تاریخ‌نگاری چند سال قدمت دارد؟
تاریخ نقاشی
قدیمی‌ترین نقاشی‌های شناخته شده تقریباً ۴۰۰۰۰ سال قدمت دارند که هم در منطقه Franco-Cantabrian در غرب اروپا و هم در غارهای منطقه ماروس (سولاوسی، اندونزی) یافت می‌شوند. قدیمی‌ترین نوع نقاشی غارها شابلون‌های دستی و اشکال هندسی ساده است. قدیمی‌ترین نمونه‌های بی چون و چرای نقاشی‌های غارهای مجازی تا حدودی جوان تر و نزدیک به ۳۵۰۰۰ سال قدمت دارند. در نوامبر ۲۰۱۸، دانشمندان از کشف قدیمی‌ترین نقاشی هنری فیگوراتیو شناخته شده در آن زمان، با بیش از ۴۰۰۰۰ (شاید به ۵۲۰۰۰ سال) حیوانات ناشناخته، در غار Lubang Jeriji Saléh در جزیره Borneo اندونزی (کالیمانتان) خبر دادند). با این حال، در دسامبر ۲۰۱۹، نقاشی‌های غارهای مجازی که شکار خوک را در کارست Maros-Pangkep در Sulawesi به تصویر می‌کشد، حتی قدیمی تر، حداقل ۴۳٬۹۰۰ سال تخمین زده شده‌است. گفته شد که این یافته «قدیمی‌ترین رکورد تصویری داستان‌نویسی و اولین اثر هنری مجازی در جهان» است. و اخیراً، در سال ۲۰۲۱، غار هنر خوک که در جزیره ای اندونزی پیدا شده و بیش از ۴۵۵۰۰ سال قدمت دارد، گزارش شده‌است. نمونه‌هایی از نقاشی غارها در سراسر جهان وجود دارد - در اندونزی، فرانسه، هند، اسپانیا، آفریقای جنوبی، چین، استرالیا و …
پیشاتاریخ
دوران پیشاتاریخ، پیش‌ازتاریخ یا ما قبل تاریخ به محدودهٔ زمانی پیش از ثبت و ضبط تاریخ یا اختراع سامانهٔ نوشتاری گفته می‌شود. پیشاتاریخ به دوره‌ای از زندگی انسان، پیش از اختراع خط اشاره دارد که انسان در آن دوره هنوز به ثبت و گزارش زندگی و دستاوردهای خود توانا نشده بود و تجربه‌ها و دستاوردهای انسان به سرعت از بین می‌رفت. این دوره با پیدایش خط و سامانهٔ نوشتاری، به پایان می‌رسد و دورهٔ تاریخی آغاز می‌شود. تاریخ نگارش
چنین پنداشته می‌شود که سامانه‌های نوشتاری در دو نقطه به شکل مستقل تکامل یافته باشند: میان‌رودان (سومریان در ۳۲۰۰ پیش از میلاد) و آمریکای میانه (۶۰۰ پیش از میلاد). خطوط بسیاری از آمریکای میانه شناسایی شده‌اند که کهن‌ترینشان در اولمک و ساپوتک در مکزیک بوده‌اند. جز این دربارهٔ استقلال تکامل خطوط چین باستان و مصر باستان اختلاف نظر هست. از این دو، حروف چینی به احتمال قوی مستقلاً ابداع شده‌اند، زیرا میان چین و میان‌رودان باستان ارتباطی وجود نداشته‌است.Wikipedia contributors, "History of writing," Wikipedia, The Free Encyclopedia, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_writing&oldid=705135628 (accessed February 22, 2016). عبدالملک همدانی
او یکی از تاریخ‌نگاران برجسته، اما گمنام تاریخ می‌باشد. دانشوری آگاه به تواریخ و اخبار دولت‌ها، شاهان و رویدادهای زمان خود بوده‌است. وی رویدادهای چند دوره مشخص را هم از لحاظ زمانی و هم از حیثیت مکانی، به دو صورت همگانی و ویژه نگاشته‌است. ثبت تاریخ عمومی جهان اسلام در سده‌های چهارم و پنجم هجری و اخبار و حوادث ایران زمین و عراق عرب از دوره بوییان (آل بویه) تا عباسیان به مدت ۶۰ سال و همچنین وقایع دوره سلجوقی، از فعالیت‌های او می‌باشد. تاریخ‌نگار
تاریخ‌نگار یا مورخ در خصوص گذشته مطالعه می‌کند، می‌نویسد و در آن خصوص متخصص شناخته می‌شود. کار مورخین روایت و پژوهش پیوسته و روشمند رخدادهای گذشتهٔ مربوط به نوع بشر و در ضمن مطالعهٔ همه تاریخ اعصار است. اگر کار فرد در خصوص وقایع رخ داده پیش از تاریخ مکتوب باشد او مورخ پیشاتاریخ است. گرچه می‌توان به‌طور یکسان به مورخین آماتور و حرفه‌ای «مورخ» اطلاق کرد، اخیراً برای اشاره به آن‌ها که مدرک تحصیلات تکمیلی در این زمینه دارند استفاده می‌شود. گرچه برخی مورخین به دلیل انتشارات یا آموزش و تجربه شناخته می‌شوند. گاه‌شماری سنگسری
گاه‌شماری سنگسری سالنمایی در میان مردم سنگسر (مهدیشهر) است که قدمتی بیش از ۳۴۰۰ سال دارد. به‌طور مثال سال ۱۳۹۰ شمسی برابر با سال ۳۴۱۰ تقویم سنگسری است. این تقویم در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌است. این تقویم کهن را یدالله حاجعلیان، محقق سنگسری گردآوری کرده و به صورت سالنامه و تقویم انتشار داده‌است. مبدأ این گاهشماری ۲۰۲۰ سال پیش از تقویم هجری شمسی است. روز اول سال از ۱۶ فروردین هجری شمسی است. مانند تقویم باستانی ایران دارای ۱۲ ماه سی روزه و یک پنجه که پیتک خوانده می‌شود در پایان می‌باشد و کبیسه‌گیری آن ظاهراً مانند تقویم هجری خورشیدی است. مانند تقویم باستانی ایران روزهای آن نیز دارای نام هستند و به نام‌های باستانی آن خیلی همانندند. سالنمای سنگسری گویای زمان آمدن آریاییها به ایران است. این گاه از امسال شمسی برابر است با codice_1. تاریخ مکتوب
آغاز تاریخ به دوره گذار بین پیش از تاریخ و تاریخ، پس از ظهور سواد در جامعه، اما قبل از نوشته های مورخان اولیه اشاره می کند. این اصطلاح همچنین ممکن است به دورانی که طی آن یک فرهنگ یا تمدن هنوز به نوشتار نرسیده است، اشاره کند، در حالی که همزمان در فرهنگهای دیگر، وجود آن را در نوشته های خود ذکر کرده باشند. نگارگری عربی
نگارگری عربی, نقاشی‌های کوچک بر روی کاغذ هستند که معمولاً در کتاب‌ها یا مقاله‌ها کشیده می‌شوند ولی گاهی اوقات آثار هنری جداگانه هم هستند. اولین تاریخ ثبت از حدود ۱۰۰۰، شکوفایی آن به عنوان شیوهٔ هنری از حدود ۱۲۰۰ میلادی بود. تاریخ ایران
ایرانیان باستان از فرهنگ‌های پیرامون خود می‌آموختند و از آن‌ها ایده‌هایی می‌گرفتند و گاهی آن‌ها را بهتر از آنچه که بودند، ارتقا می‌دادند. نجوم با به‌کارگیری موقعیت سیارات برای پیش‌بینی آینده، در هم آمیخته شده بود. در حدود ۷۰۰ سال پیش از میلاد بابلیان شروع به ثبت حرکت ماه و سیارات کردند، در دوران حکومت هخامنشیان آن‌ها ستاره شناسان ماهری بودند. پیگیری حرکت خورشید و ماه به اختر شناسان در ایجاد تقویم کمک کرد. تقویم ایرانیان در دورهٔ هخامنشیان ۱۲ ماه داشت؛ آن‌ها از تقویم دومی نیز بهره می‌بردند که بر اساس آموزه‌های زرتشت بود. نسخهٔ بعدی این تقویم اوستایی برای نشان دادن روزهای مختلف ماه به جای عدد از نام خدایان و اشیای مقدس استفاده می‌کرد. ایرانیان در تکنولوژی بر بهبود آبیاری تمرکز کرده بودند. این آبیاری کانال‌های آبی زیر زمینی را در بر می‌گرفت که قنات نام داشت. هخامنشیان همچنین برای کنترل جریان آب برای استفادهٔ انسان سدهای بزرگ بنا کردند. این سدها از خاک و سنگ ساخته می‌شدند و در زمان‌های مشخصی از سال که بارش زیاد بود، آب را برای آبیاری ذخیره می‌کرد. سده ۴۰ (پیش از میلاد)
سده چهلم پ.م. آغاز کهن‌ترین گزارش‌ها از تاریخ تمدن بشری است. نوشتن
نوشتن دو کارکردِ ویژه دارد: ثبت اطلاعات و نشر اطلاعات. کارکردِ عمدهٔ سخن‌گفتن، نشر اطلاعات و برقراری ارتباط با دیگران است؛ اما دلیلِ ابتداییِ نوشتن، ترسِ انسان از فراموشی و نیاز به ثبتِ وقایع و دانسته‌ها بوده‌است. نزدیک به ۶۰۰۰ سال پیش، دهقانان مصری که موظف بودند مقداری از محصولات کشاورزی خود را به‌عنوان مالیات به فرعون بدهند، تصویر سبد و ابزارهای کشاورزی خود را به تعدادی که پرداخت کرده‌بودند بر دیوارهای خانهٔ خود حک می‌کردند. کاریکاتور
هنر کاریکاتور خیلی پیش از پیدایش روزنامه‌نگاری و حتی اختراع صنعت چاپ در دنیا رواج داشته و در واقع عمری به درازای تاریخ مکتوب انسان دارد. این هنر در عصر باستان شناخته شده و رواج داشته‌است. اولین کاریکاتورهایی که در آن‌ها مسائل سیاسی و اجتماعی مطرح شد، در حفاری‌های شهر پمپی به دست آمده که تقریباً ۱۹۰۰ سال پیش در زیر گدازه‌های آتش‌فشانی پنهان بود. این کاریکاتورها بر روی ستون‌های سنگی کنده شده بود و در معرض دید همگان قرار داده می‌شد. در قرن اخیر اگر چه در نقاشی‌های نقاشان بزرگ قرن ۱۶ میلادی، از قبیل هولباین، بروگل نقشهای کاریکاتور فراوان به چشم می‌خورد، اما سنت کاریکاتور سازی که اساس آن تأکید بر جنبه‌های خنده‌آور اشخاص، موضوع کاریکاتور است. در قرن ۱۷ میلادی به‌دست آگوستینو کاراچی در ایتالیا پایه‌گذاری شد. تاریخ‌نگاری صدر اسلام
تاریخ‌نگاری دوران آغازین اسلام شامل فعالیت‌های مربوط به بررسی منابع اولیه تاریخی موجود در رابطه با حوادث و رویدادهای سده‌های نخستین اسلامی و البته بررسی انتقادی این منابع اولیه می‌شود. منظور از منابع اطلاعاتی و تاریخی اولیه، قرآن، حدیث، سیره و متون و نوشتارهای آغازین و متقدم دیگر مانند آنهاست. تاریخ
به‌طور سنتی، تاریخ‌نگاران گزارش‌های مرتبط به گذشته را ضبط می‌کنند؛ هر دو سنت تاریخ‌نگاری مکتوب و تاریخ‌نگاری شفاهی، سعی در پاسخ به پرسش‌های تاریخی از طریق مطالعهٔ اسناد مکتوب و گزارش‌های شفاهی دارند. برای آغاز، تاریخ‌نگاران از منابع دیگری همچون آثار باستانی، سنگ‌نوشته‌ها و تصاویر استفاده می‌کنند. به‌طور کلی، منابع علمی تاریخی را می‌توان به سه رده تقسیم کرد: منابع مکتوب، منابع منقول و منابع مادی. تاریخ‌نگاران اغلب از هر سه مورد استفاده می‌کنند. اما نوشتن، تاریخ و آنچه از گذشته آمده‌است را جدا می‌کند. تاریخ‌نگاری علم
تاریخ‌نگاری به معنی مطالعهٔ تاریخ و روش‌شناسی رشتهٔ تاریخ است؛ بنابراین تاریخ‌نگاری علم (Historiography of Science) به معنای مطالعهٔ تاریخ و روش‌شناسی زیرمجموعه‌ای از رشتهٔ تاریخ، به نام تاریخ علم است که شامل مطالعهٔ روش‌ها، نظریه‌ها، و مکاتب موجود در رشتهٔ تاریخ، یا به عبارت دیگر، مطالعهٔ تاریخ تاریخ علم است. تاریخ باستان
دامنه تاریخ ثبت شده تقریباً ۵۰۰۰ سال است که با خط میخی سومری آغاز می‌شود، با قدیمی‌ترین متون منسجم از حدود ۲۶۰۰ سال قبل از میلاد. تاریخ پرستاری
قدیمی‌ترین نوشته‌ها در رابطه با پزشکی و فن درمان و مراقبت از شرق باستان هستند همچنین نوشته‌های خطی مربوط به ۱۷۵۰ قبل از میلاد و متعلق به بابلیان در زمان حمورابی وجود دارد که قوانین حقوقی و قضایی دربارهٔ مشاغل مربوط به پزشکی را در آن جامعه تعریف می‌کند. اگرچه که در تعریف و مفهوم باستانی بیماری، عامل بیماری خدایانی خشمگین هستند که ملت را به خاطر گناهانشان جزا می‌دهند اما این مسئله نیز مانع از تعهد و احساس مسئولیت افراد جامعه و خانواده در قبال بیماران در رسیدگی و مراقبت از بیماران نشد. با اینکه مفهوم مراقبت‌های پزشکی در دنیای باستان متفاوت از امروز بود ولی می‌توان چندین نمونه را یافت که با روح این حرفه و طبیعت آن و قوانین مدرن پرستاری سازگارند. ماماها و کمک‌های آن‌ها در هنگام زایمان و همچنین دایه، که می‌توانست به نوزادان شیر دهد و همچنین از مادری که کاملاً ضعیف شده مراقبت نمایند، در تاریخ باستان مشهورند و در ضمن ایشان تحت قوانین مکتوبی دارای حقوق پولی قضایی مشخصی در چارچوب شغل خود بودند آنچنانکه در نسخ خطی حمورابی مکتوب شده‌است. دست‌نوشته‌های ووینیچ
تاریخ نگارش این دست نوشته نامعلوم است. از آنجا که زبان و الفبای نوشتار آن ناشناخته مانده تنها راه پی بردن به تاریخ تقریبی نگارش آن نقاشیهای موجود در کتاب است. پژوهشگران با بررسی نوع پوشش و آرایش موی مردمی که در نقاشی‌ها به نمایش درآمده‌اند و همچنین تصویرهایی از چند دژ در کتاب تاریخ پیدایش کتاب را میان سال‌های ۱۴۵۰ تا ۱۵۲۰ حدس می‌زنند. زبان‌شناسی
چند نقطهٔ عطف در تاریخ علم زبان‌شناسی وجود دارد. اولین انقلاب علمی در حوزهٔ زبان‌شناسی، تاریخ‌گرایی است که در قرن هجدهم شکل گرفت. آنچه به عنوان شروع انقلاب اول در تاریخ زبان‌شناسی ثبت و ضبط شده، به ۱۷۸۶ بازمی‌گردد و خطابهٔ معروف حقوق‌دان انگلیسی، ویلیام جونز، که وقتی متون سانسکریت را با فارسی باستان و لاتین مقایسه کرد، شباهت‌های فراوانی بین این متون یافت و معتقد شد که این زبان‌ها از یک منشأ واحد، که زبان هند و اروپاییِ مادر است، سرچشمه گرفته‌است. این شروع انقلاب اول در تاریخ زبان‌شناسی است. متعاقبِ آن، بحث سرنوشت زبان‌ها، خانوادهٔ زبان‌ها و اینکه این زبان‌ها از چند گروه سرچشمه گرفته‌اند، شروع شد و این، اولین انقلاب در تاریخ زبان‌شناسی، ذیل عنوان «تاریخ‌گرایی» مطرح شده‌است. در این دوره، نگاه زبان‌شناسان معطوف به تحولات تاریخی و به‌اصطلاح «در زمانی» بود و تبیین هر پدیدهٔ زبانی را با توجه به گذشته می‌دیدند. این انقلاب با پیدایش گروهی از زبان‌شناسان، که بعدها نودستوریان نام گرفتند، تکمیل شد. آن‌ها به‌دنبال یافتن قوانینی برای تغییرات زبانی بودند. کتاب
کتاب قدمتی پنج هزارساله دارد. کتاب‌های نخستین به شکل لوح‌های گلی بودند، اما با گذشت زمان، با توجه به دسترسی بشر به امکانات جدید و تغییر نیاز بشر به ارتباطات و اطلاعات، شکلِ کتاب‌ها تکامل یافت. شمایل‌نگاری
در آغاز قرن بیستم مورخ مشهور تاریخ هنر آلمان، ابی واربورگ (۱۸۶۶–۱۹۲۹)و پیروانش از جمله فریتز زاکسال(۱۸۹۰–۱۹۴۸)و اروین پانوفسکی(۱۸۹۲–۱۹۶۸)، به شناسایی و طبقه‌بندی درون‌مایه‌های شمایل‌نگاری‌ها به‌عنوان وسیله‌ای برای دریافت معانی این آثار اقدام کردند. پانوفسکی رهیافتی تأثیرگذار را در کتابی با نام "مطالعاتی در باب شمایل‌شناسی"(۱۹۳۹) در این زمینه بنیان نهاد. پانوفسکی در این اثر شمایل‌نگاری را یکی از رشته‌های تاریخ هنر معرفی می‌کند که هدف آن درک موضوعات و معانی آثار هنری است. پس از مهاجرت پانوفسکی به آمریکا در سال ۱۹۳۱ شاگردان وی مانند فردریک هارت و مایر اسکارپیو راه پانوفسکی را ادامه دادند. در سال ۱۹۴۱ انتشار مقاله‌ای با عنوان د"رآمدی بر «شمایل‌نگاری» در معماری قرون میانه" توسط ریچارد کرادهایمر، متخصص کلیساهای متقدم قرون میانه، توجه به اَشکال معماری در شمایل‌نگاری بسیار توسعه یافت. شمایل‌نگاری در دههٔ ۴۰ میلادی برای نخستین‌بار به‌عنوان شاخه‌ای از تاریخ هنر به‌چشم می‌خورد. پیشرفت هنر عکاسی در این دوران موجب‌شد تا مجموعۀ گسترده‌ای از تصاویر شمایل‌های موجود فراهم آید. پیشاتاریخ
ماقبل تاریخ بشر دوره بین استفاده از اولین ابزار سنگی در حدود ۳٫۳ میلیون سال پیش توسط انسان‌تباران و اختراع سامانهٔ نوشتن است. نخستین سامانه‌های نوشتن پیش از حدود ۵٬۳۰۰ سال پیش اختراع شد، اما هزاران سال طول کشید تا نوشتار به‌طور گسترده استفاده شود و تا قرن نوزدهم یا حتی تا امروز در بعضی از فرهنگ‌های انسانی مورد استفاده قرار نگرفته‌است. بنابراین، پایان تاریخِ ماقبلِ تاریخ در مکان‌های مختلف به وقوع می‌پیوندد و این اصطلاح کمتر در بحث در مورد جوامع به کار می‌رود که پیش از تاریخ به تازگی به پایان رسیده‌است. قوم‌نگاری
قوم‌نگاری یکی از مهم‌ترین روش‌های پژوهش در مطالعات مردم‌شناسی است. در اواخر قرن ۱۸ به منظور شناخت شیوه زندگی مردم قاره‌های دیگر به وسیله اروپائیان به کار برده شد و در قرن ۱۹ رونق گرفت. بر مشاهده همراه با مشارکت در زندگی جامعه مورد مطالعه، مصاحبه و توصیف مبتنی است و با روش‌های کمی، پرسشنامه‌ای و مبتنی بر آمار در سایر علوم انسانی تفاوت دارد. در پژوهش مردم نگاری، زمینه پژوهش و گروه انسانی باید محدود و کوچک باشد تا تعداد محدودی پژوهشگر از این طریق بتوانند منطقه را مورد مطالعه قرار دهند. از این روست که مطالعه مونوگرافی (تک نگاری) در حوزه مطالعات مردم‌شناسی اهمیت بسیار دارد. تحلیل مردم شناسانهٔ جنبه‌های مختلف گروه‌های انسانی مبتنی بر مطالعه مردم نگاری حوزه مورد بررسی است که به ویژگی‌های اقلیمی، اقتصادی، معیشتی، اجتماعی، خانوادگی، مذهبی، سیاسی، حکومتی، آیین‌ها و مراسم، اعتقادات و باورها، هنر، ادبیات شفاهی و سایر شئون و جزئیات و جنبه‌های زندگی می‌پردازد. قدیس‌نگاری
آغاز این ادبیات را می‌توان به سده ۲ پس از میلاد مسیح نسبت داد. در سده‌های میانه نیز رسم بر این بود که این ادبیات و شرح زندگی قدیسان را در صومعه‌ها با صدای بلند می‌خواندند. شاید مهم‌ترین مجموعه از این متون را بتوان Legenda aurea (افسانهٔ طلایی: Golden Legend) دانست که در سده ۱۳ میلادی توسط Jacobus da Varagine نوشته شد. سپنتانگاری مدرن از سده ۱۷ میلادی توسط جان بولاند (Jean Bolland) آغاز شد و پیروان این سبک را بولندیست می‌گویند. ادبیات ارمنی
ادبیات ارمنی یکی از قدیمی‌ترین و غنی‌ترین ادبیات جهان است. موسس خورناتسی «پدر تاریخ‌نگاری ارمنیان» در سده پنجم میلادی در مورد ادبیات ارمنی پیش از سده پنجم اطلاعات بسیار پرارزشی به ما می‌دهد. بنا به اطلاعات خورناتسی کتاب‌های متعدد معابد بت‌پرستی، کتاب‌های حکایات، قباله‌های منعقده بین شاهزادگان مختلف و غیره وجود داشته‌اند. سنگ نگاره‌های گشت
هنگامی که برای اولین بار با نقوش تصویری این سنگ نگاره‌ها مواجه می‌شوید، تنوع نقوش شما را به وجد می‌آورد و زمانی که درصدد پی بردن به تاریخ نگارششان بر می‌آیید، حیرت‌زده خواهید شد و اولین سؤالی که به ذهنتان خطور خواهد کرد این است که چگونه این همه نقوش با این تنوع و با این گستره تاریخی در یک جا گرد هم آمده‌اند؟ چگونه ممکن است انسانهایی از دوران سنگ، (چند هزار سال پیش) تا دوران اسلامی این صخره را برای ثبت یادگارهای خود برگزینند؟ چگونه این هنرمندان آثار خود را که به صورت صحنه ای، تنوع گیاهی، جانوری وادوات شکار، حیوانی دردره‌های مختلف، به بهترین جهت خلق کرده‌اند تا از حدود ۱۲هزار سال قبل تا کنون این آثار هنری حفظ شوند. تاریخ چیست؟
تاریخ چیست؟ اثری نوشته مورخ انگلیسی ادوارد هالت کار است که به مطالعه تاریخ‌نگاری می‌پردازد. این کتاب را انتشارات دانشگاه کمبریج نخستین بار در سال ۱۹۶۱ منتشر کرد و در اصل مجموعه‌ای از سخنرانی‌هایی بود که کار در آن سال در دانشگاه کمبریج ارائه داده بود. هدف این سخنرانی‌های به دست دادن درآمدی موضوع و تئوری تاریخ بود. تاریخ باستان
در هزاره ۷ قبل از میلاد، فرهنگ جیاو (Jiahu) در چین آغاز شد. در هزاره پنجم قبل از میلاد، تمدن‌های اواخر نوسنگی شاهد اختراع چرخ و گسترش پیش نویسی بودند. جنگ‌های ارتداد
از نظر محتوایی، تک‌نگارها اگرچه دارای موضوع تاریخی هستند، اما روش آنها در تنظیم مطالب همواره روش تاریخی نیست و گاه به داستان‌پردازی کشیده شده‌اند. تک‌نگارهای تاریخی با توجه به قدمت‌شان، در تحقیقات مربوط به سدهٔ اول و دوم هجری از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. در واقع بخش مهمی از آثار مدون تاریخی مربوط به سده‌های سوم و چهارم قمری مانند تاریخ طبری و انساب الاشراف بلاذری، قطعاتی اقتباس شده از همین تکنگاری‌های تاریخی هستند و دانستن این امر پژوهشگران را مجبور می‌کند که برای نقد گزارش‌های تاریخی و بررسی طتبیقی آن‌ها در موضوعات پیچیدهٔ تاریخ اسلام مستقیماً این تک‌نگاری‌ها را به کار بگیرد. متأسفانه تعداد کمی از این منابع باقی مانده و تعداد کم‌تری از آنان به راحتی در دسترس است. از آن‌جا که بسیاری از بخش‌های کتب تاریخی موجود برگرفته از کتب پیشین است. می‌توان با استفاده از محتویات کتب بعدی، تمام یا بخشی از منابع آن‌ها که همان کتب قدیمی‌تر هستند را پیدا کرد. تاریخ دندان‌پزشکی
قدمت دانش دندان‌پزشکی را می‌توان به هزاران سال قبل مربوط دانست و بنظر می‌رسد که همیاری و مبادلهٔ علمی در این زمینه در طی قرن‌های متمادی و در ارتباط با فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف جهان به شکل‌گیری آنچه که امروزه از آن به عنوان دانش دندانپزشکی نام می‌بریم؛ انجامیده‌است. تاریخ ایران
پیش از تاریخ به زمانی گفته می‌شود که انسان هنوز موفق به اختراع خط (نوشتار) نگردیده بود. از حدود ۳۶۰۰ سال ق.م. انسان موفق به اختراع خط گردید. پیش از این پنداشته می‌شد نخستین مخترعین خط ابتدا سومریان (۳۶۰۰ پ. م) و سپس ساکنان نواحی جنوبی میان‌رودان و تمدن ایلام در خوزستان باشند. با کاوش‌های جدید مشخص شد اختراع خط و نوشته، مربوط به تمدن جیرفت در ایران است بر اساس سنگ نوشتهٔ جدیدی که در نوامبر سال ۲۰۰۷ در کاوشگاه جیرفت یافت شد. تاریخ ایتالیا
رنسانس در سال‌های ۱۳۰۰ از ایتالیا آغاز شد و در عرض سه قرن در سراسر اروپا انتشار یافت. به ندرت در دوره‌ای چنین کوتاه از نظر تاریخی، رخدادهای متعددی به وقوع می‌پیوندد. حال آنکه این قرن‌ها سرشار از تغییرات اساسی و فعالیت‌های بزرگ است. جهان امروزی نتیجه همین فعالیت هاست، زیرا رنسانس پایه‌های اقتصادی، سیاسی، هنری و علمی تمدن‌های کنونی غرب را بنا نهاد. تاریخ مکتوب
در حالی که تاریخ مکتوب با اختراع نوشتن آغاز می شود، با گذشت زمان، روش های جدیدی برای ضبط تاریخ همراه با پیشرفت تکنولوژی همراه بوده است. حالا می توان تاریخ را از طریق عکاسی ، ضبط صدا و ضبط ویدئو ثبت کرد. اخیراً آرشیوهای اینترنتی کپی صفحات وب را ذخیره کرده اند و تاریخچه اینترنت را مستند کرده اند. روش های دیگر جمع آوری اطلاعات تاریخی همچنین تغییر در فناوری را همراهی می کنند؛ برای مثال، از حداقل ابتدای قرن بیستم، تلاش برای حفظ تاریخ شفاهی با ثبت کردن این نوع تاریخ، شروع شده است. تا دهه ۱۹۹۰ این کار با استفاده از روش های ضبط آنالوگ مانند کاست ها و نوارهای مغناطیسی انجام می شد. با رواج فناوری های جدید، در حال حاضر امکان ضبط دیجیتال فراهم شده است. با این وجود، ضبط و تفسیر تاریخی اغلب به شدت بر روی سوابق نوشته شده (مکتوب) تاکید دارد، زیرا بیشتر آثار تاریخی به صورت مکتوب هستند و نیز به دلیل این که مورخین برای ارتباط و تحقیق از منابع مکتوب استفاده می شوند. تاریخ باستان
تاریخ اتروسکها را می‌توان با توجه به بررسی مکانهای دفن مصنوعات و نوشته‌ها، به‌طور دقیق ردیابی کرد. فرهنگ اتروسکها که به‌طور مشخص در ایتالیا در حدود ۹۰۰ سال قبل از میلاد تقریباً با فرهنگ عصر آهن ویلانووان توسعه یافته‌است، به عنوان قدیمی‌ترین مرحله تمدن اتروسک شناخته می‌شود.سپس این تمدن در قرن هفتم قبل میلاد جای خود را به یک فرهنگ به‌طور فزاینده جهت گیر داد که تحت تأثیر بازرگانان یونانی و همسایگان یونانی در مگنا گراشیا، تمدن یونانی جنوب ایتالیا بود، که توسط حدود ۱۳۰۰۰ کتیبه با الفبا مشابه الفبای یونانی ایوبو اثبات شده‌است، زبان اتروسک‌ها در زمره ربان‌های هندو اروپایی قرار می‌گرفت. مقبره‌های دفن شده، که بعضی از آنها به گونه ای افسانه وار تزئین شده بودند، ایده یک دولت اشرافی را با ساختارهای متمرکز قدرت با حفظ نظم و ساخت کارهای عمومی مانند شبکه‌های آبیاری، جاده‌ها و سیستم‌های دفاعی شهر گسترش می‌دهند. گاه‌شماری
رویدادنگاری دو بخش دارد: یکی شناسایی زمان پیدایش یک پدیده تاریخی است که به دانش باستان‌شناسی وابسته است و بخش دوم، دربرگیرنده جانمایی رخدادها در زمان دقیق آنهاست که این بخش، بیشتر به تاریخ مربوط است. رویدادنگاری نباید با واژهٔ کرونومتری که بخشی از علم فیزیک است اشتباه شود. رویدادنگاری به معنی علم جانمایی و جایگذاری پدیده های تاریخی در زمان، بخشی از دانش تاریخ است. فردوسی
کهن‌ترین این پیشگفتارهاست که به فرمان ابومنصور محمد بن عبدالرزاق و به‌دست ابومنصور مَعمَری وزیر او، به سال ۳۴۶ ه‍.ق گرد آمده‌است. هرچند تدوین این اثر پیش از سرایش "شاهنامه" است، اما پس از آن در آغاز دست‌نویس‌های کهن "شاهنامه" آورده شد. اهمیت این پیشگفتار در شناساندن منابع فردوسی برای سرایش "شاهنامه" و هم‌چنین بی‌اعتبار کردن افسانه‌های پیشگفتارهای پسین است. این دست‌نویس یکی از کهن‌ترین و معتبرترین دستنویس‌های به‌جای‌مانده از "شاهنامه" است و پیشگفتار آن، دومین از دیدگاه کهن‌بودن است. تاریخ نگارش دست‌نویس دویست سال پس از سرایش "شاهنامه" به سال ۶۱۴ ه‍.ق است. این دست‌نویس در کتابخانهٔ ملی فلورانس نگه‌داری می‌شود. این نسخه را در سال ۱۹۷۷، آنجِلُو پیِه‌مونْتْزه در طی فعالیت‌های پژوهشی و بایگانی کتاب‌های دست‌نویس زبان پارسی در کتابخانه‌های ایتالیا شناسایی کرد. این پیشگفتار افتادگی‌های بسیار دارد و آنچه بازمانده‌است کمتر از نیمِ متن کامل پیشگفتار است. متن کامل پیشگفتار در نسخه‌ای نگاشته‌شده در ۹۰۳ ه‍.ق در دسترس است که در موزهٔ طوپقای‌سرا در استانبول نگاه‌داری می‌شود. محمد قزوینی این پیشگفتار را «مقدمهٔ اوسط» نامیده که پس از «پیشگفتار شاهنامهٔ ابومنصوری» و پیش از «پیشگفتار شاهنامهٔ بایسنقری» نوشته شده‌است. از این پیشگفتار تنها یک دست‌نویس در ایران هست که اصالت ویژه‌ای ندارد و درهم‌آمیختگی بی‌ساختاری از پیشگفتارهای پیشین و پسین در آن به چشم می‌خورد. اصالت‌نداشتن، برگرفته‌بودن بخش‌های گوناگون از پیشگفتارهای پیشین و دست‌بردن در آن‌ها و نادرستی‌های فراوان در این دست‌نویس، تعیین تاریخ دقیق نگارش آن را خدشه‌دار کرده‌است. اما با نگرش به زبان و شیوهٔ نگارش می‌توان گمان کرد که تازه‌تر از سدهٔ هشتم ه‍.ق نیست. معراج‌نامه (نگارگری)
معراج‌نامه به نگارگری‌های ایرانی گفته می‌شود که معراج (سفر محمد از مسجدالاقصی به آسمان) را به تصویر کشیده‌اند. دوره رواج معراج‌نامه از ایلخانان آغاز شد و به دوران قاجاریان ختم شد. قدیمی‌ترین معراج‌نامه موجود، در کتاب جامع‌التواریخ رشیدالدین فضل‌الله همدانی به قرن هشتم هجری یافت می‌شود. معراج‌نامه میرحیدر اهمیت زیادی در مطالعه مکتب هرات قرن نهم هجری دارد. تیتوس لیویوس
در نیمه دوم سده یکم پیش از میلاد بازار نثر همچون شعر رواج نداشت با اینحال شخصی به نام تیتوس لیویوس (۵۹ ق.م) دست به کار نوشتن تاریخ از ۷۵۳ پیش از میلاد تا سال ۹ پیش از میلاد شد و چهل سال از عمر خویش را بر سر تألیف ۱۴۲ جلد کتاب تاریخ به نام «از پیدایش روم» گذارد و از این مجموعه بزرگ فقط ۳۵ جلد به جا مانده‌است. تاریخ نقاشی
تاریخ نقاشی نمایانگر سنتی مداوم است، اگرچه دوره ای مختل می‌شود، از دوران باستان. در سراسر فرهنگ‌ها و قاره‌ها و هزاره‌ها، تاریخ نقاشی رودخانه ای خلاق است که تا قرن ۲۱ ادامه دارد. تا اوایل قرن ۲۰ اساساً به نقوش بازنمایی، مذهبی و کلاسیک متکی بود، پس از آن زمان رویکردهای کاملاً انتزاعی و مفهومی مورد پسند قرار گرفتند. نگارگری ارمنی
نخستین نمونه‌های آثار بجا مانده مربوط به دوران طلایی هنر و ادبیات ارمنی بوده و تاریخ آن به سده ۵ میلادی بازمی‌گردد. اولین نسخ دستنوشته به دلیل تزیینات با شکوه خود در هنر ارمنی اهمیت و جایگاه خاصی می‌یابند و قدرت جهانشمولی زبان هنری را بر بینندگان می‌نمایانند. برجسته‌ترین هنرمند مینیاتور ارمنی توروس روسلین در سده ۱۳ زیسته است. شاهنامه
۲ اسفندماه ۱۳۸۸ پایان هزارهٔ سرایش "شاهنامه" بود. جشن جهانی هزارهٔ "شاهنامه"، با بودن نمایندهٔ ۱۹۲ کشور وابسته به یونسکو در پاریس، فرانسه در بنای این نهاد جهانی با همکاری بنیاد فردوسی برگزار شد. هم‌چنین، آیین بزرگداشت هزارهٔ "شاهنامه" در کشورهای گوناگون به بهانهٔ ثبت آن در یونسکو ازجمله برلین، آلمان برگزار شد. اکنون کهن‌ترین شاهنامه دستنویس موجود شاهنامه فلورانس ۶۱۴ هجری می‌باشد. تاریخ‌نگاری علم
علم مانند هر معرفت بشری، واجد تحولات و فراز و فرودهای فراوانی است. پس علم، بسان تمام معارف بشری، تاریخی دارد و لذا نیازمند تاریخ‌نگاری است. اما تاریخ‌نگاری علم استانداردها و قواعد روش شناختی خاصی دارد که مورخ علم برای نگارشِ یک تاریخِ علمِ «نزدیک به واقع» و معتبر، لاجرم باید خود را بدانها متعهد بداند. در اینجا بحث را حول سه محور اصلی مطرح می‌کنیم: تاریخ
منظور از تاریخ (۱)، مجموعهٔ رخدادهای فرهنگی، طبیعی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و رویدادهایی است که در گذشته و در زمان و مکان زندگی انسان‌ها و در رابطه با آن‌ها رخ داده‌است. این رویدادها شامل اموری می‌شود از قبیل کردارها و دستاوردهای مادی و معنوی بشر و هرآنچه که گفته، اندیشیده و عمل کرده‌است. تاریخ (۲) معرفتی ناظر به وقایع جزئی و درک پدیده‌های ذکرشده‌است که در ذهن تاریخ‌نگار شکل می‌گیرد و از نوع معرفت درجه یک است. به عبارت دیگر، رویداد (تاریخ)، موقعیتی هستی‌شناختی دارد و تأویل و فهم از رویداد (علم تاریخ) دارای موقعیتی شناخت‌شناختی است. ویلیام هنری والش تاریخ (۲) را بازگو کردن کلیهٔ اعمال گذشتهٔ انسان می‌داند، به‌گونه‌ای که نه‌تنها در جریان وقایع قرار می‌گیریم، بلکه علت وقوع آن حوادث را نیز بازمی‌شناسیم. به عبارت دیگر، هدف تاریخ علاوه بر اینکه معرفت به افراد انسان است، آگاهی به روابط اجتماعی او در گذشت روزگار نیز هست. منظور از «اجتماعی» در واقع کل اموری است که در حیات آدمی مؤثر است، نظیر امور اقتصادی، مذهبی، سیاسی، هنری، حقوقی، نظامی و علمی. پژوهشگرانی که دربارهٔ تاریخ می‌نویسند، تاریخ‌نگار نامیده می‌شوند. هرچند غالباً این رشتهٔ مطالعاتی را در زیرگروهی از علوم انسانی یا علوم اجتماعی قرار داده‌اند، با این حال می‌توان آن را به عنوان پلی بین این دو شاخه تلقی کرد؛ زیرا روش‌های مطالعاتی مختلف آن از هر دو شاخه وام گرفته شده‌اند. تاریخ به عنوان یک رشتهٔ مطالعاتی دارای شاخه‌ها و گرایش‌های جانبی زیادی است. سامری‌گرایی
هم‌چنین، تاریخ‌نگاری سامری آدلر، یا تاریخ‌نگاری جدید، که گمان می‌رود در قرن هژدهم با استفاده از تاریخ‌نگاری قدیم به‌عنوان منابع نوشته شده‌است، بیان می‌کند: تاریخ نقاشی
تاریخچه نقاشی و ابزارهای آن به دوره انسان‌های ما قبل تاریخ و گستردگی فرهنگها بازمی‌گردد. تاریخچه نقاشی نشان دهنده یک پیوستگی، اگرچه شکسته شده در عهد عتیق است. در میان فرهنگ‌ها و پراکندگی قاره‌ها، تاریخچه نقاشی یک رودخانه با قدرت در حال پیشرفت است که به سوی قرن ۲۱ ادامه یافته. نقاشی دنیا بر پایه هنر ایران است. تاریخ
تاریخ‌نگاری، به عنوان اصطلاحی خاص، به معنی وصف و ثبت وجوه گوناگون حیات و احوال انسان در عرصهٔ سیاست و اجتماع است. بنا به تعریفی دیگر، تاریخِ تاریخ و نمود تاریخ و نشانه‌شناسی است که چگونگی بدست آمدن یا انتقال دانش گذشته را در نظر می‌گیرد. تاریخ قرآن
تاریخ قرآن یکی از شاخه‌های علوم قرآنی است که در آن تاریخ نزول و ثبت و جمع آوری قرآن از آغاز وحی تا سیر هزار و چهارصد ساله کتابت و طبع آن در دوران معاصر بررسی می شود و اصطلاح نسبتاً جدیدی است که از سوی اسلام‌شناسان و قرآن‌شناسان غربی وضع شده‌است و پیش از قرن حاضر و در آثار گذشتگانی نظیر البرهان فی علوم القرآن اثر بدرالدین زرکشی و الاتقان فی علوم القرآن نوشته جلال‌الدین سیوطی به چنین اصطلاحی برنمی‌خوریم. تاریخچه آمار
آمار و آمارگیری و سرشماری از دیر باز در کشورهای مختلف جهان سابقه داشته و عموماً به منظور جمع‌آوری اطلاعات در زمینه امور مالیاتی و نظامی استفاده شده‌است. واژه آمار ریشه در تاریخ زبان و فرهنگ کهن ایرانی دارد و قدمت آن به زمان هخامنشیان می‌رسد. در زمان هخامنشیان آمار و آمارگیری و سرشماری از جهات مختلف مورد توجه بوده و مکرراً برای تعیین تعداد نفوس و میزان محصولات کشاورزی انجام شده‌است. تاریخ نگارش
تاریخ نگارش یا تاریخ خط بیانگر کهنترین پیشرفت‌ها در راه ثبت زبان با استفاده از حروف یا دیگر نشانه‌ها و بررسی این پیشرفت‌ها است. در اینجا منظور از خط سامانه نگارشی ابتدایی نیست، بلکه مجموعه‌ای از نمادهاست که در آنها واژگان، عبارات دستوری و وندها قابل تفکیک باشند. یکی از نخستین نمونه‌های خط نگارشی، خط میخی می‌باشد. غارنگاره
غارنگاره یا نقاشی غار گونه‌ای نقاشی بر روی دیوارهای غار است که در دوران پیشاتاریخ مرسوم بوده. قدیمی‌ترین نقاشی‌هایی از این دست در اروپا قدمتی ۳۲٬۰۰۰ ساله دارند و مربوط به فرهنگ اوریگنشن هستند. منظور اصلی از کشیدن غارنگاره‌های دوران پارینه‌سنگی نامشخص است. شواهد نشان می‌دهند که آن‌ها تنها نوعی تزئین محل زندگی در غار نبوده‌اند چرا که غارهایی که این نقاشی‌ها در آن‌ها یافت شده‌اند، محل زندگی انسان نبوده‌اند. این نگاره‌ها همچنین بیشتر در مناطقی از غارها کشیده شده‌اند که دسترسی به آن‌ها آسان نبوده است. بعضی نگره‌ها این نقاشی‌ها را مرتبط با آداب آیینی یا مذهبی می‌دانند حال آنکه دیگر نگره‌ها آن‌ها را روشی برای برقراری ارتباط می‌شناسند. آغاز نگارش
آغاز نگارش دوره‌ای از زندگی انسان است که در آن انسان برای نخستین بار اقدام به نوشتن بر روی لوحه‌های گلی نمود. تاریخ‌نگاری صدر اسلام
بنا به گزارش‌های موجود، نخستین فعالیت منسجم، فشرده و سراسری (دربرگیرنده حوادث و وقایع رخ‌داده در سرتاسر حیات پیامبر عرب؛ از ابتدا تا انتهای آن) در ارتباط با نگارش سیره و سرگذشت پیامبر اسلام، متعلق است به فردی به نام محمد بن اسحاق؛ که گفته می‌شود عبدالملک بن هشام حمیری بعدها آن را تهذیب، تلخیص، ویرایش و دستکاری و جرح و تعدیل کرده و اثر یاد شده را دیگر بار در شکل و قالبی نسبتاً متفاوت عرضه داشته‌است. سیره ابن اسحاق مفقود شده و ما تنها از طریق سیره نوشته ابن هشام از محتویات و مطالب عمده و چهارچوب و استخوان‌بندی کلی آن اطلاع داریم. تاریخ زمین
تاریخچهٔ زمین توصیف مهم‌ترین وقایع و مراحل اساسی در توسعهٔ سیارهٔ زمین از شکل‌گیری خود تا به امروز است. تقریباً تمام شاخه‌های علوم طبیعی به درک درستی از رویدادهای مهم از گذشتهٔ زمین کمک کرده‌است. سن زمین در حدود یک‌سوم از عمر جهان است. زمین حدود ۴٫۵۴ میلیارد سال پیش از اتحاد سحابیهای خورشیدی شکل گرفته‌است. تاریخ‌نگاری قرآن
در سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۱۹، دو مجموعهٔ گروهی در بابِ قرآن به نام‌های «فرهنگ قرآن (Le dictionnaire du Coran)» و «قرآن تاریخ‌نگاران (Le Coran des historiens)»، با شرکت ده‌ها نفر از پژوهشگران در سراسر دنیا منتشر شد. مجموعه دوم، یعنی «تاریخِ مورخین»، زیر نظر امیرمعزّی و گیوم دی، تلاشی برای برنهاد(سنتز) میان تمامی پژوهش‌های صورت گرفته در گذشته‌است که با مشارکت ۳۰ پژوهشگر و متخصص در علومِ مختلف قرآنی، در بیش از ۴۰۰۰ صفحه منتشر شده‌است؛ اثری که کامل‌ترین نوشته تاریخی-انتقادی در موردِ وجوهِ مختلف قرآن به همراه تفسیر کامل سوره‌های آن، خوانده می‌شود. امیرمعزی مدیر این پروژه در مورد نگاه تاریخ‌نگاران می‌گوید: «در حقیقت، قرآن یک متن پیچیده و مرکب، در عین حال ادبی، مذهبی و تاریخی است که متونی از انواع و سبک‌های بسیار مختلف (توصیه‌های مذهبی، احکام قانونی، پیشگویی‌ها، دعاها و غیره) را گرد هم می‌آورد؛ متونی که قدمت آنها عمدتاً مربوط به قرن ۶ و ۷ میلادی هستند. این مجموعه احتمالاً چندین نویسنده دارد که گفته‌های پیامبر را گزارش کردند، اما چیزهای دیگری را نیز از آن حذف و به آن اضافه کرده‌اند.» او در مورد محمد نیز می‌گوید که اگرچه نقاط مبهم بسیاری در تاریخِ زندگی محمد وجود دارد، اما شکی در موردِ وجودِ تاریخی او نیست و از نظر بسیاری از تاریخ نگاران، محمد حداقل مولف(auteur) ۳۰ الی ۳۵ سورهٔ پایانی قرآن است؛ سوره‌هایی که وجه آخرالزمانی دارند. مبدأ تاریخ
در گاه‌نگاری، مبدأ تاریخ به یک نقطهٔ مشخص از زمان اشاره دارد که معمولاً با حادثه‌ای مهم همراه است و آغازگر عصری نوین است. محاسبات زمان بر اساس مبدأ تاریخ انجام می‌شوند. به عنوان نمونه میلاد مسیح یک مبدأ تاریخی به شمار می‌آید و سال‌های پس از آن را عصر مسیحیت می‌نامند. میمند (شهربابک)
بررسی سنگ نگاره‌ها در جهان جزو رشته‌های مهم باستان‌شناسی محسوب می‌شود که در کشورهایی نظیر استرالیا و کشورهای اروپایی طی چندین سال گذشته مطالعات ویژه‌ای را در این زمینه در محوطه‌های مختلف انجام داده‌اند. در بخش‌های مختلف کشور ایران به خصوص در مناطق کوهستانی سنگ نگاره‌های بسیار زیادی شناسایی شده که تاکنون به علت نبود امکانات و تخصص‌های ویژه تحقیقات گسترده‌ای در این زمینه انجام نگرفته‌است. لورواگوران باستان‌شناس ایتالیایی با توجه به سنگ نگاره‌های یافته شده قدمتی در حدود ۶ تا ۱۲ هزار سال برای تمدن میمند پیش‌بینی کرده‌است. بررسی تاریخ جهان
بررسی تاریخ جهان نام مجموعهٔ ۱۲ جلدی تاریخ‌نگاری است که توسط آرنولد جی. توینبی، نویسنده و تاریخ‌دان اهل انگلستان نوشته شده‌است. نگارش این کتاب در سال ۱۹۶۱ پایان یافت. این مجموعه از آثار مشهور تاریخی ادبی جهان است. تاریخ مکتوب
تاریخ ثبت شده یا تاریخ مکتوب یا تاریخ نوشته شده ، یک روایت تاریخی است که براساس یک پیشینه مکتوب یا سایر مدارک مستند، گردآوری شده است. تاریخ مکتوب با دیگر روایات مربوط به گذشته، مانند سنت های اساطیری ، تاریخ شفاهی و یا تاریخ باستان شناسی تفاوت دارد. در بررسی عمومی تاریخ جهان، تاریخ مکتوب با گزارش های موجود از تاریخ دنیای باستانی در حدود هزاره چهارم پیش از میلاد آغاز می شود و با تاریخ نوشتن همخوانی دارد. به دلیل استفاده محدود از مدارک نوشتاری، تاریخ مکتوب برای برخی از مناطق جغرافیایی یا فرهنگ ها محدود به یک دوره نسبتاً کوتاه معاصر است. در گذشته همه اطلاعات تاریخی ثبت و ضبط نمی شده و گاه مواردی مانند تاثیرات بلایای طبیعی یا اسامی افراد ثبت نمی‌شدند. به همین دلیل، پیشینه مکتوب در حوزه های مختلف یکدست نیست. کاغذ
سابقهٔ نوشتن به هزاران سال قبل می‌رسد و بشر در آغاز تمدن و ابداع خط از گل رس لوحه‌هایی می‌ساخت و برای نوشتن مطالب خود استفاده می‌کرد؛ این الواح با حرارت آفتاب خشک می‌شد یا با آتش می‌پخته‌ است. تاریخچه آمار
تاریخچه آمار به حدود ۴۰۰۰ سال قبل، در ابتدای شکل‌گیری تدریجی تمدن بشری بازمی‌گردد. بابلی‌ها و مصری‌ها با سرشماری‌هایی دربارهٔ زاد و ولد و دارایی‌های افراد تحت سلطه خود، علم آمار را بنا نهادند و بعدها توسط امپراتوری‌های ایران، روم و همچنین در یونان باستان، روش‌هایی برای جمع‌آوری و تنظیم داده‌ها ابداع شد؛ با این حال ویلیام پتی در قرن هفدهم اولین کسی بود که از روش‌های آماری برای تجزیه و تحلیل داده هااستفاده کرد و به نوعی پایه‌گذار دانش نوین آمار شد. آینه
کهن‌ترین نشانه‌های آینه مربوط به ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد است که در نواحی آناتولی (در ترکیه امروزی) یافت شده‌است. پس از آن در ۴۰۰۰ پ.م. می‌توان تمدن‌های میانرودان را نام برد. در مصر باستان کهن‌ترین نشانه از آینه به حدود ۳۰۰۰ پ.م. بازمی‌گردد. نمونه‌ای دیگر از وجود آینه به حدود ۳۰۰۰ سال پیش در ایران می‌رسد که در زمان هخامنشیان بوده‌است، آن‌ها با صیقل دادن سنگها و فلزات، آن‌ها را به آینه‌هایی شفاف تبدیل می‌کردند که آثار آن در تالار آینهٔ تخت جمشید باقی مانده‌است. آینه‌های صیقل شده در آمریکای جنوبی و مرکزی به ۲۰۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد. در چین آینه‌های برنجی به ۲۰۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد. آینه‌های روکش شده از فلز در صیدای لبنان در سدهٔ یکم پس از میلاد یافت شده‌است. آینه‌های شیشه‌ای با روکشی از ورقهٔ طلا در نوشته‌های پلینی مهتر در کتاب «تاریخ طبیعی (پلینی)» در سال ۷۷ پس از میلاد نوشته شده‌است. جغرافیای اقتصادی
تاریخچه جغرافیای اقتصادی تحت تأثیر دیدگاه‌های مختلفی به‌ویژه دیدگاه‌های علم اقتصاد و جغرافیا بوده‌است. قدیمی‌ترین متون درباره جغرافیا را می‌توان به استرابون جغرافی‌دان یونانی نسبت داد که حدود ۲۰۰۰ سال پیش نوشته شده‌است. هم‌زمان با توسعه دانش نقشه‌نگاری، جغرافی‌دانان بسیاری از جنبه‌های دانش جغرافیا را گسترش دادند. در سده‌های اخیر نقشه‌های تولید شده توسط کشورهای اروپایی موقعیت منابع و معادن سرزمین‌های واقع در قاره‌های آمریکا، آفریقا و آسیا را مشخص نمود. نخستین سفرنامه‌ها دارای توصیفات گوناگونی از مردم بومی، آب و هوا، مناظر و چشم‌اندازها و تولیدات مناطق مختلف بود. این کار باعث تشویق الگوهای توسعه تجارت قاره‌ای شد و عصر مرکانتیلیسم را هدایت و رهبری نمود. تاریخ‌نگاری هلنی
تا پیش از سدهٔ پنجم پیش از میلاد، از نظر تاریخ‌نگاری و ثبت وقایع، یونانیان فقط اشعار حماسی و سرودهای اساطیری را می‌شناختند و با نگارش وقایع و رویدادها، سالنامهٔ حوادث و جدول وقایع آشنا نبودند و اساساً در این دوره یونانیان خط نداشتند. ظاهراً نخستین فردی که به بررسی انتقادی تاریخ یونان پرداخت و سعی کرد تاریخ را از اسطوره جدا کند، هکاته بود. وی در کتابی تحت عنوان "شجره‌نامه‌ها"، سرگذشت خدایان و قهرمانان یونان را به ترتیب تاریخ توضیح داده‌است. هرچند او در این اثر نسل خود را بعد از ۱۶ نسل به یک موجود خداگونه می‌رساند، اما سعی داشته روایتی واقع‌بینانه از اساطیر ارائه دهد. تاریخ‌نگاری کلاسیک
تا پیش از سدهٔ پنجم پیش از میلاد، از نظر تاریخ‌نگاری و ثبت وقایع، یونانیان فقط اشعار حماسی و سرودهای اساطیری را می‌شناختند و با نگارش وقایع و رویدادها، سالنامهٔ حوادث و جدول وقایع آشنا نبودند و اساساً در این دوره یونانیان خط نداشتند.ظاهراً نخستین فردی که به بررسی انتقادی تاریخ یونان پرداخت و سعی کرد تاریخ را از اسطوره جدا کند، هکاته بود. وی در کتابی تحت عنوان "شجره‌نامه‌ها"، سرگذشت خدایان و قهرمانان یونان را به ترتیب تاریخ توضیح داده است. هرچند او در این اثر نسل خود را بعد از ۱۶ نسل به یک موجود خداگونه می‌رساند، اما سعی داشته روایتی واقع‌بینانه از اساطیر ارائه دهد. شاهنامه
هنرمندان مکتب شیراز در دورهٔ نخست در سدهٔ هشتم هجری، با نگه‌داشتن سنت نگارگری ایرانی، توجه ویژه‌ای به شاهنامه نشان دادند. پژوهشگران، میان سال‌های ۷۳۰ تا ۷۵۱ هجری، از حدود هشت نسخهٔ نگاره‌دار شاهنامه یاد می‌کنند که در شیراز نگارگری شده‌اند که برخی از آن‌ها به سبب اندازه‌های کوچک به شاهنامه‌های کوچک معروف هستند؛ کهن‌ترین نسخهٔ نگاره‌دار از مجموعهٔ شاهنامه‌های کوچک با ۹۲ نگاره، مربوط به سال ۷۳۱ هجری است که در موزهٔ توپقاپوسرای ترکیه نگه‌داری می‌شود. نگارش نسخهٔ دیگر در سال ۷۳۳ هجری پایان یافته‌است و در کتابخانهٔ ملی روسیه در سن‌پترزبورگ (لنینگراد) نگه‌داری می‌شود. این نسخه ۴۹ نگاره دارد. نسخهٔ دیگر این مجموعه که به شاهنامه قوام‌الدین حسن وزیر نیز شناخته می‌شود، به تاریخ ۷۴۱ هجری به دست حسن بن محمد الموصلی خوشنویسی شده‌است و دربردارندهٔ ۱۴۰ نگاره است. نگارش چهارمین شاهنامه با ۱۰۸ نگاره در سال ۷۵۳ هجری به پایان رسیده‌است. تاریخ باستان
تاریخ باستان تمام سرزمین‌ها و کشورهای دارای اسکان بشر را در دوره ۳۰۰۰ قبل از میلاد - ۵۰۰ میلادی شامل می‌شود. سیر زمانی دین
دین سازه‌ای از تجربه بشر در طول تاریخ بوده است، از پیش از تاریخ تا زمان‌های امروزی. حجم عمده تجربه دینی بشر از تاریخ مکتوب پیش تر می زند. تاریخ مکتوب (عصر کتابت اسلوب دار) فقط ۵۰۰۰ سال سن دارد. فقدان رکوردهای مکتوب منجر به این می شود که بیش تر دانش دین پیشا تاریخی از رکوردهای باستان شناختی و دیگر منابع غیر مستقیم، و از حدسیات مشتق شده باشد. بیش تر دین پیشا تاریخی موضوع مباحثه پی در پی است. تاریخ باستان
در دوران‌های گذشته تعداد کمی از افراد توانایی نوشتن تاریخ را داشتند، زیرا سواد تقریباً در هیچ فرهنگی تا مدتها پس از پایان تاریخ باستان گسترش نیافته بود.اولین اندیشه منظم و تاریخ منظوم در یونان باستان ظهور کرد، و از هرودوت هالیکارناسوس (۴۸۴ - حدود ۴۲۵ قبل از میلاد) آغاز گردید. توسیدید در گزارش خود از جنگ بین آتن و اسپارت، علیت الهی را تا حد زیادی از بین برد، ایجاد یک عنصر خردگرا و عقل گرایانه که مقدمه ای برای نوشته‌های بعدی غربی است. وی همچنین اولین کسی بود که بین علت و منشأ فوری یک واقعه تفاوت قائل شد. فهرست نقشه‌بردارها
اهمیت نقشه نگاری. نقشه نگاری تاریخی کهن دارد از نقشه نگاران نقشه‌های کهن اطلاع چندانی در دست نیست. نقشه‌های نخستین تصوراتی بوده‌است که از عصر آهن تا پایان دوره قرون وسطی (سده‌های میانه) و عصر اکتشاف، نوآوری و ظهور جغرافیای مدرن را در بر می‌گیرد. نقشه‌ها در دوره نخست دوره نگرش بسیار بسیط انسان را نشان می‌دهد. نقشه بابلیون قدیمی‌ترین نقشه است که تصور بسیط مردم را از جهان نشان می‌دهد بعدها در نقشه‌های جهان دنیا به هفت دریا و هفت اقلیم کاچ (تقسیم) شده‌است؛ که دریای پارس و سرزمین پارس یکی از هفت اقلیم است. بر اساس کتاب اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان، جغرافیا و نقشه نگاری از قدیمی‌ترین علوم کاربردی جهان است و نام ایران یا پرشیا و نام خلیج فارس یکی از اندک نام‌های مکانی است که در همه نقشه‌های جهان می‌توان آنرا در درازای زمان به‌طور مستمر یافت. بیشتر از سیصد نقشه نگار از ابتدای تاریخ نگارش نقشه تا ۱۹۶۰ از خلیج فارس و معادلهای آن در نقشه‌های جغرافیایی خود نام برده‌اند که مهمترین آنها را در فهرست زیر می‌توان نام برد.[[پرونده:USPostRoadMap1804.jpg|چپ|بندانگشتی|نقشه مسیر پستی آبراهام بردلی در ایالات متحده آمریکا در سال ۱۸۰۴]] [[پرونده:Monmouthshire_Hundreds.jpg|چپ|بندانگشتی|260x260پیکسل|نقشه Moule از صدها Monmouthshire , c. 1831]] [[پرونده:Russian_Empire_Map.jpg|بندانگشتی|200x200پیکسل|نقشه ای از امپراتوری روسیه در سال ۱۹۱۲ توسط یولی شوکالسکی]] ادبیات
یکی از کهن‌ترین آثار ادبی شناخته شده در جهان، حماسهٔ گیلگمش است. بسیاری از پژوهش‌گران، گیلگمش را نخستین حماسهٔ بشری می‌دانند. این اثر ادبی که تاریخ نگارش آن را سال ۲۷۰۰ پیش از میلاد می‌دانند موضوعاتی چون قهرمانی، دوستی، شکست و جستجو به دنبال زندگی ابدی را شامل می‌شود. در هر دورهٔ تاریخی یکی از گونه‌های ادبیات برجسته می‌شود. نخستین آثار ادبی بیشتر دارای جنبه‌های پیدا و پنهان مذهبی‌اند و ریشهٔ تعلیمی نیز همین منابع هستند. سرشت نامتعارف آثار رمانتیک پس از قرون وسطی رشد پیدا کرد؛ در حالی که عصر روشنگری باعث بروز حماسه‌های ملی و آثار فلسفی شد. رمانتیسم بر ادبیات عامیانه و مسائل عاطفی تأکید می‌کرد و به این گونه بود که در سده ۱۹ میلادی راه را برای ظهور رئالیسم و ناتورالیسم که در پی کشف مصادیق واقعیت بودند باز کرد. سده ۲۰ میلادی نیاز به سمبولیسم یا بینش روانی در توصیف و توسعه شخصیت را با خود آورد. تاریخ
تاریخ‌نگار داده‌ها و اطلاعات مربوط به رویدادهای گذشته را کشف، جمع‌آوری و سازماندهی می‌کنند. در فهرست تاریخ‌نگاران، می‌توان تاریخ‌نگاران را بر اساس دوره‌هایی که دربارهٔ آن می‌نوشتند، تقسیم‌بندی کرد. سالنامه‌نویسان و وقایع‌نامه‌نویسان نیز که امروزه تاریخ‌نگار دانسته نمی‌شوند، در این فهرست ذکر شده‌اند. ورزش شنا
شواهد نشان می‌دهند که قدمت شنا و شنا کردن به ۲۶۰۰ سال قبل از میلاد در تمدن مصر و بعد از آن در تمدن‌های مادها، آشور و یونان و روم باستان بازمی‌گردد. آنچه از گذشته آموزش شنا می‌دانیم بر اساس یافته‌هایی است که از «حروف تصویری» هیروگلیف مصریان به دست آورده‌ایم. یونانی‌های باستان و رومی‌ها شنا را جزو برنامه‌های مهم آموزش نظامی خود قرار داده بودند، و مانند الفبا یکی از موارد درسی در آموزش مردان بوده‌است. شنا در شرق به قرن اول قبل از میلاد بازمی‌گردد. ژاپن جایی است که شواهد و مدارکی از مسابقات شنا در آن وجود دارد. در قرن هفدهم به دستور رسمی حکومتی شنا به صورت اجباری در مدارس تدریس می‌شد. تاریخ باستان
تاریخ باستان به عنوان یک اصطلاح مجموع حوادثی است که به گذشته اشاره دارد. این عبارت ممکن است برای اشاره به دوره زمانی استفاده شود. تقریبا تاریخ باستان از ابتدای شروع نوشتن و ثبت تاریخ و وقایع توسط بشر و گسترش آن تا تاریخ پس از کلاسیک را شامل می‌شود. تاریخ‌نگاری کلاسیک
تاریخ‌نگاری کلاسیک شرح و ثبت وقایع تاریخی بدون نقد و بررسی و مداقه می‌باشد. تاریخ‌نگاری کلاسیک دارای شاخص‌هایی می‌باشد که آن را از سایر تاریخ‌نگاری‌ها متمایز می‌کند این شاخصه‌ها عبارت اند از: تقدیرگرایی، سنت گرایی، سلطنت طلبی، دین سالاری تملق گویی و چاپلوسی سبک نگارشی تاریخ‌نگاری کلاسیک ادبیات محور است؛ تاریخ نویسان کلاسیک عموماً اثر خود را از کلمات پیچیده و آرایه ادبی پر می‌کنند تا میزان باسوادی خود را به دیگران نشان دهند و نزد طبقه آریستوکرات از شأن و مرتبه بالایی برخوردار گردند. تاریخ گاه‌شماری
از حدود ۴ هزار سال قبل نشانه‌هایی از استفاده از ابزار برای سنجش زمان مشاهده شده‌است. در مصر - ایران - عراق - هند و تمدن‌های قدیم ابزارهایی پیدا شده که باستان شناسان می‌گویند برای سنجش زمان بوده‌است. اما بنظر بیشتر پژوهشگران این ابزارها برای سنجش زمان نبوده بلکه بیشتر جنبه مذهبی و دینی داشته‌است. ساعت وسیله‌ای برای اندازه‌گیری زمان است. ساعت با فرم نوینش (۲۴ ساعتی) از قرن پانزدهم مورد استفاده بوده و در یک قرن گذشته رواج عمومی پیدا کرده‌است. آغاز نگارش
یک صفحه متن به یک زبان خارجی که برای ما کاملاً نامفهوم است، ماهیت این فرایند را یادآور می‌شود. یک نوشته منسوخ مانند هیروگلیف‌های مصری یا خط میخی خاورمیانه باستان برای ما چیزی چون اشکال بی‌معنی است. کاتبان باستان در ۴۰۰۰ یا ۵۰۰۰ سال قبل، به چه طریق نوشتن را اختراع کردند؟ چطور نمادها را جایگزین سخن یا افکار خود نمودند؟ ما چگونه این نمادها را پس از قرن‌ها سکوت رمزگشایی کرده یا سعی داریم معنی آن‌ها را دریابیم؟ آیا سیستم‌های نوشتار کنونی با نوشته‌های باستانی کاملاً تفاوت دارند؟ در مورد نوشته‌های چینی و ژاپنی چطور؟ آیا آن‌ها نیز مانند هیروگلیف‌های مصری هستند؟ آیا هیروگلیف بر الفبا مزیت دارد؟ کاتبان اولیه چه کسانی بودند و چگونه اطلاعات، عقاید و احساسات را ثبت می‌کردند؟ تاریخ دانش
تاریخ علم دانشی است در راستای بررسی و بیان چگونگی وقایع علمی و نیز، تبیین چرایی وقوع آن‌ها. در اینکه علم و دانش بعلت عجین بودن با نطق بشری عمری تقریباً به اندازه نوع بشر دارد شکی نیست. خاستگاه علم بشر مطابق با حضور او در هر نقطهٔ کره زمین بوده‌است. اما آنچه می‌توانیم به آن استناد کنیم مکتوباتی است که تاریخ ثبت بسیاری از وقایع علمی را از سده‌های ۶ قبل از میلاد مسیح در مناطق مصر و بابل و در میان فنیقی‌ها گزارش می‌نماید.ما به منظور نظم دهی به مطالعات تاریخی، بررسی خود را به پنج دوره اساسی پیشرفت علمی تقسیم می‌نماییم. این دوره‌ها خود به دوره‌های دیگری منقسم می‌شوند که عبارت‌اند از: تاریخ آلبانی
آلبانی دارای تمدن و فرهنگ دیرینه و کهنی است. شواهد و مدارک بی‌شمار کشف شده از دوران نوسنگی، آلات و ابزار سنگی مورد استفاده قرارگرفته که متعلق به ۱۰۰۰۰ سال تا ۱۰۰۰۰۰ سال پیش بوده‌است. شواهد استقرار فرهنگی مهمی در دوره جدید عصر حجر و دوره سوم عصر حجر که بین ۲۰۰۰ سال تا ۶۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح دلالت می‌کند. تاریخ انسان
در اروپا معمولاً سقوط امپراطوری روم (۴۷۶میلادی) به عنوان پایان دوره باستان و آغاز قرون وسطی در نظر گرفته می‌شود. هزار سال بعد، در اواسط قرن ۱۵ میلادی، اختراع یوهانس گوتنبرگ در صنعت چاپ مدرن انقلابی در ارتباطات به وجود آورد و کمک کرد تا قرون وسطی به پایان رسیده و رنسانس اروپا و انقلاب علمی پدید آیند. در قرن ۱۸، انباشت دانش و فناوری در اروپا به حدی رسید که جرقه‌های انقلاب صنعتی زده شد. دوران پیش از تاریخ یا ما قبل تاریخ از پیدایش انسان آغاز می‌شود و به پیدایش خط و نگارش که یکی از بزرگ‌ترین رویدادهای فرهنگی-اجتماعی زندگی آدمی است، منتهی می‌گردد. مدائنی
او احتمالاً ۲۰۰ کتاب نوشته‌است. ظاهراً از میان این کتابها، تنها ۲ اثر باقی مانده که یکی از آن‌ها ناقص است. اما مدائنی مورد توجه تاریخ نگاران بعدی قرار گرفته‌است و آثارش به ویژه در زمینه فتوحات، تا دوران زیادی، منتقل گردیده‌است. نه تنها این آثار، بلکه تعداد زیادی از آثار وی، چه از لحاظ وسعت محدوده (زندگی محمد، فتوحات، رخدادهای جنگهای داخلی اول و دوم، زندگی حاکمان و شورشیان و…) و چه از لحاظ تنوع (روایات کوتاه و بلند، لیست اشخاص، خطبه‌ها و…) بسیار تأثیرگذار بوده و شاید دارای سلسله مراتب نسخه‌ها (مانند آثار کوچکتری چون کتاب بزرگ روایات در مورد خلفا و آثار کاملتری چون کتاب مختصر در مورد خوارج) بوده باشند. اگر این درست باشد، اسناد این چنینی حاکی از آن است که تاریخ‌نگاری از قرن ۹ میلادی آغاز نگردیده بلکه در آن دوران به بلوغ و شکوفایی رسیده‌است. باستان‌شناسی
واژه انگلیسی archaeology از واژه یونانی arkhaiologia به معنی بحث دربارهٔ چیزهای قدیمی است. اما امروزه معنای آن تغییر کرده و به پژوهش در زمینه گذشته انسان، بر پایه بقایای مادی باقی‌مانده از او، گفته می‌شود. در یونان باستان، در سده‌های نخست پس از میلاد، اصطلاح archaeologist به گروهی از بازیگران تئاتر گفته می‌شد که بر روی صحنه با حرکات صامت افسانه‌های باستانی را بازسازی می‌کردند. واژه archaeology با مفهوم امروزی آن را در سده ۱۷ (میلادی) ژاک اُبسن، طبیب و عتیقه باز اهل لیون، دوباره احیا کرد. او واژه archaeography (باستان‌نگاری) را نیز مطرح کرد. اما این واژه مقبول مردم نیفتاد و وارد مجموعه واژگان نشد. منبع‌شناسی تاریخ صفوی
ریشه تاریخ‌نگاری صفوی به سنت تیموری هرات در نگارش تاریخ برمی‌گردد که تأثیر ثانویه‌ای هم از تاریخنگاری ترکمانان غرب ایران (قراقویونلو و آق‌قویونلو) داشته‌است.برقراری وحدت سیاسی و تمرکزگرایی صفویه که منجر به براندازی حکومت‌های محلی شد، و شکل‌گیری نوعی هویت ایرانی موجب گردید که مورخان به نگارش تاریخ‌های عمومی و سلسله ای بپردازند و نگارش تاریخ‌های محلی کاهش پیدا کرد.از ابتدای صفویه تا زمان شاه عباس اول، مهم‌ترین نوع تاریخ‌نویسی، تألیف تاریخ‌های عمومی بود، اما در دورهٔ شاه عباس، بیش‌تر تاریخ سلسله‌ای رایج شد. زیرا در دورهٔ پادشاهی شاه اسماعیل که آغاز سلسله بود و حتی دورهٔ شاه تهماسب، مورخان فقط مجال این را داشتند که تاریخ‌های عمومی بنویسند و در ضمن آن گزارشی دربارهٔ بنیان‌گذاران این سلسله بیاورند، اما در دورهٔ شاه عباس، سلسلهٔ صفوی به‌طور کامل استقرار یافته بود و مورخان نیازی نداشتند که تاریخ اسلام یا سلسله‌های پیشین را در گزارش خویش ارائه کنند. با استحکام و توسعهٔ قدرت سیاسی، مذهبی و فرهنگی صفویه، این دگرگونی در تاریخ‌نویسی نیز روی داد.تاریخ‌نگاری صفوی پس از شاه عباس به رشد خود ادامه داد.تأثیر عالم‌آرای عباسی بر تاریخ‌نگاری‌های بعدی به نحوی واضح است که مورخان پسین، مانند ولی‌قلی شاملو، نویسنده قصص الخاقانی، این کتاب را سرمشق خود قرار دادند. خود اسکندربیگ ترکمان (منشی)، نویسنده تاریخ عالم‌آرای عباسی، در این زمان شروع به نوشتن وقایع سلطنت شاه صفی تحت عنوان "ذیل تاریخ عالم آرای عباسی" کرد اما با مرگش در ۱۰۴۳ این کار ناتمام ماند. بنظر می‌رسد که در نگارش خلاصة السیر (تاریخ روزگار شاه صفی)، محمد معصوم بن خواجگی اصفهانی، خواسته‌است نسبت به اسکندربیگ روش نوشتاری ساده‌تری داشته باشد. تاریخ‌نگاری صدر اسلام
به گفته نولدکه تاریخ‌نگاری ایرانی هم از جنبهٔ روش و شیوهٔ تدوین، و هم از لحاظ محتوا و مضامین، در توجیه اندیشهٔ تاریخی و روش تاریخ‌نگاری در قلمرو اسلام تأثیری بزرگ داشت. انبوه روایات ایرانی و شیوه بیان و عرضه تاریخی آن‌ها که در آثار مورخان برجسته قرون اولیه اسلامی آمده، موید این تأثیر است. تاریخ‌نگاری علم
۱. تاریخ‌نگاری استقراگرایانه ۲. تاریخ‌نگاری قراردادگرایانه، و ۳. رویکردِ بدیلی که می توان آن را «تاریخ نگاریِ مبتنی بر رویکرد عقلانیت نقاد» نامید. (این تقسیم‌بندی وام گرفته از کتاب جوزف آگاسی (Joseph Agassi) تحت عنوان «"علم و تاریخ آن"»[۱] است) آبجو
"نوشتار اصلی تاریخچه آبجو" آبجوسازی عمری به درازای تمدن دارد. در واقع عمر آن به ۱۰٬۰۰۰ سال پ. م به زمان کاشت غلات در میان‌رودان یا عراق امروزی بازمی‌گردد. در نوشته‌های تاریخی به‌جا مانده از مصر باستان و میان‌رودان نیز به آن اشاره شده‌است. باستان شناسان بر این باورند که آبجو در شکل‌گیری تمدن‌ها تأثیر داشته‌است. نقاشی
تا سال ۲۰۱۸ اعتقاد بر این بود که قدیمی‌ترین نقاشی‌های شناخته شده حدود ۳۲۰۰۰ سال قدمت دارند، در Grotte Chauvet در فرانسه. آنها با استفاده از رنگ قرمز و رنگدانه‌های قرمز حکاکی و نقاشی شده‌اند و اسبها، کرگدن، شیرها، بوفالو، ماموت، طرح‌های انتزاعی و شکل‌های جزئی انسان را نشان می‌دهند. سپس نقاشی‌های غار در اندونزی در غار Lubang Jeriji Saléh پیدا شد که گمان می‌رود قدمت آن ۴۰ هزار سال باشد. با این حال، اولین شواهد مربوط به عمل نقاشی در دو پناهگاه سنگ در Arnhem Land، در شمال استرالیا کشف شده‌است. در پایین‌ترین لایه مواد در این سایتها، تکه‌های اکر استفاده شده وجود دارد که قدمت آنها ۶۰ هزار سال است. باستان شناسان همچنین قطعه ای از نقاشی سنگ را در یک پناهگاه سنگ آهک در منطقه کیمبرلی در شمال غربی استرالیا که قدمت آن ۴۰ هزار سال است، پیدا کرده‌اند. نمونه‌هایی از نقاشی غارها در سراسر جهان وجود دارد - در ایتالیا، فرانسه، اسپانیا، پرتغال، چین، استرالیا، مکزیک، و غیره. در فرهنگ‌های غربی، نقاشی رنگ روغن و نقاشی با آبرنگ دارای سبک و مضمون سنتی غنی و پیچیده‌است. در شرق، جوهر و جوهر رنگی از لحاظ تاریخی، با سنت‌های به همان اندازه غنی و پیچیده ، انتخاب رسانه را غالب می‌کردند. تاریخ وصاف
به گفته وصاف، کتاب او دنباله تاریخ جهانگشای است و عطاملک جوینی در همه حال ممدوح اوست. وصاف در ۶۹۹ق به نوشتن تاریخ خود پرداخت و بخشی از آن را در ۷۰۲ق در شام به آگاهی و نگاه غازان‌خان رساند و در ۷۱۲ق در سلطانیه چهار بخش نخست این اثر را به الجایتوخان تقدیم کرد. بخش پنجم آن در ۷۱۶ق (۱۳۲۶م) به پایان رسید. تاریخ‌نگاری هلنی
در سدهٔ پنجم پیش از میلاد، در دوره‌ای که به عصر طلایی یونان مشهور است، شعر و درام به اوج کمال خود رسیده بود و نثر نیز رواج تمام داشت، سخنرانی، که بر اثر دموکراسی و نظام قضایی رونق یافته بود، یکی از مهم‌ترین عناصر فرهنگ یونان شد و با شور و شوق تمام مورد توجه قرار گرفت. یونانی‌ها احتمالاً تفاوت بین تاریخ و شعر حماسی را دریافته بودند و برای تاریخ دو مشخصه قائل بودند: تاریخ به نثر است ولی شعر حماسی منظوم است و دیگر اینکه تاریخ واقعیت‌های گذشته را از تصورات و خیالات پیشین جدا می‌کند. استان چهارمحال و بختیاری
با شروع دوره مس و سنگ یعنی ۵ تا ۷ هزار سال پیش عملاً انسان‌های ساکن در منطقه چهارمحال مشغول به کار کشاورزی گردیده و به تولید مواد غذایی پرداختند. از ۵۰۰۰ سال قبل چون دیگر مناطق، دوران نگارش یا دوران تاریخی آغاز می‌شود. در این رابطه کشف نمونه‌های سفال لب واریخته ارتباط این منطقه را با مناطق خوزستان و بین‌النهرین و آغاز نگارش در استان را مورد تأیید قرار می‌دهد. رنسانس
رنسانس در سال‌های ۱۳۰۰ میلادی از ایتالیا آغاز شد و در طول سه قرن در سراسر اروپا انتشار یافت. به‌ندرت در دوره‌ای چنین کوتاه ازنظر تاریخی، رخدادهای گوناگونی به وقوع می‌پیوندد؛ حال آنکه این قرن‌ها سرشار از تغییرات اساسی و فعالیت‌های بزرگ است. جهان امروزی نتیجهٔ همین فعالیت‌هاست، زیرا رنسانس پایه‌های اقتصادی، سیاسی، هنری و علمی تمدن‌های کنونی غرب را بنا نهاد. انجیل برنابا
البته اینکه گفته می‌شود تاریخ نگارش این انجیل مربوط ۱۵۰۰ سال پیش است یک ادعا هست و اما تا به حال هیچ دلیل و پژوهش علمی که قدمت آن را تأیید کند و متن آن را آشکار نماید ارائه نشده‌است. تاریخ‌نگاری کلاسیک
تاریخ‌نگاری دوران آغازین اسلام شامل فعالیتهای مربوط به بررسی منابع اولیه تاریخی موجود در رابطه با حوادث و رویدادهای سده‌های نخستین اسلامی و البته بررسی انتقادی این منابع اولیه می‌شود. منظور از منابع اطلاعاتی و تاریخی اولیه، قرآن، حدیث، سیره و متون و نوشتارهای آغازین و متقدم دیگر مانند آنهاست. مطالعه انتقادی منابع مشتمل بر دو رویکرد کلی است. نخست رویکرد درون تمدنی که طی سده‌ها توسط دانشمندان مسلمان جهت شناخت و بررسی منابع انجام شده است و شامل دانش تفسیر قرآن، علم حدیث و روش‌ها و طرق بررسی منابع تاریخی می‌شود. دوم، رویکرد برون تمدنی است که طی سه سده اخیر توسط شرق شناسان شکل گرفته است. تاریخ مکتوب
به گفته جان توش ، "از دوره قرون وسطایی بالا (۱۳۰۰ تا ۱۰۰۰)، واژگان نوشته شده با فراوانی بیش از هر منبع دیگری برای تاریخ غرب، زنده ماند". مورخان غرب، در قرن های هفدهم و هجدهم، بویژه در فرانسه و آلمان، روش های قابل مقایسه با تحقیقات تاریخ نگاری مدرن را توسعه دادند، وقتی که شروع به تحقیق درباره این منابع اولیه برای نوشتن آثار تاریخی خود کردند. بسیاری از این تاریخها ارتباطات ایدئولوژیک و سیاسی قوی با روایت های تاریخی خود داشتند. در قرن بیستم، مورخان دانشگاهی تمرکز خود را از روایت های حماسی ناسیونالیستی، که اغلب تمایل داشتند تا کشور یا مردان بزرگ را تحسین کنند، به تحلیل های عینی و پیچیده از نیروهای اجتماعی و فکری سوق دادند. روند عمده متدولوژی تاریخی در قرن بیستم متمایل بود که تاریخ را بیشتر به عنوان یک علم اجتماعی و نه به مثابه هنر مورد توجه قرار دهد. مورخان فرانسوی در ارتباط با مکتب آنال ، تاریخ کمّی را با استفاده از داده های خام برای ردیابی زندگی افراد معمولی معرفی کردند و در ایجاد تاریخ فرهنگی نقش برجسته ای داشتند. تاریخ‌نگاری کلاسیک
در سدهٔ پنجم پیش از میلاد، در دوره‌ای که به عصر طلایی یونان مشهور است، شعر و درام به اوج کمال خود رسیده بود و نثر نیز رواج تمام داشت، سخنرانی، که بر اثر دموکراسی و نظام قضایی رونق یافته بود، یکی از مهم‌ترین عناصر فرهنگ یونان شد و با شور و شوق تمام مورد توجه قرار گرفت. یونانی‌ها احتمالاً تفاوت بین تاریخ و شعر حماسی را دریافته بودند و برای تاریخ دو مشخصه قائل بودند: تاریخ به نثر است ولی شعر حماسی منظوم است و دیگر اینکه تاریخ واقعیت‌های گذشته را از تصورات و خیالات پیشین جدا می‌کند. تاریخ مکتوب
در چین، اولین سابقه از تاریخ مکتوب در نسخه ای استخوانی مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد به دست آمده است. شوچینگ (کتاب اسناد) یکی از پنج متن کلاسیک چینی و یکی از اولین روایت های تاریخ چین است. تاریخ‌نگاری علم
یک ویژگی عمدهٔ تاریخ‌نگاری استقراگرایانه این است که این رویکرد به لحاظ فلسفی و ملاحظات روش شناختی بسیار متأثر از فلسفهٔ بیکنی است. به همین دلیل این رویکرد با نام استقراء گره خورده‌است و می توان آن را «رویکرد استقراگرایانه» نامید. در واقع «فرانسیس بیکن یکی از نخستین تحلیل گرانی است که مکتوباتی دربارهٔ نحوهٔ نگارش آثار علمی آغاز کرد.» (Agassi, p.21) رویکرد بیکنی به علم این است که در سیر تحول علم، متفکران و دانشمندان را میتوان به دو دستهٔ روشنفکر یا متحجّر تقسیم کرد. و مورخ با توجه به یک چنین نگاهی است که تاریخ خود را می نگارد. متفکران حقیقیِ علمی نگر به امور واقع توجه می کنند و واقعیات را آنچنان که هست می بینند، سخن گزاف نمی گویند، دچار خرافات و گرفتار پیش داوری‌ها و بت‌های ذهنی نمی شوند. در مقابل، دستهٔ دوم کسانی هستند که گرفتار پیش داوری هستند و به واقعیت‌ها توجه نمی کنند. این تقسیم‌بندی سیاه و سفید در این نوع تاریخ‌نگاری به وضوح دیده می شود. فلسفه دوران باستان
هرودوت تاریخ‌نگار یونانی دورهٔ باستان، در سدهٔ پنجم پیش از میلاد می‌زیسته‌است. نوشته‌های هرودوت شامل نه کتاب است و از این جهت آن را «تاریخ در نه کتاب» می‌نامند و هر یک از کتاب‌های او به نام یکی از ارباب انواع یونان کهن نامگذاری شده‌است. بعضی از محققان تقسیم و نام‌گذاری آثار هرودوت راکار دیگران در قرون بعدی می‌دانند و معتقدند که تألیفات او در ابتدا تقسیماتی نداشته‌است. از فرهیختگان یونانی گرفته تا مورخین معاصر، از جمله ویل دورانت و آرنولد توین‌بی، هرودوت را پدر تاریخ دانسته‌اند. به بیان هنری اس. لوکاس، استاد تاریخ دانشگاه میشیگان، هرودوت شایستهٔ این لقب است، زیرا همهٔ اطلاعات بشر قرن بیستم از ملت‌های مشرق باستان به ویژه، مادها، پارس‌ها، بابلی‌ها، یونانی‌ها، ایتالیایی‌ها، فینیقی‌ها و مصریان مرهون کوشش‌های اوست. اگر هرودوت نبود، شامپلیون فرانسوی نمی‌توانست خط هیروگلیف را بخواند زیرا هرودوت اطلاعات پراکنده‌ای از ملت‌های کهن در کتابش به یادگار گذاشته‌است، که همین اطلاعات باعث برانگیخته شدن حس کنجکاوی تاریخ‌شناسان و باستان‌شناسان سده‌های جدید و در نتیجه کشف بسیاری از حقیقت‌های تاریخی سده‌های باستانی آدمی شد. پیش از هرودوت تاریخ‌نگاران دیگری مانند کادموس، هلانیکوس، میتی‌لین، شارن و هکاته، می‌زیستند که هرودوت در جوانی آرزو داشته‌است که روزی با آن‌ها از نزدیک آشنا شود. آن تاریخ‌نگاران بیش‌تر دربارهٔ چگونگی بنیان‌گذاری شهرهای باستانی و شکوه و جلال خانواده‌های بزرگ و اشراف سخن گفته‌اند و اغلب با استدلالی خیالی نسب کسانی را به خدایان و قهرمانان باستان می‌رسانده‌اند. هرودوت در جوانی نوشته‌های آنان را می‌خوانده و از افسانه‌های خیالی آنان لذت می‌برده‌است، اما پس چندی دریافته بود که شیوهٔ تاریخ‌نگاری آنان چندان درست نیست و آنان را به افسانه‌پردازی و داستان‌سرایی متهم کرده‌است. اثر هرودوت نخستین اثری بود که از تفکرات دینی و کنجکاوی گردآورندگانِ آگاهی‌های جغرافیایی و قوم‌شناختی فراتر رفت و به «تحقیق» رسید. تحقیق در واقعیت‌های انسانی که مشخص کردن آن‌ها از خلال سنن ایمانی و دینی امکان‌پذیر است. به همین علت هم هرودوت واژه historiai را عنوان کتاب خود قرار داده‌است. historiai در زبان یونانی به معنی تحقیق و جستجو برای کشف حقیقت است. نباید فراموش کرد که پیش از هرودوت نویسندگانی که آن‌ها را «گفتارنگار» می‌نامیدند به این اکتفا می‌کردند که داستان‌های اساطیری را که ریشه‌های خدایی و انسانی داشتند از منظومه‌های حماسی و نسب‌نامه‌ها و شرح رویدادها اقتباس کنند و به نثر بنویسند. طبیعی است که هرودوت نیز بیشتر از لحاظ پیروی از سبک آسان و روان داستان‌گویان و نیز از لحاظ زبانی که به کار می‌برد به گفتارنگاران نزدیک‌تر است تا از لحاظ طرز تفکر؛ چرا که هرودوت به لهجه یونانی نوشته‌است. پیشاتاریخ
دوره ای که یک فرهنگ توسط دیگران نوشته می شود، اما سیستم نوشتاری خود را توسعه نداده است، اغلب به عنوان تاریخ اولیه فرهنگ شناخته می شود. طبق تعریف، هیچ گزارش مکتوبی از ماقبل تاریخ بشر وجود ندارد، بنابراین تاریخ گذاری مواد ماقبل تاریخ بسیار حیاتی است. تا قرن نوزدهم تکنیک‌های صریح برای تاریخ‌گذاری به خوبی توسعه نیافته بود. تاریخ‌نگاری قرآن
پژوهش در بابِ قرآن و سرآغازهای آن، با داشتن ارتباطی تنگاتنگ با سرآغازهای اسلام، سابقه‌ای طولانی دارد. در سنتِ اسلامی، دانش‌هایی مانندِ، نسخ، اسبابِ نزول و تفسیرِ قرآن و تاریخ قرآن برای فهم منطق و شیوه شکل‌گیری قرآن پدیدار شدند و در طول قرن‌ها متفکران مسلمان بر روی فهمِ متنِ قرآن، دورهٔ انتقال، کتابت و تاریخِ آن بحث‌های جدی کرده‌اند. در غرب، نخستین پژوهش‌های جدی با رویکرد تاریخی-انتقادی و علمی در نیمه نخست قرنِ نوزدهم و در تداوم مطالعه تاریخی و انتقادیِ کتابِ مقدس آغاز شد. یکی از نخستین پژوهشگران، آبراهام گایگر بود که پژوهشی مبتنی بر فقه‌الغه در مورد قرآن را آغاز کرد. سپس در اوایل سال ۱۸۶۰، یکی از اولین و جدی‌ترین آثار مرجع تحت عنوان «"تاریخ قرآن"» توسط تئودور نلدکه به نگارش درآمد که سرآغاز اسلام را از زاویه ای فلسفی، تاریخی و انتقادی بررسی کرده‌است؛ این اثر سریعاً به یک اثر کلاسیک در زمینه قرآن‌پژوهی تبدیل شد. تاریخ باستان
نوسنگی آرسامیک در مهرگره از ۷۰۰۰ تا ۵۵۰۰ سال قبل از میلاد و نوسنگی سرامیکی نیز در این مکان تا ۳۳۰۰ سال قبل از میلاد ادامه داشته‌است و با اوایل عصر برنز ترکیب می‌شود. مهرگره یکی از قدیمی‌ترین مکانهایی است که شواهد کشاورزی و گله داری در شبه قاره هند را در خود جای داده‌است. تاریخ‌نگاری کلاسیک
تاریخ‌نگاری مصری یک نوع وقایع نگاری صرف از سرنوشت فراعنه و سلسله مصری به تحریر درمی‌آمد. مبدأ تاریخ‌نگاری مصر مشخص نیست پژوهندگان مدرن تاریخ آغاز تاریخ‌نگاری مصری را از سال ۲۵۰۰ ق. م آغاز شده است. تاریخ‌نگاری مصری در عهد تحوتموس سوم به شکل وطن پرستانه و مدون درآمد.