ایرانیان باستان از چه سلاحی در جنگ با رومی‌ها استفاده کرده‌اند؟.
سورنا
افسران رومی دربارهٔ شکستشان از ایران به سنای روم چنین گزارش دادند: سورنا فرمانده ارتش ایران در این جنگ از تاکتیک و سلاحهای تازه بهره گرفت. هر سرباز سوار ایرانی با خود مشک کوچکی از آب حمل می‌کرد و مانند ما دچار تشنگی نمی‌شد. به پیادگان با مشکهایی که بر شترها بار بود آب و مهمات می‌رساندند. سربازان ایرانی به نوبت با روش ویژه‌ای از میدان بیرون رفته و به استراحت می‌پرداختند. سواران ایران توانایی تیراندازی از پشت‌سر را دارند. ایرانیان کمانهایی تازه اختراع کرده‌اند که با آن‌ها توانستند پای پیادگان ما را که با سپرهای بزرگ در برابر آن‌ها و برای محافظت از سوارانمان دیوار دفاعی درست کرده بودیم به زمین بدوزند. ایرانیان دارای زوبین‌های دوکی‌شکل بودند که با دستگاه نوینی تا فاصله دور و به صورت پی‌درپی پرتاب می‌شد. شمشیرهای آنان شکننده نبود. هر واحد تنها از یک نوع سلاح استفاده می‌کرد و مانند ما خود را سنگین نمی‌کرد. سربازان ایرانی تسلیم نمی‌شدند و تا آخرین نفس باید می‌جنگیدند. این بود که ما شکست خورده، هفت لژیون را به‌طور کامل از دست داده و به چهار لژیون دیگر تلفات سنگین وارد آمد. تاریخ نظامی ایران
در دوران امپراتوری هخامنشیان، تیر و کمان، رایجترین جنگ‌افزار ایرانیان بود. نقش اصلی اسپاراباراها، فرونشاندن حملات دشمنان و ضعیف کردن آن‌ها، با تیراندازی به طرف آن‌ها بود و ضربه اصلی را سواره نظام ارتش به دشمن، وارد می‌کرد. این فنون جنگی، در مقابل حمله یونانیان، که بسیار متفاوت می‌جنگیدند، کاری به پیش نبرد. سربازان یونانی، در آن جنگ زره‌های بادوام و سنگینی پوشیده بودند و یک سپر سنگین و بزرگ حمل می‌کردند و در برابر آن‌ها، سربازان ایرانی، با زره‌های نازک چرمی و پارچه‌ای و سپرهای کوچک چوبی، می‌جنگیدند. اما با آغاز دوران اشکانیان که مبتکر نوع جدیدی از استراتژی جنگی بودند ایرانیان توانستند با شیوهٔ جنگی نو شکست‌های سنگینی را بر سلوکیان و روم وارد کنند و در نهایت شیوهٔ جنگی یونانیان که به روم منتقل شده بود و به آرایش فالانژ معروف بود منسوخ شده و کنار گذاشته شد. این شیوهٔ جنگی در زمان ساسانیان بهتر و گسترده‌تر و همچنین منظم تر شد. در تمام طول جنگ‌های ایران و روم به جز «دو سه بار» در باقی جنگ‌ها ایران پیروز شد.
تیراندازی پارتی
نبردِ مهمی که در آن اشکانیان از این روش بهره جستند، نبرد حران (کاره) در شمال میانرودان بود. در آن نبرد، این روشِ تیراندازی عاملِ مهمی در پیروزیِ سپاهِ ایران بر سپاهِ روم به فرماندهیِ کراسوس بود. نبرد حران
پس از نبرد حران اُرُد عزم تسخیر سوریه روم را کرده، با گایوس کاسیوس لونگینوس که بازماندگان قشون رومی را به آنجا مراجعت داده‌بود جنگ نمود. اینجا رومی‌ها به اسلوب پارتی‌ها عمل کرده و قشون ایران را به کمینگاهی کشانده شکست دادند. پس از آن متارکه ممتدی بین ایران و روم برقرار شد. باز در ۳۹ قبل از میلاد اُرُد، پسر خود پاکُر را با سپاهیان زیاد و لابینوس ـ سردار رومی که در خدمت شاه ایران بود ـ برای تسخیر سوریه فرستاد. در ابتدا او موفق شد ولی با فرا رسیدن پوبلیوس ونتیدیوس باسوس به سوریه بهره‌مندی با رومی‌ها شد. توضیح آن‌که پاکر در این جنگ کشته‌شد و اُرُد از تسخیر سوریه منصرف شده و بعد بواسطه فوت پسرش از سلطنت بیزار شده، آنرا به پسر ارشد خود فرهاد چهارم واگذارد. ابزارهای جنگی هخامنشیان
به گزارش هرودوت محور نیزه ایرانیان شش تا هفت پا (حدودا دو متر) بودند و از چوب درخت زغال اخته ساخته می‌شدند. ذکا می‌افزاید نیزه‌ها به یک سیب کوچک ختم می‌شدند، برای همین به این نیزه دارها «سیب بَر» می‌گفتند. سکوندا توضیح می‌دهد که سیب بَرها بخشی از ده هزار نفر سرباز نجیب‌زاده گارد جاویدان بودند. هزار نفر از سربازان گارد جاویدان، حامل نیزه‌هایی با ته نیزه‌های طلایی بودند و از ارابه شاهنشاه محافظت می‌کردند و در زبان پارسی باستان ارستیبارا خوانده می‌شدند. هزار سرباز دیگر نیز نیزه‌ای با ته نیزه‌های نقره‌ای حمل می‌کردند. یک نیزه نیز با ته نیزه مفرغی در دِو هویوک شمال سوریه کشف شده‌است. انرژی بادی
قدیمی‌ترین روش استفاده از انرژی باد، به ایران باستان بازمی‌گردد. برای نخستین بار، ایرانیان موفق شدند با استفاده از نیروی باد، دلو یا چرخ چاه را به گردش درآورده و از چاه‌های آب خود، آب را به سطح مزارع برسانند. احتمالاً نخستین ماشین بادی توسط ایرانیان باستان ساخته شده‌است و یونانیان برای خرد کردن دانه‌ها و مصریها، رومی‌ها و چینی‌ها برای قایقرانی و آبیاری از انرژی باد استفاده کرده‌اند. نبرد نینوا (۶۲۷ میلادی)
در سال ۶۲۷ م. ورق برگشت و سرنوشت جنگ‌های ایران و روم به سود رومیان شد. دراین سال در نبرد نینوا هراکلیوس با سپاه ایران روبروشد. فرمانده سپاه ایران در این نبرد مردی ارمنی بود که در نوشتارهای یونانی لقبش «رازتس» (Rhazates) آمده است. والتر کیگی (Walter Kaegi) شکل اصلی آن را راهزاد (Rahazad) و نام اصلی او را «رخوهان»(Roch Vehan) می‌داند. هراکلیوس سپاهی نزدیک ۵۰ هزار نفر داشت که ۴۰ هزارتن از آنان گوک ترکان (Gukturk) بودند. وقتی سپاه وی به ایران رسید ترکان به خاطر سرما و شرایط سخت زمستان ایران گریختند و هراکلیوس را با ده هزار تن‌تنها گذاشتند. سپاه ایران ۱۲ هزار تن بود. در این زمان به هراکلیوس خبر رسید که ۳ هزار تن نیروی کمکی به زودی به سپاه ایران خواهد رسید. از این رو وی نبرد را آغاز کرد. گویا در این نبرد رخ‌وهان هراکلیوس را به نبرد تن به تن فرامیخواند و هراکلیوس می‌تواند بر او چیره شده و او را بکشد. کشته شدن رخ وهان باعث شکست روحیه سپاه ایران و روحیه گرفتن رومیان می‌شود. پس از هشت ساعت جنگ، رومیان پیروز می‌شوند و وقتی سه هزار نیروی کمکی ایرانی می‌رسد که دیگر کار از کارگذشته بود. از این زمان به بعد پیروزی رومیان آغاز می‌شود؛ و هراکلیوس می‌تواند امپراتوری روم را از نابودی نجات دهد و دوباره شام و سوریه و فلسطین و مصر را پس از نزدیک ۱۵ سال در طی صلح سال ۶۲۸ م. با شیرویه (پسر خسرو دوم و با لقب پادشاهی ""قباد دوم"" از ایرانیان پس بگیرد. سکه‌های ایران
به نظر می‌رسد که نسبت زیادی از پول رایج هخامنشیان به اختصاص تجهیزات نظامی ضرب می‌شده. طلا برای نیروی زمینی و نقره برای نیروی دریایی. دید کنجکاو ممکن است این ذهنیت را به وجود آورد که نقش پول رایج نواحی مدیترانه بوده‌است، جایی که نیروی زمینی ارتش رأساً در آسیای غربی وارد عمل می‌شده، در حالیکه در این نواحی طلا ارجحیت داشته. سکه و پول پادشاهی هخامنشی نه منحصربه‌فرد بوده و نه وسیله مبادله همگانی در امپراتوری. در هر حال در آغاز این سکه احتمالاً در خود لیدیه مورد استفاده بوده (با این وجود که سکه‌های طلای دریک حدود قرن ششم در تخت جمشید یافت شدند) در قرن ۴ و ۵ استفاده سکه به شرق هم گسترش یافت. معاملات ادامه پیدا کرد حتی تا جاییکه شمش طلا و نقره مورد استفاده قرار می‌گرفت. وزن از طریق وسایل کوچکی هم ارزش جنس مورد معامله تشخیص داده می‌شد. حجم انتقال کالاها ادامه پیدا کرد تا به معاملات غیرقابل معاوضه رسید مانند: باج، مالیات و هدایای تبلیغاتی. از قرن ششم تا چهارم سکه رایج زمان از غرب تا یونان و ایتالیا، از جنوب و از شرق در امتداد ساحل مدیترانه تا شهرهای ایالات سوریه و تا دیکتاتوری مصر گسترش یافت. سکه تترا دراخمای آتن و بعضی سکه‌های یونانی دیگر به‌طور وسیعی در ایالات تحت فرماندهی پارس مورد استفاده قرار گرفت. نیزه‌دار
نیزه‌دار یک نوع سرباز سوارهٔ با نیزه بود. نیزه‌داران در نبردهای آشوری‌ها در اوایل ۷۰۰ سال پیش از میلاد و پس از آن در نبردهای یونان، ایران، فرانسه، هان چین، عشایر و سواران رومی استفاده می‌شد. نیزه‌داران به‌طور گسترده‌ای در آسیا و اروپا مورد استفاده قرار می‌گرفتند. بهرام چوبین
در ۷ آذر ۵۸۸ میلادی، ارتش ایران در جنگ با خاقان در بلخ، از جنگ‌افزار تازه‌ای که در آن نفت خام، به کار رفته بود، سود برد. در این جنگ بهرام چوبین که در تاریخ نظامی جهان، از او به نابغهٔ رزم نام برده‌اند فرماندهی ارتش ایران را بر دوش داشت. شمار نیروهای خاقان ۳۰۰ هزار تن و شمار سربازان بهرام چوبین، ۱۲ هزار تن بود. بهرام چوبین برای آن‌که زودتر به میدان جنگ برسد، نخست به اهواز رفت سپس از راه یزد و کویر، خود را به خراسان رساند، از این رو، هنگامی خاقان از لشگرکشی بهرام آگاه شد که تا رسیدن سربازان ایرانی به بلخ، تنها ۴ روز مانده بود. بهرام به یگان‌های آتشبار (نفت‌اندازان) گفت که یورش را با پرتاب پیکان‌های شعله‌ور آغاز کنند و ادامه دهند تا آرایش سپاهیان خاقان برهم خورد. در این نبرد، بهرام با ۲ هزار سوار گزیده به جایگاه خاقان یورش برد. خاقان گریخت سپس کشته شد و سپاه بزرگ او از هم پاشید و پسر وی نیز گرفتار شد. این جنگ تنها یک روز به درازا کشید که از شگفتی‌های تاریخ نظامی جهان است. اردوان پنجم
اردوان برای انتقام‌گیری سپاهی گرد آورد، ولی پیش از رسیدن به مرز ایران و روم نمایندگان ماکرینوس جانشین کاراکالا به آن‌ها رسیدند و خواستار آشتی میان دو دولت شدند. در این گفتگوها اردوان خواستار ترک میان‌رودان توسط رومیان و پرداخت غرامت از طرف ایشان به دولت ایران شد. رومیان این پیشنهادها را نپذیرفتند و به دنبال آن نبردی دیگر میان ایران و روم درگرفت. (که از آن به عنوان نبرد نصیبین در تاریخ یاد شده‌است) اشکانیان در این پیکار پراهمیت از روش جنگ و گریزی که مخصوص آن‌ها بود و به کمک آن در نبردهای بزرگی مانند نبرد حران پیروز شده بودند، بهره بردند. دو روز آغازین نبرد هیج یک از دو سپاه بر دیگری چیره نشد ولی در روز سوم سپاه ایران کاملاً پیروز شد. رومیان در پی این شکست درخواست صلح نمودند و حاضر به پرداخت غرامتی سنگین به اشکانیان شدند. رومیان درخواست دیگر اردوان مبنی بر تخلیه میان‌رودان را رد کردند و دولت اشکانی چون با بحران‌های بسیاری روبه‌رو بود، از این درخواست خود چشم‌پوشی کرد. داس (جنگ افزار)
پیروزی بر داسها چنان برای رومیان ارزشمند بود که تراژان، پادشاه روم، بجز نابودی همه شهرها و کشتار و جابجایی مردمان آنجا و تاراج گنجینه های طلای آنان، ستونی ۳۰ متری و ۵۰ تنی با ۱۵۵ نگاره برای یادبود این رویداد ساخت و خود تراژان ۵۸ بار در آن نمایان شد. این ستون تنها سازه بجامانده از دوران اوست با آنکه وی یکی از پرکارترین سازندگان امپراتوری روم بود و این خود ارزش تبلیغاتی و رسانه ای این رخداد و یادمان آن را نشان می دهد. در جایگاه والای این ستون همین بس که بیشتر آنچه از راهبردها و شگردهای رزمی و زره و ساز و برگ سپاهیان روم می دانیم تنها از همین ستون بدست ما رسیده است. همچنین در سرتاسر پایتخت و برخی شهرها تندیسهای بسیاری از داسهای دست بسته به نشانه درماندگی و شکست و بردگی آنان ساخته و کارگذاشته شد. چنین کاری به این گستردگی در برابر هیچ یک از دشمنان بزرگ روم همچون ژرمن ها و گل ها و کلت ها (سلتها) انجام نگرفته است. با این همه چنان شایستگی و کاردانی داسها زبانزد بود و تا جایی پیش رفتند که به امپراتوری روم نیز رسیدند. همچنین درفش و نماد داسها، درفش یگان سربازان سوار روم شد و تا شکست و نابودی آن امپراتوری به همان گونه پابرجاماند. جنگ‌های ایران و روم
این جنگ پس از صلحی دراز رخ‌داد. قباد یکم -که در قبال یاری‌رساندن به هپتالیان برای رسیدن به تاج‌تخت، وامدار ایشان بود- نیاز بسیاری به منابع مالی داشت. طغیان دجله نیز سبب قحطی و تنگدستی گشته‌بود. قباد درخواست قرض پول از آناستاسیوس یکم امپراتور روم شرقی کرد، ولی آنگاه آناستاسیوس از یاری ایرانیان خودداری نمود، قباد کوشید به زور متوسل‌گردد. در ۵۰۳ میلادی ارزروم-یکی از منطق مرزی- با پشتیبانی نیروهای بومی به دست قباد افتاد. رومیان به زودی شهر را پس گرفتند، ولی سپاهیان قباد آمد را در پاییز و زمستان همان سال محاصره نمودند. پس از شهربندان بی‌حاصل ایرانیان به اسروئن تاختند و رها نیز به همان شکل به محاصره درآمد. در ۵۰۴ میلادی در پی تاخت هون‌ها به ارمنستان دو طرف به‌طور موقت دست از جنگ کشیدند. پس از آن بر اثر بدگمانی باز هم درگیری‌هایی میان دو سوی درگیر رخ‌داد، ولی سرانجام در ۵۰۶ پیمان صلحی بسته‌شد. برپایهٔ این پیمان دو طرف تا هفت سال را در آشتی می‌ماندند. ارتش شاهنشاهی ساسانی
در پارسی، شمشیر را سنه با شمشیر می‌خواندند و در متون پارسی میانه مانوی شفشِر نامیده می‌شد (MacKinze، ۱۹۷۱ را بنگرید). بر پایه نمونه‌های باستانشناسی شمشیرهای ساسانیان در موزه‌های ایران، شمشیرهای ساسانیان را می‌توان به صورت زیر تقسیم‌بندی کرد: هنر و صنعت در ایران باستان
ایرانیان قدیم برای آهن ورزیده و فولاد آبپذیر کلمات جداگانه‌ای داشتند. آهن ورزیده را آهن و فولاد آبپذیر را در زبان کهن ایران "پولاد" می‌نامیدند. در گورستان تپه سیلک که محققاً می‌توان آن را متعلق به ۱۲۰۰ تا ۱۰۰۰ پیش از مسیح دانست، اشیای باستانی باارزشی کشف شده‌است. یکی از آن‌ها شمشیری است که دست و قبضهٔ آن از مفرغ ساخته شده و یک تیغهٔ فولادی نازک، روی مفرغ، پرچ شده‌است. همچنین در این گورستان چنگک‌های فولادینی یافت شده که با استادی تمام چکش کاری شده‌است. یکی از فلزکاران روسیه شمشیرهای اصیل کهن ایرانی را با روش عکسبرداری میکروسکوپی تجزیه کرد و به این نتایج رسید که: سوار زره‌پوش
نمونه دوم: نبرد تیسپون در ۳۶۳ که امپراتور روم جولیان معروف به مرتد-چون به مسیحیت پشت کرده بود- ارتش ۶۰۰۰۰ نفره روم را در قلمرو ساسانیان پیش راند تا پایتخت امپراتوری، شهر تیسپون را ویران کند. شاهنشاه ایرانی، شاپور دوم آنقدر رزمارای با تدبیری بود که دریابد تنها راه مقابله با رومی‌ها که ساز و برگ و مشق نظامی برتری دارند حمله غافلگیرانه‌است. در حالی که رومیان در بیرون از دیوارهای تیسپون چادر زده بودند، ایرانی‌ها حمله غافلگیرانه‌ای را ترتیب دادند و به وسیله پیاده نظام سنگین، سواران زره پوش و فیل‌ها به سربازان رومی که انتظار این حمله را نداشتند یورش بردند. سربازان رومی با شجاعت جنگیدند ولی در نهایت نبرد را واگذار کردند. امیانوس مارسلینوسمی نویسد: “این اولین نبردی بود که سواره نظام پشتیگبان در آن شرکت داشتند”. پشتیگبان‌ها که سواره نظام‌های بسیار سنگین و نیرومندی بودند می‌توانستند با یک نیزه دو سرباز دشمن را به سیخ بکشند. ارتش شاهنشاهی ساسانی
شمشیرها - سنگ نگاره‌های ساسانیان در فیروزآباد ۱و۲، نقش رجب ۳، و نقش رستم ۱ (Masia، ۲۰۰۰ را ببینید) شمشیرها را به عنوان نمادها و تمثیل‌های سلطنتی نشان می‌دهند. شمشیر ساسانیان مثل پارتیان دولبه و بلند بودند. به گفته گیرشمن (۱۹۶۳:۲۹۵)، منابع ما در زمینه اسلحه‌های دوران ساسانیان بسیار کم هستند و اطلاعات اندکی در این زمینه به ما می‌دهند. این کمبود اطلاعات آکادمیک تا حدی از سوی آثار تیرارسیان پوشش داده شده‌اند که برخی فصل‌هایی که به وسیلهٔ مورخان ارمنی دوران ساسانیان در نیمه اول قرن پنجم نوشته شده‌اند را آورده‌است. این مورخین سه نوع اسلحه‌ای که همه نجیب‌زادگان ساسانی حمل می‌کردند را ذکر می‌کنند: جنگ‌های اشکانیان و رومیان
چند دهه بعد، بلاش چهارم در سال ۱۶۱ میلادی به ارمنستان لشکر کشید و رومیان را در آنجا شکست داد. رومیان در حمله‌ای تلافی جویانه، به فرماندهی استاتیوس پریسکوس توانستند اشکانیان را در ارمنستان شکست داده و فرماندار دلخواه خود را بر تخت پادشاهی ارمنستان بنشانند. حمله به میانرودان در سال ۱۶۵ میلادی با حمله به شهر تیسفون و غارت آن به اوج خود رسید. در نهایت دودمان اشکانیان نه به دست رومیان، که با مرگ اردوان پنجم بدست اردشیر بابکان در سال ۲۲۶ میلادی، به پایان رسید. در زمان اردشیر و جانشینان وی، جنگ‌های ایران و روم میان شاهنشاهی ساسانی و رومیان ادامه یافت. اما در جنگ با رومیان، اشکانیان نگذاشتند تا بار دیگر بخشی از کشور ایران به دست بیگانگان بیفتد. جنگ‌های ایران و روم
جنگ‌های ایران و روم اشاره به مجموعه‌ای از نبردها و کشمکش‌ها میان قدرت‌های جهان رومی-یونانی و جهان ایرانی بود که برای حدود هفت قرن دنیای متمدن روزگاران باستان را تحت تأثیر خود قرار داده بود. نیروی نظامی
گفته می‌شود که پس از کشف آتش، بزرگترین ابداعی که توانست نه تنها بر سلاح‌های نظامی بلکه بر کل جوامع تأثیر غیرقابل انکاری بگذارد، ساخت چرخ و استفاده از آن در ساخت ارابه بود. پس از آن پیشرفت قابل ذکری در فناوری نظامی به وجود نیامد تا اینکه یونانی‌ها و رومی‌ها از روی حرکت مکانیکی فلاخن‌انداز، توانستند قلعه‌کوب بسازند. همچنین کمان‌ها بزرگتر و قدرت‌مندتر شدند تا بتوان تیر را دورتر پرتاب کرده و راحت‌تر به زره‌ها نفوذ کنند. این قابلیت در عصر سلحشوری که شوالیه‌ها با زره‌های پیچیده و سوار بر اسب‌های جنگی میدان نبرد را عرصه تاخت و تاز خود قرار می‌دادند بسیار کارآمد بود. پیستول نیمه‌خودکار
در ایران سلاح کلت ام۱۹۱۱ به صورت معدود توسط پلیس و نیروهای نظامی به‌طور رسمی به کار گرفته می‌شود از آنجا که این سلاح ساخت کمپانی کُلت آمریکا است و از نخستین گونه‌های سلاح‌های دستی نیمه‌خودکار بود که در ایران رایج شد برخی افراد به صورت عامیانه واژهٔ کلت را برای تمام سلاح‌های از گونه اسلحه دستی نیمه خودکار به کار می‌برند. به دلیلی مشابه نیز در زمان گذشته به این گونه سلاح پارابلوم گفته می‌شد. پیستول نیمه‌خودکار مشهور آلمانی با نام لوگر پارابلوم ۱۹۰۸ مورد استفاده قرار می‌گرفته‌است و نام پارابلوم روی فشنگهای ۹میلیمتری باقی مانده‌است و در جهان از این فشنگ با نام "۹میلیمتری پارابلوم" یاد می‌شود. گلادیوس
یک لژیونر کاملاً مجهز رومی بعد از اصلاحات گائوس ماریوس به یک سپر (اسکتوم)، یک یا دو نیزه (پیلا)، شمشیر (گلادیوس)، خنجر (پوجیو) و شاید در دوره امپراتوری بعدی به یک نوع دارت به نام پلومبارت یا پلومبات (plumbatae) مسلح بود. به‌طور متعارف، سربازان قبل از اینکه درگیر جنگ نزدیک شوند، پیلا را پرت می‌کردند تا سپرهای دشمن را از کار بیندازند و تشکیلات دشمن را مختل کنند، و سپس گلادیوس را در دست می‌گرفتند. زنبورک (جنگ‌افزار)
زنبورک یا زنبوره گونه‌ای توپ سرپر کوچک و دستی بود. در میدان جنگ آن را معمولاً بر پشت چهارپایان و اغلب شتر حمل می‌کردند. اختراع این سلاح در ایران و در دوره صفویه اتفاق افتاد و تا پایان سلطنت رضا شاه پهلوی از جنگ‌افزارهای رایج بود. این سلاح در هند و عثمانی نیز به‌کار می‌رفت و ارتش امپراتوری بریتانیا در مستعمرات خود مانند هند و مصر از آن استفاده می برد. به کسی که زنبورک را بکار می‌برد «زنبورک‌چی» می‌گفتند. جای ساختن و نگاهداری زنبورک‌ها «زنبورک‌خانه» نام داشت. امپراتوری‌های باروت
از سه امپراتوری، نخستین دولتی که به جنگ‌افزار باروتی دست یافت، عثمانی بود؛ به‌نحوی که پیرامون قرن چهاردهم میلادی از آن بهره‌برداری می‌نمود.انتخاب این اسلحه بین عثمانی‌ها به‌آن‌اندازه سریع بود که هم از رقیبان اروپایی و هم خاورمیانه‌ای خود پیشی گرفتند و نسبت به آنان تثبیت واحد سربازان منظمی که همیشه از سلاح‌گرم استفاده می‌کردند و متخصص ساخت و کاربرد و نگهداری آن بودند زودتر انجام شد .با این وجود، این استفاده از توپخانه بود که همآوردان را شگفت‌زده کرد و دو امپراتوری دیگر اسلامی را وادار نمود که برنامه تسلیحاتی خود را سرعت بخشند. عثمانی‌ها حداقل از دوران بایزید یکم توپخانه داشتند و از آن در محاصره قسطنطنیه سال ۱۳۹۹ و ۱۴۰۲ بهره بردند. سرانجام توپخانه، کارآمدی خود را به عنوان اسلحه‌ای ضد قلعه (دژکوب) در محاصره تسالونیک سال ۱۴۳۰ نشان داد .عثمانی‌ها برای توپ ریختن، ذوب آهنهای اروپایی را بکار می‌گرفتند به‌آن‌گونه که حوالی سال ۱۴۵۳، در فتح قسطنطنیه، توپهایشان به اندازه‌ای سترگ بود که در عین شگفتی مدافعان، دیوارهای شهر را درهم کوفتند . نبرد قادسیه
گفته شده اعراب سلاح چندانی نداشتند و ایرانیان تیرهای آنان را با نام دوک می‌خواندند، آنان شمشیرهایشان را با پوست درخت خرما به کمرهایشان آویزان می‌کردند و اغلب اعراب فاقد زره بودند و از پالان شتر به جای سپر بهره می‌جستند و البته که همین نقص در سلاح‌ها و ابزارها باعث چالاکی و سبکی سپاه عرب شده‌بود. شمشیر
ارتش بزرگ ایرانیان در زمان امپرطوری هخامنشی از آکیناکه استفاده می‌کرد؛ این شمشیر که اندازه‌ای قابل حمل نیز داشته، دولبه بوده و قابل فروکردن نیز بوده‌است. این نوع شمشیر برای حملات سریع و ناگهانی کاربرد عالی و خوبی داشت. در پایان دسته شمشیر، برآمدگی بزرگی وجود دارد که به‌نظر می‌رسد کاربرد خاصی داشته باشد. همچنین مدارکی وجود دارد مبنی بر اینکه پادشاهان ایرانی نیز از این سلاح استفاده می‌کردند. این نوع شمشیر در دو نوع بلند و کوتاه ساخته می‌شده‌است. پیاده‌نظام سنگین‌اسلحه
پیاده‌نظام سنگین‌اسلحه در ارتش‌های باستانی نقش مهمی داشتند. از مهمترین این نیروها می‌توان از هوپلیت‌ها در یونان باستان، گارد جاویدان در ایران، فالانژهای مقدونی و لژیونر‌های رومی نام برد. در غرب با فروپاشی روم پیاده‌نظام سنگین‌اسلحه هم رو به افول نهاد، ولی در قرون وسطای متأخر با ظهور درازنیزه‌داران سوئیسی و نبردپیشه‌های آلمانی، باز این نیرو درخشیدن گرفت. سرانجام در اوایل قرن هجدهم، پیاده‌نظام سنگین‌اسلحه جای خود را به پیاده‌نظام خطی داد، نیرویی که دیگر زره نداشتند، ولی در عوض مسلح به تفنگ فتیله‌ای و سرنیزه بودند.Wikipedia contributors, "Heavy infantry," Wikipedia, The Free Encyclopedia, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Heavy_infantry&oldid=907912990 (accessed April 22, 2020 ژولیان
وی در ۳۶۳ به تلافی تازش شاپور دوم به آمِد در سال ۳۵۹ میلادی به ایران تاخت و در آغاز پیروزی‌هایی به‌دست‌آورد. فرماندهی سواره نظام او با شاهزاده ایرانی هرمز برادر شاپور دوم بود، که به ایران پشت کرده بود. یولیانوس در پیروزی‌هایش از ابزار جاسوسان و خائنان بهره می‌برد. او در تازش به ایران ناوگان دریایی خود را در پشت سر ویران نموده بود تا به سپاهیانش نشان دهد که راهی برای گریز نیست و باید پیروز شوند. شاپور دوم نیز در میانرودان از سیاست زمین سوخته بهره‌برد. بدین‌گونه سرزمین‌هایی بی‌کاربرد به دست رومیان می‌افتاد و در نتیجه رومیان با گرسنگی رودررو گشتند. سرانجام در ژوئن ۳۶۳ ایرانیان به کمک فیل‌های جنگی و همچنین سواره‌نظام سنگین اسلحه خود، سپاه روم را در نبرد سامرا در هم شکستند و ژولیانوس نیز با نیزهٔ سواری نیزه‌دار کشته‌شد. سیاهچال
در روزگار مصریان باستان و آشوریان از سیاهچال استفاده می‌شد و در شاهنشاهی ایران، امپراتوری روم و در میان یونانیان نیز کسانی که بزه‌های سنگین انجام داده‌بودند به سیاهچال افکنده می‌شدند. سیاهک پنهان گندم
در جنگ ایران و عراق، دولت عراق از سیاهک پنهان گندم سلاح زیستی تهیه کرده و علیه ایرانیان استفاده کرد. جنگ‌های ایران و روم
در سده سوم پیش از میلاد، اقوام ایرانی پرنی از آسیای‌میانه خود را به شمال ایران کنونی رساندند؛ گرچه سلوکیان توانستند برای مدتی جلوی پیشروی آنان را بگیرند، اما در نهایت در قرن دوم پیش از میلاد راه خود را باز کرده و تا آغاز قرن یکم پیش از میلاد، ایران، میانرودان و ارمنستان را به امپراتوری درحال ظهور خود ضمیمه کردند. سلسله اشکانی که در راس این واحد سیاسی جدید ایرانی قرار داشت، در برابر تلاش‌های متعدد امپراتوری سلوکی برای بازپس‌گیری سرزمین‌های از دست رفته با قدرت پایداری کرد و توانست چندین شاخه از شاهزادگان ایرانی را بر تخت پادشاهی‌های قفقاز، از جمله ارمنستان، ایبری و آلبانیای قفقاز بنشاند. در همان حال، جمهوری روم که با قدرت مناطق حوزه مدیترانه را یکی پس از دیگری به خاک خود ضمیمه می‌کرد، سلوکیان را با شکست دادن آنتیوخوس سوم در ترموپیل و مگنزیا از آناتولی بیرون راند. سرانجام، در سال ۶۴ پیش از میلاد، پومپی یکی از اعضای حکومت سه نفره روم، آخرین قلمروی باقی مانده سلوکی یعنی سوریه را فتح کرد و این اتفاق بود که زمینه‌ساز رویارویی ایرانیان و رومیان گردید. پاکس رومانا
از سال ۵۳ پیش از میلاد جنگهای روم با ایران با شکست های متوالی رومیان تمام می شد. این شکستها که توسط مارک آنتونی و کراسوس در تاریخ روم ثبت شد در پی حمله روم به ایران صورت گرفت که موجب کشته شدن کراسوس در جنگ با ایران نیز گردید و تعداد زیادی از پرچمها و درفش های آنها را در اختیار ایرانیان قرار داد. آگوستوس پس از در اختیار گرفتن قدرت تصمیم گرفت تا از طریق دیپلماسی با شاهنشاهی اشکانی صلح کند و مذاکرات میان ایران و روم در زمان فرهاد چهارم به صلح منجر شد. و در آن رومیان درخواست کرده بودند که درفشهایشان به امپراتوری باز گردد که مورد موافقت فرهاد قرار گرفت. درفش‌های امپراتوری در دوران باستان اعتبار فراوانی داشت و افتاد درفش به دست دشمن یک عمل تحقیر آمیز محسوب می شد. آگوستوس آنچنان از این مذاکرات خشنود بود که صحنه بازپس‌گیری درفش های رومی از ایران را بر روی زره خود حک کرد. برخی از محققین معتقدند که این واژه یک حکم دستوری بوده که وارد ادبیات تاریخ نگاری شده است و بیشتر برای این ساخته شده تا تصویری صلح دوستانه از آگوستوس ترسیم نماید. او صرف نظر از اینکه با ایران صلح کرد مجموعه جنگهای زیادی را با کشور های دیگر انجام داد. او به یونان حمله کرد و مصر را با لشکری بزرگ به مجموعه امپراتوری خود الحاق کرد. طبق پيوستي كه بر تاريخ روم نوشته «ليوي = تيتوس ليويوس » که یکی از مورخان به نام رومی در سده يكم پيش از ميلاد بوده، «اگوستوس » در دوازدهم مه سال ۲۳ پيش از ميلاد دستور داد که مورخین در متونی که می نویسند باید بدانند که جنگ هايی كه امپراتوری روم به آن اقدام می نماید به منظور تامين صلح بوده است و مورخین ارتش روم در ثبت تاریخ می بایست این موضوع را مورد توجه قرار دهند. https://web.archive.org/web/20161012234657/http://tarikh1.com/pax-romana/ موچین
تاریخدانان بر این باورند که موچین در مصر باستان و همچنین در روم باستان استفاده می‌شده‌است. در روم باستان، برای بیرون آوردن میخ‌ها از وسیله‌ای شبیه به موچین استفاده می‌شده‌است. رخش‌الان‌ها
در سده نخست پس از زایش مسیح گروهی از آنان به سوی روددانوب و رود دنیپر رفته؛ و تا ۷۰ سال در دشت‌های امروزی رومانی تا صربستان زندگی می‌کردند، تا آنکه رومیان بر آنان تاختند و رُخش آلان‌ها بهمراه دیگر تیره‌های ایرانی این دشت‌ها همچون داسی‌ها و تراس‌ها شکست‌هایی از رومیان خوردند. برخلاف هون‌ها که وابسته به تازش بر یکجانشینان بودند، روش زندگی رخش‌آلان‌ها بیشتر بر پایه کشاورزی استوار بود. زمین‌های استپ برای کشاورزی چندان آماده نبود و خاک سرشاری نداشت، از همین رو گهگاه جنگی بر سر بدست آوردن زمینی فراهم برای کشت میان تیره‌ها پیش می‌آمد. در یکی از نبردهای رومیان با رخش‌آلان‌ها ۹۰۰۰ سوار از آنان بدست یگان ۳ گالیکا (یگان نبرد با گیل‌ها یا گُل‌ها _چنان‌که امروزه به فرانسوی می‌گویند_) و سپاه پیاده روم بود. این شکست در زمستان ۶۹ م رخ داد. این سال در تاریخ روم به سال چهار فرمانروا شناخته می‌شود. آنها می‌خواستند از این هنگامه سود ببرند که گرفتار سپاهی شدند که نخست هم پیمان اوتو و سپس ویتیلیوس شده بود و پس از آن بدنبال نبرد با ویتیلیوس و هوادار وسپاسیان بود. در زمانی که تاسیتوس تاریخ‌نگار رومی گوید: ریشه شکست آنان سنگینی زره‌شان بود و اینکه بر زمین سست افتاده و با نیزه بلندشان که جنگ‌افزار آیینی سلمی‌ها بود نمی‌توانستند دوباره از زمین برخیزند. داس (جنگ افزار)
کارایی این جنگ افزار چنان بالا بود که رومیان برای نخستین و واپسین بار زره خود را برای نبرد با داسها دستکاری نموده، بخش نگهبان بازو را که در زره گلادیاتورها به کار می رفت در زره سربازان خود کار گذاشتند. جنگ‌های ایران و روم
تاریخ مربوط به اوایل دوره ساسانی که توسط نویسندگان آن دوره ضبط شده‌است، به دست ما نرسیده و بهترین منابع موجود قرن‌ها بعد نوشته شده‌اند؛ مانند نوشته‌های فردوسی، طبری، آلاتیاس و مالالاس یونانی، آگاتانگلوس ارمنی و دو رویدادنامه سوریایی، یعنی رویدادنامه‌های ادسا و عربلا هستند. بیشتر مطالبی که از این منابع به دست ما رسیده، بر اساس نوشته‌های درباری اواخر دوره ساسانی نوشته شده‌اند. تاریخ قیصرها نیز نه معاصر اوایل دوران ساسانی است و نه چندان معتبر است؛ با این حال بهترین منبع موجود برای زندگی سوروس و کاروس هستند. سنگ‌نبشته سه‌زبانه (پارسی میانه، پهلوی و یونانی) شاپور یکم در کعبه‌زرتشت نیز جز منابع دست اول است. با این حال، ساسانیان از اواسط دوران خود دیگر علاقه زیادی به حک سنگ‌نبشته نیز نشان ندادند. شیر اروپایی
در روم باستان از شیرهای بربری برای ورزش خونین و از شیرهای یونانی برای نمایش جنگ با گلادیاتورها استفاده می‌کردند. ژولیوس سزار
هنگامی‌که ناوگان رومیان فرا رسید ونت‌ها با حدود ۲۲۰ کشتی که به‌خوبی مسلح و به هر نوع سلاحی مجهز شده‌بودند و از هر نظر ـ به‌استثنای سرعت و نیروی پاروها ـ بر ناوگان رومی تفوق داشتند در دماغه با رومیان مصاف دادند. تنها سلاح بسیار نافعی که توسط رومیان ساخته شده‌بود قلاب یا چنگک‌های بسیار تیزی بودند که پس از پرتاب به‌سوی کشتی‌های ونت‌ها، به طناب‌هایی که تیر افقی دکل را به دکل عمودیِ کشتی‌های ونت‌ها وصل می‌کردند پیچ خورده، و هنگامی‌که پاروزنان رومی با قوای بیشتری کشتی خود را می‌راندند این طناب‌ها پاره شده و در نتیجه تیرهای افقی مزبور از دکل‌ها کنده شده و سقوط می‌کردند، و از آنجا که تمامی نیروی کشتی‌های ونت‌ها به بادبان‌هایشان بستگی داشت پس هدایت کشتی‌ها از دست‌شان خارج می‌شد. نتیجه این شد که نبرد بحری به بهره‌مندی رومیان خاتمه یافت. سزار تصمیم گرفت آنان را با اعدام‌های دسته‌جمعی و به‌بردگی کشاندنِ بازماندگان به‌سختی سیاست کند زیرا اینان بودند که حقوق حرمت سفرا و فرستادگان رومی را پاس نداشته، گروگان‌شان گرفته و به اسارت کشیده‌بودند. نستیهن
ظاهراً ایرانیان در این میدان با افواج تیرانداز مواجه شدند به همین خاطر بیژن برای تقویت روحیه سپاه می‌گوید هر جنگنده که بدون گرز و شمشیر و مسلح به تیر و کمان باشد کمان را بر سرش خواهم شکست. پس از این رجزها جنگجویان ایرانی با شمشیرهای درخشان و با روحیه مضاعف قتل عام کردند. نمونه این جنگ را در زمان مادها از زبان هرودوت می‌شنویم، او گزارش می‌کند مادها تیرانداختن را از اسکیت‌ها آموختند. نبرد مشیک
نبرد مَشیک نام نبردی بود که در بازهٔ زمانی ۱۳ ژانویه تا ۱۴ مارس ۲۴۴ میلادی میان ایرانِ ساسانی و امپراتوری روم در میان‌رودان درگرفت. این نبرد با پیروزی ایرانیان به انجام رسید. آگوستوس
این دستاورد بزرگی برای روم و احتمالاً بزرگترین دستاورد دیپلماتیک دوران آگوستوس در طول زندگی او بود. درفش‌های شاهی در دوران باستان از اهمیت بسیار بالایی برخوردار بودند و افتادن درفش روم به دست دولت تیسفون یک تحقیر تاریخی برای روم به‌شمار می‌رفت. در واقع رومیان از اینکه انتقام کراسوس را از طریق جنگ بگیرند ناامید شده بودند و در همین راستا اکتاویوس پس گرفتن درفش کراسوس را به عنوان یک پیروزی در برابر ایران جلوه داد. او حتی صحنه بازپس‌گیری درفش امپراتوری از ایران را بر روی زره خود حک کرد. جنگ‌های گالی
قیصر شهرهای بسیاری را تصرف کرد امّا دید که چنین تلاشی بیهوده است و قادر نیست دشمن را از فرار بازدارد یا بدانان صدمه‌ای وارد کند، پس تصمیم گرفت منتظر رسیدن ناوگان خود بماند. هنگامی‌که ناوگان رومیان فرا رسید، دشمن با حدود ۲۲۰ کشتی که به‌خوبی مسلح و به هر نوع سلاحی مجهز شده‌بودند از بنادرش خارج شده در تقابل با رومیان قرار گرفت. دکیموس بروتوس که ناوگان روم را فرماندهی می‌کرد و همین‌طور تریبون سربازان و افسرانی که در رأس هر قایق رومی بودند نمی‌دانستند چه باید بکنند یا چه تاکتیکی اتخاذ نمایند. افسران رومی مطلع بودند که نمی‌توانند با منقار کشتی به کشتی‌های دشمن آسیب بزنند و با وجود آنکه برجک‌هایی بر روی عرشه کشتی‌های خود ساخته‌بودند باز نمی‌توانستد به ارتفاع عقبه کشتی‌های دشمن برسند؛ و اینکه از سطحی پائین‌تر (یعنی از کشتی‌های رومیان) تیرها به هدف بخورند مشکل‌تر بود، در حالی‌که تیرهای شلیک‌شده از سوی گالیایی‌ها مرگبار به‌حال رومیان بودند. تنها سلاح بسیار مؤثری که توسط رومیان ساخته شده‌بود همانا قلاب (چنگک)های بسیار تیزی بودند که به انتهای دسته‌های بلندی وصل بودند. این قلاب‌های رومیان، به طناب‌هایی که تیر افقی دکل را به دکلِ عمودیِ کشتی‌های دشمن وصل می‌کنند پیچ‌می‌خوردند، و هنگامی‌که پاروزنان رومی با نیروی بیشتری کشتی‌های خود را می‌راندند این طناب‌ها پاره شده و در نتیجه تیرهای افقی دکل‌های دشمن از جا کنده می‌شدند، و از آنجا که تمامی نیروی کشتی‌های گالیایی‌ها به بادبان‌هایشان بستگی داشت پس هدایت کشتی‌ها از دست دشمن خارج می‌شد. جنگ دریایی
انسان جنگیدن بر روی آب را از ۳۰۰۰ سال پیش آموخت و بکار گرفت؛ زمانی که بشر بواسطه بکاربستن جنگ زمینی قادر به صیانت و حفظ منافع خود نبود. نخستین جنگهای دریایی ثبت شده در تاریخ را می‌توان متعلق به امپراطوریهای عظیم تاریخ باستان دانست. از آن جمله می‌توان به نبرد هخامنشیان با یونانی‌ها با هدف تصاحب شهرهای یونان اشاره کرد که به نبردهای ایران و یونان شهرت یافت. همچنین نبردهای کارتاژها، فنیقی‌ها و مصریها با رومیها. ابزارهای جنگی هخامنشیان
پورداوود می‌نویسد گرز یکی از قدیمی‌ترین سلاح‌هاست که فرشتگان و ایزدان اوستا آن را به کار می‌برند.پورداوود (۱۹۶۹/۱۳۴۷:۴۵) او در ادامه یادآوری می‌کند سلاح مورد علاقه بسیاری از پهلوانان استوره‌ای ایرانی مانند سام، گرشاسب و رستم گرز است و آن‌ها در به کار بردن آن مهارت داشتند. اوستا از انواع مختلفی از گرزها نام می‌برد. یکی از آن‌ها و در خوانده می‌شود و در یسنا ۳۲، بند ۱۰ در اَهونَوَدگاه گاتا (فصل‌های ۲۸–۳۴) و در هوم یشت، یسنا ۹ (بندهای ۳۰–۳۲) از آن یاد شده‌است. پورداوود می‌نویسد اوستاشناسان در مورد این عبارت توافق ندارند، برخی عقیده دارند و در یک نوع گرز است و برخی دیگر بر این باورند که و در یک نوع تبرزین است. خود پورداوود بر این عقیده است که و در احتمالاً نوعی گرز است. چرا که مطابق متون وداها به زبان سانسکریت سلاح ایزد هندی ایندرا گرزی است موسوم به ودهر و از آنجا زبان‌های هندی و ایرانی ریشه مشترکی دارند، و در باید به گرز اشاره داشته باشد. جوانشیر (مهران)
جوانشیر در جریان حمله مسلمانان به ایران، در کنار سپاه ایران جنگید و به پاس شجاعتی که از خود نشان داد، یزدگرد سوم به وی دو نیزه طلایی، دو سپر طلایی و یک درفش اهدا کرد. وی در نبرد قادسیه نیز حضور داشت و سربازان ارانی سپاه ایران را رهبری می‌کرد؛ گرچه ایرانیان از مسلمانان شکست خوردند و جوانشیر نیز به همین دلیل به اران عقب‌نشینی کرد. وی به وفاداری خود به دولت ساسانی پایان داد و با ارسال نامه‌ای به قسطنطنیه، به دربار روم اعلام وفاداری کرد و امپراتور کنستانس دوم نیز در پاسخ به وی لقب شهسوار داد. پس از اتحاد با رومیان، به همراه یک سپاه ایبری به مواضع ساسانیان در قفقاز حمله برد و دربند را به قلمروی خود ملحق کرد. با این حال، او که از جنوب خطر مسلمانان و از شمال خطر خزرها را احساس می‌کرد، با مسلمانان صلح کرد و خلیفه را به عنوان حاکم خود به رسمیت شناخت. باخ ناکا
باخ ناکا () نام یک سلاح دستی و سرد باستانی است که در هند تولید و استفاده می‌شده است. جنس این سلاح اغلب از درخت خنخل بوده است با چهار تیغ یا خار بسیار بزرگ و تیز برای پاره کردن گلو و ماهیچه‌های مختلف بدن استفاده می‌شده است. این سلاح باستانی در جنگ‌های قبیله‌ای استفاده می‌شده است که برای کشتن طرف مقابل خارهای آن را آغشته به سم می‌کرده‌اند. جنگ‌های ایران و بیزانس
در این دوران رومیان بهترین پیاده‌نظام خود را به کار گرفتند: سربازانی که به شدت مسلح بودند به همراه سربازانی سوار بر ابزارهای جنگی و برخی از بردگان یا شهروندان که وظیفهٔ خدمت به پادشاهی روم را داشتند. در سدهٔ چهارم پس از میلاد داشتن شاهنشاهی ساسانی
سلحشورانی که روزگاری شکست‌های سختی بر ارتش و لژیونرهای رومی وارد آوردند و مانند سد مستحکمی مانع از تسلط آن‌ها بر جاده ابریشم شدند. در واقع این سپاه ساسانی بود که توانست انتقام حمله مقدونی‌های اروپایی را بازپس گیرد و از آن زمان به عنوان یک ابرقدرت هم‌طراز در برابر رومیان ظاهر شود. ساسانیان ابرقدرت دیگری در شرق امپراتوری روم بودند. تقریباً در هر جنگی که ایرانیان با رومی‌ها داشتند، سواران (سواره نظام) نیز حضور داشتند. ماشین نظامی و تجهیزات ساسانیان در تمامی جنبه‌ها هم‌طراز و حتی قوی‌تر از رومی‌ها بود؛ حقیقت تلخی که سرانجام رومیان به آن اعتراف کردند. سواره نظام نخبه و برگزیده ساسانی همانند دیواری مستحکم در برابر رومی‌ها بود تا آن‌ها نتوانند ایران را تسخیر کنند و به مرزهای هند و چین برسند. امروزه کمتر کسی ترس و وحشتی را درک می‌کند که این سواران در دل رقیبان خود برمی‌انگیختند. برای درک این موضوع بهتر است به لیبیانوس (مورخ رومی) مراجعه کنیم، جایی که در آن نوشته‌است: لژیونرهای رومی ترجیح می‌دهند تا هر سرنوشت و قضا و قدری را تحمل کنند اما با سواران ایرانی رو در رو نشوند!. تاریخ نظامی ایران
حکومت مقتدر و بزرگ هخامنشی در ۳۳۰ پیش از میلاد مقهور قدرت نوظهور یونانیان گردید. یونانیان به‌ایران حمله کرده و سپاهیان ایران را شکست داد؛ به این ترتیب یونانیان موفق به‌انهدام حکومت ایرانیان گردیدند. نخستین نبرد اسکندر مقدونی و ایرانیان در بهار (۳۳۴ پ. م) در حوالی آسیای کوچک نبرد گرانیک یا گرانیکوس نامیده می‌شود. اسکندر از تنگه داردانل گذشته وارد آسیای کوچک شد. این نبرد در کنار رود گرانیک روی داد که به دریای مرمره می‌ریزد. دومین نبرد اسکندر و ایرانیان در نبرد ایسوس، (۳۳۳ پ. م) اولین نبرد مستقیم اسکندر است با سپاه داریوش سوم. داریوش و اسکندر در نزدیکی شهر ایسوس با یکدیگر رو به رو شدند. سومین نبرد اسکندر و ایرانیان در نبرد گوگمل، (۳۳۱ پ. م) دومین نبرد مستقیم اسکندر است با سپاه داریوش سوم در گوگمل واقع در نزدیکی اربیل امروزی. بیشترین مقاومت‌ها را طوایف آریایی برزینی در نبرد گوگمل انجام دادند. نیزه سه‌شاخ
در روم باستان، این نیزه توسط گروهی از گلادیاتورها به نام رتیاریوس (جنگجوی توردار) به کار می‌رفت. آنان رقیب را با تور گیر می‌انداختند و با نیزه سه‌شاخ او را می‌کشتند. پوتین نظامی
نخستین مشاهدات استفاده از موارد مشابه پوتین نظامی در تاریخ به سربازان پیاده نظام آشوری باز می‌گردد. به خوبی ثبت شده که سربازان امپراطوری روم از پوتین نظامی کف میخ نعل اسبی استفاده می کردند. شاپور یکم
طبق نوشته‌های نویسندگان رومی، علت شکست آنان از سپاه ایران توطئه فیلیپ عرب فرمانده نگهبانان سپاه روم علیه گوردیان می‌باشد. طی معاهده انجام شده بین فیلیپ و شاپور در سال ۲۴۴ میلادی تصرفات رومی میان‌رودان و ارمنستان به ایران واگذار شد و رومیان پانصد هزار دینار طلا برای آزادسازی رومیان به ایرانیان پرداخت کردند؛ و هزینه‌ای که ارمنستان در برابر دفاع از دژهای قفقاز به رومیان می‌پرداخت به ایرانیان واگذار شد. قرارداد مورد توافق شاپور و فیلیپ عرب در سال ۲۴۴ فقط سالیانی اندک دوام یافت. علت آغاز برخورد و جنگ دوباره میان دو امپراتوری به گفته شاپور، سیاست مداخله جویانه امپراتوری روم نسبت به ارمنستان بود. ارتش شاهنشاهی هخامنشی
در طول نبرد فلاخن اندازان و کمانداران پیاده‌نظام در خط مقدم قرار می‌داشتند و سواره نظام سبک اسلحه و پیاده‌نظام سنگین اسلحه در دو طرف آن‌ها قرار می‌گرفتند تا آن‌ها را مورد حمایت خود قرار دهند. در آغاز نبرد فلاخن اندازها و کمانداران با پرتاب سنگ و تیر بر روی دشمن، خطوط آن‌ها را دچار آشفتگی می‌کردند، سپس پیاده‌نظام سنگین اسلحه که به نیزه و شمشیر مجهز بودند با پشتیبانی واحدهای سواره نظام از جناحین به دشمن حمله می‌کردند. این تاکتیک‌ها در برابر دشمنان آسیایی هخامنشیان به خوبی نتیجه می‌دادند اما در برابر آرایش جنگی به هم فشرده یونانیان و مقدونی‌ها چندان مؤثر نبود. واحدهای سنگین اسلحه هوپلایت‌های یونانی و فالانکس مقدونی با کمک نیزه‌های بلند آرایش به هم فشرده خود را حفظ می‌کردند و به این ترتیب از خود در برابر مهاجمان دفاع می‌کردند. یونانی‌ها که بدنشان با زره محافظت می‌شد در برابر تیرها و پرتابه‌ها آسیب چندانی نمی‌دیدند و می‌توانستند در نبردهای نفر به نفر پیروز شوند. ابزارهای جنگی هخامنشیان
اوستا از دو نوع گرز دیگر هم یاد کرده‌است: یکی ورزا که برای درهم شکستن استفاده می‌شود (اورمزد یشت، بند ۷۲؛ خورشید یشت، بند ۵؛ مهر یشت بند ۹۶؛ فروردین یشت، بند ۷۲ را ببینید) و دیگری گّدها، برای پرتاب کردن. گرزهای گاوسر در دوران هخامنشیان کاربرد داشتند ضمن اینکه در حماسه‌های ایرانی هم اغلب از آن یاد شده‌است. هارپر (۱۹۸۵:۲۴۷) به عنوان نمونه فریدون را ذکر می‌کند که چگونه او گرز گاوسری طراحی کرد و از آن در نبرد با ضحاک دیو سیرت بهره برد. رستم، گیو، اسفندیار و گرشاسب هم از این نوع گرز استفاده می‌کردند. در دوران ساسانیان، بهرام پنجم گرز گاو سرش را به کار برد تا تاج پادشاهیش را از میان دو شیر در دام بگیرد. این سلاح در دوران بعد به صورت اسلحه‌ای نمادین و با اعتبار شاهان ایران درآمد. جنگ ایران و روم (۴۲۱–۴۲۲)
جنگ ساسانیان و رومی‌ها (۴۲۱–۴۲۲) نام جنگ بین امپراتوری روم شرقی و ساسانیان بود. علت آن، اعدام چند مسیحی به دستور بهرام گور به خاطر حمله به آتشکده‌های زرتشتی بود. امپراتور روم شرقی تئودوسیوس دوم اعلام جنگ کرد و چند پیروزی به دست آورد اما در نهایت هر دو طرف به یک قرارداد صلح و بازگشت به شرایط قبل از جنگ راضی شدند.The most complete account of the war is preserved in سقراط قسطنطنی، "Historia Ecclesiastica" VII.18, but some passages are included by تئودورت in his "Historia Ecclesiastica". English translations of these sections are present in: شاپور یکم
شاپور در زمان سلطنت خویش در سه دوره با رومیان نبرد کرد. در دوره اول جنگ‌ها دو جنگ با رومیان را پشت سر گذرانید. نبرد اول که در رأس‌العین رخ داد در ادامهٔ جنگی بود که از زمان پدر او اردشیر شکل گرفته بود و در زمان شاپور ادامه داشت. در نبرد دوم سپاه ایران به همراه سپاه رومیان در محلی بنام مشیک رو در روی یکدیگر قرار گرفتند. اما سرانجام به شکست سپاهیان روم منجر شد و قرارداد ۲۴۱ میلادی هم از جمله پیامدهای منفی این جنگ با رومیان بود و از پیامدهای مثبت این جنگ برای ساسانیان، بدست آوردن سرزمین ارمنستان بود که از جمله مهمترین شهرهای این دوران بشمار می‌رفت. در دوره دوم جنگ‌های شاپور از سال ۲۵۲ تا ۲۵۳ میلادی جنگ‌هایش را علیه امپراتوری روم آغاز کرد و توانست در این جنگ‌ها شکست سنگینی را به رومیان تحمیل کند و یک ارتش قوی رومی را در نبرد بربلیسوس شکست دهد و استان‌های شرقی را به چنگ خود درآورد. دوره سوم جنگ‌ها در اثر شکسته شدن قرارداد ۲۴۴ میلادی جنگ دیگری میان ایران و روم درگرفت و ایرانیان توانستند علاوه بر شکست دادن رومیان انطاکیه را نیز از آن خود کنند. در این دوره باز هم شاهد حملات رومیان به سمت شرق هستیم و رومیان که از فتوحات ساسانیان خشمگین شده بودند به سمت شرق حمله نموده و در سال ۲۵۴ میلادی، والریانوس به همراه سپاهیان خود به شرق لشکرکشی نمود. سرانجام در شهر ادسا نبردی میان سپاه وی و ساسانیان درگرفت که در نهایت سپاه رومیان شکست خورده و در نهایت والریانوس اسیر سپاه ساسانی شد. سرانجام در این دوره از جنگ‌ها گوردیانوس دیگر امپراتور رومی جان خود را از دست می‌دهد و فیلیپ عرب هم مجبور به خراج‌گزاری می‌شود. نبرد میکال
در تابستان ۴۷۹ پیش از میلاد، یونانیان یک ارتش عظیم را گرد آوردند و برای مبارزه با مردونیوس در نبرد پلاته راهپیمایی کردند. در همان زمان، ناوگان متحد به سماس رفت، جایی که بقایای انحرافی از نیروی دریایی ایران مستقر بودند. هخامنشیان، به دنبال اجتناب از یک جنگ، ناوگان خود را در زیر دامنه‌های میکال، و با حمایت از گروه ارتش هخامنشی، یک اردوگاه صخره‌ای ساختند. فرمانده یونانی تصمیم گرفت به حمله با هخامنشیان بپردازد و به این ترتیب تیراندازان ناوگان دریایی را فرود آورد. با وجود مقاومت شدید نیروی نظامی ایران ولی سربازان زرهی یونان دوباره خود را در مبارزه برتر نشان دادند. در نهایت سربازان ایرانی را که به اردوگاه‌های خود فرار کرده بودند کاملاً شکست دادند و یونانیان وابسته در ارتش ایران پراکنده شدند و اردوگاه مورد حمله قرار گرفت و تعداد زیادی از ایرانیان به صورت فجیعی کشته شدند. سپس کشتی‌های ایرانی اسیر شدند و سوختند، نابودی کامل نیروی دریایی ایران همراه با نابودی ارتش مارودونیس در پلاته به‌طور قطعی تهاجم به یونان را پایان داد. بعد از پلاته و میکال، یونانیان متحد نسبت به ایرانیان حمله می‌کردند و مرحلهٔ جدیدی از جنگ‌های یونانی ایرانی را نشان می‌دهد. اگرچه میکال به هر صورت یک پیروزی قطعی بود اما به نظر نمی‌رسد که یک جنگ مهم همچون پیروزی آتنیان در نبرد ماراتن یا شکست یونانیان در ترمپولی تلقی ‌شود. زنبورک (جنگ‌افزار)
تفنگ از اختراعات بعد از توپ بود و از قرن 15 میلادی در اروپا به کار برده شد. عثمانی ها بعد از توپ، در مدت زمان کوتاهی تفنگ را هم به کار بردند. به طور کلی استفاده از سلاح آتشین، حتی در اروپا، با مقاومت روبه رو بود. اما عثمانی ها به سرعت از اسلحه گرم استفاده کردند که باعث اعجاب همگان شد. در ایران نیز استفاده از آن یا مقاومت مواجه بود، چنان که شاه اسماعیل استفاده از سلاح گرم را در جنگ ها ناجوانمردانه می دانست. ایرانیان میدان جنگ چالدران را پشت سر گذاشتند بدون این که از سلاح گرم بهره ببرند، و این امر موجبات شکست ایران را در این جنگ فراهم کرد. شاهان ایران یگانه عامل پیروزی عثمانی ها را تجهیزات سازماندهی نفرات و استفاده از سلاح مدرن، علی الخصوص توپخانه قوی آنها می دانستند. جنگ‌های ایران و روم
در نهایت ایران و روم برای این جنگ‌ها هزینه بسیار گزافی پرداخت کردند: طولانی و فرسایشی شدن نبردها طی سده‌های ششم و هفتم میلادی هر دو امپراتوری را در برابر ظهور رعد آسای خلافت راشدین آسیب‌پذیر قرار داد. ارتش‌های مسلمان که درست پس از پایان آخرین جنگ ایران و روم از صحرای عربستان سر برآوردند. شاهنشاهی ایران در عرض چند سال و امپراتوری روم را از قلمروهایش در شام، قفقاز، مصر و شمال آفریقا بیرون راندند. سایر قلمروهای باقی مانده امپراتوری روم نیز به مرور زمان توسط مسلمانان فتح شد که در نهایت منجر به سقوط این امپراتوری و فتح قسطنطنیه گردید. در بیشتر جنگ‌ها ایرانیان پیروز بودند که از حکومت روم بر جهان آن روز جلوگیری کردند و در این پیروزی‌ها سواران ایرانی نقش مهمی ایفا می‌کردند. فلاخن
هومر و بسیاری از نویسندگان یونانی به این جنگ‌افزار اشاره کرده‌اند. در ۴۰۱ (پیش از میلاد) یونانیان در جنگ با اردشیر دوم هخامنشی از سپاه فلاخن‌انداز او بسیار آسیب دیدند و به ستوه آمدند. Wikipedia contributors, "Sling (weapon)," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sling_(weapon)&oldid=218197553 (accessed June 12, 2008). متالورژی در ایران
در ایران قدیم نیز در دوره هخامنشیان به مرور مصالح آهنی جای مصالح مفرغی را گرفت، بطوری‌که در اواخر این دوره، جنگ‌افزار‌های آهنی جایگزین اسلحه‌های مفرغی شدند. پیشینیان، سنگ آهن را با زغال چوب مخلوط کرده، مشتعل می‌نمودند. در دوران باستان، در ایران، بین النهرین، یونان و روم مجموعا هفت فلز شناخته و بکار برده شده‌اند که شامل مس، طلا (زر)، نقره (سیم)، آهن، سرب (آبار)، قلع (ارزیز) و جیوه (سیماب) و پلاتین می‌باشند. شواهد نشان میدهند که صنعتگران و بازرگانان ایرانی در قرن‌های سوم و دوم قبل از میلاد در بازار شهر کولونیای ژرمان‌ها (کلن امروز) جنگ‌افزار و افزار کار فلزی میفروخته‌اند. ادوات محاصره
نخستین ابزارهای محاصره شامل برج متحرک و دژکوب‌ها توسط آشوریان در سده نهم پیش از میلاد استفاده شد و نخستین منجنیق در یونان باستان توسط دیونیسوس یکم سیراکوس در ۳۹۹ پیش از میلاد ابداع شد. فینقی‌ها نیز از نوعی شعله‌افکن استفاده می‌کردند. فیلیپ مقدونی و اسکندر مقدونی کاربرد ابزارهای محاصره را توسعه دادند. رومی‌ها در اواخر دوره جمهوری روم و در دوره امپراتوری روم، خرکمان و منجنیق رومی را توسعه دادند. از سوی دیگر اسناد چینی نشان می‌دهد که ابزارهای محاصره نظیر خرکمان و برج‌های محاصره را در دوره بهار و پاییز (۷۷۱ تا ۴۷۶ پیش از میلاد) و دوره دولت‌های ستیزنده (۴۷۶ تا ۲۲۱ پیش از میلاد) بسیار توسعه دادند. آنها، نخستین بار کشکنجیر کششی را در سده سوم پیش از میلاد و سپس کشکنجیر تعادلی را ابداع کردند، که بعداً در بقیه آسیا و اروپا به کار گرفته شد. همچنین، نخستین کاربرد باروت در محاصره نظامی به محاصره دائن در سال ۱۱۳۲ میلادی مربوط می‌شود. تیمور در لشکرکشی‌های خود زیر دیوارها نقب زده و با استفاده از باروت آن‌ها را منفجر می‌کرد. با اختراع باروت و بهبود فن متالورژی از توپ به عنوان ابزار محاصره استفاده شد. در این دوره، نخست از توپ و تفنگ شمخال و سپس از خمپاره‌انداز برای تخریب دیوارها استفاده شد. نخستین کاربرد بمباران دیوار شهر با توپخانه سنگین را در سقوط قسطنطنیه در سال ۱۴۵۳ میلادی ذکر می‌کنند. همچنین از ابزارهای انفجاری نظیر پتارد برای تخریب دیوارها بهره گرفته شد. در خلال جنگ جهانی اول و جنگ جهانی دوم توپخانه به اوج تکامل خود رسید و از ادواتی همچون توپ صحرایی و هویتزر استفاده شد. امروزه با رواج استفاده از موشک کروز و بمباران هوایی، عملاً دیوارهای دفاعی و ادوات محاصره کاربردش را از دست داده‌است و تنها مورد قابل استفاده از ابزارهای محاصره، علیه پناهگاه‌هایی است که در عمق زمین احداث می‌شود. ابزارهای جنگی هخامنشیان
آکیناکه‌هایی هم از طلای ناب و با تزئینات زیبا وجود داشت. به نقل از گزنفون گزارش می‌کند، هدیه سلطنتی ایران یک آکیناکه طلایی، یک اسب نسایی با افسار طلایی و دیگر ادوات جنگی بود. یک آکیناکه طلایی مجلل از دوران هخامنشیان در موزه ملی ایران در تهران نگهداری می‌شود. هوت می‌نویسد این آکیناکه طلایی در همدان (هگمتانه) پیدا شد و قدمت آن به ۵۰۰ ق.م. بازمی‌گردد. این قطعه مشابه آکیناکه‌ای است که در موزه هنر متروپولیتن در نیویورک وجود دارد. بر حجاری پله‌های شمالی‌های تالار بارعام آپادانا اسلحه دار داریوش شاه به چشم می‌خورد که آکیناکه‌های سلطنتی را حمل می‌کنند. بر سنگ برجسته‌های آپادانا نمایندگی‌های ملت‌های مختلف نیز دیده می‌شوند که یک پارسی در پیشاپیش آن‌ها حرکت می‌کند و یک آکیناکه پارسی یا مادی همراه دارد. کاراکالا
اردوان برای انتقام‌گیری سپاهی گرد آورد، ولی پیش از رسیدن به مرز ایران و روم نمایندگان مارکرینوس جانشین کاراکالا به آن‌ها رسیدند و خواستار آشتی میان دو دولت شدند. در این گفتگوها اردوان خواستار ترک میان‌رودان توسط رومیان و پرداخت غرامت از طرف ایشان به دولت ایران شد. رومیان این پیشنهادها را نپذیرفتند و به دنبال آن نبردی دیگر میان ایران و روم درگرفت. اشکانیان در این پیکار پراهمیت از روش جنگ و گریزی که مخصوص آن‌ها بود و به کمک آن در نبردهای بزرگی مانند نبرد حران پیروز شده بودند، بهره بردند. دو روز آغازین نبرد هیج یک از دو سپاه بر دیگری چیره نشد ولی در روز سوم سپاه ایران کاملاً پیروز شد. رومیان در پی این شکست درخواست صلح نمودند و حاضر به پرداخت غرامتی سنگین به اشکانیان شدند. رومیان درخواست دیگر اردوان مبنی بر تخلیهٔ میان‌رودان را رد کردند و دولت اشکانی چون با بحران‌های بسیاری روبه‌رو بود، از این درخواست خود چشم‌پوشی کرد. محاصره دورا اروپوس (۲۵۶)
شواهد باستانی نشان می‌دهد در این محاصره ساسانیان از نوعی سلاح شیمیایی استفاده کرده بودند. در طول محاصره ساسانیان چندین تونل در اطراف شهر حفر کردند. رومی‌ها نیز تونل‌هایی حفر کردند برای رسیدن به حفاران ساسانی برای مبارزه با آنان، هنگامی که دو نیروی رومی و ساسانی به هم رسیدند، ساسانیان برای مقابله با آنان از نوعی سلاح شیمیای، مشتعل مخلوطی از گوگرد و قیر استفاده کردند که باعث تولید ابری از گوگرد دی‌اکسید شد، که به کشته شدن بیست سرباز رومی انجامید. باستان شناسان در سال ۱۹۳۰ آن مکان را حفاری کردند و در سال ۲۰۰۹ آزمایش‌ها نشان داد که در تونل گوگرد دی‌اکسید وجود دارد. روابط ایران و روم
نخستین دولت ایرانی تباری که با جمهوری روم برخورد داشت، پادشاهی پنتوس و شاهان مهردادی آن بودند. برخورد جمهوری روم با مهردادیان، منجر به جنگ‌های خونین و طولانی مهردادی شد که در نهایت راه را برای ورود رومی‌ها به آناتولی هموار ساخت. در همین دوران بود که پادشاهی کاپادوکیه - یک پادشاهی ایرانی در شمال آناتولی - نیز به دست‌نشانده رومی‌ها تبدیل شد. اما نخستین برخورد رومی‌ها با شاهنشاهی ایران، در سال ۹۶ میلادی رخ داد که سولا، کنسول روم با هورباذ، سفیر اشکانی دیدار کرد. بیست و هفت سال بعد، نخستین درگیری نظامی میان دو قدرت دوران باستان رخ داد که منجر به مجموعه جنگ‌های ایران و روم شد که تا هفت قرن بعد، آسیای غربی، اروپا، شمال آفریقا، آسیای میانه و قفقاز را تحت تأثیر خود قرار داد. نبرد دروازه‌های کیلیکیه
پس از نبرد، لابینوس تلاش کرد فرار کند، اما دستگیر و سپس اعدام شد. نیروهای جمهوری‌خواه رومی که در سپاه لابینوس بودند، پس از مرگ فرمانده‌شان به سپاه ونتیدیوس پیوستند. نیروهای ایرانی نیز به گذرگاه آمانوس عقب‌نشینی کردند، جایی که نبرد بزرگی میان ایرانیان و رومیان درگرفت و رومی‌ها توانستند ایرانیان را عقب برانند. پس از این نبرد، اشغال سوریه (استان روم) توسط ایرانیان به پایان رسید و این منطقه دوباره تحت کنترل جمهوری روم بازگشت. اردشیر بابکان
بر پایهٔ اطلاعاتی که منابع لاتین و یونانی به‌دست می‌دهند، نخستین برخورد «قدرت نوظهور ساسانی» در مرزهای غربیِ خود با روم، در زمان اردشیر و در سال ۲۳۰ میلادی، با حملهٔ ایرانیان به مناطق زیر حاکمیت روم در شمال میان‌رودان رخ داد. اردشیر، نصیبین که یکی از دو دژِ سامانهٔ دفاعی رومیان در میان‌رودان —و آن دیگر حران— بود را محاصره کرد اما موفق به تسخیرش نشد؛ یورش سواران ساسانی به دیگر نقاط سوریه و کاپادوکیه کشیده شد و بدانجای نیز تاختن آوردند. پس از کوشش بی‌حاصل رومیان برای مصالحه با اردشیر، سرانجام الکساندر سوروس در سال ۲۳۲ با بی‌میلی و اکراه آهنگ مقابله با ایرانیان کرد. نیروهای رومی به فرماندهی الکساندر سِوِروس به استعداد یک ستون نظامی به ارمنستان و دو ستون به جنوب حمله کردند؛ اگرچه از جزئیات رخدادها اطلاع دقیقی در دست نیست، اما دانسته‌است که رومیان در شمال (ارمنستان) به پیروزی‌هایی رسیدند ولیکن نیروهایی که به میان‌رودان جنوبی اعزام داشتند، به‌سبب دشواری‌های طبیعیِ آنجا، کاری از پیش نبردند. به هر روی حملهٔ اردشیر، توسط روم دفع گردید. فرهنگ در مازندران
در نمایش‌های معروف روم باستان، از ببر هیرکانی برای جنگ با پهلوانان استفاده می‌شد. تا حدود قرن هفدهم، آشنایی بیشتر دنیای غرب با همین ببر هیرکانی بوده‌است و چندان اطلاعاتی دربارهٔ ببرهای هندوستان نداشته‌اند و شاید به همین علت است که شکسپیر در داستان مکبث از ببر مازندران سخن می‌گوید. نبرد کرنال
نادر شهریار توانای ایران به رغم کمی سپاهیانش در مقابل لشکریان فیل سوار هندی توانست با به‌کارگیری تاکتیک‌های نوین جنگی لشکر انبوه هندوستان را در هم بکوبد. در نبرد کرنال نادرشاه توپخانه را در جلو سپاه قرار داده و تعدادی شتر مجهز به ظروف مملو از روغن مشتعل پشت توپخانه قرار داد. در طی شلیک توپ‌ها شترها رم کرده و با پیشروی به جلو، فیل‌های ارتش هند را وحشت زده می‌کنند. فیل‌های رمیده هم عقب‌نشینی می‌کنند و ارتش هند علاوه بر از دست دادن مقدار زیادی از قدرت نظامی با هجوم فیل‌ها پراکنده شد. سواران سنگین اسلحه ارتش نادر هم در این فرصت حمله کرده و ارتش هندوستان را در هم کوبیدند. بدینگونه نادر شاه افشار شاهنشاه ایران توانست با استفاده از تکنیک‌های کارآمد ارتش خود را به یک جنگ‌افزار رعب‌آور برای دشمن تبدیل کند. جنگ‌های ایران و روم
به گفته جیمز هاوار-جانسون، از «قرن سوم پیش از میلاد تا قرن هفتم پس از میلاد، بازیگران صحنه قدرت [در شرق]، نیروهای سیاسی عظیم و جاه‌طلبی بودند که توانایی ضمیمه کردن مناطقی فراتر از مرزهای خود را داشتند». با این پیش‌زمینه، ایرانیان و رومی‌ها در حالی با یکدیگر روبرو شدند که هرکدام از آن‌ها، بخش‌هایی از امپراتوری درحال زوال سلوکی را به قلمروی خود ضمیمه کرده بودند. جنگ‌های ایران و روم
شاپور یکم در ۲۵۲ تا ۲۵۳ میلادی سری دوم از جنگ‌هایش علیه امپراتوری روم را آغاز کرد. با اینکه حملاتی به مرزهای شرقی ساسانیان صورت گرفت، اما شاپور از جنگ در جبههٔ غربی منصرف نشد ونصیبین در سال ۲۵۲ میلادی مسخر کرد. وی پس از تسخیر نصیبین، یکی از مهم‌ترین نقاط استراتژیک امپراتوری روم، ارتش قدرتمند روم را به بهانه حمایت آنها در امور ارمنستان در نبرد بربلیسوس شکست داد.دو دیگر [در جنگ دوم]، قیصر دروغ گفت و در ارمنستان گناه کرد؛ و ما به شهر روم [امپراتوری روم] تاختیم و در باربالیسوس یک سپاه شصت هزار نفری از رومیان نابود شد؛ و شهر آسورستان و آنچه پیرامون آن بود، همه سوخت، نابود گردید و به تاراج رفت.علاوه بر این شهرها شاپور از ۳۶ شهرستان دیگر که از رومیان گرفته سخن می‌گوید؛ و احتمال داده می‌شود که منظور از دروغ گفتن قیصر، فراری دادن تیرداد به روم و پشتیبانی دوباره روم از ارمنستان باشد که این عملکرد از دیدگاه شاپور به منظور عمل نکردن به قرارداد ۲۴۴ میلادی می‌باشد. پس از آن شاپور مبادرت به محاصره انطاکیه کرد و موفق شد این شهر را نیز فتح و ضمیمه شاهنشاهی ساسانی بکند. به گزارش آمیانوس مارسسلینوس، هنگامی که سپاه ساسانی به این مکان هجوم آوردند مردم انطاکیه از این موضوع مطلع نبودند. در میان این جنگ سیریادس کوریادس که شاپور قول امپراتوری روم را به او داده بود، سپاه ساسانیان را تا انطاکیه راهنمایی کرد. طبق گزارش‌های رومیان کوردیادس، در ابتدا به هرمزد و آنگاه به شاپور در پیشروی و حمله به انطاکیه کمک کرده‌است. احتمال داده می‌شود که هرمزد بعد از فتح کاپادوکیه پدر خود را در نبرد انطاکیه همراهی نموده‌است؛ و طبق اطلاعاتی از کتیبه کعبه زرتشت به دست آمده‌است هرمزد به همراهی کوردیادس برای اینکه راه فرار از طریق دریا را به سوی انطاکیه ببندد سلوکیه را فتح نمود و سپس به سپاه پدرش پیوست. شاپور یکم، پس از اینکه شهر انطاکیه تسخیر کرد، به سمت شهر دورا اروپوس حمله بردند و آن را محاصره کرد. در این محاصره ساسانیان از سلاح شیمیایی استفاده کردند. در طول محاصره ساسانیان چندین تونل در اطراف شهر حفر کردند. رومی‌ها نیز تونل‌هایی حفر کردند برای رسیدن به حفاران ساسانی برای مبارزه با آنان، هنگامی که دو نیروی رومی و ساسانی به هم رسیدند، ساسانیان برای مقابله با آنان از نوعی سلاح شیمیایی، مشتعل مخلوطی از گوگرد وقیر استفاده کردند که باعث تولید ابری از گوگرد دی‌اکسید شد، که به کشته شدن بیست سرباز رومی انجامید. باستان شناسان در سال ۱۹۳۰ میلادی آن مکان را حفاری کردند و در سال ۲۰۰۹ آزمایش‌ها نشان داد که در تونل گوگرد دی‌اکسید وجود دارد. سرانجام سپاه ساسانیان دورا اروپوس را در سال ۲۵۶ میلادی به تصرف خود درآورد. تبر
به نوشته گزنفون (ح ۴۲۸ یا ۴۲۷- ح ۳۵۴ ق م) و استرابون (ح ۶۳ ق م - بعد از ۲۰ میلادی) تبر و تبرزین از جنگ افزارهای هخامنشیان بوده‌است. سکاهای ایرانی‌تبار از گونه‌ای تبر به نام ساگاریس استفاده می‌کردند. تاریخ اجتماعی زندیان
اسلحه پیاده‌نظام: عبارت بود از تفنگ سرپر که به کمک فتیله آتش می‌شد با آنکه سپاهیان با اسلحه آتشین آشنا بودند باز نیزه تیرکمان گرز خنجر، شمشیر و قمه بیشتر به کار می‌رفت تفنگ سر پر فقط به کمک پیاده‌نظام می‌آمد زیرا هنگام آتش کردن بر دو شاخه تکیه داده می‌شد. سواره نظام کارابین داشت که عادتاً فقط یک بار آتش می‌شد. سرباز سوار دو تپانچه داشت که زیر شال یا کمربند جای می‌گرفت. بیشتر سواران نیزه و خنجر و گرز داشتند که از زین آویزان می‌شد پیاده‌نظام که بسیار بربار و شکیبا بود هنگام حرکت برای جنگ به شکل گروه‌های فشرده و چند نفره درمی‌آمد که هر گروه میان خود پرچمی داشت. سواره نظام پشت سر پیاده‌نظام حرکت می‌کرد و از طرف فرماندهٔ مخصوص خود رهبری می‌شد. قمه
قمه، سلاحی سرد شبیه به شمشیر ولی صاف، کوتاه‌تر و پهن‌تر است. معمولاً در قدیم پهلوانان و امروزه اشرار، این سلاح را به کمر می‌بندند و نشان از جنگ‌آوری دارد. در دوران صفوی به کمر بستن این سلاح جایگاه آیینی داشته‌است. در ایران قمه و قداره از یک خانواده‌اند، ولی شکلی متفاوت نسبت به هم دارند. قمه از دو لب تیز است و دو طرف تیغه راست به نوک می‌رسند؛ ولی قداره تنها یک لب تیز دارد و با کمی خمیدگی در سر تیغه طرف تیز به انتها می‌رسد. جنگ ایران و روم (۳۳۷–۳۶۱)
جنگ ۳۳۷–۳۶۱ ایران و روم مجموعه‌ای از درگیری‌های نظامی میان ایران ساسانی و امپراتوری بیزانس میان سال‌های ۳۳۷ و ۳۶۱ بود. این جنگ نتیجه تجاوز طولانی مدت میان قدرت‌های رقیب بر سر نفوذ در پادشاهی‌های مرزی ارمنستان و ایبری و همچنین علاقه شاهنشاه شاپور دوم پس از جنگش با اعراب، به لغو شرایط نامطلوب عهدنامه نصیبین بود که در جنگ قبلی میان دو امپراتوری بسته شده بود. گرچه رومیان به رهبری امپراتور کنستانتیوس دوم در چندین نبرد خونین شکست خوردند، شاپور نتوانست پیروزی قاطعی را بدست آورد. ارد دوم
نبرد حران (به لاتین: Carrhae) نخستین نبرد تمام عیار ایران و روم در زمان سلطنت ارد دوم به وقوع پیوست. در بهار سال ۵۴ پ. م کراسوس (Crassus) فرماندار رومی بخش شرقی روم، سپاه خود را برای حمله به ایران آراست و با چهل‌هزار سرباز راهی ایران شد. اَرتاوازد شاه ارمنستان در ملاقاتی با کراسوس به او وعده داد که شانزده‌هزار نیروی سواره در اختیار او قرار خواهد داد. او به کراسوس اطمینان داد که با این سواره نظام و پیاده نظام همراه او، رومیان از نظر کمی و کیفی برتر از سپاه ایران خواهند بود و ایرانیان را به آسانی شکست خواهند داد. اُرد دوم پس از آگاهی یافتن از این خبر، برای کراسوس پیام فرستاد که آیا این نبرد به خواست دولت روم است یا خود او. کراسوس در پاسخ گفت که جواب او را در سلوکیه خواهد داد. پادشاه ارد در جواب نوشت: «اگر موی بر کف دست من بروید، شما هم سلوکیه را خواهید دید.» کراسوس با سپاه بزرگ و ورزیدهٔ خود راهی بین‌النهرین شد. در این گیرودار، اُرد با پیاده نظام خود با شتاب فراوان وارد ارمنستان شد و مبادرت به آن کرد تا از رسیدن سواره نظام ارمنی به کراسوس جلوگیری کند. سپس سورنا سردار دلاور و رشید خود را با ده‌هزار سوار به نبرد با کراسوس فرستاد. پالمیرا
تدمری‌ها از همان آغاز به روم تمایل بیشتری داشتند، رومیان نیز برای دفاع در مقابل ایران یا حمله بدان‌جا از این دولت کوچک استفاده فراوانی بردند. اهمیت تدمر برای رومیان به خصوص از قرن دوم میلادی به بعد که جنگ‌های ایران و روم فزونی می‌یابد چشم‌گیر است. تا آن تاریخ رومیان از ترس سپاه تیرانداز پارتی به دشت‌های بین‌النهرین قدم نمی‌گذاشتند، ولی از آن به بعد کوشیدند که به مرکز ایران و به‌ویژه به تیسفون دست یابند. به این ترتیب تراژان در سال ۱۱۶ م؛ و آویدیوس در سال ۱۶۴ م؛ و سپتسم سور در سال ۱۸۹ م. به تیسفون حمله بردند. تردید نیست که در تمام این مراحل تدمر یکی از مراکز مهم سپاه و آذوقه رومیان بوده‌است و کمک تدمری‌ها چه از نظر آشنایی با اوضاع جغرافیایی و چه از نظر نیروی انسانی، تأثیر مستقیمی در پیروزی رومیان داشته‌است. کلیباناری
ساسانیان این سواران را در مرزهای غربی خود و در بیشتر مواقع در مقابله با روم شرقی به خدمت می‌گرفتند که از همتایان رومی خود تجهیزات سنگین‌تر و زره مستحکم تری داشتند. امیانوس مارسلینوس، تاریخ نگار رومی سده چهارم میلادی که در سپاه کنستانتیوس دوم در گُل و مرزهای ایران خدمت کرد، در دوره امپراتور ژولیان به جنگ با ایرانیان پرداخت و در عقب نشینی امپراتور ژوویان از سرحدات ساسانی نیز شرکت داشت، کلیباناری‌های سپاه شاپور دوم را چنین توصیف کرده است: جنگ‌های ایران و روم
کاراکالا امپراتور تازه و جوان روم - که تصور می‌کرد روح اسکندر مقدونی در وجودش دمیده شده‌است - طرح‌های گسترش خواهانه‌ای دربارهٔ خاور داشت. وی در نظر داشت با حذف متحدان اشکانیان آن‌ها را ناتوان نموده و شکست دهد. وی نخست در ۲۱۳/۲۱۴ میلادی پادشاهان اوسروئن و ارمنستان را به روم دعوت نمود و سپس هر دو را زندانی کرد، آنگاه به این سرزمینهایشان تاخت، اوسروئن را به آسانی تسخیر نمود ولی ارمنیان در برابرشان ایستادگی کردند، کارکالا که می‌خواست کار اشکانیان را یکسره کند در ۲۱۶ میلادی به آدیابن یورش بردند و تا اربیل (آربل) پیش راندند و به گورهای پادشاهی بی حرمتی کردند سپس به سوی آشور پیشروی نمودند. اردوان چهارم در بهار ۲۱۷ میلادی با سپاهی بزرگ در شمال بین‌النهرین دست به ضد حمله زد اما نیروهای اصلی با هم درگیر نشدند زیرا خود کاراکالا کشته شد و جانشینش ماکرینوس می‌خواست هر چه زودتر به جنگ پایان دهد، گفتگوهای صلح آغاز شد که کار به جایی نبرد پس در ۲۱۸ میلادی در نزدیکی‌های نصیبین جنگ به مدت سه روز میان سپاه ایران و روم درگرفت که منجر به پیروزی ایران شد و رومیان وادار به پرداخت ۲۰۰میلیون سیسرون یا ۵۰ میلیون دینار غرامت به ایران شدند.. نبرد تیگراناکرت
محاصره پایتخت ادامه پیدا کرد، پادگان ارمنی شهر با سرسختی از خود دفاع کرد. مدافعان سلاح تازه‌ای برای مقابله با ماشینهای محاصره و خراب کردن آن‌ها بکار گرفتند و آن نفت سوزان بود، و رومیان که با این ماده بهیچوجه آشنایی نداشتند برای مقابله با آن با مشکلات زیادی مواجه بودند. گالی (کشتی باستانی)
گالِی‌ها در اوایل قدرت نیروی دریایی مدیترانه مورد استفادهٔ جنگی پیدا کردند که از میان آنها می‌توان به یونانیان و فنیقی‌ها و رومی‌ها اشاره داشت، کلاس‌های مختلفی از این مدل کشتی تا قرن شانزدهم میلادی به جنگ و دزدی دریایی در دریای مدیترانه مشغول بودند، هنگامی که این کشتی‌ها به عنوان کشتی جنگی در نبرد مورد استفاده قرار می‌گرفتند انواع سلاح‌های مختلفی بر روی آنها نصب می‌شد از جمله کله‌قوچ، منجنیق، و در قرن‌های بعدتر توپ نیز به مجموعهٔ سلاح‌های آنها اضافه شد. آتش یونانی
آتش یونانی سلاحی است آتش زا که در حدود قرن هفتم توسعه یافت؛ و پس از یونانیان بیزانسی نام گرفت، کسانی که مایل به استفاده از آن در میدان نبرد بودند. آتش یونانی همچنین توسط عرب‌ها، چینی‌ها و مغول‌ها نیز مورد استفاده قرار گرفت. این سلاح بسیار ویرانگر بوده و ترس قابل توجهی در دشمن ایجاد می‌کرده‌است. فرمول ساخت آتش یونانی مخفی نگه داشته شد به طوری که امروزه هیچ‌کس دقیقاً نمی‌داند که آتش یونانی چه بوده‌است. به نظر می‌رسد که آتش یونانی مانند بمب آتش زا و دیگر سلاح‌های مدرن آتش زا رفتار می‌کرده، به این معنی که خاموش کردن آن بسیار سخت و دشوار بوده‌است. به طوری که ریختن آب و خاک بر روی آن باعث بیشتر شدن آتش می‌شده‌است. سورنا
سورنا در زمان پادشاهی اشک سیزدهم اُرد اول اشکانی، سپاه ایران را در نخستین جنگ با رومیان(نبرد حران) فرماندهی کرد و رومیان را که تا آن زمان در همه جا پیروز بودند، برای اولین بار به سختی شکست داد. در این جنگ کراسوس، پسرش و بیشتر سربازانش نابود شدند که این، بزرگ‌ترین شکست رومی‌ها از ایرانیان در طول تاریخ بوده‌است. نیزه
نیزه یا نیزَک نام یک جنگ‌افزار کهن است که درگذشته در جنگ‌ها کاربرد داشته‌است.  نیزه سلاحی بلند با نوک فلزی تیزی است که ‌برای جنگ‌های تن به تن بوده‌است اما سلاح مشابه سبک‌تر و کوتاه‌تری با نام زوبین نیز وجود داشت که به عنوان یک سلاح پرتابی برای جنگ از مسافت‌های دور استفاده می‌شد. از نیزه امروزه در ورزش پرش با نیزه و از زوبین در ورزش پرتاب نیزه استفاده می‌شود. ابزارهای جنگی هخامنشیان
به نوشته ذکا ایران‌شناس و باستان‌شناس، آکیناکه یک شمشیر کوتاه به طول ۴۰ تا ۵۰ سانتیمتر بود و یکی از سلاح‌های عمده هخامنشیان به‌شمار می‌آمد. پورداوود اظهار می‌کند کلمه ایرانی باستان برای آکیناکه مشخص نیست. پورداوود از هرودوت که لشکرکشی خشایارشا به یونان در ۴۸۰ ق.م. را گزارش می‌کند نقل می‌کند خشایارشا بر روی پلی در هلسینتوس (داردانل)، برگ‌هایی در دریا ریخت، براتی را در جام زرین خود ریخت و خورشید را ستایش نمود و یک آکیناکه به عنوان هدیه به خدا در آب انداخت. قبضه این شمشیر تماماً از چوب و تیغه آن از آهن بود و می‌توان نمونه آن را در موزه آشمولیان آکسفورد یافت. نیزه سه‌شاخ
در اساطیر یونانی، رومی و هندو، نیزه سه‌شاخ از قدرت تسلط بر اقیانوس برخوردار است. جنگ‌های ایران و روم
این نبرد درگیری کوتاهی میان ساسانیان و امپراتوری بیزانس بود. دلیل کوتاه بودن این جنگ تحت حمله قرار گرفتن استان‌های جنوبی روم به دست وندال‌ها بود که رومیان را واداشت این جنگ را به سرعت تمام کنند و تمرکز خود را روی وندال‌ها بگذارند و به ساسانیان در ازای صلح پول دادند و غرامت پرداخت کردند. ارمنستان هخامنشی
صنعت نیز در ارمنستان بسیار پیشرفته بود و به ویژه ارمنیان در فن آهنگری مهارت بسیار داشتند. آن‌ها از این فن بیشتر برای ساختن سلاح‌های جنگی استفاده می‌کردند و انواع شمشیر، دشنه، تیر و کمان، نیزه و سر نیزه، تبر، سپر و کلاه‌خود ساخته شده به دست آنان در ارتش هخامنشی مورد استفاده قرار می‌گرفت. در زمینهٔ معماری نیز ارمنیان در این دوره بسیار پیشرفته بودند. البته، شهرها در ارمنستان از مدت‌ها قبل؛ یعنی، از زمان تمدن اورارتو ایجاد شده بودند اما در این دوره با تحولاتی که در امر معماری به وجود آمد شکل تازه‌ای به خود گرفتند. نبرد کانای
نقاط قوت روم در این نبرد، تجهیزات مورد استفادهٔ آنها بود از جمله سنگین، و رومی به همراه سلاح‌های سنتی و همیشگی لژیون‌های رومی همانند کلاه، سپر، و زره بدن. سگاریس
"سگاریس" نوعی تبر جنگی یا گاه چکش جنگی بودند. نمونه‌هایی از این سلاح در کاوش‌های باستان‌شناسی استپی اوراسیا جمع‌آوری شده‌است، و روی سیلندرهای هخامنشی و سفالهای یونان باستان و سایر اشیا نمادین باقی مانده به تصویر کشیده شده‌است. این یک سلاح بلند با سر فلزی است، این سلاح هم می‌تواند سر تیز داشته باشد و هم غیر نافذ (چکش مانند) ودر طرف دیگر یا در لبه دیگر، تیز (مستقیم یا منحنی) مثل یخ‌شکن باشد. شاید به کمک سگاریس بود که نویسندگان قرون وسطایی و رنسانس (مانند یوهانس آونتینوس) اختراع تبر جنگی را به آمازون‌ها نسبت داده‌اند. اختراعات ایرانیان در دریانوردی
کاربرد آتش در جنگ، برای سوزاندن کشتی‌ها و تأسیسات دریایی دشمن، از دوران باستان معمول بوده‌است. در ارتش ایران، هم در نیروی زمینی و هم در نیروی دریایی همواره گروهی به نام نفت‌انداز، نپتان یا نفات، با اونیفورم ویژه خود مأموریت پرتاب مواد قیری و نفتی را بر عهده داشته‌اند. ساده‌ترین روش، پرتاب آتش با تیر بوده‌است، این روش سپس به صورت پرتاب ظرفی از آتش، نارنجک مانند، تکامل پیدا نمود. برای پرتاب ظرف‌های بزرگ از ابزارهای مکانیکی، همچون منجنیق، سود می‌جستند. نفت یا نپتا، که در شاهنامه از آن تحت عنوان قاروره یاد شده‌است، تا مدت‌ها جزو اسرار نظامی بود. پروکوپیوس، Preoccupies، تاریخ‌نگار رومی در سده ششم میلادی، از روغن مادها نام می‌برد و می‌گوید که ایرانیان، ظرف‌هایی از روغن مادها و گوگرد را پر کرده و آن‌ها را آتش زده و به سوی دشمن پرتاب می‌کنند. پروکوپیوس می‌گوید که این ماده در روی آب شناور مانده و به محض تماس، کشتی‌های دشمن را به آتش می‌کشیده‌است. در شاهنامه فردوسی واژه قیر به صورت قار به کار رفته‌است. جنگ‌های ایران و روم
طبق نوشته‌های نویسندگان رومی، علت شکست آنان از سپاه ایران توطئه فیلیپ عرب فرمانده نگهبانان سپاه روم علیه گوردیانوس می‌باشد. طی معاهده انجام شده بین فیلیپ و شاپور در سال ۲۴۴ میلادی اهالی رومی میان‌رودان و ارمنستان به ایران واگذار شد و رومیان پانصد هزار دینار طلا برای آزادسازی رومیان به ایرانیان پرداخت کردند؛ و هزینه‌ای که ارمنستان در برابر دفاع از دژهای قفقاز به رومیان می‌پرداخت به ایرانیان واگذار شد. قرارداد مورد توافق شاپور و فیلیپ عرب در سال ۲۴۴ فقط سالیانی اندک دوام یافت. علت آغاز برخورد و جنگ دوباره میان دو امپراتوری به گفته شاپور، سیاست سختگیرانه امپراتوری روم نسبت به ارمنستان بود. ارتش شاهنشاهی ساسانی
واژه باستانی ارشتی (نیزه) که از سوی هخامنشیان به کار می‌رفت در دوران ساسانیان به ارشت بدل شد. پورداوود (۱۹۶۹/۱۳۴۷:۳۹) گفت ریشه کلمه در پارسی نو نیزه است. فرخ (۲۰۰۵:۱۳) می‌نویسد نیزه‌های ساسانی را با دو دست گرفته و در سطح کمر نگه می‌داشتند. جنگ پلوپونز
ایران طلای خود را به جانب یونان در این زمان سرازیر کرده بود؛ بدین ترتیب که هر یک از طرفین که ضعیف می‌شد، ایران به آن طرف دیگر گرایش می‌یافت و کمک می‌کرد تا این جنگ‌ها ادامه یابد و هخامنشیان بتوانند منافع خود را در منطقه بی‌دغدغه خاطر و بدون جنگ و خونریزی حفظ کنند. با کمترین جنگ و در نتیجه کمترین تلفات انسانی و خسارت مالی در یونان بیشتر منافع سیاسی نصیب ایران شد. برای اردشیر دیگر نیازی به شمشیر پیش نیامد؛ چرا که طلاهای شاه و وعده‌های طلایی او حتی قبل از مذاکرات کالیاس و جنگ‌های پلوپونز یونانی‌ها را از فتنه‌جویی در مرزهای غربی کشور بازمی‌داشت و یونانی‌ها دیگر در این دوره به بوی طلا و به طمع جاه و حرمت به دربار شاه یا دستگاه ساتراپ‌های ایرانی آسیای صغیر جلب می‌شدند. اردشیر در این میان از دیدن یونانی‌ها که به جان هم افتاده و یکدیگر را در جنگ‌های پلوپونز تباه می‌ساختند بسیار خرسند بود. روشی که اردشیر به‌کار می‌برد، استراتژی جدیدی بود که تا آن زمان در روابط دیپلماتیک کشورها به‌کار نرفته بود یا اگر کارایی داشت، شناخته شده نبود. حمله نیروهای متحد اشکانیان و طرفداران پومپه به روم
پس از شکست جناح مورد حمایت ایران در جنگ داخلی رهایی‌بخشان روم در برابر مارک آنتونی و اوکتاویان، ارد دوم، شاهنشاه ایران، سپاهی مرکب از نیروهای ایرانی و رومی‌های حاضر در دربار ایران را به رهبری پاکور، شاهزاده اشکانی، و کوینتوس لابینوس ژنرال رومی را در سال ۴۰ پیش از میلاد روانه مرزهای شرقی جمهوری روم کرد. در این زمان، مارک آنتونی در مصر حضور داشت. در جریان این حمله، تعداد زیادی از نیروهای رومی حاضر در آسیای کوچک و شام که بیشترشان جمهوری‌خواهانی بودند که در جنگ‌داخلی اخیر شکست خورده بودند، به نیروهای شاهنشاهی ایران پیوستند. ارتش متحد ایران و رومی خیلی سریع شام و بخش‌های بزرگی از آسیای مقدم را فتح کرد. در سال ۳۹ پیش از میلاد، مارک آنتونی یکی از ژنرال‌های رومی به نام ونتیدیوس را به مقابله با متحدین فرستاد. ونتیدیوس در یک ضدحمله لابینوس را شکست داد و پس از دستگیری وی، او را اعدام کرد. در اقدام بعدی، به شام حمله برد و آنجا را از اشغال توسط نیروهای ایران آزاد ساخت. پاکور و نیروهای اشکانی مجدداً تلاش کردند تا شام را پس بگیرند، اما توفیقی پیدا نکردند. خودِ پاکور نیز در این نبرد کشته شد. در پاسخ به این حمله همه‌جانبه به خاک روم، مارک آنتونی با سپاه عظیمی به ایران حمله‌ور شد، اما او هم سرانجام بهتری نداشت و پس از یک شکست سنگین و مرگ ۳۲ هزار سرباز رومی، از خاک ایران عقب‌نشینی کرد. خسرو انوشیروان
خسرو در زمینهٔ نظامی هم اصلاحاتی به وجود آورد و تغییراتی داد. از بین بردن دشمنان داخلی و خارجی برای خسرو از اهمیت بالایی برخوردار بود. تا آن زمان نجبا و بزرگان که در مرکز سپاه قرار داشتند باید بدون مزد و حقوق کار می‌کردند و هزینه‌های جنگ را خودشان تأمین می‌کردند. خسرو گروه اسب سواران را ایجاد کرد و به کسانی که از لحاظ مالی پایین‌تر بودند کمک کرد؛ وی به آن‌ها اسب و اسلحه می‌داد و حقوق ثابتی هم برایشان تعیین کرده‌بود. در زمان خسرو سلاح و لوازم سپاهیان سواره شامل: گستوان (زره جنگی اسب) و جوشن بلند، زره سینه پوش، شمشیر، نیزه، سپر دایره‌ای شکل برای دفاع و گرزی که به کمربند خود می‌بستند و تبر زن و کمان که دارای چندین تیر بود، می‌شد. عمده‌ترین سلاحی که در آن زمان در جنگ استفاده می‌شد نیزه و کمان بود. پروکوپیوس هم نیز گفته‌است که ایرانیان تیراندازان لایقی هستند. پیاده‌نظام هم متشکل از روستاییان و کشاورزان بود. حمله ژولیان به ایران
حمله ژولیان به ایران یا جنگ ایران و روم سال ۳۶۳ یکی از جنگ‌های دوران باستان بود که به شکست سنگین امپراتوری روم از شاهنشاهی ایران انجامید. شاپور دوم که در زمان روی دادن این جنگ شاهنشاه ایران بود، انتظار داشت تا نیروهای رومی از سمت دجله به ایران حمله کنند، با این حال، امپراتور ژولیان بخش کوچکی از نیروهایش را به سمت ارمنستان فرستاد تا با کمک سپاه آرشاک دوم دره دجله را تسخیر کنند و خود با سپاه اصلی‌اش به سمت فرات پیشروی کرد و نیروهای رومی را به پشت دیوارهای تیسفون رساند؛ جایی که او و سپاهش به طرز قاطعانه‌ای شکست خوردند. ژولیان که در تسخیر شهر شکست خورد، پیش از شروع جنگ همه ناوگان خود را به آتش کشیده بود تا بدین طریق به نیروهایش نشان دهد که هیچ راه بازگشتی نیست. تاریخچه سم
سم در دوران باستان کشف گردید و توسط قبایل و تمدن‌های باستانی به عنوان یک ابزار شکار، در جهت تسریع در شکار نمودن و حصول اطمینان از مرگ شکار یا دشمنان مورد استفادهٔ بسیار قرار می‌گرفت. استفاده از سم پیشرفت بسیاری یافت و بسیاری از مردمان باستان، سلاح‌هایی طراحی کردند که به‌طور خاص برای افزایش عملکرد و تأثیر سم ساخته شده بودند. بعدها و در طول تاریخ به ویژه در دوران امپراتوری روم، یکی از کاربردهای شایع‌تر، استفاده از سم برای ترور بود. از ۳۳۱ قبل از میلاد، اداره کردن و اجرا نمودن مسمومیت‌هایی به واسطهٔ غذاها و نوشیدنی‌هایی در هنگام پذیرایی گزارش شده‌است و این عمل یک رخداد معمول بود. استفاده از مواد کشنده در همهٔ طبقات اجتماعی مشاهده شده. اشراف نیز، اغلب از سموم، برای از میان برداشتن مخالفان سیاسی یا اقتصادی ناخواسته استفاده می‌نمودند. نبرد هرات (۴۸۴ میلادی)
به گفته عرفان شهید ، تاکتیک هفتالی ها در کندن خندق در این جنگ، بعدها از سوی ایرانیان در نبردشان برابر روم یعنی نبرد تانریس (۵۲۸) با موفقیت بکارگیری شد. از تاکتیک ایرانیان نیز متعاقباً بیزانسی ها در نبرد دارا (۵۳۰) و حتی مسلمانان در جنگ خندق با کامیابی بهره گرفتند. نبرد دروازه‌های کیلیکیه
پس از شکست رومیان در نبرد حران به رهبری کراسوس، مرزهای شرقی جمهوری روم چندین بار مورد حمله ایرانیان قرار گرفت. گایوس کاسیوس لونگینوس، ژنرال رومی، در یکی از این نبردها در برابر سپاهیان ایرانی پایداری کرده بود و مانع اشغال سرزمین‌های شرقی جمهوری توسط اشکانیان شده بود. اما در سال ۴۰ پیش از میلاد، ایرانیان با همکاری نیروهای جمهوری‌خواه رومی که به تازگی در جنگ داخلی در برابر تریوم‌ویرات دوم (متشکل از اکتاویان، مارکوس آنتونیوس، و مارکوس امیلیوس لپیدوس) شکست خورده بودند، با موفقیت به قلمروی رومیان حمله‌ور شدند و در مدت کوتاهی، تمام قلمروی آسیایی آنان، به جز چند شهر که با موفقیت پایداری کرده بودند، را فتح کردند. پس از این اتفاق، مارکوس آنتونیوس که مطابق توافق میان اعضای تریوم‌ویرات (حکومت سه‌نفره) حاکمیت شرق را در اختیار داشت، پابلیوس ونتیدیوس باسوس را به همراه سپاه پرشماری به جنگ پاکور و متحدانش فرستاد. ونتیدیوس به طرز غافل‌گیر کننده‌ای در سواحل آسیا نیروهایش را پیاده کرد که این غافلگیری لابینوس را مجبور کرد به کیلیکیه عقب‌نشینی کند. آنجا بود که نیروهای لابینوس و ونتیدیوس در محلی به نام کوه‌های تاروس با یکدیگر روبرو شدند. تاریخ باستان
شاه ماکروبی، که در میان مردمش حداقل بر اساس زور و قامت انتخاب شده بود، در عوض با چالشی برای همتای ایرانی خود یک کمان با بند گسسته فرستاد و پاسخ داد: اگر ایرانیان موفق به ریسمان کردن آن شوند، حق حمله به کشور او را خواهند داشت؛ اما تا آن زمان، آنها باید از خدایان تشکر کنند که ماکروبی‌ها هرگز تصمیم به حمله به امپراتوری ایران را نگرفته‌اند.