الحسين بن مطير الأسدي شاعر عربي در چه قرنی می زیست؟
حسین بن مطیر اسدی
حسین بن مُطیر اسدی (۷۱۰–۷۵۵م) شاعر حجازی مخضرم بود. در رجز و قصیده، مدح، فخر، وصف و غزل‌سرایی مهارت داشت. ابوهلال عسکری و ابن معتز او را باهوش‌ترین شاعران در وصف ابر دانسته‌اند.
ادبیات عرب در سده دهم
سفرنامه‌های مسعودی (۹۵۶) و الحیاه المعاصره، اخبار حکام، شرح حال بزرگان و امراء و تاریخ، قسمتی از کار یک نویسندگان مؤثر و تاریخ در سبک و مضامین و نگارش نویسندگان دارای تأثیر بود. روی همین اصل تاریخ به دو سو و جانب گرایش و مطالب و کتب تاریخی دو روش نگارش یافت یک دسته که جنبه علمی دقیق داشت آثاری از قبیل تألیفات: المصبحی، القرطبی، بیرونی، خطیب بغدادی و نوع دیگر که جنبه ادبی داشت و گاه برای تبلیغات مذهبی به کار می‌رفت در آن‌صورت ممکن بود به کمال فصاحت و جلوه به‌وسیله داعیان مذهبی اسلامی رسیده باشد مخصوصاً این نوع کتب تاریخی به وسیله شیعه در کمال بلاغت پدید آمد این گروه برای تأیید و توجیه اعتقادات خویش از اخبار و احادیث سود می‌جستند و یکی از بهترین نمونه‌های این گونه کتاب‌ها نهج‌البلاغه شامل خطبه‌ها و نامه‌های علی‌ابن ابیطالب، کتاب‌ها و نامه‌ها و مکاتبات آل بویه، غزنویان از جمله: امثال الصابی، العتبی که شامل موضوعات و مسائل تاریخی و سیاسی و اجتماعی بوده‌است. سبک نگارش این گونه کتاب‌ها جالب و بیشر مسجع بود چه ملوک خواستار این قبیل آثار بودند. در این احوال شعر برای بیان افکار فلسفی با پیشرفت‌های علمی از سیر تکاملی تقریباً بازماند و ترقیات قابل ملاحظه‌ای شامل آن نگشت از قرن نهم میلادی، اشعاری جالب خلق و ابداعات فراوانی در شعر به ایجاد کردند و آثارشان جنبه کلاسیک به خود گرفت اولین آن‌ها ابوتمام (۸۴۶) بود که سازش میان شعر غنائی و شعر جاهلی را برقرار کرد. عده‌ای دیگر از جمله بحتری نیز در این راه کوشش‌هایی به عمل آورد و عصر طلائی شعر در روزگار عباسیان پدید آمد شاعران تقلید از سبک قدیم را وجهه نظر خویش ساختند و شعر روانی و دلپذیری خاصی یافت. در عراق ابن الرومی (۸۹۶) این تحول را به وجود آورد و در سرودن قصیده از راه تحلیل و بیان عاطفی پرداخت و شیوه یوانی در این سبک نفوذ کرد اما اشعار عامیانه چندن تغییری حاصل نکرد. امامی هروی
ملک‌الشعراء رضی‌الدین ابوعبدالله محمد بن ابی‌بکر بن عثمان هروی (وفات ۶۸۶ ه‍. ق) متخلص به امامی از شاعران ایرانی اوایل روزگار ایلخانی است. زادگاه او هرات بوده و مدح پادشاهان کرت را کرده. او از شاعرانی است که در سدهٔ هفتم روش شاعران شرقی را در شعر خود حفظ کرد. وی با شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی، خواجه مجدالدین همگر، شمس الدین محمد صاحب دیوان و معین الدین پروانه معاصر بوده و چنان‌که از دیوانش استنباط می‌شود علاوه بر شعر، در علوم بلاغی، ادبیات عرب و نیز علوم عقلی از سرآمدن روزگار خود بوده‌است. دیوان امامی نزدیک به دو هزار بیت (یا اندکی بیشتر) است که در قالب قصیده، غزل، ترجیعات، مقطعات و رباعیات است. از این شاعر، رساله ای به زبان عربی در شرح یکی از قصاید شاعر معروف عرب، ابوالحارث غیلان بن عقبه، مشهور به ذوالرمه (متوفی ۱۱۷ هجری) در دست است که این رساله را به نام یکی از اتابکان نوشته و در آن لطایف و نکات ادبی، نحوی و لغوی قصیده یاد شده را شرح کرده‌است. حسین رفیق اصفهانی
حسین یا محمدحسین اصفهانی در سال ۱۱۵۰ق/ ۱۷۳۷م در اصفهان زاده شد. پدرش سبزی‌فروش بود. رفیق در اصفهان تحصیلات خود را آغاز نمود و در ادبیات برجسته شد. در انجمن ادبی مشتاق اصفهانی شرکت داشت و از شاگردان او بود. بیشتر به سرودن غزل می‌پرداخت و اشعارش به هشت هزار بیت می‌رسد. نسخه‌ای از دیوانی او شامل قصاید و غزلیات و رباعیات، به خط میرعبدالباقی بن میرحسن قزوینی در کتابخانهٔ ملی ایران موجود است. رفیق اصفهانی در سال ۱۲۱۲ق/ ۱۷۹۷م در اصفهان درگذشت و در نجف به خاک سپرده شد؛ ماده‌تاریخ آن از نظمی تبریزی: ابراهیم طیبی
ابراهیم بن صادق عامِلی الطَّیبی (۱۸۰۶–۱۸۶۷) شاعر، ادیب و فقیه امامی لبنانی در سدهٔ سیزدهم هجری/نوزدهم میلادی بود. از اهالی روستای الطَّیبه در جبل عامل بود. ۲۷ سال ساکن نجف بود و آنجا درس خواند. منظومهٔ شعری ۱۵۰۰بیتی در فقه دارد. شعر او بسیار و عالی‌طبقه وصف شده است. افلح بن یسار
افلح بن یسار سِندی کُنیه‌گرفته به ابوعطاء (؟ - ۷۷۵م) شاعر مدح‌سرای عربی سندی‌اصل در روزگار اموی-عباسی بود. بشار بن برد
بَشّار پسر بُرد پسر یرجوخ تخارستانی (۹۵ - ۱۶۷ یا ۱۶۸ ق.؛ برابر با ۷۱۴ م. - ۷۸۴ م.) شاعر ایرانی‌تبار، دوره‌های امویان و عباسیان بود. وی، به زبان عربی شعر می‌سرود و در این کار درخشندگی بسیاری داشت و سرآمد هماوردان خویش در این زمینه همچون فرزدق بود. وی، کور مادرزاد بود. ابن یمین
تاریخ ولادت ابن یمین به طور مشخص، معلوم نیست اما از آنجا که در برخی از اشعارش به سال‌های ۷۰۳ و ۷۰۴ ه.ق اشاره داشته‌است و با توجه به اینکه اگر در آن تاریخ، بیست ساله بوده‌است، طبعا تاریخ ولادت او ۶۸۵ ه.ق بود‌ه‌است. او را متولد یکی از سال‌های ۶۶۳، ۶۶۵ و ۶۶۹ ه.ق نیز یاد کرده‌اند. وی دوران کودکی خویش را در زادگاهش، فریومد گذراند. وی تحصیلات مقدماتی خویش را در همانجا گذراند و احتمالا در همان دوران به علوم معقول و منقول مهارت یافت. مکاتبات شاعری ابن یمین با پدرش در دوران نوجوانی شهرت داشته‌است. صباحی بیدگلی
دیوان شعر صباحی به چاپ رسیده‌است. ترکیب‌بند او مرثیه‌ای با چهارده بند است که به اقتضای محتشم کاشانی برای حسین بن علی سرود شده و از بهترین اشعار اوست. عمر وی بیش از هفتاد سال بوده و وفات او در سال ۱۲۱۳ ه‍.ق اتفاق افتاده‌است. شرف‌الدین بوصیری
شرف‌الدین، محمد بن سعید بوصیری (۱۲۱۲ - ۱۲۹۵م) (نسب: محمد بن سعید بن حَمّاد صنهاجی بوصیری دلاصی) فقیه، کاتب، آموزگار قرآن، ریاضی‌دان و شاعر مصری در سدهٔ هفتم قمری بود که شهرتش در شعر عربی، به مدایح او دربارهٔ پیامبر اسلام است؛ "الهَمزیهٔ" او ۴۵۸ بیت در مدح پیامبر است. نثر او به سبک مترسّل است. ابن ابی دنیا
أبوبکر عبدالله بن محمد بن عبید بن سفیان بن قیس البغدادی الأموی القرشی (۲۰۸هـ/۸۲۳م بغداد—۲۸۱هـ/۸۹۴م بغداد) نویسندهٔ عرب بود. اگرچه بنی‌امیه او را از بردگی آزاد کرده‌بودند، او آموزگار تعدادی از شاهزادگان عباسی بود که بعدها دو تن از آنان به نام‌های المعتضد و المکتفی به خلافت رسیدند. او زندگی زاهدانه‌ای داشت و پیوسته در حال تدریس بود و "دنیا" را مذموم می‌دانست. در حدیث، او تنها توسط شیعه ضعیف شمرده می‌شود. سوده بنت عماره
سوده بنت عماره همدانی (محدث، ادیب، متوفی قرن ۱ هجری قمری) شاعر عرب زبان یمنی از قبیله همدان بود که در فصاحت و بلاغت مشهور و در نبرد صفین در رکاب امام علی حاضر بود. شهرت وی برای اشعار او و همچنین مناظره و بحثش با معاویه است. عثمان مختاری
حکیم ابوعمر بهاءالدین عثمان بن عمر مختاری غزنوی شاعر و حماسه‌سرای برجسته دوره پایانی سده پنجم و دوره آغازین سده ششم هجری قمری بود. از زندگانی او دانسته‌های اندکی در دست است. تاریخ زاده شدن او را میان سال‌های ۴۵۷–۶۹ و درگذشت او را میان سال‌های ۵۱۲–۵۴۸ نوشته‌اند. مختاری در سرودن غزل و قصیده و رباعی و قطعه و ترکیبات و مثنوی استاد بوده‌است؛ ولی بیشتر به قصیده‌سرایی و مثنوی‌گویی گرایش داشته و قصاید و مثنویات او بر دیگر آثاری که از خود بر جای نهاده برتری دارد. مختاری چندین تن از شاهان و فرمان‌روایان دوران زندگی خویش را نیز مدح گفته است. از میان آن‌ها می‌توان به علاءالدوله مسعود بن ابراهیم غزنوی نام برد که مختاری شهریارنامه را به نام او کرده‌است. داعی کبیر
از آنجا که سادات علوی طبرستان در ادبیات عربی دستی داشته‌اند، بارگاه آنان محل «نشو و نما و ملجاء و ملاذ» پژوهشگران دینی و سایر ادیبان زمانه بوده‌است. به عنوان مثال، قصیدهٔ «ابی مقاتل ضریر»، شاعر نابینای رازی، در وصف حسن بن زید، هنوز هم شهرت بسیاری دارد. همچنین کتاب "اخبار الخلفاء صولی" حسن بن زید را شاعر و آگاه به نقد شعر] معرفی می‌کند و شعرهایی را به او نسبت می‌دهد. از جمله ابیاتی که فی‌البداهه به همراه خانوادهٔ سلیمان بن عبدالله برای او فرستاد. در همین سال او پس از ورود به شهر ساری، ابوالغمر هارون بن محمد، شاعری که علیه او اشعاری سروده بود، را به محبس انداخت و او را متهم به جاسوسی برای عباسیان کرد و تا زمانی که قصیده‌ای در حمایت داعی نسرود، او را آزاد نکرد. ابوبکر آجری
ابوبکر محمد بن حسین آجُرّی (۸۷۷- ۹۷۰م) فقیه و محدث عراقی در سدهٔ چهارم هجری بود. اهل بغداد بود و همان‌جا علم حدیث فراگرفت و آموزش داد. سپس ساکن مکه شد. «أخلاق العلماء»، «کتاب الأربعین حدیثاً»، «کتاب الشریعة»، «التفرّد و العزلة» از آثار اوست. حماد البین
حماد بن علی ملقب به البَی۫ن (؟ - زنده تا پیش ۱۱۶۶م) شاعر الجزایری در سدهٔ ششم هجری/ دوازدهم میلادی بود. جعفر بن بشرون در اثرش "المختار فی النظم و النثر لأفاضل أهل العصر" او را نام‌برده و قصیده‌ای از او در ده بیت نیز، عماد اصفهانی در "خریدة القصر" آورده است. ادبیات شیعی
شعر شیعی از صدر اسلام و با سرودهٔ عربی حسان بن ثابت در روز غدیر خم آغاز شد. پس از آن، قصیدهٔ حجر بن عدی در ستایش علی بن ابی‌طالب، دارای سبک و بیان زیبا، اما معنا و عاطفهٔ سطح پایین‌تر و ساده‌تری است و عقاید شیعه در آن نمودی کلی دارد و ازاین‌رو نمی‌توان آن را شعری شیعی به‌شمار آورد. مضامین شعر شیعی عربی در دوران خلفای راشدین و آغاز خلافت امویان، مسئلهٔ ولایت علی بن ابی‌طالب و ماجرای غدیر خم، ماجرای سقیفه و خشم و اندوه در قالب‌های هجو، مدح و رثاست. عاشورا از دیگر مضامینی است که شعر شیعی را به مرحلهٔ تازه‌ای وارد و در آن تحول بزرگی ایجاد کرد. کمیت بن زید اسدی از شاعران شیعی روزگار اموی، روش تازه‌ای را در شعر شیعی به‌وجود آورد، به‌گونه‌ای‌که با به‌کاربردن استدلال، سبک احتجاج را بنیان‌گذاری کرد. مهم‌ترین ویژگی شعر شیعی این دوران، سیاسی‌بودن آن است. برخی دیگر از ویژگی‌های آن عبارتند از: ۱. انعکاس سیاست دینی، ۲. سوز و حرارت احساس، ۳. تناسب اسلوب با انگیزهٔ سرودن. آدونیس (شاعر)
علی احمد سعید إسبر معروف به آدونیس (زاده ۱ ژانویه ۱۹۳۰ در روستای قصابین، سوریه) شاعر، مترجم، نویسنده، منتقد ادبی و ویراستار سوری است. او یکی از اثرگذارترین و برجسته‌ترین شعرای عرب دوره مدرن شمرده می‌شود. او در نیمه دوم قرن بیستم انقلابی مدرنیستی را رهبری کرد که اثر عظیمی بر شعر عرب برجای نهاد که با اثر تی. اس. الیوت در جهان انگلیسی زبان قابل مقایسه است. سلیمان امینی
سلیمان بن جواد در سال ۱۳۴۱ق در روستای خاکی شهرستان سراب زاده شد. پس از ۱۳۱۳ش، به "امینی" نام خانوادگی گرفت، چرا که پدرش به "امین‌العلماء" مشهور بود و از بزرگان دینی سراب به‌شمار می‌رفت. سلیمان در کودکی به کشاورزی مشغول شد و در زمان فراغت در مدرسه پدرش علوم مقدماتی، فقه و اصول را فراگرفت. در حدود هجده‌سالگی به گفتهٔ خودش «نمی‌دانم در اثر ضربات شکنندهٔ روزگار یا در نتیجهٔ طرز تعلیم اولیه و انس و الفت دیرینه‌ام با اشعار حافظ و سعدی بود، یا هر دو علت با هم هماهنگ شده، احساساتی فوق‌العاده در در و جانم بیدار ساختند» که سبب شد به شعر روی آورد پس از درگذشت پدرش در حوالی ۱۳۲۱ش، امینی به تبریز مهاجرت کرد و به ادبیات روی آورد. وی به هر دو ادبیات فارسی و عربی تسلط یافت و در شعرشناسی برجسته گشت. در خوشنویسی نیز درخشید، در انواع خطوط هنرمند بود و چند اثر را نسخه‌نویسی نمود.علی نظمی تبریزی از دوستان نزدیک امینی در اثرش "دویست سخنور" او را «مردی بسیار خوش‌صحبت و مهربان و فروتن و وفاپیشه و پاک‌اندیشه» توصیف نموده‌است. امینی از اعضای انجمن‌های ادبی تبریز بود و در قالب‌های غزل، قصیده و مثنوی حدود ۱۵ هزار بیت سرود. «از سرایندگان پیشین، به سعدی ارادت خاصی داشت و از چند غزل معروف او تضمین کرد.» اشعارش را در سبک عراقی جای داده‌اند، جز سعدی، اشعاری با تضمین از حافظ و شهریار نیز سرود. ابوالشرف عمادبن ابی الفرج علی بن حسین بن هندو
ابوالشرف عمادبن ابی الفرج علی بن حسین بن هندو، ادیب و شاعر اهل ایران است. به گفتهٔ باخرزی، با آن‌که وی در شعر و ادب به پای پدرش نمی‌رسیده، آثار علم و ادب خاندانش در او مشهود بوده و راوی اشعار و آثار پدر بوده‌است. باخرزی با اشاره به اینکه شاعر مدتی تربیت دو فرزند او را برعهده داشته، از روح ناآرام و ماجراجوی ابوالشرف در آستانهٔ ۴۰ سالگی گزارش می‌دهد و نمونه‌هایی از اشعار او را می‌آورد (۱/۶۰۹، ۶۱۸–۶۲۱). سعدی
الکساندر پوشکین، شاعر و نویسندهٔ نامدار روس و بنیانگذار ادبیات نوین روسی به فرهنگ و ادبیات شرق علاقه‌مند بود. او منظومهٔ "فواره باغچه‌سرای" را با نگاهی جدی به ادبیات شرق نوشته و آن را با این عبارت آغاز کرده‌است: «بسیاری چون من فواره را دیده‌اند اما برخی از آنان در عالم وجود نیستند و دیگران نیز در بلاد دور سیاحت می‌کنند.» این عبارت برداشتی است از بیت‌های ۴۷۹ و ۴۸۰ باب یکم "بوستان" سعدی. او این مفهوم شاعرانه را بخش‌های مختلفی از این اثر تکرار کرده‌است. ایوان بونین، نویسنده و شاعر معاصر روس و برندهٔ جایزهٔ نوبل ادبیات، در گفته‌های خود بارها به تأثیراتی که اشعار سعدی بر او گذاشته، اشاره کرده‌است. به اعتقاد او سعدی، سی سال از عمرش را صرف شناخت کرد، سی سال سفر کرد و سی سال را نیز به اندیشیدن و خلق آثار اختصاص داد. بونین نیز بخش عمده‌ای از زندگی خود را صرف سفر به نقاط گوناگون دنیا کرد و به‌طور خاص، سفرهای متعددی به سرزمین‌های شرقی داشت. او در سفرهایش کتاب‌های سعدی –به‌ویژه گلستان– را همراه داشت و مطالعه می‌کرد. در آثار او ردپای مضمون‌ها و نمادهای سعدی مشاهده می‌شود و در بعضی جاها به نام سعدی نیز اشاره شده‌است. او در داستان "مرگ پیامبر" با صراحت از تأثیر سعدی می‌گوید و داستان را با سخنی از دیباچهٔ "گلستان" به پایان برده‌است. او در این اثر به نام سعدی اشاره کرده و دربارهٔ او گفته‌است: «ما با بهره از اشعار شیخ سعدی که مانند دانه‌های مروارید در میان اشعار ما آمده، خوش قلم شدیم.» تشبیه کلام سعدی به دانه‌های مروارید نیز برگرفته از خود سعدی است. سوزنی سمرقندی
شمس‌الدین تاج‌الشعرا محمدبن علی سمرقندی، سوزنیِ سمرقندی (درگذشتهٔ ۵۶۲ یا ۵۶۹ هجری قمری) شاعر ایرانی قرن ششم هجری است. وی همچنین در شعرهای خویش، خود را به نام‌های محمد، عمر و بوبکر خوانده و خود را ملقب به حکیم سوزنی نموده است. مولد او را عوفی نسف (نخشب)، واقع در نزدیکی سمرقند، می‌داند. وفات او را رضاقلی خان هدایت ۵۶۲ و دولتشاه سمرقندی در ۵۶۹ نوشته و از اشعار شاعر حیات او در سال ۵۶۰ مسلم می‌شود. پدر وی نیز با نام «مسعود» شاعر بوده است. وی در شعرهایش خود را به سلمان‌فارسی منتسب می‌داند. سید ابوالقاسم نباتی
سید ابوالقاسم نباتی (زادهٔ ۱۱۹۱ قمری در اوشتبین، شهرستان جلفا، آذربایجان-درگذشتهٔ ۱۲۶۲ قمری در اشتبین) شاعر ایرانی قرن ۱۲ و ۱۳ هجری قمری. طغرایی
حسین بن علی بن عبدالصمد اصفهانی با کنیهٔ ابواسماعیل و لقب‌های فخرُ الکُتّاب و مؤیِّدّ الدین، شهرت‌یافته به طغرایی (انتساب به طُرّه یا طغرا) (۱۰۶۱ - ۱۱۲۱) ، کیمیاگر، طبیعت‌شناس، شاعر، زبان‌شناس و ادیب عربی ایرانی بود که به وزارت سجلوقیان رسید و وزیر مسعود سلجوقی، امیر موصل شد. مؤید فی‌الدین شیرازی
هبةالله بن حسین شیرازی با کنیهٔ "ابونصر"، شهرت‌یافته با لقبِ مؤید فی‌الدین (۱۰۰۰–۱۰۷۷) عالِم فاطمی ایرانی در سدهٔ پنجم هجری بود که دیدگاه‌ها و جَدَل‌های فاطمیان را به شعر عربی درآورد و در سه کتاب جای داد. زهیر بن ابی سلمی
«زهیر» یکی از معروفترین شاعران عرب جاهلی است. وی از فحول شعرای عرب بلکه از متقدمین آنهاست، ویکی از مشهورترین شعراء (المُعَلقات السَبعَة)یعنی «اصحاب معلقات سبعه» است. و (اصحاب معلقات سبعه) هفت تن از شاعران روزگار جاهلیت عرب بودند که هر یک قصیده‌ای غراسرودند و برحسب رسم معمول آن دوران آن‌ها را از در کعبه بیاویختند که واردشوندگان آن‌ها را ببینند و مایه ٔ شهرت و افتخار آنان گردد، و همین قصاید است که در السنه ٔ اهل علم به (سبعه ٔ معلقه) و (معلقات سبعه) مشهور است. عبدالمحسن بن حمود
عبدالمحسن بن حمّود لقب‌گرفته به "امینُ‌الدین" (۱۱۷۴ - ۱۲۴۵م) (نسب:ابوالفضل عبدالمحسن بن حمود بن عبدالمحسن تنوخی حلبی) محدث، کاتب، ادیب و شاعر شامی بود. مدیح نبوی
مدیح نبوی از زمان ولادت پیامبر اسلام گزارش شده‌است. پس از آن با دعوت به اسلام و فتوحات خلفاء اسلام فراگیر شد و صوفیان آن را به‌طور جد مورد استفاده قرار دادند. از جمله این شاعران صوفی می‌توان به ابن فارض اشاره کرد. این اشعار تا قرن هفتم و زمان حیات شرف‌الدین بوصیری به شکوفایی خود ادامه داد. در بین اهالی ادب، اختلاف است که مدیح نبوی از چه زمانی ریشه گرفته‌است؛ برخی این خلاقیت شعری را مربوط به زمان بعثت پیامبر و آغاز فتوحات خلفا دانسته‌اند. برخی این خلاقیت را زاده شاعر مشهور عرب، حسان بن ثابت دانسته‌اند. برخی نیز معتقند این ذوق شعری تا قبل از قرن هفتم و اشعار شرف‌الدین بوصیری، ظهور چندانی نداشته‌اند. حسین بن علی
از آغاز قیام حسین بن علی و واقعهٔ عاشورا، شاعرانِ عرب زبان در آثار خویش آن را حکایت کردند که با توجه به شرایطِ سیاسیِ حاکم بر دوران اموی و عباسی، بسیاری از آنان در تنگنا قرار گرفتند یا تهدید و اذیت و آزار شدند. عُبَیْدُالله بن حُرِّ جُعْفی — که حسین بن علی از او یاری خواست — نخستین کسی است که در حسرتِ همراهیِ وی مرثیه سرود، عُقبَة بن عَمْرو سَهْمی، کُمَیْت اَسَدی، سید اسماعیل حِمْیَری، دِعْبِل خُزاعی، منصور نَمَری، عَبدی کوفی و بسیاری دیگر از شاعرانی هستند که در تنگنای سیاسیِ اموی و عباسی و با خطرات جانی در این زمینه شعر سرودند. عَوْف اَزْدی از تَوّابینی است که در قیامِ تَوّابین کشته شد و در اشعارش پشیمانی به‌چشم می‌خورد. دیکُ الْجِنّ، صنوبری، کُشاجم، ابوفِراس، ابن هانی، از دیگر شاعرانی هستند که در دوران عباسی شعر سروده‌اند. تشکیلِ دولت‌های شیعی سبب شد تا آزادیِ نسبی در سرزمین‌های عربی برقرار شود و زمینه برای بیان مسائلی مانند خونخواهیِ حسین بن علی نیز بیشتر فراهم شود. منصور بن بَسّام بغدادی، ناشِئِ صغیر، سَیِّد رَضیّ، شَریف مرتضی، مهیار دیلمی و اَبُوالْعَلاء مَعَرّی در این دوران شعر سروده‌اند. در نیمهٔ دوم خلافت عباسی، سروده‌های عاشورایی با تهی‌شدن از خونخواهی و مبارزه‌طلبی، شعری اشک‌طلب و دور از مقاومت شد، اما در همین زمان در مغرب که خلافت فاطمیان در جریان بود، خونخواهیِ حسین بن علی شدت یافت. عُمارَة اَلْیَمَنی از این شاعران است. از سدهٔ هفتم تا نهم هجری، به‌آرامی هَجوِ عاملان کربلا به طعن و فرجام‌خواهیِ اُخرَوی بر آنان تبدیل و شاعرانِ اهل سنت نیز به میدان وارد شدند. ابن سَناءُالْمُلک، ابن وَردیِ شافِعی و حسن مَخزومی از این گروهند. از سده‌های دهم تا پایان سدهٔ سیزدهم هجری، تقلید از شعر عرب رواج یافت و بسیاری از فقیهان و عالمانی که در ادبیاتْ تَبَحُّری نداشتند، به این عرصه وارد شدند. مقتل‌خوانی اوج گرفت و پیام‌های عاشورایی به فراموشی سپرده شد. بااین‌همه، کسانی چون مُلّاکاظم اَزْری، سید محمدمهدی بَحرُالْعُلوم، هاشم اَلْکَعبی، سید حیدر حِلّی و محمد نَصّار در این دوران سروده‌های حماسی و احساسی دارند. در عصر حاضر، شعر عاشورایی در اوج خود قرار دارد و بسیاری از شاعران شیعه، سنی و حتی مسیحی در رثای حسین بن علی و واقعهٔ عاشورا شعر سروده‌اند؛ مانند محسن اَبُوالْحُبّ، عبدالحسین جواهر، مهدی اَعْرَجی، زَکیّ اَلْمَحاسِنی، عَبدُالْمُنْعِم اَلْفَرطوسی، بولِس سَلامَة، سَعید اَلْعُسیلی، عبدالله اَلْعَلائِلی. در شعر معاصر ویژگی‌های حسین بن علی مانند هدایت‌گری، شجاعت، ظلم‌ستیزی، ایمان، فریادرسی و الگوی مبارزه بودنش مورد توجه قرار گرفته‌است. از شاعران این دوران می‌توان از محمد اَلسَّماوی، محمد کامل عاملی، مصطفی جمال‌الدین، عبدالقادر اَلنّاصری، ادوار مرقص، هادی کاشِفُ‌الْغِطاء، احمد دَحْبور، یَحییٰ عبدُالْاَمیر اَلشّامی، آدونیس، مُظَفَّر نَوّاب، قاسم حَدّاد، عبدالرَّحمن شَرقاوی، محمد عفیفی، نَزار قَبّانی، اَمَل دُنْقُل، جواد جمیل و بَدْر شاکر سَیّاب نام برد. برهان‌الدین قیراطی
ابواسحاق، ابراهیم بن عبدالله قیراطی شهرت‌یافته به برهان‌الدین قیراطی (۱۳۲۶ - ۱۳۷۹) محدث و شاعر مصری در سدهٔ هشتم هجری بود. در سال ۷۷۶ق به قاهره درآمد و به ابن نباته پیوست. از او صناعت شعری آموخت؛ سپس به مکه رفت و تا پایان عمر مجاور مکه ماند. منصف شیرازی
محمدزمانخان بن فضلعلی قاجار مشهور به منصف شیرازی و منصف قاجار (۱۸۱۲–۱۸۴۸م) شاعر و خوشنویس ایرانی بود. او در قالب‌های گوناگون سرود، از جمله مدایح نبوی او که شهرت داشته است. حافظ
خواجه شمسُ‌الدّینْ محمّدِ بن بهاءُالدّینْ محمّدْ حافظِ شیرازی (۷۲۷ هجری قمری / ۱۳۱۵ میلادی – ۷۹۲ هجری قمری / ۱۳۹۰ میلادی) مشهور به لِسانُ‌الْغِیْب، تَرجُمانُ الْاَسرار، لِسانُ‌الْعُرَفا و ناظِمُ‌الاُولیاء، شاعر فارسی‌زبانِ سدهٔ هشتم ه‍.ق شیراز است. بیش‌تر شعرهای او غزل است. مشهور است که حافظ به شیوهٔ سخن‌پردازی خواجوی کرمانی گرویده و همانندیِ سخنش با شعرِ خواجو مشهور است. حافظ از مهم‌ترین اثرگذاران بر شاعرانِ فارسی‌زبانِ پس از خود شناخته می‌شود. در سده‌های هجدهم و نوزدهم میلادی اشعار او به زبان‌های اروپایی نیز ترجمه شد و نامش به محافل ادبی جهان غرب نیز راه یافت. هر سال در ۲۰ مهر مراسم بزرگ‌داشت حافظ در آرامگاهش در شیراز با حضور پژوهشگرانی از اقصا نقاط دنیا برگزار می‌شود. در تقویم رسمی ایران ۲۰ مهر روز بزرگداشت حافظ نامیده شده‌است. محمد بن سوار
محمّد بن سَوّار شیبانی لقب‌گرفته به نجمُ‌الدین و ابوالمعالی (۱۲۰۶ - ۱۲۷۸م) (نسب: محمد بن سوار بن اسرائیل بن خضر بن اسرائیل) صوفی و شاعر شامی در سدهٔ هفتم هجری بود که خرقهٔ تصوف از شهاب‌الدین سهروردی گرفت. شاب الظریف
محمد بن سلیمان تلمسانی شهرت‌یافته به شابَّ الظریف (به‌معنای: جوان/ـک نیک‌رو) و لقب‌گرفته به شمس‌الدین (۱۲۶۳ - ۱۲۸۹م) شاعر و نویسنده مصری مغربی‌اصل در سدهٔ هفتم هجری بود. کمیت اسدی
کمیت بن زید اسدی (زاده:۶۰ هجری، کشته‌شدن:۱۲۶ هجری) از برجسته‌ترین شاعران شیعه معاصر اهل بیت بود که مورد عنایت سه پیشوای شیعیان (زین العابدین، محمد باقر و جعفر صادق) قرار داشت. وی مرثیه معروفی پیرامون حسین بن علی سروده‌است. کمیت از شاعران زمان خود و از اصحاب خاص باقر است. به نقل از ابوالفرج اصفهانی، کمیت با اینکه شیعه خالصی بود، با یکی از خوارج به نام طرماح که شاعر بود، رابطه دوستانه ای داشت. به نقل از ابوالفرج، اشعار کمیت به «هاشمیات» معروف بود و در میان همه مردم مقبول افتاده بود. به نوشته ابوالفرج، کمیت امویان را نامشروع می دانسته و دلش با اهل بیت بوده است. اما گاهی از روی تقیه مدح بنی امیه را کرده است. از آثار کمیت به عنوان قدیمترین شواهد در دفاع از عقیده امامت یاد می کنند. اشرف مراغه‌ای
اشرف‌الدین حسین بن حسن مراغه‌ای مشهور به اشرف مراغه‌ای و درویش اشرف (؟ - ۱۴۶۰م/ ۸۶۴ ق) شاعر فارسی‌زبان ایرانی در سدهٔ نهم هـ/ پانزدهم م بود. حسین بن ابوعلی حسن مراغه‌ای در سالی نامعلوم در مراغه در خانواده‌ای شریف‌تبار زاده شد. به خدمت پیر بوداق فرزند جهانشاه قراقویونلو درآمد و در نزد وی بسیار گرامی بود. در سرودن، علاوه بر غزلیات و قصاید که چهار دیوان است، خمسه‌ای به مانند خمسهٔ نظامی به نظم درآورد. اشرف مراغه‌ای با شاه نعمت‌الله ولی معاصر و معاشر بوده‌است و در رثای او قصیده و ماده‌تاریخی سرود. او را شاعری «نیک‌سیرت و بلندهمت» می‌دانستند که از «تملق» دوری می‌کرد و با اینکه از نزدیکان شاهزاده پیر بوداق خان بود، اما مدیحه‌ای برای او نسرود. در سال‌های پایانی عمر عزلت گزید و به تصوف گرایید و در ۱۴۶۰م/ ۸۶۴ ق در زادگاهش درگذشت. نظمی تبریزی در اثرش "دویست سخنور" به تاریخ ۱۹۷۶م/ ۱۳۹۶ ق ذکر نموده که دیوان خطی اشرف مراغه‌ای در کتابخانه‌های معتبر موجود است. ابوالشرف عمادبن ابی الفرج علی بن حسین بن هندو
اِبْنِ هِنْدو، نام چند تن از کاتبان، شاعران و ادیبان ایرانی‌نژاد سده‌های ۴ و ۵ ق(۱۰ و ۱۱م) است که زندگی‌نامهٔ دو تن از آنان چنان به هم آمیخته که تفکیک یکی از دیگری دشوار می‌نماید. منابع ما در موارد بسیار، روایات مربوط به علی را به پدرش حسین نسبت داده‌اند یا روایات مربوط به حسین را ذیل نام علی نهاده‌اند. تقیه صوریه
تَقیّه صُوریّه با نام‌وارهٔ ستِّ النِعَم (مارس ۱۱۱۱-ژانویه ۱۱۸۴م) (نسب: ام‌علی تقیه بنت ابی‌الفرج غیث بن علی) شاعربانو و ادیب عربی شامی در سدهٔ ششم هجری بود که بیشتر در مصر زیست. حسین جنتی (شاعر)
حسین جنتی (زادهٔ ۲۳ اسفند ۱۳۵۹) شاعر غزل‌سرای اهل ورامین است. وی در شهریور سال ۱۳۸۹ در جلسه شعرخوانی سیدعلی خامنه‌ای حضور داشت و بر خلاف اغلب شرکت کنندگان سروده‌هایی انتقادی با مضامین اجتماعی و اقتصادی خواند و سیدعلی خامنه‌ای از یکی از سروده‌های او تمجید کرده‌بود. از وی دو مجموعه شعر و نیز کتابی پیرامون آموزش شعر به چاپ رسیده‌است. ابوعبدالرحمن محمد سلمی
ابو عبدالرحمن محمد بن حسین سُلَمی نیشابوری صوفی، عارف و نویسنده ایرانی عرب زبان در سدۀ چهارم و پنجم هجری قمری بود. معمر بن مثنی
مَعمَر بن مُثَنّیٰ با کنیهٔ ابوعُبَیده (۷۴۷–۸۲۵م) شاعر و نویسندهٔ عراقی ارمنی‌اصل در سدهٔ دوم هجری بود. پدرش از باجروان ارمنستان بود. خود در بصره زاده شد و از اخفش کبیر و ابوعمرو بن العلاء و یونس بن حبیب آموخت. او را اباضی‌مذهب و شعوبی تند شدیدالتعصب بر عرب دانسته‌اند که «هیچ‌کس از زبانش سلامت نداشت». در بصره درگذشت و «هیچ‌کس در تشییع جنازه‌اش شرکت نجست». بیش از دویست اثر نگاشت. حافظ بسیاری از اشعار و اخبار و انساب و از شاگردان خلیل ابن احمد بوده، و اولین بار دربارهٔ لغات و مجازات قرآن کتاب تألیف کرده‌است. بساطی سمرقندی
سراج الدین بساطی سمرقندی شاعر ایرانی است که در نیمه دوم سده هشتم و نیم اول سده نهم هجری می‌زیست. زهیر بن ابی سلمی
حکیم شعراء عرب در عصر جاهلیت . وی در بلاد «مزینة» در نزدیکی شهر مدینه تولد شده‌است، در منطقهٔ «الحاجر» از توابع نجد ساکن بوده‌است. صردر
علی بن حسن بن علی با کنیهٔ ابومنصور، شهرت‌یافته به صَردُر (؟ -۱۰۷۳م) شاعر عربی در سدهٔ پنجم هجری بود. صردر که از شاعران سرآمد روزگارش وصف شده است، در راه عراق به خراسان در حفره‌ای که برای شکار شیر کنده شده بود، سقوط کرد و کشته شد. سعدی
"سعدی" به احتمال زیاد در سال ۶۰۶ هجری قمری (برابر با حدود ۵۸۹ خورشیدی و ۱۲۱۰ میلادی) در شیراز زاده شده‌است. با این حال، برخی از صاحب‌نظران تولد وی را حدود سال ۵۸۵ هجری قمری می‌دانند. با توجه به این که هیچ منبع تاریخی مستقلی در مورد زادروز "سعدی" گزارشی نداشته‌است، هر دو تاریخ ذکرشده، بر اساس استنباط صاحب‌نظران از آثار خود او به دست آمده‌است. به عقیدهٔ یان ریپکا، محتمل‌ترین فرضیه برای تولّد سعدی بین ۶۱۰ تا ۶۱۵ است که عباس اقبال، مورخ و ادیب معاصر، طرح کرده‌است؛ هرچند حتی با این فرض نیز عمر سعدی بسیار طولانی می‌شود. عزالدین حسن اربلی
عزالدین حسن اربلی همچنین شهرت یافته به حسن اربلی ضریر (نابینا) (۱۱۹۰ - ۱۲۶۲م)ادیب و شاعر عراقی در سدهٔ هفتم هجری که به علوم فلسفی نیز دانا بود. در شعر او را «خبیثِ هجوگو» گفته‌اند. حسین بن علی
در سدهٔ نهم و دهم هجری فارسی‌نویسی در مجالس مذهبی رونق یافت و استقرار صفویه نیز آن را تشدید کرد. ازجمله آثار این دوره، "رُوضَةُالشُّهَداء" اثر حسین واعظ کاشفی (د. ۹۱۰ ه‍.ق) است که در اواخر عصر تیموری برای مجالس عزاداری حسین بن علی نگاشته شد و مطالب آن فاقد سند است. این اثر به‌منظور شوراندن و پروراندن احساسات شنوندگان تألیف شده‌است و نقطهٔ عطفی در عزاداری به زبان فارسی به‌شمار می‌رود. این اثر جریانی ادبی را در ادبیات فارسی ایجاد کرد که تاکنون تداوم یافته‌است؛ به‌طوری که مفهوم روضه و روضه‌خوانی با این اثر وارد ادبیات و فرهنگ فارسی‌زبانان شده‌است. در سدهٔ دهم، حسین ندایی یزدی نیشابوری "روضةالشهداء" را به نظم درآورد و پس از محمد فضولی (د. ۹۷۰ ه‍.ق) با تألیف "حَدیقَةُالسُّعَداء" آن را به ترکی آذربایجانی ترجمه کرد. همچنین محتشم کاشانی (د. ۹۹۶ ه‍.ق) با سرودن ترکیب‌بند با مطلع «باز این چه شورش است»، مرثیه‌سرایی منظوم را متحول ساخت. حسین بن علی در هنر و ادبیات
در نظم و نثر فارسی نامِ حسین بن علی یا مشهورترین کنیه‌اش، «اباعبدالله»، و بعض القابش، مانند مظلوم کربلا، سیدالشهداء، سالار شهیدان، سرور آزادگان و شاه تشنه‌لبان، یا نام‌های همراه یا در تقابل با او مانند کربلا، عاشورا، شمر و یزید سهم چشمگیری دارد. بزرگداشت یا عزاداری برای حسین بن علی تا سال ۳۵۲ ه‍.ق — که مُعِزُّالدُّولهٔ دِیْلَمی فرمانِ اقامهٔ عزا داد — قدغن بود. پس از آن، در دورهٔ آزاداندیشی سامانیان و نیمهٔ دوم سدهٔ چهارم هجری، اوضاع آرام بود. نیمهٔ دوم سدهٔ پنجم و سراسر سدهٔ ششم هجری دوران فشار مذهبی بر مخالفان مذهبی حکومت بود. در سده‌های هفتم و هشتم هجری اشعار مذهبی رواج یافت و در ابتدای سدهٔ هشتم در عصر اولجایتو، سوگواری عاشورا باز برپا شد. عبدالکریم قشیری
عبدالکریم بن هَوازِن قشیری (۹۸۶ - ۱۰۷۲) صوفی، فیلسوف و مفسّر عربی ایرانی در سدهٔ پنجم هجری، و از فیلسوفان مسلمان در سده چهارم و پنجم هجری قمری بود. سید حیدر حلی
سید حیدر حلی، یا حیدربن سلیمان بن داود بن حیدر حلی (ژانویه ۱۸۳۱-ژانویه ۱۸۸۷)، از شعرای برجسته زمان خود بود. به دلیل سرودن مرثیه‌های بسیار در مورد امامان شیعه، لقب «شاعر اهل بیت» را به وی داده شده داده‌است. وی در زمینه شعر مذهبی، میان ویژگی‌های اهل‌بیت و «اوضاع سیاسی، اجتماعی، فرهنگی حاکم بر روزگار خویش،» پیوند برقرار نموده‌است. سید حیدر حلی در اشعار خود از قرآن و احادیث تأثیر پذیرفته و توصیف اهل بیت در اشعار او با «رویکرد غالباً حماسی و عاطفه‌ای نیرومند و متعادل» صورت گرفته‌است. ابومنصور ماتریدی
پس از سال‌ها کشمکش میان دو مذهب اهل حدیث و معتزله، در نهایت دو نفر به اندیشهٔ ساخت مکتبی میانهٔ این دو افتادند که اولی ابوالحسن اشعری (۲۶۰–۳۲۴ یا ۳۳۰ هجری) بود که مکتب اشاعره را در عراق و شام بنیان نهاد و دومی ابومنصور ماتریدی (۲۵۰–۲۴۸ یا ۳۳۳ هجری قمری) که در ماترید از نواحی سمرقند در ماوراءالنهر با انجام اصلاحاتی در مذهب تسنن، مذهب ماتریدی را بنیان نهاد. در علم کلام از ابوالحسن اشعری و ابومنصور ماتریدی به عنوان شیخین یاد می‌شود. ابن حیوس
ابن حَیّوس (۱۰۰۳- ۱۰۸۱م) شاعر شامی در سدهٔ پنجم هجری بود. ابوالفرج علی بن حسین بن هندو
اِبْنِ هِنْدو، نام چند تن از کاتبان، شاعران و ادیبان ایرانی‌نژاد سده‌های ۴ و ۵ ق(۱۰ و ۱۱م) است که زندگی‌نامهٔ دو تن از آنان چنان به هم آمیخته که تفکیک یکی از دیگری دشوار می‌نماید. منابع ما در موارد بسیار، روایات مربوط به علی را به پدرش حسین نسبت داده‌اند یا روایات مربوط به حسین را ذیل نام علی نهاده‌اند. ابوطاهر خاتونی
حسین بن حیدر بن حسین ابوطاهر خاتونی مشهور به ابوطاهر خاتونی شاعر، نویسنده و کاتب دوران ملکشاه سلجوقی بوده است. ابوالفرج علی بن حسین بن هندو
ابوالفرج علی بن حسین بن هندو یا ابن هندو (متوفی ۴۱۰ یا ۴۲۰ ه‍. ق) پزشک و فیلسوف و شاعر ایرانی قرن چهارم و پنجم در دربار آل بویه و آل زیار است. ابن عنین
محمد بن نصر انصاری دمشقی شهرت‌یافته به ابن عُنین (۱۰ اکتبر ۱۱۵۴–۳ ژانویه ۱۲۳۳) شاعر و نویسنده شامی بود. «تاریخ العزیزی» اثر اوست. عبدالرضا متین اصفهانی
عبدالرضا بن عبدالله اصفهانی متخلص به متین (؟ - ۱۷۶۱م) شاعر ایرانی در سدهٔ دوازدهم هجری/هجدهم میلادی در دورهٔ زندی بود که بیشتر در هند زیست و نزد دربار مغولان ارجمند گشت. ابوالحسن توحیدی‌امین
ابوالحسن توحیدی‌امین (۱۲۸۱–۱۳۶۶ خورشیدی) عارف، شاعر و ادیب معاصر متخلص به "طوطی" و مشهور به طوطی همدانی به سال ۱۲۸۱ شمسی در همدان متولد شد و در سال ۱۳۶۶ شمسی درگذشت. المتنبی
ابوطیّب مُـتَـنَـبّی(۹۱۵-۹۶۵م) (نسب: ابوالطَیّب احمد بن حسین بن حسن بن عبدالصمد جُعفی کِندی کوفی)، ادیب و شاعر برجستهٔ عرب در سدهٔ چهارم قمری بود. سلامان و ابسال
در قرن نهم هجری عبدالرحمن جامی مثنوی سلامان و ابسال را بر اساس حکایت حنین بن اسحاق به نظم در آورد. زرقان
امامزاده قاسم، نام امامزاده‌ای است که مقبره آن در ۳۰ کیلومتری جاده شیراز به اصفهان و در مدخل شهر زرقان واقع شده‌است. طی کمک‌های مردمی و سایر، این امام زاده طی سال‌های قبل روز به روز با رشد متراژ و محیطی همراه بوده که هم‌اکنون تنها بخش فلک‌های آن ناتمام مانده‌است. این امام زاده در مسیر ورودی دوم جادهٔ شیراز - اصفهان به زرقان قرار دارد. سیدعمادالدین نسیمی، شاعر و متفکّر حروفیه در قرن هفتم هجری بود. وی به ترکی آذربایجانی، فارسی و عربی شعر سروده‌است؛ ولی دیوان عربی او در طول زمان مفقود شده‌است. سازمان بین‌الملی یونسکو به خاطر کوششهای وی در اشعار انسانی و صلح جهانی در سال ۱۹۷۳ این سال را سال نسیمی اعلام کرد. اهلی شیرازی
محمد بن‌یوسف اهلی شیرازی شاعر قرن نهم و دهم هـ. ق که در حدود سال ۸۵۸ هـ.ق. در شیراز زاده شد. اهلی به سال ۹۴۲ هـ. ق در هشتادوچهار سالگی، درگذشت. آرامگاه وی در جوار حافظ قرار دارد. عرقله دمشقی
حسّان بن نُمیر دمشقی شهرت‌یافته به عرقلهٔ دمشقی و بعدها به "عرقلهٔ أعور" (به‌معنای: یک چشم) (۱۰۸۷ - ۱۱۷۲م) (نسب:ابوالنَّدی حسّان بن نمیرر بن عجیل کلبی دمشقی) شاعر مدح‌سرای شامی در سدهٔ ششم هجری بود. بیشتر جوانی‌اش را در گردش میان بوستان‌های پیرامون دمشق به «لهو و مجون» گذارند. در شام به امیران و والیان پیوست و آنان را مدح نمود. فنون شعری‌اش مدح، رثا، هجو، وصف طبیعت دمشق، خمریات، نسیب، غزل و مجون است. ثابت قطنه
ثابت بن کعب بن جابر عتکی که به اختصار ثابت قطنی شناخته می‌شود، از شاعران و جنگجویان عرب است که در قرن دوم هجری قمری زیست می‌کرد. از وی دیوانی به جای نمانده است ولی اشعارش در برخی منابع جمع آوری شده است و به چاپ رسیده است. اشعار او بیشتر در زمینه ای تاریخی و مذهب‌شناسی کاربرد دارد. حسینعلی محفوظ
محفوظ در سال ۱۹۵۷ از رسالهٔ دکترای خود با عنوان "المتنبی و سعدی" دفاع کرد. این رساله بعداً در قالب کتابی به نام "متنبی و سعدی" به چاپ رسید. "مُتَنَّبی" شاعر و ادیب عرب زبان عراقی در قرن چهارم هجری و "سعدی" شاعر بلندآوازه ایرانی در قرن هفتم هجری است. استاد راهنمای او، "بدیع‌الزمان فروزانفر" بود. "محفوظ" در رسالهٔ دکترای خود به اثبات این نظریه پرداخت که "سعدی" دیوان اشعار "متنبی" را از بر داشته و در انتخاب مضامین اشعار خود از او تاثیر پذیرفته‌است. این نظریه مورد تایید برخی از پژوهشگران ادبیات فارسی (از جمله "غلامحسین یوسفی") واقع شد. در مقابل، برخی دیگر از پژوهشگران مانند "علی دشتی" و "مهدی محقق" این نظریه را رد کردند. استدلال مخالفان این بود که مضامین مشترک مورد اشارهٔ "محفوظ"، مضامینی عمومی است که مورد استفادهٔ بسیاری از شاعران دیگر قبل از "متنبی" نیز قرار گرفته‌است. ابن جوهری دمشقی
ابوبکر بن احمد دمشقی بهرام‌آبادی شهرت‌یافته به ابن جوهری دمشقی (۱۹ نوامبر ۱۵۶۰ - درگذشتهٔ پس از ۱۶۲۱م) ادیب و شاعر شامی ایرانی‌تبار بود. شعر او را سهل و روشن وصف کرده‌اند اما تقلید و آرایه‌پردازی دارد. بیشتر در فن شعر وجدانی، غزل و شکوائیه سرود. مقطعات او را بهترین بخش اشعارش در سبک و معنی دانسته‌اند. سلیمان ماحوزی
ابوالحسن سلیمان بن عبدالله ماحوزی بحرانی (زاده: ۱۵ رمضان ۱۰۷۵ قمری، روستای دونج از ماحوز در بحرین - درگذشت:۱۱۲۱ قمری، بحرین) فقیه، محدث، خطیب و شاعر شیعه قرن یازدهم هجری بود. ابوالفرج حسین بن محمد بن هندو
اِبْنِ هِنْدو، نام چند تن از کاتبان، شاعران و ادیبان ایرانی‌نژاد سده‌های ۴ و ۵ ق(۱۰ و ۱۱م.) است که زندگی‌نامهٔ دو تن از آنان چنان به هم آمیخته که تفکیک یکی از دیگری دشوار می‌نماید. منابع ما در موارد بسیار، روایات مربوط به علی را به پدرش حسین نسبت داده‌اند یا روایات مربوط به حسین را ذیل نام علی نهاده‌اند. صدرالدین بصری
صدرالدین علی بن ابی‌الفرج حسین بصری (۱۲۱۴ - ۱۲۸۴م) ادیب، نویسنده، شاعر و آموزگار عراقی در سدهٔ هفتم هجری بود که در حملهٔ ایلخانان مغول به حلب کشته شد. سنایی
ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی غزنوی یا حکیم سنایی (۴۷۳–۵۴۵ قمری)، شاعر و عارف فارسی‌زبان قرون پنجم و ششم هجری بود. وی از بزرگ‌ترین صوفیان و شاعران قصیده‌گو و مثنوی‌سرای زبان پارسی است که در سدهٔ پنجم هجری می‌زیسته‌است. برخی معتقدند که سنایی شاعری است که برای نخستین بار عرفان را به صورت جدی وارد شعر فارسی کرد ولی صوفیان پیش از او نیز در اشعار خود مضامین عرفانی را بیان کرده‌اند. تصوف سنایی با آن‌که از سخنان قلندران و اهل ملامت نیز مایه می‌گیرد، چیزی معتدل است. علم‌الدین شاتانی
عَلَمُ‌الدّین حسن بن سعید شاتانی (۱۱۱۶-۱۲۰۳م) (نسب: ابوعلی حسن بن سعید بن عبدالله بن بندار بن ابراهیم) فقیه، ادیب، شاعر و محدث عراقی در سدهٔ ششم هجری بود. همچنین سرپرستی بیمارستان موصل و امور وقف آن را برعهده داشت. در سال ۱۱۶۳م/ ۵۵۸ق به شام رفت؛ نورالدین زنگی و صلاح‌الدین ایوبی را مدح گفت. شاتانی، فقیه بود اما سرودن شعر براو چیره شد و از این راه کسب معاش می‌کرد. فنون شعری‌اش مدح، هجو، وصف، خمریات، غزل و نسیب است. کلیات سعدی
سعدی شیرازی از بزرگ‌ترین شاعر های سدهٔ هفتم هجری (سدهٔ سیزدهم میلادی) است و آثار پرشمار و گوناگونی در قالب‌های مختلف ادبی از خود به یادگار گذاشته‌است. در یک دسته‌بندی می‌توان آثار او را به دو دسته منثور و منظوم تقسیم کرد. غرض از آثار منثور، آثاری است که به نثر نگاشته شده‌اند مانند بخش اعظم "گلستان سعدی" که البته در لابه‌لای این اثر بزرگ و جهانی، آیاتی از قرآن، احادیث اسلامی و نیز ابیاتی به فراخور نثر آورده شده‌است. دسته دوم (آثار منظوم)، دربردارندهٔ "بوستان سعدی"، 'غزلیات" (فارسی و عربی)، قصاید و ملمعات چند عنوان دیگر است. از قدیم‌الایام به مجموعهٔ تمامی این آثار در چارچوب یک یا چند مجلّد، کلیات سعدی اطلاق می‌شده‌است. کلیات سعدی بارها در خارج و داخل ایران در شکل‌های مختلف به چاپ رسیده ولی تا حدود صد سال گذشته در هیچ‌یک از این چاپ‌ها تدوین‌گر کلیات، به دنبال نقل نزدیک‌ترین و منطبق‌ترین آثار با آنچه در واقع از قلم سعدی جاری شده بوده، نمی‌رفته و این ضعف به سبب عدم آگاهی از روش‌های معمول و اصولی تصحیح نسخ دست‌نوشته کهن رقم می‌خورد. از زمان تأسیس مراکز آموزش عالی و تدریس علوم روز در حوزه ادبیات و فرهنگ و ایجاد ارتباط با مراکز علمی معتبر جهان، آشنایی محققان با روش‌های اصولی تصحیح و جمع‌آوری و تدوین نسخ قدیمی رقم می‌خورد و افراد دانشمندی چون محمدعلی فروغی کمر همت به انجام صحیح و دقیق این کار می‌بندند. محمدعلی فروغی در سال ۱۳۱۶ برای اولین بار و پس از هشت سال ممارست دیوان مصحَّح خود را در چهار مجلد منتشر می‌سازد و بعد از گذشت چهار سال با کمک حبیب یغمایی گلستان سعدی را در مجلدی جداگانه و با تصحیحی دقیق‌تر از خود به جای می‌گذارد. فروغی در پاره‌ای از ابیات که بین نسخه‌بدل‌ها به شک می‌افتاده، یکی از آن‌ها را در متن اصلی می‌آورده و دیگری را در ذیل صفحه آن بیت ذکر می‌کرده که این عمل بسیار مورد استقبال ادبا و دانشمندان و پژوهشگران قرار گرفته‌است ولی از سویی دیگر باعث افزایش حجم کتاب و در نتیجه ایجاد مشقت برای خوانندگان شده بود. در آن موقع با کسب اجازه از محمدعلی فروغی، دیوان مصحَّح یک‌جلدی بدون دربرداشتن نسخه‌بدل‌ها و توضیحات مربوط به آن‌ها نیز به چاپ رسید تا هر کس به فراخورِ نیاز خود اقدام به تهیهٔ آن کند و این مشکل برطرف گردد. حسین بن علی در هنر و ادبیات
از آغاز قیام حسین بن علی و واقعهٔ عاشورا، شاعرانِ عرب زبان در آثار خویش آن را حکایت کردند که با توجه به شرایطِ سیاسیِ حاکم بر دوران اموی و عباسی، بسیاری از آنان در تنگنا قرار گرفتند یا تهدید و اذیت و آزار شدند. عُبَیْدُالله بن حُرِّ جُعْفی — که حسین بن علی از او یاری خواست — نخستین کسی است که در حسرتِ همراهیِ وی مرثیه سرود، عُقبَة بن عَمْرو سَهْمی، کُمَیْت اَسَدی، سید اسماعیل حِمْیَری، دِعْبِل خُزاعی، منصور نَمَری، عَبدی کوفی و بسیاری دیگر از شاعرانی هستند که در تنگنای سیاسیِ اموی و عباسی و با خطرات جانی در این زمینه شعر سرودند. عَوْف اَزْدی از تَوّابینی است که در قیامِ تَوّابین کشته شد و در اشعارش پشیمانی به‌چشم می‌خورد. دیکُ الْجِنّ، صنوبری، کُشاجم، ابوفِراس، ابن هانی، از دیگر شاعرانی هستند که در دوران عباسی شعر سروده‌اند. تشکیلِ دولت‌های شیعی سبب شد تا آزادیِ نسبی در سرزمین‌های عربی برقرار شود و زمینه برای بیان مسائلی مانند خونخواهیِ حسین بن علی نیز بیشتر فراهم شود. منصور بن بَسّام بغدادی، ناشِئِ صغیر، سَیِّد رَضیّ، شَریف مرتضی، مهیار دیلمی و اَبُوالْعَلاء مَعَرّی در این دوران شعر سروده‌اند. در نیمهٔ دوم خلافت عباسی، سروده‌های عاشورایی با تهی‌شدن از خونخواهی و مبارزه‌طلبی، شعری اشک‌طلب و دور از مقاومت شد، اما در همین زمان در مغرب که خلافت فاطمیان در جریان بود، خونخواهیِ حسین بن علی شدت یافت. عُمارَة اَلْیَمَنی از این شاعران است. از سدهٔ هفتم تا نهم هجری، به‌آرامی هَجوِ عاملان کربلا به طعن و فرجام‌خواهیِ اُخرَوی بر آنان تبدیل می‌شود و شاعرانِ اهل سنت نیز به میدان وارد می‌شوند. ابن سَناءُالْمُلک، ابن وَردیِ شافِعی و حسن مَخزومی از این گروهند. از سده‌های دهم تا پایان سدهٔ سیزدهم هجری، تقلید از شعر عرب رواج می‌یابد و بسیاری از فقیهان و عالمانی که در ادبیاتْ تَبَحُّری نداشتند، به این عرصه وارد می‌شوند. مقتل‌خوانی اوج می‌گیرد و پیام‌های عاشورایی به فراموشی سپرده می‌شود. بااین‌همه کسانی چون مُلّاکاظم اَزْری، سید محمدمهدی بَحرُالْعُلوم، هاشم اَلْکَعبی، سید حیدر حِلّی و محمد نَصار در این دوران سروده‌های حماسی و احساسی دارند. در عصر حاضر، شعر عاشورایی در اوج خود قرار دارد و بسیاری از شاعران شیعه، سنی و حتی مسیحی در رثای حسین بن علی و واقعهٔ عاشورا شعر سروده‌اند مانند محسن اَبُوالْحُبّ، عبدالحسین جواهر، مهدی اَعْرَجی، زَکیّ اَلْمَحاسِنی، عَبدُالْمُنْعِم اَلْفَرطوسی، بولِس سَلامَة، سَعید اَلْعُسیلی، عبدالله اَلْعَلائِلی. در شعر معاصر ویژگی‌های حسین بن علی مانند هدایت‌گری، شجاعت، ظلم‌ستیزی، ایمان، فریادرسی و الگوی مبارزه بودنش مورد توجه قرار گرفته‌است. از شاعران این دوران می‌توان از محمد سَماوی، محمد کامل عاملی، مصطفی جمال‌الدین، عبدالقادر ناصری، ادوار مرقص، هادی کاشِفُالْغِطاء، احمد دَحْبور، یَحییٰ عبدُالْاَمیر شامی، آدونیس، مُظَفَّر نَوّاب، قاسم حَدّاد، عبدالرَّحمن شَرقاوی، محمد عفیفی، نَزار قَبّانی، اَمَل دُنْقُل، جواد جمیل و بَدْر شاکر سَیّاب نام برد. شمس‌الدین سجاسی
شمس‌الدین محمد سجاسی، شاعر و منشی نیمۀ دوم سدۀ ششم و نیمۀ نخست سدۀ هفتم هجری که تولد او در حدود سال ۵۷۰ بوده است و از آنجا که نسخه‌ای به خط او با تاریخ ۶۱۷ق وجود دارد معلوم می‌شود در این سال زنده بوده است و سال ۶۰۲ هجری قمری که مستوفی به عنوان سال وفات او آورده نباید درست باشد.به استناد آنچه در نزهةالقلوب حمدالله مستوفی آمده، وی در مقبرةالشعرای تبریز به خاک سپرده شده‌است. کمال‌الدین حسین خوارزمی
کمال‌الدین حسین بن حسن کبراوی ذهبی خوارزمی (متوفی ۸۴۰ (قمری)) نویسنده و شاعر سده نهم هجری شهریار (شاعر)
سید محمدحسین بهجت تبریزی (۱۱ دی ۱۲۸۵ – ۲۷ شهریور ۱۳۶۷) متخلص به شهریار، شاعر ایرانی بود. او اهل تبریز بود و به زبان‌های فارسی و ترکی آذربایجانی شعر سروده‌است. شهریار در سرودن گونه‌های دگرسان شعر فارسی مانند قصیده، مثنوی، غزل، قطعه، رباعی و شعر نیمایی چیره‌دست بوده‌است. اما بیشتر از دیگر گونه‌ها در غزل شهره بود و از جمله غزل‌های معروف او می‌توان به «علی ای همای رحمت» و «آمدی جانم به قربانت» اشاره کرد. شهریار نسبت به علی بن ابی‌طالب ارادتی ویژه داشت و همچنین شیفتگی بسیاری نسبت به حافظ و فردوسی داشته‌است. حسین ونی
حسین وَنّی با کنیهٔ "ابوعبدالله" (؟ -۱۰۵۹م) (نسب: حسین بن محمد، فرضی حاسب) فقیه و نویسندهٔ ایرانی در سدهٔ پنجم هجری/یازدهم میلادی بود. از آنجا که بسیار به "فرائض" می‌پرداخته، به فرضی شهرت یافته. از اهالی وَن، روستایی در قهستان بوده است. بسیار آسان‌خوان و روان می‌نوشته است. در ناآرامی سال ۴۵۱ق در بغداد کشته شد و او را «شهید» می‌دانسته‌اند. صدرالدین حسینی
صدرالدین حسینی، مورخ، نویسنده و شاعر قرن ششم و هفتم هجری است که زندگانی وی همزمان با آغاز درگیری طغرل‌بیگ با غزنویان بوده‌است. از آثار وی می‌توان به کتاب: اخبار الدوله السلجوقیه اشاره کرد که تاریخی از سلجوقیان که به شرح تاریخ آنها و طرز قدرت گرفتن طغرل و بردارانش می‌پردازد. وی در ضبط رویدادهای سلاجقه، دقت نظر بالایی داشته‌است. ابواحمد شاعر
ابواحمد، حسن بن محمّد عراقی شهرت‌یافته به ابواحمدِ شاعر (؟ - ۱۴۰۰) ادیب و شاعر عراقی بود که ساکن حلب شد. او را ناپویا در زندگی اجتماعی یادکرده‌اند با اینکه گواهی قضاوت و اخلاق نیکو داشته است. در کتابخانه‌ای در باب‌النیرب (روستایی نزدیکی دمشق) زندگی می‌کرد. او به شعر و ادبیات روی آورد و هفت بدیعیات (شعر در مدح پیامبر اسلام) سرود. همچنین کتاب «الدر النفیس من أجناس التجنیس» را نگاشت که هفت قصیده در مدح هم‌روزگاران اوست. ابواسماعیل مؤید الدین طغرایی
ابواسماعیل موید الدین حسین ابن علی اصفهانی طغرایی شاعر عربی سرای معروف ایران در قرن پنجم هجری است. نام او حسین بن علی و کنیه اش را أبواسماعیل ثبت کرده‌اند. در سمیرم فارس که امروزه شهرستانی در جنوب استان اصفهان است، متولد شد و از بزرگترین شاعران عصر خود بوده‌است. علاوه بر قریحه شعری اش توجه او به دیوان شاعران گذشته در استواری شعر او بسیار مؤثر بوده‌است. ابن امیر حاج
ابوجعفر محمد بن حسین حسینی ملقب به ابن امیر حاج، عالم، ادیب و شاعر قرن ۱۲ و ۱۳ قمری است. ادبیات عرب در سده دهم
ابن‌المعتز (۹۰۸) در احیاء شعر به شیوه قدیم کوشش بسیار کرد و در تجدید حیات شعر سعی فراوان نمود. جزوه‌ای در ۴۵۰ بیت در وصف خلافت پسر عمویش المتعضد سرود. این سبک ساده و زیبا و جالب بود. متنبی و سعدی
محفوظ در سال ۱۹۵۷ از رسالهٔ دکترای خود با عنوان "المتنبی و سعدی" دفاع کرد. این رساله بعداً در قالب کتابی به نام "متنبی و سعدی" به چاپ رسید. "مُتَنَّبی" شاعر و ادیب عرب زبان عراقی در قرن چهارم هجری و "سعدی" شاعر بلندآوازه ایرانی در قرن هفتم هجری است. استاد راهنمای او، "بدیع‌الزمان فروزانفر" بود. "محفوظ" در رسالهٔ دکترای خود به اثبات این نظریه پرداخت که "سعدی" دیوان اشعار "متنبی" را از بر داشته و در انتخاب مضامین اشعار خود از او تاثیر پذیرفته‌است. این نظریه مورد تایید برخی از پژوهشگران ادبیات فارسی (از جمله "غلامحسین یوسفی") واقع شد. در مقابل، برخی دیگر از پژوهشگران مانند "علی دشتی" و "مهدی محقق" این نظریه را رد کردند. استدلال مخالفان این بود که مضامین مشترک مورد اشارهٔ "محفوظ"، مضامینی عمومی است که مورد استفادهٔ بسیاری از شاعران دیگر قبل از "متنبی" نیز قرار گرفته‌است. زهیر بن ابی سلمی
اما به سبب مرگ فرزندان وی از این زن، او را طلاق داد، و کبشة بنت عمّار بزنی گرفت و از او صاحب دوپسر بنام‌های: «کعب» و «بجیر» این دو نیز شاعر بودند. در بعضی روایات آمده‌است که «زهیر» قریب به صدسال عمر آورده‌است، چنانکه تاریخ نویسان از شعری که در مورد سبب آغاز جنگ داحس والغبراء سروده‌است، تخمین زده‌اند که زهیر در سال ۵۳۰ میلادی زاده شده‌است. أما سال مرگ وی مابین سال‌های ۶۱۱ و ۶۲۷ مبلادی ترجیح می‌دهند. وی یکی از شعراء بزرگ دوران جاهلیت بود و به حکیم شعراء عرب شهرت یافته بود. سعید طایی
سعید طایی مشهور به الحکیم الکامل و زین‌الشعرا از شاعران فارسی‌زبان سدهٔ ششم هجری قمری است. از زندگی طایی اطلاعی در دست نیست و تنها می‌دانیم که عوفی او را در شمار آل سلجوق عراق به‌شمار آورده‌است. ابوشامه مقدسی
عبدالرحمان بن اسماعیل مَقدَسی شهرت‌یافته و لقب‌گرفته به ابو شامه (۹ دسامبر ۱۲۰۲ - ۱۰ ژانویه ۱۲۴۸) قاری، محدث، فقیه، زبان‌شناس، تاریخ‌نگار، نویسنده و شاعر شامی در سدهٔ هفتم هجری بود. ابوعلی جمال‌الدین بحرانی
ابوعلی جمال‌الدین ماجد بن هاشم بن علی حسینی بحرانی، ادیب، شاعر، فقیه و محدث شیعی سده‌های دهم و یازدهم هجری قمری است. محیی‌الدین بن قرناص
ابواسحاق، ابراهیم بن محمد حَمَوی خُزاغی شهرت‌یافته به محیی‌الدین بن قرناص و لقب‌گرفته به مُخَلِّص‌الدین (؟ - ۱۲۷۲م) ادیب و شاعر شامی در سدهٔ هفتم هجری بود. حافظ (ابهام‌زدایی)
حافظ شاعر فارسی‌زبانِ سدهٔ هشتم ه‍.ق شیراز است. عبدالرحیم برعی
عبدالرحیم بن احمد بُرَعی همچنین با نسبت‌های "هاجری" و "یمنی" (؟ -۱۴۰۰م) شاعر عربی یمنی در سدهٔ هشتم هجری بود که دیوان اشعارش برجا مانده است و چاپ شده. اما از زندگی‌اش چیزهای بسیاری دانسته نیست. او را شاعری وجدانی و احساس‌مدار وصف کرده‌اند که بخشی از شعرهایش در مدح پیامبر اسلام است و بخشی دیگر با تعابیر صوفیانه بیان شده. ادیب صابر
شرف‌الادباء شهاب‌الدین ادیب صابر بن‌اسماعیل ترمذی (نیمه یکم سده ۶ق/۵۴۶ق) شناخته شده به ادیب صابر شاعر ایرانی از ترمذ بود. او در زمان سلجوقیان می‌زیسته‌است. سعید العسیلی
سعید العسیلی شاعر لبنانی در سال ۱۹۲۹ م در شارف جبل عامل متولد شد. با تخلص «الشاعر الحزین» در نشریات لبنان شعر می‌سرود. برخی از آثارش عبارتند از: "مولد النور"، "ابوطالب کفیل الرسول"، "الحسن و علی"، "ملحمة کربلاء". ملحمة کربلاء در بیش از ۶۰۰۰ بیت دربارهٔ واقعهٔ کربلاست. ابن سنان خفاجی
عبدالله بن محمد خفاجی شهرت‌یافته به ابن سنان (۱۰۳۲-۱۰۷۳) شاعر شامی در سدهٔ پنجم هجری بود که به‌ویژه برای برجستگی‌اش در علم بیان شناخته شد. ادبیات سریانی
قدمت متون اولیهٔ سریانی به سدهٔ دوم میلادی بازمی‌گردد , و آثار مهم این دوره عبارتند از پشیطتا (انجیل سُریانی) و "دیاتسارون. "با این حال، عمدهٔ آثار ادبیات سریانی در حدود سده‌های چهارم تا هشتم میلادی نوشته شده‌اند. ادبیات سریانی در سدهٔ نُهم میلادی نیز باقی ماند، اما نویسندگان مسیحی سریانی در این دوره، غالباً آثارشان را به زبان عربی می‌نوشتند.سخن‌گفتن به زبان‌های آرامی نو در سدهٔ سیزدهم میلادی منسوخ شد، اما همچنان تعدادی از نویسندگان، تا دورهٔ میانه، آثارشان را به خط و زبان سریانی می‌نوشتند، و سریانی ادبی (ܟܬܒܢܝܐ Kṯāḇānāyā) در میان اعضای کلیسای ارتدکس سریانی رواج داشت. سید محمدحسین حسینی طهرانی
وی در زمینه سرودن شعر تنها یک اثر دارد که در حال و هوایی خاص و بر اساس جذبه‌ای توحیدی و ولائی و با توجه تام به مفاد و معنی سروده شده‌است. این شعر در مدح و ثنای حسین بن علی است که در شب تولد او سروده شده و مردّف به جمله «حسین است و بس» می‌باشد. در رابطه با این شعر قضیه‌ای از او نقل شده‌است که: روزی از ایشان سؤال می‌شود: آیا غیر از شعر «حسین است و بس» سروده دیگری نیز دارید؟ او در جواب می‌گوید: «حسین است و بس». کتاب‌شناسی حسین بن علی
در سده‌های نخست هجری، روایت زندگی حسین بن علی نظیر دیگر اهل بیت رایج بوده‌است. بعضی از این آثار، به حسین بن علی اختصاص دارند. بعضی دیگر، شرح‌حال وی را به‌همراه دیگر پیشوایان و بزرگان شیعه بیان کرده‌اند؛ از جمله "مَقاتِلُ الطّالِبیین" اثر محمد بن علی بن حمزه علوی (د. ۲۸۷ ه‍.ق)، "مَقاتِلُ الطّالِبیین" اثر ابوالفرج اصفهانی (د. ۲۸۹ ه‍.ق) و "اَلْمُبَیَّضَة" اثر ابوالعباس بن عمار ثقفی (د. ۳۱۹ ه‍.ق). پس از آن، زندگی‌نامه‌نویسی با رویکرد مذهبی و کلامی رواج یافت؛ نظیر "شَرحُ الْأخبار" اثر قاضی نعمان (د. ۳۶۳ ه‍.ق) فقیه اسماعیلی، "تُحَفُ الْعُقول" اثر ابن شعبه حرانی (د. ۴۱۳ ه‍.ق)، "اَلْإرشاد" اثر شیخ مفید (د. ۴۱۳ ه‍.ق) با تمرکز بر موضوعات کلامی امامیه، "نُزهَةُ النّاظِر" اثر حُلوانی (سدهٔ پنجم هجری)، "فَرائِدُ السِّمْطَیْن" اثر امام الحرمین جوینی (د. ۴۷۸ ه‍.ق) متکلم اشعری، اَلإحتِجاج اثر احمد طبرسی با تمرکز بر مباحثات و مناظرات، "اَلْخَرائِجُ وَ الْجَرائِح" اثر قطب‌الدین راوندی (د. ۵۷۳ ه‍.ق)، "مَناقِبُ آلِ ابی‌طالب" اثر ابن شهرآشوب (د. ۵۸۸ ه‍.ق) با تمرکز بر مناقب و کرامات، "کَشْفُ الْغُمَّة فی مَعرِفَةِ الأئِمَّة" اثر علی بن عیسی اِربِلی (د. ۶۹۲ ه‍.ق)، "اَلْأئِمَةُ الْإثنیٰ عَشَر" اثر ابن طولون (د. ۹۵۳ ه‍.ق) فقیه حنفی و "سُبُلُ الْهُدیٰ" اثر محمد بن یوسف صالحی شامی (سدهٔ دهم هجری). ابن عساکر در تاریخ دمشق بخش مفصلی را به زندگی‌نامهٔ حسین بن علی اختصاص داده‌است. شیخ مفید بخش عمده‌ای از کتاب "اَلْإرشاد" خود را به زندگی و قتل حسین بن علی اختصاص داده‌است و به گفتهٔ متیو پیرس، همین موضوع بر سودمندی کتاب "الارشاد" برای رهبران مذهبی افزوده‌است. صنوبری
ابوالقاسم ابوبکر احمد بن محمد بن حسن بن مرّار الجوزی الرقیّ الضبیّ الحلبی انطاکی مشهور به صنوبری شاعر شیعهٔ سدهٔ چهارم هجری است. محتوای اشعارش وصف طبیعت و مدح اهل بیت است. وی در حلب و دمشق زندگی کرده است. صنوبری در سال ۳۳۴ ه‍.ق درگذشت. عبدالملک حارثی
عبدالملک حارثی (؟ -۸۲۴م) (نسب:ابوالولید عبدالملک بن عبدالرحیم حارثی) شاعر عربی در سدهٔ دوم و اوایل سوم هجری بود که بیشتر در عراق زیست. ابوتمام و ثعالبی از شعرهایش یاد کردند و ستوده‌اند. او را در شعرگویی به مانند دورهٔ پیشین تاریخی ادبیات، اموی و بدوی‌وار، وصف کرده‌اند، حال آنکه در روزگارش ویژگی‌های نوگرایانه جریان یافت. شعرش را مشابه این دسته ندانسته‌اند و به بدویان تشبیه کرده‌اند. در حماسه، غزل و رثا سرود. همچنین رثایی از او برای برادرش در قصیده‌ای صد بیتی به جای مانده است. حاوی سنندجی
حسین‌قلی بن امان‌الله خان اردلان متخلص به حاوی همچنین شناخته‌شده به حسین‌قلی‌خان اردلانِ مخلص (؟ - ۱۸۴۸م) شاعر فارسی‌سرای ایرانی بود. کتاب‌شناسی حسین بن علی
در سده‌های بعد، آثار این حوزه متأثر از نوشته‌های سدهٔ چهارم بوده‌است. ازجمله آثار مطرح سده‌های بعد، "مَقتَلُ الْحُسَیْن" اثر مُوَفَّق بن احمد خوارزمی (د. ۵۶۸ ه‍.ق) از حنفیان مایل به شیعه است. در سدهٔ هفتم هجری نیز اثر مشهور "لُهوف" توسط سید بن طاووس (د. ۶۶۴ ه‍.ق) با رویکرد مرثیه بر حسین بن علی نگاشته شده‌است. در همین زمان، اهل سنت نیز آثاری نظیر "دُرَرُ السِّمط فی خَبَرِ السِّبط" را در مرثیه بر حسین بن علی نگاشته‌اند. در قرن هفتم هجری، روایت‌های ساختگی و رمانتیک به شرح مقتل اضافه شد. این اغراق‌ها و روایت‌های ساختگی توسط ابن کثیر مورد نکوهش تندی قرار گرفت. موفق‌الدین بحرانی اربلی
محمد بحرانی اِربِلی لقب‌گرفته به موفق‌الدین و کنیه‌گرفته به "ابوعبدالله" (؟، سرزمین بحرین - ۲۱ مه ۱۱۸۹، اربیل) زبان‌شناس، ادیب و شاعر عربی در سدهٔ ششم هجری/ دوازدهم میلادی بود که به فلسفه و هندسه نیز پرداخت. او را از پیشوایان پیشتاز در علوم عربی وصف کرده‌اند که بر گونه‌های شعر دانا، در عروض و قافیه هوشمند، در نقد شعر خوش‌گزین بود. رسائل پنج‌گانه‌ای از او مانده، همچنین مسائل کتاب اقلیدس را حل نمود.