ابوالمؤیّد بلخی در چه قرنی می زیست؟
ابوالمؤید بلخی
ابوالمؤید بلخی شاعر و نویسنده ایرانی سدهٔ ۴ ق در بلخ و دوران سامانیان است. اثر اصلی او "شاهنامه بزرگ مؤیدی" است (به نثر) که "شاهنامهٔ بزرگ"، "شاهنامهٔ مؤیدی" و "شاهنامهٔ بوالمؤید" نیز خوانده می‌شود. تقریباً تمام آثار وی از میان رفته‌است و اطلاع چندانی پیرامون زندگی وی در دست نیست. "تاریخ سیستان" اثری به نام "کتاب گرشاسپ" ("گرشاسپنامه") از وی نام می‌برد که احتمالاً جزئی از شاهنامهٔ او بوده‌است. همچنین است "اخبار نریمان".
ولایت بلخ
مورخ قدیم یونان "ستیاس" در ۴۰۰ پیش از میلاد (به دنبال دیودور سیسیلی) ادعا کرد که نینوس پادشاه افسانه ای آشور، اوکسیارت پادشاه باختر را در سال ۲۱۴۰ پیش از میلاد (۱۰۰۰ سال قبل از جنگ تروا) شکست داده‌است. از زمان کشف رمزگشایی خط میخی در قرن نوزدهم، کشف سوابق واقعی دولت‌های یونانی بلخ و آشور امکان‌پذیر شد. با این حال، مورخان ارزش کمی برای این دولت یونانی قائل هستند. دولت یونانی بلخ
دولت یونانی بلخ همچنین معروف به پادشاهی دیودوت، شرقی‌ترین بخش جهان یونان در آسیای مرکزی، یک دولت باستانی بود که از سال ۲۵۰ تا ۱۲۵ پیش از میلاد بر بیشتر افغانستان، ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان و مناطقی از ایران، پاکستان و هند فرمان می‌راند. پایتخت این دولت، شهر بلخ بود که بزرگ‌ترین و غنی‌ترین شهر دوران باستان به‌شمار می‌رفت. دولت یونانی بلخ باعنوان "امپراتوری هزارشهر طلایی" معروف است. ولایت بلخ
نخستین حملهٔ مسلمانان به بلخ در سال ۶۵۲ م. (۳۲ ه‍.ق) به سرکردگی احنف بن قیس بود. در سال ۴۳ ه‍.ق دوباره بتصرف مسلمانان درآمد ولی در زمان قتیبة بن مسلم (متوفی بسال ۹۶ ه‍.ق) بود که کاملاً مغلوب آنان شد. در دورهٔ اعراب، یعنی در قرون وسطی، بلخ همراه با هرات، نیشابور و مرو یکی از چهار قسمت (چهار ربع) خراسان بود. تاریخ افغانستان
در سال ۱۹۶۵ دکتر لوئی دوپری در نتیجه کاوش‌های خود در آق‌کُپرُک، در جنوب مزار شریف و کنار بلخ‌آب، آثاری را به دست آورد که براساس شواهد اهلی‌ساختن حیوانات در این دوره، متعلق به دورهٔ نوسنگی است. ابوزید بلخی
ابونصر بلخی نیز برضد اتهام او به الحاد گواهی داده‌است و ابوزید را موحد دانسته و گفته‌است:«او در منطق دستی پیدا کرد و من و او با هم منطق خواندیم و خدارا شکر که ما منطق آموختیم اما ملحد نشدیم»دربارهٔ مذهب او اختلاف است. برخی گفته ند مدتی بر مذهب امامیه بود و سپس از آن برگشت و برخی دیگر او را زیدیه دانسته‌اند. به هر رو، تکفیر او مؤید این احتمال است که ظاهراً شیعی مذهب بوده و اتهام کفر به سبب تعصبات مذهبی مخالفان بوده‌است. او در موضوعات متنوعی قلم زده‌است و ابن ندیم در الفهرست ۴۳ کتاب از او نام برده‌است. ابن اعلم
ابوالقاسم علوی معروف به ابن اعلم، نام یک اختربین و اخترشناس قرن چهارم هجری است. نام وی سید علی بن حسین شریف حسینی علوی و کنیه اش ابوالقاسم بوده است. ولی به "ابن اعلم" شهرت یافته است. او در قرن چهارم می زیسته و با دربار عضدالدوله دیلمی، آل بویه همکاری علمی داشته است. گفته می‌شود که او با جعفر بن ابی‌طالب نسبت داشت. او برای درستی رصدهایش مورد تحسین بود. وی زیجی تألیف کرد که دست کم تا دو قرن علاقه‌مندان بسیار داشت؛ زیج او به زیج شریفی یا زیج بغدادی مشهور بود. با اینکه کار اصلی او امروزه از دست رفته‌است اما پژوهشگران توانسته‌اند با استفاده از ارجاعاتی که از منابع عربی، پارسی و یونانی به آن شده، آن را دوباره به دست آورند. ابن اعلم در ۹۸۵ میلادی در بغداد درگذشت. ابوالفضل بغدادی
شیخ ابوالفضل بغدادی از عرفای قرن پنجم و ششم هجری قمری است. وی در طریقت جانشین شیخ احمد غزالی(۴۵۲–۵۲۰ ه. ق) و به عنوان قطب هشتم سلسلهٔ نعمت‌اللهی در دوران غیبت کبری امام دوازدهم به حساب می‌آید. بلخ
بلخ نخستین شهری است که قبایل ایرانی از بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۱۵۰۰ قبل از میلاد از شمال آمو دریا به آن نقل مکان کردند. عربها به دلیل "دیرینگی" این شهر، آن را "ام‌البلاد" یا "مادر شهرها خوانده" اند. این شهر به‌طور سنتی مرکز زرتشتیان بود. نام "زریاسپا"، که یا یک نام جایگزین برای بلخ یا بخشی از شهر است، ممکن است از آتشکده مهم زرتشتیان آذر-آسپ گرفته شده باشد. بلخ به عنوان مکانی که زرتشت برای نخستین بار دین خود را موعظه می‌کرد، و همچنین مکانی که درگذشت، قلمداد می‌شد. خراسان
ابن جلا گوید: سیصد پیر را خدمت کردم، در میان ایشان بزرگتر از چهار تن نبود: ذوالنون مصری، ابوتراب نخشبی، ابوعبید بسری، ابوالعباس عطاء، اول آن‌ها ابوتراب نخشبی بود. ابوعبدالله محمد بن علی حکیم ترمذی. ترمذ نام شهری است مشهور به خراسان از بلاد ماوراءالنهر بر لب جیحون. وی از عرفاً و پیران سده سوم خراسان بود و پیرو مذهب حنفی. ترمذیان به او اقتدا کنند مذهب او بر علم بود که عالم ربّانی بود و مقلد کس نبود که صاحب کشف و اسرار بود. او را حکیم الاولیاء می‌خواندند. تاریخ وفات وی ۲۵۵ هجری و ۲۸۵ هجری ذکر شده که به نظر می‌رسد ۲۵۵ صحیح تر باشد. ابوحامد کرمانی
افضل‌الدین ابوحامد احمد بن حامد کرمانی در حدود سال ۵۳۰ هجری قمری در شهر کرمان (و به روایتی در کوهبنان) به دنیا آمد. از وی با عنوان "افضل کرمان" یا به کنیه اش، "ابوحامد" نیز یاد می شده‌است. وی نه فقط پزشکی حاذق، بلکه مورخی نکته سنج و فیلسوفی بزرگ بود و نخستین و قدیمی‌ترین تاریخ‌های موجود درباره‌استان پهناور و تاریخی کرمان نیز از آثار او به شمار می‌رود. ولایت بلخ
به گفته برخی از نویسندگان، باختر میهن قبایل هند و اروپایی بود که حدود ۲۵۰۰–۲۰۰۰ قبل از میلاد به جنوب غربی سوی ایران امروز و شمال غربی سوی هند و پاکستان امروزی نقل مکان کردند. که بعداً به ساتراپی‌های شمالی امپراتوری هخامنشی تبدیل شد. پیامبر زرتشت در این مناطق، جایی که خاک حاصلخیز بلخ توسط صحرای توران احاطه شده بود، متولد شد و اولین پیروان خود را بدست آورد. زبان که آنها صحبت می‌کردند اوستایی بود، زبان قدیمی‌ترین بخشهای اوستای زرتشتی و یکی از زبانهای قدیمی هند و اروپایی. شهرستان ششتمد
آرامگاه ابوالحسن زید بیهقی متعلق به ظهرالدین ابوالحسن علی بن ابوالقاسم زید ابن محمد بیهقی معروف به ابن فُندَق بیهقی یا فرید خراسانی، حکیم، ادیب، ریاضی‌دان معروف قرن ششم هجری است. کتاب گرانسنگ تاریخ بیهق از آثار برجسته بیهقی است. این آرامگاه در شهر ششتمد واقع شده‌است. مسجد کبود (مزار شریف)
مسجد علی بن ابی‌طالب، معروف به مسجد کبود در مزار شریف در شمال ولایت بلخ افغانستان واقع شده و یکی از مهمترین بناهای تاریخی در افغانستان و مرکز جشن نوروز در شمال افغانستان است. با وجود اینکه به اعتقاد اکثر شیعیان مقبرهٔ علی بن ابی‌طالب در شهر نجف عراق به خاک سپرده شده، اما روایاتی اسطوره‌ای حکایت از آن دارند که پیکر وی پنهانی به شمال بلخ منتقل شده و توسط ملایی در قرن ششم هجری به کشف رسیده‌است. در ۵۳۰ هجری، احمد سنجر بارگاهی را در این مکان بنا کرده که احتمالاً در زمان حمله مغول در ۶۱۷ تخریب شده‌است. حرم فعلی توسط سلطان حسین بایقرا در ۸۸۵ هجری ساخته و پس از آن بارها مورد مرمت و نوسازی قرار گرفته و موجب پیشرفت چشمگیر شهر و تبدیل آن به مرکز ولایت شده‌است. همه ساله صدها هزار زائر برای ادای احترام به این بارگاه می‌روند. ابوالفتوح رازی
جمال‌الدین حسین بن علی بن محمد مشهور به ابوالفتوح رازی از مفسران و علمای بزرگ شیعه در سدهٔ ششم هجری بود. احتمالاً بین سال‌های ۴۸۰ و ۵۲۵ هجری می‌زیسته است. وی همان‌گونه که از نامش پیداست اهل ری بود. اصلاً از نیشابور بود ولی در ری می‌زیست. با زمخشری معاصر بود و ابن شهرآشوب از شاگردان او بود. تفسیر مفصل فارسی او به نام روض‌الجنان و روح‌الجنان معروف به تفسیر ابوالفتوح از تفسیرهای جامع و معتبر قرآن است. ابن مؤید بغدادی
ابن موید بغدادی با نام کامل عمده‌الملک شمس الدین محمد بن موید الحدادی البغدادی معروف به شمس خاله از شاعران ایرانی قرن ششم هجری است. بهاءالدین بغدادی
بهاءالدین بغدادی، محمد بن‌ مؤید بغدادی (یا بغدادکی) خوارزمی، از منشیان و مترسلان بنام سدهٔ ۶ق/۱۲م، در بغدادک از نواحی خوارزم متولد شد. بهاءالدین در دربار سلطان علاءالدین تکش خوارزمشاه (درگذشتهٔ ۵۹۶ ه‍.ق) منصب دبیری داشت). سال تولد، وفات و جزئیات زندگی او دانسته نیست. به گفتهٔ برخی نویسندگان، بهاءالدین بغدادی برادر کهتر مجدالدین بغدادی، صوفی، شاعر و نویسندهٔ اواخر سدهٔ ششم و اوایل سدهٔ هفتم هجری است. کتاب التوسل الی الترسل مشهورترین اثر اوست. علی ابن ابی‌الرجال
ابو الحسن علی ابن ابی رجال یکی از علمای نجوم عرب بود که در اواخر قرن دهم تا اوائل قرن یازدهم زندگی می‌کرد و مهمترین کتاب او که بدان مشهور است "کتاب البارع فی احکام النجوم" می‌باشد. ابن بلخی
ابن بلخی (فوت پس از ۵۱۱ ق.) مورخ نیمه اول قرن ۶ هجری قمری نویسندهٔ کتاب "فارس‌نامه" است که بین سال‌های ۴۹۸ تا ۵۱۱ ه. ق نوشته شده‌است. نام او نامعلوم است و نخستین بار حمدالله مستوفی وی را با این نام ("ابن بلخی") ذکر می‌کند. ابن بلخی خود در "فارس‌نامه" می‌نویسد بلخی‌نژاد است ولی در فارس بزرگ شده‌است. از وی جز فارس‌نامه اثر دیگری به دست نیامده‌است لیک خود نوشته‌است که بر آن بود تا کتاب تاریخ دیگری از زمان پیامبر اسلام تا دوران خود وی بنویسد. ولایت بلخ
شهر مزار شریف ایستگاه مهم مسیرهای تجاری شرق دور به خاورمیانه، مدیترانه و اروپا بوده‌است. مسجد کبود (آبی) در این ولایت موقعیت دارد. این مسجد توسط چنگیز خان تخریب شد اما بعداً تیمور دوباره آنرا ساخت. موقعیت مهم بلخ و نواحی اطراف آن در طول تاریخ بخشی از آریانای کهن و خراسان بوده‌است. ابوالاسود دؤلی
ابوالأسود دُؤَلی (زادهٔ حدود ۱۶ قبل از هجرت/ حدود ۶۰۳ میلادی – درگذشتهٔ ۶۹ قمری/ برابر با تا ۶۸۸ میلادی در بصره) از اصحاب علی بن ابی‌طالب، واضع علم نحو عربی و شاعر صدر اسلام است. بلخ در دانشنامه‌ها و واژه‌نامه‌های فارسی
شهری است مشهور که از بناهای سلاطین قدیم عجم بوده و سال‌ها لهراسب و گشتاسب در آنجا زیستند و در آنجا آتشکده ساخته بوده‌اند. و آن را آتشکده نوبهار خوانده‌اند. و همچنان که مرو را مرو شاهیجان گویند، آن را بلخ بامیان گفتند. مجموعه اسناد آرامی خلیلی
مجموعه اسناد آرامی خلیلی مجموعه ای خصوصی از نامه‌ها و اسناد مربوط به منطقه باختریه یا بلخ در افغانستان کنونی است که توسط این دانشمند، کلکسیونر و نیکوکار انگلیسی-ایرانی ناصر داوود خلیلی جمع‌آوری شده‌است. این مجموعه یکی از هشت مجموعه ای است که توسط خلیلی جمع‌آوری، محافظت ، منتشر و به نمایش درآمد است، که هر یک از آنها مهمترین در حوزه خود به حساب می‌آیند. اسنادی که به زبان آرامی رسمی نوشته شده‌اند، احتمالاً از شهر تاریخی بلخ سرچشمه گرفته‌اند و همه آنها مربوط به سالهای ۳۵۳ قبل از میلاد تا ۳۲۴ قبل از میلاد در زمان پادشاهی اردشیر سوم و اردشیر چهارم هخامنشی است. جدیدترین این اسناد در اوایل سلطنت اسکندر کبیر در منطقه نوشته شده‌است، از اسکندر (املای Lksndr) در زبان آرامی از شکل اصلی یونانی Alexandros (املای Lksndrs) استفاده شده‌است. این مجموعه برای مطالعه زبان رسمی آرامی و زندگی روزمره در زمان امپراتوری هخامنشی قابل استفاده است. ابوزید بلخی
تخصص ابوزید در فلسفه و علم کلام بود. وی کتاب‌های معتبری در این دو موضوع و همچنین در علوم دیگر مانند ستاره‌شناسی و جغرافی داشت. از آثار متعددی که در الفهرست به نام او ثبت شده دو کتاب فضیلة علوم‌الریاضیات، و کتاب اختیارت‌السیر معروف تر است، صورالاقالیم او بیشتر شامل نقشه‌های جغرافیایی بود. البدء والتاریخ که قبلاً بدو نسبت داده می‌شد، در واقع در ۹۶۶ میلادی به وسیلهٔ مطهربن‌طاهر مقدسی تألیف شده‌است. ابوالمؤید بلخی
شاهنامهٔ وی کتابی در شرح تاریخ و داستان‌های ایران تاریخی (که بسیار فراتر از مرزهای امروزی ایران است) و شامل بسیاری از روایات و داستان‌های ایرانیان از پهلوانان و پادشاهان است که بعداً در دیگر آثار حماسی، از جمله "شاهنامه" فردوسی، از آنان سخن گفته شد. قدیم‌ترین کتابی که از این اثر نام برده "تاریخ بلعمی" است که خود به تاریخ ۳۵۲ ق نوشته شده‌است. سید اسماعیل بلخی
پس از بازگشت به افغانستان، استقبال مردم موجب گردید دولت وقت نسبت به وی بد بین شود. پس از سفری که سید اسماعیل بلخی به هزاره جات داشت و حسینیه‌ای را در بهسود تأسیس کرد، به علت بیماری به کابل بازگشت و در شفاخانهٔ علی‌آباد کابل بستری شد و به صورت مشکوکی در روز یکشنبه ۲۴ تیر ۱۳۴۷ درگذشت.و پس از تشییع جنازه، در دامنهٔ کوه افشار مدفون گردید.از بلخی، دو دختر و یک پسر بر جای ماند: علیرضا (علی) بلخی (۱۳۵۸–۱۳۱۸ش)، خدیجه بلخی (۱۳۹۴–۱۳۲۴ش) و صدیقه بلخی (تولد:۱۳۲۹ش). علی بلخی در سال ۱۳۵۸ توسط حکومت کمونیستی کشته شد. همچنین شراره بتول بلخی، نوه دختری علامه بلخی در اوایل آبان ۱۳۹۵ در آلمان به طرز فجیعی کشته شد. ولایت بلخ
موزیم بلخ درسال ۱۳۱۷ در چوکات ریاست اطلاعات و فرهنگ ایجاد شد؛ اما این موزیم درسال ۱۳۶۰ از ترس خسارات ناشی از جنگ به کابل انتقال داده شد که در آنجا نیز از اثر جنگ‌های مصئون نماند و اکنون برخی بیشتر از آثار آن از بین رفته‌است. در این موزیم آثار دوره قبل اسلام و آثار تاریخی، فرهنگی و علمی دورهٔ معاصر اسلام وجود داشت. از نسخه‌های کتابی، سکه‌های طلایی دوره باختری، یونایی و هخامنشی، شمشیر، سپر و همچو آثار دیگر باستانی در آن نگهداری می‌شد. ولایت بلخ
یادی آوری تمامی مشاهیر این ولایت کار است مشکل‌تر؛ اما چند نام به شکل مثال یادی آوری کرده می‌توانیم: زدرشت، یما پاچا، کنیشکا، مولانا جلال الدین محمد بلخی، رابعه بلخی، ناصر خسرو بلخی، دقیقی بلخی، ابن سینا بلخی، ابوشکور بلخی، شهید بلخی، جامی حکیم، اندانی بلخی، علامه سید اسماعیل بلخی، امیر خسرو بلخی، وطواط بلخی، عنصری بلخی، ابومعشر بلخی، فاطمه بلخی، شقیق بلخی، کیقباد بلخی، پروچیستا بلخی، روخسانه بلخی، آشفته باختری، نبی مسکون، واصف باختری، مرحوم اسحق، استاد عبدالصمد جاهد و دیگر … باختر (بلخ)
درگیری سلوکیان با بطلمیوس دوم، فرعون مصر، این فرصت را به دیودوت، شهربان بلخ داد تا اعلام استقلال کند. او در سال ۲۴۵ پیش از میلاد خود را شاه بلخ خواند و پس از آن حتی موفق به فتح سغد نیز شد. پادشاهی او در تاریخ‌نگاری امروزی به نام دولت یونانی بلخ معروف است. جانشینان دیوداتس با موفقیت از قلمروی خود در برابر حملات سلوکیان دفاع کردند و در نهایت توسط مهرداد یکم، شاهنشاه اشکانی از بلخ بیرون رانده شدند. ابوالفضل بغدادی
شیخ ابوالفضل بغدادی -> شیخ احمد غزالی(۵۲۰–۴۵۲ ه. ق) -> ابوبکر نساج (درگذشته ۴۸۷ ه. ق) -> شیخ ابوالقاسم گُرّکانی (متولّد احتمالاً ۳۵۰ ه. ق- درگذشته ۴۵۰ ه. ق)-> شیخ ابوعثمان مغربی سعید بن سلام(۳۷۳–۲۴۳ ه. ق) -> ابوعلی کاتب (درگذشته ۳۴۹ یا ۳۵۶ ه. ق) -> شیخ ابوعلی رودباری (درگذشته ۳۲۰ تا ۳۲۳ ه. ق) -> جنید بغدادی (متولّد ۲۲۰ ه. ق- درگذشته ۲۹۷ یا ۲۹۸ ه. ق)) بلخ
سلوکوس بدنبال ادامهٔ سیاست‌های اسکندر با اپامه دختر اسپیتامن یکی از دشمنان اسکندر در سرزمین باختر ازدواج کرد. تا سلسله‌ای را بنیان نهد که آمیزه‌ای از نژاد ایرانی و مقدونی باشد. او جهت ایجاد وحدت در قلمرو خود، به احداث شهرهای یونانی‌نشین پرداخت. مشکلاتی که امپراتوری سلوکی با آن مواجه بود، جنگ با بطلیموس دوم مصر بود. این جنگ به دیودتس، والی باختر فرصت لازم برای اعلام استقلال (حدود ۲۵۵ پ. م) را داد. وی سغدیانه را تسخیر نموده پادشاهی یونانی بلخ را بنیانگذاری نمود. دیودتس و جانشینان وی توانستند خود را در برابر حملات سلوکی‌ها حفظ کنند به ویژه از حملات آنتیوخوس سوم بزرگ، که در نهایت وی را شکست دادند (حدود ۱۹۰ پیش از میلاد). ابن عقیل
ابن عقیل (نام اصلی: عبدالله بن عبدالرحمن بن محمد) (۱۶ اکتبر ۱۲۹۸ - ۱۶ نوامبر ۱۳۶۷م) زبان‌شناس، ادیب و مفسر مصری در سدهٔ هشتم هجری بود که به تدریس فقه، نحو، معانی، عروض نیز پرداخت. آثار او «التفسیر»، «مختصر الشرح الکبیر»، «الجامع النفیس فی الفقه»، «المساعد فی شرح التسهیل»، «شرح ألفیه ابن مالک» که با این اثر شهرت یافت. ابوالمؤید بلخی
وی نخستین کسی است که داستان یوسف و زلیخا را به نظم کشید. اگرچه از اشعار این منظومهٔ او چیزی باقی نمانده، در مقدمه آن چنین آمده‌است: ولایت بلخ
در سال ۱۱۸ ه‍.ق اسدبن عبدالله قسری پایتخت خراسان را از مرو به بلخ انتقال داد و شهر رونق یافت. در سال ۲۵۶ ه‍.ق این شهر بتصرف یعقوب لیث صفاری درآمد. در سال ۲۸۷ ه‍.ق عمرو لیث صفاری نزدیک بلخ مغلوب اسماعیل سامانی شد و به قتل رسید و بلخ تحت حکومت سامانی درآمد. در سال ۴۵۱ ه‍.ق سلجوقیان تصرفش کردند و در سال ۵۵۰ ه‍.ق بدست ترکان غز افتاد. در سال ۶۱۷ ه‍.ق) با وجود اینکه بلخ تسلیم چنگیز مغول شد، مغولان همه مردم شهر از زن و مرد و کودک را از شهر بیرون آورده و همه را کشتند به‌طوری که تا مدت‌ها حیوانات وحشی از گوشت آن‌ها تغذیه می‌کردند و سپس شهر را آتش زده و کاملاً تخریب نمودند. در دورهٔ تیموریان (۷۷۱ – ۹۱۱ ه‍.ق) تا اندازه‌ای شکوه گذشته را بازیافت ولی پس از بنای مزارشریف در بیست کیلومتری آن، بلخ رو به انحطاط گذاشت. خرابه‌های بلخ قدیم اکنون ناحیهٔ وسیعی را اشغال کرده‌است. ابومعشر بلخی
وی در دوران خلافت المعتز بالله تا خلافت معتمد رئیس اخترشناسان بغداد بود. سمرقند
مولانا بلخی ابوعلی جمال‌الدین بحرانی
ابوعلی جمال‌الدین ماجد بن هاشم بن علی حسینی بحرانی، ادیب، شاعر، فقیه و محدث شیعی سده‌های دهم و یازدهم هجری قمری است. ابوالهذیل علاف
ابوالهذیل محمد بن هذیل بن عبدالله معروف به علاف معتزلی، زادروز او در منابع مختلف از ۱۳۱ تا ۱۳۵ ه‍. ق؛ و درگذشت او از ۲۲۶ تا ۲۳۵ ه‍.ق آمده‌است. متکلم و از بزرگان علمای معتزله می‌باشد که در سال ۱۳۵ هجری قمری در دوران خلفای بنی عباس در بغداد متولد شد. برخی از دانش‌ها را در شهر بغداد نزد یک نفر از شاگردان واصل بن عطا آموخت. در علم کلام استاد بصریان شد. در مذهب اعتزال، در مقالات و مجالس و مناظره با اهل ادیان و مذاهب، مشهور بود. از همین رو، در سال ۲۰۴ هجری قمری، مأمون خلیفه عباسی، او و نظام را به دربار خود دعوت کرد تا با مخالفین مناظره کنند. ابوالهذیل که بسیار قوی‌اللهجه و در استدلال‌ها، خوش بیان و چالاک بود، با آنها مناظره و آنها را محکوم کرد. از جمله تالیفات او کتابی است مشهور بنام میلاس. میلاس احتمالاً شخصی اهل آیین زرتشت بوده که در مناظره‌ای که با ابوالهذیل داشت، جماعتی از غیر مسلمانان (احتمالاً زرتشتیان) در آنجا حاضر بودند، ابوالهذیل آنچنان استدلال کرد که همه آنها ساکت شدند از این جهت، میلاس، اسلام آورد و مسلمان شد. ابوالهذیل در آخر عمر نابینا و بر طبق آنچه در منابع آمده احتمالاً دچار زوال عقل یا حافظه شده و در سامرا از دنیا رفت. تاریخ مرگش را بین سال‌های ۲۲۶ تا ۲۳۵ گفته‌اند و عمرش را بین ۹۰ تا ۱۰۰ سال. ابوسعید ابوالخیر
ابوسعید فضل‌الله بن احمد بن محمد بن ابراهیم میهنی (ابوسعید فضل‌الله بن ابوالخیر احمد) مشهور به شیخ ابوسعید ابوالخیر (۳۵۷ - ۴۴۰ قمری) عارف و شاعر نامدار ایرانی سده چهارم و پنجم بود. ابوسعید ابوالخیر در میان عارفان مقامی بسیار برجسته و ویژه‌ای دارد و نام او با عرفان و شعر آمیختگی عمیقی یافته‌است. چندان که در بخش مهمی از شعر پارسی چهره او در کنار مولوی و عطار قرار می‌گیرد، بی‌آنکه خود شعر چندانی سروده باشد. در تاریخ اندیشه‌های عرفانی‌اش در بالاترین سطح اندیشمندان این گُسترهٔ پهناور در کنار حلاج، بایزید بسطامی و ابوالحسن خرقانی به‌شمار می‌رود. همان کسانی که سهروردی آن‌ها را ادامه دهندگان فلسفه باستان و ادامه حکمت خسروانی می‌خواند. از دوران کودکی نبوغ و استعداد او بر افراد آگاه پنهان نبوده‌است. ابن ابی الحدید
فخرالدین ابوحامد عبدالحمید بن ابی‌الحدید معروف به ابن ابی‌الحدید، ادیب، متکلم، مورخ، شاعر و فقیه شافعی و اصولی معتزلی و از علمای سدهٔ هفتم ه‍. ق. بلخ در دانشنامه‌ها و واژه‌نامه‌های فارسی
دهکده‌ایست در دل افغانستان کنونی که در ایام باستانی و در قرون وسطی شهری مهم و مرکز ناحیهٔ بلخ (مطابق باکتریا) و بر رود بلخ که اکنون خشک است، واقع بود. در زمان‌های پیش از اسلام بلخ از مراکز دین بودائی و محل معبد نوبهار بود، و در دین زردشتی نیز اهمیت داشت. اولین حملهٔ مسلمانان به بلخ در سال ۳۲ ه‍. ق. بسرکردگی احنف بن قیس بود. در سال ۴۳ ه‍. ق. دگر بار بتصرف مسلمانان درآمد ولی در زمان قتیبه بن مسلم (متوفی بسال ۹۶ ه‍. ق.) بود که کاملاً مقهور آنان شد. در سال ۱۱۸ ه‍. ق. اسد بن عبدالله قسری کرسی خراسان را از مرو به بلخ منتقل کرد و این شهر رونق یافت. در سال ۲۵۶ ه‍. ق. این شهر بتصرف یعقوب لیث صفاری درآمد. در سال ۲۸۷ ه‍. ق. عمر و لیث صفاری نزدیک بلخ مغلوب اسماعیل بن احمد سامانی شد و بقتل رسید و بلخ تحت حکومت سامانی درآمد. در سال ۴۵۱ ه‍. ق. سلجوقیان تصرفش کردند و در سال ۵۵۰ ه‍. ق. بدست ترکان غز ویران شد. در سال ۶۱۷ ه‍. ق. با وجود اینکه بلخ تسلیم چنگیز خان مغول شد، مغولان آن را ویران کردند و مردمش را قتل‌عام نمودند. در دورهٔ تیموریان تا اندازه‌ای شکوه گذشته را بازیافت ولی پس از بنای مزارشریف در بیست کیلومتری آن، بلخ رو به انحطاط گذاشت. در اواسط قرن هیجدهم میلادی بلخ بتصرف افغان‌ها افتاد و از سال ۱۸۴۱ میلادی در تصرف آن‌ها مانده‌است. خرابه‌های بلخ قدیم اکنون ناحیهٔ وسیعی را اشغال کرده‌است. ابن اخضر گنابادی
عبدالعزیز بن محمود بن مبارک بن محمود جنابذی (۵۲۴–۶۱۱ق/۱۱۳۰–۱۲۱۵م) معروف به ابن اخضر گنابادی، یکی از مورخان و محدثان و فقیهان حنبلی مذهب است که در قرن ششم ه‍.ق می‌زیسته‌است. وی در بغداد به دنیا آمده و در همان‌جا زیست و درگذشت. به همین جهت وی را به بغدادی نیز می‌خوانند. سغد
سغدی‌ها پس از شورش‌هایشان در دوران اسکندر، دیگر نتوانستند قدرت نظامی گذشته خود را بازیابی کنند. این منطقه برای مدت خیلی کوتاهی بخشی از امپراتوری سلوکی بود اما در نهایت توسط شاه بلخ، دیودوت یکم، فتح شد و برای یک قرن بخشی از پادشاهی یونانی بلخ بود. همچنین ساتراپ سغد، اوتیدم یکم، توانست تا بلخ را فتح کند و با کنار زدن جانشینان دیودوت یکم، سلسله جدیدی را در دولت یونانی بلخ بنا نهد. شهرستان زرندیه
ابوعلی مسکویه یکی از حکیمان قرن سوم هجری است. ابومسحل اعرابی
ابومِسحَل اَعرابی با نام اصلی عبدالوهّاب بن جَریش (؟ -۸۳۹م) زبان‌شناس نحوی، قرائت‌شناس و شاعر بدوی نجدی در سدهٔ دوم و اوایل سوم هجری بود. او از بدویان بنی‌ربیعه بود و در کوفه از کسایی کبیر نحو آموخت. مدت بسیاری هم‌دم او بود و از یارانش شمرده می‌شد. به بغداد درآمد و نزد حسن بن سهل جایگاهی یافت. سپس در مسجد السُویقهٔ بغداد، به قرائت قرآن می‌پرداخت و به مردم آموزش می‌داد. میان او و اصمعی مناظراتی جریان داشته. جز کتاب "النوادر" از دیگر آثار او چیزی نرسیده است. بلخی
مورخان ابوزید بلخی
ابوزید بلخی را جاحظ خراسان و بلکه برتر از او دانسته‌اند و به روایت ابوحیان توحیدی، که ابوزید را سید مشرقیان در انواع حکمت شمرده‌است، او معتقد به هماهنگی بین فلسفه و شریعت بوده‌است و به دستور امیر خراسان شریعت را شفیع فلسفه معرفی کرد و بدین ترتیب در نشر فلسفه کوشید. وی از کسانی بود که به کروی بودن زمین پی برد و گفت: «آنچه ما به صورت گردش ستارگان می‌بینیم، در واقع گردش زمین است» ابوشکور بلخی
ابوشکور بلخی (زادهٔ نزدیک به ۳۰۰ (هجری) در بلخ از شعرای نام‌آور سده چهارم هجری است که به زبان‌های فارسی و عربی شعر گفته‌است. دربارهٔ زندگی و شعرهای او آگاهی چندانی به‌جای نمانده‌است. او در روزگار سامانیان می‌زیسته‌است و مورد توجه و عنایت خاص نوح سامانی شاه وقت بود. ابیات و قطعات پراکنده‌ای از آثار او در حد ۴۲۹ بیت باقی است که بیشترین ابیات از آفرین‌نامه است. شهرآشوب
همچنین باید از داستان هجو بلخ که به انوری (شاعر قرن ششم) نسبتش دادند، یاد کرد. این شعر در اصل از شاعری به نام فتوحی بوده‌است. با این حال مردم خشمگین بلخ، انوری را وارونه بر خری سوار کرده، قصد گرداندن در شهر داشتند؛ اما قاضی حمیدالدین بلخی مؤلف "مقامات حمیدی" وساطت کرده، او را رهانید. عبدالعلی مزاری
عبدالعلی مزاری در سال ۱۳۲۶ خورشیدی در روستای نانوایی چارکنت از توابع ولایت بلخ متولد شد. پدرش حاجی خداداد زراعت پیشه و مالدار بود. حاجی خداداد در اصل از منطقه سرخجوی ولسوالی ورس به شمال افغانستان مهاجرت کرده بود. کودکی مزاری در دوران پادشاهی محمد ظاهرشاه و صدارت محمد داوود خان سپری شد. دورانی که مردم هزارستان به رهبری ابراهیم بیگ شهرستانی معروف به گاوسوار، قیام بزرگی ضد حکومت را پشت سر گذاشته و سید اسماعیل بلخی مشهور به علامه بلخی هم به همراه یارانش قیامی مسلحانه را آغاز کرده بود. ارغون کاملی
مولانا ارغون بن عبدالله کاملی یا خواجه ارغون کاملی از خوشنویسان صاحب‌نام قرن هشتم هجری بوده که تا حدود ۷۵۰ ه. ق می‌زیسته است. آثار او امضاء سال‌های ۷۰۰ تا ۷۴۵ ه‍. ق دارد. او در خطوط ششگانه شاگرد یاقوت مستعصمی بوده و از جمله استادان سبعه یا هفتگانه به‌حساب می‌آید. سید اسماعیل بلخی
سید اسماعیل بلخی در قریهٔ بلخاب واقع در ولسوالی بلخاب، ولایت سرپل زاده شد. برخی ولادت وی را در سال ۱۲۹۵، و برخی ۱۲۹۹ (خورشیدی)، گفته‌اند. غرر الحکم و درر الکلم
آمدی در سده پنجم و ششم هجری قمری می‌زیسته است. به استثناء دانسته‌هایی که میرزا عبدالله افندی تشریح کرده‌است اطلاعات زیادی از زندگی نگارنده کتاب، عبدالواحد تمیمی آمدی در دست نمی‌باشد. در این شرح حال افندی از آمدی به عنوان «فاضل عامل محدث امامی شیعه» نقل می‌کند. پاره‌ای دیگر از دانشمندان علوم دینی، آمدی را از عالمان امامیه برشمرده‌اند. علامه مجلسی از دانشمندان مذهب شیعه در آغاز کتاب بحار، آمدی را از حکیمان امامیه محسوب می‌کند. ابن شهر آشوب و حاج میرزا حسین نوری نیز در آثار خود از آمدی تجلیل نموده‌اند آمدی نزد احمد غزالی شاگردی کرده و استاد ابن شهرآشوب بوده‌است. الاحکام من قصة سید الانام و جواهرالکلام فی الحکم از آثار دیگر آمدی می‌باشند. سرشناسی آمدی به سبب نگارش کتاب غررالحکم و دررالکلم می‌باشد. نگارنده، در ابتدای کتاب، هدف خویش را از تألیف آن، چنین بیان می‌دارد: به گفته آمدی، خود علی بن ابی طالب درباره دانش خویش نقل کرده‌اند: آمدی، روش گردآوری و تدوین خود را بر اساس ترتیب حروف بیست و نه‌گانه قرار داده است و بسیاری از بخش‌های کتابش را بر مبنای واژه آغازین گفتاورد بنیاد کرده‌است. مثلاً: شقیق بلخی
ابو علی شقیق بن ابراهیم بلخی معروف به شقیق بلخی (متوفی ۱۹۴ ه‍ ق) از عرفای بنام بود. از بنیانگذاران تصوف خراسانی و صاحب قدیمی ترین رساله در تصوف است. ابوالعباس نامی
ابوالعباس النّامی (۹۲۳-۱۰۰۹) (نسب:ابوالعبّاس احمد بن محمد دارمی مصیصی النّامی) شاعر، ادیب و لغوی عرب در سدهٔ چهارم قمری بود. ابویعلی موصلی
احمد بن علی بن مثنی تمیمی (۲۱۰ – ۳۰۷ هجری) معروف به ابویعلیٰ موصلی از محدثان حنفی موصل بود. مهم‌ترین اثر او مسند است که دربردارندهٔ ۷۵۵۵ حدیث است. اثر دیگر او "المعجم" است که نام ۲۸۵ نفر از بزرگان دین را به ترتیب الفبا ذکر می‌کند. آثار دیگر او "حدیث محمد بن بشار عن شیوخه" و "المفارید" است. تاریخ افغانستان (پیش از اسلام)
در سال ۱۹۶۵ دکتر لوئی دوپری در نتیجه کاوش‌های خود در آق‌کُپرُک، در جنوب مزار شریف و کنار بلخ‌آب، آثاری را به دست آورد که براساس شواهد اهلی‌ساختن حیوانات در این دوره، متعلق به دورهٔ نوسنگی است. مؤید آلوسی
ابوسعید مؤیّد بن عطّاف بن محمّد بن علی بن محمّد نام و نسب او به شیوهٔ سنتّی است. به‌سال ۱۱۰۲م/ ۴۹۴ق در آلوس نزدیکی شهر حدیثه زاده شد. در دجیل بزرگ شد سپس به بغداد درآمد. در جوانی «جاویش» شد که درجه‌ای نظامی در آن زمان بوده است. او در روزگار مسترشد نظامی بود اما پس از انصراف، گویند تمام عمر، با پوشش نظامی در اجتماع حضور می‌یافت. ابوالعلای گنجه‌ای
نظام‌الدینْ محمود ابوالعلای گنجه‌ای شاعر قرن ششم هجری بود. او در گنجه دیده به جهان گشود و در سال ۵۵۴ قمری، برابر با ۱۱۵۹ میلادی درگذشت. مستظهر
ابوالعباس احمد المستظهر بالله، بیست و هشتمین خلیفه عباسی در بغداد از سال ۱۰۹۴ تا ۱۱۱۸ میلادی بود. او پس از مرگ پدرش، ابوالقاسم عبدالله مقتدی در سال ۱۰۹۴ میلادی/۴۸۷ هجری خلافت را پذیرفت. در دوران بیست و چهار سال خلافتش به سیاست بی اعتنا بود؛ نخستین جنگ صلیبی در سوریه در زمان او شکل گرفت. حتی سردار صلیبی ریموند تولوز قصد حمله به بغداد را داشت، اما در توقات شکسته داده شد. در سال ۱۱۰۰ میلادی، مسلمانان پنج درصد جمعیت جهان و مسیحیان یازده درصد جمعیت را تشکیل می‌دادند. در سال ۴۹۲ هجری/۱۰۹۹ میلادی، اورشلیم به تصرف صلیبیون درآمد و ساکنان قبلی آن قتل‌عام شدند. این واقعه خشم عده بسیاری از مسلمانان و یهودیان را برانگیخت. مسلمانان اصرار داشتند که دست صلیبیون از مسجدالاقصی کوتاه شود. تصرف اورشلیم مدت زیادی به طول نینجامید جمعیت تبعیدی‌ها به بغداد پناه آوردند و خواستار جنگ علیه صلیبی‌ها شدند. مستظهر روز چهارشنبه سال ۵۱۲ هجری درگذشت. تفسیر فرات کوفی
درباره مولف اطلاعات دقیقی وجود ندارد و رجالیون متقدم و متاخر درباره ابوالقاسم فرات هیچ اطلاعی نداده اند. با این حال با توجه به نسبت کوفی او، اسامی مشایخ و شاگردانش و محتوای تفسیرش حدود زمانی زندگی اش را تخمین زده اند. برخی از متاخرین با توجه به ختم روایات این تفسیر به علی بن موسی الرضا وی را در شمار اصحاب علی بن موسی الرضا یا جواد الائمه محمد تقی یا هادی علی النقی دانسته اند. لذا فرات باید از علمای نیمه دوم قرن سوم و اوایل قرن چهارم باشد و حداقل تا سال 307 هجری اوایل قرن چهارم زنده بوده باشد. مزار شریف
مولانا جلال الدین محمد بلخی مشهور به رومی در مزار شریف‌زاده شد. پدرش بهاءولد، از نسل خلیفه اسلام ابوبکر بوده و تحت تأثیر عقاید امام غزالی فیلسوف مشهور دنیای اسلام بود. موعظه‌های بهاءولد هنوز هم موجود است و از با ارزش‌ترین آثار علوم اسلامی بشمار می‌رود. مولانا رومی شش جلد اثر مشهور خود، مثنوی معنوی را تا زمان مرگ خود در ۱۲۷۳ تکمیل نمود. موفق‌الدین بحرانی اربلی
محمد بحرانی اِربِلی لقب‌گرفته به موفق‌الدین و کنیه‌گرفته به "ابوعبدالله" (؟، سرزمین بحرین - ۲۱ مه ۱۱۸۹، اربیل) زبان‌شناس، ادیب و شاعر عربی در سدهٔ ششم هجری/ دوازدهم میلادی بود که به فلسفه و هندسه نیز پرداخت. او را از پیشوایان پیشتاز در علوم عربی وصف کرده‌اند که بر گونه‌های شعر دانا، در عروض و قافیه هوشمند، در نقد شعر خوش‌گزین بود. رسائل پنج‌گانه‌ای از او مانده، همچنین مسائل کتاب اقلیدس را حل نمود. ابوشکور بلخی
او در بیتی دیگر می‌گوید که در هنگام آفرینش این اثر چندساله بوده‌است: ابوالبرکات بغدادی
به وی لقب اوحد الزمان یا یگانه دوران داده‌اند. او فیلسوفی اهل عراق بود که نزدیک نود سال زندگی کرد. وی یهودی بوده‌است و در پایان عمراش به اسلام گرویده‌است. ابوالبرکات در آثارش به مسلمان شدن خود اشاره نمی‌کند و نوشتارهای تاریخی روایتهای ضد و نقیضی از چگونگی مسلمان شدن او بیان می‌کنند. بر اساس نوشتارهای موجود، او ممکن است به دلیل جریحه دار شدن غرورش، یا به دلیل مرگ همسر سلطان محمود که تحت نظارت پزشکی او بود، یا به دلیل دستگیری در جنگ بین سلطان و نیروهای خلیفه تغییر دین داده‌است. عیالا الیاهو تاریخدان یهودی بیان می‌کند که ابوالبرکات احتمالاً به دلیل پیشرفت مالی تغییر دین داده‌است. ابوالبرکات به عنوان طبیب خلیفه بغداد ایفای شغل می‌کرده‌است. در طبابت بر امزاج و استفاده از آن تأکید بسیاری داشته‌است. ابوالبرکات در عصری که حمله به فلسفه رایج بوده، همعصر با غزالی و شهرستانی می‌زیسته‌است. محمد بن منور
او در قرن ششم هجری می زیسته است. تاریخ افغانستان
پیرامون ۱۱۰۰–۵۵۰ پیش از میلاد: زرتشت یک آیین یکتاپرستی - مَزدَیَسنا - را در بلخ (Bactra) معرفی می‌کند که در سرتاسر فلات ایران منتشر می‌شود. از دیدگاه افسانوی (که در شاهنامه فردوسی در حدود سال ۱۰۰۰ میلادی آمده)، زرتشت در بلخ بدست یک تورانی بقتل می‌رسد. تورانیان یکی از چندین اقوام کوچ‌نشینی هستند که بین سال‌های ۱۱۰۰ و ۵۵۰ پیش از میلاد به شمال افغانستان یورش آوردند، یا در آنجا ماندند یا از آنجا گذر کردند. (تاریخ زرتشت مورد بحث است و از حدود ۱۲۰۰ تا حدود ۶۰۰ پیش از میلاد تخمین زده می‌شود) ابوالمؤید بلخی
"عجائب‌البلدان" اثر دیگر اوست که در قرن چهارم و اوایل قرن پنجم مشهور بوده و در "تاریخ سیستان" نیز چند بار از آن یاد شده‌است. ابوسعید سجزی
ابوسعیداحمدبن عبدالجلیل سجزی، (درگذشتهٔ ۴۱۴ ه‍.ق) ستاره‌شناس و ریاضی‌دان ایرانی قرن چهارم هجری است که با ابوجعفر احمد بن محمد صفاری و عضدالدوله معاصر و از اهالی سیستان و زادهٔ زابل بوده و در خراسان و شیراز نیز زیسته‌است. سال زادروز او در حدود سال ۳۳۰ هجری قمری است. غزالی
ابی حامد محمد بن محمد الغزالی الشافعی، ملقب به حجت‌الاسلام زین الدین الطوسی و امام محمد غزالی (۴۵۰ — ۵۰۵ ه‍.ق) همه‌چیزدان، فیلسوف، متکلم و فقیه ایرانی و یکی از بزرگترین مردان تصوف سدهٔ پنجم هجری است. او در غرب بیش‌تر با نام‌های "Al-Ghazali" و "Algazel" شناخته می‌شود. ولایت بلخ
بلخ طی تاریخ ۶۰۰۰ ساله خود شخصیت هالی مختلف علمی، سیاسی، فرهنگی ادبی و قومی تربیه نموده‌است که در ولایت بلخ نه تنها در سطح کشور، بلکه در سطح جهانی شهرت داده‌است. از این جمله نام‌های زرتشت و مولانا جلال الدین محمد بلخی نام گرفته می‌توانیم که شخصیت‌های بین‌المللی است. تاریخ افغانستان (پیش از اسلام)
۲۱۰ پیش از میلاد: آنتیوخوس سوم (Antiochus III)، فرمانروای سلوکی، به بلخ (Bactra) حمله می‌برد؛ محاصرهٔ سه ساله پی می‌گیرد؛ اوتیدِموس، جانِ سالم بدر می‌برد. ابوالحسن اهوازی
ابوالحسن اهوازی احمد بن حسین، معروف به ابوالحسن اهوازی ریاضیدان و ستاره‌شناس ایرانی در قرن‌های ۴ و ۵ هجری قمری است. تاریخ تولد و وفات وی به طور دقیق مشخص نیست. فقط با توجه به نام آن احتمال داده می‌شود که از اهالی اهواز باشد. ابوریحان بیرونی درآثار خود از ابوالحسن نام برده است. کتابی با نام شرح المقاله العاشره من کتاب اقلیدس از آثار بجا مانده از ابوالحسن اهوازی است؛ که نسخه‌هایی از آن در کتابخانه‌های برلین پاریس و استانبول و همچنین کتابخانه دانشگاه تهران وجود دارد. آرامگاه خواجه ابونصر پارسا
شهر بلخ یا باختر، از شهرهای مهم خراسان بزرگ و از کهن ترین شهرهای افغانستان است که امروزه در فاصلهٔ بیست کیلومتری از شهر مزار شریف واقع است. برخی می‌گویند این شهر، کهن‌ترین شهر جهان است و قدمت آن به هزاران سال پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد و می‌گویند زرتشت، بین سال‌های ششصد تا پانصد پیش از میلاد در بلخ ظهور کرده و پادشاه کیانی دعوت وی را به آیین زرتشت پذیرفته است. دین زرتشتی و زبان اوستایی از بلخ آغاز شد. این شهر از مراکز مهم آیین بودایی نیز بوده‌است. اولین حملهٔ مسلمانان به بلخ در سال 32 هجری قمری بود، اما چند سال بعد به‌طور کامل به تصرف مسلمانان درآمد. در دورهٔ اعراب، بلخ همراه با هرات، نیشابور و مرو یکی از چهار قسمت (چهار ربع) شهر بزرگ خراسان بود. در سال 118 هجری قمری پایتخت خراسان از مرو به بلخ انتقال یافت و این امر باعث رونق بیش‌تر این شهر گشت. در سال 287 به تصرف دولت سامانیان درآمد و در سال 451 سلجوقیان تصرفش کردند. در سال ۵۵۰ ه‍. ق. به دست ترکان غز ویران شد و در سال ۶۱۷ ه‍. ق. با وجود این‌که بلخ تسلیم چنگیزخان مغول شد، از هجوم وحشیانه و کشتار در امان نماند. در دورهٔ تیموریان (قرن‌های هشتم و نهم هجری قمری) تا اندازه‌ای شکوه گذشته را بازیافت ولی پس از بنای مزارشریف در بیست کیلومتری آن، بلخ رو به انحطاط گذاشت. خرابه‌های بلخ قدیم اکنون ناحیهٔ وسیعی از این شهر را اشغال کرده است. مسجد و مقبرهٔ ابونصر پارسا برهان‌الدین محمد ابونصر پارسا، عارف و شاعر نامی قرن نهم هجری قمری است. او از بزرگان فرقهٔ نقشبندیّه بود و بعد از پدرش ـ خواجه محمد ـ جامع علوم شریعت و فنون طریقت در این فرقه بود. از ابونصر پارسا رساله‌ای به زبان فارسی باقی مانده است که نسخهٔ منحصر به فردی از آن در مؤسسهٔ شرق‌شناسی ابوریحان بیرونی واقع در تاشکند موجود است. ابونصر در سال 865 هجری قمری در بلخ درگذشت و دو سال بعد، مقارن با سال 1462 میلادی، میر مزید ارغون (یکی از زمین‌داران آن زمان) مقبره‌ای با گنبدی زیبا برای او ساخت که به گنبد عالی معروف است و به مرکز طریقت او تبدیل شد. بعدها مدرسه‌ای و سپس مسجدی کنار مقبرهٔ این عارف و به نام او ساخته شد. مسجد ابونصر پارسا از زیباترین آثار معماری دوران تیموری در استان بلخ افغانستان است و به نام مسجد جمعهٔ بلخ معروف است. این مسجد بر روی پلانی هشت ضلعی به ابعاد 25 × 30/25 ساخته شده و ارتفاع کلّ ساختمان بیست و هفت متر است. بنای مسجد شامل یک تالار مربع است که روی زیرزمینی قرار گفته. سایر بناهایی که در جوار مسجد ساخته شده بودند، بر اثر مرور زمان از بین رفته‌اند. بر روی تالار مربع، گنبدی ساخته شده که پوشش داخلی آن با گوشواره‌هایی زیبا که در آن‌ها روزنه‌هایی تعبیه شده، تزیین شده‌است. پوشش خارجی گنبد روی استوانه‌ای سوار است و به شیوهٔ معماری دوران تیموری، شامل ترکه‌هایی است که تعداد آن در این گنبد به چهل و هشت عدد می‌رسد. در ورودی اصلی بنا سردرِ بزرگی ساخته شده که پوشیده از تزئینات کاشی‌کاری و اغلب -به رنگ محبوب مغولان – فیروزه‌ای است. در دو سوی طاق ورودی دو ستون مارپیچ قرار دارد و سرتاسر پوشش خارجی بنا، دیوارهای خارجی، گنبد و ساقهٔ گنبد به‌وسیلهٔ آجر و کاشی معرق تزیین شده‌است و در دخل بنا، محراب از معرق پوشیده شده، و دیوارها سفید رنگ‌اند. پوشش داخلی گنبد، گوشواره‌ها و مقرنس‌ها نیز با استفاده از رنگ زینت یافته‌اند. بسیاری از مورخین بر این عقیده‌اند که قسمت عمدهٔ تزئینات مسجد ابونصر، در دوران بعد انجام شده‌است. متأسفانه این بنای عظیم اسلامی ـ ایرانی امروزه در معرض ویرانی است و باستان‌شناسان افغان در مورد از بین رفتن این بنا هشدار داده‌اند. ابن فهد حلی
ابوالعباس جمال‌الدین احمد بن شمس‌الدین محمد بن فهد حلی اسدی مشهور به ابن فهد حلی (زاده ۷۵۷ قمری در شهر حله - درگذشته ۸۴۱ قمری در کربلا)، فقیه و محدث شیعی قرن ۸ و ۹ قمری که در اخلاق، مقامات معنوی و سلوک عرفانی از بزرگان شیعه می‌باشد. وی همچنین در دوره خود از بزرگان فقه شیعه بود. ابوشکور بلخی
و از این بیت چنین برداشت کرده‌اند که سال زادن او نباید پیش از ۳۰۰ ق باشد. بلخ
بلخ به قولی کهن‌ترین شهر تاریخ جهان است که پیشینهٔ آن به هزاران سال قبل از میلاد برمی‌گردد و یکی از شهرهای مهم پادشاهی ایران بود. تمدن آمودریا
پیرامون ۱۱۰۰–۵۵۰ پیش از میلاد: زرتشت یک آیین جدید - مَزدَیَسنا - را در بلخ (Bactra) معرفی می‌کند که در سرتاسر فلات ایران منتشر می‌شود. از دیدگاه افسانوی (که در شاهنامه فردوسی در حدود سال ۱۰۰۰ میلادی آمده)، زرتشت در بلخ بدست یک تورانی به قتل می‌رسد. تورانیان یکی از چندین اقوام کوچ‌نشینی هستند که بین سال‌های ۱۱۰۰ و ۵۵۰ پیش از میلاد به شمال افغانستان یورش آوردند، یا در آنجا ماندند یا از آنجا گذر کردند. (تاریخ دقیق زندگی زرتشت در بین محققان مورد بحث است و از حدود ۱۲۰۰ تا حدود ۶۰۰ پیش از میلاد تخمین زده می‌شود) بلخ در دانشنامه‌ها و واژه‌نامه‌های فارسی
شهری است مشهور در خراسان، و در کتاب ملحمة منسوب به بطلمیوس چنین آمده‌است: اولین سازندهٔ آن را لهراسبشاه نوشته‌اند. و برخی سازندهٔ آن را اسکندر دانند و گویند در قدیم اسکندریه نامیده می‌شد. بلخ تا ترمذ دوازده فرسخ فاصله دارد و رود جیحون را نهر بلخ نیز نامیده‌اند. بلخ را احنف بن قیس از جانب عبدالله بن عامر بن کریز، در عهد عثمان بن عفان فتح کرد. ولایت بلخ
ولایت بلخ علاوه برسابقه تاریخی، علمی و فرهنگی خویش اکنون در سطح کشور از برجسته‌ترین حوزه‌های علمی و فرهنگی بشمار می‌رود. زرتشت، یما، جلال الدین محمد بلخی، رابعه بلخی، ناصرخسرو بلخی، ابن سینا، دقیقی بلخی، ابن وطواط و همچو شخصیت‌های دیگر علمی و فرهنگی متولد بلخ هستند که کارهای زیادی علمی و فرهنگی را انجام داده‌است. تاریخ افغانستان (پیش از اسلام)
اشکانیان به جای نبرد با سلوکیان، صلح با آنان را ترجیح دادند، و با آزاد ساختن آنتیوخوس سوم (Antiochus III)، فرمانروای سلوکی، وی را برای حمله به بلخ (Bactra) آماده ساختند. برای مدت سه سال (۲۰۶–۲۰۹ ق. م)، هزاران سرباز سلوکی و جنگجویان اشکانی به همراه صدها فیل جنگی، برای به پایین کشیدن اوتیدموس یکم (Euthydemus I؛ فرمانروایی: ۲۰۰–۲۳۰ ق. م)، فرمانروای یونانیِ باختر، شهر مستحکم شده بلخ را بدون هیچ پیروزی به محاصره کشیدند. این محاصره با امضای معاهده‌ای که استقلال دولت یونانی باختر را تضمین می‌کرد، به پایان رسید. ابوالاسود دؤلی
ابوالاسود دُؤَلی در حدود سال ۱۶ قبل از هجرت متولد شد. او از قبیلهٔ کنانه بود و عالمی توانا و محدثی بزرگ به‌شمار می‌رود. وی جزو تابعین است و از اصحاب علی بن ابی‌طالب به‌شمار می‌رود. وی در جنگ‌های متعددی شرکت جست، از جمله جمل، صفین و نهروان. ابوطالب اغریسی
ابوطالب، علی اِغریسی (نسب: علی بن مصطفی بن محمد بن مختار) فقیه الجزایری در سده ی نوزدهم میلادی/سیزدهم هجری بود. در کاشور، استان معسکر زاده شد و در وهران دانش آموخت. در منقولات و معقولات برجسته بود و در نزدیکی تلمسان درگذشت، در روستای العباد دفن شد. ابوالعباس لوکری
ابوالعباس فضل بن محمّد لوکری مرورودی فیلسوف بزرگ سده‌های پنجم و ششم است. خیام، خازنی و سنایی و غزالی هم‌روزگاران او اند. او شاگرد بهمنیار بود و به این ترتیب با یک میانجی با حکمت ابن سینا آشنا شده‌است. تاریخ تولد او دانسته است، اما در فهرستی که برای التعلیقات ابن سینا فراهم آورده است، انجام آن را سال ۵۰۳ ثبت کرده‌است. لوکری ادیب نیز بوده‌است و اشعاری به فارسی و عربی از او بر جای مانده‌است. ولایت بلخ
شهرنشینی باستانی مرگوش و بلخ همچنین شناخته شده به عنوان "تمدن آمودریا" برجسته‌ترین تمدن باستانی فرهنگ عصر برنز در آسیای میانه است، که قدمت آن تقریباً حدود ۲۲۰۰–۱۷۰۰ پیش از میلاد است. گستره این تمدن بزرگ شامل نمازگاه تپه در ترکمنستان امروزی، باخلو در شمال افغانستان، جنوب ازبکستان و تاجیکستان غربی، در منطقه ای بلخ باستان (باکتریا) می‌باشد. این مکان‌ها توسط ویکتور سیریانیدی (۱۹۷۶) باستان‌شناس شوروی کشف و نامگذاری شد. باکتریا نام یونانی ناحیه باخلو (بلخ امروزی) در شمال افغانستان کنونی بود و مرگوش نام یونانی ساتراپی فارسی مارگو به مرکزیت مرو در ترکمنستان امروزی بود. فارسنامه (ابن بلخی)
خاندان فارسنامه هم چنان‌که خود او نوشته است، در اوایل دولت سلجوقی به پارس آمدند و سلطان ابوشجاع محمدبن ملکشاه سلجوقی (۴۷۴ تا ۵۱۱ هـ. ق) در نامه‌ای که به خط خود به ابن‌بلخی نگاشت و مؤلف کتاب آن را درخواستی لطیف و املایی شافی می‌خواند، از او خواست که اوضاع و احوال پارس را در کتابی برای او بنگارد. با توجه به این که سلطان محمد بن ملکشاه در سال ۵۱۱ در گذشته است و مؤلف به همزمانی خود با اتابک چاولی متوفی به سال ۵۱۰ هـ.ق. اشاره دارد می‌توان حدس زد که سال تألیف فارسنامه باید قبل از ۵۱۰ هجری باشد. شهرستان اقلید
"ابن بلخی" در کتاب فارسنامه خود که بین سال‌های ۵۰۰ تا ۵۵۰ هجری قمری نگاشته‌است، در مورد اقلید می‌گوید: " اقلید، شهرکی کوچک است و حصاری دارد و جامع و منبر دارد و هوای آن سردسیر است و آب آن خوش است و روان و میوه و غله از هر نوع است ". دانشگاه بلخ
احمد فؤاد کوهی ابومعشر بلخی
گروهی برآنند که دلبستگی و توجه دانشمندان در برابر احکام اخترشناسی در نیمه دوم سده ۲ق/۸م در بغداد، انتقال رساله‌های احکام نجومی ساسانی به جهان اسلام، ورود یک هیئت هندی در۱۵۵ق/۷۷۱م به بغداد برای آموزش علوم هندی و کمک در ترجمه نوشته‌های هندی به عربی و جنبش دامنه‌داری که در زمان مأمون در ترجمه آثار بیگانه به عربی پیدا شده بود، سبب گردید تا کتاب‌های بنیادی اخترشناسی یونانی، از آن میان المجسطی و کتاب الاربعه۲ بطلمیوس و کتاب‌های دیگر از سریانی و یونانی برگردان و در دسترس دوستداران این دانش قرار گیرد. ابومعشر نیز چنان‌که ذکرشد، از این ترجمه‌ها و آثار آگاهی پیدا کرد و توانست از مطالب آنها در مباحث و موارد گوناگون تألیفات خود بهره گیرد. بلیناس حکیم
بلیناس حکیم یا آپولونیوس تیانایی(;, به زبان لاتینی:Apollonius Tyan(a)eus; حدود ۱۵ پس از میلاد – حدود ۱۰۰ پس از میلاد) که به بلیناس جادوگر نیز مشهور است فیلسوف نوفیثاغورسی، پیامبر، معجزه‌گر و از دانشمندان علوم غریبه در سده اول میلادی است. او در شهر تیانا در استان کاپادوکیه امپراتوری روم در آسیای صغیر به دنیا آمد. او یکی از حکمای هرمسی بوده‌است. ابوزید بلخی
ابوزید احمد بن سهل بلخی (در حدود ۳۲۲ قمری) جغرافی‌دان، ریاضی‌دان و متکلم و فیلسوف در قرن‌های سوم و چهارم هجری بوده و از پیروان فرقهٔ امامیه بوده‌است. وی در اوایل جوانی (زیر بیست سالگی) محضر کندی را درک کرده‌است و در علوم گوناگون دست داشته و در مباحث روش فیلسوفانه پیش گرفته بود. تألیفات او در فلسفه بیشتر به بحث کلامی اختصاص داشت و اهمیت او بیشتر در این است که حکمت و شریعت را جمع و آن دو را به یکدیگر نزدیک کرده بود. ابوزید عیسی بن محمد علوی
ابو زید عیسی بن محمد العلوی عالم زیدی اواخر سده سوم و اول سده چهارم و ساکن ری بود. علوی از فقه، کلام و حدیث آگاه بود. دولت یونانی بلخ
امپراطور هند، چاندراگوپتا، بنیانگذار سلسله مٶریایی، با مرگ اسکندر کبیر در حدود سال ۳۲۳ ق.م، مناطق شمال غربی شبه‌قاره را فتح کرد. با این حال، ارتباطات او با همسایگان یونانی‌اش در امپراتوری سلوکی برقرار بود، پیوند خانوادگی یا به رسمیت شناختن ازدواج بین یونانیان و هندیان (که در منابع باستان به عنوان توافق نامه اپیگامیا توصیف شده‌است) ایجاد شد و چندین یونانی مانند مگاستن مورخ، در دادگاه موریایی‌ها اقامت داشت. متعاقباً ، هر امپراتور موریا در دربار خود سفیری از یونان می پذیرفت. تاریخ افغانستان (پیش از ماد)
در سال ۱۹۶۵ دکتر لوئی دوپری در نتیجه کاوش‌های خود در آق‌کُپرُک، در جنوب مزار شریف و کنار بلخ‌آب، آثاری را به دست آورد که براساس شواهد اهلی‌ساختن حیوانات در این دوره، متعلق به دورهٔ نوسنگی است. ابوالحسن محمد عامری
ابوالحسن محمد بن یوسف عامری فیلسوف، منطق دان و دانشمند معروف در سده چهارم هجری بود. ابوالحسن عامری از جمله مهم‌ترین فیلسوفانی است که در فاصله زمانی میان فارابی و ابن‌سینا می‌زیسته‌است. ابوالفدا
وی در سال ۶۷۲ ه‍.ق در دمشق زاده شد. وی از خاندان ایوبی بود و از امیران دمشق و از خدمت‌گذاران و نزدیکان شاه مصر بود که از طرف وی به لقب «ملک الموید» نایل شده بود. وی مردی بسیار عالم و دانشمند و دوستدار علم بود و حتی برای دانشمندان نزدیک خود مستمری تعیین می‌نمود. وی در سال ۷۳۲ ه‍.ق در حمات وفات یافت. بلخ
همان‌طور که مورخ عرب المقریزی ثبت کرده‌است، یک جامعه یهودی باستان در بلخ وجود داشته‌است، این جامعه با انتقال یهودیان به بلخ توسط پادشاه آشور سناخریب تأسیس شده‌است. جغرافیدانان عرب به وجود باب‌الیهود (دروازه یهودیان) و الیهودیه (شهر یهودی) در بلخ گواهی کرده‌اند. روایات اسلامی بیان می‌کنند که پیامبر ارمیا به بلخ گریخت و حزقیال در آنجا دفن شد. این اجتماع یهودی در قرن یازدهم مورد توجه قرار گرفت زیرا یهودیان این شهر مجبور شدند باغی را برای سلطان محمود غزنی تگهداری کنند که برای آن مالیات ۵۰۰ درهم پرداخت کردند. طبق تاریخ شفاهی یهودیان، تیمور یک چهارم شهر را به یهودیان بلخ با یک دروازه برای بستن آن داد. ابن ابی‌اصبع
ابومحمّد، عبدالعظیم بغدادی مصری شهرت یافته به ابنِ اَبی‌اِصبع مصری (۱۱۹۴- ۱۲۵۶م) (نسب: عبدالعظیم بن عبدالواحد بن ظافر) فقیه، مفسر، زبان‌شناس، ادیب برجسته و شاعر مصری عراقی‌اصل در نیمهٔ اول سدهٔ هفتم هجری بود که به طور ویژه در علوم ادبی (بدیع و بلاغت و نقد) شهرت دارد. ابوالفضل محمد بن حسن سرخسی
پیر ابوالفضل در اواخر قرن چهارم و به قولی به سال ۴۱۳ هجری قمری وفات یافت. مؤلف ریحانة الادب وفات او را ۴۰۰ هجری نگاشته است. حمد الله مستوفی سن او را هشتاد و نه سال و چهار ماه نوشته است. ([[پیران خراسان]]، جلد ششم، ص ۱۴۱)[[رده:اهالی سرخس]] [[رده:صوفیان اهل ایران]] [[رده:محدثان اهل ایران]] ابوالجارود همدانی
درباره تولد ابوالجارود اختلاف وجود دارد. دیرترین تاریخی که برای ذکر کرده اند به استناد روایتی که ابوالجارود از ابوالطفیل عامر بن واثله نقل کرده سالهای پایانی سده نخست هجری بوده است. در دانشنامه اسلامی آمده با توجه به تاریخ وفات کسانی چون حسن بصری، عبدالله اشعری و اصبغ بن نباته احتمالا وی قبل از سال 80 قمری به دنیا آمده است. بلخ
نخستین حملهٔ مسلمانان به بلخ در سال ۶۵۲ م. (۳۲ ه‍.ق) به سرکردگی احنف بن قیس بود. در سال ۴۳ ه‍.ق دوباره بتصرف مسلمانان درآمد ولی در زمان قتیبة بن مسلم (متوفی بسال ۹۶ ه‍.ق) بود که کاملاً مغلوب آنان شد. در دورهٔ اعراب، یعنی در قرون وسطی، بلخ همراه با هرات، نیشابور و مرو یکی از چهار قسمت (چهار ربع) خراسان بود.