سنگ نوشته‌ های باستانی گنجنامه در کجا قرار دارد؟
گنج‌نامه
سنگ نوشته‌های باستانی گنجنامه در جنوب غربی همدان به فاصله پنج کیلومتری محل فعلی شهر، در انتهای دره سرسبز و خرم عباس‌آباد و در ابتدای مسیر جاده‌ای که همدان را به تویسرکان و غرب کشور مرتبط می‌سازد و روی یکی از صخره‌های الوند واقع شده‌است. این جاده همان ره کاروان رویی است که در عهد هخامنشیان هم وجود داشته و داریوش و خشایارشا با لشگریان وهمراهان خویش از آن عبور می‌کرده‌اند. گنج‌نامه
کتیبه‌های گنجنامه همدان در سال ۱۲۲۰ شمسی توسط اوژن فلاندن، نگارگر و باستان‌شناس فرانسوی و همراه او پاسکال کوست مورد بررسی و مطالعه و نگاره برداری قرار گرفت (تصویر مقابل) و بعد از ایشان، سر هنری راولینسون کاشف بریتانیایی توانست با استفاده از این کتیبه‌ها موفقیت شایانی در گشودن رمز خط میخی پارسی باستان کسب نماید. بدینسان سنگ نوشته‌های گنجنامه همدان کلیدی را به دست کاشف داد تا به وسیلهٔ آن بتواند سنگ نوشته داریوش بزرگ در بیستون را بخواند. خشایارشا
سنگ‌نبشته‌های گنج‌نامه نوشتارهایی از دوران داریوش و خشایارشای هخامنشی است که بر دل یکی از صخره‌های الوند در فاصله ۵ کیلومتری غرب همدان و در انتهای درهٔ عباس‌آباد حکاکی شده‌است. کتیبه‌ها هر کدام در سه ستون ۲۰ سطری به زبان‌های پارسی باستان، زبان ایلامی و بابلی نو نوشته شده‌اند. متن پارسی باستان در سمت چپ هر دو لوح جای گرفته‌است و پهنایی معادل ۱۱۵ سانتی‌متر دارد. متن زبان ایلامی در وسط هر دو کتیبه نوشته شده و متن بابلی نو در ستون سوم قراردارد. او در سنگ‌نبشتهٔ گنج‌نامه می‌نویسد: گنج‌نامه
موقعیت صخره (سنگ) خارا طوری است که روی سنگ نبشته‌ها درست به سوی مشرق است؛ فرو رفتگی‌ها به شکل مربع مستطیل به طول ۲/۹متر وعرض ۱/۹ متر و به گودی ۳۰ سانتی‌متر است. این دو لوح تاریخی هر کدام به سه زبان پارسی قدیم، بابلی و عیلامی قدیم نقر گردیده است. متن پارسی در سمت چپ هر یک از دو لوح مزبور نوشته شده و پهنای آن قریب به ۱/۱۵ است. متن بابلی در هر دو لوح در وسط نوشته شده و عرض آن کمتر از متن پارسی است و متن عیلامی در هر دو لوح در طرف راست قرار دارد و پهنای آن از متن بابلی هم کمتر است. لوح طرف چپ کمی بالاتر در سنگ کوه کنده شده بنام داریوش کبیر است و لوح سمت راست مختصری پایین واقع گشته بنام خشایارشا می‌باشد. هر یک از متنهای سه‌گانه در هرکدام از دو لوح مشتمل بر بیست سطر بوده، مضمون هر دو کتیبه در هر سه متن یکی و مشترک است که به خط میخی نگاشته شده‌است. در اطراف دو لوح مزبور سوراخهای منظمی بر سنگ کوه دیده می‌شود که می‌رساند این دو نوشته تاریخی در عهد قدیم ظاهراً درها و پوش فلزی قرار داشته و آنهارا از گزند باد و باران و آفتاب و غیره حفظ می‌نموده است. ترجمهٔ کتیبه‌های گنجنامه: کتیبهٔ داریوش بزرگ متن آن عبارت است از: «خدای بزرگ است اهورامزدا، که این زمین را آفرید، که آن آسمان را آفرید، که مردم را آفرید، که شادی را برای مردم آفرید، که داریوش را شاه کرد، شاهی از [میان] بسیاری، فرمانروائی از [میان] بسیاری. مَنَم داریوش، شاه بزرگ، شاهِ شاهان، شاهِ سرزمین‌ها[یی] که نژادهای گوناگون دارند، شاه سرزمین دور و دراز، پسر ویشتاسب هخامنشی.» گنج‌نامه
سنگ‌نوشته‌های گنج‌نامه نوشتارهایی از دوران داریوش بزرگ و خشایارشای هخامنشی است که بر دل یکی از صخره‌های الوند در فاصله ۵ کیلومتری غرب همدان و در انتهای درهٔ عباس‌آباد حکاکی شده‌است. کتیبه‌ها هر کدام در سه ستون ۲۰ سطری به زبان‌های پارسی باستان، زبان ایلامی و بابلی نو نوشته شده‌اند. متن پارسی باستان در سمت چپ هر دو لوح جای گرفته‌است و پهنایی معادل ۱۱۵ سانتی‌متر دارد. متن زبان ایلامی در وسط هر دو کتیبه نوشته شده و متن بابلی نو در ستون سوم قراردارد. سنگ‌نوشته‌های هخامنشیان
سنگ‌نوشته‌های گنج‌نامه نوشتارهایی از دوران داریوش و خشایارشای هخامنشی است که بر دل یکی از صخره‌های کوه الوند در فاصله ۵ کیلومتری غرب همدان و در انتهای درهٔ عباس‌آباد حکاکی شده‌است. کتیبه‌ها هر کدام در سه ستون ۲۰ سطری به زبان‌های پارسی باستان، بابلی و عیلامی قدیم نوشته شده‌اند. متن پارسی باستان در سمت چپ هر دو لوح جای گرفته‌است و پهنایی معادل ۱۱۵ سانتی‌متر دارد. متن بابلی در وسط هر دو کتیبه نوشته شده و متن عیلامی در ستون سوم قراردارد.
گنبد جبلیه
در میان سنگ قبرهای موجود در گنجینه جبلیه سنگ قبر میرزا آقاخان، پسر میرزا احمد علی خان وزیری نویسنده تاریخ، کرمان نیز به چشم می‌خورد. به گفته دکترباستانی پاریزی، مورخ معاصر کرمانی، وی در امر تالیف کتاب تاریخ کرمان با پدرش همکاری داشته است. در بین وقف نامه‌های سنگی موجود در گنجینه جبلیه، کتیبه وقف آتشکده روستای قناتغستان نیز جالب توجه است. این وقف‌نامه که مربوط به سال ۱۲۸۲ هجری قمری است بعد از تخریب آتشکده، توسط کارشناسان سازمان میراث فرهنگی استان کرمان به این سازمان منتقل شد و هم اکنون در این گنجینه نگهداری می‌شود. سنگ‌نوشته اورامان
سنگ‌نوشته اورامان نخستین بار در سال ۱۳۴۷ هجری شمسی توسط هیئت باستان‌شناسی ایرانی به سرپرستی [[علی اکبر سرفراز]] مورد بررسی قرار گرفت. سرفراز قدمت کتیبه و نقش برجسته را مربوط به اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول قبل از میلاد و مربوط به امپراتوری آشور دانسته است. نخستین مقاله به زبان انگلیسی در رابطه با سنگ‌نوشته اورامان با عنوان «کتیبه سارگن دوم، کتیبه تنگیور» به قلم [[گرانت فریم]] استاد آشورشناسی در مجله شرق به چاپ رسید که جامع‌ترین مطالعه را در مورد این کتیبه انجام داده است. این کتیبه و نقش برجسته با دو کتیبه دیگر مربوط به زمان سارگون دوم به نام‌های [[سنگ استل]] در [[قبرس]] و [[سنگ استل]] در [[نجف‌آباد (کرمانشاه)|نجف آباد]] [[کرمانشاه]]، قابل مقایسه است و موارد مشترک زیادی دارد. سنگ‌نگاره
سنگ‌نگاره‌ها را می‌توان از کهن‌ترین آثار تاریخی و هنری به جا مانده از بشر دانست. در ایران، چند ده هزار نمونه از این نقاشی‌ها بر روی سنگ‌ها یافت شده‌اند. عمر بعضی از این نگاره‌ها به بیش از ۴۰٬۰۰۰ سال می‌رسد. بزرگترین و کاملترین سنگ نگاره‌های ایران در منطقه تیمره گلپایگان قرار دارد. هنر صخره‌ای کهن‌ترین شکل سنگ‌نگاره است. کشف سند ازدواج به شکل سنگ نگاره در حدود ۱٬۳۵۰ پیش از میلاد در بوگازکوی (Boḡazköy) واقع در آناتولی، با ذکر نام پادشاه هیتی و حاکم تمدن میتانی که فرمانروایان سرزمین‌هایی هستند که مردم در آنجا به الهه‌های هندی-ایرانی میترا-وارونا، ایندرا و اشوین‌ها متوسل می‌شوند و آن‌ها را می‌پرستند. این سند ظاهراً رسیدن موجی از اقوام هندو-ایرانی را به شمال غرب ایران تصدیق می‌کند.__نمایه__ غارهای هنامه
غارهای هنامه مربوط به سدهٔ ۵–۴ ه‍.ق است و در شهرستان شیروان، بخش مرکزی، دهستان سیوکانلو، جنوب شرقی روستای هنامه (رحیم آباد) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۲۱۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. دست‌نوشته‌های بودایی گنداره
دست نوشته‌های بودایی گنداره یا دستنوشته های بودایی قندهار، کهن‌ترین نوشته‌های بودایی‌اند که تاکنون کشف شده‌است. قدمت این آثار به سده نخست تا سوم پیش از میلاد می‌رسد، این نوشته‌ها همچنین دیرینه‌ترین دست نوشته‌های هند هستند. این متون نماینده ادبیات بودایی به زبان گنداری از شمال باختر پاکستان و بخش خاوری افغانستان امروزی اند که به دبیره گانداری نوشته شده‌اند. گنج‌دره
تپه گنج دره (به لکی: چیا خزینه) مربوط به دوره نوسنگی است و در شهرستان هرسین، روستای قیسوند واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴۳۹۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. در کنار جاده اصلی هرسین به کرمانشاه و در فاصله ۷ کیلومتری از شهر هرسین تپه گنج‌دره قرار گرفته‌است. ارتفاع گنج‌دره نسبت به سطح دریا بین ۱۳۰۰ تا ۱۴۰۰ متر است. ارتفاع تپه ۵ متر و قطر آن ۴۰ متر است و یک محدوده ۱۳۰۰ متر مربعی را شامل می‌شود. سنگ‌نگاره کاروان شتر
سنگ‌نگاره کاروان شتر در محوطه تیمره شهر گلپایگان قرار دارد. سنگ نگاره کاروان شتری را نشان می‌دهد که به وسیله افسارشان به هم متصل هستند. شکل کلاه ساربان به دوره اشکانی شباهت دارد. سبک اثر از نوع رئالیسم است و برای حدود ۲۰۰۰ سال پیش است. سنگ‌نوشته درگاه کاخ تچر
سنگ‌نوشته درگاه کاخ تچر در تخت جمشید، بالای نقش داریوش بزرگ، درب ورودی کاخ تچر (بالای هر دو بدنه جرزگاه‌های درگاه، بین ایوان و تالار مرکزی) واقع شده‌است. این کتیبه به سه زبان میخی پارسی باستان، خط میخی ایلامی، میخی بابلی نقر شده‌است که هر زبان دارای ۶ سطر است. نوع چیدمان خط‌ها به این صورت است که در هر مورد متن پارسی باستان نزدیک به لبه جنوبی جرز (یعنی نزدیک‌ترین نقطه به ایوان) سپس متن ایلامی در وسط و بعد از آن متن بابلی حک شده‌است. موضوع کتیبه معرفی داریوش بزرگ و ساخت کاخ تچر است. این کتیبه به امر داریوش بزرگ ثبت شده‌است. سنگ‌نگاره‌های کوه لره
سنگ نگاره‌های کوه لره در شهرستان فراهان، بخش مرکز ی،تبرته فراهان روستای سوسن آباد و غرب روستای کهن تبرته فراهان [از بقایای شهر تاریخی طبرتو ]و در مجاورت زمینهای کشاورزی تبرته واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۰۹۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.همچنین در شمال روستای تبرته و در رشته کوه یال و نزدیکی تپه باستانی مشاء سنگ نگارهایی با قدمت حدود پنج هزار سال وجود دارد همچنین سنگ نگارهای بسیاری در رشته کوه یال در شمال روستای تبرته و در نزدیکی تپه باستانی[مشا]وجود دارد که گمانه هایی مبنی بر قدمت پنج هزار ساله در مورد آنها وجود دارد سنگ‌نوشته آجرهای لعابی کاخ آپادانای تخت جمشید
سنگ‌نوشته آجرهای لعابی کاخ آپادانای تخت جمشید احتمالاً در سه خط مختلف پارسی باستان، ایلامی و بابلی و در جبهه شمالی کاخ آپادانا قرار گرفته بودند که در طول زمان نابود شده‌اند. پس از کاوش‌های باستان شناسان آمریکایی در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی این کتیبه را به موزه شیکاگو بردند. این کتیبه‌ها دارای کاشی‌های رنگینی با خطوط میخی ایلامی، پارسی باستان و بابلی بودند. ارنست هرتسفلد باستان‌شناس آمریکایی مقداری کاشی رنگین با خطوط میخی فارسی باستان و بابلی در پای دیوار ایوان شرقی در داخل حیاط یافت که به شیکاگو فرستاد که اکنون در موزه شیکاگو نگهداری می‌شود. قسمت فارسی باستان این کتیبه؛ لوحی است به طول ۱۳۷ سانتی‌متر و عرض ۱۱۴ سانتی‌متر مرکب از ۳۵ آجر (کاشی)، هر یک به ضخامت ۹ و طول ۳۸ سانتی‌متر و ۱۴ نیمه آجر که در موزه شرق‌شناسی شیکاگو به شماره A24112 نگهداری می‌شود. سنگ‌نوشته‌های کرتیر
فیلیپ ژینیو نخستین کسی بود که دربارهٔ تاریخ تقریبی سنگ‌نوشته‌ها بحث کرد. او در ترجمه‌اش از سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد، اظهار کرد که سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد، از آنجا که محتوای سه سنگ‌نوشتهٔ دیگر در آن تکرار شده، می‌بایست نخستین سنگ‌نوشتهٔ حکاکی‌شده باشد که به فرمان خودِ کرتیر یا پیروانش در مکانی جدا از سنگ‌نوشته‌های شاهی نوشته شده‌است. به‌دلیل محتویات مهم سنگ‌نوشته و دسترسی دشوار به آن، جانشینان کرتیر بخش‌های مهم سنگ‌نوشته را در جاهای دیگری نیز حکاکی کردند. ژینیو پس از تحقیق والتر هینتس بر روی سنگ‌نگاره‌هایی که کرتیر در آن‌ها ظاهر شده‌است، این ادعاها را در ترجمه‌اش از سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم اصلاح کرد. اینجا، ژینیو همچنان تصور می‌کرد سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد در زمانی که کرتیر هنوز زنده‌بود نوشته‌شده و سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم که یک بازتولید غیرماهرانه از متن است، آخرین سنگ‌نوشته محسوب می‌شود. او نتیجه می‌گیرد که سنگ‌نوشتهٔ کعبهٔ زردشت، سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب، و سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم در سال ۲۹۳، احتمالاً پیش از بر تخت نشستن نرسه «که رفتار آنچنان دوستانه‌ای با کرتیر نداشت» حکاکی شده‌اند. با این حال، ژینیو در مطالعه‌اش در زمینهٔ گونه‌های متنی، این گاه‌نگاری را کوتاه کرد و ادعا کرد که سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد می‌بایست در اواخر دورهٔ پادشاهی بهرام دوم، در حدود سال ۲۹۰ نوشته شده‌باشد، اما به‌صورت تلویحی معتقد بود که نگارش سنگ‌نوشته حداکثر تا سال ۲۹۳ به‌طول انجامید. خرم‌آباد
سنگ نبشته ، کتیبه‌ای است که نوشتاری به خط کوفی بر روی آن حک شده‌است در قسمت جنوبی شهر خرم‌آباد قرار دارد. این سنگ به صورت یک مکعب مستطیل تراشیده شده‌است و در روی آن راجع به سند مالکیت چرای دام‌های موجود در آن زمان، حک شده‌است. این سنگ‌نبشته به گونه‌ای ساخته شده‌است که چهار گوشه آن به سوی آثار باستانی پل شکسته، منارهٔ آجری، فلک‌الافلاک و حوض موسی نشانه رفته‌است. این سنگ ریشه در کوه دارد و در چند سال اخیر به علت توسعه بلوار شریعتی خرم‌آباد برش داده و جابجا شده‌است.منارهٔ آجری یکی از آثار باستانی شهر خرم‌آباد می‌باشد. این بنا با قدمتی در حدود ۹۰۰ سال در جنوب خرم‌آباد و در کنارهٔ شهر قدیمی شاپورخواست بر روی پایهٔ سنگی برپا شده و حدود ۳۰ متر ارتفاع دارد. قطر سطح تحتانی آن ۵/۵ متر است و با پیمودن ۲۹ پلهٔ دَوَرانی می‌توان به بام مناره رسید. ظاهراً از آن برای هدایت کاروان‌هایی که به سمت شهر باستانی شاپورخواست می‌آمده‌اند استفاده می‌شده‌است.گرداب سنگی ، یکی از آثار تاریخی بر جای مانده از دوره ساسانیان در شهر خرم‌آباد است. گرداب سنگی در مرکز شهر خرم‌آباد و در میان بافت قدیمی شهر در کنار میدان تختی واقع شده‌است. بنای گرداب سنگی دایره‌ای شکل و به دور چشمه‌ای با استفاده از سنگ و ساروج ساخته شده‌است تا آب خارج شده از چشمه را سامان‌دهی کرده و سپس از طریق کانال آب چشمه را به نقاط مختلف شهر باستانی شاپورخواست منتقل کند.پل صفوی یا پل آجری که در میان مردم خرم‌آباد به پل گَپ "(به معنی پل بزرگ)" هم شناخته شده‌است، یک پل تاریخی متعلق به دوره صفوی - دوره قاجار است که بخش غربی مرکز شهر را به بخش شرقی متصل می‌کند. این پل که با ملات آهک و گچ و پایه‌های از جنس آجر ساخته شده‌است طولی بیش از ۳۵۰ متر و پهنایی به اندازه ۵٫۸ متر دارد. ساختمان این پل شباهت فراوانی با ساختمان پل خواجو دارد و همانند آن دارای شاه‌نشین بوده که بر اثر سیل از بین رفته‌است. این اثر در زمان شاه سلطان حسین صفوی ساخته شده‌است. ""برای مشاهدهٔ هر یک از مکان‌ها، بر روی اعداد روی نقشهٔ شهر خرم‌آباد، کلیک کنید.""موزه فلک‌الافلاک یا موزه قلعه یکی از موزه‌های مردم‌شناسی استان لرستان است. این موزه در قلعه فلک‌الافلاک قرار دارد و در دوره پهلوی با قرار دادن برخی مدارک فرهنگی فعالیت خود را آغاز کرد اما پس از انقلاب ۱۳۵۷ فعالیت آن متوقف شد. موزه پس از جنگ ایران و عراق و در سال ۱۳۶۷ فعالیت خود را از سر گرفت. بخش مردم‌شناسی موزه قلعه در سال ۱۳۸۱ با همکاری علیرضا فرزین افتتاح شد و دارای ۱۲ سالن است که آداب و رسوم مردم لر را به نمایش می‌گذارد. گنجینه آترئوس
گنجینه آترئوس یا آرامگاه آگاممنون آرامگاهی در تپه پاناگیتسا، در موکنای، یونان است که در عصر برنز در حدود ۱۲۵۰ سال پیش از میلاد ساخته شده‌است. نعل سنگی بالای درگاه ۱۲۰ تن وزن دارد و ابعاد تقریبی آن 8.3 x 5.2 x ۱٫۲ متر است، که بزرگترین در جهان است. این آرامگاه برای دوره نامعلومی به کار گرفته می‌شد. پاوسانیاس، جغرافیدان رومی در سده دوم پس از میلاد به آن اشاره کرد. زبان آسی
کهن‌ترین اثر مکتوب زبان آسی، سنگ‌نبشته زِلنچوک است که به ۹۴۱ میلادی تعلق دارد. این نوشته که سنگ قبری در ۲۱ سطر و به خط یونانی است، در ۱۸۸۸ میلادی در کرانهٔ راست رودخانهٔ زلنچوک، یعنی در سرزمین باستانی آلان‌ها، کشف شده‌است، اما رسم نگارش این زبان به خط یونانی بر اثر عوامل مختلف تاریخی از جمله هجوم تاتارها از میان رفته‌است. زبان آسی روزگاری به خط فارسی (عربی) نیز کتاب می‌شده‌است. راه باستانی تنگ گاشمار
بومی‌های منطقه همچنین از این راه به اسم گوری راه کبری نام برده‌اند اما نام منطقه و روستایی بنام گنجره موید این مطب است که در روزگاران قدیم نام دیگر این راه گنج ره بوده‌است. این راه که در۵۴ کیلومتری جنوب غربی نورآباد مرکز شهرستان دلفان و در روستای گنجره (دهستان میربگ جنوبی) واقع شده در نقشه‌های جفرافیا از آن با نام تنگ معشوره یاد شده است شهباز گارهی
این شهر محل سنگ نوشته‌های باستانی است که به دو تخته سنگ بزرگ بریده شده و به خط خروشتی نوشته شده‌است. آنها اهمیت تاریخی فوق‌العاده ای دارند زیرا به نظر می‌رسد اولین نمونه‌های نوشتار در آسیای جنوبی هستند. آنها در قرن ۳ قبل از میلاد (۲۷۲–۲۳۱ قبل از میلاد)، در زمان آشوکا، امپراتور معروف موریا ساخته شده‌اند. احکام سنگ در ۳۰ ژانویه ۲۰۰۴ به فهرست میراث جهانی یونسکو افزوده شد. مردم فیلی
کتیبه های برجای مانده از والیان فیلی نشان می دهد آن ها آشکارا کوشیده اند نام فیلی را به مردم و سرزمین شان اطلاق کنند و تا حد زیادی موفق شدند، مهمترین سند فعالیت والیان در این زمینه کتیبه های برجای مانده از والیان فیلی است. سنگ نوشته تخت خان مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان ایلام، بخش صالح آباد، روستای بانروشان واقع شده‌است. ظاهر سنگ نوشته به صورت متوازی‌الأضلاع در ابعاد ۱۴۵×۱۹۰ سانتی‌متر می‌باشد و در ابتدا به جهت فراهم آمدن سطح صاف آن را حدود دو سانتیمتر تراش داده‌اند و سپس حروف و کلمات را با خط نستعلیق بر روی آن حک کرده‌اند که متن کتیبه بیان‌کننده شجره نامه والیان و برخی از خدمات عمرانی غلامرضا خان فیلی می‌باشد. متن کتیبه این طور شروع می شود: "هو الله تعالی، تاریخ ولادت لرستان فیلی حسب الفرمایش جناب امیر الامراء العظام غلامرضا خان والی فتح السلطنه امیر تومان در این سنگ ثبت نمود. اول والی‌ها، حسین خان بن منصور العلوی عباسی،  که در زمان سلطنت شاه عباس صفوی ماضی ملقب به لقب والیگری کل لرستان شده ..." تپه خرابه‌های گنجینه
تپه خرابه‌های گنجینه مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان بروجرد، بخش مرکزی، روستای گنجینه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۰۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نوشته غلامرضا خان والی
سنگ نوشته غلامرضا خان والی مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان ایلام، جاده ایلام به تونل آزادی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۰۰۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نگاره‌های تیمره
سنگ‌نگاره‌های تِیمَرِه، نشان از تاریخ کهن و هنر کهن منطقهٔ تیمره در استان‌های مرکزی و اصفهان است و سیر آثار زندگی انسان طی هزاره‌ها را به نمایش می‌گذارد. مناطق کوهستانی و دره‌های فراوان اطراف خمین و گلپایگان زیستگاه‌های کهن ایران را به نشان می‌گذارند. تیمره نام قدیمی منطقه‌ای میان سه استان مرکزی، اصفهان و لرستان ایران است که مهم‌ترین و بیشترین آن‌ها در شهرستان خمین در استان مرکزی و شهرستان گلپایگان در استان اصفهان قرارگرفته است. قدمت برخی از آن‌ها به ۷٬۰۰۰ سال پیش می‌رسد. کهن‌ترین کتیبه‌های خطی ایران، سیر تطور خط، هنرهای صخره‌ای کهن تطبیقی، نقاشی‌های کهن گونه‌های جانوری منقرض شده و جاذبه‌های مهیج گردشگری ملی و جهانی متعلق به این سرزمین است که در دسترس و بازدید علاقه‌مندان داخلی و خارجی می‌باشند. لازم است ذکر شود که تیمره، سالیانه هزاران بازدیدکنندهٔ داخلی و خارجی دارد. گزبرخوار
مهمترین سند تاریخی شهر گز، تپه باستانی گز می‌باشد که در محدوده پارک مدرس گز قرار دارد. این تپه از سال ۱۳۸۴ به صورت اتفاقی کشف گردید و طی یک فصل کاوش باستان‌شناسی، پنج گور خمره و تعدادی خشت‌های سفالی از دل این تپه کشف گردید. بنا به نظر کارشناسان میراث فرهنگی استان اصفهان، این گور خمره‌ها مربوط به دوران اشکانیان بوده و قدمت گز به دوره اشکانی می‌رسد. نمونهٔ مشابه این گور خمره‌ها در تپه اشرف اصفهان و تپه سیلک کاشان مشاهده شده‌است. علیرضا جعفری زند باستان‌شناس، در مصاحبه ای با خبرگزاری ایرنا اعلام کرد: آنچه باعث شده احتمال اشکانی بودن تپه اشرف اصفهان قوت بگیرد، گورخمره‌هایی بود که قبلاً مشابه آن‌ها در تپه گز کشف گردید«a href="https%3A//www.irna.ir/news/83862504/">ادیب برومند در سال ۱۳۸۰ به همت شاعر ملی ایران ادیب برومند به منظور ایفای خدمتی ویژه برای زادگاه ایشان بنیاد شد. این فرهنگسرا به صلاحدید هیئت امنای این بنیاد و شورای شهر، فرهنگسرای ادیب برومند نامیده شده‌است. محل فرهنگسرا بنایی کهن، با قدمت حدود ۱۳۰ سال و به مساحت ۳۴۰۰ متر مربع می‌باشد. در قسمت شمالی زمین یک تالار مزیّن به گچ بری و شاه‌نشینی با دو پستو و در دو سوی آن دو طاق همقواره و پیوسته به هم وجود دارد. در قسمت شرقی یک حوض‌خانهٔ بزرگ و یک آبدارخانهٔ کوچک و در قسمت غربی یک اتاق بزرگ با دو اتاق کوچک‌تر واقع شده‌است. افزون بر این در ضلع غربی یک راهرو به یک زیرزمین منتهی می‌گردد که هم‌اکنون موزهٔ مردم‌شناسی برخوار در آن‌جا مستقر شده‌است. در حیاط این عمارت، حوضی آبی رنگ و دورسنگی در میان ساختمان و روبروی سالن ساخته شده و آب آن در جویباری به رنگ آبی پلّه پلّه با داشتن فوّاره‌های متعدد به سوی جنوب جاری می‌شود. این بنا در واقع بخشی از عمارت ساخته شده در عهد قاجار توسط حاج محمدعلی‌خان کلانتر، فرزند علی‌اکبر بیگ والی منطقه از عهد فتحعلی شاه قاجار بوده که شامل ۳ بخش بیرونی (فرهنگسرای کنونی)، اندرونی و کاروانسرا (مجموعاً حدود ۱۰ هزار متر مربع) بوده‌است. فرهنگسرای گز برخوار یکی از خانه‌های تاریخی برومند در گز برخوار متعلق به آقای حیدرعلی خان برومند بود و در حال حاضر"فرهنگسرای ادیب برومند " نام گرفته‌است. شاهنامه بایسنقری
این شاهنامه به سبب اینکه در لندن، سن پترزبورگ، پاریس و رم به نمایش درآمده و مینیاتورهای آن به‌وسیله یونسکو در سری کتاب‌های دنیای هنر در جلد مربوط به ایران چاپ شده در غرب بسیار نامی است. ۲۲ تابلوی نگارگری شاهنامه بایسنقری همه سالم هستند و در سال ۸۰۹ خورشیدی به خط جعفر تبریزی معروف به جعفر بایسنقری کتابت شده و به بایسنقر میرزا اهدا شده‌است. نسخه کنونی «شاهنامه بایسنقری» خرداد ۱۳۸۶ در حافظه جهانی به ثبت رسیده‌است. در سال ۱۳۸۷ این نشان به‌طور رسمی از طرف کمیته ملی حافظه جهانی یونسکو به‌کاخ موزه گلستان اهدا شد. سنگ‌نوشته‌های کرتیر
چندین تن از نخستین سیاحانی که به ایران سفر کردند، گزارش‌هایی دربارهٔ سنگ‌نوشته‌های نقش رستم ارائه دادند و در انتهای سدهٔ هفدهم، تلاش‌هایی برای رمزگشایی سنگ‌نوشته‌های فارسی میانه و پارتی آغاز شد. در نوامبر ۱۶۶۷ ساموئل فلاور، نمایندهٔ کمپانی هند شرقی در ایران و بازرگان حلب، از چندین سنگ‌نگاره و نوشته‌های موجود در تخت جمشید و نقش رستم، از جمله سنگ‌نگاره‌های دیهیم‌ستانی اردشیر یکم و شاپور یکم، طرح‌هایی کشید. پس از مرگ او طراحی‌ها و یادداشت‌هایش به انجمن سلطنتی فرستاده و منتشر شدند و اساس کار برای تلاش‌های توماس هاید در رمزگشایی را فراهم آوردند. تنها با رونوشت‌های دقیق از سنگ‌نوشته‌های هخامنشی و ساسانی در تخت جمشید و نقش رستم که توسط جهانگرد و محقق دانمارکی، کارستن نیبور تهیه شده‌بود، این چرخه توانست به سرانجام برسد؛ نیبور در یک گروه اعزامی دانمارکی در سال ۱۷۶۱-۱۷۶۷ به ایران سفر کرده بود. طراحی‌های او که در سال ۱۷۷۸ در گزارش‌هایش از این مأموریت منتشر شد، شامل سطرهای ۱-۱۸ و ۳۰-۳۴ در قسمت بالا و سمت چپ سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در نقش رستم می‌شود. سنگ‌نوشته‌های هخامنشیان
سنگ‌نوشته هخامنشی در جزیره خارک در سال ۱۳۸۶ در پی احداث جاده‌ای در جزیره خارک کشف شده‌است که به خط میخی ایران باستان و با طول و عرض تقریبی یک متر می‌باشد که بر روی سنگی مرجانی نوشته شده‌است. طبق تاریخ‌گذاری این کتیبه، قدمت آن به ۲۴۰۰ سال پیش و زمان هخامنشیان بازمی‌گردد. سنگ‌نوشته ساسانی (مشگین‌شهر)
این سنگ‌نوشته بر سینه شمال شرقی تخته سنگ رسوبی بزرگی مشرف بر یکی از دره‌های رودخانه خیاو چای در حدود ۱۵۰ متری ضلع شمال غربی کهنه قلعه و در دره سرسبز معروف به باغ نوروز حجاری شده‌است. سنگ‌نوشته به شماره ۶۱۹ به ثبت آثار ملی رسیده‌است. این کتیبه در محل به «سوروشکن داشی» معروف است. سعادت‌نامه
سعادت نامه یا روزنامه غزوات ھندوستان ، کتابی است به زبان فارسی ظاھراً قدیمی ترین متن تاریخی در بیان سوانح بخشی از احوال تیمور ست۔ سعادت نامه یا روزنامه غزوات ھندوستان ظاھراً قدیمی ترین متن تاریخی در بیان سوانح بخشی از احوال تیمور ست۔ کارل استوری، فلیکس تائور و ھانس روبرت رویمر و سعید نفیسی و عباس زریاب و احمد منزوی به این تألیف اشارہ کردہ اند و بنا بر بعضی از آن پژوھشھا نظام الدین شامی اغلب مندوجات این کتاب را در ظفر نامه ٔ خود وارد کردہ و از آنجا به زبدۃ التواریخ حافظ ابرو و کتب دیگر رسیدہ است۔  این متن تاریخی مھم، چنانکه نام مصطلح شدہ بر آن گویای مندرجاتش می باشد مربوط می شود به گزارش روزانه از وقایعی که در جنگھای امیر تیمور گورکان در هندوستان روی دادہ بودہ است۔ تیمور در غرّۂ ذیحجه سال ۸۰۰ در حدود کابل (سرحدّ با ھندوستان) بود که قصد بلاد ھندوستان کرد و مآلاً به جنگھایی در آنجا پرداخت که تا اوائل رجب ۸۰۱ دامنه یافت۔ مؤلف کتاب (غیاث الدین علی یزدی) بازگشت او را به کابل ھشتم رجب ۸۰۱ ضبط کردہ است۔ سنگ‌نگاره بیرجند
سنگ نگاره بیرجند مربوط به سده‌های میانه و متاخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان ایرانشهر، بخش مرکزی، دهستان نایگون، ۱۶ کیلومتری جنوب روستای اله آباد نایگون واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۵۹۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. تپه سنگ چخماق
تپه سنگ چخماق از جمله قدیمی‌ترین استقرارهای یکجانشین شناخته‌شدهٔ دورهٔ نوسنگی در شمال شرق ایران است و در ۸ کیلومتری شمال شاهرود واقع شده است. قدمت تپهٔ غربی به اواخر هزارهٔ هشتم و اوایل هزارهٔ هفتم و تپهٔ شرقی به اواخر هزارهٔ هفتم و نیمهٔ اول هزارهٔ ششم پیش از میلاد بازمی‌گردد. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۷۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نوشته‌ها در نیشابور
در سال ۱۳۱۳ هـ. ش همزمان با برپائی جشن هزارهٔ فردوسی انجمن آثار ملی ایران آرامگاهی مشتمل بر سکویی چهارگوش و ساختمان سنگی روبازی در محل غرفهٔ قبر عمر خیام در جنب آرامگاه محمد محروق ایجاد نمود. آرامگاه عبارت بود از دو ایوان بالا و پائین و دیوار کوتاه سنگی از سنگ خلج که دراطراف محل قبر و روی قبر که سه یا چهار متر ازدیوار بقعه فاصله داشت بکار رفته بود؛ و نیز یک ستون سنگی به همراه یک رباعی از ملک الشعرای بهار با خط خوش بر آن نقش کردند ولی پس از چند سال این بنای یادبود جمع‌آوری و در وسط میدان خیام نیشابور روبروی دبیرستان خیام نصب شد. شهرستان سلماس
نقاشی های سنگی مربوط به انسان های اولیه و غارنشین که شامل نقوشی از انواع حیوانات نظیر قوچ،اسب و بز های کوهستانی هستند بر روی صخره هایی در ۱۶ کیلومتری جنوب غربی سلماس و نزدیکی روستای آجواج واقع شده‌اند. در پایین این نقوش دره ای مربوط به یکی از شاخه های رود زولا جاری است. در اصل این نقوش در داخل غاری مربوط به هزاره های قبل کشیده شده بود که امروزه بر اساس عوامل طبیعی سقف این غار فرو ریخته و تخته سنگ های مربوط به این غار در دامنه کوه وجود دارد. مطالعات علمی بر روی قدمت این نقاشی ها و برخی خطوط صورت نگرفته است اما با توجه به نقوش و تاریخ گذر انسان ها از غارنشینی به تشکیل دهکده ها و آذربایجان و به خصوص منطقه سلماس حداقل قدمت این آثار به بیش از ۱۱ هزار سال قبل بر می‌گردد. راه باستانی تنگ گاشمار
نقطه شروع این راه از طریق دره گنجنامه همدان شروع و پس از گذر از دشت تویسرکان - نهاوند و دلفان از طریق تنگ گاشمار به کوهدشت - پلدختر و سرانجام به دشت خوزستان می‌رسد. سنگ‌نوشته هخامنشی (جزیره خارک)
کتیبه هخامنشی خارک روی یک تخته سنگ مرجانی نوشته شده و به همین علت احتمال می‌رود برای آسیب رساندن به آن از تیشه و چکش استفاده شده باشد. این اتفاق سبب شد تا به ناگاه برخی کارشناسان و متخصصین حوزه باستان‌ناسی و میراث فرهنگی وضعیت وخیم نگهداری دیگر آثار تاریخی جزیره خارک را که در خطر تخریب بودند به سازمان گوشزد کنند. پس از ده سال از کشف این سنگ‌نوشته، این سنگ‌نوشته همچنان در وضعیت نابسامانی به سرمی برد. سنگ‌نگاره فتحعلی‌شاه
سنگ نگاره فتحعلی‌شاه یا "نقش‌برجسته چشمه علی" واقع در چشمه علی شهرری یکی از کتیبه‌های فتحعلی شاه قاجار است که به دستور او احداث شده‌است، این کتیبه بر روی دیواره چشمه علی قرار دارد. این چشمه در شمال شهرری و در کنار پارک چشمه علی و زیر باروی ری قرار دارد. فتحعلی شاه که زمان پیش از پادشاهی خویش را در شیراز گذرانده بود، با دیدن نقش برجسته‌های آن دیار، سه نفر به نام‌های حجار‌باشی، نقاش باشی و معمارباشی را مسئول ساخت این کتیبه به همراه کتیبه‌ای مشابه، در تنگه واشی فیروزکوه کرد. سنگ‌نوشته‌های پارسی باستان
در ماه مارس ۱۷۶۵ میلادی، کارستن نیبور مورخ شهیر و نامی، در حین سیر و گردش خویش، چند روزی را هم در تخت‌جمشید گذرانید و از کتیبه‌های معروف و تازه کشف شده نسخه‌برداری دقیق نمود. این اقدام وی گامی بود که به جلو برداشته شد، زیرا تا آن زمان هنوز در اروپا نسخهٔ دقیقی از متون مرتبط به یکدیگر وجود نداشت. کارستن نیبور نظر پیترو دلاواره را مبنی بر اینکه خطوط میخی باید از راست به چپ خوانده شود تائید و تصدیق نمود و علاوه بر آن نیبور به این نکته توجه کرد که کلیهٔ کتیبه‌های تخت‌جمشید در سرستون قرار گرفته یا در روی لوحه‌های جداگانه‌ای منقوش است و این لوحه‌ها هم سه‌گانه بوده‌است. در نتیجهٔ این مشاهدات چنین نتیجه گرفت که کتیبه‌های مزبور با سه نوع خط نوشته شده، ولی متن همهٔ آن‌ها یکی است. خط نوع اول ساده‌تر و الفبایی و مشتمل بر ۴۲ علامت می‌باشد. اثر نی‌بور که در سال ۱۷۷۸ میلادی انتشار یافت در امر آشنایی اروپائیان با خطوط میخی کمک شایانی نمود و مبنا و پایهٔ کشف رمز خواندن خط مزبور قرار گرفت و از اینرو تمام کوشش‌ها در راه مطالعه و تحقیق دربارهٔ خط ساده معطوف و متمرکز گردید. سنگ‌نگاره قیر و کارزین
این اثر در گذشته قدمگاه نامیده می‌شد. مشخص نیست که این واژه به خود کتیبه ارجاع دارد و با نامی برای منطقه‌ای است که کتیبه در آن قرار دارد. علاوه بر آن مردم محلی به این سنگ‌نگاره نقش رستم می‌گویند. در منابع اینترنتی از این اثر با نام سنگ‌نگارهٔ قیر و کارزین یاد می‌شود که به شهرستان محل قرارگیری آن اشاره دارد. سنگ‌نوشته حسینقلی خان والی
سنگ نوشته حسینقلی خان والی مربوط به دوره قاجار است و در ایلام، شمال شرقی شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۰۰۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. دست‌نوشته‌های بودایی گنداره
در سال ۱۹۹۴ کتابخانه بریتانیا یک دسته از هشتاد نوشته‌های گنداری را به دست آورد که قطعاتی از نیمه اول قرن ۱ م. بودند. این نوشته‌ها بر روی پوست درخت غان نوشته شده بودند و در کوزه ای از خاک رس نگهداری گردیده بودند. چنین پنداشته می‌شود که مکان کشف آنها در غرب پاکستان مدفون در خرابه‌های یک صومعه باستانی بوده‌است. دست‌نوشته‌های بودایی گنداره
دست نویس های بودایی در مجموعه شوین بر روی پوست درخت غان، برگ نخل و پوست گوساله نوشته شده اند. چنین پنداشته می‌شود که آنها در غارهای بامیان، جایی که پناهندگان به دنبال پناهگاه بودند، پیدا شده‌اند. بیشتر این دست نوشته‌ها را یک مجموعه دار نروژی به نام مارتین شواین خریداری کرده‌است، شمار کمتری نیز در اختیار مجموعه دارهای ژاپنی است. این دست نویس ها از سده دوم تا هشتم پیش از میلاد مسیح است. شهرستان خوشاب
این سنگ نگاره‌ها در مجاورت منطقه تفریحی گردشگری بیشه سیدآباد و در فاصله ۱۰ کیلومتری سلطان آباد واقع گردیده‌است. سنگ نگاره‌های قصر قند
سنگ نگاره‌های قصر قند مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان نیکشهر، بخش قصر قند، روستای کلوک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۵۰۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نگاره شتر سنگ
سنگ نگاره شتر سنگ مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در ۸۰۰ متری جاده مشهد - شاندیز، بخش طرقبه، روستای دهنو، باغ بیلدر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۳۸۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نوشته‌ها در نیشابور
یک سنگ نوشته در آرامگاه محمد عطار نیشابوری (علاوه بر ستون سنگی و سنگ قبر) نصب شده‌است که مربوط به فرمان فرح پهلوی دربارهٔ بازسازی این بنا است. این سنگ نوشته با جمله «بنام خدای یکتا» شروع می‌شود. سنگ‌نوشته پهلوی قلعه استخر
سنگ نوشته پهلوی قلعه استخر مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان مرودشت، بخش درودزن، دهستان ابرج، روستای بنی یکه، سطح شمال شرقی کوه استخر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۴۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نوشته‌های هخامنشیان
کتیبه پی‌بنای دیوار جنوبی تخت جمشید از کتیبه‌های موجود در تخت جمشید است که در ضلع جنوبی پارسه قرار دارد. این کتیبه توسط داریوش بزرگ و هنگامی که درب جنوبی محل آمد و شد در تخت جمشید بود به مناسبت پی‌بنای کاخ تخت جمشید حک شده‌است. این کتیبه بر روی تخته سنگی در ابعاد ۷۲۰ در ۲۰۵ سانتی‌متر که در جبهه جنوبی کار گذاشته‌است، نوشته شده‌است. این کتیبه به چهار قسمت تقسیم شده‌است و در هر قسمت کتیبه‌ای به خط میخی کنده شده‌است. دو کتیبه سمت چپ (غربی) به خط و زبان فارسی باستان نوشته شده‌است. دو کتیبه سمت راست (شرقی) از چپ به راست به ترتیب به خط میخی عیلامی و خط میخی بابلی نوشته شده‌است. تپه گورستان گنجه
تپه قبرستان گنجه مربوط به دوره اشکانیان - سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان ازنا، بخش جاپلق، دهستان جاپلق شرقی، ۲۵۰ متری جنوب روستای گنجه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۳۲۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. گلپایگان
سنگ نگاره‌های تیمره گلپایگان: سنگ نگاره‌ها کهنترین آثار تاریخی بشریت هستند و به تعبیری مادر خط و فرهنگ و هنر هستند. این سنگ نگاره‌ها به عنوان مهم‌ترین و کاملترین سنگ نگاره‌های ایران شناخته می‌شوند و به تعبیری گلپایگان پایتخت سنگ نگاره‌های ایران است. منطقه باستانی تیمره گلپایگان یکی از این مناطق است. بیش از ۳۶۵۰۰ سنگ نگاره در جای جای شهرستان گلپایگان واقع شده‌است. سنگ‌نگاره پادشاهی اردشیر بابکان
این اثر مربوط به دوره ساسانیان است و در فیروزآباد، کیلومتر ۳ و ۵ جاده فیروزآباد به شیراز واقع شده و در کنار "سنگ‌نگاره پیروزی اردشیر بابکان" با نام ""دو نقش برجسته"" در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۶۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌ است. منبع‌شناسی تاریخ ماد و هخامنشی
سنگ‌نبشته هخامنشی در جزیره خارک در سال ۱۳۸۶ در پی احداث جاده‌ای در جزیره خارک کشف شده‌است که به خط میخی ایران باستان و با طول و عرض تقریبی یک متر می‌باشد که بر روی سنگی مرجانی نوشته شده‌است. طبق تاریخ‌گذاری این کتیبه، قدمت آن به ۲۴۰۰ سال پیش و زمان هخامنشیان بازمی‌گردد. تپه گورستان گبرها
تپه قبرستان گبرها مربوط به عصر مس و سنگ - عصر آهن دو و III است و در شهرستان قروه، بخش ئیلاق، دهستان ییلاق جنوبی، روستای جوانمردآباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۷۸۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. شاهنامه
کهن‌ترین دست‌نویس تاریخ‌دار شناخته‌شده از شاهنامه به دویست سال پس از سرایش این اثر و به تاریخ سه‌شنبه سی‌ام محرم سال ۶۱۴ ه‍.ق (۱۲۱۷ میلادی) بازمی‌گردد و در کتابخانهٔ ملی فلورانس نگه‌داری می‌شود. نام نویسنده و محل کتاب روشن نیست. این نسخه در سال ۱۹۷۸ م به‌دست آنجلو پیه‌مونتزه، ایران‌شناس ایتالیایی، در طی فعالیت‌های پژوهشی و بایگانی کتاب‌های دست‌نویس زبان پارسی در کتابخانه‌های ایتالیا شناسایی شد. این نسخه دو جلد بوده که جلد دوم ازمیان رفته‌است. جلد موجود دربردارندهٔ نیمهٔ نخست شاهنامه تا پادشاهی کیخسرو است. آغاز این دست‌نویس افتادگی دارد و کتاب از میانهٔ پیشگفتار منثور آغاز می‌شود. این دست‌نویس بی‌نگاره است، اما دارای ۷۱۴ لوح تزیینی است که درخور توجه است. باوجود بی‌گزند نماندن از دستبردهای روزگار، روی‌هم‌رفته این دست‌نویس معتبرترین دست‌نویس موجود از شاهنامه تاکنون است. این نسخه به‌دست عزیزالله جوینی در سال ۱۳۷۵ تصحیح و توسط انتشارات دانشگاه تهران طی یک دورهٔ ۷ جلدی چاپ شده‌است. کرمانشاه
سنگ‌نبشته بیستون یا کتیبه بیستون، از آثار دوره هخامنشیان واقع در سی کیلومتری شهر کرمانشاه در دامنه کوه بیستون است. سنگ‌نبشته بیستون یکی از مهم‌ترین و مشهورترین سندهای تاریخ جهان و مهم‌ترین متن تاریخی در زمان هخامنشیان است که شرح پیروزی داریوش بزرگ را بر گوماته مغ و به بند کشیدن یاغیان را نشان می‌دهد. این اثر از سال ۲۰۰۶ یکی از آثار ثبت شدهٔ ایران در میراث جهانی یونسکو است. مشگین‌شهر
در پیرامون مشگین‌شهر سنگ‌نبشته‌ای منسوب به شاپور دوم ساسانی وجود دارد. سنگ‌نبشته مشگین‌شهر در ۱۵۰ متری غرب کهنه قلعه در کمرکش ارتفاع غربی درهٔ نوروز یاماجی در درون باغ نوروز قرار دارد. این سنگ‌نبشته امروزه به خاطر ویرانگری گنج‌جویان تقریباً از میان رفته‌است ولی نوشته‌های آن بررسی و ترجمه شده‌است. مضمون این نوشته در مورد فرمان و تاریخ ساخت کهنه قالا (کهنه قلعه) است که به فرمان نرسه‌هرمزد نوشته شده‌است. گنجینه زابل (کنسولگری سابق)
گنجینه زابل (کنسولگری سابق) مربوط به دوره قاجار است و در زابل، خیابان مصطفی خمینی، جنب بانک کشاورزی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۰۲۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. سنگ‌نوشته
برخی آثار به‌جای مانده کتیبه‌ها عبارتند از: مناره جَره قورغان در ازبکستان؛ مقبره خواجه احمد یسوی در ترکستان (هر دو به خط کوفی ساده)؛ مناره مسجد محمد (سنیق قلعه) در باکو، مقبره یوسف ابن قصیر در نخجوان، سردر مدرسه الغ بیک در بخارا (به خط کوفی معقلی)؛ سردر مقبره بیان قلی‌خان در بخارا، مقبره حکیم ترمذی در ترمذ، سردر مقبره شیرین‌بیگ‌آغا در سمرقند، مجموعه قصر شروانشاهان در باکو و مناره مسجد جامع باکو (به خط ثلث). تاریخ پیدایش همه موارد بین قرن دوازدهم تا پانزدهم میلادی است گنجان تپه
گنجان تپه مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان گرگان، بخش مرکزی، روستای نودیجه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۱۲۶۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. تپه بسطه
در شهر بوباستیس قبرستانی به نام قبرستان گربه‌ها کشف شد. بعد از کشف این قبرستان باستانشناسان توانستند به تعداد زیادی مجسمه برنزی گربه در مجموعه‌ای از سالن‌ها و اتاق‌هایی که در زیر زمین کشف گردید، دست پیدا کنند. کتاب «آثار باستانی مصری از کفور نجم و تل بسطه» یکی از مهمترین منابع عصر حاضر در رابطه تپه بسطه می‌باشد که در فهرست جمعیت موزه‌ها در رود نیل برلین منتشر شده‌است. ادبیات سغدی
آثار غیر دینی سغدی مشتمل بر نوشته‌های روی سکه‌های، اشیاء سیمین، منسوجات، چرم، سفالینه‌ها و سنگ‌های گران‌بها است. قدیمی‌ترین سکه‌های سغدی متعلق به قرن دوم میلادی است و جدیدترین آن‌ها از دوران حکومت غورَک (۷۱۱ تا ۷۳۸ م) فرمانروای سمرقند است که در ناحیه پنجکت (جمهوری تاجیکستان) به دست آمده‌اند. این مجموعه، که شامل پنج نامه کل و چند قطعه ناقص است، در یک برج نگهبانی متعلق به دیوار چین در غرب تون-هوانگ به دست آمده و احتمالاً به اوایل قرن چهارم میلادی تعلق دارد. این اسناد، قدیمی‌ترین آثار مفصل سغدی است و علاوه بر اهمیت زبان‌شناسی، از جهت دربرداشتن اشاره‌هایی به حوادث تاریخی و پی بردن به چگونگی نامه‌نویسی نیز مهم به‌شمار می‌رود. در کاوش‌های مشترک آلمانی-پاکستانی بین سال‌های ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۸ در نواحی میان دهکده شاتیال و شهر چیلاس و در هونزا در دره سند علیا (شمال پاکستان) بیش از ۶۷۰ سنگ‌نوشته کوچک به زبان‌های ایرانی میانه کشف گردید که بیشتر آن‌ها کتیبه‌های سغدی است. این کتیبه‌ها، همه از قرن چهارم میلادی هستند و از نظر دربرداشتن نام‌های خاص، مهم به‌شمار می‌روند. این کتیبه، در سال ۱۹۵۶ در غرب بوگوت در مغولستان کشف گردید، بر سه طرف سنگ مزار قائمی نگاشته شده و جمعاً دارای ۲۹ سطر است و در طرف چهارم سنگ کتیبه‌ای به سنسکریت (به خط براهمی) نگاشته شده‌است. این کتیبه مربوط به کوتاه زمانی س از ۵۸۱ میلادی است و از جهت برداشتن اطلاعاتی دربارهٔ تاریخ فرمانروایی ترک‌ها، دارای اهمیت است. در سال ۱۹۶۵، در خرابه‌های افراسیاب در شمال سمرقند کنونی (جمهوری ازبکستان) به همراه نقش و نگاره‌های روی دیوار حدود ۱۰ کتبه سغدی کشف گردید. کتیبه‌ها در شرح نقوش روی دیوارها است. بر یکی از دیوارها یک کتیبه ۱۶ سطری وجود دارد که در آن شرح بار یافتن فرستاده چغانیان به حضور فرمانروای سمرقند به نام وَرهومن آمده است و پس از آن سخن از فرستاده چاچی است، این کتیبه‌ها متعلق به اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم میلادی است. کتیبه‌های کوچکی در پنجکت (تاجیکستان) بر روی ظروف سفالین، استخوان و ظروف سنگی به دست آمده است که به اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم تعلق دارند. از میان این آثار، یک قطعه سفال نوشته شش سطری از اهمیت بیشتری برخوردار است. این نوشته مشتمل بر فهرست الفبای سغدی، نام کاتب آن (درواسپ) و حاکمی که دستور تهیه آن را داده است (کوَی‌فَرن)، است. جونقان
سنگ نوشتهٔ سراب جونقان که بر فراز ارتفاعات جهان بین در کناره یکی از مسیرهای مربوط به جاده باستانی دزپارت بر روی صخره‌ای حکاکی گردیده و مربوط به زمان قاجاریه است. این سنگ نوشته در سال جلوس مظفر الدین شاه و در ماه فلکی میزان که برابر با مهرماه است و در اواسط ماه شعبان نوشته شده و موضوع آن دربارهٔ بیماری وبا و شیوع آن در تمام میزدج است که در آن حال گروهی از خوانین از جونقان کوچ و در سراب سکنی گزیده‌اند. این سنگ نوشته در دامنهٔ کوه جهان بین و در کنار چشمهٔ سراب خودنمایی می‌کند. سنگ نگاره‌های گشت
نگاره‌ها یا هنرهای صخره ای، که در چندین نقطه شهر گشت در منطقه بندیک، گیشان گوادر، دورآپ همانند میخی بر زمین کوبیده شده‌اند، شناسنامه یا سندهای دست اولی هستند که نمادی از هویت ملی این دیار محسوب شده و کهن‌ترین آثار هنری و تاریخی به جای مانده از گذشتگان آن دیارند که در خود اسرار کشف نشده فراوانی دارند و براحتی با وسیله نقلیه می‌توان از این موزه طبیعی بازید نمود محوطه گنجگاه ۱
محوطه گنجگاه ۱ مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان فارسان، بخش مرکزی، ۴/۷ کیلومتری شمال غرب شهر جونقان، ۱ کیلومتری شرق جاده جونقان به راستاب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۶۵۶۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. گنج‌نامه
آبشارگنج نامه از چشمه سارها و جویبارهای کوه الوند سرچشمه می‌گیرد و در رود خانه پایین آبشار می‌ریزد. سلماس
کتیبه سنگی خان تختی سلماس یکی از کتیبه‌های مهم تاریخی کشور مربوط به دوره ساسانیان است که در ۱۵ کیلومتری محور سلماس ارومیه بر روی کوه پرچاوش، حجاری شده‌است. این اثر تاریخی در سال ۱۳۴۷ به شماره ۱۶۱ به عنوان یکی از آثار ارزشمند تاریخی آذربایجان غربی در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده‌است و تنها یادگار دوره ساسانیان در شمال غرب ایران می‌باشد. این اثر مربوط به اوایل پادشاهی ساسانیان بوده و تاریخ ایجاد آن قرن سوم میلادی (سال ۲۳۸ میلادی) می‌باشد. سنگ‌نگاره خان‌تختی یادگار یکی از پیروزی‌های ایرانیان بر رومیان است و در آن اردشیر پاپکان و ولیعهدش شاپور یکم تصویر شده‌است که در بازگشت از فتح ارمنستان و پیروزی بر سپاهیان روم، دو تن از حکمرانان ارمنی محلی، هدایایی به ایشان تقدیم می‌کنند. آبشار خورخور در فاصله ۲۲ کیلومتری جنوب سلماس و داخل دره‌ای زیبا واقع شده‌است. گنج‌نامه
دربارهٔ وجه تسمیهٔ گنجنامه می‌توان گفت: گنجنامه در زبان پارسی به معنای حکایت و داستان گنج است و عموم مردم را تصور بر این بوده‌است که راز گنجی نهان را در این کتیبه‌ها نگاشته‌اند، و به نظر می‌رسد واژهٔ جنگ‌نامه نیز تحت تأثیر ذهنیتی که از جنگ و جنگاوری شاهان گذشته در سر مردم بوده، یا با جایگزینی عامیانهٔ واژهٔ جنگ به‌جای گنج به وجود آمده باشد. گنج پر
محوطهٔ باستانی گنجِ پر در رستم‌آباد (گیلان) شهرستان رودبار، روستای کلورز واقع شده و در تاریخ ۷ اسفند ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۲۱۵۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این مکان باستانی در سال ۱۳۸۱ توسط فریدون بیگلری از بخش پارینه سنگی موزه ملی ایران شناسایی و مطالعه شد. در بررسی این مکان تعدادی ابزار سنگی مربوط به فرهنگ آشولی کشف شد که از سنگ آذرین، سنگ آهک و سنگ ماسه ساخته شده‌اند. ابزارهای کشف شده شامل تبر دستی، ساطور و تراشه ابزار است. احتمالاً سازنده این ابزارها انسان راست قامت است که در حدود ۲۵۰ هزار سال پیش منقرض شده‌است. ساکنان این مکان در نزدیکی رودخانه سفیدرود مستقر بوده و از سنگ‌های موجود در کناره رودخانه برای ساخت ابزار استفاده کرده‌اند. گنج پر یکی از کهن‌ترین سکونتگاه‌های شناسایی شده انسان در ایران است و احتمالاً بیش از ۳۰۰ هزار سال قدمت دارد. ده‌چشمه
کتیبه‌های پیرغار بر روی تخته سنگی از رشته کوه زاگرس قرار دارد که در مجاورت روستای ده چشمه می باشد. چشمه های فراوانی از این غار آهکی جاری می‌شود همچنین آبشار پیر غار هم به صورت فصلی در بهار نمایان می شود. بر روی قسمتی از تخته سنگ پیرغار، سه سنگ نبشته به زبان فارسی حک شده که شرح لشکرکشی سردار اسعد بختیاری به تهران در انقلاب مشروطیت ایران است. قلعه خان، سنگ نبشه و شیرسنگی از دیگر دیدنی‌های تاریخی این روستا هستند. طاق‌بستان
طاق‌بستان مجموعه‌ای از سنگ‌نگاره‌ها و سنگ‌نوشته‌های دورهٔ ساسانی است که در ایران در محله طاق‌بستان در شمال شرقی شهر کرمانشاه و در غرب ایران واقع شده‌است. این مجموعه در قرن سوم میلادی ساخته شده‌است و ارزش هنری و تاریخی زیادی دارد. چند صحنهٔ تاریخی از جمله تاج‌گذاری خسرو پرویز، تاج‌گذاری اردشیر دوم، تاج گذاری شاهپور دوم و سوم و هم‌چنین چند سنگ نوشته (کتیبه) به خط پهلوی کتیبه‌ای و مراسم شکار گراز توسط سوار کاران و نواختن موسیقی با آلات موسیقی چنگ در آن حک شده‌است. وجود کوه و چشمه و دریاچه‌ای که در کنار آن قرار دارد، این مکان را به گردش‌گاهی زیبا تبدیل نموده که از زمان‌های دیرین تا به امروز مورد توجه بوده‌است. طاق‌بستان یکی از قدیمی‌ترین و زیباترین آثار باستانی ایران به‌حساب می‌آید. تپه گنجینه
تپه گنجینه مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان بروجرد، بخش مرکزی، روستای کیوره واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴۷۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. محوطه گنج پر
محوطه باستانی گنج پر مربوط به دوران پارینه‌سنگی قدیم است و در شهرستان رودبار، بخش مرکزی، دهستان رستم‌آباد جنوبی، روستای کلورز واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۵۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. نظامی گنجوی
گنجه از قرن چهارم هجری مرکز ولایت ارّان بود، و تا پیش از یورش مغولان از زیباترین شهرهای آسیای غربی به‌شمار می‌رفت. نام گنجه، از لغت «گنج» فارسی برگرفته شده‌است. زبان محاورهٔ مردم ارّان مثل ساکنان سایر نواحی شمال غرب ایران، گونه‌ای از زبان پهلوی (یا فهلوی) بوده‌است. جغرافی‌نویسان قدیم آن زبان را ارّانی نامیده‌اند. ابن حوقل می‌گوید: «مردم بردعه (مرکز قدیم ارّان) به ارّانی سخن می‌گویند». شمس‌الدین مقدسی در "احسن‌التقاسیم" توضیح بیشتر دربارهٔ آن زبان دارد و می‌گوید: «در ارّان به ارّانی سخن می‌گویند و فارسی ایشان قابل فهم است، و در پاره‌ای حرف‌ها به زبان خراسانی نزدیک است.» اما زبان نوشتاری شاعران و نویسندگان آن دیار را «فارسی ارانی» نامیده‌اند (در برابر فارسی دری). آمیزش لهجه‌ها و زبان‌های نواحی مختلف ایران، و رواج سخن خاقانی و نظامی به مدت هشتصد سال در سراسر ایران، موجب شد که بسیاری از تعبیرهای خاص آنان وارد فرهنگ‌ها یا زبان شاعران و نویسندگان دیگر شده و جزو فارسی دری درآید. سنگ‌نوشته مردوک آپال ایدین
در سال ۱۳۴۵ شمسی این سنگ‌نوشته در شمال سرپل ذهاب در دامنه یک کوه پیدا شد. کشف این سنگ نبشته در محل یاد شده که در هزاره ۲ ق.م. تحت تسلط پادشاهان کاسی بابل قرارداشته است از این نظر که ارتباط بابل را با این ناحیه را تا حدی روشن می‌سازد اهمیت ویژه‌ای دارد. سنگ‌نوشته
سنگ‌نوشته‌های (کتیبه‌های) یافت شده در مصر و بین‌النهرین و مواردی مانند آن به هزاره چهارم پیش از میلاد برمی‌گردد. این کتیبه‌ها بیشتر فرمان شاهان و فرمانروایان و توصیف وقایع و تاریخ جنگ‌ها بوده‌اند. سنگ‌نوشته پارسی باستان پلکان کاخ آپادانای تخت جمشید
سنگ‌نوشته پارسی باستان پلکان کاخ آپادانای تخت جمشیددر دو سری و در جبهه غربی پلکان شمالی و جبهه جنوبی پلکان شرقی کاخ آپادانا قرار گرفته‌است. مفاد این کتیبه که به خط میخی پارسی باستان است، در سنگ‌نوشته ایلامی و بابلی پلکان کاخ آپادانای تخت جمشید نیز (که در جبهه شمالی پلکان شرقی قرار دارد) تکرار شده‌است. گنج‌تپه (شهرستان مراغه)
گنج تپه مربوط به دوره اشکانیان - دوره ساسانیان - سده‌های اولیه اسلام است و در شهرستان مراغه، بخش مرکزی، دهستان سراجوی غربی، روستای خرمازرد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۲۶۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. محوطه باستان‌شناسی تپه حسین‌آباد گزبند
محوطه باستان‌شناسی تپه حسین‌آباد گزبند؛ نام تپه محوطه‌ای باستانی مربوط به عصر مس و سنگ، برنز و دوران تاریخی است و در شهرستان مشهد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۳۱۶۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. گورستان ارامنه سرنق
این گورستان در روستای سرنق سلماس واقع شده‌است و قدمت آن به دورهٔ قاجاریه می‌رسد. در داخل محوطه آن حدود ۱۷۰ سنگ قبر وجود دارد که شامل قبرهای ساده و سنگ‌هایی با تاریخ‌های ۱۸۸۸، ۱۸۹۷، ۱۹۰۵ و ۱۹۰۷ است. همچنین بر روی برخی از این سنگ‌ها، که جنس عمدهٔ آنها بازالت آتشفشان است، نقوش حجاری شده مانند جام، چنگ، صلیب و … مشاهده می‌شود. در داخل این قبرستان نیز قوچی از سنگ سفید که شکسته شده و نمونه‌هایی از سنگ آسیاب مشاهده شده‌است. سنگ‌نوشته ساسانی (مشگین‌شهر)
سنگ‌نوشته ساسانی سنگ‌نوشته‌ای تاریخی در نزدیکی مشکین‌شهر است. ادبیات ایرانی میانه
آثار غیر دینی سغدی مشتمل بر نوشته‌های روی سکه‌های، اشیاء سیمین، منسوجات، چرم، سفالینه‌ها و سنگ‌های گران‌بها است. قدیمی‌ترین سکه‌های سغدی متعلق به قرن دوم میلادی است و جدیدترین آن‌ها از دوران حکومت غورَک (۷۱۱ تا ۷۳۸ م) فرمانروای سمرقند است که در ناحیه پنجکت (جمهوری تاجیکستان) به دست آمده‌اند. این مجموعه، که شامل پنج نامه کل و چند قطعه ناقص است، در یک برج نگهبانی متعلق به دیوار چین در غرب تون-هوانگ به دست آمده و احتمالاً به اوایل قرن چهارم میلادی تعلق دارد. این اسناد، قدیمی‌ترین آثار مفصل سغدی است و علاوه بر اهمیت زبان‌شناسی، از جهت دربرداشتن اشاره‌هایی به حوادث تاریخی و پی بردن به چگونگی نامه‌نویسی نیز مهم به‌شمار می‌رود. در کاوش‌های مشترک آلمانی-پاکستانی بین سال‌های ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۸ در نواحی میان دهکده شاتیال و شهر چیلاس و در هونزا در دره سند علیا (شمال پاکستان) بیش از ۶۷۰ سنگ‌نوشته کوچک به زبان‌های ایرانی میانه کشف گردید که بیشتر آن‌ها کتیبه‌های سغدی است. این کتیبه‌ها، همه از قرن چهارم میلادی هستند و از نظر دربرداشتن نام‌های خاص، مهم به‌شمار می‌روند. این کتیبه، در سال ۱۹۵۶ در غرب بوگوت در مغولستان کشف گردید، بر سه طرف سنگ مزار قائمی نگاشته شده و جمعاً دارای ۲۹ سطر است و در طرف چهارم سنگ کتیبه‌ای به سنسکریت (به خط براهمی) نگاشته شده‌است. این کتیبه مربوط به کوتاه زمانی س از ۵۸۱ میلادی است و از جهت برداشتن اطلاعاتی دربارهٔ تاریخ فرمانروایی ترک‌ها، دارای اهمیت است. در سال ۱۹۶۵، در خرابه‌های افراسیاب در شمال سمرقند کنونی (جمهوری ازبکستان) به همراه نقش و نگاره‌های روی دیوار حدود ۱۰ کتبه سغدی کشف گردید. کتیبه‌ها در شرح نقوش روی دیوارها است. بر یکی از دیوارها یک کتیبه ۱۶ سطری وجود دارد که در آن شرح بار یافتن فرستاده چغانیان به حضور فرمانروای سمرقند به نام وَرهومن آمده‌است و پس از آن سخن از فرستاده چاچی است، این کتیبه‌ها متعلق به اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم میلادی است. کتیبه‌های کوچکی در پنجکت (تاجیکستان) بر روی ظروف سفالین، استخوان و ظروف سنگی به دست آمده‌است که به اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم تعلق دارند. از میان این آثار، یک قطعه سفال نوشته شش سطری از اهمیت بیشتری برخوردار است. این نوشته مشتمل بر فهرست الفبای سغدی، نام کاتب آن (درواسپ) و حاکمی که دستور تهیه آن را داده‌است (کوَی‌فَرن)، است. سنگ‌نگاره خزان
سنگ نگاره خزان مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان بیرجند، بخش مرکزی، روستای خزان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۸۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نوشته میتانی
سنگ‌نوشته میتانی سنگ‌نبشه‌ای است که در سال ۱۹۰۸ میلادی توسط وینکلر خاورشناس آلمانی در بغازکوی واقع در نزدیکی آنکارا که نام باستانی اش هتوشش بوده‌است، یافت شد. زمان نگارش سنگ‌نوشتهٔ معروف میتانی به سال ۱۳۱۷ پیش از میلاد می‌رسد و مربوط به پیمان‌نامه‌ای است که میان شاه میتانی و شاه هیتی بسته‌شده و در آن خدایان آریایی چون گواهان نیایش شده‌اند. ایزدانی که در این سنگ‌نوشته به سانسکریت ودایی از آنان یاد شده، عبارتند از ایندرا، ورونا، میترا و دو ایزد همزاد ناسیته و معلوم می‌دارد که شاهزادگان و آزادگان میتانی با این که زبان و برخی از رسم‌های بابلی را پذیرفته بودند هم‌چنان ایزدان آریایی نیاکان خود را نیایش می‌کردند. سنگ نبشتهٔ میتانی، بازمانده از سدهٔ چهاردهم پیش از میلاد، باستانی‌ترین سند مکتوب زبان‌های هند و ایرانی است و از لحاظ زبان‌شناسی تاریخی و نیز از لحاظ تاریخ مهاجرت تیره‌های آریایی به آسیای میانه و ایران و هند اهمیت بیش از اندازه دارد. مجموعهٔ قراین حاکی از این است که میتانی‌ها قبیله‌ای از اقوام آریایی بودند که پیش از جدایی هندیان و ایرانیان از آنان جدا شده و به میانرودان آمده و در آنجا سلسلهٔ شاهی بنیان افکنده‌اند. سنگ‌نوشته اورامان
سنگ‌نوشته اورامان بر روی صخره‌ای در دهانه تنگه پایین تر از روستای تنگیور و بر دیواره کوه زینانه ایجاد شده است. این کوه در حدود 1 کیلومتری روستای تنگیور و در در ۴۵ کیلومتری شمال غربی کامیاران قرار دارد. آرامگاه گمه گنجه
آرامگاه گمه گنجه مربوط به سدهٔ ۲ تا ۵ ه.ق است و در شهرستان پل‌دختر، بخش مرکزی، دهستان جایدر، ۱/۵ کیلومتری جنوب شرق روستای چال کل چوبتراش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۸۴۵۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. فرخ‌شهر
این سنگ نوشته در مسیر راه باستانی اصفهان به خوزستان قرار داشته است و در سال 1062 هجری قمری و به هنگام عبور شاه عباس صفوی از این مسیر، بر دامنه شمالی کوه رخ حک شده است. گورستان نگارستان
قبرستان نگارستان مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان ورزقان، بخش خاروانا، دهستان جوشین، چسبیده به ضلع غربی روستای نگارستان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۶۳۷۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نوشته‌های پارسی باستان
از اردشیر اول کتیبه‌ای در ۱۱ سطر در تخت جمشید باقی است مشتمل بر ۱-مدح اهوره مزدا ۲- معرفی شاه ۳- اتمام کاخی که خشایارشا شروع کرده بوده و این شاه به اتمام رسانیده است. گاتاها
سنگ نوشته‌های سلطنتی شاپور اول و سنگ نوشته پسرش نرسه هر دو حاوی عباراتی است که هخامنشیان نیز از آن بهره می‌بردند و به گاتاها بازمی‌گردد. سنگ نوشته‌های موبد موبدان کرتیر در نزدیکی تخت جمشید، که برای هدایت اصول سنت مقدس (شفاهی) مزدایسنی (dēn mazdēsn) با نمونه خود او ساخته شده‌است جالب توجه است. گنج‌نامه
این کتیبه‌ها از دیرباز نام‌های گوناگونی را بر خود گرفته‌است. تا سدهٔ ششم هجری از جمله «سنگ‌نبشته، نبشت خدایان، دادمهان یا دادبهان، تنبابر، ینبابر، ببنایه، کتیبه‌های الوند، جنگ‌نامه و گنجنامه» خوانده می‌شده‌است. دو نام «جنگ‌نامه» و «گنج‌نامه» در سده‌های اخیر مصطلح بوده‌است. دکتر محمد معین با قید احتمال، آن را به صورت اسم مرکب «بنیاد هرمز دادمهان» نیز نامیده‌است. سنگ‌نوشته پایکولی
سنگ‌نوشتهٔ پایکولی کتیبه‌ای است که نرسی هفتمین شاهنشاه ساسانی به افتخار پیروزی خویش بر بهرام سوم، شاه پیشین، در منطقهٔ پایکولی واقع در جنوب سلیمانیه عراق و در شمال قصرشیرین دریک کیلومتری غرب دهکدهٔ جدیدبرکل پدیدآورده است. سنگ‌نوشته‌های هخامنشیان
سنگ‌نوشته بیستون بزرگترین سنگ‌نوشتهٔ جهان، نخستین متن شناخته شدهٔ ایرانی و از آثار دودمان هخامنشیان (۵۲۰ پ. م) واقع در شهرستان بیستون در سی کیلومتری شهر کرمانشاه بر دامنه کوه بیستون است. سنگ‌نوشته بیستون یکی از مهمترین و مشهورترین سندهای تاریخ جهان و مهم‌ترین متن تاریخی در زمان هخامنشیان است که شرح پیروزی داریوش بزرگ را بر گوماته مغ و به بند کشیدن یاغیان را نشان می‌دهد. محوطه بیستون از آثار ملی ایران است و خود این اثر هم از سال ۲۰۰۶ یکی از آثار ثبت شدهٔ ایران در میراث جهانی یونسکو است. گنج‌نامه
از آنجا که این مسیر در عهد هخامنشیان یکی از شعبات اصلی راه باستانی شاهی بوده که از دامنه الوند، هگمتانه (پایتخت تابستانی هخامنشیان) را به بابِل در مرکز میانرودان مرتبط می‌ساخت، از راه‌های پر رفت‌وآمدی و امن دوران باستان به‌شمار می‌رفت. بعلاوه این راه به جهت ختم به بابِل، راه مقدسی نیز محسوب می‌شد. به همین دلیل مکان مناسبی بود تا شاهان این دودمان با ایجاد سنگ نگاشته، باورها و اندیشه‌ها پاکشان و همچنین بزرگی و عظمت نیاکان خود را به رهگذران گوشزد نمایند. سنگ‌نگاره‌ها و کتیبه‌های بئر حما
سنگ‌نگاره‌ها و کتیبه‌های بئر حما (به عربی: منطقة حمی الثقافیة) محوطه‌ای باستانی همراه با کتیبه و سنگ‌نگاره‌ها در استان نجران در جنوب‌غربی عربستان سعودی و در حدود ۲۰۰ کیلومتری شمال شهر نجران است. این مجموعه خود شامل محوطه پارینه‌سنگی و دوران نوسنگی است که قدمت آنها به ۷۰۰۰ تا ۱۰۰۰ قبل از میلاد می‌رسد. با این حال برخی نمونه‌های این سایت با نمونه‌های یافت‌شده در یمن شباهت زیادی دارد. سنگ‌نگاره‌های رودباران
سنگ نگاره‌های رودباران مربوط به سده‌های اولیه و میانه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان اراک، بخش مرکزی، دهستان امان آباد، روستای رودباران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۵۰۳۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. گنج‌نامه (ابهام‌زدایی)
گنج‌نامه نوشتارهایی از دوران داریوش و خشایارشای هخامنشی است و می‌تواند به موارد زیر نیز اشاره کند: آبشار گنج‌نامه
دبی سنگ نگاره‌های گشت
سنگ نگاره‌های گشت، مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان سراوان، بخش مرکزی، شهر گُشتو دهستان گشت واقع شده‌است، نشان از تاریخ کهن، هنر کهن منطقه گُشت است. مناطق کوهستانی و دره‌های فراوان اطراف گُشت، زیستگاه‌های کهن ایران را به نشان می‌گذارند. قدمت بعضی از آنها در کوه‌های اطراف گُشت به ۱۲۰۰۰ سال قبل می‌رسد. گنج تپه در این دله
گنج تپه در این دله مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان دامغان، روستای تویه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۴۸۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سیوند
این کتیبه نخستین سندی است که در آن از سیوند نام برده شده‌است و در آن چگونگی ساخت تخت جمشید شرح داده شده‌است این اثر در تاریخ ۷ مهر ۱۳۵۴ به شماره ۱٬۱۱۱درفهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌است. این اثر در کنار سیوند خرابه و گورستان کهن سیوند و در ۲۰۰متری سیوند کنونی بر دامنه‌های کوه‌های سیوند واقع شده‌است.درمورد سیوند کتابهای متعدد نوشته شده که مهمترین آنها عبارتند از: تپه گنج گاه حصاری
تپه گنج گاه حصاری مربوط به سده‌های میانه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان جاجرم، بخش مرکزی، دهستان میاندشت، ۴ کیلومتری جنوب شرق جاجرم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۳۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نوشته خشایارشا در ترکیه
سنگ‌نوشتهٔ خشایارشا در نزدیکی دریاچه وان ترکیه، بر فراز صخره‌ای و در ارتفاع ۲۰ متری از سطح زمین و در نزدیکی یک قلعه واقع شده‌است. این کتیبه در اصل توسط داریوش بزرگ آماده‌سازی شده‌است اما به دلائلی تکمیل نشده و خالی رها شده‌است، اما خشایارشا پسر داریوش بزرگ، در دوران زمامداری خود آن را تکمیل کرده و به یادگار گذاشته‌است. این کتیبه ۲۷ سطر و ۳ ستون دارد و از چپ به راست و به سه زبان پارسی باستان، اکدی و عیلامی نوشته شده‌است. آبشار گنج‌نامه
آبشار گنج‌نامه با ۱۲ متر ارتفاع در مسیر صعود به ارتفاعات کوه الوند و در پنج کیلومتری غرب همدان کنار کتیبه‌های گنج‌نامه قرار دارد. این آبشار دارای آب دائمی است و در زمستان‌ها نیز در جریان است. دبی متوسط آب این آبشار ۲۰۰ لیتر در ثانیه است که از درهٔ عباس‌آباد و گنج‌نامه می‌گذرد.البته دبی طبیعی این آبشار کمتر از ۱۰ لیتر است که با منحرف کردن آب کنار گذر از بالا دست، دبی آن افزایش پیدا کرده است.این آبشار در منطقه یک شهر همدان قرار گرفته است. سنگ‌نوشته بیستون
سنگ‌نوشتهٔ بیستون در ارتفاع چند ده متری از سطح زمین و بر دامنهٔ جنوبی کوه پرآو ساخته شده‌است و از آثار به جای مانده از پلکانی در قسمت بالایی کوه بیستون احتمال می‌رود که سنگ تراشان از این راه برای رسیدن به محل سنگ نبشته استفاده می‌کرده‌اند و پس از پایان کار پلکان را به منظور غیرقابل دسترس کردن اثر تراش داده‌اند. سنگ‌نوشتهٔ بیستون بر صخره ای از جنس سنگ آهکی ایجاد شده که بنا به آثار لعاب قهوه‌ای رنگی که سطح سنگ نبشته را پوشانده و همچنین بقایای سربی که در چند سطر نخست اثر دیده شده‌است به نظر می‌آید که در پایان کار برای افزایش طول عمر اثر تمام نمای آن را با اندودی ناشناخته پوشانده‌اند.