مسجد جامع تبریز در چه سالی ساخته شد؟
مسجد جامع شماخی
مسجد در سال‌های ۷۴۳–۷۴۴ بنا شد. مسجد در دوران حکومت «ابو مسلم» برادر خلیفه «والد» که در قرن ۸ شیروان و داغستان را فتح نموده و دین اسلام را در این مناطق ترویج کرده بود، ساخته شد. محتملا شکل‌گیری طرح ساخت و ساز مسجد هنگام رونق فرهنگ و هنر آذربایجانی در قرون وسطی (قرون ۱۲–۱۳م) تکمیل شده باشد. هر یک از تالارها برای مقاصد جداگانه مورد استفاده قرار گرفته‌است. می‌توان احتمال داد که، از آن وقت تا به حال بنابه بازسازی‌ها به جز روش‌های معماری و ساخت و سازی تغییرات اساسی در شکل طرح بنای مسجد صورت نگرفته‌است.
مسجد جامع دزفول
ظاهراً در آغاز سده دوازدهم هجری قمری، در گوشه دیوار خارجی شمال غربی مسجد(جایی که در روزگار ما در بزرگ مسجد و میدان جلوی آن به نظر می رسد)بدین گونه نبوده‌است و به جای آن دو خانه قرار داشته که به وسیله مرحوم آقا سید عبدالباقی آقامیر،خریداری شده و به جای آن در بزرگ فعلی و میدان جلوی آن را احداث کرده‌اند. مسجدهای تیموری
با وجود این ویژگی‌ها، در ایران غیر از مسجدهای رایج با صحن باز، در دورهٔ تیموریان، با روشی دیگر نیز مسجدهایی ساخته شد. این نکته از مسجد جامع نیشابور (ساخته شده در ۸۸۹ قمری/۱۴۸۴ میلادی) و مسجد جامع کبود تبریز (ساخته شده در ۸۷۰ قمری/۱۴۶۵ میلادی) کاملاً پیداست. آثار بر جای مانده از مسجد جامع کبود، در تبریز، نشان می‌دهد که مسجد صحن بازنداشته و این مسجد دارای یک سرایِ میانیِ بزرگ بوده که به جای صحن گنبدی آن را می‌پوشاند. بر بالای سرای‌های کوچک اطراف آن نیز گنبدهای کوچک‌تری قرار گرفته‌است. مسجد جامع تلمسان
مسجد جامع تلمسان در ۱۰۸۲ در تلمسان، الجزائر ساخته شده است، از بِه‌نمونه‌های مانده از معماری مُرابطیان است. در زمان یوسف بن تاشفین ساخته شد، اما به‌دست فرزندش، (علی بن یوسف) به‌طور برجسته‌ای بازسازی و گسترانیده شد. تاریخ کتیبه این بازسازی به سال ۱۱۳۶ است. سلطان یغمراسن بن زیان (۱۲۳۶–۱۲۸۳)، بنیانگذار سلسله بنو زیان در تلمسان، یک بخش با یک مناره و گنبد در قرن سیزذهم م به این مسجد افروزد. در کنار مسجد استفاده می‌شود محکمه و مدرسه‌ای مشهور در نزدیکی این مسجد جای دارد. کتیبهٔ بنیانگذاری آن این متن را دارد: شیخ حسن کوچک
مسجد استاد و شاگرد (سلیمانیه / علائیه) تنها اثر به‌جای مانده از دوران چوپانیان است. این مسجد در سال ۱۳۴۱ میلادی (۷۴۲ هجری) به دستور شیخ حسن چوپانی ساخته شد و به افتخار پادشاه‌خوانده‌اش سلیمان، مسجد سلیمانیه خوانده شد. چون عبدالله صیرفی به همراه شاگردش مسئول کتابت کتیبهٔ این مسجد بودند، بعدها مردم تبریز به دلیل نفرت از حکومت چوپانی، این مسجد را استاد و شاگرد خواندند. مسجد جامع تبریز
قدیمی‌ترین بخش آن شبستان وسیعی است از تاق و گنبدهایی برفراز ستون‌های هشت‌گوش آجری که زینت‌بخش آن گچ‌بری‌های ظریف و هنرمندانهٔ دورهٔ روادیان (مقارن سلجوقیان) است. مسجد جامع در دورهٔ ایلخانان مغول موردتوجه و تعمیر بوده و بخش‌هایی به آن افزوده شده‌است. محراب رفیع گچ‌بری شده، یادگار آن دوره می‌باشد. مسجد جامع ابرکوه
مسجد جامع ابرکوه مربوط به دوره ایلخانی است و در ابرکوه، میدان اصلی شهر در مرکز شهر واقع شده و در دوره تیموری بازسازی شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. مسجد جامع یزد
مسجد جامع یزد به شیوه یک ایوان در دل کویر می‌باشد و در طی حدود ۱۰۰ سال و سه دوره بنا شده‌است. پایه‌های اصلی مسجد در زمان ساسانیان بر روی یک آتشکده گذاشته است ولی بعد از اسلام در دوره ایلخانی و تیموری بصورت مسجد تکمیل شده است. بنای گنبد خانه متعلق به دوره ایلخانی و سر در رفیع مسجد را متعلق به زمان شاهرخ و دوره تیموری دانسته‌اند. این بنا از لحاظ خوابیدگی گنبد، سردر رفیع و بلند و همچنین کاشیکاری زیبا و منحصربه‌فرد، شهرت دارد. مسجد جامع بروجرد
یکی از دیدنی‌های اصلی مسجد جامع بروجرد، منبر چوبی نه پله آن است و حکاکی روی آن، تاریخ هزار و شصت و هشت هجری قمری را نشان می‌دهد. سازنده آن، یارمحمد نجار بوده‌است. در بین اهالی بروجرد شایع است که حسن مجتبی دومین امام شیعیان سفری به بروجرد داشته و بر بالای این منبر سخنرانی کرده‌است که با توجه به تاریخ ساخت منبر و نبودن اطلاعات کافی، امری نادرست می‌نماید. مسجد جامع رشت
مسجد-مدرسهٔ جامع رشت یکی از قدیمی‌ترین بناهای مذهبیِ این شهر می‌باشد که در میان بازار قرار گرفته و در طول سال‌ها دست‌خوش تغییرات بسیار شده‌است. چنان‌که به گفتهٔ ستوده این مسجد بارها خراب شده‌است و از نو ساخته‌اند. دربارهٔ بانیِ اولیهٔ آن آمده: «از جمله کارهای حاجی جمال خان ایجاد بنای مسجد جامع رشت است که به روایتی دیگر از احداثات همسرش، مادر امیر هدایت خان گیلانی می‌باشد.» در طول تاریخ اسناد بسیاری از این بنا باقی مانده‌است؛ از آن جمله می‌توان به شمارهٔ پانصد و بیست و ششم از کتاب گیلان در وقایع اتفاقیه اشاره کرد: «سردر مسجد جامع که چندی قبل خراب شد چند دانه اشرفی و ریال و شاهی سفید به سکهٔ پادشاهان صفویه از آنجا فروریخته بود، والی آنها را بتمامها به دربار معدلتمدار انفاد داشت.» این نوشتار حاکی از آن است که قدمت بنای مسجد جامع به دورهٔ صفویه بازمی‌گردد. نیز در مطالعات خود از شهر رشت به سال ۱۱۸۳ ه‍.ق (۱۷۷۱م) از مسجد جامع نام برده‌است. مسجد جامع تبریز
مسجد جامع تبریز یکی از بناهای تاریخی شهر تبریز است. این مسجد که در کتاب‌های تاریخی از آن به‌عنوان «جامع کبیری نیز نام برده شده، از ابتدای تأسیس مسجد جامع شهر تبریز بوده و بازار تبریز، گرداگرد آن شکل گرفته‌است. مسجد جامع تبریز مربوط به دوره سلجوقیان تا دوره قاجار است و در تبریز، خیابان شهید مطهری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مسجد جامع شوشتر
ساخت مسجد جامع شوشتر مربوط به صدر اسلام و دوره سیزدهمین خلیفه عباسی که در زمان امام حسن عسکری خلافت می‌کرده آغاز شده‌است. مسجد جامع شوشتر در جانب غربی شوشتر قرار دارد و بر طبق نوشته کتب تاریخی، در سال ۲۵۴ ه‍.ق توسط المعتزبالله (خلیفه عباسی) بنیان نهاده شد و سال‌ها بعد توسط المسترشد بالله (خلیفه دیگر عباسی) بنا به اتمام رسید. تبریز
برپایهٔ نوشته‌های جهانگردان و جغرافی‌دانان، در دوره‌های گوناگون تبریز بیش از یکصد و پنجاه تا سیصد باب مسجد را در خود جای داده بود. امروزه تنها تعداد انگشت شماری از مساجد تاریخی متعلق به سده‌های پیش در این شهر پابرجا مانده‌است که از جمله مهم‌ترین مسجدهای تاریخی تبریز می‌توان به مسجد استاد و شاگرد، مسجد اسماعیل خاله اوغلی، مسجد ثقةالاسلام، مسجد جامع، مسجد حاج صفرعلی، مسجد حسن پادشاه، مسجد خزینه، مسجد دال ذال، مسجد سید المحققین، مسجد صاحب‌الامر (شاه طهماسب یکم)، مسجد شاهزاده، مسجد صادقیه، مسجد ظهیریه، مسجد علی‌شاه، مسجد کاظمیه، مسجد کبود، مسجد مجتهد، مسجد مقبره، مسجد ملاباشی، مسجد میرزاصادق‌آقا، مسجد میرزا مهدی قاری و مسجد قراملک اشاره کرد. مسجد جامع اصفهان
دروازه‌ای در این قسمت قرار دارد که ورودی فعلی مسجد است و در سال ۱۲۱۸ ه‍.ق توسط محمدحسین‌خان صدر ترمیم شده‌است. این قسمت دارای تزئیناتی از دورهٔ قاجاریه است و بر سردر آن نام فتحعلی شاه قاجار به چشم می‌خورد. سال ساخت این دروازه به‌درستی مشخص نیست اما اشخاصی همچون گالدیری و گدار معتقد هستند، این بنا در قرن ۸ ه‍.ق ایجاد شده‌است. ایوانی که در وسط این ضلع بنا شده از بیرون معماری سلجوقی و در واقع سبک رازی خود را حفظ کرده و از داخل هم دارای تزئینات و معماری دوران سلاجقه است. دیوار قسمت شرقی آن به همان دیوار خشتی قرن سوم ه‍.ق بازمی‌گردد. سقف مقرنس‌کاری‌شده آن نیز به دوران سلجوقی مربوط بوده که به‌خاطر تخریبی که به مرور زمان دچار آن شده در زمان صفوی دوباره ساخته شده‌است. در داخل این ایوان کتیبه‌ای کاشی‌کاری‌شده وجود دارد که تحولات و تعمیراتی که در دوران شاه شاه سلیمان صفوی در این بنا ایجاد شده را نشان می‌دهد. در شمال این ایوان، صفه، مدرسهٔ عمر و شبستان وسیعی وجود دارد که ۱۸ ستون دارد. این بنا مربوط به دورهٔ آل‌مظفر است، یعنی حدود قرن هشتم ه‍.ق و طاق‌های آجری‌شکل زیبایی دارد. صفه و مدرسهٔ عمر بین ایوان سلجوقی و شبستان هجده‌ستونی آل‌مظفر قرار دارد. این بنا نیز مربوط به قرن ششم-هفتم ه‍.ق و دوران آل‌مظفر است و در دوران سلطنت قطب‌الدین شاه محمود بنا شده‌است. کتیبه‌ای در داخل این صفه موجود است که نام پادشاه و تاریخ ساخت بنا در آن ذکر شده‌است. کاشی‌کاری مقرنس محراب صفهٔ عمر متعلق به سال ۷۷۸ ه‍.ق و جزو اولین نمونه‌های کاشی‌کاری داخل مساجد است. در اطراف این صفه کتیبه‌هایی هم از دورهٔ حکومت اشرف افغان باقی مانده که جزو جدیدترین آثار به‌جامانده در مسجد جامع اصفهان است. مسجد جامع مرند
مسجد جامع مرند در مرکز شهر مرند واقع شده که مطابق کتیبه محراب مسجد، این بنا در سال ۷۳۱ هجری قمری در زمان سلطنت ابوسعید بهادرخان ساخته شده‌است. محراب در قسمت جنوبی مسجد واقع شده و مزین به آیات قرآنی به خط کوفی و گچبریهای بدیع می‌باشد. مسجد جامع دامغان
تاریخ بنای این مسجد به‌درستی دانسته نیست. گویند این بنا در زمان خلافت مأمون عباسی ساخته شده ولی سند درستی برای اثبات آن در دست نیست. به‌طور کلی تاریخ بنای این مسجد را به پیش از دوره سلجوقیان یا در ابتدای تشکیل این سلسله نسبت می‌دهند. ارمنی‌ستیزی در جمهوری آذربایجان
مسجد جامع شوشی یا مسجد پناه خان اشاره کرد. آغاز ساخت این بنای که احتمالاً در ۱۱۸۲ق/ ۱۷۶۸م به دست ابراهیم خلیل جوانشیر افتتاح شده، به سال ۱۱۶۹ق، در دورهٔ پناه خان، بازمی‌گردد. بنای عظیم این مسجد، که آن را "مسجد گوهریه" نیز می‌نامند، در میدان قدیمی و اصلی شهر واقع شده‌است. مسجد جامع بابل
مسجد جامع بابل مربوط به دوره قاجار است و در بابل، حدفاصل چهارراه شهدا و سه راه فرهنگ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴۱۷۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. شهرستان ابهر
مسجد جامع ابهر [م ِ ع ِ اَ هََ] (اِخ) مسجد جامع ابهر. مؤلف مرآت البلدان آرد: این مسجد در سنهٔ ۸۸۸ هَ.ق. ساخته شده‌است، و دو در دارد: یکی طرف مشرق و دیگری طرف مغرب. صحن آن هشت ذرع، عرض و دوازده ذرع طول دارد و حوض عمیقی دارد که مخروبه است. مقصوره و ایوان سمت جنوب مسجد واقع و دو منار کاشی در دو گوشهٔ ایوان ساخته شده و دوشبستان آن در سمت مشرق و مغرب ایوان واقع شده‌است. تاریخ بنا و بانی اولی مسجد در سنگ مرمری نوشته شده ولی نام بانی و تاریخ بنا محو شده‌است. گویند یکی از امراء صفویه آن را تعمیر کرده و عبداﷲ میرزا پسر فتحعلی شاه نیز آن را تعمیر کرده‌است. این مسجد دو محلهٔ ابهر را از هم جدا می‌کند و خود آن در محلهٔ قدیم در مشرق قصبه واقع شده‌است. (از مرآت البلدان ج ۴ ص ۹۶). مسجد جامع قزوین
ساخت مقصوره خمارتاشی در کنج جنوبی مسجد به دستور امیر خمار تاش ابن عبداله عمادی، وزیر سلطان ملکشاه سلجوقی به سال ۵۰۰ هجری قمری انجام شد. کتیبه‌هایی به ۵ ردیف نیز نیز به خط کوفی گلدار، نسخ و ثلث در این مکان دیده می‌شود. مسجد جامع ساری
مسجد جامع ساری مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام - دوره قاجار است و در ساری، محله چناربن، داخل بازار نرگسیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۷۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. مساجد تاریخی تبریز
مسجد جامع دارای دو ورودی یکی در جانب شمال می‌باشد که از طریق صحن مسجد می‌توان به آن راه یافت و در دیگر از طرف جنوب به کوچه مجاور باز می‌شود. طول مسجد که از جنوب به شمال امتداد دارد ۶۲ متر و در قسمت وسط آن دارای طاق بلند و بزرگی است. ۱۵ متر عرض دارد. مسجد جامع اصفهان
گابریل معتقد است مناره‌های اطراف ایوان جنوبی، قدمت بسیاری ندارد و بررسی مقیاس، جزئیات و تناسب آن نشان می‌دهد که همانند مناره‌های مسجد جامع عباسی است، پس تاریخ ساخت آن هم نباید خیلی قبل‌تر از دورهٔ صفوی باشد. ایوان جنوبی و مناره‌های آن در طول زمان دچار آسیب‌های جدی شده‌بودند که در سال ۱۳۲۸ ه‍.ق/ ۱۹۴۹ م مرمت و با کلاف‌های فلزی محکم شد. کتیبهٔ مناره‌ها در دو طرف ایوان جنوبی بنا شده‌است و از جمله بناهایی است که در دورهٔ اوزون حسن آق‌قویونلو در زیر مقرنس‌های هر دو مناره بر زمینهٔ فیروزه‌ای و به خط کوفی نوشته شده‌است. مسجد جامع اصفهان
در قرن ششم هجری بخشی از ستون‌ها و دهانهٔ شبستان ضلع شمالی برای ایجاد ایوان وسط این ضلع تخریب شد. سنگی مرمری در قسمت انتهایی این ایوان نصب شده‌است؛ این سنگ با گُل، بوته‌ها و خطوط کوفی تزئین شده‌است. ایوان این ضلع تزئیناتی آجری و کتیبه‌ای گچ‌بری‌شده دارد که متعلق به دورهٔ شاه سلیمان صفوی در اواخر قرن یازدهم هجری است. دو طرف این ایوان چهلستون‌های بزرگی از دورهٔ دوم سلجوقی (سده ششم) قرار دارد. طاق‌های آجری چهلستون شرقی آن از لحاظ تنوع و جنبهٔ معماری جزو قسمت‌های جالب مسجد جامع است. در این ضلع نیم‌طبقه‌ای قرار دارد که از طریق دو ردیف پله در خارج بنا می‌توان به آن دست پیدا کرد. مسجد جامع زواره
ساختمان این مسجد در سال ۵۳۰ هجری قمری اتمام یافت و محراب آن نیز که از زیباترین بخش‌های بنا است در سال ۵۵۱ هجری قمری ساخته شده‌است. نطنز
مسجد جمعه یا مسجد جامع نطنز مجموعه‌ای از چندین سازه است که این سازه‌ها در زمان الجایتو خدابنده و پسرش ابوسعید بهادرخان به ترتیب زیر ساخته شده‌است: - مسجد بین سال‌های ۷۰۴ تا ۷۰۹ هجری. - بقعه شیخ عبدالصمد به سال ۷۰۷ هجری. - ایوان جلوخان خانگاه در سال ۷۱۶ و ۸۱۷ هجری. - مناره که تاریخ پایان بنای آن سال ۷۲۵ هجری نوشته شده‌است. یکی از تاریخ نگاران به نام «آندره گدار» دربارهٔ ساختار مسجد جمعه نطنز که از دید سبک معماری به گونه خود خود کم‌همانند است و نشانه‌هایی از معماری چند دوره را در خود پاس داشته، می‌نویسد: «مسجد که نسبتاً از ویرانی نگاه داشته شده پدید آمده از یک شبستان هشت ضلعی گنبددار مشرف بر صحنی که چهار ایوان دارد است. اضلاع صحن را دهلیزها و نمازخانه‌های گوناگون به هم میپیونداند. این مسجد از سمت شمال و خاور و جنوب به کوچه باریکی کراندار است که چون به درگاه بزرگ مسجد و روبروی مناره و درگاه خانگاه می‌رسد، پهناور شده مبدل به میدان کوچکی می‌شود. در سمت باختر ویرانه خانگاه دیده می‌شود، مسجد ۳ درگاه دارد، یک درگاه جنوبی و دو درگاه شمالی، درگاه‌های سمت شمال همسطح حیاط هستند، ولی درگاه جنوبی دهلیزی است که با ۱۲ پله بلند به کف راهرو مسجد می‌رسد…» از نقاط دیدنی مسجد، جایی در میان صحن مسجد است که با چند پله به کانال کاریز آبی می‌رسد که از زیربنای مسجد عبور می‌گذرد. اصل ساختار مسجد با آجر و ملات ساخته و با آهک پوشیده شده‌است. برپهنه چندین سنگ نبشته در گوشه و کنار مسجد، تاریخ بازسازی‌ها، بانیان، معماران و استادان مجرب و نامداری است که در بازسازی این مسجد کوشیده‌اند؛ به خوبی گزارش شده‌است. مسجد جامع قم
مسجد جامع قم یا مسجد جامع عتیق یکی از مساجد قدیمی در شهر قم است مسجد جامع قم، در مرکز شهر قم و در محله لب چال در خیابان آذر و نزدیک دروازه ری واقع شده‌است. از راه خیابان آذر، بزرگراه "عمار یاسر" و تونل غدیر می‌توان به این مسجد دسترسی پیدا کرد. این مسجد، مجموعه‌ای از بناهای چند عصر و دوره است. سال احداث بنای کنونی گنبد خانه ۵۲۹ هـ. ق است، این تاریخ تا پیش از تعمیرات دوران فتحعلی شاه در کتیبه‌های گچبری موجود در بنا به وضوح نمایان بوده‌است. به بیان صنیع الدوله در کتاب مرآت البلدان در نیمه دوم قرن سوم ساخته شده‌است. مسجد جامع قم از بناهای قدیمی شهر است که بانی آن معلوم نیست اما در کتاب گنجینه آثار قم آمده‌است که بانی این مسجد و مدرسه روبه روی آن که جانی خان نام دارد سلطان جانی خان پادشاه تاتار ترکستان است و تاریخ بنای آن هم سال ۷۵۵ بوده‌است. قدیم‌ترین منبعی که در آن به وجود مسجد در این مکان اشاره شده است کتاب تاریخ قم، نوشته حسن بن محمد قمی است که در سال ۳۸ هجری نوشته شده است و در آن تصریح شده که ابوالصدیم حسین بن علی بن آدم اشعری مسجد جامع قم را که در میان قم و کمیدان بوده است در میانه قرن چهارم هجری بنا کرده است. مسجد شاه (تهران)
این مسجد با قدمتی در حدود ۱۸۰ سال از زیباترین مساجد تاریخی تهران است. بانی آن فتحعلی‌شاه قاجار (۱۲۱۲–۱۲۵۰ هـ. ق) بود و از این رو در آغاز آن را مسجد سلطانی می‌نامیدند. بنابر شواهد تاریخی این مسجد دومین مسجد جامع بزرگ تهران بعد از مسجد جامع بازار یا جامع عتیق بود. مسجد جامع تکاب
مسجد جامع تکاب مربوط به اواخر دوره قاجار است و در تکاب، خیابان امام خمینی (ره) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۶۸۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. سردر ورودی مسجد توسط دالانی با پوشش طاق گهواره‌ای به صحن مسجد متصل است. شبستان قدیمی مسجد جامع دارای ایوان ورودی با ستون‌های مدور آجری و سرستون‌های سنگی می‌باشد. پیشانی ایوان با آجر به شیوه خفته، راسته کار شده‌است. بخش تحتانی دیوارهای مسجد با قلوه سنگ و ملات ماسه و آهک و خاک اجر شده و بخش فوقانی دیوارها با آجر و گنبد مرکزی با گوشواره‌های ظریف و رسم بندی منظمی با آجر چهارگوش و ملات گچ احداث گردیده‌است. در چهارگوش مسجد اتاقک‌های دوطبقه‌ای به منظور کاهش مصالح در جزرهای چهارگوشه احداث شده‌است و اضلاع جنوبی و غربی مسجد واحدهای تجاری به صورت کاکین به شعاع یکصدمتر با سردرهای طاقی و پوشش چوبی ساخته شده‌اند. مسجد جامع تبریز
در دورهٔ حکومت آق‌قویونلوها در آذربایجان گنبدی رفیع مزین به انواع کاشیکاری‌های معرق به وسیلهٔ «سلجوق‌شاه بیگم» همسر اوزون حسن در بخش شمالی آن احداث شده که هنوز هم پایه‌ها و گوشه‌هایی از کاشی‌کاری‌های آن باقی‌مانده است. علی‌خان زنگنه
علی‌خان زنگنه در کرمانشاه مسجدی ساخت که بعداً به مسجد جامع شهر کرمانشاه تبدیل شد. این مسجد در سال ۱۱۹۶ ه.ق (۱۷۸۱ میلادی) در زمان پادشاهی «علیمرادخان زند» ساخته شده است. مسجد جامع دزفول
مسجد جامع دزفول که قدیمی ترین قسمت آن مربوط به قرن سوم یا چهارم هجریست و با اقتباس از سبک معماری ساسانی ایجاد شده و شبستان های با روح آن مربوط به سده هفتم است وآرامگاه نخستین دانشمند دینی این شهرستان شادروان سید عبدالباقی آقامیر در زیر شبستان بزرگ این مسجد زیارتگاه مردم این شهرستان و مورد ستایش عام و خاص است. قم
این مسجد در مرکز شهر قم و در محله لب چال قرار گرفته‌است. از راه خیابان آذر، بزرگراه عماریاسر و تونل غدیر می‌توان به این مسجد دسترسی پیدا کرد. این مسجد، مجموعه‌ای از بناهای چند عصر و دوره است. گنبد رفیع مسجد جامع قم یکی از باشکوه‌ترین، شگفت انگیزترین و رفیع‌ترین گنبدهای مساجد ایران است. جای تعجب نیست اگر برای هر بیننده‌ای در مورد چگونگی ساخت این گنبد جای سؤالی وجود داشته باشد. برای ساخت این مسجد بزرگ و گنبد آن که حدود ۶۰۰۰ متر مربع وسعت دارد، حتی یک شاخه آهن نیز به کار نرفته و با گذشت سالیان سال از ساخت آن همچنان پابرجا و استوار مانده‌است. مسجد جامع قم از بناهای قدیمی شهراست که بانی آن معلوم نیست اما در کتاب گنجینه آثار قم آمده‌است که بانی این مسجد و مدرسه روبه روی آن که جهانگیرخان نام دارد سلطان جانی خان پادشاه تا تار ترکستان است و تاریخ بنای آن هم سال ۷۵۵ بوده‌است. مسجد جامع یزد
پیشینه تاریخی: قدیمی‌ترین تاریخی که برای انجام فعالیت‌های مذهبی-اسلامی، در بخشی از فضای کنونی مسجدجامع یزد ذکر می‌شود، متعلق به نیمه دوم قمری است. احداث مسجدجامع را نیز مربوط به نیمه دوم سده سوم قمری، در زمان حکومت «عمرولیث» و در عصر صفاریان یا قبل از سلاجقه می‌دانند، مسجدی که در ترسیم ماکسیم سیرو دارای انحراف قبله بود. درسده چهارم قمری، مسجدجامع یزد در حومه شهر قرار داشته، که در واقع در کنار آتشکده زرتشتی بنا شده بود. مسجد جامع دزفول
مسجد جامع در گذر زمان از ابتدای احداث همواره در کانون توجهات بوده و به دلیل اهمیتی که داشته در دوره‌های مختلف بازسازی و مرمت شده‌است. از روی سنگ نوشته‌هایی که در مسجد موجود است آخرین مرمت‌های این مسجد در دوره‌های صفویه و قاجاریه بوده، از جمله بر روی یکی از سنگ‌ها، تاریخ تعمیر، مقارن با پادشاهی شاه سلطان حسین صفوی است و به همین خاطر رنگ‌های آبی و فیروزه و کاشی‌های آبی که شاخصه معماری آن دوران است در بخش‌هایی از مسجد دیده می‌شود؛ یا بر روی یکی از کاشی‌ها تاریخ ۱۲۵۳ یعنی در زمان محمد شاه قاجار ذکر شده است. از دیگر دلایل قدمت بالای مسجد، سبک معماری آن است که الگو گرفته از معماری کاخ ایوان کرخه و معماری دوره ساسانی است. مسجد جامع عتیق (شیراز)
بر بالای این عمارت، کتیبه‌هایی به خط ثلث شامل اشعار عربی در وصف قرآن نوشته شده‌است و اساس این ساختمان فقط برای "کتابت قرآن" بوده‌است زیرا در زمان‌های قدیم چاپخانه وجود نداشته‌است؛ لذا این عمارت برای کاتبان و حافظان قرآن در سال ۷۵۲ هجری قمری در زمان شاه شیخ ابواسحاق اینجو ساخته شد و تنها یک بار در ۱۳۱۶ خورشیدی مرمت شد. و اکنون در سال ۱۳۹۷ حدود ۶۰ سال است که در حال مرمت است به شکلی که تجهیزات مرمت خود نیازمند مرمت هستند. مسجد جامع دزفول
بخش جنوبی مسجد در سده هفتم ساخته شده‌است . این قسمت شامل یک دهانه بزرگ به عرض7 متر و به طول 19متر و80سانتیمتر است که از سمت مغرب دو دهانه و از سمت شرق سه دهانه دیگر شبستان را در میان گرفته‌است. مسجد جامع بسطام
مسجد جامع بسطام مربوط به سدهٔ ۸ ه.ق است ، شهر بسطام، جنوب مجموعه تاریخی امامزاده محمد و بایزید واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۰۲۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مسجد جامع شماخی
زمین‌لرزه ای مهیب در شماخی در سال ۱۹۰۲ موجب تخریب بسیاری از بناهای شهر شد. هنگام بازدید از شهر از سوی کمیسیون ویژه ای که برای رفع عوارض زلزله ایجاد شد، شاهزاده زمین‌شناس «شاکولی» با خواندن نوشته‌ای به زبان عربی موجود روی بنای مسجد به این نکته پی برد، که مسجد جامع به تقویم هجری در سال ۱۲۳ ساخته شده‌است. به همین ترتیب، مشخص گردید، که مسجد جامع شماخی در سال ۷۴۳ میلادی پیریزی شده و پس از مسجد جامع دربند که، در سال ۷۳۴م. بنیان‌گذاری گردیده‌است، دومین باستانی‌ترین مسجد در قفقاز جنوبی می‌باشد. تاریخ نیشابور
و همچنین کار چهارصدوپنجاه باب مغازه را بسیار با رونق توصیف نموده و تنها بنای معتبر و تاریخی آن را مسجد جامع دانسته که طبق سنگ‌نوشته موجود در آن مربوط به سال ۱۰۲۱ ه‍. ق، عصر شاه عباس صفوی، است؛ اما اصل بنای آن در سال۸۹۹ ه‍.ق به همت علی پهلوان علی کرخی بنا شده‌است. مسجد جامع خوزان
مسجد جامع خوزان خمینی شهر مسجدی است چهار ایوانی که در قرن ۸ هجری بر روی آثار دورهٔ سلجوقی در زمان ایلخانی مغول بنا شداست. مسجد جامع خوانسار
مسجد جامع خوانسار مربوط به سدهٔ ۱۲ است و در خوانسار، ورودی شهر، قبرستان کهنه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۱۲۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مسجد جامع خوانسار یکی از قدیمی‌ترین مساجد تاریخی ایران به‌شمار می‌رود. تاریخ بنای این مسجد براساس سنگ نوشته‌ای که بر سر در آن نصب شده سال ۱۱۰۱ ه‍. ق، را نشان می‌دهد که هم‌اکنون این بنای تاریخی به‌دلیل افزایش نم و رطوبت در معرض تهدید قرار گرفته است. مسجد جامع دزفول
ساخت گلدسته ظاهراً در روزگار محمدعلی میرزا دولتشاه انجام شده‌است و شرح مناره‌ها در معرفی مسجد قبل از این ذکر شده‌است. مسجد جامع تبریز
مسجد جامع تبریز که به مسجد جمعه نیز معروف است، در انتهای بازار تبریز و ضلع جنوبی صحن مدرسهٔ طالبیّه و بین مسجد حجت‌الاسلام و مسجد میرزا اسماعیل خاله اوغلی واقع است و یکی از قدیمی‌ترین ابنیّة تاریخی این شهر به‌شمار می‌آید. تاریخ بنا و نام بانی اوّلیّة آن معلوم نیست، عدّه‌ای آن را از مساجد صدر اسلام می‌دانند. پاره‌ای دیگر بنای قدیمی را به دورة سلجوقیان نسبت می‌دهند. مسجد جامع گناباد
این مسجد یکی از سه مسجد ایران است که به سبک دو ایوانی در اوایل قرن هفتم هجری ساخته شده و از بقیه سالم‌تر مانده است و بر اساس آثار و شواهد موجود، ساختمان کنونی دارای الحاقاتی است که احتمالاً در دوران ایلخانی ایجاد شده است. مسجد جامع با نقشه دو ایوانی شامل سر در تزئینی، صحن یا میان‌سرا، ایوان‌های شمالی و جنوبی، رواق و سه شبستان ستون‌دار می‌شود. ایوان اصلی یا ایوان قبله در سمت جنوبی صحن واقع شده که با چهار طاق گهواره عرضی و چهار قوس، دارای تزئیناتی آجری شامل دو قطار پیچ، نوارهای اسلیمی و یک حاشیه کتیبه قرآنی به خط بنایی بوده که در پایان عبارت «تسع و ستمائه ۶۰۹ هـ . ق» به چشم می‌خورد. مسجد جامع باکو (شهر قدیمی)
در سال ۱۸۹۹، میلیونر باکوی، نیکوکار «حاج شیخ علی داداشف» با منظور امور خیریه در جای باقی مانده‌های مسجد جامع، مسجد کاملاً جدیدی به نام مسجد جمعه ساخت. مساجد تاریخی تبریز
این مسجد در خیابان فردوسی تبریز قرار دارد و بنای اولیه آن به وسیله امیرحسین چوپانی ملقب به علاءالدین در سال ۷۴۲ هجری قمری ساخته شده و به نام خان مغول یعنی سلیمان نواره هلاکو موسوم گردید و به همین جهت به اعتبار نام بانی و خان، عده‌ای آن را سلیمانیه و برخی آن را علائیه نامیده‌اند. وجه تسمیه کنونی آن به این علت است که کتیبه‌های داخل و مندرجات دیوارهای خارج مسجد به خط عبدالله صیرفی خوشنویس معروف دوره ایلخانی و یکی از شاگردان وی نوشته شده و به مسجد استاد و شاگرد نیز شهرت یافته‌است بنای مسجد که رو به ویرانی می‌رفت در زمان عباس میرزا نایب السلطنه تعمیر کلی در آن به عمل آمد. تعمیرات دیگری در سال ۱۲۹۵ هجری توسط حاج میرزا محمدعلی اوانسری قراچه داغی و همچنین در سال ۱۳۳۸ از طرف حاج محمد اردبیلی صورت گرفت. مسجد جامع آمل
یگانه کتیبه تاریخ دار بنا سنگ نبشته‌ای است در دهلیز مسجد، حاوی فرمانی از شاه سلطان حسین صفوی، مورخ به ۱۱۰۶ (ستوده، ۱۳۶۶). مسجد جامع
مسجد جامع، در معماری دوره اسلامی ایران، به مسجدی گفته می‌شده که در هر شهر برای گردهمایی مردم توسط حاکمان تأسیس می‌شده و نمازهای گروهی مهم مانند نماز جمعه و نماز عید در آن اقامه می‌شده‌است و به همین علت در مقیاس بزرگ‌تر ساخته شده‌است.11228 مسجد جامع اصفهان
لوحی که در قسمت غربی قرار دارد، مربوط به سال ۹۸۵ ه‍.ق مصادف با دوران محمد خدابنده است که از سال سلطنت شاه حکایت می‌کند. لوحی دیگر در قسمت شرقی قرار دارد که اشعاری به فارسی روی آن نوشته شده‌است. این اشعار به خط نستعلیق است و به این اشاره دارد که به فرمان صدراعظم، فردی به نام یوسف آقا، بر روی این حوض بنا و سجده‌گاهی ساخته‌است. در شبستان‌ها و صحن اصلی مسجد، محلی برای اعلان مراحل نماز پیش‌بینی شده بود تا مکبر حین نماز جماعت بر آن مستقر شود. به این محل‌ها «دکه» می‌گویند که در مسجد جامع اصفهان هم در حدفاصل صفهٔ صاحب و گنبد نظام‌الملک قرار دارد و در وسط صحن نیز موجود است. مسجد جامع کرمانشاه
مسجد جامع کرمانشاه که گاه به اشتباه مسجد چهل‌ستون نیز نامیده می‌شود، در بافت قدیم شهر کرمانشاه، در خیابان مدرس (سپه سابق)، نبش جلوخان و نرسیده به خیابان رشید یاسمی (نواب صفوی) واقع شده و از آثار قابل توجه اواخر دورهٔ زندیه است. این مسجد در سال ۱۱۹۶ ه. ق (۱۷۸۱ میلادی) در زمان پادشاهی «علی‌مرادخان زند»، توسط علی‌خان زنگنه حاکم کرمانشاه ساخته شده است. مسجد جامع در حال حاضر مکان برگزاری نماز جمعه اهل تشیع در شهر کرمانشاه است. مسجد جامع پوده
منبر و حوض سنگی آن متعلق به دوران صفویه‌است. درون حجره‌های آن، بر روی دیوارها، آثاری از نقاشی‌های دوران صفویه باقی مانده‌است. منبر مسجد از سنگ سیاه است و پنج پله دارد. در حاشیه منبر نام چهارده معصوم خوشنویسی و کنده‌کاری شده‌است. در سمت دیگر آن آیةالکرسی را نقر نموده‌اند. بر گوشه‌ای از این منبر این بیت آمده‌است: «بنا نهاد همین مسجد و همین منبر علی‌ست ابن علی و بوداق ابن قلندر» در سمت دیگر هم، بیتی آمده‌است که با حساب ابجد، سال ۱۰۶۲ ه‍.ق یعنی سال سلطنت شاه صفی بن شاه عباس کبیر را نشان می‌دهد. نام حجار منبر نیز در زاویه‌ای از منبر دیده می‌شود. در زمان صفویه این منبر مکان جلوس شاهانی که به این منطقه می‌آمدند، بوده‌است. مسجد جامع مسکو
مسجد جامع مسکو نام مسجدی تاریخی و قدیمی در کلانشهر مسکو واقع در پایتخت فدراسیون روسیه می‌باشد، که در سال ۱۹۰۴ میلادی توسط معمار "نیکولای ژوکوف" بنیان‌گذاری شده است. این مسجد یکی از چهار مسجد فعال در مسکو می‌بود. مسجد جامع مسکو در نزدیک خیابان المپیک و در اطراف ورزشگاه سرپوشیده المپیک در مرکز مسکو واقع شده بود. این مسجد در دوران فعالیتش به عنوان مسجد مرکزی مسلمانان در روسیه شناخته می‌شد. همچنین گاهی اوقات مسجد جامع مسکو؛ "مسجد تاتار" نیز نامیده می‌شد، زیرا اغلب کسانی که از مسجد جامع مسکو برای عبادت استفاده می‌کردند را اقوام تاتار تشکیل می‌دادند. مسجد جامع در ژوئن سال ۲۰۰۸ میلادی به عنوان یک اثر وارد میراث فرهنگی روسیه شد ولی در پایان همان سال از فهرست میراث فرهنگی برداشته شد که به دنبال آن در سال ۲۰۱۱ بنا بر تصمیمات بحث برانگیزی مسجد تخریب شد، که این نخستین تخریب یک بنای مذهبی در مسکو بعد از سال ۱۹۷۸ بود. سرانجام در سال ۲۰۱۵ عملیات ساختمان جدید این مسجد پس از ۱۰ سال به اتمام رسید و با حضور ولادیمیر پوتین و جمعی از نمایندگان کشورهای اسلامی افتتاح شد. این مسجد در ۳۱ هزار متر مربع مساحت و در ۶ طبقه احداث شده و گنجایش پذیرایی ۱۰هزار نفر در درون و دست‌کم ۱۰هزار نفر در محوطه خود را دارا می باشد. هزینه ساخت این مسجد نزدیک ۱۵۰ میلیون یورو بوده است. بازار تبریز
در بازار تبریز حدود ۱۲ باب مدرسه علوم دینی و اسلامی چون مدرسه طالبیه، صادقیه، جعفریه، اکبریه، حاج صفرعلی و … وجود دارد و حدود ۳۰ باب مسجد تاریخی که با گنبدهای ضربی، مقرنس و ستون‌های سنگی مزین شده‌اند که می‌توان از مسجد جامع (جمعه مسجد)، مسجد حجت‌الاسلام، مسجد خاله اوغلی، مسجد دینوری، مسجد مفیدآقا، مسجد قیزللی (میرزا یوسف آقا)، مسجد مقبره، مسجد مجتهد، مسجد هفتاد ستون، مسجد آیت‌الله شهیدی، مسجد مولانا، مسجد دباغ خانه، مسجد حاج صفرعلی، مسجد بادکوبه‌ای، مسجد اشراقی، مسجد صادقیه و… نام برد. مسجد جامع استاد
مسجد جامع استاد مربوط به سدهٔ ۶ و ۷ ه‍.ق است و در شهرستان فاروج، بخش مرکزی، دهستان شاه جهان، روستای استاد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۸۷۳۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مسجد جامع (گیرنه)
با وجود اینکه کتیبه ای راجع به تاریخ ساخت این مسجد تا تاکون باقی نمانده است، ولی با توجه به سبک و سیاق معماری و وجود شباهت‌های زیادی با آثار ساخته شده در عهد سلجوقیان می‌توان مسجد گیرنه را به قرن ۱۲ نسبت داد. مسجد الازهر
مسجد جامع الازهر (۳۵۹–۳۶۱ هـ) / (۹۷۰–۹۷۵ م)، از مهمترین مسجدهای مصر و مشهورترین مسجدهای جهان اسلام است که بیش از هزار سال که دارای دو کاربری مسجد و مدرسه است. مساجد تاریخی تبریز
مسجد کبود تبریز از ابنیه زمان جهانشاه قره قویونلو و متعلق به نیمه دوم قرن نهم هجری است که به وسیله جان بیگم خاتون همسر جهانشاه بنا شده و توسط دختر او صالحه خاتون در زمان حکومت سلطان یعقوب آق‌قویونلو مرمت شده‌است. مسجد جامع نطنز
مسجد جامع یا مسجد جمعهٔ نطنز مجموعه‌ای از چند بنای مذهبی شهر نطنز در استان اصفهان است که همهٔ آن‌ها در زمان اولجایتو خدابنده و پسرش ابوسعید بهادرخان ساخته شده‌اند. ساختمان‌ها مربوط به زمان‌های مختلف ولی فاصلهٔ زمانی ساخت آن‌ها به یکدیگر اندک است. این مجموعه شامل مسجد جامع و یک خانقاه و مقبرهٔ شیخ عبدالصمد و یک منارهٔ ۳۷ متری است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۸۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مسجد جامع اصفهان
کتیبهٔ داخل این گنبد به خط کوفی سادهٔ آجری است و نام ملکشاه سلجوقی و خواجه نظام‌الملک و اجراکنندهٔ این بنا، ابی الفتح احمد بن محمد خازن بر روی آن حک شده‌است. زمان دقیق ساخت این گنبد و نصب کتیبه ذکر نشده اما "پوپ" سال ۴۷۳ ه‍.ق/۱۰۸۰ م را تاریخ ساخت بنا می‌داند. شیلا بلر نیز با بررسی این کتیبه و القاب ملکشاه و مقایسه آن با ۱۱ نوشتهٔ دیگر، تاریخ این بنا را میان سال‌های جمادی‌الثانی ۴۷۹- ذی الحجه ۴۸۰ ه‍.ق/ سپتامبر ۱۰۸۶ و مارس ۱۰۸۸ م می‌داند. محراب این مسجد احتمالاً در قرن دهم ه‍.ق مصادف با دورهٔ سلطنت شاه طهماسب اول با مرمر و کاشی بر روی محرای عصر سلجوقی ساخته و تزئین شده‌است. کتیبه‌ای به خط ثلث در این قسمت وجود دارد که جمله «قال الله تبارک و تعالی» و آیهٔ ۱۴۲ و ۱۴۳ تا اواخر ۱۴۴ سورهٔ بقره بر آن نوشته شده‌است. در ضلع شمالی گنبدخانه هم سوره‌های انشراح و دهر گچ‌بری شده‌است. گروه باستان‌شناسی «ایزمئو» به سرپرستی «"اومبرتو شراتو"» حفاری‌هایی در گنبد نظام‌الملک انجام دادند. لایهٔ اول سنگ مرمر بود و متعلق به دوران صفوی، لایهٔ دوم مربوط به سنگ‌فرش‌های دوران سلجوقی بود که حدود ۵۰ سانتی‌متر پایین‌تر از کف‌سازی دوران صفوی بود. سپس کف‌سازی قرن سوم ه‍.ق قرار داشت که به دیوار محراب و کف‌سازی آن قرن برخورده‌اند، اما پس از آن به گل‌های هشت‌پر و ستونی دست یافتند که به وسیلهٔ گچ تزئین شده‌بود و تاکنون آن را مربوط به دوران ساسانی دانسته‌اند. در غرب گنبد نظام‌الملک یک چهلستون از دورهٔ سلجوقیان باقی مانده که محرابی از جنس مرمر دارد و با عبارت «قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم انا مدینه العلم و علی بابها» تزئین شده‌است. در قسمت جنوب غربی مسجد چهلستون دیگری است که مربوط به دوران شاه عباس اول است. چهلستون مذکور محرابی از جنس مرمر دارد و در دو طرف آن به خط ثلث عباراتی به صورت برجسته نوشته شده‌است. مسجد جامع قم
مسجد جامع قم مجموعه‌ای از بناهای چند عصر و از جمله مساجد دو ایوانی به شکل مربع مستطیل است. در قرن سوم هجری یکی از علما و محدثین قم به نام "ابوالصدیم حسین بن علی بن آدم اشعری" که در زمره صحابه علی النقی و حسن عسگری به‌شمار می‌رفت، مسجدی در قم بنا کرد. طبق نوشته کتاب تاریخ قدیم قم که در قرن چهارم هجری نوشته شده‌است چهار احتمال برای این مسجد ساخته شده در قم داده شده‌است که یکی از آنها همین مسجد جامع است. مسجد جامع قائن
در یکی از کتیبه‌های ایوان بسال ۷۹۶ هجری قمری نوشته شده :این بنا به فرمان جمشید قارن از خاندان معروف قارن که در دوره امیر تیمور جهانگشا حاکم قائن و مدتی حاکم ساری و دامغان بود تعمیر و مرمت شد. مسجد جامع چوبیندر
مسجد جامع چوبیندر مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان قزوین، روستای چوبیندر واقع شده و این اثر در تاریخ بعد از مرمت اساسی به دست اساتید معماری بومی این ناحیه من جمله معمار اسماعیل شفیعی به همراه حمام باستانی چوبیندر با شمارهٔ ثبت ۲۶۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مسجد جامع همدان
مسجد جامع همدان کتیبه‌های تاریخ‌دار بنا: کتیبهٔ ایوان جنوبی به تاریخ ۱۲۵۳ قمری است و بر سنگابِ دهلیز غربی، تاریخ ۱۲۵۱ قمری حک شده‌است. در کتیبه‌های موجود، به بانی مسجد اشاره نشده و فقط در دست‌نوشته‌ای که در مسجد نگه‌داری می‌شود از آخوند "ملاحسین اردستانی" به عنوان بانی یکی از شبستان‌ها یاد شده‌است. بر سنگاب مسجد، نام واقف آن، محمدخان، دیده می‌شود. در کتاب هگمتانه آمده که این مسجد نیز به سبک مساجد دورهٔ فتحعلی شاه قاجار در تهران، قزوین، و چند شهر دیگر ساخته شده‌است و امکان دارد شروع ساخت این بنا در زمان فتحعلی شاه یا آغاز سلطنت محمد شاه قاجار بوده باشد. از حسین‌بن محمدتقی، مشهور به «عندلیب»، نقل شده که مسجد بنای قدیم‌تری داشته و بعدها تعدادی از شبستان‌های آن تجدید بنا شده‌است. بنای فعلی مسجد از آثار دورهٔ قاجار است و نیز ممکن است که بنیان آن از دوره‌های قدیم‌تر باشد. شبستان شمالی و مناره‌های ایوان شمالی و همچنین سَردَر و مناره‌های ورودی شمالِ شرقی مسجد از ساخته‌های دورهٔ معاصر است. در مرمت‌های چند سالهٔ اخیر، تزیینات گچ‌بُری ایوان جنوبی از بین رفته و از ازاره‌های سنگی، سیمانی، و کاشی جدید در بخش‌هایی از صحن و شبستان به‌صورتی ناهمگون با دیگر مصالح بنا، استفاده شده است. مسجد جامع اصفهان
بدین ترتیب، مهم‌ترین تحول مسجد جامع اصفهان در پنجم-ششم ه‍.ق/یازدهم-دوازدهم م رخ داد و مسجد جامع وارد مرحلهٔ جدیدی شد. این تحول همان تبدیل شبستان به ایوان است که بر مبنای سبک رازی صورت گرفته‌است. گنبد نظام‌الملک با تخریب تعدادی از ستون‌های شبستان ضلع جنوبی و به صورت منفرد، به طریقی که ۳ ضلع آن جدا بوده و بدون فضای سرپوشیده ایجاد شد و تنها قسمت جنوبی گنبد به دیوارهای اطراف متصل بود. گنبد تاج‌الملک در شمال ساخته شد و بر هر کدام از محورهای اصلی مسجد ایوانی ساخته‌شد. ایوان شمالی با تخریب تعداد محدودی از ستون‌های دهانهٔ شمالی مسجد ایجاد شده و ایوان جنوبی نیز برای ایجاد فضایی مرتبط با مسجد نظام‌الملک بنا شد. در قسمت شرقی ایوان شاگرد ساخته شد و برای احداث این قسمت معماران ناگزیر تعدادی از ستون‌های قرن ۳ ه‍.ق را تخریب کردند. ایوان غربی نیز که به ایوان شرقی شباهت بسیار دارد با تخریب همان دهانه‌های قرن ۳ ه‍.ق ایجاد شد؛ و این چنین مسجد شبستانی به مسجدی به سبک چهارایوانی تبدیل شد. گالدیری از طریق پی‌گردی‌ها و خاک‌برداری‌های پشت‌بام‌ها موفق شد توسعهٔ مسجد از جانب شرق در دورهٔ سلجوقی و از جانب غرب در دورهٔ تیموری را مشخص کند. مسجد جامع قزوین
بزرگترین ایوان مسجد، ایوان جنوبی آن است که از لحاظ عظمت و اسلوب ساختمان و تزئینات از شاهکارهای معماری ایران شمرده می‌شود. بانی این ایوان شاه عباس دوم پادشاه صفوی است که در سال ۱۰۶۹ به اتمام آن موفق گردیده‌است. مسجد جامع بازار تهران
قدیمی‌ترین سند موجود در این رابطه نقشه گیریشمن فرانسوی است که در سال ۱۲۷۵ هجری قمری از تهران تهیه شده است. در نقشه مذکور بنای مسجد جامع تقریباً به همین صورت فعلی آمده است و می‌توان نتیجه گرفت که ۱۳۰ سال پیش [۱۵۸ سال فعلی] همة شبستان‌های فعلی ساخته شده بودند. مسجد جامع اسیر
پس از چندین سال توقف پروژه بازسازی مسجد جامع، خوشبختانه عملیات بازسازی جدی آن در تابستان 1393 آغاز شده و در حال حاضر همچنان ادامه دارد. هزینه بازسازی توسط خیرین پرداخت شده‌است. مسجد جامع ورامین
مسجد جامع ورامین یا مسجد جمعهٔ ورامین مسجدی مربوط به دورهٔ ایلخانی و یکی از قدیمی‌ترین ساختمان‌های شهر ورامین است. ساخت مسجد در دورهٔ سلطان محمد خدابنده آغاز و در دورهٔ پسرش، ابوسعید بهادرخان در ۷۲۲ هجری به پایان رسید. مسجد جامع سراب
مسجد جامع سراب مربوط به سدهٔ ۹ ه.ق است و در سراب، خیابان امام خمینی، داخل بافت قدیمی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مسجد جامع تبریز
در زمین‌لرزهٔ سال ۱۱۹۳ هجری که بسیاری از بناهای تبریز آسیب دید، این مسجد نیز از خرابی در مصون نماند. مسجد فعلی با پایه‌های متین و پوشش تاق و چشمه بعد از زلزله در اوایل حکومت قاجار و توسط «حسینقلی‌خان دنبلی» حاکم وقت تبریز بنا شده‌است و از آثار مهم دورهٔ قاجاریه می‌باشد. مسجد جامع تربت حیدریه
مسجد جامع تربت حیدریه در میدان مرکزی شهرستان تربت حیدریه واقع شده‌است و قدمت آن به اواخر دوره قاجاریه برمی گردد. این مسجد به همت شخصی با نام حاج ابوالقاسم هراتی ساخته شده‌است که بقایای مسجد قدیمی تر را تخریب کرده و به هزینه خود آن را تعمیر کرده‌است و حال به این صورت درآمده. آنچه باعث شکوه عظمت مسجد است ایوان بلندی است که دو گلدسته در دو طرف آن ساخته شده‌است. مسجد جامع بارجین
مسجد جامع بارجین مربوط به دوره آل مظفر است و در میبد، محله بارجین، سمت غرب جاده سنتو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۸۸۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است که در آن زمان اولین و بزرگ‌ترین فرش ماشینی با طراحی اختصاصی و یکپارچه حدودا 1000مترمربع می باشد که درتاریخ جمعه 26 مردادماه 1386 همزمان با ولادت امام حسین (ع)توسط تیمی از متخصصین ایرانی (گروه تخصصی فرش اسلیمی) طراحی، تولید و نصب گردید. مسجد جامع هرات
بقول ایام الدین اجمل رئیس آبدات تاریخی هرات مسجد جامع بزرگ هرات در مسیر تاریخ فراز وفرودهای زیاد دیده‌است این بنای تاریخی در حملهٔ چنگیزخان شکسته شده بود. بار دیگر در عصر اعلیحضرت شاهرخ میرزا و به دستور وی ترمیم شد و باز بسال ۹۰۴ مرحوم امیر علی شیر نوائی آن را به وضعی مرغوب ترمیم و به کاشی‌های رنگین مزین نمود. از آنجائیکه هنر معماری در عصر تیموری‌ها خیلی با رونق وشکوه بود این مسجد بزرگ را مانند بناهای تاریخی دیگر عصر تیموریان به‌طور حیرت‌انگیزی منقش نمودند؛ ولی دوباره در ایام فتور هرات مجدداً شکست‌های به آن رخ داد؛ که مرحوم حسن خان شاملو هروی آن را ترمیم کرد تا باز مرحوم وزیر یارمحمد خان، ایوان مقصوره را که شکسته و فرو غلطیده بود، دوباره بپوشانید؛ و در عصر امیر حبیب‌الله خان سرا پای (سراسر) مسجد جامع به صورت اساسی ترمیم شد. اما اطراف آن را حویلی‌های محلی محیط می‌داشت (منازل مسکونی احاطه کرده بود).. مرحوم محمد قاسم خان نایب الحکومهٔ هرات آن سراها را خریداری نموده اطراف مسجد جامع را پاک و هموار نمود. در سال ۱۳۲۲ شمسی حسب نظریهٔ محمد ظاهر خان پادشاه سابق و به همت عبدالله خان ملکیار به ترمیم اساسی این مسجد مبارک معطوف فرمود. مهندسین لایق هروی را جمع، استشاره و استخاره نموده در ۱۴ حمل سال مذکور کار ترمیم آن آغاز گردید. مرحوم حاجی محمد اسمعیل مهندس و مرحوم غلام حیدر مهندس هروی که هر دو در فن معماری قدیم هرات از نوادر روزگار بودند، بکار تعمیر و ترمیم مسجد جامع مؤظف گردیدند. خداوند (ج) آن دو آزادمرد هنرمند را مغفرت فرماید که هنر معماری قدیم را بار دیگر احیاء نمودند و صنعت کاشی کاری معرق را به شاگردان آموختند. عمل خطاطی مسجد به مرحومان حاجی ملا عبدالله هروی و میرآقای نستعلیق‌نویس تفویض گردید و بعد استاد ارجمند و خطاط بی مثل و مانند جناب آخند ملا محمد علی عطار هروی که در نگاشتن خطوط هفت‌گانه و اصول خطوط اصل و فرع یگانهٔ آفاق و در هنر خطاطی طاق است، نگاشتن کتیبهٔ ثلث جلی این معبد باستانی به وی تفویض گردید و به توفیق الهی آیات مقدس کلام الهی را دورادور مسجد بقلم خویش نگاشت. نگارنده عاجز نیز افتخار دارد که از شروع کار ترمیم مسجد الی مدت پنج سال تمام در کار تزئین و نقاشی این معبد مقدس مشغول خدمت بوده و حتی‌المقدور در آن رشته ایفای وظیفه نمود. قبل از کودتای هفت ثور کار سنگفرش نمودن مسجد جامع شریف شروع گردید که با وقوع کودتای هفت ثور و جنگ‌ها، نیمه تمام ماند هر چند دران زمان مرحوم استاد هنر میناتوری الجاج محمد سعید مشعل غوری هروی با گماشتن شاگردان زیاد کار کاشی کاری وترمیم آن را بعهده گرفت. البته جنگ‌ها وکشمکش‌ها کمتر فرصت می‌داد تا این مهم را ادا نماید و. بعد از جنگ‌ها از بودجه آبدات تاریخی مجدداً اعمار گردید. اکنون به خاطر حفظ و مرمت این بنای تاریخی و عبادتگاه مسلمین، چهار مهندس، شش استاد کاشیساز و پنج استاد خوشنویس به وظیفه گمارده شده‌اند. اما در نزد مردم هرات روایتی است که گویا کار در مسجد جامع هرات هیچ‌گاهی تمام شدنی نیست و اگر روزی کار مسجد کاملاً اکمال شود، آن روز قیامت خواهد رسید. عظمت مسجد جامع هرات:مسجد جامع هرات نه تنها برای خارجیهاییکه از آن دیدن می‌نمایند جالب است، بلکه برای مردمی که ساکن هرات هستند این بنای تاریخی بر علاوه کشش مذهبی، کشش‌های دیگری نیز دارد. هر کس بار اول این مسجد را ببیند در نظر اول مبهوت عظمت و معماری این مسجد خواهد شد. اولین چیزیکه حایز اهمیت و ارزش است و حفظ آن توسط پروژه بینالمللی صورت گرفته بود، دروازه ورودی مسجد جامع است که فعلاً به خاطر اینکه رفت آمد نشود مسدود می‌باشد و در قسمت بالای این مسجد پوش فلزی شده که از باد، باران و سرما جلوگیری. شود. دومین چیزیکه ارزش و اهمیت دارد ایوان مسجد است که از جمله عجیبه‌های هنر معماری جهان است. به این عظمت فکر کنید که در هشت صد سال قبل این کار، کاری بوده که از روی اخلاص شده‌است. اگر چه درین مدت خسارات و ضررهای وارد شده‌است، اما به همت مردهای که مسوولیت این بخش را به عهده داشتند کوشش کردند که این دو نقطه همان قسم که است باقی بماند. در بیشتر نقاط جهان از جمله در ایران، سمرقند و هند مسجدها شباهت‌های زیادی با معماری مسجد جامع شریف و همچنان کاشی‌های که درین مسجد دیده می‌شود دارند. این کاشی‌های تزیینی خود هنری یادگار از دورهای تیموری‌ها می‌باشد. مسجد جامع باکو (شهر قدیمی)
مناره مسجد در سال ۱۴۳۷ به شکل چکنده‌سنگ ساخته شده ست. عمودیت مناره و مخروطی شکلی گنبد حاکی از پیشرفت هنر معماری می‌باشد و عنصر نوآورانه‌ای به نمای مسجد به ارمغان می‌آورد. این نوع سبک معماری همانند آثار معماری مجتمع کاخی شروانشاهان می‌باشد. مسجد جامع ارومیه
مسجد جامع ارومیه یک اثر تاریخی که با شکوه فراوان در مجاورت بازار ارومیه قرار دارد، متعلق به سده هفتم هجری قمری (مربوط به ایلخانان) است. محراب این مسجد از نظر گچبری یکی از زیباترین آثار هنر معماری دوران مغول می‌باشد. موقعیت این مسجد در بازار طوری قرار دارد که از سه طرف به معابر عمومی متصل می‌شود. مسجد جامع باکو (شهر قدیمی)
در کتیبه حک شده روی دیوار مسجد، دربارهٔ ساخت این بنا آمده‌است: «امیر شرف الدین محمود» در ماه رجب سال ۷۰۹ هجری قمری دستوری جهت بازسازی این ساختمان داده‌است. مسجد جامع اردوباد
نمای خارجی مسجد با توجه به شواهد مربوط به قرن هفدهم میلادی است. کتیبه ای در ورودی ساختمان نشان می‌دهد که بنا در سال ۱۶۰۴ در دوران سلطنت صفوی ایران شاه عباس اول (حکومت ۱۵۸۸–۱۶۲۹) ساخته شده‌است.اما برخی عناصر در طرح مسجد وجود دارد کهنشان می‌دهد مسجد قبل از قرن ۱۷ وجود داشته و این فقط بازسازی دوباره بوده‌ است. شبستان سه بخشی قسمت اصلی پلان را شکل می‌دهد. استفاده از طاقچه‌های عمیق متصل به قوس اصلی از ویژگی‌های معماری بومی منطقه است دیوارهای این مسجداز قلوه سنگ ساخته شده و با آجرهایی به ابعاد ۲۱ در ۲۱ در ۵ پوشیده شده‌ است. مسجد جامع اصفهان
عمده تغییرات این مسجد مربوط به عصر سلجوقی است. پیش از آن مساجد از تزئینات و ساخت هنرمندانه‌ای برخوردار نبودند. مسجد النبی، مسجد قرطبه در اندلس، مسجد جامع قیروان در تونس، مسجد ابن طولون در قاهره، و مسجد جامع سامرا و مسجد جامع بغداد نمونه این نوع مساجد بودند. در قرن پنجم هجری معماری مسجد جامع اصفهان تغییر یافت و مسجد شبستانی قبلی به مسجدی چهارایوانی تبدیل شد. سبک چهارایوانی جدیدی که ایجاد شده‌بود به عنوان «مسجد ایرانی» شناخته شد و از آن پس بود که مساجد جامع ایران به صورت چهارایوان ساخته شده و حتی تعدادی از مساجدی هم که پیش‌تر ایجاد شده‌بود تغییر یافته و به این صورت درآمد. این سبک از معماری به کشورهای مسلمان‌نشین خارج از ایران هم رسید و باعث شد آن‌ها هم تغییر یابند. مسجد جامع اصفهان نقطه‌عطفی بود که باعث ایجاد الگویی جدید در تاریخ معماری ایران شد. مسجد جامع اصفهان بر مساجد بِرسیان و زَوارِه هم اثر گذاشت و مساجد گلپایگان و اردستان هم از آن سبک پیروی کردند و قسمت‌هایی را مطابق اصول آن تغییر دادند. ایلخانان و تیموریان هم از همین سبک و الگو برای ساخت مساجد بهره بردند. تیمور ضمن ساخت مساجدی در مناطقی از اصفهان، تبریز و شیراز، معماران ماهر این شهرها را هم به سمرقند انتقال داد تا در آنجا هم دست به خلق آثار جدید بزنند و این چنین بود که مساجدی به سبک چهارایوانه حتی در سمرقند ایجاد شد و گنبدها هم از چهارضلعی به شانزده‌ضلعی تغییر شکل دادند. بنابراین مسجد جامع اصفهان الگوی ساخت و تغییر بسیاری از مساجد بوده‌است. مسجد جامع قروه
مسجد جامع به واسطه تزئیناتی از قبیل گچ‌بری و دو کتیبه در زیر فیلپوش‌ها مزین گردیده که کتیبه‌های مزبور تاریخ ساخت مسجد را در سال ۴۱۳ ه‍.ق و تاریخ مرمت بنا را در سال ۵۷۵ ه‍.ق بیان می‌نماید. بنای مسجد جامع در تاریخ ۱۳۴۱/۱۲/۰۵ به شماره ۴۳۳ در فهرست آثار تاریخی کشور به ثبت رسید؛ و همچنین هیئت‌های خارجی به سرپرستی آقای ام ای وی ور، گلایس و خانم هلن تحقیقات و پژوهشهایی در خصوص بنا انجام داده‌اند که نتایج آن در دست نیست. مسجد جامع کبیر نی‌ریز
برابر نوشتهٔ مقدسی، تاریخ‌نگار سدهٔ چهارم هجری، ایوان اصلی این مسجد در سال ۳۴۰ هجری قمری ساخته شده‌است. مسجد جامع آق‌دام
این مسجد واقع در شهرستان آق‌دام از سوی معماری به اسم «کربلایی صفی خان قره باغی» در سالهای ۱۸۶۸ تا ۱۸۷۰ بنا گردیده‌است. در دورانی که این منطقه به یکی از مراکز تجاری مهم تبدیل شده بود، نمونه ای قابل توجه از معماری مذهبی مخصوص به خود قره باغ- مسجد جامع آق‌دام در شهرستان آق‌دام احداث گردید. مسجد جامع کرمانشاه
از شعری که بر روی کتیبه‌ای در مسجدبه جای مانده، سال ساخت مسجد ۱۱۹۶ هجری قمری (۱۷۸۱ میلادی) دانسته شده‌است. این شعر به شاعری به نام شهاب، از شاعران هم‌عصر با الله‌قلی‌خان زنگنه حاکم کرمانشاه دانسته شده که در محفل شعر هفتگی او شرکت می‌کرده‌است. مسجد جامع بازار تهران
مسجد جامع بازار تهران یا مسجد جامع تهران، کهن‌سال‌ترین مسجد تهران است که قدیمی‌ترین شبستان آن بیش از هزار سال عمر دارد و به مسجد عتیق نیز معروف است. این اثر در تاریخ ۱۹ آذر سال ۱۳۷۵ شمسی و با شماره ۱۷۹۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردیده‌است. مسجد جامع اصفهان
ایوان ضلع غربی با تخریب ستون‌هایی که متعلق به دورهٔ عباسی بود و در قرن ششم ه‍.ق ساخته شد. البته قسمت غربی آن به دیوارهای خشتی قرن سوم ه‍.ق می‌رسد. ایوان، اساسی سلجوقی دارد و سقف آن همانند ایوان جنوبی از مقرنس‌های درشت ساخته شده‌است. در ابتدای قرن دوازدهم ه‍.ق در دورهٔ شاه سلطان حسین، داخل و خارج آن با خطوط بنایی و کاشی‌های مختلف تزئین و از صورت سادهٔ سلجوقی خارج شد. در قسمت جنوب ایوان، شبستان بزرگ و کوچک مسجد قرن نهم ه‍.ق باقی مانده‌است. شمال این ایوان با کاشی‌های نفیس قرن نهم ه‍.ق تزئین شده‌است. شبستان کوچک دیگری از عهد الجایتو ایلخان در این قسمت واقع شده که محراب آن دارای گچ‌بری‌های ارزنده‌ای است و این گچ‌بری‌ها شامل گل، بوته و کتیبه‌های ترکیب شده‌است و در وسط آن کتیبه‌ای تاریخی قرار دارد که نام الجایتو، وزیر دانشمندش و تاریخ ساخت اثر به سال ۷۱۰ ه‍.ق در آن بیان شده‌است. در آخرین قسمت این ساختمان شبستان بزرگی مربوط به دورهٔ سلطان محمد پسر بایسنقر تیموری واقع شده‌است، که سال ساخت آن در کتیبه‌ای قرن هشتم ه‍.ق ذکر شده‌است. جدا از سبک معماری ساختمان، مرمرهای شفاف و درخشانی در طاق این شبستان به کار رفته‌است که آن را از فضای تاریک خود دور می‌کند و به آن روشنایی و جلوه می‌بخشد. این شبستان دارای ۱۸ چشمه طاق است. مسجد جامع باکو (شهر قدیمی)
مسجد در سال ۱۰۲۴ هجری قمری ساخته شده‌است. مسجد جامع نیشابور
مسجد جامع نیشابور (ساختهٔ ۱۴۸۴م) بزرگترین مسجد در شهرستان نیشابور و کهن‌ترین سازهٔ به جامانده در نیشابور امروزین است که کاربری‌اش تغییر نکرده‌است. برجستگی معماری آن، ایوان مرکزی‌اش است که ۱۹/۵ متر بلندا دارد. از بناهای ارزشمند دورهٔ تیموری نام برده می‌شود که به‌دست پهلوانی به نامِ "علی بن بایزید کرخی" در ۸۹۹ ق ساخته شده‌است. این مسجدِ جامع، چهار ایوان، سه درگاه و پنج کتیبه دارد، بی‌مناره و بی‌گنبد است. در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌است. پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، این مسجد محلِّ برگزاری نماز جمعه، سخنرانی و منبر رسمی نیشابور شد؛ سپس یک پایگاه بسیج، یک مرکز فرهنگی دینی، یک کتابخانه نیمه‌پویا به نام "امام خمینی" در این مسجد برپا شد. نخستین سخنران سیاسی در این مسجد پس انقلاب، محمد بهشتی در ۷ دی ۱۳۵۹/ ۲۸ دسامبر ۱۹۸۰ بود. مسجد جامع قائن
مسجد جامع قاین مربوط به سدهٔ ۸ ه‍. ق است و در قائن، مرکز شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۹۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. به استناد کتیبه موجود در ایوان مسجد جامع، این بنا در سال ۷۹۶ هـ. ق به دستور امیر جمشید قارنی ساخته شده‌است؛ بنابراین مسجد جامع قائن از آثار ساخته شده در اواخر دوره ایلخانی و اوایل دوره تیموری است. مسجد جامع بوکان
در سال ۱۳۴۵، بنای مسجد گسترش یافت و ۴ گنید آجری و ۳ ستون به آن اضافه شد. در حال حاضر این بنا برای برگزاری نماز جمعه بوکان مورد استفاده قرار می‌گیرد. مسجد جامع بوکان را علی اصفهانی در سال ۱۳۱۰ قمری برابر با ۱۲۷۱ هجری شمسی با ۱۲ گنبد و ۶ ستون از جنس سنگ‌های آهکی تراشدار بنا کرد. مسجد جامع بوکان یکی از بناهای تاریخی و مذهبی است که محبوبیت خاص و عام مردم برخورد دارست. هر هفته مراسم نماز جمعه در این مسجد برگزار می‌شود. مسجد جامع اصفهان
مسجد جامع در طول ۱۲ قرن تغییرات مهمی به خود دیده که باعث تکامل آن نسبت به دوران‌های قبل شد. شکل‌گیری شهر اصفهان را باید مطابق با ساخت مسجد جامع دانست. در سال ۱۵۶ ه‍.ق/۷۷۷ م مسجدی وجود داشت که متناسب با جمعیت شهر بود و در شمال غربی میدان مرکزی اصفهان قرار داشت. این بنا در دوران منصور و به سبک خراسانی ایجاد شده‌بود و در واقع اولین بنای اسلامی این محل بوده‌است. این احتمال وجود دارد که این بنا بر روی بقایای یک آتشکده ساخته شده‌باشد. این قسمت که بسیار ساده و از خشت خام ساخته شده‌بود، بعداً تخریب شد، و تنها نشانه‌های اندکی از آن در حفاری‌ها یافت شده‌است. مسجد جامع دزفول
اولین و قدیمی‌ترین مسجدی که در دزفول ساخته شده‌است ٬جامع است که در مرکز شهرستان دزفول٬در خیابان امام خمینی قرار دارد. ساخت این مسجد که به سبک معماری دوره ساسانی است ٬بین قرن‌های سوم و چهارم هجری قمری صورت گرفته‌است. البته اختلاف نظراتی وجود دارد و برخی مأخذها تاریخ ساخت مسجد جامع دزفول را سده هفتم هجری قمری می‌دانند. مسجد جامع صوفیان
مسجد جامع صوفیان، مهم‌ترین مسجد شهر صوفیان است که در بافت تاریخی شهر در خیابان آزادی واقع شده‌است. در سال ۱۳۷۳ در عرض ۶ ماه (از پایان محرم ماه تااول ماه رمضان) به همت اهالی ومساعدت هییت امناء وقت علی الخصوص رئیس آن مرحوم کریم زلف پرست نوسازی گردید و در سال‌های بعد در زمان مرحوم اصغر پیکی توسعه یافت. مسجد امام جمعه
مسجد امام جمعه مربوط به دوره صفوی است و در تبریز، بازار قدیم، بازار صفی، بازار مسجد جامع واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۱۷۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مسجد جامع سبزوار
شبستان شرقی مسجد جامع سبزوار ، سال ۱۳۸۵ قمری برابر با ۱۳۴۴ خورشیدی ، به همت میرزا حسین فقیه سبزواری و با مشارکت مالی میرزا حسین خان غنی ساخته شده است . بر کتیبه ای از کاشی که بالای در ورودی شبستان شرقی نصب شده، به خط نستعلیق نوشته شده : در خفنک در وسط شبستان که تماماً مزین به کاشی است این عبارت با خط درشت نستعلیق کاشی سفید بر زمینه لاجوردی نوشته شده : و در زیر این عبارت با خط نستعلیق ریز مرقوم شده : و در همین خفنک با خط نستعلیق درشت در دو قسمت نوشته شده : سید علینقی امین نیز در مقاله ای زیر عنوان ؛ مساجد و مدارس سبزوار ؛ نوشته است : مسجد جامع تربت حیدریه
ایوان مسجد جامع تربت حیدریه مربوط به اواخر دوره قاجار است و در تربت حیدریه، بخش مرکزی، حاشیه ضلع جنوب غربی میدان مرکزی (میدان امام خمینی) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۴۹۸۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. حدود چند سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی بسیج مستضعفین در تربت حیدریه تأسیس و یکی از پایگاه‌های فعلی آن مسجد جامع تربت حیدریه به نمایندگی قاسمی می‌باشد مسجد جامع سمنان
مسجد جامع سمنان بنایی بسیار کهن و با ارزش در سمنان است. در طول زمان تغییرات و تحولات زیادی در این مسجد به وجود آمده‌است، اما هم‌اکنون در آن آثار دوران سلجوقی و تیموری دیده می‌شود. عقیده بر این است که این مسجد در قرن نخست هجری و بر روی خرابه‌های آتشکده بنا شده است. مسجد جامع سمنان در طول تاریخ از لحاظ مذهبی، فرهنگی و اجتماعی از ارزش و اعتبار زیادی برخوردار بوده‌است. سبک معماری این بنا به شیوه معماری آذری می‌باشد. مسجد جامع عتیق (ری)
مسجد جامع عتیق ری، "مسجد جامع ری" یا "مسجد جامع مهدی" یکی از نخستین آثار اسلامی بوده که به دست ابوعبدالله محمد مهدی پادشاه دودمان عباسی در ری به سال ۱۵۸ هجری قمری (سده دوم) ساخته شد. این بنا در دوره آل زیار، توسط مرداویج زیاری توسعه پیدا کرد. در روزگار آل بویه، این بنا در اوج آبادی بود. این بنا تا چند سده پس از آن نیز آباد بوده‌است. مسجد جامع گناباد
مسجد جامع گناباد 830 سال قدمت دارد و تاریخ بنای آن به دوره خوارزمشاهیان بازمی‌گردد، اما یافته‌های پژوهشگران حکایت از آن دارد که این مسجد در محل مسجد قدیمی‌تر ساخته شده و قدمت آن را به دوره ایلخانی نسبت می‌دهند. مسجد جامع اصفهان
گنبد دارای دو پوسته است و پوستهٔ خارجی به وسیلهٔ آجرهای زیبا پوشانده شده‌است. در داخل همین گنبد، کتیبه‌ای موجود است که سال ساخت آن ۴۸۱ ه‍.ق/۱۱۰۱ م ذکر شده و بانی آن تاج‌الملک معرفی شده‌است. به این خاطر تعدادی از باستان‌شناسان معتقدند این بنا آرامگاه، سایبان، آب‌نما یا کتابخانه بوده‌است. اما این نظریه‌ها مورد قبول واقع نشد چرا که اگر کتابخانه بود دلیلی برای بازبودن دو سمت گنبد نداشت و البته برای سایبان بودن هم بسیار گران بوده‌است. مدخل اصلی ورودی آن در ادوار بعدی در جانب شرقی گنبد ایجاد شد. مسجد جامع ابرکوه
این مسجد که در حد فاصل شهر قدیم و جدید قرار دارد و از آثار دوره مغول بوده و در پایان سلطنت سلطان ابوسعید بازسازی و مرمت گردید ، از جمله محراب بسیار عالی و گچ بری شده در ایوان شرقی که به تاریخ ۷۳۸ هجری است، تعمیر شد. مسجد جامع بندر عباس
مسجد جامع اهل‌سنت بندرعباس به عنوان یکی از قدیمی‌ترین مساجد شهر بندرعباس دارای سابقه‌ای طولانی است و قدمت آن به ۲۶۴سال پیش برمی‌گردد که اولین بار توسط خیّر بزرگ «حاج زین‌العابدین ابوالقاسم اوزی» ساخته شد. این مسجد در طول این مدت چندین بار تجدید بنا و بازسازی شده‌است.