مورفولوژی در دستور زبان به چه معناست؟
دستور زبان
دستور زبان؛ ساختار و سامانه زبان است. دستور زبان شامل زبان‌شناسی نحوی و ساخت‌شناسی واژگانی زبان است. بسیاری بر این باور هستند دستور زبان یا گرامر شامل قوانین زبان است، در صورتی که در حقیقت هیچ زبانی شامل قانون نیست (به استثناء زبان اسپرانتو). زیرا قانون توسط عده‌ای قانون گذار وضع می‌شود ولی گرامر توسط هیچ‌کس وضع نشده‌است. زبان به مرور زمان تغییر می‌کند. زیرساخت‌های اجتماعی در تغییر زبان بسیار تأثیرگذار هستند؛ اقتصاد، سیاست، فرهنگ، تغییرات جغرافیایی، تغییرات اقلیمی، تحول ساختار سیاسی جامعه‌ها و چندین و چند عامل دیگر، در تغییر و دگرگونی زبان، تأثیر مستقیم دارند. به بیان دیگر، دستور زبان بازتابی از زبان در یک دوره مشخص است. گرامر زبان باعث می‌شود تا آموزندگان زبان، سریع تر و تأثیرگذارتر آن را بیاموزند. وقتی آموزندگان زبان؛ دستور زبان را بیاموزند، قادر هستند خیلی چیزها را خود درک کنند و از مراجعه به معلم و کتاب‌ها بی‌نیاز شوند. دستور زبان
دستور زبان مجموعه قوانین و ضوابط حاکم بر ساختار واژه‌ها، جمله‌ها، واج‌ها و آواها و معناها در زبان است. به عبارت دیگر؛ دستور زبان مجموعه قواعد و آیین‌هایی است که اهل زبان آن‌ها را به‌طور قراردادی و دسته‌ایی، مجموعه‌ای (همکاری دسته جمعی)، و تکاملی (نقاشی، خط میخی و…) فراگرفته و زبان آموزان، برای درک بهتر گفتار و نوشتار اهل زبان، آن را می‌آموزند. در تقسیم‌بندی‌های سنتی، دستور زبان به‌طور کلی از دو شاخهٔ واژه‌شناسی (صرف) و جمله‌شناسی (نحو) تشکیل شده‌است. صرف و نحو با هم دستورِ یک زبان را تشکیل می‌دهند؛ ولی امروزه دستور زبان را، که زیرشاخه‌ای از دانش زبان‌شناسی به‌شمار می‌آید، دارای بخش‌های آواشناسی، واج‌شناسی، صرف، نحو و معناشناسی می‌دانند.
معناشناسی
در زبان‌شناسی، معناشناسی زیرشاخه‌ای‌ست که برای مطالعه و بررسی معنا، همانی که در سطوح واژگان، عبارات، جملات و واحدهای بزرگتر تجزیه و تحلیل (متون) اصلی اساسی می‌باشد، اشاره دارد. منطقهٔ اصلی مطالعه معنای علائم و مطالعهٔ روابط بین واحدهای مختلف زبان‌شناسی از جمله متشابه، مترادف، متضاد، تعداد معانی، معانی بیشتر، کنایه، هم معنا و غیره می‌باشد نگرانی اصلی این است که چگونه معنا به بخش‌های بزرگتر متن در نتیجه ترکیب از واحدهای کوچکتر معانی متصل می‌شود. به‌طور سنتی، معناشناسی مطالعهٔ احساس و مرجع تفکیکی، شرایط واقعی ساختار مبحثی، نقش‌های موضوعی و تجزیه تحلیل و اتصال تمامی اینها به نحو را شامل می‌شده‌است. صرف
تکواژشناسی یا صَرف یا ساختِ‌واژه که به علم صرف نیز شناخته می‌شود؛ بخشی از دستور زبان است که ساختـ (ـارِ) واژه را موردِ تحلیل قرار می‌دهد. به سخنِ دیگر، ساختِ‌واژه به شناختِ تکواژها و راه‌هایِ هم‌نشینیِ آن‌ها با یکدیگر در قالب‌های نحوی و نیز در واژه‌سازی می‌پردازد. کارِ اصلیِ زبان‌شناس در بررسیِ ساختِ‌واژهٔ یک زبان، تجزیهٔ عبارت‌ها و جمله‌ها و دست‌یافتن به تکواژها و واژه‌ها و سپس دسته‌بندیِ آن‌ها براساسِ رده‌هایِ دستوریِ آن زبان است. حالت دستوری
در دستور زبان، حالَت ابزاری است که نقش دستوری یک واژه در جمله را نشان می‌دهد. برای نمونه با استفاده از حالت، می‌توان فهمید که آیا یک اسم (نام‌واژه) در یک جمله، فاعل است، مفعول است یا نقش مِلکی دارد. ریخت‌شناسی رودخانه
مورفولوژی رودخانه یا ریخت‌شناسی رودخانه و مترادف آن ژئومورفولوژی رودخانه‌ای (fluvial geomorphology) علم بررسی رودخانه‌هاست که به تشریح شکل‌های بستر رودخانه‌ها و تغییرات آن در طول زمان می‌پردازد. مورفولوژی یک کانال رودخانه تابعی از فرایندها و شرایط محیطی متعددی است که شامل میزان فرسایش‌پذیری بستر رودخانه و کناره‌های آن و ترکیب مواد سازنده آن (مانند ماسه، رس، سنگ بستر)، پوشش گیاهی و نرخ رشد گیاه، میزان تولید رسوب، اندازه و ترکیب ذرات جابجا شده در کانال رودخانه، مقدار حمل رسوبات در طول کانال و میزان رسوب‌گذاری در دشت سیلابی، کناره‌های رودخانه، پشت موانع و بستر رودخانه و فراسایی یا فروسایی منطقه بر اثر فرونشست یا بالاآمدگی زمین‌ساختی دارد. گوناگونی (زبان‌شناسی)
گوناگونی ویژگی زبان است: برای گفتن یک حرف بیش از یک روش وجود دارد. گویشوران یک زبان ممکن است در تلفظ (لهجه) ، انتخاب واژگان، ریخت‌شناسی و نحو (که گاهی اوقات «دستور زبان» نامیده می‌شود) تفاوت داشته باشند. اما گرچه گوناگونی بسیار زیاد است، اما به نظر می‌رسد محدودیت‌هایی در گوناگونی نیز وجود دارد؛ گویشوران به‌طور کلی در ترتیب واژگان جمله تغییرات شدیدی ایجاد نمی‌کنند یا از صداهای جدیدی که کاملاً با زبان خود بیگانه است، استفاده نمی‌کنند. متا
می توان گفت که هر موضوعی یک "فرا-نظریه" دارد، یعنی ملاحظاتی نظری راجع به ویژگی‌های آن موضوع، مانند بنیادها، روش‌ها، قالب و مطلوبیت آن که در سطح بالاتری از انتزاع مطرح می‌شود. در زبانشناسی چنین تلقی می‌شود که دستور زبان در قالب یک فرازبان بیان می‌گردد که در سطحی بالاتر کاربرد داشته و به توصیف ویژگی‌های زبان واضح (و نه خود آن) می‌پردازد. زبان مائوری
از نظر دستور زبان بین گویش‌ها تفاوت قابل توجهی وجود ندارد. بیشتر گونه‌های قبیله‌ای در دستور زبان نتیجه اولویت‌بندی هستند: گویشوران یک منطقه ممکن است یک گونه دستوری را به دیگری ترجیح دهند، اما احتمالاً گاهی از فرم غیرترجیحی نیز استفاده می‌کنند یا حداقل آن را می‌شناسند و می‌فهمند. واژگان و تلفظ در میزان‌های مختلفی متفاوت هستند، اما این مانعی برای برقراری ارتباط ایجاد نمی‌کند. دستور زبان فارسی
ترتیب جملات در فارسی معمولاً به صورت نهاد-عبارت اضافی-مفعول-فعل است. اگر مفعول مشخص باشد، ترتیب به صورت (نهاد) (مفعول + "را") (عبارت اضافی) فعل می‌آید. با این وجود ترتیب واژگان در فارسی نسبتاً آزاد است، که بدان قلب نحوی می‌گویند، زیرا بخش‌های جمله عموماً مبهم هستند و حروف اضافه و نشانگر مفعول (را) کمک می‌کنند تا نقش عبارت اسمی تعیین شود. انعطاف‌پذیری فارسی برای جابه‌جا اجزا به آن این امکان را داده‌است که از توانایی بالایی در نظم‌پردازی و قافیه‌بندی برخوردار باشد. دستوری‌شدگی
دستوری‌شدگی یا دستوری شدن یکی از مهم‌ترین فرایندهای تغییر زبانی است که در تاریخ تحول زبان‌ها رخ می‌دهد و طی آن، عناصر واژگانی به سمت گرفتن نقش‌های دستوری پیش می‌روند و کارکرد دستوری پیدا می‌کنند یا واحدهای دستوری موجود، دستوری‌تر می‌شوند. این فرایند معمولاً در برابر واژگانی‌شدگی قرار می‌گیرد. از زبان‌شناسان غیرایرانی، برند هاینه، پل هاپر، ویلیام کرافت و کریستین لمان و از زبان‌شناسان ایرانی، مهرداد نغزگوی کهن به تفصیل دربارهٔ دستوری‌شدگی بحث کرده‌اند. نشان‌داری
نشانداری در زبانشناسی چامسکیایی جهانی است. الگوهای بی‌نشان عمدتاً توسط آن بخش از دستور چامسکی که آن را دستور هسته می‌نامد، مورد بررسی قرار می‌گیرد، اما مقولات نشاندار یعنی استثنائات و گرایش‌ها توسط دستور حاشیه بررسی می‌شود. مقولات بی‌نشان مستقل از زبان هستند و نشاندارها وابسته به زبان. مفهوم نشانداری در مکتب پراگ، مفهومی محدود به حوزه واج‌شناسی‌است، اما در دستور زایشی، همه عناصر را شامل می‌شود. ژئومورفولوژی
به‌طور کلی ژئومورفولوژی دانش شناسایی اشکال ناهمواری‌های زمین است و به مطالعهٔ علمی ویژگی‌های هندسی سطح زمین می‌پردازد. اگرچه ویژگی‌های هندسی سطح زمین عموماً به آن دسته از شکل‌های سطح زمین محدود می‌شود که در سطح دریا یا در بالاتر از سطح دریا توسعه یافته‌اند، اما ژئومورفولوژی همه ویژگی‌ها یا جنبه‌های سطحی مشترک بین قشر جامد زمین یا سنگ‌کره، آب‌کره و هواکره را در بر می‌گیرد. به این ترتیب در ژئومورفولوژی نه‌تنها شکل‌های سطحی قاره‌ها و مناطق حاشیه آن‌ها، بلکه ناهمواری‌ها و شکاف‌های کف دریاها و اقیانوس‌ها نیز بررسی می‌شود. به علاوه مشاهده سطح ماه و مریخ و دیگر سیاره‌ها – از نزدیک و با استفاده از ماهواره‌ها – سبب شد که ژئومورفولوژی به بررسی جنبه‌های خارج از سطح زمین نیز بپردازد و بر گستره مطالعاتی خود بیفزاید. دستور گشتاری
دستور گَشتاری (transformational grammar) یا دستور زایشی-گشتاری (generative-transformational grammar) گونه‌ای از دستور زبان است که شیوه توصیف آن از ساختار زبان‌ها، جدا از شیوه دستور زبان‌های سنتی است. دستور گشتاری می‌کوشد شیوه‌هایی که آگاهی‌های فطری افراد از دستور زبان در مغز پردازش شده و به منصه ظهور می‌رسد را بیابد. منظور از لفظ گشتار (گردیدن، تبدیل شدن) هم شیوه تبدیل ذهنیات ما به زبان گفتاری و نوشتاری ما است. صرف
یک نمونهٔ زبان‌شناسی، گروه کاملی از اشکال کلمات ربطی است که به یک لغت مربوط است. مثال رایج نمونه‌ها صرف افعال و اسامی است. بر طبق آن اشکال یک لغت ممکن است به راحتی در داخل یک جدول تنظیم شود. بر اساس این طبقه‌بندی دستوری شامل: زمان، صورت، وجه، تعداد، جنس، نقش است. برای مثال ضمایر شخصی در انگلیسی می‌توانند در یک جدول سازماندهی شوند با استفاده از طبقه‌بندی شخص (اول شخص، دوم شخص، سوم شخص (و تعداد (جمع در مقابل مفرد)، جنس (مؤنث، مذکر، خنثی)، نقش (فاعلی، مفعولی، ملکی). جزئیات بیشتر را در جدول ضمایر شخصی انگلیسی نگاه کنید. طبقه‌بندی دستوری گروهی از نمونه‌ها نمی‌تواند دلخواهانه انتخاب شود. بلکه باید مرتبط با نوشتار و گفتار قوانین صرف و نحو زبان باشد. برای مثال شخص و تعداد طبقه‌بندی است که نمونه‌ها را در انگلیسی تعریف می‌کند. زیرا انگلیسی قوانین تطابقی گرامری دارد که فعل یک جمله را در قالب دستوری به گونه‌ای که با شخص و تعداد آن تطابق داشته باشد به‌کار می‌بَرد. به عبارت دیگر قوانین صرف و نحو در انگلیسی تفاوت میان dog و dog catcher را یا dependent را با independent نشان نمی‌دهد زیرا انتخاب میان دو شکل است که تعیین می‌کند کدام شکل از فعل باید استفاده شود. در مقابل هیچ قانون صرف و نحوی در انگلیسی تفاوت میان dog و dog catcher یا dependent و independent را بیان نمی‌کند. دستور (کتاب صادقی و ارژنگ)
دستور نام سه جلد کتاب در حوزهٔ دستور زبان فارسی اثر علی‌اشرف صادقی و غلامرضا ارژنگ است که برای سال دوم، سوم و چهارم متوسطه (رشتهٔ فرهنگ و ادب) نوشته و منتشر شدند.  این کتاب‌ها که مبتنی بر نظریهٔ نقش‌گرایی آندره مارتینه هستند، از مهم‌ترین منابع در زمینهٔ دستور زبان فارسی به شمار می‌روند. دستور زبان
دستور زبان کشورهای اروپایی به‌منظور ترویج دین مسیح و ترجمهٔ "کتاب مقدس" از قرن شانزدهم به جلو گام برداشت. از نیمهٔ دوم قرن هجدهم به بعد، دستور زبان به‌عنوان یک زیرشاخهٔ منظم از زبانشناسی مدرن شناخته می‌شد. دستور زبان صربی توسط استفانوویچ در سال ۱۸۱۴ منتشر شد، و همزمان با آن، برادران گریم در سال ۱۸۱۸ برای اولین بار دستور آلمانی را منتشر کردند. کتاب دستور زبان تطبیقی که در سال ۱۸۳۳ به‌وسیلهٔ فرانتز تألیف شد، نقطهٔ آغاز زبانشناسی تطبیقی بود. دستور ساختار
در تعارض با نظریه‌هایی که یک «دستور جهانی و ذاتی» را برای همه زبان‌ها به عنوان یک فرض در نظر می‌گیرند، «دستور ساختار» فرض می‌کند که سخن‌گویان به یک زبان، هر وقت در معرض این ساختارها قرار بگیرند، به صورت استقرایی ساختارهای آن زبان را، به کمک فرایندهای شناختی عمومی، یادمی‌گیرند. استدلال شده‌است که در مورد کودکان همین موضوع رخ می‌دهد یعنی کودکان هر سخنی را که می‌شنوند، به دقت به آن توجه می‌کنند، و به صورت تدریجی بر اساس سخن‌هایی که شنیده‌اند، آن‌ها را عمومی سازی می‌کنند. به دلیل آنکه ساختارها یادگرفته می‌شوند، انتظار می‌رود که در بین زبان‌های مختلف به صورت قابل توجهی متنوع و متفاوت باشند. مقیاس رتبه‌بندی
بر… اساس این نظریه، «سیستم‌ها» یک ویژگی اصلی سازماندهی دستور زبان هستند و هر «سیستم» در یک رتبه خاص ایجاد می‌شود: بند، عبارت، گروه و مجموعه‌های مرتبط با آنها. ژئومورفولوژی
ورود دانش ژئومورفولوژی به ایران و اشاعه آن از دانشگاه تهران آغاز می‌شود. اولین گام در این زمینه به‌وسیله احمد مستوفی برداشته می‌شود. اصطلاح "پیکرشناسی زمین" برای اولین بار به‌عنوان معادل کلمه ژئومورفولوژی توسط مستوفی در سال ۱۳۱۸ به‌کار می‌رود. پس از تفکیک رشته‌های تاریخ و جغرافیا از یکدیگر در سال ۱۳۴۰، درس مستقل ژئومورفولوژی در سال ۱۳۴۳ در دانشگاه تهران ارائه شد که مدرس اصلی آن مستوفی و سپس دانشجویان وی فرج‌الله محمودی و جمشید جداری عیوضی بودند. دستور زبان فارسی: براساس نظریه گروه‌های خودگردان در دستور وابستگی
دستور زبان فارسی: براساس نظریهٔ گروه‌های خودگردان در دستور وابستگی کتابی از امید طبیب‌زاده است که به توصیف دستور زبان فارسی بر اساس دستور وابستگی می‌پردازد. این کتاب به‌عنوان کتاب برگزیده جشنواره فارابی و کتاب شایسته تقدیر در سی‌ویکمین دورهٔ کتاب سال ایران و بیست‌ودومین دوره کتاب فصل معرفی شد. وارونه‌سازی
در زبان‌شناسی، وارونه‌سازی به ساختارهای دستوری‌ای گفته می‌شود که در آن‌ها یک یا چند عبارت در جای معمول خود نباشند. معناشناسی
معناشناسی با علم نحو که علم ترکیبات واحدهای یک زبان (بدون توجه به معنی شان) می‌باشد و علم واقع گرایی که مطالعه روابط بین علائم یک زبان می‌باشد، معنایشان و استفاده‌کنندگان زبان مقایسه می‌شود. در واژگان علمی و بین‌المللی، معناشناسی (semanties, semasialogy) نیز نامیده می‌شود. دستور زبان
گویندهٔ هر زبانی، برای استفاده از زبانش، مجموعه‌ای از قوانین را دارد. این دستور زبان است و ــ دست‌کم در مورد زبان بومی فرد ــ اکثریت زیادی از اطلاعات درونش به‌وسیلهٔ مطالعهٔ آگاهانه یا آموزش به دست نمی‌آید، بلکه به‌وسیلهٔ مشاهدهٔ دیگر گویندگان میسر است. بخش عظیمی از این عمل در دورهٔ کودکی انجام گرفته‌است. زبان‌آموزان بعدها در زندگی، درگیر حجم بزرگ‌تری از راهنمایی‌های دقیق می‌شوند. اصطلاح دستور زبان می‌تواند برای توصیف قوانینی که رفتار زبانیِ گروهی از گویندگان را تعیین می‌کند، مورد استفاده قرار بگیرد. اصطلاح دستور زبان انگلیسی می‌تواند چندین معنا داشته‌باشد: می‌تواند به تمام قواعد دستور زبان انگلیسی اطلاق شود؛ این همان دستور زبانی است که مورد استفادهٔ همهٔ گویندگان زبان انگلیسی قرار می‌گیرد، به‌این معنی که شامل تنوع عظیمی است. این اصطلاح متناوباً ممکن است فقط به آنچه در دستور زبان همه یا اکثریت زیادی از گویندگان انگلیسی‌زبان عمومیت دارد، اطلاق شود (مانند قرار گرفتن فاعل ـ فعل ـ مفعول در یک جملهٔ سادهٔ خبری). یا اشاره به قوانین خاصی دارد که مربوط به تعریف تنوع زبان انگلیسی می‌شود (مثل زبان استاندارد انگلیسی). مورشناسی
مورشناسی شاخه‌ای از علم حشره‌شناسی است و تمرکز آن بر روی مطالعه علمی مورچگان است. اجتماع مورچگان سامانه پیچیده ای است که مطالعه آن برای درک تحول سیستم‌های پیچیده می‌تواند مفید باشد. جمع (دستور زبان)
جمع یکی از مقوله‌های دستوری در بسیاری از زبان‌ها است. جمع نشان‌دهندهٔ چند نفر است. برای نمونه، "گربه‌ها" جمع واژهٔ "گربه" در فارسی است. فرهنگ لغت ماشین‌خوانا
واژه فرهنگ لغت، برای اشاره به لغات الکترونیکی یا واژگان که در غلط‌یاب‌ها استفاده می‌شوند نیز به کار می‌رود. اگر فرهنگ‌های لغت، دارای یک سلسله مراتب از مفاهیم (یا شرایط) باشند آنگاه آن‌ها را طبقه‌بندی شده می‌نامند. اگر آن نیز شامل روابط بین مفاهیم با شد، سپس آن را یک آرایه‌شناسی می‌نامند. موتورهای جستجو ممکن است از هر یک از لغات، طبقه‌بندی یا هستی‌شناسی، برای بهینه‌سازی نتایج جستجو استفاده کنند. لغت نامه‌های الکترونیکی تخصصی واژه‌نامه‌هاهای مورفولوژیک یا لغت نامه‌های نحوی‌اند. ریشه‌شناسی
ریشه‌شناسی یا اِتیمولوژی ، علم مطالعهٔ تاریخی واژه‌ها و بررسی تحول شکل واژه‌ها است. مسائلی مانند اینکه چه موقع وارد زبانی شده‌اند، از چه منبعی وارد شده‌اند و این که در طول زمان چه تغییری در ساختار و معنای آن‌ها ایجاد شده‌ است، در این حیطه بررسی می‌شود. در زبان فارسی به آن واژه‌پژوهی، علم اشتقاق نیز می‌گویند. توپولوژی دیفرانسیل
یکی از مباحث اصلی توپولوژی دیفرانسیل، مطالعه انواع خاصی از نگاشت‌های هموار بین منیفلدها یعنی ایمرژن یا سابمرژن‌ها و همچنین برخورد عرضی (یا تراگذری) زیرمنیفلد هاست. عموماً علاقه‌مند به یافتن خواص و ناورداهای منیفلدهای هموار تحت دیفئومورفیسم‌ها، نوع خاصی از نگاشت‌های هموار، هستند. در نظریه مورس که یکی دیگر از شاخه‌های توپولوژی دیفرانسیل است، اطلاعات توپولوژیکی در مورد یک منیفلد از تغییرات در رتبه ژاکوبین یک تابع استنتاج می‌گردد. زبان برنامه‌نویسی
برای مثال، معناشناسی ممکن است استراتژی را که به وسیله آن عبارات ارزیابی می‌شوند را تعریف کند یا حالتی را که ساختارهای کنترلی تحت شرایطی دستورها را اجرا می‌کنند. دستور گشتاری
در تعریف دقیق‌تر زبان‌شناسی دستور گشتاری نوعی دستور صوری و نحوبنیان توصیف می‌شود که در آن برای اشتقاق جمله از قاعده‌های ساخت گروهی و قاعده‌های گشتاری استفاده می‌شود.  در این نوع دستور، دو مفهوم ژرف‌ساخت و روساخت اهمیتی ویژه دارند. ژرف‌ساخت سطح بازنمود بنیادی و انتزاعی ساخت نحوی جمله است. روساخت آخرین سطح از بازنمود ساخت نحوی جمله است که درونداد بخش واجی در دستور زایشی-گشتاری است. دستور جهانی
دستور جهانی نظریه‌ای در زبان‌شناسی است که پایه‌گذار آن نوام چامسکی است و بر مبنای آن، مغز انسان به طور خاص برای یادگیری زبان، پیشاپیش برنامه‌ریزی شده‌است. طبق این نظریه، دانش زبانی انسان بدون آموزش شکل می‌گیرد و از طرف دیگر، همه زبان‌های طبیعی، ویژگی‌های مشترکی دارند. پس برای تعیین اینکه دقیقاً کدام ویژگی‌های زبانی، ذاتی هستند، نیاز به مشاهده، آزمایش و تحلیل وجود دارد. مترادف (ابهام‌زدایی)
در زبان‌شناسی به واژه‌های هم‌معنی «مترادف» گفته می‌شود. مترادف همچنین ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد: معناشناسی زایشی
قواعد مولد نظریه‌ای است که نوام چامسکی در اواسط قرن ۲۰ ارائه داد و بیان می‌دارد گرامر یک زبان در واقع یک سیستم از قواعدی است که ترکیب آن‌ها دقیقاً یک جمله از زبان را به ما می‌دهد. در واقع اینکه یک نفر با داشتن قواعد یک زبان می‌تواند جملات به خوبی شکل گرفته (well-formed) بسازد و جملات غلط به لحاظ گرامری را مشخص کند ناظر بر زایا بودن گرامر است. در یک زبان بی‌شمار جمله وجود دارد که الزاماً یک نفر که به آن زبان آشنایی دارد تمام آن جملات را نشنیده‌است. در واقع با داشتن گرامر زبان می‌توان هر چقدر که بخواهیم جمله درست بسازیم. این ویژگی را نوام چامسکی خلاقیت (creativity) نامید. ""زبان صرفاً با تقلید ساخته نمی‌شود بلکه این قواعد هستند که زبان را شکل می‌دهند."" این یکی از عوامل بی‌شمار بودن تعداد جملات یک زبان است. دلیل دیگر خاصیت بازگشتی زبان است به این معنی که می‌توان با استفاده از حروف ربط آن زبان عبارات را تا هر جا که بخواهیم طولانی کنیم. به‌طور مثال: codice_1 اما با وجود بی‌شمار بودن تعداد جملات زبان همه این جملات قابل قبول نیستند. این عدم مورد قبول واقع شدن یا ناشی از مشکلات معنایی جمله است یا ناشی از مشکلات ساختار قواعدی آن (syntactic - semantic). هسته سازنده گرامر زایشی شامل دو چیز است: این دو مفهوم با هم تعامل دارند. هدف ساختار عبارت توصیف ساختاری تمام جملات قابل قبول یک زبان است. نیل به این هدف نیازمند داشتن یک سیستم قاعده برای زبان است. واژگان اطلاعات واژگان زبان را نگه می‌دارد (اطلاعات از جنبه‌های معنایی، قاعده‌ای، مورفولوژیکی و ...). دستور گشتاری در واقع نسخه اولیه نظریه گرامر مولد است. نوام چامسکی بیان کرد هر جمله یک زبان دو نمایش دارد: ساختار عمیق و ساختار سطحی. ساختار عمیق در این بررسی چامسکی یک سازه انتزاعی است که تلاش می‌کند چند ساختار مرتبط به هم را یکی کند. این بررسی بیشتر در سطح syntax مطرح می‌شود. بیان دیگر ساختار عمیق این است که یک معنی را می‌توان به طـُرق مختلف در زبان بیان کرد. به این معنی ساختار عمیق گفته می‌شود. ساده‌ترین مثال این موضوع بیان یک جمله یکی به صورت معلوم و دیگری به صورت مجهول است. ساختار سطحی دقیقاً برعکس مورد قبل است. به این معنی که چند معنی مختلف می‌توانند توسط یک جمله بیان شوند. در واقع این ساختار به ابهام و کژتابی‌های زبان اشاره دارد. یک مثال این ساختار جمله codice_2 است. موریس گرویس
دلیل مهم اقبال این کتاب و به تبع آن شهرت نویسنده، تغییرات مستمر و به‌روزرسانی مطالب کتاب بر اساس آخرین دستاوردهای علم زبان‌شناسی و دستور زبان است. برای نمونه گرویس نخستین دستورنویسی بود که اعلام کرد وجه شرطی در زبان فرانسه وجود ندارد و آنچه به‌طور سنتی در کتاب‌های گرامر فرانسه ذکر شده‌است پایه علمی ندارد زیرا در بخشی از جمله می‌آید که متضمن شرط نیست، لذا باید آن‌ها را به عنوان زمان‌های وجه اخباری در نظر گرفت. بنابر نظر او، زمان شرطی حال قابل قیاس با آینده ساده و زمان شرطی گذشته قابل قیاس با آینده مقدم است. این تعریف جدید برای اول بار در ایران، در ۱۳۸۳، در کتاب درسی «دستور زبان فرانسه (فعل)» از انتشارات دانشگاهی سمت منعکس شده‌است.موریس گرویس سوای کتاب جامع فوق، آثار زیر را نیز که همه مربوط به دستور زبان فرانسه است، در کارنامه خود دارد. دستور ساختار
ساختارها می‌توانند واژه‌های منفرد (اسب، پرتقال)، تکواژ (ام، ترین)، عبارت‌های ثابت و اصطلاحات عامیانه ("روز خوش"، "قدم شما روی چشم") و نیز قواعد دستوری انتزاعی مثل وجه مجهول (گربه را ماشین زد) یا وجه دوگذرا (مریم به علی توپ را تحویل داد) باشند. مادامیکه بخشی از ویژگی‌های حالت یا معنای «الگوی زبانی(linguistic pattern)» را نتوان توسط بخش‌های تشکیل دهنده آن ساختار پیش‌بینی کرد، یا نتوان توسط ساختارهای دیگری که وجودشان تشخیص داده شده‌است، آن ویژگی را پیش‌بینی کرد، هر «الگوی زبانی» را می‌توان یک «ساختار» تصور کرد. در دستور ساختار، هر «سخن» به صورت ترکیبی ار چندین «ساختار» مختلف درک می‌شود، و این ساختارها با همدیگر، «معنا» و «فرم (شکل)» دقیق آن سخن را تعیین می‌کنند. جاسازی کلمه
در پردازش زبان طبیعی (NLP)، جاسازی کلمه اصطلاحی است که برای نمایش کلمات به منظور تجزیه و تحلیل متن استفاده می‌شود، ساختار آن معمولاً به شکل یک بردار با مقادیر واقعی است که معنای هر کلمه را به گونه‌ای رمزگذاری می‌کند که کلماتی که در بردار به هم نزدیک‌تر هستند از نظر معنی نیز مشابه باشند. جاسازی کلمات را می‌توان با ترکیبی از عملیات مدل‌سازی زبان و تکنیک‌های یادگیری ویژگی به دست آورد که در آن نگاشتی از واژگان کلمات یا عبارات به بردارهای اعداد واقعی انجام می‌شود. این عمل از نظر مفهومی به معنای یک جاسازی ریاضی از فضایی با ابعاد بزرگ به فضای برداری پیوسته با ابعاد بسیار کمتر است. دستور زبان
۳. ^ Holmes, Janet (2001). An Introduction to Sociolinguistics (second ed.). Harlow, Essex: Longman. pp. 73–94. http://books.google.co.uk/books?id=qjdqxecifHcC&printsec=frontcover&dq=Introduction+to+Sociolinguistics+Holmes.; for more discussion of sets of grammars as populations, see: Croft, William (2000). Explaining Language Change: An Evolutionary Approach. Harlow, Essex: Longman. pp. 13–20. http://books.google.co.uk/books?id=5_Ka7zLl9HQC&printsec=frontcover&dq=Explaining+Language+Change+Croft. دستور وابستگی
دستور وابستگی با کوته‌نوشت DG رده‌ای از نظریه‌های دستور زبانی جدید است که همه اعضای آن رده بر اساس «رابطه وابستگی» هستند (برخلاف «رابطه شامل‌بودن» در دستور زبان ساختار عبارت). دستور وابستگی به کارهای اولیه لوسی‌ین تنی‌یر برمی‌گردد. وابستگی مفهومی است که در آن واحدهای زبانی، مثل واژه‌ها به یکدیگر از طریق پیوندهای مستقیم متصل می شوند. در اینجا فعل (معین) مرکز ساختاری ساختار جمله‌واره درنظرگرفته می‌شود. همه واحدهای نحوی دیگر (واژه‌ها) یا به صورت مستقیم یا غیر مستقیم به فعل، متصل هستند (از طریق پیوند مستقیم، که وابستگی نام دارد). DG ها با دستور زبان ساختار عبارت متفاوت اند، زیرا DG ها گره گروهی ندارند، اگرچه آن‌ها گروه‌ها را می‌پذیرند. ساختار وابستگی توسط یک رابطه بین واژه (یک سرگروه) و وابسته‌هایش تعیین می‌شود. ساختارهای وابستگی مسطح‌تر از ساختار عبارت‌ها هستند، زیرا آن‌ها ساختارهای گروه فعلی معین ندارند. دستور زبان
دستور درمیان کاربردش و نیز به‌دلیل تفکیک جمعیت از یکدیگر، نمود و گسترش پیدا کرد. درمیان نوشته‌های ارائه‌شده، تمایل به قوانین رسمی در کاربرد زبان بیشتر به چشم می‌خورد. قوانین رسمی براساس اسنادی که تکرار شده‌اند و گسترش یافته‌اند، در طول زمان رمزگذاری شده‌است. از زمانی که قوانین ایجاد شده‌اند و گسترش یافتند، مفهوم دقیق و تجویزیِ دستوری به وجود آمد. این گرامر تجویزی باعث بروز اختلاف بین کاربرد جدید و آنچه قبلاً مورد پذیرش بود، می‌شود. زبانشناسان تمایل دارند گرامر تجویزی را نسبت به آنچه سایر نویسندگان نشان می‌دهند، کمتر جلوه دهند. البته شیوهٔ نگارش، ابزار خوبی برای راهنمایی در نوشتن انگلیسی استاندارد براساس توصیف قوانین در نگارش معاصر است. تجویزهای زبانشناسان بخشی از توضیحات را در تنوع گفتار شکل می‌دهد، به‌ویژه در تنوع گفتار در گویش انفرادی. مطالعهٔ رسمی گرامر، بخش مهمی از تحصیل کودکان است (از سنین جوانی گرفته تا یادگیری پیشرفته). اگرچه قوانینی که در مدرسه تدریس می‌شود، ازنظر زبانشناسان بیشتر تجویزی است تا توصیفی. توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی
ٓ دستور زبان فارسی
دستور زبان فارسی یا دستور زبان پارسی دستور زبان زبان فارسی است که گویش‌های آن در ایران، افغانستان، ازبکستان (در سمرقند، بخارا و ولایت سرخان‌دریا) و تاجیکستان رایج هستند. دستور زبان فارسی با دستور زبان‌های دیگر زبان‌های هندواروپایی همانندی دارد. این زبان در دوره میانه بسیاری از ویژگی‌های دستوری پیچیده خود را، از جمله جنس دستوری، از دست داد و امروزه فارسی نو از اندک زبان‌های هندواروپایی بدون ساختار جنسی به‌شمار می‌رود. بافت (زیست‌شناسی)
۱. کتاب تشریح و مورفولوژی گیاهی - نویسنده:دکتر جواد قریشی الحسینی - انتشارات به نشر پشته وب معنایی
آنتولوژی ریشه در فلسفه دارد و مبدأ آن را ارسطو می‌دانند. در فلسفه آنتولوژیشاخه‌ای از علم است که به بررسی موجودات و روابط میان آن‌ها می‌پردازد. مفهوم آنتولوژی در وب معنایی کمی متفاوت از فلسفه‌ است. یک آنتولوژی لغات و مفاهیم(معانی)که در تعریف و نمایش یک محدوده‌ای از دانش به کار می‌روند را تعیین می‌کند و بنابراین معانی را استاندارد می‌کند. آنتولوژی توسط مردم، پایگاهای داده و برنامه‌های کاربردی که نیاز به اشتراک گذاری اطلاعات یک دامنه خاص را دارند استفاده می‌شود. آنتولوژِی از دو واژه onto به معنای هستی و logia به معنای مطالعه به وجود آمده‌است و در کل معنی هستی شناسی دارد. آنتولوژِی در وب معنایی واژه‌ها و ارتباط بین آن‌ها در دامنه‌ای که استفاده می‌شوند را نشان می‌دهند. عناصر اصلی تشکیل دهنده آنتولوژِی عبارتند از: #مفاهیم به عبارت دیگر آنتولوژی ارتباط بین مفاهیم در اسناد وب و دنیای واقعی را مشخص می‌کند که با این کار اسناد مربوطه توسط ماشین‌ها قابل پردازش و فهم می‌شود و به اشتراک گذاری بین عامل‌ها را تسهیل می‌کند. در واقع می‌توان گفت: در زمینه وب آنتولوژی‌ها یک مفهوم مشترکی از یک دامنه را تأمین می‌کنند. چنین فهم مشترکی برای حل مشکل چند معنایی لازم است زیرا دوبرنامه کاربردی ممکن است از دو لغت متفاوت برای یک معنی واحد استفاده کنند یا بالعکس از یک لغت واحد برای دو مفهوم متفاوت استفاده کنند. در واقع آنتولوژی‌ها هم‌کنش‌پذیری معنایی را فراهم می‌کنند. مورا (زبان‌شناسی)
مورا واحدی در واج‌شناسی است که وزن هجا را تعیین می‌کند. وزن هجا در برخی زبان‌ها می‌تواند جای تکیه را نشان دهد. مورا یک سازهٔ هجاست که واسط بین لایهٔ هجا و لایهٔ واجی است. واحدهایی که حامل وزن واجی هستند، می‌توانند در لایهٔ واجی به موراها متصل شوند. ازاینرو، مورا دو نقش دارد: نقش وزن واجی و نقش جایگاه واجی. ریخت‌شناسی
ریخت‌شناسی یا مورفولوژی می‌تواند در چندین معنی مختلف به کار رود: تصویرگونگی
برای نمونه بر مبنای پژوهش‌های انجام‌شده توسط زبان‌شناسان در بسیاری از موارد، واژه‌هایی که برای اشاره به اجسام یا مفاهیم بزرگ به کار می‌روند آواهایی مانند «اُ» دارند (نمونه: کلمهٔ فارسی «بُزُرگ» یا کلمه آلمانی: Gross) زیرا برای ادای «اُ» مجرای آوایی بزرگ‌تری نیاز است و در همین حال کلماتی مانند «کوچیک» فارسی، Kitze آلمانی (به معنی گربه کوچک، و Petit فرانسوی به معنی کوچک، شامل حرف i (ای) هستند که برای تولید آن مجرای آوایی کوچک‌تری نیاز است. معناشناسی زایشی
معناشناسی زایشی خود نسخه دیگری از دستور گشتاری است. دستور گشتاری هم در واقع یک نوع از انواع زبان‌شناسی زایشی است که طی دهه‌های 1950 تا 1980 میلادی نظریه غالب در حیطه زبان‌شناسی ساختارگرا به‌شمار می‌رفت. در زبان‌شناسی ساختارگرا دستور زبانی که تنها جملات دستوری همان زبان را تولید کند باید تلاشی باشد تا به بالاترین سطح کارآیی دستوری دست یابد به این معنی که چنین دستوری باید توضیح دهد که چرا زبان مربوط به شکل فعلی خود فراگرفته می‌شود. دستور زبان فرانسوی
دستور زبان فرانسوی () مجموعه قواعدی است که زبان فرانسه به وسیله آنها جملات، سؤالات و دستورات را ایجاد می کند. از بسیاری جهات، این زبان کاملاً شبیه زبان سایر زبان های رومی است. معناشناسی صوری (زبان‌شناسی)
زبانشناسان به ندرت معناشناسی صوری را تا پیش از اینکه ریچارد مانتگیو نشان داد که چگونه زبان انگلیسی (یا هر زبان طبیعی) می‌تواند همچون یک زبان صوری مورد استفاده گیرد، در نظر می‌گرفتند. مشارکت او در معناشناسی زبانی، که امروزه تحت عنوان دستورزبان مانتگیو شناخته می‌شود، مبنایی شد برای توسعه‌های بعدی مانند دستورزبان دسته ایِ بار-هیلل و همکارانش، و اخیراً معناشناسی (یا دستورزبان) تایپ-منطقی مبتنی بر حساب لامبک. ژئومورفولوژی
علاوه بر جغرافی‌دانان، زمین‌شناسان نیز به نوبه خود در جهت تعیین تاریخ زمین‌شناسی، تحول ناهمواری‌ها را مورد توجه قرار داده‌اند. چنانچه در اواسط قرن ۱۹ زمین‌شناسان انگلیسی نخستین کسانی بودند که مفهوم پیدایش دشتگون را بیان کردند. واج‌شناسی
واج‌شناسی یا فونولوژی یکی از زیرشاخه‌های زبانشناسی است که به بررسی نظام آوایی زبان می‌پردازد و جایگاه عناصر آوایی زنجیری و زبرزنجیری را در نظام زبان مشخص می‌کند. در این حوزه، مسائلی مانند آوا، واج، واج‌گونه، گام یا پایه، هجا، تکواژ، تکیه، آهنگ، رکن و وزن شعر مورد بررسی قرار می‌گیرند. تاریخ زبانشناسی
تاریخ زبانشناسی را به‌معنی «مطالعات تخصصی زبان» تا کتاب دستور سانسکریت نوشتهٔ پانینی هندی عقب ببرند. پانینی در سدهٔ پنجم پیش از میلاد، دستور زبان بسیار پیشرفته‌ای برای زبان سانسکریت نوشت. اما زبان‌شناسی به مفهوم مدرنش با انتشار کتاب "دورهٔ زبان‌شناسی عمومی" نوشتهٔ فردینان دوسوسور آغاز شد. دوسوسور بین مطالعات زبانیِ همزمانی و در زمانی تمایز قائل شد و بر مطالعهٔ «نظام زبان» تأکید کرد. در دههٔ ۱۹۵۰، نظریات نوام چامسکی انقلابی در این رشته به‌وجود آورد و باعث پیدایش دستور زایشی شد. او با انتقاد شدید از روان‌شناسی رفتارگرا، که یادگیری زبان را نوعی تقلید رفتاری می‌داند، با ارائهٔ شواهدی، ناکارامدی‌های چنین دیدگاهی را نشان داد. او معتقد است اصول و خصوصیات زبان در انسان ذاتی است و کودک زبان را یادنمی‌گیرد، بلکه فرامی‌گیرد (acquire). به عبارت دیگر، نحوهٔ فراگیری زبان به‌صورت ارثی و ژنتیکی در مغز برنامه‌ریزی شده‌است و محیط پیرامون کودک تنها نقش محرک را برای فراگیری زبان مادری ایفا می‌کند. کودک، مجموعهٔ محدودی از اطلاعات را از محیط زبانیِ خویش می‌گیرد و خود قادر است ترکیبات جدیدی بسازد. نظریه‌پردازان پیش‌تر معتقد بودند زبان مادری تنها از راه شنیدن گفتار اطرافیان و به‌صورت اکتسابی وارد ذهن کودک می‌شود. دستور جهانی
در واقع، هر انسان در هنگام تولد، مجهز به تعدادی اصل (یعنی همان دستور جهانی) برای ساخت دستور زبان است. این اصول را می‌توان دستورالعملی برای «پخت» دستور زبان یک زبان خاص با ترکیب، دسته‌بندی و تحلیل داده‌های زبانی اولیه دانست. در واقع دستور جهانی یک تابع است که داده‌های زبانی اولیه را به عنوان درون‌داد می‌گیرد و یک دستور زبان خاص (مثل دستور زبان انگلیسی، آلمانی، فارسی و ...) را به عنوان برون‌داد ارائه می‌دهد. ژئومورفولوژی
دانش ژئومورفولوژی جدید بیشتر مبتنی بر مقایسه سامان‌مند اشکال ناهمواری‌ها و نهشته‌هایی است که موجب تعیین سن آن‌ها می‌گردد و همچنین تعیین اشکال اولیه و اصلی ناهمواری‌ها و بالاخره شناسایی فرایندها و محیط ریخت‌اقلیمی که ناهمواری‌ها را به وجود آورده‌اند، مورد توجه است؛ و نیز، ژئومورفولوژی از مطالعات آماری برای بررسی اشکال ناهمواری‌ها بهره می‌گیرد و تلاش دارد در تحول ناهمواری‌های زمین، علی‌رغم پیچیده بودن مسئله دینامیک طبیعت، سهم فرایندهای گوناگون ناشی از آب و هوا و پوشش گیاهی و ماهیت سنگ‌ها و ساخت زمین و تغییر شکل‌های زمین‌ساختی و میراث مراحل اولیه تکامل را از نظر دور ندارد. دستور زبان صوری
تجزیه، فرایندی برای شناسایی یک گفتار (رشته‌ای در زبان طبیعی) با شکستن آن به مجموعه‌ای از نمادها و تحلیل هرکدام از آنها دربرابر گرامر زبان است. بیشتر زبانها، معنی ساختار گفتارشان را با توجه به ترکیبشان دارند. در نتیجه گام اول برای توضیح معنی یک گفتار در زبان، بخش بخش کردن آن و توجه به فرم تحلیل شده آن (نمودار درختی در علوم کامپیوتر و در دستور زایشی) است. قانون زیف
قانون زیف در اصل به صورت عبارات زبان‌شناسی کمی فرمول بندی شد، و بیان می‌کرد که: اگر به ما چندین پیکره متنی شامل متون زبان طبیعی داده شود، «فراوانی» هر واژه به صورت معکوس با «رتبه» آن در جدول فراوانی متناسب است. توپولوژی
در ریاضیات، توپولوژی (از یونانی τόπος، به معنای «جا»، «مکان»، و λόγος به معنای «شناسایی»، «مطالعه») به خواص هندسی اشیاء مربوط می‌شود که تحت تغییر شکل‌های پیوسته چون کشیدگی، پیچش، مچاله کردن و خم کردن حفظ شده، اما تحت پارگی یا چسباندن حفظ نمی‌شوند. دستور وابستگی
یکی از نظریه‌های زبان‌شناختی است که در بررسی نحو و دستور زبان به کار می‌رود. مهم‌ترین مفهوم در دستور وابستگی، مفهوم ظرفیت (valence) است. مرکوری (زبان برنامه‌نویسی)
این زبان با در ذهن داشتن اصول مهندسی نرم‌افزار طراحی شده‌است. بر خلاف پیاده‌سازی اصلی از پرولوگ، به جای تفسیر مستقیم، جداگانه کامپایل می‌شود که اجازه می‌دهد طیف بسیار گسترده‌تری از اشتباهات که باید قبل از اجرای برنامه گرفته شوند، از بین بروند. این امر باعث به وجود آمدن سیستم ایستای حالت و نوع و سیستم ماژول سفت و سختی شده‌است. غلط‌یاب
اعمال پیمایشی گاهی اوقات شامل الگوریتم‌های مستقل از زبان برای بررسی ریخت‌شناسی کلمات می‌شوند. اعمال استخراج کلمه، حتی برای زبانی مثل انگلیسی که گرامر آسانی دارد، به مواردی همچون اختصار و حالت مضاف احتیاج پیدا خواهند کرد. البته مشخص نیست که تحلیل (کاوش کلمات) مبتنی بر ریخت‌شناسی (مورفولوژی) تأثیر قابل توجهی داشته باشد. دستور زبان ساختار عبارت
در زبان‌شناسی دستور زبان‌های ساختار عبارت دستور زبان‌هایی می‌باشند که مبتنی بر رابطه شامل‌بودن هستند، و این در مقابل رابطه وابستگی در دستور زبان‌های وابستگی است؛ از این رو، دستور زبان‌های ساختار عبارتی، به عنوان «دستور زبان‌های شامل‌بودن» نیز شناخته می‌شوند. توپولوژی (مدارهای الکتریکی)
توپولوژی یک مدار الکترونیکی ، شکلی است که شبکهٔ اتصالی اجزای آن مدار به‌وجود می‌آوردند. مقدارها یا رتبه‌بندی اجزا (قطعه‌ها) در یک "توپولوژی" یکسان در نظر گرفته می‌شوند. توپولوژی به چیدمان فیزیکی اجزای یک مدار و همچنین موقعیت آنها در نمودار مدار مربوط نیست. مشابه با مفهوم ریاضیاتی توپولوژی، فقط به این نکته که چه ارتباطاتی بین اجزا وجود دارد مربوط می‌شود. طرح‌های فیزیکی و نمودارهای مدار فراوانی می‌تواند وجود داشته باشد که همگی به توپولوژی یک‌سانی مطابقت داشته باشند. معانی
تنها جمله نخستین جمله‌ای دستوری است. جمله نخست از اصول دستوری پیروی می‌کند و تنها پیام را به‌روشنی به مخاطب می‌رساند. اما در جمله‌های دوم و سوم کوشیده شده با تغییر رفتار در جمله‌بندی، پیامی احساسی نیز در معنا گنجانده شود. جمله‌های دوم و سوم سخن را از مرز زبان درمی‌گذراند و به قلمرو ادب می‌رساند. در دستور زبان، که نحو زبان است، جمله نخست بررسی می‌شود، و در علم معانی، که نحو ادب است، جمله‌هایی از گونه جمله دومین و سومین. به عبارتی دیگر، علم معانی دانش حال‌های سخن است. عصب‌شناسی زبان
ممکن است به افراد دستور داده شود که قضاوت نکنند که آیا جمله از نظر دستوری قابل قبول است یا منطقی، اما بررسی کنند که آیا گزاره بیان شده توسط جمله درست است یا نادرست. این وظیفه معمولاً در مطالعات روانشناسی زبان کودک مورد استفاده قرار می‌گیرد. مطنطن
این جالب است، که خود ط و نون، زیرتر بودن فرکانس و صوت را می‌رساند، د و ب حالت بم‌تر بودن را. این اعجابی است که در حروف و الفبای خیلی از زبان‌ها هست. در واقع، خود این دو کلمه در شاخه‌ای از ادبیات و زبانشناسی قرار می‌گیرند که در انگلیسی به آن می‌گوییم آنوماتوپیا (Onomatopoeia) و در فارسی می‌گوییم نام‌آوا؛ چیزی که هم اسم است و هم صدای آن. مثل دَفدَف، که هم اسم ساز دف است و هم صدای کوبیدن به دف. ماده و صورت
لفظ هایلومورفیسم مرکب است از دو جزء: یکی «هوله» به معنی «مادّه» و دیگر «مورفه» به معنی «فُرم» یا «صورت». سخن‌شناسی
در زبان فارسی مترجمان و نویسندگان مختلف در متن‌ها و کاربردهای گوناگون این واژه را «بوطیقا»، «فنّ شعر»، «شعرشناسی»، «ادبیات‌شناسی»، «نظریهٔ ادبی»، «پوئتیک»، «نظریّهٔ شعر»، «هنر شاعری»، «علم ادبیات» و «سخن‌شناسی» گفته‌اند. آنچه برای ابهام زدایی از این واژه بسیار مهم است، معنایی است که بر آن دلالت می کند، یعنی "مجموعه ای از شیوه ها و ابزار و نظریات مختلف دربارة یک موضوع واحد ادبی را، بوطیقای آن موضوع می نامند. در نتیجه وقتی می گویند بوطیقای مولوی، مقصود کلیه آثار و ابزار و نقدها و نسخه های موجود و هر آنچه است که به شناخت این اثر کمک می کند. نظم (منطق)
تنظیم یک سیستم به معنی نامنظم بودن حالت پیشین آن نیست بلکه یک تغییر حالت است که حالت قبلی برای وضعیت فعلی و حالت فعلی برای وضعیت قبلی منظم و هماهنگ نبوده‌اند مانند تنظیم صدای بم و صدای زیر در زمان گوش دادن به دو نوع متفاوت از صدا. همچنین برای مثال حمله منظم یک بیماری ویروسی از دیدگاه بدن انسان نوعی بی‌نظمی و ضدیت با هدف حیات بدن است. از اینرو نظم به صورت نسبی تعریف می‌شود و در برابر آن هرج و مرج یا بی‌نظمی قرار دارد. دستور واژه‌بنیاد
دستور واژه‌بنیاد یکی از نظریات زبان‌شناسی است که از سال ۱۹۸۴ تاکنون دائماً توسط ریچارد هادسن در حال تکوین بوده‌است. بارزترین ویژگی این دستور، کاربرد دستور وابستگی است. در دستور وابستگی ساخت جمله تقریباً به‌طور تمام و کمال در اطلاعات مربوط به کلمات منفرد شکل می‌یابد و نحو زبان از اصولی برای ترکیب کلمات شکل گرفته‌است. مهم‌ترین رابطهٔ نحوی در این نوع دستور رابطهٔ وابستگی میان کلمات است. ساخت سازه‌ای مگر در مواردی معدود به رسمیت شناخته نمی‌شود. یکی دیگر از ادعاهای دستور واژه‌بنیاد این است که اطلاعات مربوط به کلمات و ویژگی‌هایشان شبکه‌ای پیچیده از گزاره‌ها را پدید می‌آورند. آثار جدیدتر در حوزهٔ دستور واژه‌بنیاد زبان‌شناسی عصبی-شناختی را به عنوان منبع الهام خود ذکر می‌کنند. یکی از مزایای نگاه شبکه‌ای به زبان این است که بدین ترتیب می‌توان زبان را به مانند سایر انواع دانش تحلیل نمود. به‌طور کل، می‌توان چنین اظهار داشت که دستور واژه‌بنیاد، نمونه‌ای از دستورهای موجود در رویکرد شناختی به زبان است که به عنوان ادعای اصلی خود بر این باورند که دانش زبانی بشر بخشی از دانش کلی اوست و نباید آن را یک توانایی ذهنی تخصصی به‌شمار آورد. همین ادعا، دستور واژه‌بنیاد و دیگر دستورهای شناختی را در تقابل با آراء زبانی چامسکی قرار می‌دهد. ایدهٔ اصلی دستور واژه‌بنیاد این است که زبان یک شبکهٔ شناختی است، شبکه‌ای متشکل از مفاهیمی به ازای تمامی عناصر تحلیل زبانی. از جملهٔ چنین عناصری می‌توان به واژه‌ها، واج‌ها، روابط، معانی . . . . اشاره کرد. بنابراین، نظریهٔ زبانی درون نظریه‌ای از دانش می‌گنجد و بر شباهت‌ها و پیوندهای موجود میان زبان و سایر انواع دانش تأکید می‌گذارد. زبان را می‌توان یک زیرشبکهٔ نسبتاً مستقل محسوب کرد؛ هرچند نمی‌شود آن را حوزه‌ای جداگانه دانست. یک نظریهٔ واحد به تمامی جنبه‌های زبان قابل اعمال است؛ در این نظریه، نحو، صرف و معنی‌شناسی به خوبی پرورانده شده‌اند اما واج‌شناسی تا حد زیادی دست‌نخورده باقی‌مانده‌است. درست به مانند دانش عمومی، منطق بنیادین دستور واژه‌بنیاد، توارث مفروض است. دستور زبان صوری
در نظریهٔ زبان صوری، یک گرامر، مجموعه‌ای از قوانین تولید برای رشته‌ها در زبان صوری است. این قوانین، چگونگی تولید رشته‌ها را از الفبای زبان، که با توجه به ترکیب زبان معتبرند، توضیح می‌دهند. یک گرامر، معنی رشته‌ها یا چگونگی استفاده از آنها را در متن نشان نمی‌دهد، بلکه فقط نشان‌دهندهٔ فرم رشته‌هاست. عصب‌شناسی زبان
در روانشناسی زبان و عصب‌شناسی آن، پرایمینگ به پدیده ای اطلاق می‌شود که به موجب آن یک شخص می‌تواند کلمه ای را سریعتر تشخیص دهد، اگر اخیراً واژه ای از نظر معنای مشابهیا ترکیب ریختشناختی (یعنی متشکل از قسمتهای مشابه) به او ارائه شده باشد. اگر یک موضوع دارای یک کلمه «اصلی» مانند پزشک و سپس یک کلمه «هدف» مانند پرستار باشد، اگر موضوع برای پرستار، پاسخ سریعتر از حد معمول داشته باشد، آزمایشگر ممکن است کلمه پرستار را در مغز فرض کند قبلاً هنگام دسترسی به کلمه پزشک قابل دسترسی بوده‌است.پرایمینگ برای بررسی سوالات متنوعی در مورد نحوه ذخیره و بازیابی کلمات در مغز استفاده می‌شودو چگونه جملات پیچیده از نظر ساختاری پردازش می‌شوند. دستور زبان صوری
نظریهٔ زبان صوری، نظمی که گرامرهای صوری و زبان‌ها را مطالعه می‌کند، شاخه‌ای از ریاضیات کاربردی است. کاربرد آن در علوم نظری رایانه، زبان‌شناسی نظری، ، منطق ریاضی، سایر حوزه‌های مشاهده می‌شود. دستور حالت
در طی دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، چارلز جی فیلمور نظریهٔ اصلی‌اش را به آنچه که در نهایت «معناشناسی قاب» نامیده شد، به روز رسانی کرد. والتر ای. کوک اس‌جی، که یک پروفسور زبان‌شناسی در دانشگاه جرج‌تاون می‌باشد، یکی از نظریه پردازان درجه اول در دستور حالت، پس از کارهای اصلی فیلمور است. کوک بیشتر تحقیقات علمی اش از دهه ۱۹۷۰ تا دهه ۱۹۹۰ را به توسعه بیشتر دستور زبان حالت، به عنوان یک وسیله برای تحلیل زبان، روش‌شناسی آموزش زبان، و دیگر کاربردها اختصاص داد. ایشان، نویسنده چندین متن اصلی و نیز مقاله‌های زیادی در دستور زبان حالت است. کوک چندین پایان‌نامه دکتری (مونسکی ۱۹۷۸ را ببینید) را راهنمایی کرده‌است، که در آنها از دستور زبان حالت، در زمینه‌های مختلف در پژوهش‌های زبانی نظری و عملی، استفاده شده‌است. رابطه ژنتیکی (زبان‌شناسی)
اصطلاح رابطه ژنتیکی در زبان شناسی (با ژنتیک درزیست‌شناسی اشتباه نشود.)، رابطه‌ای است که اغلب در میان زبان‌هایی از خانواده زبانی یکسان وجود دارد. زبان‌هایی که با هم رابطهٔ ژنتیکی دارند در اصل از یک زبان اجدادی واحد منشا گرفته‌اند و در همین راستا تشابهاتی با یکدیگر دارند، مانند معانی واژه ها، دستور زبان و غیره. زبان شناسان زبان‌هایی را که با یکدیگر رابطهٔ ژنتیکی دارند را از طریق روش مقایسه‌ای تعیین می‌کنند. برای مثال تمام اعضای خانوادهٔ زبانی هندی-اروپایی با هم رابطهٔ ژنتیکی دارند در نتیجه برای مثال زبان‌های پارسی، انگلیسی، آلمانی، هندی که همگی از زبان‌های هندی-اروپایی هستند با یکدیگر رابطهٔ ژنتیکی دارند. اگرچه گاه ممکن است زبان‌ها بر روی یکدیگر تأثیر بگذارند برای مثال واژه‌هایی که از یک زبان در زبان دیگری قرض گرفته می‌شوند، مانند تأثیرات زبان پارسی بر عربی یا بلعکس ویا تأثیرات زبان چینی بر ژاپنی؛ اما این تأثیرات و واژه‌های مشترک دلیل بر وجود رابطهٔ ژنتیکی میان این زبان‌ها نمی‌تواند باشد. دستور زبان ساختار عبارت
دستورزبان ساختار عبارتی، به صورت عمومی تر به عنوان «دستورزبان شامل‌بودن» شناخته می‌شوند. ویژگی معرف برای دستورزبان ساختار عبارت، تبعیت آن از رابطه «شامل‌بودن» است. این مفهوم در مقابل رابطه وابستگی در گرامرهای وابستگی قرار دارد. معنا (زبان‌شناسی)
رابطه میان واژگان و مَراجعشان، سِمانتیک (semantic) یا معناشناسی نامیده می‌شود. معناشناسی، مطالعه نحوه انتقال معنا از طریق نشانه‌ها و زبان است. درک اینکه چگونه حالات چهره، زبان بدن و تُن (آهنگ) بر معنی تأثیر می‌گذارد و چگونه واژگان، عبارات، جملات و نقطه‌گذاری به معنا ارتباط می‌کنند مثال‌هایی هستند. زیرگروه‌های گوناگونی از معناشناختی در زمینه‌های زبانشناسی، منطق و محاسبات مطالعه می‌شوند. برای نمونه، معناشناسیِ صوری شامل تاریخچه چگونگی به کارگیری واژگان در گذشته، معناشناختی منطقی، شامل این است که چگونه مردم از راه قصد و مفروضات محتمل، ارجاع می‌دهند یا منظورشان را آشکار می‌کنند. بوم‌شناسی
بوم‌شناسی در فارسی ترجمهٔ واژگانی از نام اروپایی آن یعنی اکولوژی است. واژهٔ "اکولوژی" از دو لغت یونانی «"Oikos"» به معنای بوم، خانه، بستر زیست یا محل زندگی و کلمه لوگوس (Logos) به معنی شناخت، علم یا دانش تشکیل شده‌است؛ بنابراین، از نظر ریشهٔ لغوی و معنای تحت‌اللفظی کلمات تشکیل‌دهنده، اکولوژی به معنی بررسی محل زندگی جانداران است ولی اصطلاحاً به «"اثرات محیط بر موجودات زنده، اثرات موجود زنده بر محیط و روابط متقابل بین موجودات زنده"» اطلاق می‌گردد. اصطلاح اکولوژی را برای نخستین بار ارنست هکل، زیست‌شناس آلمانی در سال ۱۸۶۹ وضع کرده و بکاربرده‌است. اگرچه در اغلب مآخذ اکولوژیک، وضع کلمهٔ اکولوژی را به ارنست هکل نسبت می‌دهند، ولی کربس در سال ۱۹۷۸ در کتاب خود تصریح می‌کند که واژهٔ اکولوژی نخستین بار توسط هنری تورو در سال ۱۸۵۸ وضع و پیشنهاد شده‌است. ژئومورفولوژی
ژئومورفولوژی باعث پیوند جغرافیا با زمین‌شناسی شده است. زمین‌شناسان به چگونگی پیدایش ناهمواری‌ها اهمیت بیشتری قائلند. در صورتی که جغرافیدانان به شکل کنونی اهمیت داده و بر عملکرد این اشکال تأکید می‌کنند. ژئومورفولوژی
انتشارات ژئومورفولوژی در ایران را می‌توان به سه بخش کتاب‌ها، مقاله‌ها و نقشه‌های ژئومورفولوژی تقسیم نمود. کتاب‌ها عمدتاً در زمینه مبانی ژئومورفولوژی، ژئومورفولوژی کاربردی، ژئومورفولوژی ایران، فرهنگ ژئومورفولوژی و کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در ژئومورفولوژی منتشر شده‌اند. مقاله‌های ژئومورفولوژی نیز در مجلات گوناگون علمی- پژوهشی کشور که وابسته به دانشگاه‌ها یا موسسه‌های پژوهشی هستند، به چاپ می‌رسد. در این بین به‌ترتیب مقالات ژئومورفولوژی عمومی، ساختمانی، فرایندهای دامنه‌ای و رودخانه‌ای، ژئومورفولوژی دیرینه و تکامل چشم‌انداز، بیابان و فرایندهای بادی، ژئومورفولوژی ساحلی، هوازدگی و کارست، ماهیت و تاریخچه ژئومورفولوژی، ژئومورفولوژی کاربردی و ژئومورفولوژی یخچالی بیشترین درصد مقالات را به‌خود اختصاص می‌دهند. فعالیت‌ها در زمینه تهیه نقشه‌های ژئومورفولوژی در ایران چندان زیاد نبوده و منحصر به کارهای فرج‌الله محمودی، جمشید جداری عیوضی، محمدرضا ثروتی و سپس سازمان زمین‌شناسی و در حال حاضر مؤسسه جغرافیای دانشگاه تهران می‌گردد. معماری سازمانی
متدولوژی، مجموعه‌ای از روش‌ها، قواعد و اصولی است که در یک رشته به کار برده می‌شوند و راهبردهای مشخص و مرحله به مرحله‌ای برای تکمیل یک یا چند مرحله از چرخه حیات توسعه سیستم‌ها هستند. در معماری سازمانی در پاسخ به سؤال چگونگی انجام معماری، جواب یکتایی موجود نیست و گروهی معتقدند فرایند انجام معماری برای هر سازمانی باید متناسب با آن تطبیق داده شود، اکثر مؤلفان نیز در این زمینه به ارائهٔ راهنمایی‌های عمومی و گام‌های کلان پرداخته‌اند. معماری سازمانی شامل دو وضعیت موجود و مطلوب بوده و بنابراین فرایند معماری را باید چگونگی حرکت از وضع موجود به مطلوب دانست، البته تعریف و تعیین وضع موجود و مطلوب نیز می‌بایست جزو فرایند معماری به حساب آید. متدولوژی بر مبنای الگوهای مفهومی، مدلسازی و ابزار، فنون و روش‌ها روش توسعه معماری سازمانی را ارائه می‌کنند. از معروفترین متدولوژی‌های معماری سازمانی عبارتند از: فلسفه زبان
اصطلاحات زبانی به این سبب معنای خود را دارند که بازنمایانندهٔ اشیاء هستند. معنای آن‌ها همان چیزی است که آن‌ها نشان می‌دهند. بر اساس نظریهٔ ارجاعی، کلمات مانند برچسب‌اند و مانند نشانه‌هایی هستند که برای نام‌گذاری، نشانه گذاری، بازنمایی، دلالت و ارجاع بکار می‌روند. مثلاً کلمه «سگ» به سگ‌ها دلالت می‌کند همان‌طور که در زبان فرانسوی واژه chien و واژه آلمانی Hund چنین کاری را انجام می‌دهند. در نظریهٔ ارجاعی، معناداری تمام واژه‌ها بر اساس وجود پیوندی قراردادی میان آن‌ها و چیزها یا وضعیت امور در جهان توضیح داده می‌شود. دو انتقاد عمده بر این نظریه وارد شده‌است: دستور زبان منظم
بعضی از نویسندگان این نوع دستور زبان را یک گرامر منظم راست (یا گرامر خطی از راست) و عبارت بالایی را یک گرامر منظم راست دقیق (یا گرامر خطی راست دقیق) می‌نامند. گرامر منظم چپ تعمیم‌یافته، دستور زبانی است که در آن تمامی قواعد از یکی از قالب‌های زیر تبعیت می‌کنند: دستور زبان
علم نحو اشاره به سطحی بالاتر از کلمه دارد (برای مثال، اینکه چگونه یک جمله تشکیل می‌شود)، بدون دخالت آواشناسی در زبان. برخلاف آن، واژه‌شناسی اشاره به سطح پایین‌تر از کلمه دارد (برای مثال چگونه کلمات مشتق شکل می‌گیرند) و با دخالت آواشناسی. اگرچه نمی‌توان بین علم نحو و واژه‌شناسی مرزی قائل شد. زبان‌های تحلیلی از علم نحو استفاده می‌کنند تا اطلاعاتی انتقال دهند که به‌وسیلهٔ زبان‌های ترکیبی رمز گذاری شده‌است. به عبارت دیگر، در زبان ترکیبیِ محض، ارزش واژه‌شناسی بسیار بیشتر از کلمه است؛ همان‌طور که واژه‌شناسی به‌اندازهٔ علم نحو در زبان تحلیلی ارزشی ندارد. برای مثال، زبان‌های چینی و زبان‌های آفریقایی بسیار تحلیلی هستند، و بنابراین معنای آن‌ها بسیار وابسته به متن است. زبان لاتین به‌طور مشخص ترکیبی است، و از پیشوند و پسوند و تکواژهای تصریفی برای رساندن همان مطالبی استفاده می‌کنند که زبان چینی از علم نحو استفاده می‌کند. از آنجایی‌که کلمات لاتین (دارای خودمحتوایی) هستند، یک جملهٔ لاتین می‌تواند از اجزایی ساخته شود که قابلیت قرار گرفتن در حوزهٔ اختیاریِ وسیعی را دارد. مور (موسیقی)
کلمه مور در اوستایی «مئور» و در پهلوی اشکانی «مئوزک» و در پهلوی ساسانی «مویک» و به زبان فارسی دری «مویه» نامیده می‌شود. تصریف ضعیف
در دستور زبان، اصطلاح ضعیف (در اصل ابداع‌شده در زبان آلمانی: "schwach)" در برابر اصطلاح قوی "(به آلمانی: stark)" استفاده می‌شود، که صرف افعال یا صرف کلمات را زمانی که یک زبان دو سیستم موازی دارد، تعیین کند. تنها ویژگی ثابت در تمام کاربردهای گرامریِ اصطلاحِ «ضعیف» این است که یک قطبیت را در برابر اصطلاح «قوی» شکل می‌دهد؛ لزوماً هیچ ضرورتی ندارد که شکل تعیین‌شده ضعیف (به معنی کم‌توان) باشد. دستور زبان انگلیسی
دستور زبان انگلیسی به مجموعه قوانین و مقررات موجود در زبان انگلیسی که بین کلمات، جمله‌ها، گروه‌ها و شبه‌جمله‌ها حاکم است، اطلاق می‌گردد. به عنوان مثال طبقه‌بندی واژه‌ها به اسم، فعل، ضمیر، مفعول، فاعل، حرف اضافه، قید، وند و غیره جزء دستور زبان محسوب می‌گردد. مورشناسی
واژه مورشناسی نخستین بار توسط ویلیام مورتون ویلر بکار رفته است. پیشرفت دانشِ ِرفتارشناسی جانوران و تحول آن به منجر به رشته زیست‌جامعه‌شناسی شد که ادوارد ویلسون پیشگام آن بوده‌است. ژئومورفولوژی
ژئومورفولوژی به عنوان علم بررسی و شناخت ناهمواری‌های زمین، و علمی با توانایی‌های مهندسی که با استفاده از تکنیک‌ها و ابزارهایی قادر به برنامه‌ریزی است، بهترین مبنا را برای طبقه‌بندی زمین به‌دست می‌دهد. نقشه‌های ژئومورفولوژی یک منبع قدیمی برای ضبط اطلاعات چشم‌اندازها هستند. این نقشه‌ها در زمره بهترین ابزارها برای شناخت و درک چهارچوب حرکتی سطح زمین بوده و به کاربر اجازه تصمیم نهایی و تهیه نقشه تحولی چشم‌اندازهای کنونی یک ناحیه را می‌دهد. نقشه ژئومورفولوژی تحلیل ژئومورفولوژی یک منطقه معین را به‌صورت فضایی نشان می‌دهد و کلید پژوهش‌های مربوط به علوم زمین است. نقشه‌های ژئومورفولوژی دیدی کامل و سریع از شکل‌های مختلف ناهمواری‌های پوسته خارجی زمین و فرایندهایی که موجب پیدایش این شکل‌ها در رابطه با سازندهای زمین‌شناسی و اقلیم‌شناسی است، به‌دست می‌دهند. این نقشه‌ها به‌دلیل پیچیدگی ارائه و اطلاعات آن‌ها، اسنادی با استفاده محدود هستند. در حال حاضر نقشه‌های ژئومورفولوژی به‌عنوان روشی در ارزیابی منابع طبیعی از سوی محققان یونسکو پذیرفته شده و مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. ژئومورفولوژی
ژئومورفولوژی ساختمانی ناهمواری را در رابطه با ساختمان زمین‌شناسی بررسی می‌کند و سپس اشکال ساختمانی را طبقه‌بندی می‌نماید و از ماهیت سنگ‌ها و طرز قرار گرفتن آن‌ها و پدیده‌هایی که از عمل زمین‌ساخت (مانند خمیدگی‌های طبقات، شکستگی‌ها، چین‌ها و…) حاصل می‌شود، بحث می‌کند. به‌عبارت دیگر خطوط اصلی پیکرشناسی ساختمان زمین از طبیعت سنگ‌ها و نظم و ترتیب آن‌ها شناخته می‌شود و می‌توان گفت قسمت عمده شکل گیری‌های پوسته زمین به وسیله این علم شناخته می‌شوند. چنان‌چه ناهمواری را در رابطه با ساختمان زمین‌شناسی مطالعه کنیم و اشکال ساختمانی را طبقه‌بندی و تعریف نماییم با ژئومورفولوژی ساختمانی سر و کار خواهیم داشت. به عبارت دیگر اصول پیکرشناسی ساختمان زمین به کمک طبیعت سنگ‌ها یعنی ساختمان سنگ‌شناسی و نظم و ترتیب آن‌ها، (یعنی ساختمان زمین) مورد مطالعه قرار می‌گیرند. بر اساس نظریه‌ها و مباحث موجود در ژئومورفولوژی ساختمانی، یک سری نیروها تحت عنوان عوامل درون‌زا که منشأ آن‌ها ماگما است، بر پوسته زمین اثر گذاشته و با حرکاتی مثل کوه‌زایی و خشکی‌زایی آن را متأثر می‌سازند. در نتیجه این نیروها اسکلت اصلی ناهمواری‌های سطح کره زمین یا ناحیه‌ای از آن را پی‌ریزی نموده و واحدهای اصلی و بزرگ‌مقیاس ناهمواری را پدیدمی‌آورند. این‌گونه زمین‌چهرها را در قالب ماکروتوپوگرافی یا ماکروژئومورفولوژی مورد مطالعه قرار داد. بومی‌سازی زبان
بومی‌سازی زبان روند بومی‌کردن ترجمه برای مناطق یا کشورهای چندزبانه است که به انگلیسی Language localisation گفته می‌شود. ریشه کلمه انگلیسی از کلمه لاتین Locus به معنای محل گرفته شده است. دستور زبان ساختار عبارت
دستور زبان‌های شامل‌بودن که در زیر ذکر شدند، همه ساختار جمله را به صورت یک نگاشت «یک به یک یا بیشتر» می‌بینند. معنا (زبان‌شناسی)
در زبان‌شناسی، معنا یا به پارسی مینو، اطلاعات و دانسته‌ها یا مفاهیمی است که فرستنده، در ارتباط با یک گیرنده، قصد انتقال آن را دارد یا آنها را منتقل کند. ژئومورفولوژی
به مجموعه عوامل و نیروهای درونی و بیرونی که باعث ایجاد تغییر در چشم‌انداز زمین شده، فرایند و به مجموعه شکل‌های ارضی که در نتیجه عملکرد فرایندهای گوناگون ایجاد می‌شوند، فرم گفته می‌شود. فرایندهای اولیهٔ تشکیل‌دهنده بیشتر عوارض توپوگرافی سطح زمین شامل باد، امواج دریا، انحلال شیمیایی، حرکات توده‌ای، حرکت آب‌های زیرزمینی، جریان آب‌های سطحی، فعالیت‌های یخچالی، حرکات تکتونیکی و فعالیت‌های آتشفشانی است. به غیر از این فرایندهای اصلی و عمده، فرایندهای ژئومورفیک دیگری مانند فرایندهای بین‌یخچالی (ذوب و انجماد)، انحلال نمک و عوامل فرازمینی مانند شهاب‌سنگ‌ها نیز در تغییر شکل و چهره چشم‌اندازهای زمین دخالت دارند. امروزه علم ژئومورفولوژی به تبیین و تحلیل فرم و فرایندهای ژئومورفیک موجود در سطح زمین می‌پردازد که این موضوع حاکی از دیدگاه سیستمی در این علم است. پیشرفت‌ها در زمینه تاریخ زمین‌شناختی زمین، ژئومورفولوژیست‌ها را قادر ساخته تا بتوانند مقیاس‌های زمانی زمین‌شناختی که در آن فرایندهای ژئومورفولوژیک صورت می‌گیرد را اندازه‌گیری نمایند. همچنین استفاده از تکنیک‌ها و ابزارهای نوین مانند سامانه موقعیت‌یاب جهانی، مدل‌های رقومی تهیه شده از تکنیک‌های سنجش از دور و اسکن لیزری امکان مطالعه کمّی این فرایندها را فراهم ساخته است. از مدل‌سازی و شبیه‌سازی‌های رایانه‌ای نیز برای بررسی نحوه عمل این فرایندها در طول زمان استفاده می‌شود. دستور زبان
در زبان‌شناسی، دستور زبان مجموعه‌ای از قانون‌های ساختمانی در زبان است که ساختِ جمله‌ها، عبارت‌ها، و کلمه‌ها را در هر زبانی تعیین می‌کند. این اصطلاح همچنین به مطالعهٔ این قانون‌ها نیز اطلاق می‌شود که در این‌زمینه شامل علم نحو، ریخت‌شناسی، و واج‌شناسی است که اغلب با آواشناسی، معناشناسی، و عملگرایی کامل می‌شود. زبان‌شناسان بیشتر این اصطلاح را به قوانین املایی اطلاق می‌کنند؛ هرچند کتاب‌های کاربردی و راهنماهای متداول ــ که خودشان را دستور زبان می‌نامند ــ ممکن است به قواعد املا و نشانه‌گذاری اطلاق شوند. دستور زبان
از اواسط قرن بیستم نظریه‌های زبان‌شناسی مختلفی در مورد «چارچوب دستور زبان» مطرح شد، به‌ویژه تحت تأثیر ایده‌های دستور جهانی در ایالات متحده آمریکا. بر این اساس، این تقسیم‌بندی مشتمل است بر: ریخت‌شناسی شهری
هرچند ایدهٔ اصلی ریخت‌شناسی (مورفولوژی) به نوشته‌های شاعر و فیلسوف مشهور، گوته (۱۷۹۰)، برمی‌گردد، این واژه برای نخستین بار در علوم زیستی به کار رفته و در سال‌های اخیر به‌طور فزاینده‌ای در علوم جغرافیا، زمین‌شناسی، زبان‌شناسی و سایر علوم (ازجمله برنامه‌ریزی شهری و طراحی شهری)، به کار گرفته‌شده‌است. ریخت‌شناسی شهری به عنوان یک شاخهٔ مطالعاتی مستقل ریشه در آراء و نظرات افرادی مانند لوئیس مامفورد، جیمز وانس و وارنز دارد. پیتر هال، مایکل بتی و سرژ سالات نیز از جمله افراد شاخص و صاحب نظر در این زمینه هستند. ریخت‌شناسی شهری به عنوان علم مطالعهٔ بافت‌های شهری و ابزار شناخت وضعیت محیط شهری، به‌طور معمول به طراحی شهری مرتبط می‌باشد. پرولوگ
برنامه پرلوگ مجموعه‌ای از روابط است که توسط بندهای خاص تعریف شده‌اند. این بندها محدود به بندهای horn و تورینگ است که زیر مجموعه کاملی از منطق منظور اول است (first-order predicate logic). بندها به دو دستهٔ قوانین و حقیقت‌ها تقسیم می‌شوند. یک مثال از قانون: Head :- Body. سر: -- بدن است. سر یک عضوی از بدن است؛ و بعد با پرس و جوهای انجام شده با توجه به قوانین موجود و حقایق اولیه نتایج ثانویه که حقایق جدیدی هستند شکل می‌گیرد. پرس و جوها می‌توانند براساس لیست‌های پیوندی نیز باشد و طبق قوانین از پیش تعیین شده نتایجی را در اختیار کاربر گذاشت. مثل اندازه لیست. عنصر آخر لیست و ... . به همین خاطر مجموعه‌ای از کتابخانه‌های این زبان شکل گرفته‌است و در راستای آن هم دستورهایی برای چاپ داده‌ها و امثال آن شکل گرفته‌است. پرویز ناتل خانلری
«دستور زبان فارسی» خانلری اوّلین بار در سال ۱۳۴۳ به عنوان کتاب درسی دبیرستانی به چاپ رسید و سال‌ها در دبیرستان‌ها تدریس می‌شد، و بعداً مورد تجدیدنظر قرار گرفت و در دانشگاه‌ها نیز تدریس شد. نوآوری عمده‌ای که در اوّلین نگاه در "دستور زبان فارسی" تألیف خانلری به چشم می‌خورَد، اینست که برخلاف دستورهای پیشین، که مبنای بحث خود را اجزای جمله و تعریف انواع واژه قرار می‌دادند و سپس به ترکیب جمله می‌رسیدند، در دستور خانلری کوچک‌ترین واحد گفتار که منظور گوینده، یعنی رساندن پیام را برآورده می‌سازد و جمله خوانده می‌شود، مبنای بحث قرار می‌گیرد، و سپس این واحد گفتار به دو قسمت اصلی تقسیم می‌شود که هر یک شامل اجزای کوچکتریست، و پس از آن به شناخت یک‌یک اجزای هر قسمت می‌رسد. دستور زبان خانلری برپایهٔ زبان‌شناسی و با توجّه به روح زبان فارسی تدوین شد؛ و می‌توان گفت اوّلین دستور زبان فارسی بر بنیاد زبان‌شناسی در ایران است. در این دستور، بسیاری از اصطلاحات زبان‌شناسی که اکنون در زبان‌شناسی و دستور زبان رایجست، مانند نهاد، گزاره، عملکرد، پایه، پیرو، وابسته و نظایر آن از برساخته‌های اوست. دستور زبان صوری
وقتی نوآم چامسکی اولین بار گرامرهای مولد را در ۱۹۵۶ رسمی کرد، او آنها را در انواعی طبقه‌بندی کرد که امروزه به نام سلسله مراتب چامسکی شناخته شده هستند. تفاوت بین این انواع، روند فزاینده سخت قواعد تولید است و می‌تواند تعداد کمتری از زبانهای رسمی را بیان کند. دو نوع مهم، گرامرهای مستقل از متن (نوع ۲) و گرامرهای منظم (نوع ۳) هستند. زبان‌هایی که بتوانند توسط چنین گرامری توصیف شوند، به ترتیب زبان‌های مستقل از متن و زبان‌های منظم نام دارند. اگرچه از گرامر نامحدود (نوع ۰) که می‌تواند هر زبانی که توسط ماشین تورینگ پذیرفته می‌شود را بیان کند، بسیار کم قدرت ترند، ولی به دلیل اجرای مؤثر تجزیه کننده‌ها بر آنها، این دو نوع گرامر بیشتر استفاده می‌شوند. برای مثال، همهٔ زبان‌های منظم می‌توانند توسط یک ماشین حالات متناهی شناخته شوند و الگوریتم‌های شناخته شده‌ای برای زیرمجموعه‌های مفید از گرامرهای مستقل از متن برای تولید تجزیه‌کننده ال‌ال و تجزیه‌کننده ال‌آر برای به رسمیت شناختن زبان‌های متناظر با گرامرهای تولید شده، وجود دارند. جنس دستوری
جنسِ دستوری الزاماً منعکس‌کنندهٔ جنسِ زیست‌شناختی نیست. نخست اینکه، در زبان‌هایی که این تمایز را دارند، اسم‌های اشیای بی‌جان و اسم‌های معنا، که مذکر و مؤنث دربارهٔ آنها مطرح نیست، از نظر جنس، متمایز می‌شوند. به طور مثال، در زبان عربی، جسم (تن) مذکر، نفس (روان) مؤنث، رأس (سر) مذکر و رجل (پا) مؤنث است. دوم اینکه، در زبان واحد، اشیا و پدیده‌های نزدیک‌به‌هم، که از یک مقوله‌اند، بدون هیچ دلیلی، جنس متفاوت دارند. مثلاً، در زبان آلمانی، Löffel (قاشق) مذکر است، اما Gabel (چنگال) مؤنث و Messer (کارد) خنثی. سوم اینکه، اسم اشیا و پدیده‌های واحد در زبان‌های مختلف اغلب جنس متفاوت دارد. به طور مثال، در زبان فرانسوی، soleil (خورشید) مذکر است و lune (ماه) مؤنث. اما در زبان عربی، قمر (ماه) مذکر است و شمس (خورشید) مؤنث. زبان میراثی
هم چنین یک تعریف گسترده در مورد زبان موروثی وجود دارد که بر ارتباطات ممکن بین میراث فرهنگی و زبان‌شناسی، تأکید می‌کند . تعریفی از فیشمن (۲۰۰۱، صفحه ۸۱) بر ارتباط خاص خانوادگی یک زبان تأکید دارد، و وان دوزان شول (۲۰۰۳، صفحه ۲۲۲) آن‌هایی را که با ارتباط قوی بین زبانی خاص از طریق تبادل خانوادگی بزرگ شده اند را زبان آموزان می‌داند نه کسانی که با انگیزه میراثی زبان را صحبت می‌کنند .تحت این مفاهیم گسترده تر، زبان میراثی از نظر زبان‌شناسی همان زبان دوم است و یادگیری آن ممکن است در بزرگسالی و در کلاس درس آغاز شود .