زادگاه زبان هندواروپایی کجاست؟
زبان‌های هندواروپایی
بر اساس فرضیه کورگان از ماریا گیمبوتاس، مادر این زبان‌ها هزاره چهارم پیش از میلاد در ناحیه‌ای واقع در میانه دریای کاسپین و دریای سیاه میان اقوام نیمه چادرنشین رایج بوده‌است، و در اثر مهاجرت اقوام گوناگون رفته‌رفته آن زبان انشقاق و انشعاباتی یافته و از هند تا اروپا گسترده شده‌اند. خاستگاه نیاهندواروپاییان
اندیشمند فرانسوی برنارد سرژان در کتاب خود با موضوع فرهنگ و زبان هندواروپایی، ضمن اشاره به شباهت آثار باستانی یافت شده در اوکراین با آثار باستانی غار جبل در غرب ترکمنستان، خاستگاه این دو فرهنگ را کوه‌های زاگرس در غرب ایران دانسته و بر این عقیده است که زبان و فرهنگ هندواروپایی در مجاورت با مردمان سامی-حامی در حوزه جغرافیایی زاگرس شکل گرفته‌است. زبان‌های هندواروپایی
دیدگاهی که پیشتر رایج بود با نام فرضیه استپ (کورگان)، ریشهٔ این خانوادهٔ زبانی را به ۶٬۰۰۰ سال پیش و استپ‌های پونتیک را فرض می‌کند. دیدگاه دیگر از کالین رنفرو ادعا می‌کند ریشهٔ این خانوادهٔ زبانی به ۸٬۰۰۰ تا ۹٬۵۰۰ سال پیش و به منطقهٔ آناتولی تعلق دارد که با گسترش کشاورزی این زبان نیز در گسترش یافت. از نوین‌ترین دیدگاه‌ها در این زمینه، خاستگاه ایرانی است که کسانی چون فریدون جنیدی، جهانشاه درخشانی، دیوید رایش و کریستن کریستینسن، الکساندر کوزینتسف از پیش نهندگان آن هستند و مانند دیدگاه آناتولیایی نگاهی به نظریه هلال حاصلخیز و موج پیشروی نیز دارد. فرضیه دیگری که دو زبانشناس روس به میان نهاده‌اند ارمنستان را خاستگاه این زبانها می‌داند. فرضیه دیگری نیز تمدن دره رود سند را زادبوم آریاییان هند و ایران و اروپا می‌داند و آن را آریاییان بومی یا برخاسته از هند می‌نامند. خاستگاه نیاهندواروپاییان
سرزمین مادری نیایِ زبان‌های هند-ایرانی-اروپایی (به انگلیسی: Proto-Indo-European homeland) یا خاستگاه نیایِ هندواروپاییان (به انگلیسی: Urheimat of the Indo-European languages) یا خاستگاه آریاییانِ ایران و هندوستان و اروپاییانِ گویشورِ زبانهای یونانی، آلبانیایی، کلتی، لاتین، ژرمنی و اسلاوی می‌کوشد تا سرزمین نخستین این نژاد و فرهنگ و زبان نیاهندواروپایی را بازیابد. در ارائهٔ این فرضیه‌ها کوشش شده‌است تا گزارش و برداشت از یافته‌های باستان‌شناختی با داده‌های زبان-رویدادنگاری، فرهنگی، جغرافیایی و زیست شناختی برای بازسازی دنیای کهن آریاییان و اروپاییان مطابقت داشته باشد. گرچه به تازگی یافته‌هایی ژنتیکی این خاستگاه را فلات ایران (شمال غرب) شناسایی نموده‌اند.
مطالعات هندواروپایی
هندواروپایی‌گرا یک متخصص (معمولا در رشته زبان‌شناسی یا انسان‌شناسی) است که در مطالعات هندواروپایی به کار مشغول است. هندواروپایی‌گراها Indo-Europeanists اصطلاحی است که برخی کتب غربی برای نظریه پردازان زبانشناسی، که در حوزه خانواده زبان‌های هندواروپایی مطالعه می‌کنند به کار برده‌اند. زبان فارسی
زبان‌های هندواروپایی دارای حدود ۱۵۰۰ ریشه و در حدود ۲۵۰ پیشوند و در حدود ۶۰۰ پسوند هستند که با اضافه کردن پیشوندها به اصل ریشه می‌توان تعداد ۳۷۵٬۰۰۰ واژه را ساخت. هر کدام از واژه‌هایی که به این ترتیب به دست آمده‌است را می‌توان با یک پسوند ترکیب کرد. هرگاه ۳۷۵٬۰۰۰ واژه‌ای را که از ترکیب ۱۵۰۰ ریشه با ۲۵۰ پیشوند به دست آمده‌است با ۶۰۰ پسوند ترکیب کنیم، تعداد ۲۲۵٬۰۰۰٬۰۰۰ واژه به دست می‌آید. اگر همه ترکیب‌های ممکن را در زبان‌های هندواروپایی بخواهیم به‌شمار آوریم، تعداد واژه‌هایی که ممکن است وجود داشته باشد، مرز معینی ندارد و نکته قابل توجه این است که برای فهمیدن این میلیون‌ها واژه فقط نیاز به فراگرفتن ۱۵۰۰ ریشه و ۸۵۰ پیشوند و پسوند داریم، در صورتی که در یک زبان سامی برای فهمیدن دو میلیون واژه باید دست‌کم ۲۵۰۰۰ ریشه را دانست و قواعد پیچیده صرف افعال و اشتقاق را نیز فراگرفت. اساس توانایی زبان‌های هندواروپایی در یافتن واژه‌های علمی و بیان معانی است. زبان فارسی یکی از زبان‌های هندواروپایی است و دارای همان ریشه‌ها و همان پیشوندها و پسوندها است. تلفظ حروف در زبان‌های مختلف هندواروپایی متفاوت است ولی این تفاوت‌ها طبق یک روالی پیدا شده‌است. توانایی که در هر زبان هندواروپایی مانند زبان یونانی و زبان لاتین و زبان آلمانی و زبان فرانسوی و زبان انگلیسی وجود دارد، در زبان فارسی هم وجود دارد. روش علمی در این زبان‌ها مطالعه شده‌است و برای زبان فارسی به کار بردن آن‌ها بسیار ساده است. این تعداد واژه‌ها به روش اشتقاقی به وجود می‌آید و اگر روش ترکیبی و نشانه‌های اختصاری را هم اضافه کنیم واژگان بسیار بیش تری خواهیم داشت. این‌ها غیر از وندهای منسوخ و مهجور پارسی باستان است. مقدمات زبان سنسکریت (کتاب)
با وجود این، پیکرۀ اصلی هندوآریاییان در فاصلۀ سالهای ۱۷۰۰ و ۱۲۰۰ پیش از میلاد با گذر از رشته کوههای هندوکش، در شمال افغانستان کنونی، نخست به شمال غرب هند گام نهاد و سپس به تدریج مناطق شرقی و جنوبی شبه‌قارّه را نیز به تصرف خود درآورد. زبانهای هندو آریایی، مانند زبانهای ایرانی، از سه دورۀ باستان، میانه و نو گذر کرده‌اند. سنسکریت از زبانهای هند باستان است. امروزه زبان سانسکریت در مدارس دینی هندوان و تقریباً در همه دانشگاههای معتبر جهان در بخشهای هندشناسی هند و اروپا تدریس می‌شود. آریایی
بسیاری از باستان شناسان شوروی سابق بر این عقیده‌اند که خاستگاه هندوایرانی‌ها (آریایی‌ها)، وابسته به فرهنگ آندرنو، واقع در شرق دریای خزر و پیرامون دریاچهٔ آرال بوده‌است، اما هنوز به‌طور یقین نمی‌توان این فرضیه را پذیرفت. طی بررسی ژنتیکی گورهای آریایی هاپلوگروپ پدری آریایی های وارد شده به ایران و شمال هند R1a بوده که این بیانگر هم تباری آریایی ها با روس ها و اوکراینی ها و اسکاندیناویایی هاست. زبان‌های هندوآریایی میانه
زبان‌های هندوآریایی میانه یا زبان‌های هندی میانه شاخه‌ای از زبان‌های هندوآریایی می‌باشد. این گروه زبانی از تبار زبان‌های هندوآریایی باستان -چون سانسکریت ودایی- می‌باشد. همچنین زبان‌های هندواروپایی امروزی -مانند بنگالی، پنجابی و هندوستانی- نیز از تبار همین گروه زبانی‌اند. دیپاک چوپرا
دیپاک چوپرا در دهلی نو به دنیا آمد، پدر و مادر او کریشان چوپرا و پوشپا چوپرا نام داشتند. زبان مادری او پنجابی است. مردمان هندوآریایی
مردمان هندوآریایی یا هندوآریایی‌ها (Indo-Aryan peoples or the Indic peoples) گستره‌ای از مردم زبان‌های هندواروپایی هستند که به زبان‌های هندوآریایی سخن می‌گویند. جمعیت هندوآریایی‌ها بیش از یک میلیارد و چهارصد میلیون نفر است و بومی جنوب آسیا هستند. بیش‌تر آن‌ها بومی خاور و جنوب خاوری فلات ایران می‌باشند. ایشان تا کامبوج، ویتنام (پادشاهی‌های خمر و چامپا)، بالی اندونزی و فیلیپین اثرگذار بوده‌اند. مهاجران نوین در بیش‌تر قاره‌ها و کشورها اقلیت هندوآریایی را ساخته‌اند. خبرگزاری آناتولی ترکیه در اینفوگرافیکی که در ۲۹ ام ماه آوریل سال ۲۰۱۷ میلادی (اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۶ خورشیدی) به مناسبت سفر طیب اردوغان به هند تهیه کرده بود، جمعیت هند را شامل ۷۲ درصد هندوآریایی و ۲۵ درصد دراویدی برشمرده بود که بیش از ۹۵۰ میلیون نفر از مردم هند در سال ۲۰۱۷ هندوآریایی هستند. آریایی
به گفته ایگور میخایلوویچ دیاکونوف در زمانی که زبان سانسکریت نیای جمله زبان‌های هندواروپایی و هندوستان میهن اصلی اقوام هندواروپایی شمرده می‌شد، دانشمندان آریا «arya»، نامی را که هندیان باستان به خود نهاده بودند، به تمام اقوامی که به زبان‌های هندواروپایی سخن می‌گفتند، بسط دادند. بعدها ثابت شد که هندوستان میهن اصلی هندواروپاییان نیست و برعکس اقوام مزبور در دوران بالنسبه متاخری به آن‌جا آمدند و زبان سانسکریت را هم به هیج وجه نمی‌توان نیای زبان‌های هندواروپایی محسوب داشت. بدین سبب به کار بستن اصطلاح «زبان‌های آریایی» و به طریق اولی «اقوام آریایی» در مورد همه سخن‌گویان به زبان‌های هندواروپایی غیرعلمی بود. بعدها این اصطلاح را فاشیزم آلمان برگرفت و بدان معنی و اهمیت نژادی داد، حال آن که دانشمندان هرگز چنین معنایی برای آن قایل نبودند. تنها کاربرد اصطلاح «آریایی» (که آن هم چون کلمه مزبور بر اثر سوءاستفاده غیرعلمی از آن بی‌اعتبار گشته غیرمطلوب است) در بارهٔ اقوامی است، که در روزگار باستان خودشان را آریا «arya» می‌نامیدند. هندیان و ایرانیان خود را آریا «arya» می‌خواندند ولی دیده نشده‌است، که حتی اقوامی که به یکی از دیگر گروه‌ها یا خانواده‌های زبانی منتسب باشند، خویشتن را به این نام بخوانند. زبان نپالی
نپالی یک زبان هندوآریایی است که در نپال، بوتان و بخش‌هایی از هند و میانمار تکلم می‌شود. شمار گویشوران این زبان حدود ۳۰ میلیون برآورد می‌شود که ۲۲ میلیون نفرشان آن را در مقام زبان مادری تکلم می‌کنند. نپالی زبان رسمی کشور نپال و زبان مادری حدود نیمی از اهالی این کشور است. همچنین یکی از ۲۳ زبان رسمی هندوستان است که در هشتمین پیوست قانون اساسی هند احصا شده‌اند. نپالی زبان رسمی استان سیکیم و منطقه دارجلینگ در بنگال غربی است. فرم نوشتاری این زبان از سده ۱۲ پدید آمد و با خط دِوَناگَری نوشته می‌شود. زبان‌های پاهاری
زبان‌های پَهاری شاخه‌ای از زبان‌های هندوآریایی است که گویشورانش در دامنه‌های هیمالیا، از نپال تا اوتاراکند، هیماچال پرادش و جامو و کشمیر در هندوستان می‌زیند. نام این زبان‌ها ریشه در واژهٔ "پَهار" به معنای "کوهستان" دارد. زبان‌های پهاری به سه شاخهٔ مرکزی، خاوری و باختری تقسیم‌می‌شوند. بلخ
به گفته برخی از نویسندگان، باختر میهن قبایل هند و اروپایی بود که حدود ۲۵۰۰–۲۰۰۰ قبل از میلاد به جنوب غربی سوی ایران امروز و شمال غربی سوی هند و پاکستان امروزی نقل مکان کردند. که بعداً به ساتراپی‌های شمالی امپراتوری هخامنشی تبدیل شد. پیامبر زرتشت در این مناطق، جایی که خاک حاصل‌خیز بلخ توسط صحرای توران احاطه شده بود، متولد شد و اولین پیروان خود را بدست آورد. زبان که آن‌ها صحبت می‌کردند اوستایی بود، زبان قدیمی‌ترین بخشهای اوستای زرتشتی و یکی از زبان‌های قدیمی هند و اروپایی. زبان‌های هندواروپایی
زبان‌های هندو-اروپایی گروهی از زبان‌های خویشاوند هستند که از هند تا به اروپا گسترده شده‌اند. زبان‌های آسیا
خانواده‌های اصلی از نظر تعداد، هندواروپایی (هندوآریایی) و دراویدی در جنوب آسیا و چینی-تبتی در آسیای شرقی هستند. چندین خانواده دیگر در منطقه خاصی غالب هستند. زبان هندوستانی
گونه نخستین هندوستانی کنونی در قرن ۷ تا ۱۳ میلادی از زبان هندوآریایی میانه اپبرمشه در شمال هند از گویش دهلوی از گروه هندی غربی زبان‌های هندوآریایی ایجاد شده‌است که به هندی باستان معروف است. پس از ورود حکومت اداری اسلامی به شمال هند، هندی باستان وام‌واژگان بسیاری را از زبان فارسی و عربی دریافت کرد که منجر به پیشرفت آن شد. در قرن هجدهم، نسخه‌ای به شدت فارسی‌شده از هندوستانی به نام زبان اردو پدید آمد. اهمیت روزافزون زبان هندوستانی در هند استعماری و ارتباط اردو با مسلمانان، هندوها را بر آن داشت تا نسخه سانسکریت‌شدهٔ هندوستانی را به کار برند که منجر به شکل‌گیری هندی نوین معیار یک قرن پس از ایجاد اردو شد. زبان‌های آستروآسیایی
زبان‌های آستروآسیایی یا مون-خمر یک خانواده زبانی بزرگ بومی هندوچین و بخش‌هایی از هند، بنگلادش، نپال و جنوب چین هستند. امروزه ۱۱۷ میلیون گویشور زبان‌های آستروآسیایی در جهان می‌زیند. از این زبان‌ها فقط ویتنامی، خمر و مون دارای پیشینه نوشتاری طولانی و فقط ویتنامی و خمر دارای وضعیت رسمی (به ترتیب در ویتنام و کامبوج) هستند. زبان مون نیز به عنوان زبان بومی در میانمار و تایلند به رسمیت شناخته شده‌است. زبان وا نیز در میانمار زبان رسمی دفاکتوی ایالت وا است. سانتالی نیز یکی از ۲۲ زبان برنامه‌ریزی‌شده هند است. سایر زبان‌های این خانواده توسط گروه‌های اقلیتی گفتگو می‌شوند و دارای وضعیت رسمی نیستند. زبان‌های هندواروپایی
زبان‌های هندواروپایی یک خانوادهٔ زبانی متشکل از چند صد زبان و گویش هم‌ریشه است و بیشتر زبان‌های مردمان قارهٔ اروپا، آسیای میانه و شبه قاره هند از همین خانواده زبانی هستند. این خانواده در گذشته "آریایی" نامیده می‌شد. زبان‌های آراواکی
زبان‌های آراواکی یا مایپوری یکی از خانواده‌های زبانی جهان است که در میان مردم باستانی بومی جنوب آمریکا سخن گفته می‌شود. گروه‌هایی از گویشوران این زبان‌ها به آمریکای مرکزی و جزایر آنتیل بزرگ در کارائیب و باهاما در اقیانوس اطلس مهاجرت کردند. این زبان‌ها در میان همه کشورهای آمریکای جنوبی به جز اکوادور، اروگوئه و شیلی امروزی رایجند. این زبان بخشی از خانواده بزرگ‌تر و پیشنهادی بزرگ‌آراواکی است. زبان‌های هندوآریایی
زبانهای هندی از سدهی ۵ قبل از میلاد به بعد، زبانهای هندوآریایی میانه نامیده میشوند. زبانهای هندوآریایی میانه، دقیقاً بازماندهٔ هندوآریایی باستانی که ما میشناسیم نیستند. بلکه بازماندهٔ گویشهای دیگری از آن‌ها هستند. با این همه در زبان‌شناسی تطبیقی، زبانهای هندواروپایی اهمیّت فراوانی دارند. (Mayerhofer,1992:33) زبان مال پاهاریا
زبان مال پاهاریا زبانی هندوآریایی است که در هندوستان و در ایالت‌های بنگال غربی و جارکند گویشورانی دارد. گمان‌زده‌می‌شود که گویشوران این زبان در بنگلادش نیز بزیند. گویشوران مال پاهاریا از قبیله‌ای به همین نام هستند. این زبان در خطر نابودی نیست، ولی تمایلی در میان گویشوران آن در تغییر زبان به بنگالی وجوددارد. زبان‌های فینو-اوگری
زادگاه زبان‌های فینو-اوگری به درستی آشکار نیست. بیشتر، مرکز و شمال روسیه و باختر کوه‌های اورال را در زمان هزاره سوم پیش از میلاد، خاستگاه این زبان‌ها می‌انگارند. این نگره از اینجا برخاسته است که سه زبان اورالی از سه شاخه گوناگون -موردوویایی، ماری و پرمی- در کناره میانه‌های رود ولگا جای‌گرفته‌اند. از دیگرسو نام برخی گیاهان و جانوران در این زبان‌ها (نام‌هایی مانند صنوبر، کاج سیبری، صنوبر سیبری، نارون سرخ و…) با این‌جای‌انگاری همخوانی دارند. دربازسازی زبان نیافینو-اوگری وامواژه‌های بسیاری از زبان‌های هند و ایرانی به چشم می‌خورد. پیشینه درونشد این واژگان شاید به زمان زیست قوم‌های ایرانی سکاها و سرمتی‌ها در استپ‌های اوراسیا بازگردد. آناتولیایی‌های باستان
کهنترین زبان شناخته‌شده منطقه آناتولی -یعنی زبان هیتی- شاخه‌ای از زبان‌های آناتولی و هندواروپایی است. هواداران فرضیه کورگان-فرضیه‌ای که خاستگاه هندواروپاییان را استپ‌های جنوب روسیه می‌داند- وجود زبانی از این خانواده را مربوط به مهاجرت احتمالی هندواروپایی از یکی از دو راه بالکان یا قفقاز به آناتولی در هزارهٔ سوم پیش از میلاد می‌دانند. بر این اساس در کنار تخارها، این دو قوم هیتی و تخار کهنترین اقوامی‌اند که از کوچ آنها از خاستگاه نخستین هندواروپاییان اطلاع در دست است. احتمال داده می‌شود که مهاجرت این اقوام از سرزمین نخستین پیش از آشنایی هندواروپاییان با فناوری گردونه بوده‌باشد. همچنین به نظر می‌رسد که این اقوام بی‌جنگ و خونریزی در سرزمین جدید اسکان یافته باشند. هیتی‌ها در هزارهٔ دوم پیش از میلاد امپراتوری‌ای تشکیل دادند. در سده‌های بعدی آناتولی شاهد ورود اقوامی بعضاً تازنده به خاک خود شد، از جمله فریژی‌ها، بیتینی‌ها، مردمان ایرانی، یونانیان، غلاطیان، رومیان و سرانجام غزان. زبان ماپیا
ّّزبان ماپیا یک زبان منقرض شده از خانواده زبان‌های میکرونزیایی در اندونزی است. این زبان در آب‌سنگ حلقوی ماپیا صبحت می‌شد. آب‌سنگ حلقوی ماپیا در شمال ساحل پاپوآی باختری قرار دارد. مردم ماپیا زبان در سال‌های آغازین سده ۲۰ (میلادی) از میکرونزی به آب‌سنگ حلقوی ماپیا کوچ کردند و پس از آن جذب این زبان شدند. آخرین کسی که به زبان ماپیا صحبت می‌کرد در سال ۲۰۰۰ درگذشت. هم‌اکنون مردم آب‌سنگ حلقوی ماپیا، کوچ کردگان به زبان بیاک هستند. کوه آرارات
تمدن هند و یونان در پایان هزارهٔ سوم پیش از میلاد و آغاز تمدن اورارتو از این نقطه به هند و شبه جزیره بالکان منتقل شد و امروزه، می‌توان سرچشمهٔ زبان و فرهنگ هند و اروپایی را در آراتا یا سرزمین کوهستانی ارمنستان دانست. منشأ و مرکز اقلیمی زبان‌های هندواروپایی که بیش از یک سده است به منزلهٔ زبان مادر زبان‌هایی با ساختار هند و اروپایی شناخته شده، در سرزمین کوهستانی ارمنستان است. قبایل چادرنشین تُرک تبار نخستین بار در هزارهٔ دوم پس از میلاد، در اواسط قرن یازدهم، این منطقه را مورد تهاجم قرار دادند و در آن سکونت گزیدند. سلجوقیان، که در سال ۱۰۶۴ میلادی شهر آنی، پایتخت ارمنستان، را متصرف شده و اقوام ترک و کُرد محلی را به مهاجرت به سرزمین‌های حاصلخیز آن تشویق کرده بودند، جهان‌گشایی نهایی را در تابستان سال ۱۰۷۱ میلادی آغاز کردند. فهرست زبان‌های هندواروپایی
در اواخر هزاره دوم پیش از میلاد هندواروپایی میلیون‌ها نفر بودند و در منطقه جغرافیایی وسیعی در بیشتر اوراسیای غربی و جنوبی (از جمله غرب آسیای میانه) زندگی می‌کردند. در دو هزاره بعدی تعداد گویشوران زبان‌های هندواروپایی حتی فراتر هم رفت. فهرست زبان‌های هندواروپایی
برآورد می‌شود زبان نخستین مردم نیاهندواروپایی که به زبان نیاهندواروپایی معروف است، در حدود ۴۵۰۰ سال پیش از میلاد زنده بوده و از حدود سال ۴۰۰۰ پیش از میلاد از طریق مهاجرت و نفوذ فرهنگی گسترش یافته‌است. این رخداد، روند پیچیده‌ای از ترکیب یا جایگزینی جمعیت، فرهنگ‌پذیری و دگرگونی زبانی مردم را در بسیاری از مناطق غربی و جنوب اوراسیا آغاز کرد. در طی این روند بسیاری از زبان‌ها و شاخه‌های این خانواده ریشه گرفتند. زبان‌های هندواروپایی
از دیگر کسانی که در دسته‌بندی این خانواده زبانی نقش داشتند، ویلیام جونز، زبان‌شناس و خاورشناس انگلیسی بود. وی با اشاره به شباهت‌های زبان‌های سانسکریت، یونانی، و لاتین به یکدیگر نتیجه گرفت که آن‌ها بایستی از یک زبان مشترک منشأ گرفته باشند که زبان‌های پشتو، پارسی و آلمانی هم از همان زبان ریشه منشعب شده‌اند. گرچه وی ناباورانه چینی (از خانواده چینی-تبتی)، ژاپنی (شاید هم‌ریشه با ترکی) و مصری (افروآسیایی) را هم از همین خانواده می‌دانست. در برابر زبان هندوستانی _که با شاخه پذیری در آینده زبان رسمی هندوستان (هندی) و پاکستان (اردو) شد_ را از سانسکریت و حتی از این خانواده نمی‌دانست (؟) زبانهای اسلاوی را تاتاری، زبان پهلوی را از زبانهای ایرانی، و زبان اوستایی را هم‌خانواده با سانسکریت وپراکریت خواند. شاید از جمله دلایل حذف نام ایران در نامگذاری این خانواده زبانی همین بوده باشد. خانوادهٔ زبان‌های هندواروپایی یکی از خانواده‌های زبانیِ جهان و گسترده‌ترین و پرگویش‌ورترین آن‌هاست. بیشتر مردم جهانِ امروز، به‌عنوان زبان مادری یا زبان دوم، می‌توانند به یکی از زبان‌های این خانواده سخن بگویند. تاریخ ایران باستان
بر پایه گزارش مجله علمی سرشناس "نیچر"، تازه‌ترین یافته‌های ژنتیکی نشان می‌دهد نیای هندیان، ایرانیان و اروپاییانی که به زبانی همسان سخن گفته و فرهنگ همگونی داشته‌اند در سرزمین ایران و در جنوب قفقاز می‌زیسته‌اند. به وارون آنچه پیشتر قفقاز را دیواری میان زبان، فرهنگ، فناوری و مردم می‌پنداشتند، قفقاز پلی جنوبی-شمالی برای مهاجرت نخستین آریاییان به استپ‌های اوراسیا بوده و زبانی که امروز هندواروپایی می‌نامند به راستی از جنوب قفقاز در ایران به چند شاخه شده؛ شاخه ای از آن به آناتولی، دیگری بسوی هند و آن دیگر از راه قفقاز به سوی سبز دشت پونتی_کاسپی به فرهنگ یمنا (گورچالی) و سپس راه شرق اروپا را در پیش گرفته‌است. گروه کپنهاگ به سرپرستی کریستین کریستینسن(مکتب باستانشناسی دانمارک) نیز که در زمینه پیش از تاریخ اروپا و دوران مفرغ به دستاوردهای بزرگی دست یافته‌است، با رویکرد به مدارک یاد شده، از اعتبار نظریه کورگان (استپ) کاسته و جنوب قفقاز را خاستگاه احتمالی راز رام کردن اسب و زبانهای اروپایی می‌داند. در مجله اشپیگل، مصاحبه ای دراین باره از وی به چاپ رسیده‌است. زبان‌های هندواروپایی
ویلیام جونز (واژه‌شناس) در سال ۱۷۸۶ در انجمن پادشاهی بررسی‌های آسیایی در کلکته سخنرانی سرشناسی انجام داد که در زبان‌شناسی تاریخی با اهمیت به‌شمار می‌رود. فهرست زبان‌های هندواروپایی
زبان‌های هندواروپایی شامل حدود ۴۴۹ زبان هستند که توسط حدود ۳٫۵ میلیارد نفر یا تقریباً نیمی از جمعیت جهان صحبت می‌شوند. بیشتر زبان‌های اصلی متعلق به شاخه‌ها و گروه‌های زبانی اروپا و آسیای غربی و جنوبی، به خانواده زبان‌های هندواروپایی تعلق دارند؛ بنابراین، هندواروپایی از نظر تعداد گویشوران زبان مادری بزرگترین خانواده زبان در جهان است (اما نه از نظر تعداد زبان که در این زمینه در رتبه ۳ یا ۵ قرار دارد). هشت زبان از میان ده زبان بزرگ جهان از نظر تعداد گویشوران بومی، هندواروپایی هستند. یکی از این زبان‌ها، انگلیسی است که با بیش از یک میلیارد گویشور زبان دوم، به صورت دفاکتو زبان میانجی جهان است. بیشتر مردم جهانِ امروز، به‌عنوان زبان مادری یا زبان دوم، می‌توانند حداقل به یکی از زبان‌های این خانواده سخن بگویند. مهاجرت‌های هندواروپاییان
دیدگاهی دیگر این خاستگاه را جایی در میان گستره پاکستان امروزی و شمال غربی هندوستان کنونی می داند. این دیدگاه بویژه پس از یافته های باستان شناسی هاراپا مطرح گشته است. و برخی هند پژوهان و زبانشناسان و باستان شناسان گواه هایی برای آن آورده اند. فهرست زبان‌های هندواروپایی
۴۴۹ زبان هند و اروپایی مشخص شده در برآورد SIL عمدتاً زبان‌های زنده هستند. با این حال، اگر تمام زبان‌های مرده شناخته شده هندواروپایی به آن‌ها افزوده شود، تعداد آن‌ها به بیش از ۸۰۰ یا نزدیک به یک هزار می‌رسد. این فهرست شامل تمام زبان‌های زنده و مرده شناخته شده هندواروپایی است. تاریخ ایران باستان
آریائیان، مردمانی از نژاد هند و اروپایی بودند که در فلات ایران می‌زیستند. اصل مهاجرت آن‌ها مشخص نیست اما به نظر می‌رسد دشوار شدن شرایط آب و هوایی و کمبود چراگاه‌ها، از دلایل مهاجرت‌های درون سرزمینی باشد. مهاجرت آریائیان به فلات ایران فرضیه ای است که نخستین بار رومن گیرشمن، باستانشناس فرانسوی مطرح نمود و مسیر آن را از شمال به جنوب دانست. پس از او نیز ماریا گیمبوتاس، زبانشناس لیتوانیایی نظریه کورگان را در همین راستا پیش کشید که اقبال خوبی یافت؛ ولی به تازگی یافته‌هایی ژنتیک در قفقاز جنوبی (ارمنستان) بدست آمده‌است که مایه بازنگری بسیاری از دانشمندان زبانشناس و باستانشناس دربارهٔ منشأ مشترک زبان‌های هندواروپایی _که آن را نیاهندواروپایی یا پورواهندواروپایی می‌نامند_ شده‌است و با آنکه پیشتر این خاستگاه را گروهی استپ‌های اوراسیا و گروهی دیگر آناتولی می‌دانستند، پشتوانه ای نوین برای نظریه خاستگاه ایرانی و جنوب قفقاز و ارمنستان یافت شود. به گزارش هفته نامه پربازدید و سرشناس "نیو ساینتیست"، چندی پیش در ارمنستان کاوش‌هایی باستان‌شناسی رخ داده‌است که با انقلابی در بازنگری نظریه خاستگاه هندواروپاییان (آریاییان، آناتولیایی‌ها و اروپاییان) و زبان‌های هندواروپایی نظریه کهن دربارهٔ مهاجرت به فلات ایران را وارونه کرده و سویه این مسیر مهاجرتی را از ایران دانسته‌است. از آنجا که این خبر در انجمن‌های آکادمیک جهان بازتاب بسیاری داشته‌است این منبع در دو شماره پیاپی (۲۳ و ۳۰ می ۲۰۱۸) به این رویداد همانند نقطه عطفی تاریخی نگریسته، آن را واکاوی می‌نماید. زبان آنگیکا
زبان آنگیکا (अंगिका) از زبان‌های هندوآریایی است که در ایالت‌های بیهار و جارکند و بنگال غربی گویشورانی دارد. خاستگاه این زبان منطقهٔ آنگا است. آنگیکازبانان جز هند در نپال، ویتنام، کامبوج، مالزی و دیگر کشورهای آسیای جنوب شرقی نیز می‌زیند. همچنین گروه‌های بزرگی از گویشوران این زبان ساکن بریتانیا، ایالات متحده آمریکا و کشورهای عربی خلیج فارساند. زبان دهانور رای
دْهانور یا رای زبانی‌است که هندوآریاییهای نپال در بخش‌هایی از این کشور بدان سخن‌می‌رانند. این زبان عضوی از خانوادهٔ زبان‌های هندوآریایی است، ولی در هیچ یک از دسته‌بندی‌های این خانواده جای‌نمی‌گیرد. زبان فارسی
زبان‌های هندوایرانی علاوه بر زیرگروه ایرانی شامل خانواده‌های هندوآریایی و نورستانی می‌شوند که زبان‌های هندوستانی (هندی-اردو)، بنگالی، پنجابی و مراتی از شناخته‌شده‌ترین و پرگویشورترین آن‌ها به‌شمار می‌روند. خانواده بزرگ زبان‌های هندواروپایی افزون بر زبان‌های هندوایرانی شامل خانواده زبان‌های ژرمنی، رومی، بالتواسلاوی، سلتی و همچنین زبان‌های منفرد ارمنی، یونانی و آلبانیایی می‌شوند. انگلیسی، آلمانی، هلندی و سوئدی از مهم‌ترین زبان‌های ژرمنی؛ اسپانیایی، فرانسوی، ایتالیایی و پرتغالی از معروف‌ترین زبان‌های رومی؛ روسی، لهستانی، بلغاری، صربی و لیتوانیایی از مهم‌ترین زبان‌های بالتواسلاوی و ایرلندی، گیلیک اسکاتلندی و ولزی سه زبان شناخته‌شدهٔ سلتی هستند. چندین زبان مرده از جمله تخاری، هیتی، لووی و لیدیایی نیز عضوی از این خانواده بوده‌اند که هزاران سال پیش از میان رفته‌اند و صرفاً از آن‌ها آثار نوشتاری برجای مانده‌است. زبان‌های دراویدی
شمار دراویدی زبان‌ها بیش از ۲۱۵ میلیون نفر است. آن‌ها بیشتر در جنوب هند و شمال شرق سریلانکا ساکنند و در هند زبان‌هایی از این خانواده زبان رسمی ۴ استان آندراپرادش، تامیل نادو، کرالا و کارناتاکا هستند. زبان انگلیسی
زبان انگلیسی از زبان‌های هند و اروپایی (بزرگترین خانواده زبانی) و از شاخه ژرمنی غربی این خانواده است. به عنوان مثال معادل واژهٔ (father) در ژرمنی (vater)، در لاتین (pater) و در سانسکریت (pitr) است. این واژه‌ها همگی هم‌ریشه (واژه‌های مشابه در زبان‌های مختلف با ریشهٔ مشترک) هستند. پنجابی‌ها
مردم پنجابی یا پنجابی‌ها گروهی از مردم هندوآریایی زبان بومی در شبه قاره هند می‌باشند که به‌طور عمده در دو کشور هند و پاکستان و بخش‌هایی از کشمیر به سر می‌برند. همچنین شمار زیادی از پنجابی‌ها به صورت مهاجر به کشورهای دیگر رفته و در مناطق خارج از شبه قاره ساکن شده‌اند. پنجابی حدود ۴۴ درصد از جمعیت پاکستان را تشکیل می‌دهند. بیشتر پنجابی‌های پاکستان مسلمان هستند. در هندوستان تنها یک اقلیت بیست هزاری نفری مسلمان پنجابی در دهلی سکونت دارد. زبان آئینی سیک پنجابی می‌باشد و نیز گروه‌های اقلیت بودایی، مسیحی و جینی نیز در میان پنجابی‌های هندوستان وجود دارد. زبان‌های لندا
لندا یا پنجابی غربی نام دسته‌ای از زبان‌های هندوآریایی است که در پنجاب پاکستان گویشورانی دارد. این زبان‌ها از دید زبانی حد فاصل دو زبان سندی و پنجابی می‌باشند. زبان نوشتاری لندازبانان، پنجابی است. زبان‌های سرائیکی، هندکو و به‌احتمال پنجابی میرپوری زیرشاخه‌ای از این گروه زبانی‌اند.Wikipedia contributors, "Lahnda language," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lahnda_language&oldid=593161285 (accessed February 23, 2014). نژاد آریایی
مدل‌های مهاجرت هندواروپایی سناریوهای مختلف مهاجرت ماقبل تاریخ هندواروپاییان اولیه به مناطق استقرار در شمال غربی شبه قاره هند و از آنجا به شمال هند را بررسی می‌کنند. ادعای مهاجرت هندواروپاییان عمدتاً مبنا در ملاحظات زبان شناختی قرار دارد. تمام مباحث مهاجرت تاریخی نژاد هندواروپایی، امروزه، بحث‌برانگیز است. علائمی که دال بر مهاجرت گسترده باشند در مطالعه اسکلتها یافت نشده‌است. زبان هندی
هندی در سطح ایالتی در ایالت‌های بیهار، چتیسگر، هاریانا، هیماچال پرادش، جارکند، مادیا پرادش، میزورام، راجستان، اوتار پرادش و اوتاراکند رسمی است. هندی همچنین در بنگال غربی در مناطقی که بیش از ۱۰٪ از اهالی آن‌ها هندی‌زبان هستند نیز یکی از زبان‌های رسمی است. هرکدام از این ایالت‌ها ممکن است یک «زبان رسمی» دیگر نیز داشته باشند. برای مثال، در اوتار پرادش اردو نیز رسمی است. هندی همچنین در قلمروهای اتحادیه دهلی، جزایر آندامان و نیکوبار و دادرا و نگر حویلی و دامان و دیو نیز عنوان زبان رسمی را دارد. بالت‌ها
بالت‌ها قبیله‌هایی هندواروپایی بودند که در کرانه‌های جنوب خاوری دریای بالتیک و در شمال رودهای دنیپر و دائوگاوا و کرانه‌های خاوری رود ویستولا می‌زیستند. به دلیل ساختار گیتاشناسانهٔ محل استقرار بالت‌ها که پوشیده از مرداب‌ها و دریاچه‌ها بوده‌است، این مردمان به نوعی انزوای جغرافیایی دچار شدند که سبب‌شده‌است تا برخی ویژگی‌های زبان نخستین هندواروپایی در نزدشان باقی‌مانده‌است. مهاجرت آریایی‌ها به فلات ایران
اصطلاح تازهٔ هندوایرانی و لقب باستانی آریایی بر گروه‌های قومی-زبانی معینی از اقوام گوناگون هند و اروپایی زبان اطلاق شده‌است که زمان دراز در جنوب شرقی زیستگاه هندواروپائیان در ناحیه‌ای که از شرق به دریاچه بالخاش و از غرب به نواحی غربی ولگا گسترش داشته، کنار یکدیگر می‌زیسته‌اند. آنان زبانی تقریباً واحد و دین و آئینی ساده و تا حد زیادی هماهنگ داشته‌اند. آریائی‌ها یا هندوایرانیان مرکب از سه دستهٔ مهم بودند: زبان فارسی
زبان فارسی در زمرهٔ زبان‌های هندواروپایی قرار دارد و بسیاری از واژه‌های فارسی نو از زبان نیاهندواروپایی ریشه گرفته‌اند. زبان فارسی برای ساختن واژه‌های جدید از ریشهٔ کلمات، به صورت گسترده، از روش‌های واژه‌سازی، به ویژه وندافزایی و ترکیب، استفاده می‌کند. همچنین، زبان فارسی ارتباط قابل توجهی با زبان‌های دیگر داشته که باعث ورود وام‌واژگان بسیاری به این زبان شده‌است. زبان نیاهندوایرانی
زبان هند و ایرانی تنها شاخه‌ای از زبان‌های هندواروپایی است که به دوره مشترک تحول پس از جدایی اقوام هند و اروپایی متکی است و شاهدی مستقیم وجود آن را اثبات می‌کند. این شاهد همان نام آریایی است که هم ایرانیانم و هم هند و آریاییان بر خود اطلاق می‌کردند. زبان هندو ایرانی گویش پیش هند و آریایی را نیز در بر می‌گیرد، اما مدارک بازمانده از این گویش به حدی کم است که در بازسازی زبان هندوایرانی عملاً تأثیر مهمی ندارد. فرضیه کورگان
فرضیهٔ کورگان (به انگلیسی: Kurgan hypothesis) یکی از فرضیه‌ها در باب خاستگاه نیاهندواروپاییان است. این فرضیه گرچه در میان فرضیه‌های موجود در این زمینه یکی از شناخته‌شده‌ترین هاست، ولی هنوز هم دربارهٔ آن اختلاف نظر است. به تازگی نیز یافته های دانش ژنتیک مسیر وارونه ای را برای مهاجرت هندواروپایی ها از فلات ایران در جنوب قفقاز به فرهنگ یمنا (گورچالی) پیش چشم به نمایش گذاشته اند که گروهی از باستانشناسان مکتب کپنهاگ همچون کریستین کریستینسن با پذیرش فرضیه کورگان، آن را تنها گامی پس از فرهنگ جنوب قفقاز و ایران دانسته اند. رایش از دانشمندان ژنتیک دراین باره نظرات مشابهی ارائه داده است. گرچه برپایهٔ این فرضیه، صاحبان فرهنگ کورگان در استپ‌های پونتیک، همانا گویشوران زبان نیا-هندواروپایی بوده‌اند؛ رایش بر پایه داده های ژنتیک آناتولیایی های آریایی تبار را مهاجران از استپ نمی داند؛ بدین گونه ایران کنونی را خاستگاه و جایگاه جدایی هندی ها به شرق، اروپایی ها به شمال از راه قفقاز و فرهنگ یمنا (گورچالی) و آناتولیایی ها به غرب می داند. حتی میتانی ها هم (از ملل کهن که با هیتی ها رویارو شدند) به زبانی مانند آریاییان هند از ایزدان خود سخن می گفتند. پیشینه زبان فارسی
از سال ۱۸۴۳ در شبه‌قاره انگلیسی و هندوستانی به مرور جایگزی فارسی شدند. شواهد تأثیر تاریخی فارسی در آنجا را می‌توان در میزان تأثیر آن بر زبان‌های شبه‌قاره هند دید. وام‌واژگان فارسی هنوز هم در برخی از زبان‌های هندوآریایی، به ویژه اردو (یا همان هندوستانی)، پنجابی، کشمیری و سندی، یافت می‌شوند. جمعیت کوچکی از زرتشیان ایرانی نیز در هند وجود دارند که ایرانی نامیده می‌شوند و در سده نوزدهم برای فرار از اعدام‌های مذهبی در ایران قاجاری بدان جا پناه برده‌اند. آن‌ها نیز به گویشی از فارسی سخن می‌گویند. خاستگاه نیاهندواروپاییان
دیدگاه خاستگاه ایرانی هندواروپاییان (فرضیه ایرانی)، نظریه‌ای است که بتازگی یافته‌های ژنتیکی همراستای آن یافت شده‌است، خاستگاه آریایی‌های هندوایران واروپاییان _که به نامگذاری یک پزشک و فیزیکدان انگلیسی، توماس یانگ، در سال ۱۸۱۳ هندواروپایی نامیده شدند_ سرزمین باستانی ایران (فلات ایران و مردمان بومی آن) است و تیره‌های گوناگون از هندیان و اروپاییان و ایرانیان از همین پهنه به هر سو مهاجرت کرده و با بومیان آن جا همزیستی و آمیزش نموده و جایگزین شده‌اند. هفته نامه "نیو" "ساینتیست" در دو شماره پیاپی خود به این نظریه پرداخته‌است. کالین باراس در مقاله ای با این نام: پرگویشورترین زبانهای جهان شاید از ایران باستان برخاسته باشند؛ به شواهدی که به تازگی دربارهٔ ژنتیک جنوب قفقاز بدست آمده‌است می‌پردازد. در شماره نخست (۱۳ می ۲۰۱۸) به کلیاتی دراین باره پرداخته و در شماره دیگر (۳۰ می ۲۰۱۸) به شواهدی از ژنتیک می‌پردازد. زبان نیاهندواروپایی
دیدگاه دیگری خاستگاه آریاییان (هندواروپاییان) را سرزمین ایران می داند. به گزارش هفته نامه پربازدید و سرشناس "نیو ساینتیست"، چندی پیش در ارمنستان کاوش هایی باستان شناسی رخ داده است که با انقلابی در بازنگری نظریه خاستگاه هندواروپاییان (آریاییان، آناتولیایی ها و اروپاییان) و زبان های هندواروپایی نظریه کهن درباره مهاجرت به فلات ایران را وارونه کرده و سویه این مسیر مهاجرتی را از ایران دانسته است. دیوید رایش از دانشمندان برجسته ژنتیک، بر پایه یافته های ژنتیکی تازه از ارمنستان، مانند بسیاری از زبانشناسان و باستان شناسان، در دیدگاه خود _که پیش از این بر پایه فرضیه کورگان استوار بود_ بازنگری نموده و این خاستگاه را ایران کنونی و ارمنستان می داند. وی می افزاید: از ۷۰۰۰ تا ۵۰۰۰ سال پیش شارش جمعیت انبوهی از نژاد آریایی (ایرانی-هندی-اروپایی) را به دشت های اوراسیا می بینیم که در فرهنگ یمنا (گورچالی) تبلور یافته اند. از آنجا که این خبر در انجمن های آکادمیک جهان بازتاب بسیاری داشته است این منبع در دو شماره پیاپی (۲۳ و ۳۰ می ۲۰۱۸) به این رویداد همانند نقطه عطفی تاریخی نگریسته، آن را واکاوی می نماید. پس از به میان آمدن این نظریه برای نخستین بار (۱۹۸۰)، از رویکرد ایران پژوهان برخوردار شد. این دیدگاه با بررسی تطبیقی یافته های دیرین-اقلیم شناسی (آب و هواشناسی)، زبانشناسی تاریخی و سنجشی، ژنتیکی، باستان شناسی پیش از تاریخ و نوشته های تاریخی این دیدگاه را واکاوی می نماید. اکنون به تازگی یافته هایی ژنتیک در جنوب قفقاز همخوانی این دیدگاه را پیش چشم نمودار کرده و مایه بازنگری برخی از هواداران سرشناس فرضیه کورگان شده است. کریستین کریستینسن از باستان شناسان نامدار اروپایی به همراه دیگر اعضای مکتب باستانشناسی دانمارک، نظریه کورگان را با همه رواج و پذیرفتگی آن، تنها گامی پس از ایران و جنوب قفقاز می داند و بر این باور است که فرهنگ یمنا (گورچالی) راهی برای گسترش زبان پوروا-هندوآناتولیایی به اروپا و سبزدشت های اوراسیا بوده است.. خاستگاه نیاهندواروپاییان
در نسخه اخیر مجله مطالعات هندواروپایی (زمستان ۲۰۱۹)، محقق روسی الکساندر کوزینتسف، ضمن اشاره به آخرین تحقیقات صورت گرفته در خصوص خاستگاه مردمان هندواروپایی، به وجود فرهنگ هندواورالی در جنوب ترکمنستان و شمال ایران اشاره کرده و چنین بیان می‌کند که آنان با حرکت به سمت غرب جدا شده و در شمال غربی ایران و آذربایجان استقرار یافته‌است و این منطقه خاستگاه این خانواده زبانی و فرهنگ وابسته به آن است. زبان نیاهندواروپایی سپس به دو شاخه «نیاآناتولیایی» و «نیاهندواروپایی پسین» تقسیم شده که شاخه نیاآناتولیایی به سمت آناتولی و نیاهندواروپایی پسین از راه قفقاز به سمت استپهای روسیه حرکت کرده‌است. زبان‌های هندوآریایی مرکزی
زبان‌های هندوآریایی مرکزی یا زبان‌های هندی نام دستهٔ بزرگی از زبان‌های هندوآریایی است که با تفاوت‌هایی در بخش شمالی هندوستان مورد استفاده قرار می‌گیرد. زبان‌های هندی مرکزی از تبار پراکریت می‌باشند و دو زبان اردو و هندی که زبان‌های رسمی پاکستان و هند هستند، از اعضای این مجموعه‌اند. زبان‌های هندی به دو شاخهٔ خاوری و باختری بخش‌بندی می‌شوند. شاخهٔ باختری تکامل‌یافتهٔ اپبرمشه می‌باشد. ریشه‌شناسی
فارسی و انگلیسی به عنوان دو زبان هندواروپایی واژگان زیادی از زبان نیاکانی هندواروپایی به ارث برده‌اند. بسیاری از این واژگان مشابه شکل مشابهی نیز دارند. برای مثال: فارسی (مادَر) و انگلیسی (مادِر)، فارسی (پدَر) و انگلیسی (فادِر)، فارسی (بَرادَر) و انگلیسی (بِرادِر)، فارسی (نام) و انگلیسی (نِیم). رخیشاپور
رخیشاپور () سایت باستان‌شناسی ای واقع در هاریانا هندوستان است. این ایستگاه باستانشناسی از این لحاظ اهمیت دارد که، آزمایش‌های DNA ای که روی یک اسکلت انجام شد، و نتایج اعلام شدهٔ آن در سپتامبر ۲۰۱۸، نشان می‌دهد که DNA یافت شده هیچ گونه اثری از اصل و نسب استپ را شامل نمی‌شود، که این مطلب احتمالاً مطابق با نظریه مهاجرت آریایی هاست، که می‌گوید هندوآریایی‌ها پس از آن از استپ‌ها به هند مهاجرت کردند که تمدن هاراپا کم و بیش شروع به فروپاشی کرده بود. زبان‌های هندوآریایی میانه
زبان‌های هندواروپایی میانه میان سال‌های ۵۰۰ پیش از میلاد تا ۱۰۰۰ میلادی رواج داشته‌اند و بیشتر به سه دستهٔ زیر بخش‌می‌شوند:Wikipedia contributors, "Middle Indo-Aryan languages," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Middle_Indo-Aryan_languages&oldid=489879485 (accessed September 10, 2012). زبان‌های هندواروپایی
بخشی از این سخنرانی چنین است: «زبان سانسکریت پیشینهٔ باستانی‌اش هرچه باشد ساختاری شگفت‌انگیز دارد، پیشرفته تر از یونانی است، سترگ‌تر از لاتین است و آراسته تر از هر دوی آنهاست؛ بااین‌همه، هر دو، هم در ریشه‌های فعل و هم در ساختهای دستوری، همسانی و نزدیکی بسیار بیشتر از آن دارد که تنها وابسته به بخت بتواند بوده‌باشد؛ شباهتی چندان نزدیک و چنان قوی که هیچ واژه‌شناس تاریخی نمی‌تواند به سنجش و آزمونِ سانسکریت و یونانی و لاتین بپردازد و آنگاه بدین نکته باور نیاورد که این هر سه می‌باید از سرچشمه‌ای یگانه برخاسته باشند؛ سرچشمه‌ای که شاید دیگر اکنون موجود نباشد. نشانه‌های دیگری هم هست، هرچند نه بدان محکمی، که براساس آن می‌توان چنین فرض کرد که زبان‌های گوتیک و سِلتی و فارسی نیز خاستگاهی یگانه با سانسکریت دارند.» زبان لیدیایی
زبان لیدیایی از زبان‌های مرده خانواده زبانی زبان‌های هندواروپایی و از شاخه زبان‌های آناتولی آن است. گویشوران این زبان در لیدیا در آناتولی غربی که امروزه در خاک ترکیه جای گرفته است، بوده اَند. آثار به جای مانده از این زبان بیش از هزار اثر شامل سنگ‌نبشته‌ها ٬ نوشته‌های روی سکه و نقاشی‌های گوناگون است. ایران‌شناسی
اصطلاح «هندواروپایی» را نخستین بار توماس یانگ انگلیسی در سال ۱۸۱۳ م برای این خانواده پیشنهاد کرد. پس از مدتی، زبان‌شناس برجسته آلمانی، فرانتس بوپ (۱۷۹۱–۱۸۶۷ م؛ پدر زبانشناسی هندواروپایی و بنیان‌گذار زبان‌شناسی تطبیقی) نخستین کتاب مهم را در زمینه زبان‌شناسی تطبیقی هنداروپایی در سال ۱۸۱۶ م با نام «دربارهٔ نظام صرف فعل سنسکریت» در مقایسه با یونانی، لاتینی، فارسی و آلمانی منتشر کرد. بوپ در این کتاب نشان داد که زبان‌های یونانی و لاتین و فارسی و ژرمنی از یک خانواده‌اند. دیگر کتاب مهم او، که نخستین دستور تطبیقی زبان‌های هنداروپایی است، با نام «دستور تطبیقی سنسکریت، زند (اوستایی)، یونانی، لاتینی، لیتوانیایی، اسلاوی کهن، گوتی و آلمانی» در سال‌های ۱۸۳۳ م تا ۱۸۵۲ م منتشر شد. کنراد مالت-برن، جغرافی‌دان فرانسوی دانمارکی‌تبار در ۱۸۱۰ م اصطلاح «هندوژرمنی» را برای برابری با «هندواروپایی» ساخت که از کناره‌های رود گنگ تا سواحل ایسلند رواج دارد. مردمان بنگالی
بنگالی (), یا مردم بنگال گروهی نژادی از مردمان هندوآریایی هستند که بومی ناحیهٔ بنگال در جنوب آسیا اند، به‌طور خاص در بخش خاوری شبه‌قاره هند زندگی می‌کنند که امروزه به نام بنگلادش و ایالاتی از هند شامل بنگال غربی، تریپورا و آسام شناخته می‌شود. این مردم زبان‌شان بنگالی است که یک زبان از خانواده هندوآریایی است. واژه بنگالی گاهی در اشاره به اتباع کشور بنگلادش می‌باشد. زبان‌های هندواروپایی
گفتار جونز بر خویشاوندی زبان‌های سانسکریت، لاتین، یونانی و زبان‌های ژرمنی، سِلتی و زبان فارسی، روش تازه‌ای را در بررسیهای زبان‌شناسی پدیدآورد؛ گرچه حذف آگاهانه زبان هندوستانی، زبان‌های اسلاوی و پهلوی، رده‌بندی اوستایی همچون لهجه ای از سانسکریت یا پراکریت و جای دادن زبان‌های چینی، ژاپنی و مصری در خانواده هندواروپایی، امروزه همچنان شگفتی هر زبانشناسی را برمی‌انگیزد. زبان نیاهندوایرانی
زبان هندو ایرانی تنها شاخه‌ای از زبانه‌های هندواروپایی است که به دوره مشترک تحول پس از جدایی اقوام هند و اروپایی متکی است و شاهدی مستقیم وجود آن را اثبات می‌کند. این شاهد همان نام آریایی است که هم ایرانی‌ها و هم هندو آریایی‌ها بر خود اطلاق می‌کردند. زبان هندوایرانی گویش پیش هندوآریایی نیز در بر می‌گیرد. اما مدارک بازمانده از این گویش به حدی کم است که در بازسازی زبان هند و ایرانی عملاً تأثیر مهمی ندارد. خاستگاه نیاهندواروپاییان
از لحاظ وام‌گیری و تبادل واژگان نیز می‌بینیم به جز زبانهای سامی و سومری که ارتباطشان با زبان نیاهندواروپایی به نوعی اثبات شده‌است، تعداد قابل توجهی واژگان مشابه بین زبان نیاهندواروپایی و ایلامی نیز وجود دارد، به‌طور مثال واژه ایلامی pat «پا» مشابه با واژه pṓd* به همین معنا در زبان نیاهندواروپایی است، یا به‌طور خاص تر، می‌بینیم ani و ni در هر دو زبان پیشوند منفی ساز هستند، یا برخی ضمائر مثل hi (سوم شخص مفرد) و –t و tu (دوم شخص مفرد) شباهت بسیاری به یکدیگر دارند. برخی افعال زبان ساختگیِ نیاهندواروپایی و ایلامی نیز مشابهت زیادی دارند، به‌طور مثال ایلامی pari «رفتن» و نیاهندواروپایی per* «رفتن، عبور کردن» یا ایلامی du «گرفتن» و نیاهندواورپایی deh₃* «دادن، گرفتن»، البته در برخی موارد مثل همین واژه اخیر معانی واژگان هیتی و دیگر زبانهای آناتولیایی به ایلامی نزدیکتر هستند. زبان هندکو
هندکو (هندکو) زبانی‌است که در شمال باختری پنجاب پاکستان از سوی پشتوها و غیرپشتون‌ها بدان سخن رانده می‌شود. هندکو ششمین زبان منطقه‌ای پاکستان است و به زبان‌های لندا وابسته است. جز پشتوها مردمان هندکی افغانستان نیز بدین زبان سخن می‌رانند. گویشوران بدین زبان از تیره‌های چندی‌اند و هندکو وابسته به قومیت ویژه‌ای نیست. فرهنگ هندوپارسی
فرهنگ هندوایرانی یا فرهنگ هندوپارسی (Indo-Persian culture)، اشاره به آن دسته از جنبه‌های فرهنگ فارسی/ایرانی است که ادغام یا جذب فرهنگ مردم شبه‌قارهٔ هند و به‌خصوص پاکستان امروزی شده‌است. بسیاری از نام‌های مردمان شبه قاره هند شامل هند، پاکستان و بنگلادش برگرفته شده از زبان پارسی یا نام‌های عربی راه یافته از زبان پارسی است. واژگان بسیاری از زبان پارسی در زبان‌های کشور هند، پاکستان، بنگلادش و به میزان کم تری در زبان برمه ای وجود دارد. زبان نیاهندواروپایی
دیدگاه دیگر ادعا می‌کند ریشهٔ این خانوادهٔ زبانی به ۸٬۰۰۰ تا ۹٬۵۰۰ سال پیش و به منطقهٔ آناتولی بازمی‌گردد. این دیدگاه که در زمان پیش کشیدن آن (۱۹۸۷) رویکرد یافت، در بنیاد، برگرفته از بازه ای زمانی بدنبال موجی از یافته‌های باستان‌شناسی دربارهٔ شکوفایی فرهنگی هیتی‌ها است و اینکه آنان را آورندهٔ فن گداختِ آهن به خاورمیانه و ارابه (گردونه)های برتر در گسترهٔ جنگ‌ها و دارندهٔ نخستین الفبای هیروگلیف به‌دست‌آمده تاکنون از آریایی‌ها می‌دانند، و با پیشرفت و گسترش کشاورزی از روی پیشرفت فن فلزکاری و در پی آن، ساخت ابزار کشاورزی کارآمدتر و افزایش فراورده‌های کشاورزی، و به دنبال آن، شتاب‌گیری افزایش جمعیت، این زبان نیز گسترش یافته‌است و هیتی‌ها هم در کنار میتانی‌ها و لووی‌ها و دیگر مردمان آناتولی از چنین توانش تاریخی‌ای برخوردار بوده‌اند. پس خاستگاه آریایی‌ها همین فلات بوده‌است. در سال ۲۰۰۳ پژوهشی منتشر شد که با بررسی ۸۷ زبان، زمان جدایی زبان هیتی را در رده نخستین زبان جداشونده آریایی و هندواروپایی با تاریخی میانه ۹۸۰۰ تا ۷۸۰۰ سال پیش، هماهنگ با فرضیه آناتولی می دانست. کنراد مالت برون
از آشناترین کارهای وی، برای نخستین بار (۱۸۱۰) نامگذاری خانواده بزرگ زبان‌هایی که امروزه هندواروپایی، آریایی و هندوآناتولیایی هم خوانده می‌شوند، به نام هندوژرمنی بود که نخست به فرانسوی به کار برد و سپس آلمانی آن روایی یافت؛ نامی که امروزه نیز در زبان علمی استاندارد آلمانی بدان خوانده می‌شوند. سه سال پس از وی پزشک و فیزیکدان انگلیسی، توماس یانگ همین خانواده زبانی را "هندواروپایی"، و دو سال بعد زبانشناس دانمارکی، راسموس راسک، به یاد یافث برادر سام در آیین یهود، "یافثی" نامید. کمی دیگر از سوی زبانشناس آلمانی، فریدریش اشمیتهنر "زبان‌های هندی-توتی"و دیگر زبانشناس آلمانی و پیشگام در گویش‌شناسی، فریدریش پوت، "هندوکِلتی (هندوسلتی)" نیز نام گرفت. فیلسوف و زبانشناس آلمانی، ویلهلم فون هومبولت "زبان‌های سانسکریتی" نامید و زبانشناس پیشگام ایتالیایی، گراتسیادیو ایسایا آسکولی، نام "آریااروپایی" را انتخاب نمود. سرانجام ماکس مولر، زبانشناس، خاورشناس و بنیادگذار هندپژوهی نوین آنها را خانواده زبان‌های آریایی نامید. کمی پس از وی نیز زبانشناس بلژیکی اونوره شَوه نام "آریاک" (آریایی) را برگزید. از آنجا که این واژه را کنت دو گوبینو در کتابی نامدار و پرسروصدا دربارهٔ یکسان نبودن نژادها (۱۸۵۴) به کار برد و در آینده، ریشه پیدایش جهان بینی نژادپرستانه و نازی‌ها و فاشیسم را به اندیشه‌های وی پیوند دادند، پس از شکست آلمان در جنگ دوم جهانی در سالهای پایانی سده بیستم، به گونه تابویی سیاسی-فرهنگی با آن برخورد گردید و انجمن‌های دانشگاهی و پژوهشی نیز این رویه را ناگزیر پیمودند. زبان‌های هندواروپایی
در مورد خاستگاه خانوادهٔ زبان هندو-اروپایی چند فرضیهٔ رقیب وجود دارد. دیدگاه نوینی بر پایه تازه‌ترین یافته‌های ژنتیک در حیطه باستانشناسی این خاستگاه را ایران می‌داند. ریشه‌شناسی
برای نمونه: پدرخدای هندواروپایی به نام‌های گوناگون: زئوس، ژوپیتر، دیائوس پیتا، دوا، وجود دارد. از دید مولر همهٔ این نام‌ها به یک نام می‌رسید: دیائوس؛ که از آن هم معنای درخشندگی یا درخشان برمی‌آید؛ که همگی از ساختار نخستین دئوس‌پاتر جدا شده‌اند و تشبیهات و کنایه‌ها (درخشندگی یا درخشان) دارای شخصیت و جاندار می‌شوند . در مورد منشأ مشترک ریشه‌شناسی واژه‌های زبان‌های آریایی مثال‌های متعددی وجود دارد که به چند مورد اشاره می‌شود: زبان مساپی
زبان مِساپی () از زبان‌های هندواروپایی است که در قدیم در جنوب خاوری ایتالیا، در منطقه پولیا، رایج بوده اما بعداً منقرض شده است. سه طایفه یاپیگی ساکن این منطقه، یعنی مساپی‌ها، پئوکتی‌ها و دائونی‌ها به این زبان سخن می‌گفتند. از زبان مساپی حدود ۳۰۰ سنگ‌نوشته به‌جا مانده که تاریخ آن‌ها بین سده‌های ششم تا یکم پیش از میلاد است. زبان‌های هندواروپایی
مهم‌ترین نکته آن است که هیچ تناسبی میان پیشینه منابع بازسازی این زبان در نظرگرفته نشده‌است. برای نمونه با نگاه به دیرینگی زبان یونانی که پیشینه آن به بیش از ۲۸۰۰ سال پیش (دربارهٔ ایلیاد و اودیسه) نمی‌رسد، زبان هیتیایی که سنگ نبشته‌های آن وابسته به ۳۶۰۰ سال پیش بوده، ریگ ودای سانسکریت که زبان آن را به ۴۰۰۰ پیش پیوند می‌دهند، ژرمنی را که کهنترین زبان آن گوتی است و دیرین‌ترین نوشته آن به سده ششم میلادی بازمی‌گردد و زبان فرانسوی که از لاتین عامیانه برگرفته شده‌است، نمی‌توانند در کنار هم زبانی را بسازند که در یک زمان به آن گفتگو می‌شده و سپس به شاخه‌های گوناگونی انجامیده، چرا که زمان این شاخه پذیری در ساخت دستور و واژگان هر یک از زبان‌ها کارایی دارد. مهاجرت‌های هندواروپاییان
هندوایرانیان قومی بوده‌اند که به یکی از زبان‌های خانوادهٔ زبان‌های هندوایرانی تکلم می‌کرده‌اند. اینان شامل هندوآریاییان، مردمان ایرانی، داردی‌ها و مردمان نورستانی می‌شوند. فرهنگ‌های سینتاشا و سپس‌تر آندرونوو را مربوط بدیشان دانسته‌اند. خاستگاه آغازین آنان را نیز جلگه اوراسیا، از غرب محدود به رود اورال و از شرق هم‌مرز تیان شان دانسته‌اند. در آینده هندوایرانی‌ها وارد فرهنگ بلخ-مرو شدند. در آینده مهاجرت هندوایرانی‌ها دو موج را شامل شد. موجی که به سوی شامات رهسپار شدند و دولت میتانی را پایه‌ریختند، و موج دیگر که با مردمان ودایی مطابقت دارند و راه جنوب شرق را در پیش گرفتند. جدایی هندیان از ایرانیان در پیرامون ۲۸۰۰ تا ۲۶۰۰ پیش از میلاد رخ‌داده است.Wikipedia contributors, "Indo-European migrations," Wikipedia, The Free Encyclopedia, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Indo-European_migrations&oldid=712857582 (accessed April 4, 2016). ۱۱۶۵ (خورشیدی)
۱۱۶۵ هزار و صد و شصت و پنجمین سال هجری خورشیدی است. تا سدهٔ دوازدهم خورشیدی کسی از وجود خانوادهٔ زبان‌های هندواروپایی باخبر نبود تا اینکه ویلیام جونز زبان‌شناس و خاورشناس انگلیسی این خانوادهٔ زبانی را کشف کرد. وی در همین سال اعلام کرد: «سنسکریت و یونانی و لاتینی از اصلی که شاید اکنون وجود ندارد، منشعب شده‌اند ... و امکان دارد که زبان‌های آلمانی و سلتی و فارسی از همان اصلی منشعب شده باشند که سنسکریت از آن منشعب شده است.» کمربند زبان هندی
کمربند زبان هندی () کمربند هندی یا قلب سرزمین زبان هندی یا هندی پتی، یک منطقه زبانی است که شامل بخش‌هایی از شمال، مرکزی، شرقی و غربی هند است که در آن زبان هندی (و زبان‌ها و گویش‌های مختلفی که در زیر آن گروه‌بندی شده‌اند) به‌طور گسترده صحبت می‌شود. کمربند هندی گاهی اوقات برای اشاره به نه ایالت هندی نیز استفاده می‌شود که زبان رسمی آن‌ها هندی است و اکثریت هندی زبان دارند، یعنی بیهار، چاتیسگر، هاریانا، هیماچال پرادش، جارکند، مادیا پرادش، راجستان، اوتاراکند، اوتار پرادش و پایتخت سرزمین یعنی منطقه دهلی. برخی از نویسندگان مسلمان نیز از آن به عنوان کمربند هندی-اردو یاد می‌کنند. زبان
زبان‌ها در گروه‌هایی به نام خانواده زبانی طبقه‌بندی می‌شوند. زبان‌هایی که در یک خانواده، قرار می‌گیرند، از یک زبان مشترک، ریشه گرفته‌اند. زبان‌های هندواروپایی پرگویش‌ورترین خانواده زبانی در جهان امروز است که زبان فارسی نیز به آن، تعلق دارد. خانواده‌های آفریقایی-آسیایی (شامل زبان‌های سامی)، زبان‌های چینی-تبتی و بانتو از دیگر خانواده‌های مهم زبانی هستند. زبان نیاهندواروپایی
در تلاشی آغازین، مارکوس زوئریوس وان بوکس هورن زبانشناس و دانشمند هلندی بود که زبانی پیشگام را مادر برخی زبانهای آسیایی و اروپایی دانست و آن را زبان سکایی شناسایی کرد. این سرآغازی بر دانش زبانشناسی بر پایه جستجو برای بازسازی یا کشف یک زبان مشترک بود. در سال ۱۶۴۷ این اندیشه پیش کشیده شد و زبان سکایی سرچشمه یگانه یک خانواده زبانی به شمار آمد. این خانواده عبارت بود از: هلندی، آلبانیایی، یونانی، لاتین، فارسی و آلمانی. در ۱۶۵۴ او زبانهای اسلاوی، سلتی و بالتیک را هم به این خانواده افزود. دو سده پس از این، یکی از جغرافیدانان نامدار و از پژوهشگرانِ دانمارکی به نام کنراد مالت برون که نقشی اساسی در گسترش این دانش دارد، نامِ هندوژرمنی("Indogermanisch") را در سال ۱۸۱۰ برای این مفهوم به کار برد؛ نخست به فرانسوی به کار برد و سپس آلمانی آن روایی یافت؛ نامی که امروزه نیز در زبان علمی استاندارد آلمانی بدان خوانده می‌شوند. سه سال پس از مالت-برون، یک پزشک و فیزیکدان انگلیسی، توماس یانگ همین خانواده زبانی را "هندواروپایی"، و دو سال بعد زبانشناس دانمارکی، راسموس راسک، به یاد یافث برادر سام در آیین یهود، "یافثی" نامید. کمی دیگر از سوی زبانشناس آلمانی، فریدریش اشمیتهنر "زبان‌های هندی-توتی" و دیگر زبانشناس آلمانی و پیشگام در گویش‌شناسی، فریدریش پوت، "هندوکِلتی (هندوسلتی)" نیز نام گرفت. فیلسوف و زبانشناس آلمانی، ویلهلم فون هومبولت "زبان‌های سانسکریتی" نامید و زبانشناس پیشگام ایتالیایی، گراتسیادیو ایسایا آسکولی، نام "آریااروپایی" را انتخاب نمود. سرانجام ماکس مولر، زبانشناس، خاورشناس و بنیادگذار هندپژوهی نوین آنها را خانواده زبان‌های آریایی نامید. کمی پس از وی نیز زبانشناس بلژیکی اونوره شَوه نام "آریاک" (آریایی) را برگزید. از آنجا که این واژه را کنت دو گوبینو در کتابی نامدار و پرسروصدا دربارهٔ یکسان نبودن نژادها (۱۸۵۴) به کار برد و در آینده، ریشه پیدایش جهان بینی نژادپرستانه و نازی‌ها و فاشیسم را به اندیشه‌های وی پیوند دادند، پس از شکست آلمان در جنگ دوم جهانی در سالهای پایانی سده بیستم، به گونه تابویی سیاسی-فرهنگی با آن برخورد گردید و انجمن‌های دانشگاهی و پژوهشی نیز این رویه را ناگزیر پیمودند.، زبان نامبرده نیای فرضی زبان‌های هندواروپایی است که، نیای مردمان ایرانی، آریاییان هند، آناتولیایی‌های باستان (مانند لوویان، لیدیان، هیتیان و ...) و آریاییان اروپا با آن گفتگو می‌کردند. هرچند از پذیرش وجود این زبان در میان زبان‌شناسان یک سده می‌گذرد، اما در شیوه بازسازی آن اختلاف وجود دارد. زبان نیاهندواروپایی
دیدگاهی دیگر این خاستگاه را جایی در میان گستره پاکستان امروزی و شمال غربی هندوستان کنونی می داند. این دیدگاه بویژه پس از یافته های باستان شناسی هاراپا مطرح گشته است. و برخی هند پژوهان و زبانشناسان و باستان شناسان گواه هایی برای آن آورده اند. خاستگاه نیاهندواروپاییان
در حدود اوایل هزاره پنجم پیش از میلاد، وضعیت بطرز دیگری تغییر کرد. انقراض تعداد زیادی از گونه‌های حیوانی بزرگ که در مناطق Ba و U می‌زیستند وضعیت را برای ساکنان این مناطق در شرایط سختی قرار داد. از طرف دیگر، سکونتگاه‌های منطقه X با شیوهٔ زندگی عصر نوسنگی (Neolithic) تطابق پیدا کرده بود، ترکیب کشت محصولات و کشاورزی با استفاده از حیوانات، موفقیت بیشتری را برای این مردم ایجاد نمود. اینجا کالوی ویک، بحث اصلی خود را ارائه می‌دهد. بر طبق فرضیه اش؛ در بین کشاورزان اولیه ای که از یونان و بالکان آمده بودند، مردم هندواروپایی متولد شدند و با استفاده از یک زبان میانجی (lingua franca) که از ترکیب زبان ساکنان منطقهٔ X و مناطق بومی خودشان، گرفته شده بود، در آنجا خدمت می‌کردند. اچاپورا
اچاپورا (به انگلیسی: Achapura) در هند است که در کارناتاکا واقع شده‌است. آریایی
آریایی‌ها را به نام زبان فرضی مشترک باستانی شان هندوایرانی می‌نامند. زبان، دین و ساختار اجتماعی جامعه‌شان در دوره‌های پس از مهاجرت حاکی از آن است که این اقوام در ابتدا قوم واحدی بودند. جدا شدن آریایی‌ها از دیگر قبایل دامدار و اسکان نیافته هندواروپایی باید پس از آغاز پراکنده شدن جمعی این قوم‌ها در نیمه دوم هزاره ۴ پ. م رخ داده باشد. مهاجرت اقوام هندواروپایی که در فاصله هزاره ۵ تا ۳ پ. م در استپهای جنوب روسیه می‌زیستند، احتمالاً به سبب افزایش جمعیت، ثروت (به ویژه احشام)، اختراع گردونه و ارابهٔ جنگی و استفاده از اسب برای سواری بود. این قوم‌ها با فرهنگ کورگان که از هزاره‌های ۵ تا ۳ پ. م در استپ‌های شمال دریای سیاه گسترش داشت، مربوط اند. هندواروپایی‌ها در جهات مختلف کوچیدند و از هند تا ایرلند مسکن گرفتند. در طول هزاره ۳ تا اوایل هزاره ۲ پ. م گروه هندوایرانی یا آریایی که شاخه‌ای از قوم هندوآریایی بود، احتمالاً در آسیای مرکزی، یعنی حدوداً استپ‌های ایران شرقی در سُغد، خوارزم و بلخ باستان و مناطق مجاور آن‌ها همچنان به زندگی مشترک خود ادامه می‌داد. باستان‌شناسان شوروی معمولاً قوم هندوایرانی را در کهن‌ترین دوران‌های آن با فرهنگ آندرُنُو که آثار ش در قزاقستان و جنوب سیبری یافت شده‌است، مربوط می‌کنند. این فرهنگ به هزاره ۲ پ. م تعلق دارد و با فرهنگ کورگان مربوط است. سرانجام هند و ایرانیان نیز در حدود ۲۰۰۰ پ. م در جستجوی سرزمین‌های تازه با چراگاه‌های بهتر و دام‌های بیش‌تر و شاید به سبب خشکسالی‌هایی که به‌طور ادواری استپ‌های فصل مشترک اروپا-آسیا را که مسکن آن‌ها بود، تهدید می‌کرد، به تدریج از هم جدا شدند و با کوچی پردامنه از شرق دریای خزر و آسیای مرکزی، یا از غرب از سوی قفقاز، یا شاید از هر دو جهت از میهن مشترک شان به سوی فلات ایران حرکت کردند. در این زمان با پراکنده شدن هندوایرانیان در منطقه‌ای گسترده و نیز به سبب سستی روابط اقتصادی میان آن‌ها که روابط را کم کرد، تفاوت میان زبان‌های ایرانی و هندی باستان که هر دو از گویش مختلف زبان هندواروپایی آغازین سرچشمه گرفته بودند و در دروه آریایی تحول مشترک آن‌ها برای ادغام کامل آن دو کافی نبود، به تدریج شدت گرفت. زبان‌های هندواروپایی
پیش از او نیز انگاره برج بابل به‌خوبی اندیشه یگانگی زبان‌ها پیش از توفان نوح را به شنونده می‌رساند. بر پایه این افسانه که در سِفر پیدایش تورات آمده‌است زبان‌ها ریشه مشترک داشته و بابل (در میانرودان) جایی از جهان بود که زبان‌های گوناگون از آنجا سرچشمه می‌گرفت و تیره‌های مختلف مردمان به جاهای دیگر زمین مهاجرت نموده‌اند. براستی شاید این نظریه چندان هم بیراه نباشد؛ چرا که بابل بر سر یکی از راه‌های مهاجرت بشر از قاره آفریقا قرار است. زبان‌های هندواروپایی
توماس یانگ نیز مانند آلمانی‌ها نامِ این دو منتهی‌الیه جغرافیایی که به این شکل در کنارِ هم قرار داده می‌شد برای نشان دادن گستره جغرافیایی آن مردم بر روی نقشه و زبانِ فرضیشان در نظر گرفت. زمانی که توماس یانگ نام هندواروپایی را به عنوان یک اصطلاح جغرافیایی ساخت، هنوز توافقی بر سر نامگذاری خانواده زبانی تازه دسته‌بندی شده در میان نبود و پس از او نیز نام‌های دیگری برای این خانواده زبانی پیشنهاد کرده‌اند. از میان نامهایی که در آن دوران در میان نهاده شدند، این فهرست به ترتیب تاریخی است: ایران پیش از تاریخ
آریائیان بر پایه فرضیه کورگان (۱۹۵۶) حدود دوهزاروپانصد سال پ.م. به شکل قبیله‌های کوچک در دورترین نقطه شرقی فلات ایران و در مغرب فلات پامیر و برخی معتقدند آن‌ها در شمال کوه‌های هندو کش یا در روسیه اطراف دریاچه آرال(خوارزم) می‌زیستند. بر پایه نظریه ایرانی که به تازگی شواهد ژنتیکی از جنوب قفقاز در پشتیبانی از آن به دست آمده است خاستگاه زبان های هندواروپایی و نژاد وابسته به آنها ایران کنونی است. بر پایه گزارش مجله علمی سرشناس "نیچر"، تازه ترین یافته های ژنتیکینشان می دهد نیای هندیان، ایرانیان و اروپاییانی که به زبانی همسان سخن گفته و فرهنگ همگونی داشته اند در سرزمین ایران و در جنوب قفقاز می زیسته اند. به وارون آنچه پیشتر قفقاز را دیواری میان زبان، فرهنگ، فناوری و مردم می پنداشتند، قفقاز پلی جنوبی-شمالی برای مهاجرت نخستین آریاییان به استپ های اوراسیا بوده و زبانی که امروز هندواروپایی می‌نامند به راستی از جنوب قفقاز در ایران به چند شاخه شده؛ شاخه ای از آن به آناتولی، دیگری بسوی هند و آن دیگر از راه قفقاز به سوی سبز دشت پونتی_کاسپی به فرهنگ یمنا(گورچالی) و سپس راه شرق اروپا را در پیش گرفته است.گروه کپنهاگ به سرپرستی کریستین کریستینسن (مکتب باستانشناسی دانمارک) نیز که در زمینه پیش از تاریخ اروپا و دوران مفرغ به دستاوردهای بزرگی دست یافته است، با رویکرد به مدارک یاد شده، از اعتبار نظریه کورگان(استپ) کاسته و جنوب قفقاز را خاستگاه احتمالی راز رام کردن اسب و زبانهای اروپایی می داند. در هفته نامه خبری آلمانی زبان اشپیگل، مصاحبه ای دراین باره از وی به چاپ رسیده است . بر پایه فرضیه آناتولیایی اینان از آناتولی جنوبی به ایران و هند مهاجرت نموده اند. فرضیه ارمنستان نیز جنوب قفقاز را خاستگاه آنان می داند. فرضیه هند نیز تمدن دره سند در پاکستان امروزی را زادبوم آریاییان و اروپاییان می شناسد. اینان زبان و آداب و رسوم مشترکی داشتند. در دوران باستان، اقوام هندی و ایرانی (آنان که به زبان‌های هند و ایرانی سخن می‌گفتند) خود را آریایی می‌نامیدند. نمونهٔ این اشاره‌ها را می‌توان در اوستا، سنگ‌نبشته‌های هخامنشی و متن‌های کهن هندو (مانند ریگ‌ودا) دید. خاستگاه نیاهندواروپاییان
این فرضیه که در سال ۱۹۸۷ از سوی کالین رنفرو عنوان شد، پیشینهٔ نیاهندواروپاییان (آریاییان و اروپاییان) را دوران نوسنگی آناتولی (Neolithic Anatolia) در هزاره‌های هفتم تا ششم پیش از میلاد، یعنی زمانِ آشنایی مردم آناتولی (غرب ایران بزرگ) با کشاورزی می‌داند. او نخست میهن آغازین همه هندواروپائیان را غرب آناتولیِ دوران نوسنگی می‌دانست، اما سپس تغییراتی در نظریه اش به وجود آورد و در پژوهش‌های جدیدترش، کهن‌ترین اقوام هندواروپایی را با منطقهٔ بالکان-دانوب و ناحیهٔ شمالی پونتیک مرتبط می‌داند و در واقع بخش‌های شرقی تر آناتولیِ (غرب ایران بزرگ) دوران نوسنگی را نیز در نظریه اش جای داد. ایران پیش از تاریخ
واژه آریا که معنای آزاده، شریف و بزرگوار می‌دهد به قومی از نژاد هندواروپایی گفته می‌شد که نیاکان مردمان سرزمین‌های ایران، بخشی از آسیای میانه و هندوستان و بخش‌هایی از اروپا هستند. (البته گسترهٔ تاریخی این دو سرزمین در برگیرندهٔ بخش‌هایی از شبه قارهٔ هند، آسیای میانه، خاورمیانه و آسیای کوچک امروزین است). دربارهٔ خاستگاه آریائیان که در نوشته‌های کهن اوستا از آن به نام ایرانویج نام برده شده‌است چند دیدگاه طرح شده‌است. هاراپا
هاراپا یا هرپا ۲۶۰۰ تا ۱۷۰۰ قبل از میلاد یک محوطه باستان‌شناسی در پنجاب واقع در شمال شرقی پاکستان است. نام هاراپا از روستایی که به همین نام است و در کنار رود راوی در شش کیلومتری محوطهٔ باستانی قرار دارد، گرفته شده‌است. هندی باستان
هندی باستان (، ) نخستین سطح گویش دهلی (کهریبولی) زبان هندوستانی بود که امروزه نیای هندی و اردوی نوین معیار به‌شمار می‌رود. این زبان از پراکریت شورسینی پدید آمد و در قرن ۱۳ تا ۱۵ میلادی توسط مردم ساکن در مناطق کمربند زبان هندی، به ویژه در پیرامون دهلی، سخن گفته می‌شد. برخی از آثار امیرخسرو دهلوی و "گورو گرانت صاحب" از فریدالدین گنج شکر از معدود آثار باقی‌مانده از این زبان هستند. آثار کبیر نیز که در آن از گویشی کهریبولی‌سان استفاده می‌شود، ممکن است در این دسته جای گیرند. هندی باستان در اصل به دیواناگری و بعدها به خط عربی نیز نوشته می‌شد. خاستگاه نیاهندواروپاییان
این فرضیه بر پایهٔ تحقیقات دو دانشمند به نام‌های گامکرلیدزه و ایوانف (Thamas V. Gamkrelidze و V. V. Ivanov) در سال ۱۹۸۴ عنوان گردید. آن‌ها با بررسی وام واژه‌های بکاررفته در زبان‌های سامی و قفقازی، معتقد شدند که زادگاه هندیان، ایرانیان و اروپاییان باید در غرب فلات ایران و نواحی اطراف ارمنستان باشد و نباید آن را در مسافتی خیلی دورتر از این منطقه قرار داد. آن‌ها در نهایت از شمال غربی ایران (بین جنوب قفقاز و شمال میانرودان) به عنوان خاستگاه نیای مردمان آریایی و اروپایی نام برده‌اند و بیان داشتند که زبان‌های بعدی در نتیجهٔ مهاجرت هندواروپایی‌ها به سمت شرق و سپس غرب به وجود آمده‌اند. خاستگاه ارامنه
زبان‌های قفقازی به برخی زبان‌های هندواروپایی نزدیک هستند. زبان ایرولا
زبان ایرولا زبانی‌است از خانوادهٔ زبان‌های دراویدی که گویشوران آن از مردمان ایرولایند که در کوه‌های نیلگیری در ایالت‌های تامیل نادو و کارناتاکا در هند می‌زیند. زبان نیاهندوایرانی
با وجود تمام این شباهت‌ها، زبان‌های هندی باستان و ایرانی باستان، نه از یک گویش واحد هند و اروپایی، بلکه از دو گویش آن سرچشمه گرفته، سپس دوره تحول مشترکی را گذرانیده است. این تحول سبب تشابه بیشتر شده‌است. با مهاجرت آریایی‌ها قبایل متکلم به این زبان ها دیگر بار از هم جدا شدند و تفاوت‌ها بیشتر شد. آریای‌های باستان از سنت شعری قابل توجهی نیز برخوردار بودند. زبان فرضی آریای خود شاخه‌ای از زبان فرضی هندواروپایی است. از زبان هند و ایرانی آثار مکتوب در دست نیست، اما با استفاده از اسنادی که از دوره پس از جدایی ایرانیان و هند و آریایی‌ها از هم و استقرار آن‌ها در سرزمین‌های ایران و هند بازمانده‌است، بازسازی صورت کهن تر فرضی ممکن است. زبان‌های هندوآریایی
هیچ طبقه‌بندی قطعی از زبان‌های هندوآریایی وجود ندارد زیرا لهجه‌های آن‌ها در یکدیگر ادغام شده‌اند. عمده این موارد در اینجا نشان داده شده‌است. برای جزئیات بیشتر، به مقالات اختصاصی مراجعه کنید. زبانهای ایرانی و زبانهای هندی هر دو از زبانهای آریایی هستند. پیشینهٔ ارتباط آن‌ها به سده ی۶ ق. م بازمی‌گردد. در دوره‌های پس از میلاد هم، به سبب ورود بسیاری از کتابهای هندی در زمینه‌های مختلف به ایران، ارتباط بین زبانهای ایرانی و هندی حفظ شد. در دوره‌های بعد، به خاطر تسلّط سلسلههای مسلمان ایرانی فارسی‌زبان بر آن منطقه، ارتباط بین زبان‌های ایرانی و هندی بیشتر شد و زبان فارسی قرن‌ها زبان رسمی سرزمین هندوستان بود. پیامد این ارتباط ژرف و طولانی، تأثیر این دو زبان بر همدیگر بود. این تأثیرات باعث شد که این دو زبان عناصری را از همدیگر قرض بگیرند. زبان هندی در طول این ارتباط دیرینه خود با زبان فارسی واژگان بسیاری را از این زبان قرض گرفته‌است. واژگان هندوستانی
هندی (हिन्दी "هیندی") یکی از زبان‌های هندوآریایی از خانواده زبان‌های هندواروپایی است؛ بنابراین هسته واژگان هندی از نظر ریشه‌شناسی هندواروپایی ایت. با این وجود وام‌واژگان بسیاری از زبان‌های بیگانه در این زبان یافت می‌شوند. شمال هند
از نظر زبان‌شناسی، شمال هند در سیطره زبان‌های هندواروپایی است. زبان‌های دراویدی شمالی، تبتی-برمه‌ای و آستروآسیایی (مانند موندا) نیز در این منطقه رایج هستند. خاستگاه نیاهندواروپاییان
این فرضیه توسط ماریا گیمبوتاس لیتوانیایی در سال ۱۹۵۶ میلادی مطرح گردید و برپایهٔ این فرضیه؛ خاستگاه نیاهندواروپاییان، اِستِپ‌های اورال/ولگا (Uralic/Volgan steppe) در دوران مس‌سنگی (هزاره‌های چهارم و پنجم پیش از میلاد) احتمال داده شده‌است. نظریهٔ وی که بر بر مبنای یافته‌های باستان شناختی بود، با انتقادهایی به ویژه از سوی زبان شناسان مواجه گردید. با این حال ناحیه ای که وی به عنوان خاستگاه هندواروپایی‌ها معرفی کرد، یکی از نظریه‌های نسبتاً قابل قبول می‌دانند؛ گرچه گفتنی است که برخی هواداران آن با یافته‌های ژنتیکی کاوشهای باستانشناسی ارمنستان، بازنگری کلی در آن نموده و این فرضیه را به تاریخی پس از جنوب قفقاز پیوند می‌دهند. گامکرلیدزه و ایوانف در رد فرضیه کورگان، به تعداد زیاد واژگان مرتبط با کوه و کوهنشینی در زبان نیاهندواروپایی اشاره می‌کنند که نشانگر زندگی این مردمان در مناطق کوهستانی است، نه مناطق استپی. زبان‌های هندوآریایی
ارتباط زبانهای ایرانی و هندی در دورهی باستان: زبان‌های ایرانی و هندی باستان و میانه، واژه‌های مشترک فراوانی دارند که به پیشینهٔ مشترک آن‌ها بازمی‌گردد. حدود پنج‌هزار سال پیش، زمانی که قوم هندواروپایی درجنوب سیبری سکونت داشتند، تصمیم به مهاجرت گرفتند. عده ای از آن‌ها به آسیای مرکزی مهاجرت کردند و حدود هزاروپانصد سال در کنار هم زندگی کردند. این اقوام به آریایی معروف هستند. این قوم خود را *arya-می‌نامیدند (اشمیت، ۱۳۸۲/۱۹۸۷: ۶۸۲) که به صورت rya-ā در ریگ وداMayerhofer,1986-2001:52,79))، به صورت airiia- در اوستا (Kellens, 2003:104). و به صورت ariya- در کتیبه‌های فارسی باستان (Schmitt, 2009:73)ثبت شده‌است و به زبان آریایی آغازین که شاخه ای از زبان‌های هندواروپایی بود، سخن میگفتند. گروهی از این اقوام آریایی در سرزمین افغانستان امروزی، سکنی گزیدند؛ چون در ابتدا اسلام نتوانست در آنجا نفوذ کند، این سرزمین را کافرستان میگفتند؛ ولی از سال ۱۸۹۶ به بعد، این سرزمین را نورستان نامیدند و زبانشان به «نورستانی» معروف شد. گروه دیگری از اقوام آریایی، در آسیای میانه ساکن شدند که امروزه دانشمندان این قوم را هندوایرانی می‌نامند و زبان این قوم نیز «هندوایرانیآغازین» است. از هندوایرانی آغازین، سه گروه زبان منشعب شد که عبارتند از:زبان‌های ایرانی، زبان‌های دَری و زبان‌های هندوآریایی (Parpola, 2002:241) زبان‌های هندواروپایی
نظریهٔ دیگری که اخیراً ارائه شده‌است، نیای زبانهای هندواروپایی را در جنوب شرق اروپا می‌داند. اسکاندیناوی
اکثریت جمعیت اسکاندیناوی (شامل ایسلند و جزایر فارو) امروزه زبان خود را از چندین قبیله ژرمن شمالی می‌گیرند که زمانی در قسمت جنوبی اسکاندیناوی ساکن بودند و به زبان ژرمنی آن‌ها سپس تبدیل به نورس باستان و از نورس باستان به دانمارکی و سوئدی، نروژی، فاروئی و ایسلندی تبدیل شد. ریشه همه این زبان‌ها هندواروپایی، یعنی هم‌ریشه با زبان‌هایی چون هندی، فارسی، یونانی و انگلیسی است. مردمان هندواروپایی حدود ۶ هزار سال پیش از نواحی جنوبی اوکراین امروزی آغاز به مهاجرت به جهات مختلف کردند و گروهی از آن‌ها پس از سال‌ها به اسکاندیناوی نیز رسیدند. آریایی
سرآغاز این روند، ورود مفهوم یا واژه هندی اَریه یا واژه ایرانی آریا به زبان هندواروپایی بود که به زودی برای نامگذاری زبان‌های خویشاوند در مناطق هندواروپایی مورد استفاده قرار گرفت. اما آبراهام ه. آنکتیل دوپرون فرانسوی که گویا نخستین بار این واژه را به کار برده بود، منظورش از آن صرفاً مشخص کردن اقوام بود: زبان مارواری
زبان مارواری (Mārwāṛī;मारवाड़ी) یک زبان هندوآریایی است که گویشورانش بیشتر در راجستان هند می‌زیند. جز راجستان در هاریانا و گجرات و همچنین بخش‌هایی از شرق پاکستان نیز گروه‌هایی مارواری‌زبان وجوددارد. مهاجرت هندوآریایی‌ها
سخن اوستا دربارهٔ خاستگاه اقوام آریایی، نام و موضع جغرافیایی آن بسیار روشن‌تر از اشارات غیر صریح ودایی است. خاستگاه اقوام آریایی در اوستا «آریاویج»(= ائیرینه ویجه) خوانده شده‌است که به معنی سرزمین آریایی است. در «وندیداد»، فرگردیکم، نام شانزده سرزمین آریایی آمده‌است. ائیریه ویجه، سوغده (=سغد)، مورو (=مرو)، باخذی (=بلخ)، نیسایه(=نسا یا نیشابور)، هرایوه (=هرات)، ویه کرته (=کابل)، اورو(=اورغنج در ازبکستان)، وهرکان (=هیرکانیا = گرگان باستانی در شرق دریای مازندران)، هرهواتی (=رخج) و به‌طور کلی تمام سرزمین‌های حوزه رود هیلمند (=هلمند = هیرمند) و رغه (=ری) و چخره (=شاهرود) و ورنه (=گیلان) و هپته هیندو(=پنجاب) و رنها (=سرزمینی در قفقاز). این سرزمین‌ها، نخستین منزلگاه‌های اقوام آریایی هستند. آریاویج سرزمین اصلی و کشت ورهای پیرامون در «وندیداد» با توجه به گسترش محیط جغرافیایی آن‌ها در پهنهٔ ایران شرقی، که یکی پس از دیگری از شمال به جنوب دنبالهٔ طبیعی سرزمین خوارزم می‌باشند. شک نیست که دودمان‌های آریایی، پس از ترک نخستین سرزمین نیاکانی در خوارزم، در قسمتی از مسیر طولانی مهاجرت خود به سوی جنوب و درهٔ رود سند، که به تدریج و منزل به منزل انجام می‌شد، زمانی دراز هم‌چنان در کنار آن دسته از دودمان‌های آریایی (=ایرانی) که ایران شرقی و همین‌طور ایران غربی (مهاجرت مادها و پارس‌ها) تا حوزه رود هیرمند را منزلگاه‌های خود ساخته بودند، طی طریق می‌کردند؛ بنابراین می‌توان گفت که دودمان‌های آریایی در نخستین مرحله مهاجرت از خوارزم، پیش از آن که متوجه سرزمین سند شوند، تا قرن‌ها در منزلگاه‌های آریایی مشرق ایران با دودمان‌های ایرانی در یک جا «بود و باش» داشتند. حتی دور نیست اگر گفته شود که دودمان‌های آریایی هند در آغاز پیکرهٔ شرقی‌تر دودمان‌های ایرانی را در مشرق ایران زمین تشکیل می‌دادند. اما این هم خانمانی، سرانجام پس از زمانی طولانی بر اثر بعضی پیشآمدهای تاریخی، به ویژه با تحول بنیادینی که با ظهور زردشت در باور دینی دودمان‌های آریایی ایران شرقی رخ نمود و سبب طرد خدایان کهن آریایی از سوی بخشی از آنان شد، به پایان آمد. در نتیجه، باورمندان آیین کهن به ناچار هم‌خانمانان آریایی خود را در مشرق ایران ترک کردند و در دومین مرحله مهاجرت خود، به سرزمین‌های آن سوی رود سند رفتند. به یقین، ظهور زردشت، اقوام آریایی را در مناطق اولیهٔ گسترش آیین مزدایی، از خوارزم تا سیستان، به دو گروه بزرگ دودمانی، هندی و ایرانی، نخست در دو سوی مرز باورهای دینی و سپس مرزهای جغرافیایی تقسیم کرد. آنان که در فلات ایران ماندگار شدند و خانمان آریایی خود را پاس داشتند و به ترک آن راضی نشدند، ایرانی و آنان که ترک خانمان کردند و از آب سند گذشتند، هندی (= سندی) خوانده شدند.نشریه: علوم انسانی» گزارش» دی و بهمن ۱۳۷۹ - شماره ۱۱۹ Archaeology زبان نیاهندواروپایی
در مورد خاستگاه این خانوادهٔ زبانی چند فرضیهٔ رقیب وجود دارد. فرضیه کورگان (از زبان روسی برابر گوردخمه که واژه‌های گورچال یا گورپشته را برای آن برگزیده اند) که ماریا گیمبوتاس(۱۹۲۹–۱۹۹۴) در سال ۱۹۵۶ آن را پیشنهاد کرد و آن را بر یافته‌های باستان‌شناختی در فرهنگ سامَرا (که نشانگر شکوفایی فرهنگی سکاها در هزاره پنجم پیش از میلاد است) و فرهنگ سروگلازووا(که در آن نشانه‌هایی از هزاره یازدهم تا نهم پیش از میلاد یافت شده) بنیاد گذاشت که ریشهٔ این خانوادهٔ زبانی را به ۶٬۰۰۰ سال پیش و سبزدشتهای کاسپی-پونتی وابسته می‌داند و سازگار با زیستگاه کیمری‌ها (اسکیت‌های اشکودا)، سکاها (سکیت‌ها) و سرمتی‌ها و برابر بخشی از سکستان بزرگ است.