شاه سلطان حسین صفوی چندمین پادشاه سلسله صفوی است؟
شاه سلطان حسین
شاه سلطان حسین، یا شاه حسین یکم، (۱۰۴۷ – ۲۴ آبان ۱۱۰۱ ش/ اکتبر ۱۶۶۸ – ۱۵ نوامبر ۱۷۲۶ م) نهمین پادشاه سلسله صفویان بود. او فرزند و جانشین سلیمان یکم بود و به مدت ۲۹ سال سلطنت کرد، سرانجام حکومتش با قیام افغان‌ها به‌رهبری محمود افغان و سقوط اصفهان در سال ۱۷۲۲ به پایان رسید. شاه عباس سوم
شاه سلطان حسین، نهمین شاه صفوی، پدربزرگ شاه عباس سوم بود. وی زمانی که به پادشاهی رسید هفت ماه داشت. در زمان پادشاهی وی نادرشاه افشار حکومت را در دست گرفت سپس بعد از تقریباً ۴ سال او را بر کنار کرد و سلسله افشاریه را بنیان گذاشت. نادر شاه در جنگ با هندیان پسر خود رضاقلی میرزا را نایب السلطنه کرد و شاهزاده به دلیل ترسی که از جانب خاندان صفوی داشت دستور اعدام شاه طهماسب دوم و دو فرزندش شاه عباس سوم و اسماعیل میرزا را صادر کرد. شاه عباس سوم در سن هشت سالگی در سبزوار به قتل رسید و همراه با پدرش در قم دفن شد.
منبع‌شناسی دوران شاه‌صفی
دستور شهریاران ، اثر محمد ابراهیم بن زین العابدین نصیری، مجلس‌نویس دربار شاه سلطان حسین صفوی ، با تصحیح محمد نادر نصیری مقدم، به بررسی و شرح حوادث و وقایع سال‌های ۱۱۰۵ تا ۱۱۱۰ ق. در ایران مصادف با سلطنت شاه سلطان حسین آخرین پادشاه صفوی می‌پردازد. صفوی (نام‌خانوادگی)
از دوران شاه اسماعیل صفوی ارتباط نزدیکی میان دو سلسله صفوی و خاندان خلیفه سلطانی که از نوادگان سلسله مرعشیان مازندارن بودند، وجود داشت. از این خاندان سلطان‌العلماء آملی برای سالیان متمادی وزیر اعظم شاه عباس، شاه صفی و شاه عباس دوم بود. خلیفه سلطان داماد شاه عباس اول و فرزندان او نوه‌های دختری شاه عباس بودند. در نسل‌های بعدی ازدواج‌های متعددی میان خاندان صفوی و فامیل خلیفه‌سلطانی صورت گرفت. در زمان انقراض صفویه نسل خلیفه سلطان در ایران بسیار بودند و خود را جانشین شاهان صفوی می‌شمردند. از آن جمله میرزا سید محمد مرعشی، نوه دختری شاه سلیمان اول، که پس از عزل شاهرخ شاه افشار در صفر ۱۱۶۳ قمری در مشهد با نام شاه سلیمان دوم تاج‌گذاری کرد. اما چندماه بیشتر سلطنت نکرد و در ربیع‌الثانی همان سال توسط سردارانش عزل شد. کمتر از ۴ ماه بعد، در ۲۵ رجب ۱۱۶۳ ه‍.ق اتحادی سه‌گانه از سرداران (علیمردان خان بختیاری، ابوالفتح خان بختیاری و کریم خان زند) یکی دیگر از اعضای خاندان خلیفه سلطان را به نام اسماعیل سوم در اصفهان به تخت نشاندند. شاه اسماعیل سوم
این سه سردار جهت مشروعیت دادن به قدرت خویش یکی از دخترزادگان شاه سلطان حسین به نام «میرزا ابوتراب خلیفه‌سلطانی» را با نام «شاه اسماعیل سوم» در ۲۵ رجب ۱۱۶۳ ه‍.ق (۲۹ ژوئن ۱۷۵۰ م) به پادشاهی برگزیدند. برخی منابع سن او را در آغاز پادشاهی ۸ و برخی دیگر ۱۷ سال ذکر کرده‌اند. شایان ذکر است که او برادران بزرگ‌تری هم داشته‌است. در این اتحاد علیمردان خان با شرط خارج نشدن از اصفهان به سمت «وکیل‌الدوله» (نایب‌السلطنه) برگزیده شد. ابوالفتح خان حاکم اصفهان گشت و وظیفهٔ لشکرکشی و فتح نواحی دیگر بر دوش کریم خان گذاشته شد. پیمان ایران-روسیه (۱۷۱۷)
در ابتدای سده ۱۸ میلادی، قلمروی ایران صفوی که زمانی کامیاب و موفق بود رو به زوال رفت که منجر به شورش‌های مختلفی در بخش‌های مختلف کشور شد. شاه سلطان حسین که پادشاهی ضعیف بود، علی‌رغم تمایل شخصی او به انسانیت، انعطاف‌پذیری و آرامش بیشتری نسبت به رئیس ملای خود داشت، اما با توصیه‌های مشاوران خود در مورد تصمیمات مهم دولتی گمراه شد. او به عنوان یک «پادشاه ثابت» حکم‌رانی می‌کرد و ترجیح می‌داد از پایتخت اصفهان زیاد دور نباشد. او که بیشتر اوقات خود را در حرم‌سرا می‌گذراند، به زودی بازیچه دست علمای دربار خود، به ویژه محمدباقر مجلسی شد. شاه احمد (صفوی)
شاه احمد، (زاده ۱۱۱۰ قمری/ ۱۷۰۰ میلادی اصفهان – درگذشته ۱۱۴۰ قمری/ ۱۷۲۸ میلادی اصفهان) که با نام سید احمد شاه هم شناخته می‌شود، با نام اصلی سید احمد میرزا مرعشی صفوی، از نوادگان شاه عباس یکم و شاه سلیمان یکم، یکی از مدعیان سلطنت خاندان صفوی بعد از سقوط اصفهان بود که توانست به مدت تقریبا دو سال سلطنت کند. محمد زمان
وی هم‌عصر سه تن از شاهان صفوی، یعنی شاه عباس دوم، شاه سلیمان و شاه سلطان حسین می‌زیست. شهرت‌اش به خاطر کپی یا تقلیدهای آزادانه از گراورهای فرنگی (اروپایی) و همچنین نقش موثرش در ترویج فرنگی سازی نگارگری ایرانی است، که او به همراه علی قلی جبه‌دار، نمایندگان برجستهٔ این سبک در نیمهٔ دوم قرن هفده میلادی در ایران بودند. عیسی خان صفوی
عیسی خان صفوی که همچنین با نام آوند عیسی خان شیخ شناخته می‌شود، شاهزادهٔ ایرانی در زمان شاه عباس بزرگ بود. وی نوهٔ معصوم‌بیگ صفوی وزیر صفوی بود و در سال ۱۶۱۰ میلادی با یکی از دختران شاه عباس ازدواج کرد. در ۱۶۲۵ میلادی، وی به فرماندهی سپاه ایران (قورچی‌باشی) در گرجستان منصوب شد. در جنگی با شورشیان گرجی در چهارشنبه ۸ مرداد ۱۰۰۴ شمسی، سپاه وی در آستانهٔ شکست قرار گرفت تا اینکه نیروی کمکی از جانب آذربایجان رسید و عیسی خان با کمک آنان موفق به شکست شورشیان شد. چهار سال بعد شاه عباس مرد و جانشینی او به فرزند بزرگش شاه صفی رسید. شاه صفوی سه سال قبل از این ماجرا عیسی خان و ۳ فرزندش را اعدام کرده بود. در طول پادشاهی شاه عباس دوم آرامگاهی برای وی ساخته شد. تاریخ اجتماعی صفویان
تاریخ اجتماعی صفویان به تاریخ اجتماعی حکومت صفویان و روند تغییرات اجتماعی در این دوره می‌پردازد. صفویان دودمانی ایرانی و شیعه بودند که در سال‌های ۸۸۰ تا ۱۱۰۱ هجری خورشیدی (برابر ۱۱۳۵–۹۰۷ قمری و ۱۷۲۲–۱۵۰۱ میلادی) به مدت ۲۲۱ سال بر ایران فرمانروایی کردند. بنیانگذار دودمان پادشاهی صفوی، شاه اسماعیل یکم است که در سال ۸۸۰ خورشیدی در تبریز تاجگذاری کرد و آخرین پادشاه صفوی، شاه سلطان حسین است که در سال ۱۱۰۱ خورشیدی از افغان‌ها شکست خورد و سلسلهٔ صفویان برافتاد. تاراج شماخی
در اوایل مه ۱۷۱۸، حدود ۱۷٬۰۰۰ سرباز از قبایل لزگی به فاصله ۲۰ کیلومتری شماخی نزدیک شدند و با غارت کردن روستاهای نزدیک، خود را مجهز کردند. در ۱۷۱۹ حکومت ایران صفوی تصمیم گرفت برای مقابله با شورش، سپهسالار حسین‌قلی خان را بفرستد. با کمک پادشاهی همسایه کاختی و بیگلربیگ شیروان، او توانست تا حدی لزگی‌ها را عقب براند. با این وجود، در زمستان ۱۷۲۱ که زمان بسیار مهمی در عملیات بود، او دستور برگشت گرفت. این دستور که پس از سقوط وزیر اعظم فتحعلی‌خان داغستانی فرستاده شد، به علت متقاعد کردن پادشاه توسط حزب خواجه‌ها بود که به عقیده آن‌ها پیروزی در شکستن شورش به قلمروی صفویان بیشتر آسیب می‌رساند. به نظر آن‌ها، این پیروزی حسین‌قلی را به اتحاد با روسیه و فتح ایران تحریک می‌کرد. در همان اوان، در اوت ۱۷۲۱ سلطان حسین دستور داد که داوود بیگ، یکی از روسای قبایل سنی، از زندان دربند آزاد شود. این تصمیم پس از حمله افغان‌ها به قلمروهای شرقی ایران صفوی گرفته شد. سلطان حسین و حکومت امیدوار بودند که داوود بیگ و متحدان داغستانیش به آن‌ها در حملات شرقی کمک کند، اما در عوض او خود را به عنوان رئیس ائتلاف قبیله‌ای منصوب کرده و به زودی عملیات‌هایی ضد نیروهای ایرانی و جمعیت شیعه راه انداخت و سریعاً به مرکز ولایت در شماخی حمله کرد. رودبند
سید علی صفوی معروف به سلطانعلی سیاهپوش یا پیر رودبند یا روبند امامزاده‌ای در شهر دزفول و در محله‌ای به همین نام مدفون است و به شماره ۲۵۴۹ در ردیف آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. رودبند نوه شیخ صفی الدین اردبیلی و پدربزرگِ پدربزرگ شاه اسماعیل صفوی بود که به دزفول آمده و با انجام کراماتی مردم را به آیین تشیع دعوت کرد. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۵۴۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. سلطان ابراهیم میرزا صفوی
ابوالفتح سلطان ابراهیم میرزا یا فقیر ابراهیم بن بهرام (درگذشت ۹۸۴ ه‍. ق/۱۵۷۷م) متخلص به «جاهی» فرزند بهرام میرزا و نوه شاه اسماعیل صفوی است. علی‌میرزا صفوی
علی میرزا بعد از مرگ پدرش رهبری طریقت صفویان را بر عهده گرفت و لقب سلطان را بر خود برگزید و اولین کسی بود که از خاندان صفویان لقب پادشاه (سلطان) را قبول کرد. بزرگان طریقت صفوی او را تحریک کردند تا انتقام پدرش را از خاندان آق‌قویونلو بگیرد به همین علّت سلطان یعقوب دستور داد سلطان علی را همراه با مادر و برادرانش به فارس ببرند و زندانی کنند. او به مدت چهار سال زندانی بود. تا اینکه در سال ۱۵۹۳، سلطان رستم او را آزاد کرد تا به او در شورش علیه بایسنقر میرزا کمک کند پس از آن که رستم در جنگ پیروز شد علی میرزا را تهدیدی برای حکومت خود دید به همین علّت دستور داد او و برادرهایش را دستگیر کنند اما سلطان علی از لشکر رستم فرار کرد و به اردبیل رفت. سلطان رستم دستور تعقیب آن‌ها را صادر کرد. علی میرزا برادرش اسماعیل را جانشین خود معرفی کرد و او را به اردبیل فرستاد. در نهایت سلطان علی و نیروهایش در شام‌اسبی با لشکر سلطان رستم رو به رو شدند و در نبردی که بین آن‌ها ایجاد شد سلطان علی کشته شد. شورش غریب‌شاه گیلانی
پس از فوت امیر حسام‌الدین در سال ۹۲۲ ه¨. ق حکومت بیه‌پس در دست پسر او امیره دباج قرار گرفت. وی ابتدا سر از اطاعت شاه اسماعیل پیچید، لیکن چون پادشاه صفوی آهنگ تسخیر گیلان کرد، امیره دباج که در برابر وی یارای مقاومت ندید، ناچار در ۹۲۴ ه¨. ق به اطاعت او گردن نهاد و از شاه لقب «مظفر سلطان» گرفت و در گیلان سکه به نام شاه اسماعیل زد. امیره دباج پیوند خود را با شاه از طریق ازدواج با خیرالنساءبیگم دختر شاه اسماعیل محکمتر کرد. از این تاریخ تا سال ۹۳۰ ه¨. ق سال مرگ شاه‌اسماعیل، روابط گیلان با دربار صفوی حسنه بود، لیکن امیره دباج در زمان شاه‌طهماسب اول از دولت صفوی روی برتافت و چون سلطان سلیمان‌خان قانونی، پادشاه عثمانی، در سال ۹۴۰ ه¨. ق، بر آذربایجان تاخت، به سپاه او پیوست و مورد لطف سلطان عثمانی قرار گرفت. اما سرانجام سه سال بعد در شروان به‌دست سرداران قزلباش گرفتار و به فرمان شاه طهماسب به قتل رسید. از این سال، (۹۴۳ ه¨. ق) پادشاه صفوی، حکومت بیه‌پس را به خان احمد حاکم بیه پپش بخشید و بدین صورت حکومت هر دو ناحیه به‌دست وی افتاد. خان احمد پس از درگیری با سلطان محمد کهدم و پسر او امیره شهنشاه و کشتن آنان و شکست نیروهایش توانست ولایت بیه‌پس را تصرف نماید، زیرا پس از فرار مظفر سلطان به شروان، مدتی در ولایت بیه‌پس هرج‌ومرج حاکم بود تا این که امیرسلطان محمد کهدم به دعوی خویشی مظفرسلطان و به داعیه وراثت ملک گیلان، با بزرگان و اشراف و اعیان و سرداران سپاه بیه‌پس متفق شده و در رشت قدرت گرفت (۱۷. صص۳۰–۱۱ و ۱۵. صص۵۷ و ۸۶). منبع‌شناسی تاریخ صفوی
تألیف امیر صدرالدین سلطان ابراهیم امینی ولد میرک جلال الدین بن میرک محمد امین بن مولانا صدرالدین ابراهیم است. مؤلف در ۹۲۰ ه‍.ق به حضور شاه اسماعیل رسید و به فرمان او مأمور تألیف تاریخی دربارهٔ شاه اسماعیل شد و نام آن را فتوحات شاهی گذاشت. شیائو یی
سیما کیان، تاریخنگار و نویسنده هان، در کتاب شیجی، او را بیست و یکمین پادشاه شانگ دانسته است که پس از برادرش شیائو شین در سال جیاکسو(چینی:甲戌) در تختگاه این(چینی:殷) به شاهی نشسست. او ده سال فرمان راند؛ پس از مرگ به وی عنوان شیائو یی گفته شد. پس از مرگ وی، پسرش، وو دینگ به پادشاهی رسید. منبع‌شناسی تاریخ صفوی
تألیف ابوالحسن قزوینی به سال ۱۲۱۱ ه‍.ق است که وقایع را از ظهور شاه اسماعیل تا زمان تألیف کتاب در بر می‌گیرد. این کتاب می‌تواند دربارهٔ پادشاهان بی تاج و تخت صفوی، پس از سقوط شاه سلطان حسین (۱۱۳۵ ه‍. ق) اطلاعات مفیدی بدهد. حرم امام حسین
در دوره قاجار، روابطی بهتر از صفویه با عثمانیان داشتند. آغا محمد خان قاجار، نخستین شاه این دودمان، در سال ۱۲۰۵ دستور نوسازی گنبد و تذهیب و تزیین آن را با پوشش طلا صادر کرد و میرزا مرتضی، شیخ الاسلام اصفهان را به کربلا جهت نظارت اعزام کرد. طلا کاری گنبد در سال ۱۲۱۱ به پایان رسید. در ۱۸ ذیحجه سال ۱۲۱۶ قمری سعود بن عبدالعزیز وهابی در رأس لشکری بزرگ به کربلا حمله کرد و کشتار بی‌رحمانه‌ای به راه انداخت و آرامگاه حسینی را ویران و اموال آن را غارت کرده، تمام قندیل‌های طلا و نقرهٔ صفویه و فرش‌های گران‌قیمت را به تاراج برد. سلطان‌نشین بهمنی
فیروز شاه (۸۲۵–۸۰۰/۱۴۲۲–۱۳۹۷)، هشتمین پادشاه بهمنی از فرزانگان این سلسلهبه‌شمار می‌رود. او که زیر نظر «فضل‌الله اینجو» تعلیم دیده بود مردی عالم و علاقه‌مند به تفسیر، فقه، کلام و فلسفه بود و هفته‌ای سه روز کتاب‌های منطق، حساب و هندسه، کلام و علم معانی و بیان تدریس می‌کرد. او شعر می‌گفت و «عروجی» یا «فیروزی» تخلص می‌کرد و بسیاری از عالمان و شاعران ایرانی و خراسانی به دعوت او به دکن آمدند. ازجمله در این دوران «سید محمد حسینی»، عارف نامدار دکن که به «خواجه بنده نواز» و «گیسو دراز» معروف است، در سن ۸۴ سالگی از دهلی به گلبرگه آمد و بعد از بیست سال سکونت در آنجا به سال ۸۲۵/۱۴۲۲ در ۱۰۴ سالگی چند ماه بعد از وفات فیروز شاه درگذشت. ۲۳ مورداز تألیفات وی شناخته شده که از گزند حوادث محفوظ مانده‌اند ازجمله تفسیر قرآن با نام «ام‌المعانی»، حواشی بر «کشاف زمخشری» و «مشارق الانوار صاغانی»، شرح‌هایی بر متونی مانند «فصوص الحکم»، «رساله قشیریه» و «عوارف المعارف»، و کتاب «الخاتمه»، «جوامع الکلم»، «امصار الاسرار»، شرح «فقه الاکبر»، شرح «تمهیدات»، «مکاتیب»، «جواهر العشاق»، «انیس العشاق»، مجموعه یازده رسائل و نیز رساله «فی رؤیت باری تعالی» از تألیفات او می‌باشد. ایران صفوی
صفویان دودمانی ایرانی، تُرک‌زبان و شیعه مذهب بودند که در سال‌های ۸۸۰ تا ۱۱۱۴ خورشیدی (برابر ۱۱۴۸–۹۰۷ قمری و ۱۷۳۶–۱۵۰۱ میلادی) نزدیک به ۲۳۵ سال بر ایران فرمانروایی کردند. شاهنشاهی صفوی توسط شاه اسماعیل یکم که در سال ۸۸۰ خورشیدی در تبریز تاجگذاری کرد بنیان گذاشته شد و آخرین شاه صفوی، شاه سلطان حسین بود که در سال ۱۱۰۱ خورشیدی از افغان‌ها شکست خورد و بعداً در سال ۱۱۱۴ خورشیدی توسط نادرشاه افشار سلسلهٔ صفویان برافتاد. سلطان‌العلماء آملی
سید علاءالدین حسین الحسینی مرعشی آملی مشهور به سلطان العلماءآملی و همچنین خلیفه سلطان وزیر اعظم شاه عباس بزرگ، شاه صفی یکم و شاه عباس دوم بود. او یکی از بزرگان خاندان مرعشی و از نوادگان میر قوام‌الدین مرعشی بود و از عالمان شناخته شده مذهب شیعه است و همچنین صاحب حاشیه بر معالم الاصول می‌باشند. شاه تهماسب یکم
شاه تهماسب یکم (۱۴ فوریه ۱۵۱۴ – ۱۴ مه ۱۵۷۶) پسر ارشد شاه اسماعیل یکم و دومین پادشاه از سلسله صفویه بود. زینل‌بیگ بیگدلی شاملو
زینل بیگ بیگدلی شاملو از سرداران شاه عباس یکم و همچنین شاه صفی بوده‌است. سقف نگاره‌ای در چهل ستون اصفهان وجود دارد که در آن پذیرایی شاه عباس یکم از محمود خان پادشاه ترکستان به تصویر کشیده شده‌است، در این نقاشی پشت سر شاه عباس یکم، زینل بیگ بیگدلی شاملو نیز به تصویر کشیده شده‌است. شاه عباس یکم در سال ۱۰۳۶ ه‍.ق. به پاس خدمات زینل بیگ خان حکومت ری را به ایشان واگذار کرد. پس از مرگ شاه عباس، زینل بیگ، به اتفاق عیسی خان قورچی باشی و اعتمادالدوله خلیفه سلطان، اداره امور را در دست گرفت. آنان وصیت شفاهی شاه را نگاشتند و آن را مهر کردند و به این ترتیب مقدمات سلطنت شاه صفی را فراهم ساختند. زینل بیگ در آغاز سلطنت شاه صفی نیز از امرای لشکر بود، اما به دلیل شکست از سپاه عثمانی احتمالاً در حدود سالهای ۱۰۳۸ ه‍. ق. تا ۱۰۴۰ ه‍. ق. در مریوان به فرمان شاه صفی به قتل رسید. سلطانم بیگم
سلطانم بیگم، (متولد ۱۵۱۷ موصل – درگذشته ۱۵۹۳ قزوین) ملکه همسر شاه تهماسب یکم و ملکه مادر شاه اسماعیل دوم، شاه محمد خدابنده و هم‌چنین مادربزرگ شاه عباس یکم بود. سلطانم یکی از قدرتمندترین زنان در تاریخ امپراتوری صفویان بود. سلطانم دختر موسی سلطان از قبیله موصلوهای ترکمان، از نزدیکان تاجلی بیگم بود. وی در سال ۱۵۳۰ با شاه تهماسب یکم ازدواج کرد، ثمره این ازدواج چهار فرزند به‌ نام‌های محمد میرزا، اسماعیل میرزا، مراد میرزا و گوهرسلطان بیگم بود. مدرسه چهارباغ
مدرسهٔ چهارباغ که مدرسهٔ سلطانی و مدرسهٔ مادرشاه نیز نامیده می‌شود، آخرین بنای تاریخی باشکوه دوران صفوی در اصفهان است که برای تدریس و تعلیم به طلاب علوم دینی در دوره شاه سلطان حسین، آخرین پادشاه صفوی، از سال ۱۱۱۶ تا ۱۱۲۶ هجری قمری ساخته شده‌است. مدرسه چهار باغ که به قول بسیاری از محققین هم مدرسه و هم مسجد بوده‌است، با ۸۵۰۰ متر مربع مساحت در ضلع شرقی خیابان چهارباغ قرار دارد. سلیمان‌خان سهام‌الدوله
در سال ۱۸۳۴ (۱۲۵۰ قمری) پس از درگذشت فتحعلیشاه، محمدشاه به تخت سلطنت ایران نشست. دو تن از عموهای او، حسینعلی فرمانفرما و شجاع‌السلطنه، در شیراز مدعی تاج و تخت شدند. فرمانفرما خود را حسینعلی شاه خواند و خطبه به نام خوانده شد. ایران عصر صفوی: نوزایی امپراتوری ایران
نویسنده در فصل نخست با عنوان «پی‌ریزی بنیادها» وقایع دوران استقرار صفویه و حوادث زمانه شاه اسماعیل اول را بررسی کرده‌است. فصل دوم با نام «پیکربندی جدید و تثبیت: حکومت تهماسب» همان گونه که از نامش برمی‌آید، تحولات تاریخی دوره سلطنت شاه تهماسب اول صفوی را دستمایه تحقیق قرار داده است. فصل سوم «دومین جنگ داخلی: اسماعیل دوم و خدابنده» نام دارد و طی آن فعالیت‌های دو پادشاه صفوی، یعنی شاه اسماعیل دوم و محمد خدابنده پیگیری می‌شود. فصل چهارم که مفصل‌ترین فصل کتاب نیز به‌شمار می‌رود با عنوان «چالش‌های بزرگ، واکنش‌های بزرگ: حکومت عباس اول» چگونگی استقرار شاه عباس کبیر و تثبیت حکومت وی را بررسی می‌کند. فصل پنجم «تغییرات در حکومت مرکزی و آرامش فراگیر: شاه صفی» نام‌گذاری شده‌است. فصل ششم تحت نام «تثبیت دوران آرامش: شاه عباس دوم» به بررسی رویدادهای دوران شاه عباس دوم صفوی اختصاص پیدا کرده‌است. فصل هفتم نیز از سوی نویسنده «رویارویی با چالش‌ها: شاه سلیمان» نام نهاده شده‌است و وقایع دوره شاه سلیمان صفوی که از ادوار تعیین‌کننده تاریخ سلسله صفویه است مطالعه می‌شود. فصل هشتم و پایانی به بررسی حوادث سلطنت شاه سلطان حسین صفوی، آخرین پادشاه صفوی تعلق دارد و «پردهٔ آخر یا شکست» نام گرفته‌است. نویسنده در بخش سخن پایانی از مطالب ارائه شده در کتاب نتیجه‌گیری نهایی کرده‌است. سرنگونی صفویان
شاه صفی نوه و جانشین شاه عباس بزرگ بود. تزلزل در سیاست خارجی ایران از دوره سلطنت او آغاز گردید. ازبک‌ها شرق و عثمانی‌ها غرب ایران را مورد تاخت و تاز قرار داده بودند. شاه صفی که از مقابله با سلطان مراد چهارم امپراتور عثمانی درمانده بود، در سال ۱۰۴۸ هجری قمری به قراردادی که به موجب آن، بغداد به عثمانی‌ها واگذار می‌شد، تن در داد. سال پیش از آن نیز قندهار، به دست شاه جهان امپراتور مغولی هند از دست رفته بود. دلیل این شکست‌ها این بود که فرماندهان لایق و کارآزموده نظامی صفوی به دلیل بدگمانی‌های شاه صفی به آنان، کشته شده‌بودند. ابراهیم غزنوی
سلطان ابوالمظفر ظهیرالدوله رضی‌الدین ابراهیم بن مسعود بن محمود غزنوی (زادهٔ ۴۲۴ هجری قمری/۱۰۳۳ میلادی- مرگ ۴۹۲ هجری قمری/۱۰۹۹ میلادی) نهمین فرمانروای غزنوی از پشت سبکتگین بود. ابراهیم طولانی‌ترین دوران سلطنت را در میان غزنویان داراست، وی نزدیک به ۴۲ سال بر سر کار بود. لوئی چهاردهم
از او با لقب‌هایی چون «پادشاه خورشید» و «لوئی کبیر» یاد می‌شود. پادشاهی او هم‌زمان با سلطنت شاه عباس دوم، شاه سلیمان و شاه سلطان حسین، آخرین پادشاهان دودمان صفوی در ایران بود. با ترکیبی از «تجارت، انتقام و انزجار»، لوئی می‌پنداشت جنگ راهی ایده‌آل برای تقویت جلال و شکوه اوست. در دوران صلح، خود را برای جنگ بعدی آماده می‌کرد. او به دیپلمات‌های خود آموخته بود که وظیفه آن‌ها ایجاد برتری راهبردی و تاکتیکی برای نظامیان این کشور است. منبع‌شناسی دوران شاه‌صفی
تألیف سیدحسن بن مرتضی حسین استرآبادی است که در روزگار شاه سلطان حسین و در ۱۱۱۵ ه‍.ق به نام او تألیف شده‌است. این کتاب سه بخش دارد و بخش سوم، تاریخ صفویه را از ایام شیخ صفی دربر می‌گیرد. این بخش از کتاب با عنوان از شیخ صفی تا شاه صفی به تصحیح احسان اشراقی به چاپ رسیده‌است. سلطان ابراهیم میرزا صفوی
او اواخر ذی الحجه سال ۹۴۶ ه‍.ق به دنیا آمد و از کودکی مورد توجه شاه تهماسب بود. ابراهیم میرزا در جوانی همسر گوهرسلطان بیگم دختر شاه تهماسب بود. بعد از دامادی منصب «شاه ایالت خراسان» به او تفویض شد و ۱۲ سال فرمانروایی خراسان را به عهده داشت. منبع‌شناسی دوران شاه‌صفی
تألیف میرزا محمد بن یوسف واله اصفهانی است. این کتاب، تاریخ عمومی در هشت روضه و روضه هشتم آن مربوط به شاهان صفوی است. روضه اخیر خود شامل هفت «حدیقه» و هر حدیقه به نام یکی از پادشاهان صفویه از شاه اسماعیل تا شاه سلیمان است. محمد واله، تاریخ خود را از منابع متقدم مانند حبیب السیر، احسن التواریخ و عالم آرای عباسی برداشت کرده‌است. اما با به کارگیری لغات و تشبیهات و استعارات خوب توانسته‌است اثر خود مستقل جلوه دهد. حدیقه اول تا چهارم را میرهاشم محدث در ۱۳۷۲ منتشر کند و حدیقه پنجم یعنی شرح سلطنت شاه عباس، هنوز به صورت خطی است. روضه ششم و هفتم به کوشش یرهاشم محدث در سال ۱۳۷۹ خورشیدی حدیقه ششم و هفتم از روضه هشتم به کوشش محمدرضا نصیری در سال ۱۳۸۰ چاپ شده‌است. شاه صفی یکم
السلطان بن السلطان بن السلطان الخاقان بن الخاقان بن الخاقان ابوالمظفر شاه صفی بهادرخان بن صفی میرزا بن شاه عباس الحسینی بن فردوس مکان شاه سلطان محمد بن خاقان کبیر شاه طهماسببن خاقان اکبر شاه اسمعیل الصفوی الحسینی الموسوی انار الله برهانه و ضاعف علیه غفرانه و ثقل باالمبراة میزانه بن سلطان حیدر بن سلطان جنید بن شیخ ابراهیم بن میر خواجه علی بن شیخ صدرالدین بن قطب آفاق و عارف به استحقاق شیخ الحق و الحقایق صفی الدین اسحاق بن سید جبرئیل بن سید صالح بن سید قطب الدین بن سید صالح بن سید رشید بن سید محمد بن سید عوض بن فیروز شاه بن سید شرف شاه بن سید محمد بن سید ابراهیم بن سید جعفر بن سید محمد بن سید اسماعیل بن سید محمد بن سید احمد اعرابی بن سید جعفر بن سید ابومحمد بن سید قاسم بن سید ابوالقاسم حمزه بن امام الهمام امام موسی الکاظم بن امام جعفر صادق بن امام محمد باقر بن امام زین العابدین بن سید الشهداء ابی عبدالله الحسین بن اب الایمة اسدالله الغالب غالب کل غالب مطلوب کل طالب امیرالومنین علی بن ابی طالب صلوات الله علیهم اجمعین. ایران صفوی
شاه صفی نوه و جانشین شاه عباس کبیر بود. تزلزل در سیاست خارجی ایران از دوره سلطنت او آغاز گردید. ازبک‌ها شرق و عثمانیها غرب ایران را مورد تاخت و تاز قرار داده بودند. شاه صفی که از مقابله با سلطان مراد چهارم امپراتور عثمانی درمانده بود، در سال ۱۰۴۸ هجری قمری به قراردادی که به موجب آن، بغداد به عثمانی‌ها واگذار می‌شد، تن در داد. سال پیش از آن نیز قندهار، به دست شاه جهان امپراتور مغولی هند از دست رفته بود. دلیل این شکست‌ها این بود که فرماندهان لایق و کارآزموده نظامی صفوی به دلیل بدگمانی‌های شاه صفی به آنان، کشته شده‌بودند. علی‌میرزا صفوی
جسد سلطان علی به فرمان عالم‌شاه بیگم به اردبیل برده شد. او را در مقبره پدرش دفن کردند. برادر وی شاه اسماعیل در سال ۱۵۰۱ با شکست آخرین سلطان آق‌قویونلو، امپراتوری صفویه را تشکیل داد. جنگ صفویان با شروانشاهان (۱۵۴۷)
جنگ صفویان با شروانشاهان نبردی بود که در سال ۱۵۴۷ میلادی بین شاه طهماسب یکم و دولت شروانشاهان روی داد. هنگامی که القاس میرزا حاکم شروان در ۹۵۴ هجری قمری/ ۱۵۴۷ میلادی علیه برادرش شاه تهماسب شورید و ناگزیر شد به دولت عثمانی پناه ببرد، شاه تهماسب یکم فرزند نوجوان خود اسماعیل میرزا را به حکومت شروان گماشت و گوگجه سلطان قاجار را به سمت للگی او برگزید. خاندان شروانشاهان که از دیرباز بر شروان حکومت می‌کردند و با نیاکان اسماعیل میرزا، شیخ جنید، شیخ حیدر و شاه اسماعیل یکم به جنگ‌های متعدد پرداخته بودند، تسلط شاه تهماسب یکم را تحمل نمی‌کردند. برهان سردار شروانشاه در سال ۹۵۴ هجری قمری/ ۱۵۴۷ میلادی برای تسخیر قلمرو موروثی خود قیام کرد و گروه زیادی گردآوری کرد. در نبردی که سپاه صفوی به فرماندهی اسماعیل میرزا (بعدا" شاه اسماعیل دوم) با شروانشاهان به رهبری برهان رخ داد، سپاه برهان شکست خورد و وی از آوردگاه گریخت. منبع‌شناسی تاریخ صفوی
تألیف سیدحسن بن مرتضی حسین استرآبادی است که در روزگار شاه سلطان حسین و در ۱۱۱۵ ه‍.ق به نام او تألیف شده‌است. این کتاب سه بخش دارد و بخش سوم، تاریخ صفویه را از ایام شیخ صفی دربر می‌گیرد. این بخش از کتاب با عنوان از شیخ صفی تا شاه صفی به تصحیح احسان اشراقی به چاپ رسیده‌است. تاراج شماخی
در ابتدای سده ۱۸ میلادی، قلمروی ایران صفوی که زمانی یک کشور موفق بود، رو به زوال رفت که منجر به شورش‌های مختلفی در بخش‌های مختلف کشور شد. شاه سلطان حسین، که پادشاهی ضعیف بود، علی‌رغم داشتن انسانیت، انعطاف‌پذیری و آرامش بیشتری نسبت به ملای ارشد خود داشت، اما با توصیه‌های مشاوران خود در مورد تصمیمات مهم دولتی گمراه شد. او به عنوان یک «پادشاه ثابت» حکم‌رانی می‌کرد و ترجیح می‌داد از پایتخت اصفهان زیاد دور نباشد. او که بیشتر اوقات خود را در حرم‌سرا می‌گذراند، به زودی بازیچه دست علمای دربار خود، به ویژه محمدباقر مجلسی شد. مجلسی که در زمان حکم‌رانی پدر سلطان حسین، شاه سلیمان یکم به قدرت سیاسی بالایی دست پیدا کرده بود، آزار و اذیت اقلیت‌های مذهبی مانند سنی‌ها و صوفیان و اقلیت‌های دیگر مانند مسیحیان، یهودیان و زرتشتیان را تشویق کرد. هرچند مسیحیان که غالباً ارمنی بودند، نسبت به دیگر اقلیت‌ها کمتر مورد آزار و اذیت قرار گرفتند، اما گاه‌به‌گاه هدف تبعیض‌های دینی این دوره می‌شدند. بنا بر گفته تاریخ‌دان راجر سیوری، با وجود این که سلطان حسین شخصاً علاقه‌ای به آزار و اذیت اقلیت‌های دینی نداشت، اما روحانیون، به ویژه مجلسی، بر او اثرات زیادی گذاشتند و او را قانع کردند که «حکم‌های ناعادلانه و ستمگرانه» صادر کند. این جو سنگین مذهبی، زمینه شورش توسط اقلیت‌های سنی در سراسر امپراتوری را فراهم کرد. به گفته تاریخ‌دان مایکل اکسورثی: «بهترین مثال برای آن، شورش‌های شروان بود؛ جایی که مردان سنی کشتار می‌شدند، کتاب‌های مذهبی نابود می‌شد و مساجد سنی تبدیل به اصطبل می‌شدند.» سلطان حسین میرزا
سلطان حسین میرزا با یکی از دختران شاه تهماسب نامزد شده بود، همانگونه که دو برادر دیگرش با دو دختر تهماسب ازدواج کردند، اما پس از مرگ وی این ازدواج ناکام ماند. او پنج پسر و یک دختر داشت: شاه سلطان حسین
پس از رسیدن خبر قتل گرگین، شاه سلطان حسین برادرزاده او کیخسرو خان را برای سرکوبی میرویس فرستاد. او قندهار را محاصره کرد و یک سال نیز آن جا را در محاصره داشت. با این که محصورین تسلیم شدند ولی او به آن‌ها جواب مساعد نداد تا این که با وجود داشتن بیست و پنج هزار سرباز شکست خورد و کشته شد. این اتفاق، اعتماد به نفس میرویس و غلجائیان را افزایش داد. به‌طوری‌که سرداران دیگر صفوی را هم که به تسخیر قندهار آمدند، مغلوب کردند. سلطان‌حسین تابنده گنابادی
سلطان‌حسین تابنده گنابادی ملقب به «رضاعلی‌شاه» در روز ۲۵ آبان ۱۲۹۳ در بیدخت متولد شد. وی پس از گذراندن دورهٔ رضاعت و صباوت، خواندن و نوشتن را نزد ملا خداداد خیبرگی فراگرفت. در سن ۷ سالگی به آموختن مقدمات ادبیات فارسی و عربی نزد پدر و استادان محلی مشغول شد. مقدمات عربی را ابتدا نزد محمدرضا نودهی مشهور به «ادیب» و سپس نزد محمداسماعیل ملقب به «رئیس العلما» عموی مادری خود تعلیم یافت. سپس به فراگیری معانی و بیان مشغول شد و از تعلیم جد مادری خویش ملقب به «صدرالعلما» استفاده کرد. در همین ایام رسالهٔ موجزهٔ التاریخ المختصر فی احوال المعصومین الاربعه عشر را تألیف کرد. دروس فقه و اصول و فلسفه و منطق و کتب مهم در این علوم مثل معالم الاصول و شرایع و شرح لمعه در فقه و اصول و شرح منظومه حکمت و منطق اثر ملاهادی سبزواری را نزد والد خود فرا گرفت. در شب جمعه ۱۳ شهریور ۱۳۰۹ به دست صالح علی شاه به وادی فقر وارد شد. شاه اسماعیل دوم
نخستین پادشاهان صفوی یعنی شاه اسماعیل اول و شاه تهماسب یکم برای پیشبرد مقاصد نظامی خود و دفع حمل‌های دشمن به قدرت و جنگاوری قزلباشان نیاز اساسی داشتند. امرای قزلباش از زمان بنیان‌گذاری سلسله صفویه به تدریج دارای قدرت و نفوذ زیادتری شدند به‌طوری‌که حتی در مقاطعی با سپاه شاهی (شاه تهماسب) نیز در گیر شدند. شاه اسماعیل اول و شاه تهماسب یکم هر دو متوجه قدرت روزافزون قزلباش شده بودند و سعی در کاهش این قدرت شده بودند. قدرت قزلباش و اختلاف بین آن‌ها به حدی رسیده بود که حتی در درگیری‌های جانشینی شاه طهماسب یکم، حیدرمیرزا (ولیعهد) را به قتل رساندند و اسماعیل میرزا را به سلطنت رساندند. شاه اسماعیل دوم که در قلعه قهقهه زندانی بود فقط به سبب خودسری و سرکشی سران قزلباش و دخالت زنان حرمسرا به پادشاهی رسید. با آنکه پدرش شاه تهماسب او را به جانشینی انتخاب نکرده بود، ولی چون تعدادی از سران قزلباش خواهان حکومت وی بودند، او به حمایت آنان و با جنگ و خون‌ریزی تاجگذاری کرد. شاه اسماعیل دوم نخستین شاه صفوی بود که بر خلاف نظر پادشاه قبلی و تنها به علت تصمیم سران قزلباش به قدرت رسیده بود. شاه اسماعیل دوم گزینش و دست نشانده سران قزلباش موافق وی بود. سران قزلباش با نشاندن شاه اسماعیل دوم به تخت شاهی، موقعیت و قدرت درباری خویش را در نظر داشتند و شاه را دستاویزی برای نیل به مقصودهای خود شمردند. علاءالدین حسین خلیفه سلطان
خلیفه سلطان مدت زیادی را در خدمت امور دیوانی و مذهبی گذرانید و به‌طور ناپیوسته وزارت سه پادشاه، عباس اول، صفی اول و عباس دوم را به عهده داشت و آثاری از خود به جا گذاشت. از اساتید وی می‌توان به پدرش سید رفیع الدین محمد و مولی حاج محمود رنانی و شیخ بهایی اشاره کرد. وی در هنگام مراجعت از فتح قندهار در آستانه اشرفیه درگذشت. پیکرش را به نجف برده و در آنجا به خاک سپردند. شیخ حیدر (صفویه)
شیخ حیدر صفوی (زادهٔ ۸۶۳ ق. – درگذشتهٔ ۸۹۳ ق.) یا سلطان حیدر صفوی از مشایخ صفویه و پدر شاه اسماعیل یکم (مؤسس پادشاهی صفویه) است. مریم بیگم (دختر شاه صفی یکم)
مریم بیگم در طول دوره سلطان حسین از پشت صحنه در حرمخانه شاهی، عنان و زمام امور حکومتی را در دست گرفت و شاه سلطان حسین صفوی که به ناتوانی و زبونی معروف بود به صورت فردی بی‌اراده در دست محکم او درآمد. در تمام دوران سلطنت شاه سلطان حسین، مریم بیگم همانند دو شاهزاده خانم قبل صفویه؛ پریخان خانم و زینب بیگم، سهم مهم و بزرگی از قدرت شاهنشاهی داشت، به نحوی که تنها با فشار او به سادگی و بسیار راحت شاه برای مقابله با مهاجمین ابدالی اقدام کرد. و در اکتبر ۱۷۱۷ میلادی؛ که عمانی‌ها بحرین را مورد حمله قرار دادند، وی نه تنها شاه را وادار به تجهیز سپاه نمود، حتی از دارایی خود سپاه آراست. هنگامی‌که سلطان حسین، برای ارامنه اصفهان بیرون آمدن هنگام باران را ممنوع کرد باعث نجس شدن مسلمانان نشوند، باز دخالت مریم بیگم بود که فرمان را لغو کرد. هنگام تاجگذاری، شاه سلطان حسین به خواست علامه مجلسی می‌گساری را ممنوع کرد. او که نفوذ بسیاری در شاه بی‌اراده و خرافاتی داشت از وی خواست می‌گساری، جنگ طوایف و دسته‌ها و کبوتربازی را با صدور فرمانی متوقف سازد. شاه پذیرفت و دستور انهدام تمامی مشروب فروشی‌ها را داد. این فرمان‌بر عمه پدر شاه ناگوار گردید و تصمیم گرفت با به اجرا گذاشتن نقشه‌ای با این فرمان به مقابله برخیزد. از این جهت قرار بر این شد مریم بیگم تمارض کند و به شاه اطلاع داده شود تنها راه نجاتش بر حسب تجویز اطبای معالج، نوشیدن کمی باده است. نصیحت‌های مداوم مریم بیگم شاه را نسبت به امور کشوری هوشیار نکرد و زمینه‌های سقوط دولت صفویه فراهم گشت و شاه که هر چه بیشتر و بیشتر از امور دور می شد، مسئولیت امور ضروری و مسائل مهم حکومت را به طور مخفی به مریم بیگم اعطا کرد.سرانجام مریم بیگم در سال ۱۷۱۹ در سن ۷۸ سالگی از دنیا رفت و در مشهد دفن شد. عاشیق
برجسته‌ترین حادثه در تاریخ موسیقی عاشقیٔ بر تخت نشستن شاه اسماعیل صفوی (۱۴۸۷–۱۵۲۴) بود. شاه اسماعیل پادشاهی شاعر بود، که با تخلص ختایی یک دیوان مثنوی در وصف حضرت علی سروده بود. این پادشاه خود را یک عاشیق به حساب می‌آورد، و چنان به این هنر وابسته بود که در شعری همراه داشتن ساز را جز ارکان اربعه انسانیت شمرده‌است: محمدباقر محقق سبزواری
محقق سبزواری در دوران زندگی خود با چهار تن از پادشاهان سلسله صفوی معاصر بوده و بیشترین دوران زندگی سیاسی وی در دوره سلطنت شاه عباس دوم و شاه سلیمان (شاه صفی دوم) بوده‌است. پادشاهان معاصر او عبارتند از: سلطان حسین جلایر
سلطان حسین جلایر ۵ برادر به نام‌های احمد، اسماعیل، بایزید، حسن و شیخ علی و یک خواهر به نام دندی خاتون داشت که خواهرش به عقد شاه محمود مظفری درآمد. آرامگاه سلطان حسین و ۲ تن از برادرانش که بر تخت پادشاهی نشستند (سلطان حسن جلایر و سلطان احمد جلایر) در مقبرهٔ دمشقیهٔ تبریز است. علی‌میرزا صفوی
سلطان علی‌ یا علی میرزا، (مرگ ۱۴۹۴) پسر ارشد شیخ حیدر صفوی و جانشین وی در طریقت صفویه بود. او به خون‌خواهی پدرش قیام کرد و آغازگر قیام صفویان بود که بعداً برادر کوچکش شاه اسماعیل یکم امپراتوری صفوی را بنیان‌گذاری کرد. سلطان علی، فرزند ارشد شیخ حیدر و همسرش عالم شاه بیگم، نوهٔ اوزون حسن و دسپینا خاتون بود. او دو برادر به نام‌های اسماعیل و ابراهیم داشت. بینش و ایدئولوژی صفویان
صفویان مدعی بودند که نسب‌شان به فیروزشاه زرین‌کلاه و نهایتاً به امام هفتم شیعیان، موسی کاظم می‌رسد که البته بسیاری از پژوهشگران و شجره‌پردازان این ادعای آنان را نمی‌پذیرند و شیخ صفی را سنی شافعی و نیای او را به غیر بزرگان شیعه نسبت می‌دهند. به نقل از کتاب "سلسله النسب صفویه" نوشته ابدال زاهدی، نسب صفی‌الدین اردبیلی به موسی کاظم هفتمین امام شیعیان و نهایتاً به علی بن ابی‌طالب می‌رسد. ادعای سید بودن دودمان صفوی تا خاندان علی بن ابی طالب فقط یک قسمت از شجره‌نامه صفی‌الدین اردبیلی را دربر گرفته‌است که تا جدش فیروزشاه زرین کلاه پیش می‌رود. به نظر می‌رسد که از فیروزشاه زرین کلاه تا شیخ صفی‌الدین اردبیلی عموماً صحیح باشد ولی از نسل چهارم که فیروزشاه زرین کلاه را به امام هفتم شیعیان، موسی کاظم ربط می‌دهد نادرست و جعلی می‌نماید و تحریف نویسندگان بعدی دربار صفوی است. این موضوع را نویسنده کتاب "پیدایش دولت صفوی" (میشل مزاوی) بنا بر کتاب صفوة الصفا که بنا بر ادعای احمد کسروی تحریف شده‌است، بیان می‌دارد. صفیه سلطان
صفیه سلطان تنها زنی بود که مراد قبل از رسیدن به سلطنت با وی رابطه داشت و این رابطه تک همسری تا سالهایی بعد از به سلطنت رسیدن مراد نیز ادامه داشت اما مادر بانفوذ مراد، نوربانو که به طور مرتباً در طول دوره سلطنت پسرش دخالت‌های بسیار بی شماری در تمامی کارهای روزمره امپراتوری می کرد، به پسرش توصیه های مداوم کرد که برای داشتن چندین شاهزاده با دیگر زنان حرم نیز رابطه داشته باشد چرا که تا سال ۱۵۸۱ تنها یک پسر از مراد و صفیه به‌نام محمد زنده مانده بود. شاه عباس سوم
شاه عباس سوم، دوازدهمین و آخرین شاه دودمان صفوی در ایران بود. شاه عباس سوم که از ۱۱۱۱ تا ۱۱۱۴ خورشیدی حکومت کرد و جانشین شاه طهماسب دوم بود مادر او شاهپوری بیگم از خاندان صفویه بود. شاه سلطان حسین
دوران سلطنت وی صحنه رقابت علما با اعضای حرم و خواجگان حرمسرا بود. این عوامل باعث شد تا شاه سلطان حسین در نهایت به شخصی ضعیف‌النفس، شهوتران و باده نوش تبدیل شود. در دوره حکومت وی آخرین بازمانده‌های نظم حکومتی و ساختار اداری که با تلاش‌های اسماعیل یکم، تهماسب یکم و عباس یکم ایجاد شده بود از میان رفت. سلطان حسین عملاً هیچ قدرتی در اداره امور نداشت و حتی علاقه‌ای هم به دانستن اتفاقاتی که در اطرافش می‌افتاد نشان نمی‌داد. کشور در هرج و مرج و نابسامانی فرورفت و هر نوع اتفاقی بدون هیچ مانعی حتی در پایتخت رخ می‌داد. توصیف نظامی‌گری و شجاعت‌آفرینی پادشاه صفوی را همین بس که برای مقابله با دشمن به توزیع آش نذری روی آورد و به نسخه‌ای عمل کرد که از زبان پیرزنی در استرآباد روایت می‌شد: "«دو پاچه بز را با ۳۲۵ دانه نخود پخته و دوشیزه‌ای باکره، ۱۲۰۰ بار برآن ذکر بخواند و بر آن فوت کند؛ سپاهیانی که با این خوراک اطعام شوند، از نظرها ناپدید خواهند شد و بر دشمن غلبه خواهند یافت.»" طالب‌خان اردوبادی
طالب‌خان در ۲۳ شعبان ۱۰۴۱، پس از استعفا یا برکناری خلیفه‌سلطان، برای دومین بار وزیر اعظم دولت صفوی شد. در ۱۰۴۲، شاه‌صفی به اومأموریت داد تا مقدمات ورود ، معروف به سلطان بلاغی (پسر و نوادهٔ جهانگیرشاه)، را فراهم کند. داوربخش از قتل‌عام شاهزادگان در هند – که از سوی آصف‌خان، وزیر شاه‌جهان، صورت گرفته بود – نجات یافته و به ایران آمده بود. مطرح شده که ممکن است این فرد واقعاً داوربخش نبوده و وانمود می‌کرده شاهزاده‌ای از هند است که به دربار شاه صفی پناه آورده. شاه عباس یکم
شاه عباس یکم (۱ رمضان ۹۷۸ قمری – ۱ جمادی‌الاول ۱۰۳۸ قمری / ۲۷ ژانویه ۱۵۷۱ میلادی – ۱۹ ژانویه ۱۶۲۹ میلادی) معروف به شاه عباس بزرگ یا شاه عباس کبیر، پنجمین شاهنشاه ایران از دودمان صفوی و نامدارترین فرمانروای این سلسله بود. وی که فرزند و جانشین شاه محمد خدابنده بود، از سال ۹۹۶ ه‍.ق تا زمان مرگش، به مدت بیش از ۴۱ سال خورشیدی بر ایران حکومت کرد. شاه عباس به معماری، موسیقی، نقاشی و شعر علاقه داشت و میدان نقش جهان، عالی‌قاپو، بخش‌هایی از عمارت چهل‌ستون، چهارباغ و سی‌وسه‌پل از آثار به‌جای مانده از دوران سلطنت وی هستند. فاطمه‌سلطان بیگم
فاطمه‌سلطان بیگم، پنجمین دختر شاه سلطان حسین بود، که در سال ۱۷۱۷ میلادی به‌دنیا آمد، او خواهر شاه طهماسب دوم و عمه شاه عباس سوم بود. فاطمه‌سلطان بیگم در سال ۱۷۳۰ با رضاقلی میرزا پسر بزرگ نادرشاه افشار ازدواج کرد و در سال ۱۷۳۴ فرزند آن‌ها شاهرخ‌شاه به‌دنیا آمد و نادرشاه تولدش را سعادتی بزرگی می‌دانست. فاطمه‌سلطان بیگم در بعد از اطلاع قتل برادرش و برادرزادگانش به‌دست همسرش در سال ۱۷۴۰ خودکشی کرد. حریم سلطان
نام اصلی سریال (سدهٔ باشکوه) به دوران سلطنت سلطان سلیمان قانونی اشاره دارد و این مجموعهٔ تلویزیونی، توطئه‌ها و دسیسه‌هایی را که در حرمسرا و دربار او روی می‌داد به تصویر می‌کشد. جزئیات اکثر حوادث و اتفاقاتی که در سریال روی می‌دهد، واقعیت ندارد اما کلیت حوادث واقعیت تاریخی دارد. سلطان سلیمان در ۲۶سالگی بر تخت سلطنت نشست. او در پی آن بود که امپراتوری عثمانی را قدرتمندتر و گسترده‌تر از امپراتوری اسکندر کبیر سازد و به آن وجهه‌ای شکست‌ناپذیر بخشد. در تمام مدت ۴۶ سال سلطنتش، سلیمان به‌عنوان مقتدرترین سلحشور و فرمانروای شرق و غرب شناخته می‌شد. در سال ۱۵۲۰، سلیمان در حال شکار بود که از مرگ پدر خبردار شد و بدین‌ترتیب امپراتوری عثمانی صاحب سلطانی جدید گشت. هوتکیان
در این زمان سپاه صفوی به فرماندهی عبدالله خان با پنجاه هزار نیرو به مقابله آمد. جنگی شدید درگرفت و ۲۵ هزار تن از سپاه اصفهان کشته شدند. اصفهان به دست لشکریان هوتکی محاصره شد و مردمان دچار قحطی گشتند. محاصره هشت ماه طول کشید و بالاخره شاه سلطان حسین به همراه درباریان به اردوی شاه محمود آمده تقاضای صلح کرد. شاه صفوی به دست خود تاج شاهنشاهی را بر سر امیر محمود نهاد و بدو تبریک گفت. محمدقلی‌خان شاملو
محمد قلی خان شاملو یک ترکمن اشراف‌زاده از شاملو قبیله بود، که به مدت کوتاهی به عنوان وزیر اعظم حاکم صفوی ("شاه") سلطان حسین (سلطنت از ۱۶۹۴ تا ۱۷۲۲) از سال ۱۷۲۱ تا ۱۷۲۲ خدمت می‌کرد. فتحعلی‌خان قاجار جانشینش شد. شاهزاده حسین (همدان)
با توجه به متن شجره‌نامه این محل مدفن امامزاده حسین یکی از نوادگان امام حسن مجتبی یا پسر امام حسن عسگری است. در این مقبره یکی از احفاد خواجه نصیرالدین طوسی و آباقاخان فرزند هلاکو خان، مغول نیز مدفون هستند. علاوه بر این تعدادی از رجال علم و ادب و همچنین سر شاه! سلطان حسین صفوی ۱۱۴۰ هجری قمری نیز در ایوان جنوبی دفن شده‌است. شواهد حاکی است که بنای امامزاده جدیدتر از دورهٔ صفویه نیست و در طول زمان دخل و تصرف‌هایی در آن صورت گرفته‌است. ای بقعه دارای حیاط دلبازی است که درخت توت کهنسالی در آن وجود دارد. شاه سلطان حسین
از نظر داخلی تربیت ضعیف شاهزادگان در دربار صفوی مهم‌ترین مشکل را ایجاد کرد. این اشتباه را از زمان عباس یکم آغاز شد این وضعیت ادامه یافت تا این که شاه سلطان حسین به قدرت رسید که دانش سیاسی کافی نداشت و روحیاتش هم آرام بود و در صورت ایجاد مشکلات کاری نمی توانست انجام دهد. با اینکه زمینه‌های سقوط صفویه در زمان شاه عباس یکم پایه‌ریزی شد اما شاه سلطان حسین، عامل اصلی سقوط این سلسله است. ضعف‌نفس و بی‌اعتنا بودن او به امور کشوری و لشکری باعث در هم ریختن اوضاع ایران آن زمان شد. سلطان حسین، فاضل و خداترس، اما برعکس نیاکانش، به اوضاع سپاه بی اعتنا بود تا جایی که حقوق دو سال سپاهیان ترکمان را نپرداخت و در نتیجه آنان به آذربایجان گریختند و به قتل و غارت دست زدند. از دیگر موارد ضعف حکومت سلطان حسین، تعدد مراکز تصمیم‌گیری در امور مملکت بود که در جنگ گلناباد و عقب‌نشینی نابهنگام سپاهیان صفوی از فرح‌آباد، خود را نشان داد. افزون بر آن، خلع سلاح ارمنیان جلفا و یاری نرساندن به ایشان در مقابله با افغان‌ها، برخورد نادرست با والی گرجستان و سرانجام بالا گرفتن دعوای متشرعه و متصوفه و نیز غفلت از تحولاتی که در دنیای پیرامون روی داده بود، همراه با کنار گذاشتن احکام شرع و بی‌اعتنایی و بی‌حرمتی به صوفیانی که حامی اولیه و اصلی صفویان بودند، همه در سقوط دولت صفوی کارساز بودند. حتی زمانی که افغان‌ها اصفهان را محاصره کردند و هنوز امکان خروج از شهر وجود داشت او حاضر به ترک شهر برای گردآوری نیرو نشد و آخرین فرصت طلایی را از دست داد. شاه سلطان حسین
سلطان حسین میرزا بزرگترین پسر سلیمان یکم بود که در سال ۱۰۷۹ (اکتبر ۱۶۶۸) در اصفهان از زنی چرکس (فتحیه خانم) متولد شد. او تمام عمر را تا زمان مرگ پدر در حرمسرا گذرانده بود به همین دلیل از امور مملکتی آگاهی نداشت. شاه سلیمان پیش از مرگ به درباریان گفته بود اگر طالب آسایش هستند بعد از وی پسرش حسین میرزا و اگر به دنبال اقتدار حکومت هستند عباس میرزا پسر دیگرش را به سلطنت برسانند. در نهایت سلطان حسین که فرزند ارشد شاه بود را به سلطنت رساندند و در ۱۴ ذیحجه ۱۱۰۵ (۳۰ ژوئیه ۱۶۹۴) وی تاج گذاری کرد و به نام او سکه زدند. تاریخ گیلان
پس از جابجایی تخت نشینان آق قویونلو و تضعیف دربار تبریز، آتش فروختهٔ میرزا علی دگر باره شعله‌ور شد و به فکر افتاد به منطقهٔ طارم هجوم برده آن را از دست ترکمن‌ها بازپس گیرد که این دشمنی رستم شاه آق قوینلو را برانگیخت و این دو همواره علیه هم فعالیت سیاسی و نظامی انجام می‌دادند. کیاییان در راستای مخالفت با قدرت سیاسی آق قویونلو، از نهضت صفویه حمایت کردند. شاه اسماعیل صفوی جوان، بنیان‌گذار سلسله صفوی، به گیلان پناه آورد و شش سال (و به گفته لاهیجی هشت سال) در آن ماند، تا این که فروپاشی امپراطوری آق قویونلو، که به او فرصتی را که دنبالش بود تا تخت پادشاهی ایران را در سال ۹۰۵ شمسی تصاحب کند داد. اسماعیل از ماندن نزد امیره اسحاق، فرمانروای رشت، که توسط مشاوران برای او تعیین شدن اجتناب کرد، احتمالاً به خاطر این که نمی‌توانست به یک سنی اعتماد کند. به هر حال، او به آسانی، دعوت حاکم عالی مقام وقت گیلان، کارکیا میرزا علی شیعه از لاهیجان را، که با آق قویونلو بارها جنگیده بود و با محفل صفوی مرتبط بود، پذیرفت. اهمیت تاریخی خاندان آل کیا در این برهه، این است که کارکیا میرزا علی در مقابله با رستم شاه آق قوینلو، از اسماعیل میرزای صفوی حمایت و او را در گیلان مخفی کرد. سیاست کارکیاییان در این واقعه، دو جانبه بود. او از یک طرف، از جمله مریدان پدر و جد اسماعیل بود و از طرف دیگر نمی‌خواست خشم آق قویونلوها را برانگیزد و گرفتار تاخت و تاز آنان شود. رستم بیگ شاهزاده آق قویونلو بارها روش‌های صلح‌آمیز را همانند روش‌های نظامی، برای تسلیم کردن اسماعیل آزمود، ولی میرزا علی هرگز تسلیم نشد. زمانی که سپاهیان رستم شاه در جستجوی اسماعیل میرزای صفوی وارد گیلان شدند دستور داد که قفس بزرگی فراهم کنند و اسماعیل را درون آن قرار دهند و از درخت آویزان کنند. کارکیا سپس سوگند یادکرد که «... پای چنین کسی روی خاک قلمرو او نیست…». صفیه سلطان
هنگامی که مراد سوم در سال ۱۵۹۵ از دنیا رفت صفیه مقدمات به سلطنت رسیدن فرزندش محمد را فراهم کرد و خودش والده سلطان - یکی از قدرتمندترین‌ها در تاریخ عثمانی شد. هنگامی که وی در سال ۱۵۹۵ والده سلطان شد، در گردش امور داخلی و خارجی امپراتوری فعالتر شد، تا زمان مرگ پسرش در سال ۱۶۰۳، سیاست عثمانی در این دوره بر اساس نظر گروهی به رهبری صفیه سلطان و غضنفر آقا یکی از خواجگان سفیدپوست حرم و رئیس اندرونی تعیین می‌کرد. او بخاطر دخالت‌ها و اعمال اقتدار و نفوذ مجبور به درگیری جدی داخلی بود و به جای پسرش با ارتش مبارزه می‌کرد. او هزینه های جنگ را از حساب شخصی خود برای حمایت از پسرش می داد و در شورش‌های دوره سلطنت پسرش عامل اصلی بود، زیرا مشاوره او به پسرش سلطان محمد تاثیر منفی داشت. آقامحمدخان قاجار
در جریان مجموعه‌ای از درگیری‌ها، شاه طهماسب دوم با کمک متحدانش از جمله طهماسب‌قلی‌خان، بر بخش‌های بزرگی از ایران سلطه پیدا کرد؛ افغان‌ها را سرکوب و عثمانی و روسیه را از برخی قسمت‌هایی که اشغال کرده بودند، بیرون راند. او در ۱۷۳۱ م. به جنگ عثمانی رفت و شکست خورد. بخش‌های بزرگی از مناطقی که طهماسب‌قلی‌خان آزاد ساخته بود، دوباره از دست رفت. طهماسب‌قلی‌خان این را دستمایه‌ای قرار داد و به همان دلیل شاه صفوی را برکنار و پسر نوزاد او را با نام عباس سوم جانشینش کرد. او مدتی بعد در ۱۷۳۶ م/۱۱۴۸ ه‍.ق شورایی در دشت مغان گرد آورد و سلسلهٔ صفویه را منقرض و خود را با نام نادرشاه، پادشاه ایران اعلام کرد. شاه سلطان حسین
همه این عوامل باعث شد شورشیان جسورانه‌تر به نافرمانی بپردازند و در سال ۱۷۲۱ میلادی محمود افغان کرمان را محاصره کرد و از آنجا عازم اصفهان پایتخت صفویه شد. شاه سلطان حسین در اصفهان ماند و افغان‌ها به محاصره شهر پرداختند. او طهماسب شاهزاده را برای جمع‌آوری قوا به کاشان و قزوین فرستاد ولی طهماسب به جای این کار به خوش‌گذرانی‌ها و بی‌بند و باری مشغول شد. سلطان حسین به ایجاد مناسبات دوستانه با دیگر کشورها اهمیت می‌داد، اما ضعف حکومت مرکزی و قدرت گرفتن همسایه‌های ایران، از جمله عثمانی و روسیه، باعث مداخله و حمله آن‌ها به ایران شد. روس‌ها که تعرضات خود را از زمان شاه اسماعیل دوم آغاز کرده بودند، در زمان شاه سلطان حسین شروع به مداخله در امور منطقه قفقاز کرده و حتی سواحل دریای خزر از دربند تا استرآباد را به تصرف خود درآوردند. سلطان حسین میرزا
سلطان حسین میرزا پسر بزرگ بهرام میرزا، برادرتنی شاه تهماسب یکم و کوچک‌ترین پسر شاه اسماعیل یکم و از همسرش تاجلی بیگم بود، مادرش زینب سلطان خانم شاهزاده‌خانم شروانشاهی بود. سلطان حسن جلایر
سلطان حسن جلایر ۵ برادر به نام‌های احمد، اسماعیل، بایزید، حسین و شیخ علی و یک خواهر به نام دندی خاتون داشت که خواهرش به عقد شاه محمود مظفری درآمد. آرامگاه سلطان حسن و ۲ تن از برادرانش که پس از او بر تخت پادشاهی نشستند (سلطان حسین جلایر و سلطان احمد جلایر) در مقبرهٔ دمشقیهٔ تبریز است. سلطان‌شاه
رکن‌الدوله سلطان‌شاه، سومین حاکم قاوردی کرمان و فرزند قاورد بود که بعد از مرگ برادر خود، کرمان‌شاه قدرت را به دست گرفت و به مدت ۱۱ سال بر کرمان و مکران حکومت راند‌. در زمان وی بود که بار دیگر درگیری‌های بین سلجوقیان بزرگ و سلجوقیان کرمان آغاز شد اما سرانجام قرارداد صلحی بین طرفین امضا شد که برای مدت‌ها پایدار ماند. فهرست شاهان صفوی
صفویان همواره از لقب شاه پیش از اسم خود استفاده می‌کردند که نشان دهنده قدرت معنوی و دنیوی پادشاه بود. علاوه بر این از لقب‌هایی مانند شاهنشاه، سلطان بر سلاطین، خاقان، صاحبقران نیز استفاده می‌کردند، شاهنشاه لقبی بود که پادشاهان این سلسله را به پادشاهی‌های باستانی مرتبط می‌کرد و میتوانستند بر تمامی اراضی متعلق به ایران ادعای سلطنت کنند، خاقان و بهادرخان نیز لقبی بود که بعد از حمله مغول در ایران رواج پیدا کرده بود و استفاده از آن نیز نوعی مشروعیت داشت. سید رضی کیا
سید رضی کیا بن سید الامام سید علی کیا حسینی (درگذشتهٔ ۱ جمادی‌الاول ۸۲۹) چهارمین پادشاه کیایی بیه‌پیش است. سید حسین کیا، سومین پادشاه کیایی، در ۷۹۸ به دلیل بدرفتاری با مردم به زیر کشیده شد و سید رضی که فرزند سید علی کیا بنیان‌گذار این حکومت بود، در ۷۹۸ بر لاهیجان تسلط یافت. حکومت آل کیا در دورهٔ او تثبیت شد. او موفق شد بر همهٔ بیه‌پس، از کوچصفهان تا نمک‌آبرودِ تنکابن، سلطه یابد. او با تیمور گورکانی صلح کرد. با روی کار آمدن وی، اختلافات خانوادگی و درگیری میان خاندان کیا شروع شد. و با قدرت خود، منطقه ای را که مردم رشت در تصرف داشتند، از دست آنان خارج نماید و پس از پایان جنگ‌های داخلی به آبادانی قلمرواش پرداخت. او پس از سی سال حکومت، در ۸۲۹ درگذشت. و سید حسین کیا دوباره پس از او تا ۸۳۳ به حکومت بیه‌پیش رسید. او بر ارتفاعات دیلمان و الموت به‌طور کامل مسلط شد. وی چهارمین سیدی بود که در اتاق شماره یک مسجد چهار پادشاهان لاهیجان دفن شد و نام این بقعه پس از دفن او بدین نام موسوم شد. حافظ ابرو، دربارهٔ او یادآور شده با اینکه گرفتاری او در امور سلطنت بسیار بود، به علوم معقول و منقول اشتغال تمام داشت و دربار او ملجا جهان و علمای زمان بود. ظاهرا به سرایش شعر علاقه ای داشته و اشعاری از او به دست آمده است. دودمان صفویان
صفویان دودمانی ایرانی و شیعه بودند که در سال‌های ۸۸۰ تا ۱۱۱۴ خورشیدی (برابر ۱۱۴۸–۹۰۷ قمری و ۱۷۳۶–۱۵۰۱ میلادی) به مدت ۲۳۵ سال بر ایران فرمانروایی کردند. شاهنشاهی صفوی را شاه اسماعیل یکم که در سال ۸۸۰ خورشیدی در تبریز تاجگذاری کرد، بنیان گذاشت و آخرین شاه صفوی، شاه سلطان حسین بود که در سال ۱۱۰۱ خورشیدی از غلزایی‌ها شکست خورد و بعداً نادرشاه افشار در سال ۱۱۱۴ خورشیدی سلسلهٔ صفویان را برانداخت. سلطان حسین بایقرا
سلطان حسین بایقرا (محرم ۸۴۲/می-جون ۱۴۳۸ در هرات - ۱۱ ذی‌الحجه ۹۱۱ ه‍.ق /۴ می ۱۵۰۶ م در روستای بابااِلهی در نزدیکی هرات) پسر امیر منصور پسر بایقرا پسر عمر شیخ پسر تیمور گورکانی معروف به «خاقان منصور» و معزالسلطنه و ابوالغازی آخرین سلطان بزرگ از امرای تیموری (فرمانروایی: ۷۵–۸۷۳ ه.ق. /۷۰–۱۴۶۹ م؛ و ۹۱۱–۸۷۵ ه.ق. /۱۵۰۶–۱۴۷۰ م) بود. سلطان حسین بایقرا در سال ۸۶۱ ه‍. ق که خراسان آشفته شده بود، در شهر مرو به پادشاهی نشست و در ذی‌حجهٔ ۸۶۲ ه‍. ق/۱۴۵۹ میلادی استرآباد را فتح کرد و در سال ۸۷۳ ه‍. ق. /۱۴۶۹ میلادی هرات را تسخیر نمود و در ۸۷۴ با میرزا یادگار محمد جنگید و در اواخر سال ۸۷۵ ه‍. ق. با میرزا سلطان محمود جنگید و تا سال ۹۰۲ه‍. ق در غایت دولت و اقبال حکومت کرد؛ و در سال ۹۱۱ ه‍. ق/۱۵۰۶ م درگذشت. فیصل یکم
او پسر سوم حسین بن علی است. حسین بن علی معروف به شریف حسین، شریف مکه (یعنی امیر و حکمران منطقه حجاز و مکه) و برادر عبدالله هاشمی (پادشاه اردن) بود. در سال ۱۹۱۳ به نمایندگی پدر بزرگش در پارلمان عثمانی برگزیده شد. پادشاهی عراق را از ۱۹۲۱ تا ۱۹۳۳ و پادشاهی سوریه را در سال ۱۹۲۰ در دست داشت. دو بار زن گرفت. دو پسر به نام‌های (غازی، محمد) و سه دختر به نامهای (رافعه، عزه و راجحه) داشت. تاریخ گیلان در دوره صفویه
شاه اسماعیل صفوی جوان، بنیان‌گذار سلسله صفوی، به گیلان پناه آورد، جایی که در آن شش سال (و به گفته لاهیجی هشت سال) ماند، قبل از این که فروپاشی امپراطوری آق قویونلو، که به او فرصتی که دنبالش بود تا تخت پادشاهی ایران را در سال ۹۰۵ شمسی تصاحب کند را داد. اسماعیل از ماندن نزد امیره اسحاق، فرمانورای رشت، که توسط مشاوران برای او تعیین شدن اجتناب کرد، احتمالاً به خاطر این که نمی‌توانست به یک سنی اعتماد کند. به هر حال، او به آسانی، دعوت حاکم عالی مقام وقت گیلان، کیا میرزا علی شیعه از لاهیجان را، که با آق قویونلو بارها جنگیده بود، پذیرفت. او با محفل صفوی مرتبط بود. رستم بیگ شاهزاده آق قویونلو بارها روش‌های صلح‌آمیز را همانند روش‌های نظامی، برای تسلیم کردن اسماعیل آزمود، ولی میرزا علی هرگز تسلیم نشد. اهمیت تاریخی خاندان آل کیا در این برهه، این است که کارکیا میرزا علی در مقابله با رستم شاه آق قوینلو، از اسماعیل میرزای صفوی حمایت و او را در گیلان مخفی کرد. سیاست کارکیان در این واقعه، دو جانبه بود. او از یک طرف، از جمله مریدان پدر و جد اسماعیل صفوی بود و از طرف دیگر نمی‌خواست خشم آق قویونلوها را برانگیزد و گرفتار تاخت و تاز آنان شود. به آن دلیل، زمانی که سپاهیان رستم شاه در جستجوی اسماعیل میرزای صفوی وارد گیلان شدند دستور داد که قفس بزرگی فراهم کنند و اسماعیل را درون آن قرار دهند و از درخت آویزان کنند. کارکیا سپس سوگند یادکرد که «... پای چنین کسی روی خاک قلمرو او نیست…». در سال ۹۰۷، میرزا علی از امیره اسحاق خواست که عباس، فرمانده ارتشش را، که میرزا علی به او به خاطر ریاکاری اش در جریان محاصره ساری، داشتن عقاید افراطی سنی، و ترتیب دادن معاهده صلح بین امیره اسحاق و الوند بیگ آق قویونلو مشکوک بود، برکنار کند. به هر حال، به نظر می‌رسد دلیل اصلی، توانایی اثبات شده عباس و برادران اش به عنوان رهبران نظامی ممتازی بود که میرزا علی نمی‌توانست بر آنان چیره شود. امیره اسحاق، از اجابت کردن سر باز زد و در نبرد سفیدرود، نیروهای بیه پیش تار و مار شدند و بر اساس مفاد یک معاهده صلح در همان سال، کوچصفهان، به امیره اسحاق حاکم بیه پس در فومن واگذار شد. از ۹۰۷، کوچصفهان، که بر سر اش جنگ‌های بسیاری انجام گرفت که همه گیلان را ویران کرد، مایه دودستگی بین این دو شد. جیهان و رحمت آباد هم بعد از یک شکست دیگر در سال ۸۰۹ از دست رفتند، شکستی که در آن به خصوص لاهیجان به شدت آسیب دید. عباس سر فرمانده بیه پیش را برای مراد خان آق قویونلو فرستاد، و زنان و کودکان بیه پیش را به بیه پس اخراج کرد، جایی که آن‌ها تا پایان معاهده صلح نگه داشته شدند، تا این که او آن‌ها را به بهای بازار برده‌ها، به شوهران و پدرانشان فروخت. شیخ ابراهیم دوم
شیخ ابراهیم دوم بن غازی بیگ چهلمین پادشاه شروان‌شاهان بود. در مورد دوران کودکی وی اطلاعات زیادی در دست نیست. هنگامی که پدر او ( فرخ یسار ) از شاه اسماعیل یکم شکست خورد او به نوشهر گریخت. هنگامی که شیخ ابراهیم دوم دریافت شاه اسماعیل به دنبال او است به استان گیلان گریخت و به مدت دو سال در آنجا پنهان شد. در سال ۱۵۰۲ میلادی یک شورش در شروان رخ داد و برادر زاده وی سلطان محمود شروان شاه از سلطنت بر کنار شد. مردم شروان از شیخ ابراهیم دوم درخواست کردند تا سلطنت شروان‌شاهان را قبول کند و او نیز این درخواست را پذیرفت. شاه تهماسب دوم
در سال ۱۷۲۹ میلادی نادرقلی خان با استفاده از نارضایتی عمیق مردم که بر اثر جنگ ناکام شاه تهماسب با عثمانی و قرارداد نامساعد صلح برانگیخته شده بود، شاه تهماسب را از سلطنت خلع و به سبزوار تبعید کرد. و فرزند خردسالش (شاه عباس سوم) را در تاریخ ۱۳ شهریور ۱۱۱۱ خورشیدی ۱۴ربیع الاوّل ۱۱۴۵ و ۴سپتامبر۱۷۳۲) به جانشینی برگزید و برای حفظ قدرت، خود را نایب‌السلطنه نامید. او پیش از نوروز ۱۱۱۵ خورشیدی (فوریه ۱۷۳۶)، رهبران ایلی و کدخدایان روستاهای قلمروی صفوی را در اقامتگاه بزرگی در دشت مغان جمع کرد. او از مجمع درخواست کرد او یا یکی از صفویان را برای حکومت بر کشور برگزینند. پس از چندین روز جلسه، شورای کبیر مغان نادرقلی را شاه مشروع اعلام کرد و تاج‌گذاری در ۱۸ اسفند ۱۱۱۴ (۲۴ شوّال ۱۱۴۸) انجام گردید. شاه صفی یکم
سام میرزا فرزند صفی میرزا (۹۹۵–۱۰۲۴ ه‍.ق) تنها گزینه باقی مانده برای احراز مقام پادشاهی و جانشینی پس از مرگ شاه عباس بزرگ به حساب می‌آمد. به این ترتیب وی در سال ۱۰۳۸ ه‍.ق هشت روز پس از مرگ شاه عباس، در ۱۸ سالگی، در کاخ عالی قاپو بر تخت پادشاهی تکیه زد. از این پس سام میرزا با نام جدید شاه صفی (همانند اسم پدرش) به حکومت پرداخت. اغورلو خان شاملو
ایشیک آقاسی باشی نیز چون قورچی باشی یکی از سران هفتگانه دربار صفوی بحساب می‌آید. چنان‌که گذشت اغورلوخان شاملو ایشیک آقاسی باشی دربار شاه صفی بود. شاه صفی در میان پادشاهان صفوی بخون ریزی و سنگدلی نامور است. میرزا سید حسن
میرزا سید حسن (۲۵ ژانویه ۱۶۵۵، اصفهان – پیش از ۲۷ دسامبر ۱۷۱۵) یک شاهزاده صفوی بود. او پسر سلطان‌العلماء آملی، وزیر اعظم شاه عباس بزرگ، شاه صفی یکم و شاه عباس دوم، و خان آغا بیگم، دختر شاه عباس، بود. او در سال ۱۶۳۲ همراه با سه برادر دیگرش توسط شاه صفی (ح. ۱۶۲۹–۱۶۴۲) که برای ادامه سطلنت از جانب خاندان صفوی احساس خطر می‌کرد، کور شد. او به این دلیل نتوانست به مقام برسد. گرچه او به یکی از برجسته‌ترین عالمان زمان خود تبدیل شد. او با زبیده خانم دختر شاه سلیمان یکم (ح. ۱۶۶۶–۱۶۹۴) و خواهر شاه سلطان حسین (ح. ۱۶۹۴–۱۷۲۲) ازدواج کرد. میر محمد باقر و میر سید مرتضی حاصل این ازدواج بودند که هر دودر زمان حکومت شاه سلطان حسین به مقام "صدر خاصه" و "صدر ممالک" رسیدند. صفی‌علی‌شاه
میرزا حسن اصفهانی، ملقب به صفی‌علی‌شاه (زاده:سه‌شنبه ۳ شعبان ۱۲۵۱ (قمری) برابر با ۳ آذر ۱۲۱۴ در اصفهان، درگذشت: جمعه ۲۴ ذی‌الحجه ۱۳۱۶ (قمری) برابر با ۱۵ اردیبهشت ۱۲۷۸ در تهران)، از مشهورترین مشایخ و بزرگان تصوف در اواخر سده سیزدهم و اوایل سده ۱۴ هجری و از جمله بزرگان سلسله نعمت‌اللهی صفی‌علیشاهی بود. وی که شاعر بود، نخست از جمله مریدان منورعلی‌شاه شیرازی قطب سلسله نعمت‌اللهی مونس‌علیشاهی (ذوالریاستین) محسوب می‌شد؛ اما پس از اینکه به نمایندگی از وی به تهران مهاجرت کرد و مدتی در این شهر اقامت نمود، خود، ادعای قطبیت کرد و سلسلهٔ نعمت‌اللهی صفی‌علی‌شاهی را بنیان نهاد. سلطنت زنان
صفیه سلطان همسر عقدی مراد سوم و والده سلطان پسرش محمد سوم بود. وی پس از مرگ نوربانو سلطان مشاور ارشد همسرش شد و بعداً تنها مشاور پسرش شد. او به عنوان خاصگی مراد سوم در برخی از امور داخلی و خارجی دخالت موفق و موثری می کرد و سلطان او را زنی خردمند و اصیل می‌دانست و صفیه از نفوذ واقعی بر شوهرش برخودار بود، به حدی که وی در اعدام وزیراعظم سوکلو محمد پاشا نقش داشت. در ابتدا این نفوذ خشم، حسادت و نفرت مادر سلطان نوربانو را بشدت جلب کرد، به طوری که او صفیه را متهم به جادوگری بر علیه سلطان کرد و برای مدتی کوتاه موفق به تبعید صفیه شد، اما بعد از مرگ نوربانو سلطان، او موفق به بازگشت به نزد شوهرش شد و توانست عشق و اعتماد شوهرش و قدرت و نفوذش در دربار را دوباره بدست آورد و برای سلطنت پسرش با موفقیت تلاش کند. آقا جمال خوانساری
نفوذ وی در میان مردم به گونه‌ای بود که پادشاهان صفوی به او ابراز ارادت می‌کردند. آقا جمال نزد پادشاهان صفوی منزلت ویژه‌ای داشت. دربارهٔ مناسبات او با حکومت صفوی می‌توان به حضورش در مراسم بر تخت نشستن شاه سلطان حسین، مشاوره به شاه برای انتخاب شیخ الاسلام وقت اصفهان در ۱۱۱۵قمری که به انتخاب میرمحمد صالح خاتون آبادی منجر شد، همراهی او و محمدباقر خاتون آبادی با سلطان حسین در سفر به مشهد در ۱۱۱۹قمری و دادن خلعت به او در ۱۱۲۰ قمری اشاره کرد. احمد بن محمد بن خلف
احمد بن محمد بن لیث بن فَرقَد بن سُلَیْم بن‌ ماهان‌ یا ابوجعفر احمد بن محمد بن خلف بن لیث صفاری معروف به ابوجعفر بانویه ششمین شاه صفاری است که به تاریخ ۳۱۱ هجری قمری با کمک مردم سیستان به تخت نشست. در سال ۲۹۸ سامانیان دولت صفاریان را تصرف کرده و پادشاه آن زمان صفاریان یعنی محمد بن علی بن لیث را شکست داده و در زندان حبس نمودند. یکی از امیرزادگان صفاری به نام عمرو بن یعقوب بن محمد بن عمرو بن لیث از همین سال ادعای امارت سیستان را کرد و تا سال ۳۱۱ بر این ادعا بود تا به وسیله شاهان سامانی کشته شد. پس از آن احمد بن محمد بن خلف بن لیث با کمک مردم سیستان قیام کرده و دولت صفاریان را از نو احیاء کرد و سربازان و عاملان سامانی را از سیستان راند. علیقلی بیگ گرجی
در سال ۱۶۵۴، علیقلی خان مغضوب پادشاه وقت شاه عباس دوم شد. عباس دوم که توانمندترین حاکم صفوی پس از پدربزرگش شاه عباس اول (سلطنت ۱۵۸۸–۱۶۲۹) شمرده می‌شود، به مقابلهٔ مؤثر با بسیاری از مشکلاتی که در نتیجه سلطنت شاه صفی ظهور کرده بود (از جمله در امورات نظامی) برخاست. شاه عباس دوم نحوهٔ عملِ علیقلی خان را به‌شکایت سربازان بازرسی کرد و او را فی‌الفور برکنار نمود. بعدتر در زمان سلطنت سلیمان اول، پسر و جانشین عباس دوم، علیقلی خان دوباره ارج یافت و سلیمان اول او را به عنوان "سپهسالار ایران" منصوب کرد. قره چورلو
با ﺣﻤﻠﮥ افغان‌ها به اصفهان و سقوط سلطنت شاه سلطان حسین صفوی در سال 1135ق/1722م، فرزند او پس از فرار از اصفهان، با نام شاه تهماسب دوم مدعی سلطنت ایران شد. شاه تهماسب در سال 1139ق/1726م، به‌منظور جمع‌آوری سپاه، رواﻧﮥ شرق ایران شد و پس از گردآوری نیروهایی از گیلان و مازندران و استرآباد، روی به جانب خراسان نهاد (مروی، 1369: 1/66). در استرآباد فتحعلی‌خان قاجار با نیروی خود به او پیوست و به مقام سپهسالاری سپاه رسید (متولی حقیقی، 1387: 137). سرنگونی صفویان
سرانجام پس از محاصره‌ای که حدوداً یک سال طول کشید، شاه سلطان حسین خود را تسلیم محمود افغان کرد. شاه سلطان حسین و همراهان انگشت شمار او، از میان کوچه‌ها و خیابان‌های اصفهان، شرمگین و اندوهبار عبورکردند، شاه سلطان حسین با اسبی که از محمود افغان به عاریه گرفته بود، با تشریفات غم‌انگیزی وارد کاخ محبوب خود فرح آباد شد. گزارش ژوزف آپی سالمیان مترجم و منشی ارمنی آنژدوگاردان کنسول فرانسه صحنه را این گونه نقل می‌کند: ایران صفوی
فساد سازمان حکومتی، جایگاه اوباش در مناصب دولتی، غارتگری‌های حاکمان شهرها، ولخرجی‌های هنگفت شاه، مالیاتهای کمر شکن، سقوط بازرگانی خارجی و نظایر آن از دلایل مستقیم فروپاشی نظام حکومتی صفویه در زمان شاه سلطان حسین بود. علاءالدین حسین خلیفه سلطان
سید علاءالدین حسین خلیفه سلطان فقیه، محقق، دانشمند و وزیر دربار صفوی بود. سلطان‌العلماء آملی
شاه صفی پس از مدتی وی را به اصفهان فراخواند. وی پس از مدتی اقامت در اصفهان به سفر حج رفت که در همین مدت شاه صفی درگذشت و شاه عباس دوم به سلطنت رسید و پس از قتل میرزا تقی اعتماد الدوله در سال ۱۰۵۵ شمسی سلطان العلماء را به نخست‌وزیری منصوب کرد. تقی‌الدین شامی
در رمضان سال ۹۸۵ق ستارۀ دنباله‌دار ۱۵۷۷ در آسمان ظاهر شد و تقی‌الدین آن را دلیل پیروزی سلطان بر شاه اسماعیل دوم صفوی دانست. پیشگویی وی درست از آب درآمد. زینب بیگم
زینب بیگم (درگذشتهٔ ۳۱ مه ۱۶۴۰ میلادی) دختر چهارم شاه تهماسب یکم صفوی و یکی از شاهزاده‌های پرنفوذ و قدرتمند دوران صفویه بود. او در زمان سلطنت پنج پادشاه صفوی زندگی کرده و افزون بر داشتن سمت‌های گوناگون از جمله ریاست دستگاه دیوان‌سالاری کشور، در حرم‌سرای سلطنتی نیز برای سال‌های بسیار زن‌سالار بود و گاه به عنوان گزینش‌کنندهٔ شاه عمل می‌کرد. او در اوایل سلطنت شاه صفی (۱۶۲۹–۱۶۴۹) به اوج قدرت خود رسید. در بسیاری از منابع امروزی از وی به عنوان «تکیه‌گاه اصلی اعتدال و خرد سیاسی دربار صفوی» مورد ستایش قرار گرفته‌است. صفیه سلطان
صوفیا از تبار ونیز بود. پدرش فرماندار ونیزی کورفو بود و او تنها فرزند این خانواده ثروتمند محسوب می‌شد. صوفیا دوره آموزش و پرورشش را در شرایط خوبی سپری کرد. با این وجود در سن ۱۳ سالگی در طول سفر در مدیترانه در داخل امپراتوری عثمانی توسط دزدان دریایی ربوده شده و یک سال بعد در بازار برده‌ها در استانبول به فروش گذاشته شد. او توسط هماشاه سلطان خریداری شد و برای مراد سوم به عنوان هدیه فرستاده شد و مراد او را صفیه نامیدد و در ۲۶ می ۱۵۶۶ او اولین فرزند خود و مراد به نام محمد سوم را به دنیا آورد یعنی همان سالی که سلطان سلیمان درگذشت. منبع‌شناسی تاریخ صفوی
تألیف ملک شاه حسین بن ملک غیاث الدین محمد بن شاه محمود سیستانی در سال ۱۰۲۸ ه‍.ق است. از آنجا که مؤلف در روزگار شاه عباس اول شاهد عینی وقایع بوده، کتاب مذکور برای تاریخ ناحیه سیستان و حوادث مربوط به اوزبکان در آنجا منبع مهمی است. این کتاب در سال ۱۳۴۴ به تصحیح منوچهر ستوده منتشر شده‌است. شاه اسماعیل یکم
جد پدری شاه اسماعیل یکم به شیخ صفی‌الدین اردبیلی منسوب می‌شود. بنا بر منبعی از نسخه خطی کتاب صفوةالصفا نگاشته ابن بزاز اردبیلی که یکی از شاگردان شیخ صفی‌الدین اردبیلی (جد اعلی شاه اسماعیل صفوی) بوده، جد اعلی دودمان صفویه تبار کُرد داشته‌است، نسخه اصلی این کتاب بعدها دوباره ویرایش شده‌است که اصالت کُردی صفویان را تغییر داده و آن‌ها را به امامان شیعه منسوب می‌کند، همچنین به نقل از کتاب "سلسله النسب صفویه" نوشته ابدال زاهدی، نسب صفی‌الدین اردبیلی به موسی کاظم هفتمین پیشوای شیعیان و نهایتاً به علی بن ابی‌طالب می‌رسد. شاه محمد خدابنده
شاه محمد خدابندهٔ صفوی یا محمد میرزا (۹۸۵ تا ۹۹۶ ه‍.ق) فرزند تقریباً نابینای شاه تهماسب بود که از کشتار خانوادگی شاه اسماعیل دوم به دلیل نابینایی جان سالم به در برد و پس از کشته شدن شاه اسماعیل دوم از سوی امرای قزلباش به حکومت برگزیده شد. وی پیش از رسیدن به سلطنت حاکم فارس بود. وی به علت نابینایی نتوانست با اقتداری مانند پدرش تهماسب یا فرزندش شاه عباس حکومت کند و در دورهٔ کوتاه حکومت وی عثمانیان از اوضاع نابسامانی که پس از مرگ شاه اسماعیل دوم ایجاد شده بود استفاده کرده و تبریز را اشغال کردند. او به‌دلیل نابینایی مجبور بود که قزلباش‌ها را ساکت نگاه دارد؛ به‌همین‌دلیل پول‌های خزانه را به قزلباش‌ها می‌داد؛ بنابراین، پس از مدتی خزانه خالی شد. گرجی‌های ایران
دولت صفویان که با اقدامات شاه عباس یکم و شاه عباس دوم به بالاترین حد اعتلای فرهنگ و تمدن خود رسیده بود، با شروع سلطنت شاه سلیمان رو به انحطاط نهاد و در پادشاهی شاه سلطان حسین برچیده شد. ناتوانی سلطان حسین و گرایش شدید او به حرمسرا و لهو و لعب و غفلت وی از کشورداری زمینه مساعد را جهت طغیان و شورش قبایل و طوایف مساعد ساخت. سرنگونی صفویان
سرنگونی امپراتوری و دودمان صفویه که پادشاهان آن ۲۲۱ سال (از ۱۵۰۱ تا ۱۷۲۲ میلادی) بر پهنه ایران‌زمین حکم راندند، ناشی از اوضاع نابسامان اجتماعی، اقتصادی و سیاسی اواخر دوران این سلسله به ویژه زمان حکمرانی شاه سلطان حسین، آخرین پادشاه این امپراتوری می‌باشد. حکومت صفویان که شاه اسماعیل اول آن را با پیروزی در جنگ‌های متعدد، در تبریز آغاز کرد، در اصفهان با اسارت شاه سلطان حسین و با بخشش تاجش به محمود افغان به پایان رسید. منبع‌شناسی تاریخ صفوی
این کتاب تألیف شاه تهماسب اول است که به حوادث زندگانی خود از بدو تولد تا استرداد شاهزاده بایزید به سلطان سلیمان باشکوه (تا ۹۶۹ ه‍. ق) پرداخته‌است. این کتاب می‌توانست منبع بسیار ارزشمندی برای دوره شاه تهماسب باشد، زیرا به قلم خود شاه تهماسب است، اما بسیار خلاصه نوشته شده و اطلاعاتی بیشتر از منابع دیگر در اختیار خواننده قرار نمی‌دهد. کتاب مذکور در سال ۱۹۱۲ م. در موره هند چاپ شده و در ایران، به افست و با افزودن برخی مطالب جزئی، به‌طور شتابزده تجدید چاپ شده‌است. متن تذکره شاه طهماسب، در جلد دوم مطلع الشمس، تألیف محمدحسن خان اعتماد السلطنه نیز موجود است. سلطان‌حسین تابنده گنابادی
در اصفهان موفق به اخذ اجازهٔ روایت از سید مهدی درچه‌ای، حاج شیخ محمدرضا مسجدشاهی اصفهانی و اجازهٔ اجتهاد و روایت از حاج سید محمد نجف‌آبادی اصفهانی شد علاوه بر آن در یکی از سفرهای خود به عتبات عالیات در نجف اشرف با محمدحسین کاشف‌الغطا ملاقات نموده و پس از مباحثه فقهی موفق به اخذ اجازهٔ اجتهاد و روایت از وی نیز گردید. اسفند ۱۳۱۶ با دختر «نورالحکما» ازدواج کرد و در سال ۱۳۲۱ بر حسب امر پدر همراه خانواده به بیدخت بازگشت. در تاریخ ۱۵ شعبان ۱۳۶۹ قمری از طرف «صالح علی شاه» قطب وقت سلسله، اجازه اقامه جماعت و تعلیم اوراد و اذکار لسانی برای وی صادر شد و در یازدهم ذیقعده ۱۳۶۹ فرمان دستگیری به لقب «رضا علی» نیز برای ایشان صادر شد. وی در تاریخ پنجشنبه ۶ مرداد ۱۳۴۵ که صالح‌علیشاه درگذشت، طی فرمانی که در تاریخ ذیقعده ۱۳۷۹ هجری قمری توسط صالح علی شاه صادر شده بود به جانشینی او منصوب شد.