق
روابط ایران و عراق از سال ۱۳۴۸ تا پیش از جنگ نیز به شدت تیره و تار بوده و پیش از انقلاب ایران ۱۰۴ مورد درگیری و جنگ بین ایران و عراق اتفاق افتاد سرانجام، در پیمان‌نامه ۱۹۷۵ الجزایر ایران به‌طور ضمنی پذیرفت که در ازای رفع اختلافات مرزی آبی در اروندرود بر اساس خط تالوگ، دست از حمایت از کردهای عراق بردارد. در اثر بروز انقلاب در ایران و حوادث پس از آن، علی‌الخصوص تصفیه افسران بلندپایه ارتش بعد از وقوع کودتای نوژه، صدام حسین به این ارزیابی رسید که این بار ایران توان دفاع دربرابر حملات او را نخواهد داشت و در عرض یک هفته تهران را فتح خواهد کرد. با این محاسبات، عراق در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ به ایران حمله کرد. جنگ ایران و عراق
در طول جنگ، عراقی‌ها توانستند از حدود ۲۳ کشور ابزارهای جنگی خریداری کنند که بیشتر آن از این کشورها خریداری شد:جنگ ایران و عراق، طولانی‌ترین جنگ متعارف کلاسیک در قرن بیستم بود. (درگیری ۱۵ ساله ویتنام متعارف و کلاسیک محسوب نمی‌شود) این جنگ از بسیاری از جهات منحصربه‌فرد بود. یکی اینکه برخلاف جنگ هند و پاکستان یا جنگ اعراب و اسرائیل، یک برخورد شدید و کوتاه‌مدت نبود. در این جنگ، برخوردی میان آمریکا و شوروی به عنوان دو ابرقدرت روز دنیا وجود نداشت و هیچ‌یک حامی رسمی یکی از طرفین نبودند. در جنگ ایران و عراق برخلاف جنگ جهانی دوم درگیری نظامی محدود به منطقه خاصی از دنیا بود. جنگ ایران و عراق صرفاً نبردی بر سر خاک (مانند آنچه هم‌زمان در جزایر فالکلند میان آرژانتین و بریتانیا در جریان بود) نبود؛ و سرانجام بر خلاف جنگ کره، جنگ بر سر سرمایه‌داری و سوسیالیسم نیز نبود. جنگ ایران و عراق
تحلیلگران سیا پیش‌بینی می‌کردند که احتمال مداخله سایر اعراب در جنگ و منطقه‌ای شدن آن نیز وجود دارد. تا اوایل تیرماه ۱۳۶۱، رونالد ریگان به این نتیجه رسید که ایالات متحده نمی‌تواند اجازه دهد که عراق بازنده این جنگ باشد و باید به هر قیمتی جلوی شکست کامل عراق را بگیرد. جفری کمپ، رئیس بخش خاورمیانه شورای ملی امنیت آمریکا در دولت ریگان، سال‌ها پس از پایان جنگ ایران و عراق و زمانی که آمریکا در دهه ۹۰ میلادی رو در روی صدام ایستاده بود در اینباره گفت: آزادسازی خرمشهر نقطه عطف بزرگی در جنگ ۸ ساله ایران و عراق بود. دو کشور با تصمیم سرنوشت ساز ادامه جنگ یا اعلام آتش‌بس روبرو بودند. سازمان ملل به خواست صدام به ایران اصرار کرد که آتش‌بس را بپذیرد؛ ولی موانع زیادی بر سر این آتش‌بس وجود داشت. عراق همچنان بر نقض معاهده الجزایر و حق حاکمیت بر اروندرود پافشاری می‌کرد. از سوی دیگر عراق هنوز بخش‌هایی از خاک ایران را در تصرف خود داشت و روح‌الله خمینی هم می‌خواست صدام از قدرت کنار برود. این بود که ایران آتش‌بس پیشنهادی در قطعنامه ۵۱۴ شورای امنیت را نپذیرفت. اگرچه احمد خمینی پیش از مرگ تأکید داشت که روح‌الله خمینی با ادامه جنگ پس از آزادی خرمشهر مخالف بوده‌است. آزادی خرمشهر نشان از پیروزی قریب‌الوقوع ایران در جنگ داشت. شرایطی فراهم شده بود که ایران بتواند غرامت قابل توجهی از عراق و متحدین عرب او (به ویژه عربستان سعودی) دریافت کند. عربستان سعودی پس از آزادی خرمشهر پیشنهاد نمود تا غرامت جنگ توسط کشورهای عربی به ایران پرداخته شود و عراق نیز بخشی از خاک ایران را که در تصرف داشت ترک کند. به گفته اسپنسر تکر مقامات ایران این پیشنهاد را رد کرده و خواهان بازگشت یکصد هزار شیعه عراقی که توسط صدام اخراج شده بودند به کشور عراق شده بودند. به گفته تکر شرط دوم ایران پرداخت ۱۵۰ میلیارد دلار غرامت به جای ۷۰ میلیارد دلار پیشنهادی عربستان و شرط سوم برکناری صدام از قدرت بوده‌است. یک ژورنال تخصصی که در سال ۱۹۸۴ (دو سال پس از آزادی خرمشهر) منتشر شده‌است، مبلغ پیشنهادی عربستان را ۲۵ میلیارد دلار ذکر کرده‌است. در یک کتاب منتشر شده توسط مرکز تحقیقات استراتژیک امارات عربی متحده، بدون اشاره به مقدار غرامت پیشنهادی، این مبلغ «قابل ملاحظه» توصیف شده‌است. علی‌اکبر ولایتی اصل وجود چنین پیشنهادی در آن زمان را مورد تأیید قرار داده و حتی هاشمی رفسنجانی در خاطرات روز ۱۵ اسفند ۱۳۶۰ خود می‌نویسد: هاشمی رفسنجانی بعدها در مرداد ۱۳۸۹ در پانویسی گفته‌است: برخی مفسران استدلال کرده‌اند که اگر هم برای ایران مقدور نبود که در این مقطع غرامت جنگ را از دولتهای عربی دریافت کند، نفس برقراری آتش‌بس و پذیرش صلح در سال دوم جنگ مانع گسترش و افزایش خسارت و تلفات می‌شد و این به مصلحت ایران بود. نبرد هوایی جنگ خلیج فارس
در هفتهٔ نخست این رزم هوایی، چند سورتی پرواز توسط نیروی هوایی عراق انجام شد، اما در این پروازها، آسیب چندانی به نیروی هوایی عراق وارد نشد و تنها ۳۶ هواپیمای جنگنده عراقی توسط هواپیماهای ائتلاف سرنگون شدند. بلافاصله پس از آن، نیروی هوایی عراق با ۱۱۵ تا ۱۴۰ فروند هواپیما، به‌سوی ایران فرار کرد. این مهاجرت دسته‌جمعی هواپیماهای عراقی، نیروهای ائتلاف را غافلگیر کرد، زیرا ائتلاف انتظار داشت که هواپیماهای عراقی به جای ایران، دشمن دیرینهٔ عراق، به اردن، کشوری دوست عراق، فرار کنند. از آن‌جایی که هدف از جنگ، نابودی تجهیزات نظامی عراق بود، ائتلاف، هواپیماهایی را بر فراز غرب عراق مستقر کرده بود تا سعی کند جلوی هرگونه عقب‌نشینی و فرار هواپیماهای عراقی به اردن را بگیرد. این بدان معنا بود که آن‌ها نمی‌توانستند پیش از آن‌که اکثر هواپیماهای عراقی به پایگاه‌های هوایی ایران برسند، واکنشی از خود نشان داده یا با آن‌ها درگیر شوند. ائتلاف در نهایت، یک «دیوار» مجازی متشکل از اف-۱۴، اف-۱۵ و اف-۱۶ در مرز عراق و ایران (موسوم به MIGCAP) ایجاد کرد، و به این ترتیب، خروج جنگنده‌های عراقی در حال فرار را متوقف کرد. در پاسخ، نیروی هوایی عراق، نبرد هوایی سامرا را در تلاش برای شکستن محاصرهٔ اعمال‌شده بر آن‌ها آغاز کرد. ایران تا سال‌ها بعد، اجازه آزادی خدمهٔ هواپیماهای پناهندهٔ عراقی را نداد. ایران بیش از ۲۰ سال، هواپیماهای عراقی را نگه داشت و سرانجام ۸۸ فروند از آن‌ها را در سال ۲۰۱۴ بازگرداند. با این‌حال بسیاری از هواپیماهای عراقی در ایران باقی ماندند و تعدادی نیز پیش از ورود به ایران، توسط نیروهای ائتلاف، منهدم شدند. استان کرمانشاه در جنگ ایران و عراق
در طول جنگ ایران و عراق مدارس استان کرمانشاه مورد حملات نیروهای عراقی قرار گرفتند. در روز ۲۴ مهر ۱۳۵۹ ساعت ۱۱ قبل از ظهر دبستان پسرانۀ غلامرضا رشیدیاسمی در خیابان رشیدی شهر کرمانشاه مورد حملۀ هوایی قرار گرفت. در این حمله ۱۶ دانش‌آموز پایۀ‌ دوم ابتدایی و یکی از کارکنان مدرسه کشته شدند. این دبستان در سال ۱۳۶۳ بازسازی شد و دبستان شهدا نام گرفت. روابط خارجی ایران
کمی بعد، جنگ ایران و عراق در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹، با هدف‌گیری غرب ایران توسط عراق، رسماً آغاز شد و در اوایل، نیروهای صدام توانستند پیشروی‌های فراوانی انجام دهند. ارتش ایران نیز با رخ‌دادن انقلاب، فرماندهان و نیروهای با تجربهٔ خود را از دست‌داده بود و در عملیات‌های بسیاری شکست خورد. اما از سال ۱۳۶۱، با آزادسازی خرمشهر، نیروهای ایرانی شروع به عقب‌راندن ارتش دشمن کردند. در همان سال، ایران آغاز به انجام عملیات‌هایی در خاک عراق کرد که در پایان، با پیروزی عراق همراه شدند. از پایان عملیات کربلای پنج در اسفند ۱۳۶۵، تا آغاز عملیات والفجر ۱۰ ایران در اواخر زمستان سال بعد، برای حدود یک سال، ایران و عراق پیشروی خاصی در خاک یکدیگر نداشتند. سرانجام، در تیرماه ۱۳۶۷، قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت توسط رهبر ایران پذیرفته شد تا افزایش معلولین غیرنظامی و کشته‌شدگان این جنگ، پس از حدود ۸ سال پایان یابد. جنگ ایران و عراق
عراق در آغاز جنگ، ۱۳۶۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران را اشغال کرده بود. با انجام چهار عملیات موفقیت‌آمیز ایران با نام‌های عملیات ثامن‌الائمه، عملیات طریق‌القدس، عملیات فتح‌المبین و عملیات بیت‌المقدس، ۸۶۰۰ کیلومتر از این اراضی به شکل نظامی آزاد شد. از ۵۰۰۰ کیلومتر مربع باقی‌مانده، عراق به صورت داوطلبانه از ۲۵۰۰ کیلومتر مربع دیگر (پس از آزادی خرمشهر) عقب‌نشینی نمود؛ ولی ۲۵۰۰ کیلومتر مربع دیگر از خاک ایران (شامل شهرهای مهران و نفت شهر) تا پایان جنگ در تصرف ارتش عراق باقی‌ماند. کشته‌شدگان غیرایرانی در جنگ ایران و عراق
تعداد کشته های افغان جنگ ایران و عراق ۴۵۰۰ نفر و تعداد مفقودان ۴ نفر اعلام شده‌است. عملیات بدر
نیروهای ارتش عراق تحت امر سلطان هاشم أحمد محمد الطائی و جمال زانون، حملات هوایی و توپخانه‌ای را علیه نیروهای مسلح ایران آغاز نمودند. سپس با استفاده از توپخانه، تانک و نیروهای زرهی، عملیات گازانبری را شروع نمودند. در اوج نبرد در عملیات بدر، صدام حسین دستور استفاده از سلاح‌های شیمیایی را صادر کرد. هم‌زمان عراقی‌ها با استفاده از خطوط‌لوله‌ای که مهندسان عراقی طراحی کرده بودند، آب دجله را به داخل خاکریزهای نیروهای ایرانی هدایت نمودند. تحت فشار شدید عراقی‌ها، نیروهای مسلح ایران مجبور به عقب‌نشینی شدند. حملات بالگردهای عراقی به هنگام عقب‌نشینی ایرانی‌ها تلفات بیشتری به نیروهای مسلح ایران وارد نمود. تا ۲۵ اسفند ایرانی‌ها به داخل نیزارها عقب رانده شده بودند. ایران عملیات تهاجمی دیگری را نیز برای زمان بعد از تصرف بزرگراه طرح‌ریزی نموده بود، که شروع با تأخیر خارج از برنامه، آن طرح را با شکست مواجه کرد. سرانجام ایرانی‌ها از مواضع تسخیر شده، عقب رانده شدند. در عملیات بدر، تلفات زیادی به هر دو طرف وارد شد و از نیروهای ایرانی در حدود ۱۵ هزار نفر و از نیروهای عراقی نیز در حدود ۱۰ هزار نفر، کشته شدند. سرانجام نیروهای ایرانی بدون دست‌آوردی جدید، به مواضع قبلی خود در نیزارهای هورالعظیم عقب رانده شدند. عملیات کربلای ۲
عملیات کربلای ۲ عملیات نظامی نیمه‌گسترده نیروهای مسلح ایران، در خلال جنگ ایران و عراق بود، که بصورت مشترک توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نیروی زمینی ارتش انجام شد. این عملیات در ساعت ۱ بامداد ۱۱ شهریور ۱۳۶۵ در منطقه‌ای به وسعت ۵۰ کیلومتر مربع، در چومان مصطفی، حاج عمران، عراق آغاز شد و یک روز بعد، با پیروزی نیروهای ایرانی به پایان رسید. در این عملیات محمود کاوه؛ فرمانده تیپ ۱۵۵ ویژه شهدا سپاه پاسداران کشته شد. جنگ خلیج فارس
ارتش پرتعداد عراق در نهایت نشان داد که دیگر نمی‌تواند در برابر نیروهای زمینی سریع‌الانتقال ائتلاف و پشتیبانی هوایی قدرتمند آن‌ها دوام بیاورد. تقریباً ۱۷۵٬۰۰۰ عراقی اسیر شده بودند و بنابر آمارهای اعلام‌شده از سوی آمریکا شمار تلفات عراقی‌ها به ۲۰٬۰۰۰ نفر می‌رسید. منابع دیگر شمار کشته‌ها را تا ۱۰۰٬۰۰۰ نفر هم برآورد می‌کردند. عراق براساس توافقنامهٔ آتش‌بس قبول کرد که همهٔ جنگ‌افزارهای شیمیایی و بیولوژیک خود را از بین برده و به بازرسان سازمان ملل اجازهٔ بازرسی از پایگاه‌های خود را بدهد. تحریم تجاری سازمان ملل تا زمانی که عراق تمامی شروط را اجرا نکرده بود باقی می‌ماند. حلبچه
ساکنان حلبچه در جریان جنگ ایران و عراق، در تاریخ ۱۶ تا ۱۷ مارس ۱۹۸۸ توسط رژیم وقت عراق بمباران شیمیایی شدند و بیشتر از پنج هزار غیرنظامی و بی‌دفاع در یک نیمروز در این شهر جان باختند. این بمباران شیمیایی تقریباً هم‌زمان بود با عملیاتی مرسوم به عملیات انفال (عملیات انفال عملیاتی بود که پیرامون آن حدود ۱۸۲ هزار نفر به‌ویژه کودکان و زنان و سالخوردگان مناطق کردنشین توسط ارتش حزب بعث عراق کشته و زنده به گور شدند) مناطق اطراف حلبچه در آن زمان (زمان بمباران شیمیایی) در اشغال نیروهای ایرانی و هم‌چنین در دست گروه‌های پیش‌مرگ کُرد (یه‌كیه‌تی) بود و صدام به جرم همکاری با نیروهای ایرانی دست به این کار زد. طبق گفتهٔ ساکنان شهر حلبچه ۵ روز پیش از کشتار توسط هواپیماهای رژیم بعث اعلامیه‌هایی مبنی بر خروج از شهر و قطع همکاری ساکنان شهر با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران ریخته شد ولی در اعلامیه‌ها هیچ اشاره‌ای مبنی بر بمباران شیمیایی نشده بود. سپاه پاسداران و اتحادیهٔ میهنی کردستان در این شهر اقدام به ایجاد پایگاه‌های لجستیکی کرده بودند و نیز مراکزی رایگان جهت تامین آذوقه مانند قند و شکر و روغن و نان و ... به ساکنان حلبچه احداث نموده بود که موجب خشم مقامات بعثی و بوجود آوردن چنین فاجعه‌ای گردید. استان کردستان
استان کردستان در انقلاب بهمن ۱۳۵۷ نقش به‌سزایی داشت و پس از به قدرت رسیدن جمهوری اسلامی نیز محل درگیری میان نیروهای کرد و حکومت جدید بود. در طول جنگ ایران و عراق نیز استان کردستان بارها توسط نیروهای نظامی عراق بمب‌باران شد و نزدیک به ۴۵۰۰ نفر از اهالی این استان توسط ارتش عراق کشته‌شدند. اراک
در زمان جنگ ایران و عراق به دلیل وجود صنایع مهم در شهر اراک، این شهر به عنوان مهم‌ترین تولیدکننده ماشین‌های جنگی، پل‌های شناور و تجهیزات به‌شمار می‌رفت. از این رو پی‌درپی مورد حمله نظامی عراق قرار می‌گرفت. در ۵ مرداد ۱۳۶۵ خورشیدی برخی کارخانجات شهر مورد حمله جنگنده‌های عراقی قرار گرفت که در اثر آن ۷۲ نفر از کارکنان صنایع کشته شدند. آتش‌بس
پایان جنگ ایران و عراق هم‌زمان با بروز تشنّج عراق و کویت بود. ارتش عراق در زمان حکومت صدام حسین و حزب بعث عراق در تاریخ ۱۱ مرداد ۱۳۶۹ (۱۹۹۰ م) به کویت حمله و این کشور را اشغال کرد. عراق با این حمله باعث بروز بحرانی بین‌المللی گردید و اخطار شورای امنیت را نپذیرفت. آمریکا در سال ۱۳۶۹ (۱۹۹۱) با ائتلافی از کشورهای دیگر به کویت و سپس به عراق حمله کرد و ارتش عراق را از کویت بیرون راند. تقریباً ۱۷۵٬۰۰۰ عراقی اسیر شده بودند و بنابر آمارهای اعلام‌شده از سوی آمریکا شمار تلفات عراقی‌ها به ۲۰٬۰۰۰ نفر می‌رسید. منابع دیگر شمار کشته‌ها را تا ۱۰۰٬۰۰۰ نفر هم برآورد می‌کردند. عراق براساس توافقنامهٔ آتش‌بس قبول کرد که همهٔ جنگ‌افزارهای شیمیایی و بیولوژیک خود را از بین برده و به بازرسان سازمان ملل اجازهٔ بازرسی از پایگاه‌های خود را بدهد. تحریم تجاری سازمان ملل تا زمانی که عراق تمامی شروط را اجرا نکرده بود باقی می‌ماند. عملیات ظفر ۷
در حالی‌که جنگ در جبههٔ جنوب، به بن‌بست رسیده بود، ایران شروع به تمرکز بر کردستان کرد که در منطقه‌ای کوهستانی در شمال عراق قرار داشت. ایران به دلیل کوهستانی بودن و در نتیجه نامناسب بودن برای جنگ زرهی، حملات متعددی را از اواخر سال ۱۹۸۷ تا اوایل سال ۱۹۸۸ انجام داده بود. ایرانیان، توسط پیشمرگه‌ها حمایت می‌شدند و به آن‌ها کمک و تدارکات می‌دادند. در حالی‌که ایران به‌طور رسمی، هیچ شهر بزرگی را تصرف نمی‌کرد، با کمک جنگ‌های چریکی پیشمرگه‌ها، بخش‌های وسیعی از کردستان را از کنترل دولت عراق خارج کرده بودند. صدام حسین دستور انجام عملیات انفال را صادر کرد که در نتیجهٔ آن، بیش از ۵۰٬۰۰۰ شورشی و غیرنظامی به قتل رسیدند. عملیات انفال، توسط معاون صدام، علی حسن المجید، معروف به «علی شیمیایی» با استفاده از گازهای سمی رهبری شد. با این وجود، با حمایت ایران، تلاش‌های عراق ناموفق بود و وضعیت موجود، دردسر بزرگی برای صدام و معاونانش بود. قلاویزان
قلاویزان از آوردگاه‌های مهم دوران جنگ ایران و عراق به‌شمار می‌رفت که عملیات‌های مختلفی از جمله والفجر ۳، والفجر ۵ و کربلای یک در این منطقه به وقوع پیوست. اهمیت این ارتفاعات همچنین در این بود که به نوعی نزدیک‌ترین جبهه جنگی به بغداد محسوب می‌شد. بیش از ۶ هزار رزمنده در عملیات‌های مختلف از سراسر ایران در مهران و این منطقه کشته شدند. بهبهان
شهرستان بهبهان در جنگ ایران و عراق بیش از ۱۱۰۰ نفر کشته داشته‌است. جنگ ایران و عراق
مشکل عدم بهره‌برداری صحیح از تسلیحات پیشرفته فقط در نیروی هوایی این کشور وجود نداشت. برای نمونه خدمه عراقی گونه‌ای از تانک‌های ساخت شوروی، در طول جنگ هرگز از سیستم دید در شب این تانک‌ها استفاده نکرده‌بودند. چرا که آن‌ها درک نمی‌کردند که تانک‌های آنان به چنین سامانه‌ای مجهز است. تا سال ۱۹۸۳ عراق حدود ۲۰۰ هواپیمای خود را از دست داده بود و بیشتر این خسارت نه در جنگ با ایران، بلکه در اثر تصادفات و سوانح غیر جنگی و مشکلات تعمیر و نگهداری به وجود آمده بود. جنگ ایران و عراق
استفاده عراق از بمب‌های شیمیایی، شکنجه گسترده اسرای ایرانی در اردوگاه‌های عراق، بمباران و موشک باران شهرها و روستاهای ایران سبب شد تا چند صد هزار نفر از شهروندان ایرانی به اشکال مختلف جانباز شوند. آمار جانبازان ایران بیش از ۵۵۰ هزار نفر تخمین زده شده‌است. عملیات والفجر ۸
عملیات در شب بیستم بهمن ماه با ترکیبی از صد هزار نفر نیرو از ۵ لشکر ارتش ایران و ۵۰ هزار نفر نیروی پاسدار و بسیجی انجام گرفت. مرحله اول عملیاتی ایذایی بود، که به مدت ۵ روز در نزدیکی شهر بصره انجام شد. در این مرحله در جبهه شمالی نیروهای داوطلب ایرانی با روش یورش موج انسانی به سمت نیروهای ارتش عراق حمله کردند. به‌طور همزمان در جنوب عراق و در نزدیکی جزیره فاو، ایرانی‌ها عملیات را با استفاده از لشکر پیاده‌نظام مکانیزه شروع نمودند. هر دو عملیات با آتش سنگین توپخانه ارتش عراق مواجه و متوقف شد. در جبهه شمالی، تاکتیک یورش موج انسانی نیروهای بسیجی، جانِ حدود ۴ هزار نفر از ایرانی‌ها را گرفت. عراقی‌ها با این تصور که هدف اصلی عملیات، جبهه شمالی است، نیروهای خود را در جبهه شمالی متمرکز کردند. هدف اصلی نیروهای ایرانی شبه‌جزیره فاو بود، که تنها نقطه‌ای از عراق محسوب می‌شد، که دسترسی مستقیم آنها به خلیج فارس را امکانپذیر می‌کرد. در جبهه جنوبی، ایرانی‌ها ابتدا ۲ عملیات آبی خاکی را اجرا کردند و ابتدا توانستند جزیره ام‌القصر در مجاورت اروندرود را به اشغال خود درآورند، هر چند دو روز بعد، عراقی‌ها توانستند با پاتکی جزیره را پس بگیرند. روابط ایران و بوسنی و هرزگوین
در طول جنگ بوسنی تا خاتمه آن در سال ۱۹۹۵ (۱۳۷۴ شمسی) بین ۹۷ تا ۱۱۰ هزار قربانی گرفت، صدها تن از پاسداران ایران و کادرهای حزب‌الله لبنان نیز کشته یا اسیر شدند. یکی از دلایل پیروز بوسنی در این جنگ حضور نیروهای ایران و حزب‌الله لبنان و کمک‌های تسلیحاتی و مالی ایران به جنگجویان بوسنی بوده‌است. جنگ عراق
در تاریخ ۱۵ دسامبر ۲۰۱۱ با برگزاری مراسمی رسمی در فرودگاه بغداد واقع در منطقه سبز بغداد، با حضور وزیر دفاع وقت آمریکا، آمریکا رسماً به حضور نظامی خود در عراق پایان داد. لئون پنتا در سخنرانی در مراسم فوق گفت جنگ عراق دارای ارزش بسیاری در خونها و دلارها برای ما بود، حدود ۷۵۰ میلیار دلار هزینه، ۴۵۰۰ کشته(۴۴۸۷ کشته) و ۳۲۰۰۰ مجروح، برای ایالات متحده. در مراسم خروج نیروهای آمریکایی نوری مالکی نخست‌وزیر وقت عراق از دولت و ملت آمریکا برای آزادی مردم عراق تشکر کرد. همچنین آمار بیش از ۱۰۰ هزار کشته از شهروندان عراقی اعلام شد. جنگ ایران و عراق
در نبرد زمینی واکنش‌های ارتش عراق کند بود. در تمام حملات ایران، تنها واکنش نظامی و استراتژی جنگی عراق، تلاش برای عقب زدن نیروهای ایرانی با آتش مستقیم بود. در نبرد دریایی نیز ایران در ۵۲ روز ابتدای جنگ و طی عملیات مروارید، نیروی دریایی عراق را به کلی منهدم کرد و تا پایان جنگ برتری خود در خلیج فارس را حفظ نمود. تاریخ بصره
تا سال ۱۹۷۷ جمعیت این شهر به حدی بالا و در حدود ۵/۱ میلیون نفر رسیده بود. در طی جنگ ایران و عراق میزان جمعیت کاهش پیدا کرد. دراواخر سال ۱۹۸۰ تا زیر ۹۰۰۰۰۰ نفر رسید، ممکن است در طی بدترین شرایط جنگ به یک حد پائینی تنها بالای ۴۰۰۰۰۰ نفر رسیده باشد، شهر بارها توسط ایران گلوله‌باران شد و و محل بسیاری از نزاع‌های سهمگین، همچون عملیات رمضان بود، اما سقوط نکرد. روابط افغانستان و ایران
تعدادی از پناهندگان افغان نیز در جنگ ایران و عراق حضور یافتند. تعداد شهدای افغان جنگ ایران و عراق ۳۱۴ نفر و تعداد مفقودان ۴ نفر اعلام شده‌است. مفقودالاثر
در طول جنگ ایران و عراق هزاران نظامی ایرانی و عراقی از جمله برخی از اسرا و حتی تعدادی از غیرنظامیان ناپدید شدند. براساس گمانه‌ها بیش از ۵۲ هزار عراقی و بر اساس آمار رسمی بیش از ۸ هزار ایرانی همچنان مفقود هستند. عملیات کربلای ۵
پس از پایان عملیات کربلای ۵ ایران همچنان به حملهٔ توپخانه‌ای به بصره ادامه داد، که در یکی از حملات، واحد پتروشیمی در این شهر صدمه دید و نشت گازهای سمی بخشی از شهر بصره را فرا گرفت. نیروهای عراقی در این عملیات، در مجموع ۲۰٬۰۰۰ کشته دادند. عراقی‌ها بعدها تأیید کردند که ۵۰ تا ۶۰ فروند هواپیمای جنگی را در این عملیات از دست دادند، که برای مدت کوتاهی برتری هوایی را از آن نیروی هوایی تضعیف‌شدهٔ ایران کرده بود. بسیاری از شهروندان بصره از بیم حملات ایران، این شهر را ترک کردند و جمعیت بصره از حدود یک میلیون نفر، به صد هزار نفر کاهش یافت. عراق اعلام نمود نیروهای ایرانی ۶۵٬۰۰۰ نفر از نیروهای عمدتاً داوطلب بسیجی و سپاهی را از دست داده‌است. در مقابل برخی فرماندهان سپاه از جمله مرتضی قربانی تعداد کشته و زخمی‌های نیروهای عراقی را در حدود ۹۰٬۰۰۰ هزار نفر تخمین زدند. تلفات گسترده دو طرف در این عملیات، عملاً باعث شد تا پس از این عملیات تا انتهای جنگ، ایران و عراق نتوانند تجدید قوا کرده و عملیات گسترده دیگری را علیه یکدیگر انجام دهند. با کمبود نیرو، ایرانی‌ها پس از این عملیات، استفاده از تاکتیک یورش موج انسانی را کنار گذاشتند. شهر بصره نیز تا انجام عملیات توکلنا علی‌الله توسط ارتش عراق در اواخر جنگ در وضعیت نیمه محاصره باقی ماند. مبارزه سپاه پاسداران با گروه‌های شبه‌نظامی
ایران دو واحد از یگان‌های نیروی قدس را به عراق اعزام کرده‌است که تا آبان ۱۳۹۳ یکی از سربازان ایران (علیرضا مشجری) در درگیری با نیروهای داعش درگذشت. محل این درگیری به دقت روشن نیست اما در گزارش رسانه‌های ایران به دفاع از حرم و شهر کربلا اشاره شده‌است. جنگ ایران و عراق
در طی سخنرانی سعدون حمادی، نخست‌وزیر عراق در شورای امنیت سازمان ملل متحد در تاریخ ۱۵ اکتبر ۱۹۸۰ و چند روز بعد از شروع اولین درگیری‌ها وی ایران را متهم کرد که از تروریستهایی که در خاک عراق اقدام به بمب‌گذاری‌های گسترده می‌کنند و در نتیجه تعداد زیادی از مردم عراق را می‌کشند، حمایت می‌کند. مرکز انتقال نفت تنگ فنی
این مرکز به دلیل اهمیت بسیار زیادش، در زمان جنگ ایران و عراق بارها توسط جنگنده‌های عراقی بمباران شد. این مرکز مورد ۵۲ حمله مستقیم و ۱۲ بمباران مؤثر قرار گرفت که در جریان این حملات ۱۸ نفر در این مرکز جان باختند. آخرین حمله هوایی عراق به ایران که پس از پذیرش قطعنامه صورت گرفت به این مرکز انتقال نفت بود. عملیات رمضان
عملیات رمضان عملیات تهاجمی گسترده نیروهای مسلح ایران، در خلال جنگ ایران و عراق بود، که به مدت ۱۷ روز، در تابستان ۱۳۶۱ در جنوب عراق، شمال‌شرقی شهر بصره و در منطقه شلمچه انجام شد. این عملیات در ۵ مرحله، به‌طور مشترک توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به فرماندهی محسن رضایی و نیروی زمینی ارتش به فرماندهی علی صیاد شیرازی، طراحی و اجرا گردید. عملیات رمضان ۴۵ روز پس از آزادسازی خرمشهر انجام گرفت و در این عملیات نیروهای ایرانی برای نخستین بار اقدام به ورود به خاک عراق نمودند. عملیات رمضان بعنوان یکی از بزرگترین نبردهای زرهی، پس از جنگ جهانی دوم محسوب می‌شود. در این عملیات از نیروهای ایرانی بیش از ۲۰ هزار نفر کشته یا زخمی شدند و در طرف مقابل، تلفات نیروهای عراقی کمتر از ۸ هزار نفر بود. عملیات رمضان در پایان با شکست نیروهای ایرانی همراه بود.