سنگ نگاره تیمره مربوط به چه دورانی است؟
سنگ‌نگاره‌های تیمره
سنگ‌نگاره‌های تِیمَرِه، نشان از تاریخ کهن و هنر کهن منطقهٔ تیمره در استان‌های مرکزی و اصفهان است و سیر آثار زندگی انسان طی هزاره‌ها را به نمایش می‌گذارد. مناطق کوهستانی و دره‌های فراوان اطراف خمین و گلپایگان زیستگاه‌های کهن ایران را به نشان می‌گذارند. تیمره نام قدیمی منطقه‌ای میان سه استان مرکزی، اصفهان و لرستان ایران است که مهم‌ترین و بیشترین آن‌ها در شهرستان خمین در استان مرکزی و شهرستان گلپایگان در استان اصفهان قرارگرفته است. قدمت برخی از آن‌ها به ۷٬۰۰۰ سال پیش می‌رسد. کهن‌ترین کتیبه‌های خطی ایران، سیر تطور خط، هنرهای صخره‌ای کهن تطبیقی، نقاشی‌های کهن گونه‌های جانوری منقرض شده و جاذبه‌های مهیج گردشگری ملی و جهانی متعلق به این سرزمین است که در دسترس و بازدید علاقه‌مندان داخلی و خارجی می‌باشند. لازم است ذکر شود که تیمره، سالیانه هزاران بازدیدکنندهٔ داخلی و خارجی دارد.
سنگ‌نوشته‌های کرتیر
دیوید نیل مکنزی این گاه‌نگاری‌ها را مورد انتقاد قرار دارد و مدعی شد که سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب «کوتاه‌ترین» سنگ‌نوشته‌است و همچون سنگ‌نوشته‌های کعبهٔ زردشت و نقش رستم به سنگ‌نگاره یا سنگ‌نوشته‌ای شاهانه افزوده نشده، در نتیجه می‌بایست نخستین سنگ‌نوشته باشد. با این حال، سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب به سمت چپ سنگ‌نگارهٔ تاج‌ستانی اردشیر بابکان افزوده‌شده‌است. با توجه به تعداد بیشتر ردپساگ‌ها و وجود فهرست استان‌ها در سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم که در سنگ‌نوشتهٔ کعبهٔ زردشت وجود ندارند، شاید به‌دلیل اینکه این موارد را درست بالای سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در کعبهٔ زردشت و در سنگ‌نوشتهٔ شاپور بر کعبهٔ زردشت می‌توان خواند، و نیز وجود نام اردشیر در جملهٔ نخست سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم می‌توان گفت این سنگ‌نوشته پس از سنگ‌نوشتهٔ کعبهٔ زردشت حکاکی شده باشد. سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد می‌بایست آخرین سنگ‌نوشته باشد، مشخصاً به‌خاطر عدم اشاره به هزوارش . این واژه در صورت ارجاع به کعبهٔ زردشت، در این مکان نامناسب خواهد بود. ژینیو به نوبهٔ خود گاه‌نگاری مکنزی را مورد انتقاد قرار داد و عمدتاً دیدگاه خود را حفظ کرد. سنگ نگاره‌های دیوین دسته ۱
سنگ نگاره‌های دیوین دسته ۱ مربوط به هزاره ۶ تا ۳ قبل از میلاد است و در شهرستان همدان، بخش مرکزی، دهستان ابرو، روستای دیویجین، دره دیوین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۴۳۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نگاره‌های تیمره
کناره‌های رودخانهٔ اناربار نقوش صخره‌ای بسیاری شمارش شده و نقش‌های مختلفی بر سنگ‌های مزبور جلب نظر می‌کند. موزه باستان‌شناسی گرگان
در سرتاسر حیاط سرسبز موزه، سنگ قبرهایی از قرن هشتم تا دهم هجری قمری وجود دارد. عمدتاً سنگ‌ها از نوع ریشه‌ای و گهواره‌ای است که بر روی سنگ‌ها عموماً آیاتی از قرآن، صلوات کبیر، احادیث، اشعار و نام متوفی همرا ه با شغل و پیشه و تاریخ فوت نقل گردیده است. سنگ‌ها به شیوه‌های گوناگون تزئین شده‌اند که از مهم‌ترین آن می‌توان نقوش محرابی و تزئینات مقرنس و طرح‌های اسلیمی را نام برد. همچنین نقوش تعدادی از سنگ‌ها در عین خاموشی حاکی از نوع تلاش دستان توانمند متوفی در رهگذر زندگی و مبین شغل و حرفه متوفی است. در ویترین معدود این بخش از موزه نگرشی عمیق بر تاریخ بیش از ۷ هزار سال ایران زمین و خطه گلستان را داریم. چگونگی انتخاب اشیاء به ترتیب پیش از تاریخ، دوره تاریخی و دوره اسلامی نمونه‌هایی عرضه گردیده است. نمونه‌های مختلف ظروف سفالی، جنگ‌افزارهای مفرغی، زیورآلات طلایی و ظروف منقوش، آبگینه‌های زیبای دوره اسلامی و نهایتاً سکه‌هایی از دوره اشکانی تا قاجاریه، نمونه‌هایی است که در این بخش به نمایش در آمده است. شش ماهه اول سال از ساعت ۹ بامداد تا ۱۸ غروب شش ماهه دوم سال از ساعت ۸ بامداد تا ۱۷ غروب تجره (ورامین)
این اثر مربوط به دوره ایلخانی است و در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۸۱ با شمارۀ ثبت ۷۴۳۵ به ثبت رسیده است .تپه باستانی شماره ۴روستای تجره ورامین نام تپه ای درجنوب روستای روستای تجره ورامین ودرشرق جاده روستای تجره به روستای حصارحسن بیگ قراردارد؛درکناراین تپه (یعنی تپه شماره۴)؛سه تپه باستانی دیگرقرارداردولی تپه شماره ۴تجره از۳تپه دیگربزرگترمی باشد؛این تپه مانند۳تپه باستانی دیگرروستای تجره متعلق به قرن ۸و۹هجری می باشد. دشت شیمبار
این سنگ نگاره‌ها بر سینه کوه کنده‌کاری شده‌اند که هم‌زمان با دوره اشکانیان هستند. سنگ‌نگاره بز با دم ماهی
سنگ‌نگاره بز با دم ماهی یکی از آثار باستانی دوره عیلام میانه (۱۱۰۰ تا ۱۵۰۰ پیش از میلاد) است. این نگاره بر روی سنگ آهک ایجاد شده‌است و یک نوع تشریفات مذهبی را نمایش می‌دهد. این اثر در بخش عتیقه های شرق نزدیک، طبقه همکف، اتاق ۱۰ موزه لوور نگهداری می‌شود. سنگ روزتا
سنگ روزتا یا سنگ رَشید؛ سنگ‌نبشته‌ای از دوران مصر باستان است که در پیشرفت معاصر و درک نوشتار هیروگلیف ابزاری سودمند بوده‌است، سنگ روزتا یکی از مهمترین کشفیات دنیای باستان‌شناسی است که در موزه بریتانیا در شهر لندن انگلستان قرار دارد. سنگ‌نگاره مورتان
سنگ نگاره مورتان مربوط به دوره اشکانیان است و در شهرستان سرباز، بخش مرکزی، دهستان مورتان، ۳ کیلومتری غرب روستای مورتان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۷۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نگاره‌های قالهر
سنگ نگاره‌های قالهر مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان دلیجان، بخش مرکزی، دهستان هستی جان، روستای قالهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۶۰۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نوشته کرتیر در سرمشهد
کتیبهٔ کرتیر در بالای نقشی از صحنهٔ شیرکشی بهرام دوم ساسانی که این موبد نیز در آن دیده می‌شود، نگاشته شده و دسترسی بدان دشوار است. این کتیبه ۵۸ سطر است و از نظر مضمون به دو بخش تقسیم می‌شود. بخش نخست از سطرهای ۱ تا ۲۵ مشتمل بر این مطالب است: معرفی کرتیر و عناوین و القاب او در زمان شاپور یکم تا بهرام دوم فهرستی از ایالات ایران که کلمات آن در این کتیبه دچار آسیب شده و در کتیبهٔ کرتیر در کعبه زرتشت نیز ذکر شده است؛ و نیز ایالاتی که جزو ایران نبوده و در زمان شاپور یکم به تصرف ایران درآمده‌است. فعالیت‌های کرتیر مانند مبارزهٔ او با ادیان دیگر و کوشش‌های او در استقرار دین زرتشتی در سراسر قلمرو ساسانی کمک‌هایی که به روحانیان زرتشتی کرده و آتشکده‌هایی که برپاداشته و مراسم دینی‌ای که در این آتشکده‌ها انجام داده‌است. بخش نخست این کتیبه از نظر مضمون با بخش اول کتیبهٔ او در نقش رستم و کتیبهٔ او در کعبه زرتشت همسان است. بخش دوم کتیبه، سطرهای ۲۶ تا ۵۸ دربارهٔ معراج اوست. سنگ‌نوشته‌های کرتیر
سنگ‌نوشته‌های کرتیر شامل چهار سنگ‌نوشته از کرتیر است که در استان فارس قرار دارند و عبارتند از سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در نقش رجب (KNRb)، سنگ‌نگاره و نبشته کرتیر در نقش رستم (KNRm)، کتیبه کرتیر در سرمشهد (KSM)، و کتیبه کرتیر در کعبه زرتشت (KKZ). کعبهٔ زردشت روایت معراج را در بَر ندارد، در حالی که سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب خلاصه‌ای از مفاهیم اصلی یک سنگ‌نوشتهٔ طولانی‌تر است. سنگ‌نگاره‌های قلعه داغ
سنگ نگاره‌های قلعه داغ مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان اراک، بخش خنداب، دهستان سنگ سفید، روستای استوه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۶۰۹۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نگاره تنگل استاد
سنگ نگاره تنگل استاد مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان سربیشه، روستای چنشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۸۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نگاره آناهیتا و نرسی
سنگ‌نگاره آناهیتا و نرسی یکی از زیباترین و سالم‌ترین نقوش بازمانده از دورهٔ ساسانی است، که در نقش رستم قرار دارد. نرسی چگونگی تاجگذاری و سلطنت خود را، بر تخته سنگ نقش رستم حجاری کرده‌است و در این نقش، پادشاه حلقهٔ نواردار را، که علامت پادشاهی است، از دست آناهیتا می‌ستاند. سنگ‌نگاره بیژائم
سنگ نگاره بیژائم مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان سر بیشه، روستای بیژائم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۳۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نگاره‌های تیمره
آثار بسیار متنوع و فوق‌العاده جالبی از این هنرها در سراسر ایران شناسایی شده‌اند. برای مثال: تپه کریم
تپه کریم مربوط به نو سنگی - هزاره ۵ تا ۳ قبل از میلاد است و در شهرستان سرپل ذهاب، بخش مرکزی، دهستان حومه سرپل، ۱ کیلومتری جنوب غرب روستای شمشیره داره رش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۶۲۸۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. تپه تیموری
تپه تیموری مربوط به هزاره ۱- دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان ساری، بخش مرکزی، روستای چمازک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۸۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. تپه توبره ریز ۱
تپه توبره ریز ۱ مربوط به دوران پارینه‌سنگی جدید - دوران فرادیرینه‌سنگی است و در شهرستان کرمانشاه، بخش مرکزی، دهستان دورد فرامان، ۱/۷ کیلومتری جنوب روستای سیاه بید علیا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۴۹۲۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نوشته‌های کرتیر
چندین تن از نخستین سیاحانی که به ایران سفر کردند، گزارش‌هایی دربارهٔ سنگ‌نوشته‌های نقش رستم ارائه دادند و در انتهای سدهٔ هفدهم، تلاش‌هایی برای رمزگشایی سنگ‌نوشته‌های فارسی میانه و پارتی آغاز شد. در نوامبر ۱۶۶۷ ساموئل فلاور، نمایندهٔ کمپانی هند شرقی در ایران و بازرگان حلب، از چندین سنگ‌نگاره و نوشته‌های موجود در تخت جمشید و نقش رستم، از جمله سنگ‌نگاره‌های دیهیم‌ستانی اردشیر یکم و شاپور یکم، طرح‌هایی کشید. پس از مرگ او طراحی‌ها و یادداشت‌هایش به انجمن سلطنتی فرستاده و منتشر شدند و اساس کار برای تلاش‌های توماس هاید در رمزگشایی را فراهم آوردند. تنها با رونوشت‌های دقیق از سنگ‌نوشته‌های هخامنشی و ساسانی در تخت جمشید و نقش رستم که توسط جهانگرد و محقق دانمارکی، کارستن نیبور تهیه شده‌بود، این چرخه توانست به سرانجام برسد؛ نیبور در یک گروه اعزامی دانمارکی در سال ۱۷۶۱-۱۷۶۷ به ایران سفر کرده بود. طراحی‌های او که در سال ۱۷۷۸ در گزارش‌هایش از این مأموریت منتشر شد، شامل سطرهای ۱-۱۸ و ۳۰-۳۴ در قسمت بالا و سمت چپ سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در نقش رستم می‌شود. تیمور
این نامه از قدیمی‌ترین نامه‌های مهردار فرمانروایان ایران است که در آسیای صغیر و ۱۲ روز پس از شکست تاریخی عثمانی‌ها و اسارت سلطان بایزید ایلدرم نگاشته شده‌است. نامه لحنی دوستانه دارد ولی پر از غلط‌های نوشتاری است (نامه توسط اسقف سلطانیه نگارش شده‌است) و اصل آن به شمارهٔ ۹۳۷ در خزانهٔ اسناد رسمی در پاریس بایگانی و مورخ به تاریخ سه‌شنبه ۱۸ مرداد ۷۸۱ ه‍.خ) غرهٔ محرم سنهٔ ۸۰۵ هجری برابر ماه اوت ۱۴۰۲ مسیحی) می‌باشد. نامهٔ تیمور توسط «فری جوآن مارحسیا مطران» معروف به «جان دوم» کشیش بزرگ منطقه‌ای که سلطانیه در مرکز آن قرار داشت و اصالتاً از مردم ایتالیا و فرقهٔ فرانسیسکن بود فرستاده شد. وی در ژوئن ۱۴۰۳ به پاریس رسید. سنگ‌نگاره‌های یازیلی چای
سنگ نگاره‌های یازیلی چای مربوط به هزاره سوم تا ۱ قبل از میلاد تا هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان تفرش، بخش مرکز ی، دهستان رودبار، روستای دربر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۵۰۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نگاره‌های تیمره
بیشتر سنگ‌نگاره‌ها، گویای پیام‌ها و رخدادهایی است که در زندگی برای نگارگران یا دیده‌های آن‌ها بوده‌است. بشر با ابزارهای سادهٔ شکار (سنگ‌های تیزچخماق) و پس از آن رام کردن جانوران و ادامهٔ آن، کشاورزی و کاشت گیاهان در سیر زندگی نگارگران، از منظر سنگ نگاره‌های کهن تیمره قابل مشاهده است. نقش برجسته (سنگ نگاره)
سنگ نگاره یا نقش برجسته بر روی سنگ، یک اثر حجاری نقش برجسته یا کنده کاری بر روی سنگ (بعنوان مثال یک صخره طبیعی) می‌باشد . این اثر نوعی «هنر سنگی» شناخته می‌شود. سنگ نگاره به صورت تاریخی بیشتر توسط مردم باستان ایجاد می‌شده‌است. سنگ نگاره‌های بسیاری توسط فرهنگ‌های گوناگون در سراسر تاریخ بشر و در نقاط مختلی از دنیا (مانند مصر، میانرودان، تمدن عیلام و پارس) پدید آمده‌اند. سنگ نگاره‌ها به‌طور ویژه در هنر خاور نزدیک باستان از اهمیت بسیاری برخوردار هستند. سنگ‌نوشته‌های کرتیر
فیلیپ ژینیو نخستین کسی بود که دربارهٔ تاریخ تقریبی سنگ‌نوشته‌ها بحث کرد. او در ترجمه‌اش از سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد، اظهار کرد که سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد، از آنجا که محتوای سه سنگ‌نوشتهٔ دیگر در آن تکرار شده، می‌بایست نخستین سنگ‌نوشتهٔ حکاکی‌شده باشد که به فرمان خودِ کرتیر یا پیروانش در مکانی جدا از سنگ‌نوشته‌های شاهی نوشته شده‌است. به‌دلیل محتویات مهم سنگ‌نوشته و دسترسی دشوار به آن، جانشینان کرتیر بخش‌های مهم سنگ‌نوشته را در جاهای دیگری نیز حکاکی کردند. ژینیو پس از تحقیق والتر هینتس بر روی سنگ‌نگاره‌هایی که کرتیر در آن‌ها ظاهر شده‌است، این ادعاها را در ترجمه‌اش از سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم اصلاح کرد. اینجا، ژینیو همچنان تصور می‌کرد سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد در زمانی که کرتیر هنوز زنده‌بود نوشته‌شده و سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم که یک بازتولید غیرماهرانه از متن است، آخرین سنگ‌نوشته محسوب می‌شود. او نتیجه می‌گیرد که سنگ‌نوشتهٔ کعبهٔ زردشت، سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب، و سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم در سال ۲۹۳، احتمالاً پیش از بر تخت نشستن نرسه «که رفتار آنچنان دوستانه‌ای با کرتیر نداشت» حکاکی شده‌اند. با این حال، ژینیو در مطالعه‌اش در زمینهٔ گونه‌های متنی، این گاه‌نگاری را کوتاه کرد و ادعا کرد که سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد می‌بایست در اواخر دورهٔ پادشاهی بهرام دوم، در حدود سال ۲۹۰ نوشته شده‌باشد، اما به‌صورت تلویحی معتقد بود که نگارش سنگ‌نوشته حداکثر تا سال ۲۹۳ به‌طول انجامید. سنگ‌نگاره کاروان شتر
سنگ‌نگاره کاروان شتر در محوطه تیمره شهر گلپایگان قرار دارد. سنگ نگاره کاروان شتری را نشان می‌دهد که به وسیله افسارشان به هم متصل هستند. شکل کلاه ساربان به دوره اشکانی شباهت دارد. سبک اثر از نوع رئالیسم است و برای حدود ۲۰۰۰ سال پیش است. تپه چغاگاوانه
در سال ۱۹۳۶ م، اریش فریدریش اشمیت طی بررسی غرب ایران موفق به تهیه عکس هوایی از این محوطه تاریخی شد. پس از آن در سال ۱۳۴۶ خورشیدی هیأتی از مرکز باستان‌شناسی ایران اقدام به گمانه زنی این تپه نمود. در نتیجه این گمانه زنی آثاری از دوره مس و سنگ تا عصر آهن شناسایی شد. در سال ۱۳۴۹ خورشیدی نیز هیأتی به سرپرستی محمود کردوانی اقدام به کاوش در این محوطه نمود. با انجام این کاوش‌ها، مجموعه بنایی از عصر آهن II (حدود ۹۰۰ – ۸۰۰ ق. م) شناسایی شد. این مجموعه چهار هزار ساله به تازگی توسط کامیار عبدی بازنگری و مطالعه شده و نتایج آن به همراه ترجمه الواح توسط گری بکمن، متخصص زبان‌های باستانی منتشر شده‌است. طبق اظهار باستانشناسان این مجموعه شامل ۵۶ لوح گلی نسبتاً سالم و ۲۸ قطعه شکسته‌است که به (خط میخی) نوشته شده و مربوط به دوره بابل قدیم (حدود ۳۸۰۰سال پیش) است. این مجموعه ارزشمند پس از ۳۰سال فراموشی، در جریان کاوش‌های جدید در منطقه چغاگاوانه در سال‌های ۷۶تا ۷۹مجدداً مورد بازنگری و مطالعه قرار گرفت. تپه تیمور تپه سی
تپه تیمور تپه سی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد - دوره هخامنشی است و در شهرستان مشگین‌شهر، بخش مشکین شرقی، دهستان قره سو، روستای جبدرق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۰۳۸۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. تپه مهره درسی
تپه مهره درسی مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان - عصر آهن ۳ است و در شهرستان گرمی، بخش موران، دهستان اجارود شرقی، روستای مهره واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۰۴۲۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. تپه نیله سفید
تپه نیله سفید مربوط به دوره هخامنشی - دوره اشکانیان - سدهٔ ۷ ه‍.ق است و در شهرستان دورود، بخش سیلاخور، دهستان چالانچولان، ۱/۳ کیلومتری جنوب غربی روستای نیله سفید واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۹۸۱۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. تپه تنگ ۱
تپه تنگ ۱ مربوط به دوره هخامنشی - دوره اشکانیان است و در شهرستان کوهرنگ، بخش مرکزی، دهستان شوراب تنگزی، ۱/۵ کیلومتری شمال روستای دهنو پایین، ساحل رودخانهٔ چم سوخته واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۶۳۳۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نگاره‌های اردشیر بابکان
سنگ نگاره‌های اردشیر یکم یادگاری از یک دگرگونی تاریخی برجسته هستند. طرح این نگاره‌ها، همانند طرح سکه‌های اردشیر، اولین بارقه‌های حرکتی هستند که برای فاصله گرفتن از سنت‌های کهنه اشکانیان صورت گرفت. این نگاره‌ها خبر از احیای سنت ایرانی و آغاز یک تقابل همه جانبه با جهان رومی می‌دهند. آن‌ها مبنای سنگ تراشی ساسانی‌اند که از آن پس به مدت چهار قرن رشد و توسعه یافت تا به نقش برجستهٔ طاق بستان ختم شد، دوره‌ای که مدت زمان آن بسیار طولانی‌تر از بازهٔ زمانی مشخص شده برای هخامنشیان بود. باستان‌شناسی افغانستان
دورهٔ تیموریان ۷۷۱ – ۹۱۱ ه‍. ق/۱۳۷۰–۱۵۰۶ م) به رغم نابسامانی و منازعات داخلی و خارجی، دوره رونق فرهنگ، هنر، ادبیات، تاریخ، ریاضی و نجوم بود. دربار هرات به‌سبب هنرپروری و هنرمندی فرمانروایان تیموری، محل تجمع و آمد و شد هنرمندان و ادیبان برجسته بود. تیمور با اینکه بسیار خونریز بود ولی به دانش و هنر علاقه نشان می‌داد. از این‌رو هنرمندان و صنعتگران از کشتارهایش در امان بودند. فرزند او شاهرخ و نوه‌هایش الغ‌بیگ، بایسنقر میرزا و ابراهیم میرزا نیز این سیاست را پی‌گرفتند. هنر نقاشی و خوشنویسی در دوره تیموری به شکوفایی قابل توجهی دست یافت. فرمانروایی شاهرخ را سرآغاز یک عصر جدید و تجدید حیات در بعضی از انواع هنر معرفی کرده‌اند. در کتاب‌های پدیدآمده در این دوره شامل نفیس‌ترین مینیاتورها و استادانه‌ترین خوشنویسی‌ها هستند که به زیبایی تمام صحافی و جلدآرایی گشته‌اند. پاره‌ای از زیباترین نقاشی‌ها، ریشه در مکتب هرات دارند که به‌طور کامل با حمایت شاهزاده‌های تیموری در شهر هرات شکل گرفت و استاد بزرگ نقاشی یعنی کمال الدین بهزاد برخاسته از چنین مکتبی است. خطوط زیبای فارسی نظیر خط نستعلیق در دوره جانشینان تیمور شکل گرفت و آخرین مراحل تکاملی اش را در این دوره طی نمود. همچنین پاره‌ای از زیباترین آثار معماری ایرانی در این دوره به وجود آمد که از آن جمله می‌توان به مسجد گوهرشاد در مشهد و مسجد جامع گوهرشاد در هرات اشاره کرد. سلطان حسین بایقرا از فرمانروایان متاخر تیموری نیز حامی هنرها، علوم و ادبیات بود. ابوسعید پادشاه توانا، با کفایت، هنردوست این خاندان نیز خود هنرمندی قابل بود. میراث فرهنگی و هنری تیموریان در دوران صفوی در ایران و گورکانیان در هند پی گرفته شد. بلخ: شهری باستانی که با دیوارهای بلند دفاعی محاط بوده و توسط دژ بالاحصار واقع در شمال آن مستحکم می‌شده‌است. آثار تاریخی که در احاطهٔ این دیوارها قرار دارند عبارتند: از تپه زرگران، تپه‌ای مصنوعی که قدمت آن به سدهٔ دوم پیش از میلاد برمی‌گردد مقبرهٔ کاشی‌کاری‌شدهٔ خواجه ابونصر پارسا از جمله بناهای تاریخی بجای‌مانده از عصر تیموریان، متعلق به سال ۱۴۶۰/۶۱ میلادی است، و مدرسه سید سبحان‌قلی‌خان، متعلق به سدهٔ هفدهم، که از آن تنها یک ایوان (درگاه قوسی) با مقداری تزئینات باقی مانده‌است. آثار تاریخی دیگر در جنوب بلخ عبارتن از: تخت رستم، و مسجد نه‌گنبد (حاجی پیاده) که در نیمهٔ سدهٔ نهم میلادی به سبک سامانی بنا شده و یکی از نخستین بناهای اسلامی در افغانستان است. سنگرلی تپه
سنگرلی تپه مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان گنبد کاووس، بخش مرکزی، روستای ایمرملاساری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۷۵۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. کرتیر
کرتیر از سنگ‌نوشته‌هایش در فارس شناخته می‌شود: در نقش رجب (KNRb)، سمت چپ سنگ‌نگارهٔ دیهیم‌ستانی اردشیر بابکان؛ نقش رستم (KNRm)، سمت راست سنگ‌نگارهٔ پیروزی شاپور یکم، پشت اسب؛ سرمشهد (KSM)، در نزدیکی جادهٔ باستانی هخامنشی شوش به تخت جمشید در غرب روستای جره، بالای سنگ‌نگاره‌ای که موضوعش با سنگ‌نوشته مرتبط است؛ و پایین نسخهٔ فارسی میانهٔ سنگ‌نوشتهٔ سه‌زبانهٔ شاپور یکم (فارسی میانه، پارتی، یونانی؛ ŠKZ) بر کعبهٔ زردشت (KKZ)، بنای برج‌مانند سنگی در نقش رستم. سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم و سنگ‌نوشتهٔ مشابه‌اش در سرمشهد شامل سنگ‌نوشتهٔ کعبهٔ زردشت هستند. کعبهٔ زردشت را در بَر ندارد، در حالی که سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب خلاصه‌ای از مفاهیم اصلی یک سنگ‌نوشتهٔ طولانی‌تر است. تازی ایرانی
همچنین می‌توان به سنگ‌نگاره‌های یافت شده در تیمره در گلپایگان استان اصفهان اشاره کرد که هرچند پژوهش‌های دیرینه‌شناسانهٔ بسنده‌ای روی آن‌ها انجام نشده، از روی دیگر گواه‌ها و سبک نگاره‌ها به دوران پیش از کشاورزی (در ایران از ۱۲ هزار سال پیش کشاورزی روی می‌داده‌است) نسبت داده می‌شوند. بر نمونه‌ای از این سنگ‌نگاره‌ها، نقش شکارچی سواره به‌همراه پرندهٔ شکاری بر روی دستش و تازی‌ش بر روی اسب نگاشته شده‌است.ببینید و ببینید سنگ‌نگاره‌ها و کتیبه‌های بئر حما
سنگ‌نگاره‌ها و کتیبه‌های بئر حما (به عربی: منطقة حمی الثقافیة) محوطه‌ای باستانی همراه با کتیبه و سنگ‌نگاره‌ها در استان نجران در جنوب‌غربی عربستان سعودی و در حدود ۲۰۰ کیلومتری شمال شهر نجران است. این مجموعه خود شامل محوطه پارینه‌سنگی و دوران نوسنگی است که قدمت آنها به ۷۰۰۰ تا ۱۰۰۰ قبل از میلاد می‌رسد. با این حال برخی نمونه‌های این سایت با نمونه‌های یافت‌شده در یمن شباهت زیادی دارد. شهریئری
در اولین کاوشها قبرهای عصر آهن کشف گردید. سفال‌هایی مربوط به دوره مس‌سنگی کشف شد و قدمت منطقه را به۳۵۰۰ سال پیش از عصر آهن برآورد نمود. این سفالها شبیه سفالهای مناطق باستانی دالما و حاجی فیروز هستند. به این ترتیب برای اولین بار قدمت سکونت بشر در استان اردبیل به دوره مس‌سنگی رسید. برخی از سفالها منقوش و برخی با طرح سبدی بودند. تعدادی سفال دو لایه نیز در حفاری کشف شد که احتمال می‌رود لایه دوم سفال برای ترمیم قسمت‌های شکسته سفال به کار رفته‌است. تپه معصومیه ۱
تپه معصومیه ۱ مربوط به دوره ایلخانی - دوره تیموریان است و در شهرستان اراک، بخش مرکزی، دهستان معصومیه، روستای معصومیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۵۰۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ نگاره‌های دره مرادبیک
سنگ نگاره‌های دره مرادبیک مربوط به هزاره ۶ تا ۳ قبل از میلاد است و در شهرستان همدان، بخش مرکز ی، دهستان ابرو، روستای دره مرادبیک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۴۳۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. سنگ‌نگاره ویرانی شوش
سنگ‌نگاره ویرانی شوش یا سنگ‌نگاره آشور بانی‌پال یکی از آثار باستانی است که به مناسبت غلبه آشوریان بر ایلامیان در سال ۶۴۷ پیش از میلاد خلق شده‌است. در این نقش برجسته، سپاهیان آشور در حال ویران کردن معبد با کلنگ دو سر و دیلم هستند و همچنین از شهر شوش زبانه‌های آتش بلند می‌شود. تعدادی هم از سربازان آشوری مشغول خارج کردن گنج‌های آن هستند. این اثر باستانی در موزه بریتیش می‌وزیوم لندن نگهداری می‌شود. در بخشی از کتیبه آشور بانی‌پال که به مناسبت ویرانی شهر شوش نوشته شده، چنین آمده‌است: منبع‌شناسی تاریخ ماد و هخامنشی
سنگ‌نبشته هخامنشی در جزیره خارک در سال ۱۳۸۶ در پی احداث جاده‌ای در جزیره خارک کشف شده‌است که به خط میخی ایران باستان و با طول و عرض تقریبی یک متر می‌باشد که بر روی سنگی مرجانی نوشته شده‌است. طبق تاریخ‌گذاری این کتیبه، قدمت آن به ۲۴۰۰ سال پیش و زمان هخامنشیان بازمی‌گردد. سنگ‌نگاره پیروزی بهرام دوم
سنگ‌نگاره پیروزی بهرام دوم (ساخته حدود ۲۸۵ میلادی) شامل دو سنگتراش بزرگ از دوره ساسانی است که در زیر آرامگاه داریوش بزرگ در نقش رستم جای دارد. هر دو صحنه نبرد پادشاهان اسب سوار را نشان می‌دهد که دشمنان خود را نگون سار کرده‌اند. نقش پایین احتمالاً و نقش بالایی به قطعیت به بهرام دوم منسوب شده‌است. نقش بالایی ۷ متر درازا و سه متر ارتفاع دارد و در آن، نبرد پیروزمندانهٔ بهرام دوم با دشمنی که هویتش مشخص نیست را نشان داده‌است. در بالای این نقش و متصل به آن، نقشی به درازای ۶٫۷۰ متر و عرض ۲٫۳۵ متر تراشیده شده که از هر لحاظ با نقش پایینی ارتباط دارد و به‌همین جهت، آن را به بهرام منسوب کرده‌اند. اشمیت احتمال داده که این نقش به بهرام سوم که چهار ماه سلطنت کرد، تعلق دارد. دخمه‌های سنگی اسماعیل
دخمه‌های سنگی اسماعیل مربوط به هزاره ۱- دوره قاجار است و در ۱۸ کیلومتری شمال غربی اورمیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۵۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نوشته‌های کرتیر
ولادیمیر گریگوریویچ لوکونین که تاریخ‌های سنگ‌نگاره‌ها و سنگ‌نوشته‌ها را عمدتاً بر اساس پُرتره‌ها مورد بحث قرار داده‌بود، می‌پنداشت که پرترهٔ سرمشهد قدیمی‌ترین است و سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد را بین سال‌های ۲۷۶ و ۲۸۳ و سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم و سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب را بعد از ۲۸۳ تاریخ‌گذاری کرد. سنگ نگاره‌های قصر قند
سنگ نگاره‌های قصر قند مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان نیکشهر، بخش قصر قند، روستای کلوک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۵۰۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. محوطه تپه تنگ ۲
محوطه تپه تنگ ۲ مربوط به دوره هخامنشی - دوره اشکانیان است و در شهرستان کوهرنگ، بخش مرکزی، دهستان شوراب تنگزی، ۵/۳ کیلومتری جنوب و شرق چلگرد به خط مستقیم، غرب رودخانهٔ چم سوخته واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۶۳۳۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نگاره بیرجند
سنگ نگاره بیرجند مربوط به سده‌های میانه و متاخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان ایرانشهر، بخش مرکزی، دهستان نایگون، ۱۶ کیلومتری جنوب روستای اله آباد نایگون واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۵۹۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مجموعه تپه‌های میرک
از منظر گاهنگاری و باتوجه به حضور شاخص‌های ادوار مختلف پارینه سنگی، میرک دارای بیشترین استقرار از دوران پارینه سنگی میانی (حدود ۲۵۰ هزار تا ۴۰ هزار سال پیش) و همچنین پارینه سنگی جدید (حدود ۴۰ هزار تا ۱۸ هزار سال پیش) بوده‌است. سنگ‌نگاره‌های اردشیر بابکان
همچنین اسب‌ها در مجموع مشابه اسب‌های مرسوم در پیکره‌های رومی یکی از پاهای پیشین خود را بالا برده‌اند- مشخصه‌ای که تا زمان حکاکی نقش برجستهٔ بهرام دوم در بیشاپور حفظ گردید. از دیگر خصوصیات بارز نقش برجستهٔ اردشیر، اشارات ضمنی آن به تخت جمشید هستند. در سر و بالاتنهٔ پیکر اهورامزدا ویژگی‌های شاه شاهان، همانطور که در عمارت مرکزی تخت جمشید نشان داده شده، با حفظ جزئیات مربوط به موها، ریش و چین و شکن‌های لباس به دقت نقش گردیده‌است. رد پای نخستین نشانه‌های این تأثیر در نقش برجستهٔ دیهیم گذاری نقش رجب، باوجود وضوح نه چندان بالا قابل بررسی است. این نگاره اردشیر و شاپور را سوار بر اسب و در حال انتصاب دو استاندار ارمنی که به صورت پیاده نقش گردیده‌اند، نشان می‌دهد. شیوهٔ کار غیراستادانه و سبک آن سنگین و بی‌روح است؛ قدمت آن به دورهٔ پایانی حکومت اردشیر، و به نقل از هینتس احتمالاً به تاریخ ۲۳۸ میلادی باز می‌گردد. سنگ‌نگاره جورک
سنگ نگاره جورک مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان سراوان، بخش جالق، دهستان ناهوک، ۲۰۰ متری شمال روستای جورک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۹۷۸۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نگاره‌های تیمره
این سنگ‌نگاره‌ها از لحاظ قدمت و تنوع نقوش، در دوره‌های تاریخی ایران به‌راستی بی‌نظیر هستند و سیر تکاملی خط مانند خط سطری، هندسی، پهلوی، عربی، فارسی و عبری در این سنگ‌نگاره‌ها دیده می‌شود. سنگ‌نگاره لاخ مزار
در کتاب «تاریخ ادبیات پیش از اسلام» نوشته احمد تفضلی راجع به چهار کتیبه باقی مانده از دوران اشکانی صحبت شده، که سه کتیبه در استان خراسان جنوبی قرار دارند که یکی از آنها کتیبه لاخ مزار استه که این سنگ نگاره لاخ مزار بیرجند، در مجاورت روستای کوچ و در فاصلهٔ ۲۹ کیلومتری جنوب شرقی بیرجند، واقع است. طبق تحقیقات انجام شده، خط این مجموعه با خط استفاده شده در نگاده‌های کال جنگال همسان می‌نماید. این سنگ نگاره سال ۱۳۷۱ مورد مطالعه قرار گرفته‌است. این سنگ نگاره با نقش‌هایی در گروه انسانی، حیوانی و گیاهی و کتیبه‌هایی شامل خطوط تصویری، پهلوی اشکانی، پهلوی ساسانی، فارسی و عربی و علامت‌ها و نشانه‌ها و سمبل‌هایی از مظاهر طبیعت را شامل می‌شود. موضوعاتی که تا به حال شناسایی شده‌اند به ۳۰۷ مورد می‌رسد که شامل: ۲۲ مورد نقش انسان، ۳۳ مورد نقش حیوان، ۲۲ مورد نقش گیاه، ۳۵ علامت و نشانه، ۴ مورد خط تصویری، ۸۱ مورد کتینه پهلوی اشکانی و ساسانی، ۳۴ مورد کتیبه عربی، ۸ مورد کتیبه فارسی، ۶۷ مورد نقش‌هایی که ماهیت آن‌ها هنوز مشخص نیست.  در میان انبوه نقش‌ها به نگاره‌هایی برمی‌خوریم که به‌طور استلیزه و بسیار ساده کشیده شده‌اند. ترسیم اشکالی بدین گونه به اعتقاد باستان شناسان از دوره فرهنگی «سولوتره ان» آغاز گردیده و تا آخر دوره فرهنگی «ماگدالنین» ادامه داشته‌است. آینه
کهن‌ترین نشانه‌های آینه مربوط به ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد است که در نواحی آناتولی (در ترکیه امروزی) یافت شده‌است. پس از آن در ۴۰۰۰ پ.م. می‌توان تمدن‌های میانرودان را نام برد. در مصر باستان کهن‌ترین نشانه از آینه به حدود ۳۰۰۰ پ.م. بازمی‌گردد. نمونه‌ای دیگر از وجود آینه به حدود ۳۰۰۰ سال پیش در ایران می‌رسد که در زمان هخامنشیان بوده‌است، آن‌ها با صیقل دادن سنگها و فلزات، آن‌ها را به آینه‌هایی شفاف تبدیل می‌کردند که آثار آن در تالار آینهٔ تخت جمشید باقی مانده‌است. آینه‌های صیقل شده در آمریکای جنوبی و مرکزی به ۲۰۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد. در چین آینه‌های برنجی به ۲۰۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد. آینه‌های روکش شده از فلز در صیدای لبنان در سدهٔ یکم پس از میلاد یافت شده‌است. آینه‌های شیشه‌ای با روکشی از ورقهٔ طلا در نوشته‌های پلینی مهتر در کتاب «تاریخ طبیعی (پلینی)» در سال ۷۷ پس از میلاد نوشته شده‌است. سنگ‌نگاره پیروزی شاپور بر امپراتوران روم
در پشت سر شاپور در حدود سال ۲۸۰ میلادی، سنگ‌نگاره و نبشته کرتیر را به دستور کرتیر موبد موبدان کنده‌اند. تمدن جیرفت
در این داستان حماسی که در اوایل هزارهٔ سوم پیش از میلاد و به خط میخی سومری روی یک سفال نگاشته شده، چنین آمده‌است: روزی انمرکار با فرستادن نماینده‌ای، از حاکم ارت می‌خواهد تا استادان هنرمند و سنگ‌های گران‌بها را برای ساخت معبد به اوروک بفرستد. حاکم ارت هم در ازای فرستادن سنگ‌ها، از پادشاه اوروک تقاضای غلّه می‌کند. انمرکار دوباره قاصدی به سرزمین ارت می‌فرستد و تقاضای خود را تکرار می‌کند. عاقبت دو پادشاه به تفاهم می‌رسند و حاکم ارت، هنرمندان و سنگ‌های زینتی را به سومر می‌فرستد. متن این کتیبه‌ها بیانگر آن است که حدود پنج هزار سال پیش، میان بازرگانان ارت و میانرودان ارتباط پیوسته‌ای وجود داشت و هنرمندان چیره‌دست ارت در ساخت کاخ‌ها و معابد به سومری‌ها کمک کرده‌اند؛ و طرح‌ها و نقش‌های جانوران، ابزارهای شکار، تزئینات و کنده‌کاری‌ها در آثار باستانی جیرفت نیز نشان‌دهنده تعامل این تمدن با تمدن سومری و بین‌النهرین است. سنگ نگاره‌های گشت
هنگامی که برای اولین بار با نقوش تصویری این سنگ نگاره‌ها مواجه می‌شوید، تنوع نقوش شما را به وجد می‌آورد و زمانی که درصدد پی بردن به تاریخ نگارششان بر می‌آیید، حیرت‌زده خواهید شد و اولین سؤالی که به ذهنتان خطور خواهد کرد این است که چگونه این همه نقوش با این تنوع و با این گستره تاریخی در یک جا گرد هم آمده‌اند؟ چگونه ممکن است انسانهایی از دوران سنگ، (چند هزار سال پیش) تا دوران اسلامی این صخره را برای ثبت یادگارهای خود برگزینند؟ چگونه این هنرمندان آثار خود را که به صورت صحنه ای، تنوع گیاهی، جانوری وادوات شکار، حیوانی دردره‌های مختلف، به بهترین جهت خلق کرده‌اند تا از حدود ۱۲هزار سال قبل تا کنون این آثار هنری حفظ شوند. یاریم تپه سفلی
یاریم تپه سفلی مربوط به عصر آهن - دوران دوره اشکانیان است و در شهرستان بیله‌سوار، بخش مرکزی، دهستان گوگ تپه، روستای اودلو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۹۳۷۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. کرتیر
چندین تن از نخستین سیاحانی که به ایران سفر کردند، گزارش‌هایی دربارهٔ سنگ‌نوشته‌های نقش رستم ارائه دادند و در انتهای سدهٔ هفدهم، تلاش‌هایی برای رمزگشایی سنگ‌نوشته‌های فارسی میانه و پارتی آغاز شد. در نوامبر ۱۶۶۷ ساموئل فلاور از چندین سنگ‌نگاره و نوشته‌های موجود در تخت جمشید و نقش رستم طرح‌هایی کشید که این طرح‌ها اساس کار برای تلاش‌های توماس هاید در رمزگشایی را فراهم آوردند. تنها با رونوشت‌های دقیق از سنگ‌نوشته‌های هخامنشی و ساسانی در تخت جمشید و نقش رستم که توسط جهانگرد و محقق دانمارکی، کارستن نیبور تهیه شده بود، این چرخه توانست به سرانجام برسد؛ نیبور در یک گروه اعزامی دانمارکی در سال ۱۷۶۱–۱۷۶۷ به ایران سفر کرده بود. طراحی‌های او که در سال ۱۷۷۸ در گزارش‌هایش از این مأموریت منتشر شد، شامل سطرهای ۱–۱۸ و ۳۰–۳۴ در قسمت بالا و سمت چپ سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در نقش رستم می‌شود. سنگ‌نگاره‌های هس بخته شواز
سنگ نگاره‌های هس بخته شواز مربوط به دوره اشکانیان است و در شهرستان تفت، روستای هس بخته شواز واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۲۶۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نگاره پیردین
سنگ نگاره پیردین مربوط به سده‌های متاخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان سرباز، بخش سرباز، دهستان سرباز، غرب روستای پیردین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۷۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. کرتیر
سنگ‌نوشته‌های کرتیر شامل چهار سنگ‌نوشته‌است که عبارتند از سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در نقش رجب (KNRb)، سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در نقش رستم (KNRm)، سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در سرمشهد (KSM)، و سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در کعبه زرتشت (KKZ). سنگ‌نوشتهٔ کعبهٔ زردشت روایت را در بَر ندارد، در حالی که سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب خلاصه‌ای از مفاهیم اصلی یک سنگ‌نوشتهٔ طولانی‌تر است. سنگ‌نوشته‌های طولانی به چهار بخش تقسیم شده‌اند: بندهای ۱–۱۳: توصیف منصب کرتیر در دورهٔ فرمانروایی چهار شاه که با ذکر خلاصه‌ای از القاب او پایان می‌یابد؛ بندهای ۱۴–۲۴: ادامهٔ گزارش دستاوردهایش در دورهٔ بهرام دوم، تأملاتی بر دستاوردهای زندگی‌اش به‌عنوان مقدمه‌ای بر گزارشش از معراج؛ بندهای ۲۵–۳۴: روایت معراج (فقط در سنگ‌نوشته‌های نقش رستم و سرمشهد)؛ و بندهای ۳۵–۳۸: نتایج معراج مؤخره. تپه ثمرتو
تپه ثمرتو مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان اورمیه، روستای جلبر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نوشته
سنگ‌نوشته‌های (کتیبه‌های) یافت شده در مصر و بین‌النهرین و مواردی مانند آن به هزاره چهارم پیش از میلاد برمی‌گردد. این کتیبه‌ها بیشتر فرمان شاهان و فرمانروایان و توصیف وقایع و تاریخ جنگ‌ها بوده‌اند. تپه تیموران (تیمارون)
تپه تیموران (تیمارون) مربوط به هزاره ۴ و ۳ قبل از میلاد است و در شهرستان ارسنجان، روستای کوشک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۲۵۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نگاره‌های اردشیر بابکان
این سنگ نبشته‌ها به کمک حکاکی‌های شاردن (Chardin) و ای. کمپفر (E. Kaempfer) در قرن هفدهم کشف شدند و از آنجا که به سه زبان نگاشته شده بودند، به سیلوستر دوساسی در کشف رمز خط پارسی پهلوی در سال ۱۷۹۳ کمک شایانی نمودند؛ دستاوردی که مدت‌ها قبل‌تر از کشف رمز خط میخی پارسی توسط گروتفند و رالینسون حاصل شد. اهورامزدا پیش از این نیز در سنگ نبشتهٔ داریوش در بیستون، به عنوان خدای سلطنت-بخش نامیده شده بود. این کامل‌ترین و قطعاً آخرین نقش برجستهٔ اردشیر است. ترکیب متوازن و پیکرتراشی بسیار زنده و واقعی باعث شده‌است که این نگاره چیزی از نخستین نقش برجستهٔ شاپور یکم در نقش رجب کم نداشته باشد. سنگ‌نگاره پیروزی اردشیر بابکان
سنگ‌نگاره پیروزی اردشیر بابکان یا نقش پیروزی سنگ‌نگاره‌ای مربوط به دورهٔ ساسانیان است که در آن صحنه نبرد پیروزمندانهٔ اردشیر بابکان با اردوان پنجم آخرین شاه اشکانی در سال ۲۲۴ حجاری گردیده‌است. این سنگ‌نگاره با هیجده متر طول و تقریباً چهار متر ارتفاع، بزرگترین سنگ نگارهٔ بازمانده در ایران است. این اثر در شهرستان فیروزآباد و پیرامون رودخانهٔ فیروزآباد و برفراز صخره‌ای قرار گرفته‌است و چندین سال پیش شمشیر حجاری شده آن به سرقت رفت. سنگ‌نوشته‌های کرتیر
گزارش نهایی کاوش‌های مؤسسهٔ خاورشناسی دانشگاه شیکاگو در سال ۱۹۷۰، همراه با تصاویری نفیس از همهٔ سنگ‌نوشته‌های نقش رستم و نقش رجب منتشر شد. از جملهٔ این گزارش‌ها، بررسی روان و سلیس سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم بود که دو نسخهٔ دیگر از آن به‌زودی منتشر شد: یکی توسط کریستوفر یوزف برونر در سال ۱۹۷۴ و دیگری توسط فیلیپ ژینیو که یک واژه‌نامه از همهٔ سنگ‌نوشته‌های فارسی میانه و پارتی شناخته‌شده نیز تهیه کرد. ویراستهٔ جدید ژینیو شامل چندین مورد اصلاحیه بر متن سنگ‌نوشتهٔ بزرگ بود. او همچنین دربارهٔ اینکه هزوارش  «با پولِ خودش» معنا می‌دهد، به هینتس ارجاع داد. این مقاله همچنین چکیده‌ای از مقدمهٔ روایت معراج را شامل می‌شد. متعاقباً، او گوناگونی‌های متنی میان سنگ‌نوشته‌ها را مورد مطالعه قرار داد و نتیجه گرفت که سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم در مقایسه با سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد مکرراً خلاصه شده‌است. این دیدگاه توسط پیر لوکوک مورد انتقاد قرار گرفت. او در یادداشتی کوتاه تأکید کرد که سنگ‌نوشته‌های نقش رستم و سرمشهد با درنظر گرفتن تعداد بندهای یکسان، به احتمال فراوان یک متن واحد هستند. لوکوک همچنین خوانش‌های جدیدی ارائه داد. سنگ‌نگاره بهرام دوم و درباریان
سنگ‌نگاره بهرام دوم و درباریان از سنگتراشی‌های بسیار دیدنی و زندهٔ دورهٔ ساسانی است و مشخصات بسیاری از آن دوره را بر ما روشن می‌کند. سنگ‌نوشته‌های پارسی باستان
اولین آشنایی اروپائیان با خطوط میخی در سال ۱۶۱۸ میلادی روی داد یعنی در زمانی که سفرای پادشاه اسپانیا فیلیپ سوم در دربار شاه عباسی اول بنام‌های راهب آنتونیو دو گووه‌آ و دوک دن گارسیا د سیلوا فیگوروا برای اولین بار در اروپا موضوع علائم میخی را که در ویرانه‌های کاخ داریوش بزرگ در تخت‌جمشید پیدا شده بود به اطلاع محققین رساندند. گارسیا یادآور شد که خطوطی را که دیده به‌هیچ‌وجه با خطوط دیگر شباهت نداشته و صور هرمی شکلی است که به طرق مختلف نقش شده‌است. سنگ نگاره‌های قارادره
سنگ نگاره‌های قارادره مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان خمین، بخش کمره، دهستان چهارچشمه، روستای جوادیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۸۰۲۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. آرامگاه تیموری
بنای مقبره، مربوط به دوران تیموریان و حدود سال ۷۸۵ هـ.ق. است. موزه ملی ایران
از دوره نوسنگی و روستانشینی آثاری چون قدیمی‌ترین خشت ایران از تپه گنج دره، قدیمی‌ترین پیکرکهای گلی انسان و حیوان از تپه سراب و ابزارهای سنگی در سالن به نمایش درآمده است. شوش (خوزستان)، اسماعیل‌آباد و چشمه علی (تهران)، تل باکون (فارس) از محوطه‌های بسیار مهم در هزاره‌های پنجم و چهارم پ.م. (دوره مس و سنگ) در ایران هستند که نمونه‌هایی از سفالینه‌های منقوش آن‌ها در سالن دیده می‌شود. از نقش‌های مورد توجه در این دوره می‌توان به نقش ساده شده بز کوهی اشاره کرد که در سطح ظروف سفالین اسماعیل‌آباد و چشمه علی دیده می‌شوند. سنگ‌نوشته پل ده چشمه
سنگ نبشته پل ده چشمه مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان فارسان، بخش مرکزی، دهستان میزدج سفلی، جنوب شرق روستای ده چشمه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۹۷۹۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نگاره یادبود اونتاش ناپیریشا
سنگ‌نگاره یادبود اونتاش ناپیریشا از آثار باستانی دوره عیلام است. بر روی این سنگ نگاره باستانی نقش زنی حک شده‌است که دم ماهی دارد و مارهایی را در دستان خود گرفته‌است. در بالای تصویر کامل این سنگ نگاره، کاهنه‌های معبد در حال عبور هستند. جنس این سنگ نگاره از ماسه سنگ می‌باشد. این اثر که مربوط به دوره عیلامی میانه و دودمان ایگی هالکید است، مربوط به ۱۳۴۰ تا ۱۳۰۰ پیش از میلاد می‌باشد. این یادبود در سدهٔ دوازده پیش از میلاد از چغازنبیل به شوش آورده‌شده و هم‌اینک در موزه لوور قرار دارد. سنگ‌نگاره‌های اشکیولمس
سنگ‌نگاره‌های رشته‌کوه اشکیولمس، قدمتشان از ابتدای عصر آهن تا قرون وسطی می‌رسد. این سنگ‌نگاره‌ها جوامع کوچ‌نشین و زندگی‌شان را نشان می‌دهد و با جزئیات، با نشان داده لباس‌ها، اسلحه و ابزار ساخته شده‌اند. سنگ‌نوشته خورهه
این اثر که عده‌ای از مورخین آن را به زمان دولت سلجوقیان مربوط می‌دانند بر روی سنگی که حدود یک تن وزن دارد حکاکی شده‌است. از طرفی این سنگ نبشته در کنار آثار مربوط به دوران سلوکیان روستای خورهه قرار گرفته‌است و این شبهه که شاید سنگ‌نوشته قدمت بیشتری نیز داشته باشد، می‌رود. سنگ‌نگاره زن ایلامی و ندیمه
سنگ‌نگاره زن ایلامی و ندیمه از آثار باستانی دوره عیلام است. بر روی این سنگ نگاره نقش زنی ایلامی وجود دارد که در حال نخ‌ریسی است و موهایش را به زیبایی آراسته و ندیمه اش او را باد می‌زند. زن عیلامی بر روی چهار پایه‌ای نشسته و مشغول نخ ریسی است، جلوی او هم میزی با بشقاب غذا (ماهی سرخ شده) قرار دارد. این اثر در موزه لوور پاریس نگهداری می‌شود. تاریخ ساخت این سنگ‌نگاره سده هفتم و هشتم پیش از میلاد می‌باشد. این اثر تاریخی متعلق به دوران عیلامیان است و در منطقه شوش کشف شده‌است. سنگ نگاره‌های گشت
نگاره‌ها یا هنرهای صخره ای، که در چندین نقطه شهر گشت در منطقه بندیک، گیشان گوادر، دورآپ همانند میخی بر زمین کوبیده شده‌اند، شناسنامه یا سندهای دست اولی هستند که نمادی از هویت ملی این دیار محسوب شده و کهن‌ترین آثار هنری و تاریخی به جای مانده از گذشتگان آن دیارند که در خود اسرار کشف نشده فراوانی دارند و براحتی با وسیله نقلیه می‌توان از این موزه طبیعی بازید نمود سنگ‌نگاره‌های کوه لره
سنگ نگاره‌های کوه لره در شهرستان فراهان، بخش مرکز ی،تبرته فراهان روستای سوسن آباد و غرب روستای کهن تبرته فراهان [از بقایای شهر تاریخی طبرتو ]و در مجاورت زمینهای کشاورزی تبرته واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۰۹۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.همچنین در شمال روستای تبرته و در رشته کوه یال و نزدیکی تپه باستانی مشاء سنگ نگارهایی با قدمت حدود پنج هزار سال وجود دارد همچنین سنگ نگارهای بسیاری در رشته کوه یال در شمال روستای تبرته و در نزدیکی تپه باستانی[مشا]وجود دارد که گمانه هایی مبنی بر قدمت پنج هزار ساله در مورد آنها وجود دارد نیم‌ور
علیرغم تبدیل روستای نیم‌ور به شهر نیم‌ور، هنوز قسمت‌های شمالی این شهر بافت قدیمی خود را حفظ کرده‌اند. خانه‌ها، مسجد جامع قدیمی، حمام عمومی و… نمونه‌هایی هستند که از خشت و گل ساخته شده‌اند و هنوز پابرجا هستند. در کتاب مختصرالبلدان مربوط به حدود ۲۹۰ هجری قمری دربارهٔ زیبایی بناهای خشت و گلی نیم‌ورآمده‌است: وجود سنگ نگاره‌هایی بر روی صخره‌ها و سنگ‌ها در منطقه تیمره گلپایگان که قدمت بعضی به ۲۳۰۰ سال قبل از میلاد مسیح نیز می‌رسد، گواه قدمت بسیار زیاد این منطقه‌است. مجموعه شگفت انگیر سنگ نگاره‌های تیمره گلپایگان، شامل هزاران تک نگاره، چند نگاره، تابلوهای پر نگاره، یک کتیبه پهلوی، چند کتیبه عربی و فارسی و بسیاری علایم و نشانه‌های نمادین است. همچنین وجود بناهای تاریخی مربوط به دوره‌های ساسانیان بیانگر قدمت و عظمت تاریخی این منطقه‌است.از مهم‌ترین بناهای داخل شهر می‌توان به قلعهٔ جمشیدی منتصب به جمشید پیشدادی، قلعهٔ نایبی، مسجد جامع شهر منتصب به دوران صفویه، پل تاریخی باقرآباد و ستون‌های تاریخی میل میلونه اشاره کرد. مینیاتور (تذهیب)
مکتب شیراز را می‌توان در دو دوره بررسی کرد. دوره اول سدهٔ هشتم هجری قمری و دیگری سده نهم هجری قمری. دوره اول همزمان با رونق نگارگری در تبریز بود. یکی از دلایل شکوفایی هنر نگارگری در سده هشتم شیراز را می‌توان بر کنار ماندن این منطقه از حملهٔ مغولان دانست. از معروفترین آثار آن دوران نگاره‌های ورقه و گلشا می‌باشد. سنگ‌نوشته‌های کرتیر
تصویر کرتیر در چندین سنگ‌نگاره بازنمایی شده‌است که اکثر آن‌ها متعلق به بهرام دوم بوده‌اند. کرتیر همیشه در نیم‌رُخ راست، همراه با کلاهی دایره‌ای با نشانی قیچی‌مانند، یک گردن‌بند با دانه‌های درشت مروارید و دستی بالارفته که به نشانهٔ احترام با انگشتش اشاره می‌کند دیده می‌شود. کرتیر بدون ریش است و احتمالاً خواجه بوده‌است. سنگ‌نگاره سماد
سنگ نگاره سماد مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان بیرجند، حدفاصل روستاهای بیکنج و سماد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۸۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگ‌نگاره‌های اردشیر بابکان
گفته می‌شود که نقش برجستهٔ موجود در داراب طی دو مرحله تراش خورده است، مرحلهٔ نخست در دورهٔ حکومت اردشیر و مرحلهٔ دوم در دورهٔ حکومت شاپور. البته این ادعا آن‌چنان نیز متقاعدکننده نیست، آن هم به این دلیل که سبک رداها و دیگر متعلقات افراد سلطنتی از هر حیث به دورهٔ حکومت شاپور تعلق دارد. و از طرفی، موضوع سنگ تراشی این نقش برجسته شاپور است. کرمانشاه
سنگ‌نبشته بیستون یا کتیبه بیستون، از آثار دوره هخامنشیان واقع در سی کیلومتری شهر کرمانشاه در دامنه کوه بیستون است. سنگ‌نبشته بیستون یکی از مهم‌ترین و مشهورترین سندهای تاریخ جهان و مهم‌ترین متن تاریخی در زمان هخامنشیان است که شرح پیروزی داریوش بزرگ را بر گوماته مغ و به بند کشیدن یاغیان را نشان می‌دهد. این اثر از سال ۲۰۰۶ یکی از آثار ثبت شدهٔ ایران در میراث جهانی یونسکو است. سنگ‌نگاره‌های تیمره
سنگ‌نوشته‌ها با خطوط تصویری، ایده‌نگار، سطری، ایلامی (هندسی)، پهلوی، کوفی، کلیمی و عربی و خط فارسی، سیر تکاملی خط را نشان می‌دهد. کیان (شهرکرد)
این سنگ متعلق به دوره تیموری می‌باشد و در حال حاضر در موزه سنگ چالشتر نگهداری می‌شود. سنگ‌نگاره‌های دیوین دسته ۲
سنگ نگاره‌های دیوین دسته ۲ مربوط به هزاره ۶–۳ قبل از میلاد است و در شهرستان همدان، بخش مرکزی، دهستان ابرو، روستای دیویجین، دره دیوین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۴۳۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. موزه ایران باستان
از دوره نوسنگی و روستانشینی آثاری چون قدیمی‌ترین خشت ایران از تپه گنج‌دره، قدیمی‌ترین پیکرک‌های گلی انسان و حیوان از تپه سراب و ابزارهای سنگی در سالن به نمایش درآمده‌است. شوش (خوزستان)، اسماعیل‌آباد و چشمه‌علی (تهران)، تل‌باکون (فارس) از محوطه‌های بسیار مهم در هزاره‌های پنجم و چهارم پ.م. (دوره مس و سنگ) در ایران هستند که نمونه‌هایی از سفالینه‌های منقوش آن‌ها در سالن دیده می‌شود. از نقش‌های مورد توجه در این دوره می‌توان به نقش ساده شده بز کوهی اشاره کرد که در سطح ظروف سفالین اسماعیل‌آباد و چشمه‌علی دیده می‌شوند. سنگ‌نوشته هخامنشی (جزیره خارک)
سنگ‌نوشته هخامنشی در جزیره خارک در سال ۱۳۸۶ در پی احداث جاده‌ای در جزیره خارگ کشف شده‌است که به خط میخی فارسی باستان و با طول و عرض تقریبی سی سانتیمتر می‌باشد که بر روی سنگی مرجانی نوشته شده‌است. طبق برخی مدعیات این کتیبه، قدمت آن به ۲۴۰۰ سال پیش و زمان هخامنشیان باز می‌گردد. سنگ‌نگاره پیروزی شاپور بر امپراتوران روم
سنگ‌نگاره پیروزی شاپور بر امپراتوران روم یکی از آثار بازمانده از دورهٔ ساسانی است که در محوطهٔ نقش رستم و در ده متری شرق آرامگاه داریوش بزرگ بر سینهٔ صخره‌ای تراشیده شده که طول آن نزدیک به ۱۱ متر و عرضش ۵ متر می‌باشد. کوه‌های اکاکوس
تدرارت در زبان محلی به‌معنای «کوه» است و این منطقه از نظر کنده‌کاری‌ها و سنگ‌نگاره‌های مربوط به دوران پیش از تاریخ بسیار غنی است. همین موضوع سبب شد تا یونسکو در سال ۱۹۸۵ این منطقه را به‌دلیل اهمیت چنین آثاری در فهرست میراث جهانی خود قرار دهد. این سنگ‌نگاره‌ها که قدمتشان به ۱۲٬۰۰۰ سال پیش از میلاد تا ۱۰۰ سال پس از میلاد می‌رسد نشان‌دهندهٔ تغییرات فرهنگی و طبیعی در منطقه هستند. نقاشی‌ها و کنده‌کاری‌هایی از جانورانی همچون زرافه، فیل، شترمرغ، شتر و همچنین از انسان و اسب بر روی این صخره‌ها به‌چشم می‌خورد. نگارگری‌های مربوط به انسان او را در حالات مختلف زندگی روزانه‌اش همچون رقصیدن و نواختن موسیقی به‌تصویر کشیده است. امامزاده دوبرار
کنکاش کارشناسان باستان‌شناسی در محوطه این اثر از یافت سفالینه‌های نخودی و قرمز با نقوش متعلق به دوران سلجوقیان، مغول، تیموری و دیگر دوره‌های تاریخی خبر می‌دهد با توجه به این کشفیات اثر تاریخی محوطه پیرامون امامزاده دوبرادر را می‌توان به دوران قرون اولیه اسلامی ولی بقاع یاد شده را مربوط به دوره‌های ایلخانیان یا تیموریان یعنی قرون هفت و هشت هجری قمری نسبت می‌دهند. شهریئری
چارلز برنی دوره آن را هم‌زمان با هخامنشیان ولی خارج از محدوده دولت آن‌ها می‌داند. اینگراهام و سامرز آن را به پیش از هزاره اول تعلق دانسته‌اند. با توجه به نبود سفال در کنار سنگ‌افراشت نمی‌توان نظر دقیقی در مورد زمان سنگ افراشت داد ولی آن‌ها میانه هزاره دوم تا میانه هزاره اول را بهترین دوره برای سنگ‌افراشت دانسته‌اند. معماری قبور مربوط به عصر آهن۲ است. در غرب محل تجمع سنگ‌ها غاری قرار دارد که ساکنان محلی آن را «قارا کُهول» نام نهاده‌اند. روبروی آن چند تخته سنگ بر روی هم گذاشته شده‌اند. تیما
از اماکن مشهور و گردشگری تیما «بئر هداج» است که تاریخش به دوران ملوک عمالیق بر می‌گردد. همچنین آثارها و سنگ نبشته‌هایی به خط «آرامی» و «کنعانی»، وآهاریی از دوران ثمود، و سبا برجای مانده‌است. میمند (شهربابک)
بررسی سنگ نگاره‌ها در جهان جزو رشته‌های مهم باستان‌شناسی محسوب می‌شود که در کشورهایی نظیر استرالیا و کشورهای اروپایی طی چندین سال گذشته مطالعات ویژه‌ای را در این زمینه در محوطه‌های مختلف انجام داده‌اند. در بخش‌های مختلف کشور ایران به خصوص در مناطق کوهستانی سنگ نگاره‌های بسیار زیادی شناسایی شده که تاکنون به علت نبود امکانات و تخصص‌های ویژه تحقیقات گسترده‌ای در این زمینه انجام نگرفته‌است. لورواگوران باستان‌شناس ایتالیایی با توجه به سنگ نگاره‌های یافته شده قدمتی در حدود ۶ تا ۱۲ هزار سال برای تمدن میمند پیش‌بینی کرده‌است. سنگ‌نوشته تلخه‌دان
سنگ نبشته تلخه‌دان مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان کوهرنگ، بخش بازفت، روستای تلخه‌دان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۲۴۳۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. تپه کمره ۱
تپه کمره ۱ مربوط به عصر مس - عصر آهن - دوره اشکانیان است و در شهرستان خرم‌آباد، بخش چغلوندی، دهستان بیرانوند شمالی، منطقه مله تخت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۸۵۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.