در اساطیر یونانی، ایزد و نماد خرد چه نام دارد؟
جغد مینروا
جغد مْینِرْوا نزد رومیان نماد الهه خرد و حکمت است که معادل آن در فرهنگ یونانی آتنا است.
تلفوس
تِلِفوس یا تِلِفُس یا تِلِف، (به یونانی: Τήλεφος)، که معنای لغوی آن، «دور از درخشش» یا «دور از تلألؤ» می‌شود، شخصیتی اسطوره ای در میان اساطیر یونان بود. تلفوس یکی از هراکلیداها و پسر هراکلس بود، که به عنوان بنیان‌گذار شهرها، مورد احترام و پرستش قرار داشت. تلفوس، از ادوار دور، یکی از مشهورترین قهرمانان اسطوره‌ای یونان محسوب می‌شد، و در نقاط مختلفی که در آن‌ها جشن‌های مربوط به باکوس، خدای شراب برگزار می‌شد، همواره دارای نقش بود و از وی به عنوان کسی که روحش، از طریق سفر در سراسر سرزمین اصلی یونان، و در سرزمین‌های گراسیا مگنا و ایونیه موجبات آشکاری اتیولوژی اسطوره‌ها را فراهم می‌آورد، یاد می‌شد. به گونه‌ای که وی همراه با قهرمانان دیگر، مجموعه‌ای از اپیفان‌های اپیزودیک پدیدآورده‌اند که آن‌ها را می‌توان حاوی دستورات تاریخی و بیوگرافی‌های عقل گرا، ارزیابی نمود. تیر (اساطیر)
تیر (به زبان نروژی باستان: Týr) یا تیواتس (نام ژرمنی) و تیو معادل انگلو-ساکسونی تیر که بعدها تیسو نام گرفت، ایزد پیروزی و جنگ تن به تن در عصر وایکینگ‌های اساطیر نورس است. او فرزند اودین (یا بر طبق ادای شاعرانه فرزند هیمیر) و فریگ می‌باشد و به عنوان یکی از برجسته‌ترین اِزیرها، الهام بخش شجاعت و دلاوری در نبردها به شمار می‌رود. در حالی که اشاره به نام "تیر" در ادبیات کهن نورس ناچیز است، او به عنوان یکی از اصلی‌ترین ایزدان جنگ اساطیر شمال در کنار اُدین و ثور در نظر گرفته شده‌است و همچنین ژرمن‌ها "تیواتس" را همتای مارس نیایش می‌کردند. اما به نظر می‌رسد محبوبیت "تیر" در کنار این دو ایزد والای اساطیر شمال در عصر مهاجرت‌ها کمرنگ‌تر شده بود. تیر بر قلمرو آسمان و گاه بر میدان‌های جنگ فرمان می‌راند. جنگجویان به یاری او نیاز داشتند و این را از نشانهٔ «T» که بر سلاح‌های آغازین انگلوساکسون‌ها نقش بسته است می‌دانیم. ذکر نام تیر در اشعار ادایی برای جنگجویان وسیله‌ای است برای جلب حمایت این ایزد. اهمیت تیر در اساطیر نورس به حدی است که انگلوساکسون‌ها و مردمان اسکاندیناوی یکی از روزهای هفته یعنی «Tuesday» (سه‌شنبه) را به نام او می‌نامند و برخی از مکان‌ها نیز ترکیبی از نام او را بر خود دارند. در نبرد نهایی راگناروک، سرانجام تیر سگ نگهبان سرزمین مردگان هل‌هایم، به نام گارم را خواهد کشت، اما خود نیز از زخم‌های وارده توسط این حیوان جان خود را از دست می‌دهد. از ویژگی‌های تیر می‌توان به نیزه‌اش که نماد عدالت است اشاره کرد. آفرودیته
آفرودیته یا آفرودیت یا آفرودیتا ، که در اساطیر یونانی ملقب به الههٔ عشق، زیبایی و شور جنسی و در روم «ونوس» بوده، همچنین اسطوره آفرودیته هم به او نسبت داده شده‌است. آفرودیته جزو دوازده ایزد المپ‌نشین می‌باشد و گفته شده که او بخشایشگر زیبایی و جذب کنندهٔ جنسی بوده که بیشتر اوقات به صورت چهره‌ای با لبخند شیرین ترسیم شده، منبع دین او خارجی بوده و از جانب خاورمیانه یعنی از طرف قبرس و کوترا وارد یونان شده‌است. چیستا
چیستا ایزدبانوی ایرانی است که در اوستا به‌معنای علم، دانش، فرزانگی و معرفت آمده است. همچنین چیستا، دارندهٔ راه‌های خوب و آموزنده و راهنمای راه‌های خوب نیز دانسته می‌شود. به همین دلیل او را ایزدبانوی دانش هم می‌دانند. او را ایزدبانویی می‌دانند که به‌همراه سروش، همیشه میترا را همراهی می‌کنند. سپیدپوش است و در طرف چپ مهر است. چیستی به‌معنی اندیشیدن و دانستن نیز از این واژه مشتق شده‌است. پوروچیستا، کوچک‌ترین دختر زرتشت نیز از همین کلمه ترکیب یافته و به‌معنای بسیار دانا و پُردان است. ژوپیتر
در اساطیر رومی، ژوپیتر یا ژُو یا ژووه، خدای خدایان یا پادشاه خدایان بود. همین‌طور، خدای آسمان و خدای آذرخش‌های آسمانی (خدای رعد) محسوب می‌شد. همسان و معادل او در پانتئون خدایان یونان، زئوس بود. او را "یوپیتر" یا "آیوپ پیتر" یا "دیِزپیتر" نیز نامیده‌اند و همچنین از او با عنوان "اپتیموس ماگزیموس" به معنای «بهترین و بزرگترین پدرخدا» نیز نام برده‌اند و او را به عنوان ایزد پشتیبان روم باستان ستوده‌اند، خدایی که فرمانروایی او بر مبنای قوانین و نظم اجتماعی بنا شده بود. او خدایی بود که به همراه خواهر/همسر خود، ژونو، بر سه‌گانه یا "تریاد کاپیتولین" ریاست می‌کرد. هرمس
هِرمِس در اساطیر یونانی، خدای سرعت و پیام‌رسان المپ نشینان، پسرِ پادشاه ایزدان زئوس و همسرش مایا (یکی از پلیادس‌ها، و یکی از هفت دختر اطلس و پلیون) است. "هرمس" در ابتدا ایزد موسیقی و خالق ساز چنگ بود. او همچنین ایزد چوپان‌ها، بازرگانی، اندازه و وزن، سخنرانی، ادبیات، ورزشکاری و دزدی به‌شمار می‌رفت. از صفات و نمادهای او می‌توان به خروس، لاک‌پشت زمینی، چوب‌دستی، کیف پول، صندل‌های بالدار و کلاه آفتاب‌گیر اشاره کرد. "هرمس" به شکل جوانی خوش سیما، بدون ریش و تنومند یا به شکل مردی سالخورده دارای ریش به تصویر کشیده شده است. آئوله
آئوله (Aulë) یک موجود خیالی در رشته‌افسانه‌های تالکین است که نخستین بار در سیلماریلیون دربارهٔ آن سخن به میان آمده است. در پانتئون سرزمین میانی، آئوله یک ایزد دانش است که گاهی از سوی انسان‌ها مورد پرستش قرار می‌گیرد. او ایزد مهارت و صنعت است که به نوعی با زمین، سنگ، فلز و کوتوله‌ها مرتبط است. به دلیل ارتباط آئوله با آهنگری می‌توان گفت شخصیت آن از هفائستوس ایزد یونان، وولکان ایزد روم، ایلمارینن ایزد فنلاندی و ولوندر ایزد اسکاندیناوی برداشت شده‌است. میترا
میترا یا میثِره، (زبان نیاهندوایرانی: * mitrás) نام یک الوهیت هندوایرانی است که نام و برخی ویژگی‌های آن از میترا (خدای هندو) در ریگ ودا و همچنین مهر (ایزد ایرانی) در زبان اوستایی مشتق شده‌است. میترا بزرگترین ایزد پیش از پیدایش زرتشت است. او همچنین به میتراس در امپراتوری روم در طول قرن‌های دوم و سوم میلادی، شهرت دارد و آیین میترائیسم حول محور او شکل می‌گیرد. از دیرباز، پرستش این ایزد در میان طوایف آریایی مرسوم بود و پیروانی بسیار داشت. آیتر
آیتر یکی از ایزدان نخستین در اساطیر یونانی که تجسم شخصیت روشنایی، هوای ملایم بر فراز آسمان‌ها و مادهٔ اصلی به وجود آورنده نور بود. در فلسفه ساخت نظام گیتی یونان، او فرزند اربوس (تاریکی) و نوکس (شب) و برادر و همسر همرا به شمار می‌رفت. از او به عنوان روح جهان که تمام زندگی‌ها از او سرچشمه می‌گیرند یاد شده‌است. بر فراز او گنبد استوار ایزد آسمان‌ها اورانوس، و در زیر، مه شفاف در هوای محدود به زمین قرار داشتند. در هنگام غروب، مادرش نوکس پردهٔ تاریکی خود را بین آیتر قرار داده تا شب را برای انسان‌ها به ارمغان بیاورد. و هر روز صبح، خواهرش همرا، با پراکنده سازی مه‌ها نور درخشان روز را آشکار می‌سازد. شب و روز را به عنوان دو عنصر کاملاً مستقل از خورشید در خلقت و پیدایش عالم وجود باستان، در نظر می‌گرفتند. لوگوس
هراکلیتوس به جای واژه خدا غالباً واژه یونانی لوگوس به معنی عقل را به کار می‌برد. نیکه
نیکه الههٔ پیروزی در افسانه‌های یونان باستان بود که دختر پالاس و استوکس شمرده می‌شود. او بیشتر به عنوان یک نماد شناخته شده‌است. به صورت دختری بالدار با تاج پیروزی تصویر می‌شود. بونادئا
بونادئا (به انگلیسی: Bona Dea)، که بدان ایزدبانوی خوب هم گفته می‌شود، در اساطیر روم به ایزدبانویی گفته می‌شد که مورد پرستش زنان خانه‌دار یا کدبانوان رمی قرار می‌گرفت. این الهه، از سویی با مفاهیمی همچون باروری و بکارت و از سوی دیگر با شفابخشی و برکت در ارتباط است و نماد مار که اغلب برای معرفی آن به کار گرفته شده، بخاطر آنکه از یک طرف مارهای آسکلپیوس (که سمبل دانش پزشکی هستند) را به خاطر می‌آورد و از طرف دیگر، یادآور قضیب (آلت تناسلی مردان) می‌باشد، نماد مناسبی برای آن بنظر می‌رسد. خورشید در هنر ایران
خورشید و مهر هر دو آفریننده، اهورا مزدا، و دو ایزد بزرگند. در زمان هخامنشیاننیز مهر، مهر دهندهٔ پیروزی و نگهدار چراگاه و شبان بوده‌است. و در عصر ساسانیان بهرام ور هرام به جای او حامی تخت ساسانیان بود. و ایزد راستی است. همچنین در اساطیر ایران خورشید است که نطفهٔ کیومرث را پس از کشته شدن توسط اهریمن پاک و منزح داشت و سپس به سرزمین باز گردانید تا از ان گیاهی بروید که ریشه مسی ومشیانه شد. اساطیر یونانی
اولین فلاسفه‌ای که به دنبال خاستگاه جهان بودند، علیه مفاهیم اسطوره‌ای محبوب که مدت‌ها بود در یونان وجود داشت واکنش نشان دادند. برخی از این مفاهیم محبوب را می‌توانم در اشعار هومر و هزیود دید. در آثار هومر، زمین یک صفحه تخت است که در رودخانه اوکئانوس شناور می‌باشد و بر نیم‌کره بالا یا آسمان که شامل خورشید، ماه و ستارگان است، تسلط دارد. خورشید (هلیوس)، مانند یک ارابه‌ران، آسمان را طی می‌کند و در طول شب، در کاسه‌ای طلایی در اطراف زمین، کشتی می‌راند. خورشید، زمین، آسمان، رودخانه‌ها و بادها در دعاها و سوگندها ذکر شده‌اند. شکاف‌های طبیعی به معنای دروازه ورود به خانه زیرزمینی هادس و اجداد او (خانه مردگان) اند. همواره تحت تأثیر فرهنگ‌های دیگر موضوعاتی جدید فراهم می‌شد. ارد (ایزد)
اَرت یا اَرد یا اشی در اوستا اشی ونگوهی از جمله ایزدان دین زرتشتی است. در اوستا گاهی اسم مجرد و به معنی توانگری و بخشایش و برکت و نعمت و مزد و پاداش و بهره است و گاهی اسم خاص ایزدی است که نگهبانی ثروت و دارائی به عهدهٔ اوست. ارت مثل سفندارمذ و ناهید و چیستا (فرشتهٔ علم) مؤنث تصور شده‌است. ایزدی است که در جهان مادی ثروت و نعمت و جلال و خوشی دینداران از پرتو اوست. در جهان معنوی و در روز واپسین پاداش اعمال نیک و سزای کردار زشت به دستیاری او بخشیده خواهد شد. در گات‌ها از او اسم برده شده‌است. گذشته از امشاسپندان (وهومن، اردیبهشت، شهریور، سپندارمذ، خرداد، امرداد) و آذر و سروش و ارت دیگر به اسامی هیچ‌یک از فرشتگان و ایزدان مزدیسنا در گات‌ها برنمی‌خوریم، در قسمت‌های دیگر اوستا نیز ارت گاهی اسم مجرد و گاهی اسم فرشته است. بیست و پنجمین روز ماه موسوم است به ارت یعنی پاسبانی این روز به عهده فرشته توانگری است در یسنا ارت در ردیف فرشتگان سی روزه یاد شده‌است. پارندی که در پهلوی پازند گویند از یاران و همراهان ایزد ارت شمرده شده و وظیفه آنان نزدیک بهمدیگر است، پارند نیز مانند ارت مونث است و گاهی اسم مجرد است به معنی فیض و فراوانی و نعمت . ایرنئوس
آیرنیوس متأثر از ژوستین، و پلی بود بین الهیات قدیم یونانی و الهیات لاتینی غرب که ترتولیان، یکی از معاصرینِ جوان‌تر از او آغاز کرده بود. اگرچه ژوستین در زمرهٔ مدافعین مسیحی به‌شمار می‌آمد، نقش عمدهٔ آیرنیوس رد بدعت‌ها و تبیینِ مسیحیتی مبتنی بر تعالیم رسولان بود. اثر مهم او «رد و ابطال معرفت کاذب»، بر «علیه بدعت‌ها» نیز معروف است. این اثر در وهلهٔ نخست علیه تفکر گنوستیکی نوشته شده‌است.گنوستیسیسم واژه‌ای است مدرن و به مجموعه‌ای از فرقه‌های قرن دوم میلادی اطلاق می‌شود که دیدگاه‌هایی مشترک داشتند. آنان معتقد به خدایی برتر و متعالی بودند که از این جهان کاملاً جدا و متمایز است، و نقشی در خلقت جهان ندارد؛ خلقتی که ماحصل کار ناشیانهٔ خدایی دون‌شأن‌تر است، که آنها غالباً او را با خدای عهد عتیق یکی می‌دانستند. از نظر آنها بین خدای متعال و این جهانِ شریر، موجودات الهی با سلسله مراتبی خاص وجود دارند. تَنِ آدمی، مادی، و این‌جهانیْ، و روح او بارقه‌ای است الهی که در دام تَن گرفتار آمده‌است. نجات و رستگاری در گِروِ رهاییِ روح از تَن و پر گرفتنِ آن به‌سوی قلمرویی ملکوتی است. روح آدمی برای رسیدن به خدای متعال باید از قلمروهایی فراتر از این جهان بگذرد که تحت کنترل اجرامی آسمانی چون ستارگان و سیارگان، و موجوداتی الهی است، که بالقوه متخاصم‌اند، و آن را کنترل می‌کنند. نجات و رستگاری با کسب معرفت (واژهٔ یونانی gnosis) حاصل می‌شود. این معرفت را به دو شیوه می‌توان درک کرد: یکی طریق جادویی برای دستیابی به رمزهای عبور که برای گذشتن از موجودات الهی و رسیدن به خدای متعال ضروری است، و دیگری که شکل فلسفی‌تر دارد و به معنای نائل شدن به شناختی عمیق و وجودی از خویشتن است. مذهب ناستیکی (گنوسی) عمیقاً با مسیحیتِ راست‌دینی متفاوت بود. گروه‌های متفاوت ناستیکی، کتاب‌مقدس‌های خاص خود را داشتند و به سنن مخفی استناد می‌جستند که ادعا می‌کردند از یکی از رسولان به آنان رسیده‌است. سیاره
نام‌های سیارات در دنیای غرب برگرفته از آداب رومی‌هاست که خود برآمده از آداب یونانی‌ها و بابلیان است. در یونان باستان دو روشنی‌بخش بزرگ، خورشید و ماه را هلیوس و سلنه می‌خواندند؛ دورترین سیاره (کیوان) "فاینون" به معنی «درخشنده» نام داشت که پس از آن "فائتون" (مشتری) به معنی «روشن» قرارداشت. سیاره سرخ (مریخ) با نام "پیروئیس" به معنی «آتشین» شناخته می‌شد. روشن‌ترین سیاره (ناهید)، "فسفروس" (نور آور) و سیاره گذارای آخری (تیر) با نام "استیلبون" (سوسو زن) شناخته می‌شدند. یونانی‌ها همچنین هر سیاره‌ای را به یکی از خدایان خود، یعنی دوازده ایزد المپ‌نشین نسبت می‌دادند: هلیوس و سلنه هم نام خدایان بودند و هم سیارات. فاینون به کرونوس، تیتانی که پدر المپ‌نشینان بود، تعلق داشت. فائتون نشان زئوس، پسر کرونوس که او را از پادشاهی خلع کرد، پیروئیس به آرس، پسر زئوس داده شده بود که خدای جنگ بود، و فسفروس توسط آفرودیت حکمرانی می‌شد که خدابانوی عشق بود. هرمس که پیام‌رسان خدایان و خدای آموزش و شعور بود، بر استیلبون حکم می‌راند. آتنا
هومر به آتنا لقب گلاتوگوپیس می‌دهد که در بیشتر مواقع این کلمه را به «چشم خاکستری» معنی می‌کنند. اما احتمال دارد به «جغد چهره» هم‌ معنی پیدا کند و اشاره به پرنده مورد علاقهٔ آتنا نیز داشته باشد. سمبل آتنا، جغد است و جغد به نشانهٔ عقل و خرد است. آتنا یک ایجس داشت که در وسط این ایجس که شبیه به سپر بود، سر مدوسا در وسط آن قرار گرفته بود. این سلاح توسط پرسئوس به آتنا بخشیده شده‌بود. یوبولوس
یوبولوس () در دین یونان باستان و اساطیر یونانی (Εὐβουλεύς) به معنای «نصیرت خوب» یا «عاقل در نصیحت») خدایی است که عمدتاً از کتیبه‌های سنگ‌نبشته‌های عبادی ادیان اسرارآمیز شناخته می‌شود. مهر (ایزد ایرانی)
مهر یا میترا از ایزدان یا فرشتگان آیین مزدیسنا است. مهر فرشتهٔ «پیمان» و «دوستی» است و نماد او خورشید است. مهر ایزدی است که وظایف بسیاری از ایزدان دیگر را به تنهایی عهده‌دار است. قدیمی‌ترین معنای مهر که شاید بتوان گفت اولین کارکرد این ایزد نیز می‌باشد، پیمان است. وی ایزد جنگ است، ایزد روشنی و فروغ است، ایزد پیمان و نگهبان عهد و میثاق است، ایزد حافظ خانواده و شهر و کشور است، ایزد بخشندهٔ ثروت و نعمت است، ایزد پیروزی است، ایزد شهریاری و قدرت و تسلط است، ایزد داور اعمال در روز واپسین است، ایزد راستی و سخن و کلام راست و زیباست، ایزدی است که همه از شهریاران تا افراد عادی خلق به او پناه جویند. ماه مهر (ماه هفتم از سال خورشیدی) و روز مهر (روز شانزدهم هر ماه) به او پیوند یافته‌است. خدای جنگ (فرنچایز)
بعد از این ماجرا بود که روح اسپارتا بوجود آمد و هر کسی که او را می‌دید از او فرار می‌کرد. بعد از آن واقعه افسردگی به سراغش آمد و پیش الهه عقل و خرد آتنا رفت. آتنا دختر پادشاه ایزدان زئوس و خواهر آرس بود که آرس به شهر او یعنی آتن حمله کرده بود. کریتوس از آتنا خواست تا عذاب را از وجود او پاک کند. آتنا به او گفت اگر آرس را شکست داده و شهر او را از دست او نجات دهد، خدایان گناهان او را خواهند بخشید. (ارس خدای جنگ طلبی بود و بخاطر تخریب شهرهای زیادی بقیه خدایان به فکر کشتن او افتاده بودند ولی نمی‌خواستند که یک خدا توسط خدای دیگری کشته شود) کریتوس به آتن رفت و آرس را دید که مشغول تخریب شهر بود. آتنا به او گفت که تنها راه شکست یک خدا به دست یک انسان استفاده از جعبه پاندورا است. جعبه پاندورا جعبه‌ای جادویی در معبد پاندوراست که هر یک از خدایان قدرتی از قدرت‌های خود را در آن قرار داده و آن را در معبد پاندورا قرار داده‌اند. اربوس
اربوس ، یکی از ایزدان نخستین در اساطیر یونانی و نشان دهنده تجسم تاریکی به‌شمار می‌رود؛ به‌طور مثال تئوگونیای شاعر نامدار یونانی هزیود او را یکی از پنج موجود اولیه در خلقت و پسر خائوس محسوب می‌کند. با خواهر خود نوکس (شب)، ازدواج کرد و حاصل این پیوند: آیتر (روشنایی)، همرا (روز)، هسپریدس، هوپنوس (خواب)، مویرای (سرنوشت) خارون (راهنمای روان‌ها)، گراس (پیری) و تاناتوس بودند. هلیوس
هلیوس ، در اساطیر یونانی، ایزد و نماد خورشید است. او همچنین حامی و نگهبان سوگندها و موهبت بینایی به‌شمار می‌رفت. او پسر تایتان هیپریون و تئا، برادر سلنه (ماه) و ائوس (سپیده‌دم) بود. از همسرش پرسه (یکی از اوکئانیدها) و دیگر معشوقه‌هایش فرزندان بسیاری داشت. او و پرسه صاحب سه فرزند به نام‌های آئیتس، پاسیفائه و کیرکه شدند. نام یکی از پسرانش فایتون بود. با گذشت زمان هلیوس، به‌طور فزاینده‌ای با ایزد روشنایی آپولون نسبت داده شد. اگرچه با وجود عقایدی که داشتند، آن‌ها به عنوان دو ایزد مجزا از یکدیگر تصور می‌شدند، چون "هلیوس" یک تیتان بود و در طرف دیگر آپولون یکی از المپ نشینان به حساب می‌آمد. «در واقع رومیان اولین بار هلیوس را با آپولون یکی پنداشتند تا برای دو ایزد مجزای نور و روشنی قربانی نکنند»"هلیوس" قابل قیاس با سول در اساطیر روم باستان است. عطارد
عطارد در ادبیات فارسی و ادبیات عربی، «دبیر فلک» نیز خوانده شده‌است. در فارسی به خانه عطارد (برج جوزا و سنبله)، پاتو می‌گفتند. نام اروپاییِ این سیاره، Mercury، از واژه‌ای لاتین گرفته شده که در مقابل نام یونانی هرمس است. خدایی که پیغام برنده برای خدایان دیگر بوده و به همین دلیل هرمس در اغلب تصاویر با صندل‌های بالدار کشیده می‌شود. علاوه بر پیغام‌رسانی، او نگهدار بازرگانان و مسافران بود. مرکوری در ادبیات افسانه‌ای یونان و روم، خدای سخن‌وری و نویسندگی است. پرندگان در اسطوره‌شناسی
عقاب، که به سلطان پرندگان معروف است، به‌طور لاینفک با پادشاهی و نیز با خدای خورشید (ایزد) پیوند دارد. در واقع، پادشاهی هرگز روابط نمادینش را با خورشید و عقاب قطع ننموده است. در خاور نزدیک برخی سکه‌ها، پادشاهان یونانی مآب را با تاجی شبیه آنچه پاپ بر سر دارد، به همراه یک جفت عقاب بر روی آن و چهره خورشید میان این دو، به تصویر کشیده‌اند. در کاربرد این نمادها، پادشاهان بیان می‌دارند که یا ذاتاً الهی اند یا به مقام الوهیت نائل شده‌اند. جنبه آسمانی امپراتور روم به واسطهٔ نماد پردازی خورشید شکست ناپذیر و عقاب، به نمایش در می‌آید. اسرار اساطیر هند جلد یکم خدایان عهد ودایی دکتر امیر حسین ذکرگو ۱۳۷۳ صفحه ۴۹-۵۴ خورشید
خورشیدایزد یا خورشید پروردگار نگاه سپنت آمیز و پرستش خورشید بدستاویزی مردمان کهن و ورجاوندی خورشید بوده‌است برخ از مردمان خورشید را خدا و افرینشگر می‌پنداشتند. در دوره آشوریان، شَمَش خدای آفتاب آشوریان و بابلیان که در حماسه گیلگمش از آن یاد می‌شود. در یونان باستان، هلیوس در اساطیر یونانی، ایزد و نماد خورشید است. او همچنین حامی و نگهبان سوگندها و موهبت بینایی به‌شمار می‌رفت. او پسر تایتان هیپریون و تئا، برادر سلنه (ماه) و ائوس (سپیده‌دم) بود. در مسیحیت خورشید نمادی از عیسی مسیح و مریم مقدس است. خورشید، به عنوان منبع نور، حرارت و انرژی، نمایانگر تنویر، روشنایی، سر افرازی و تکریم معنوی بود. خورشید جزو نمادی پشت شیر در پرچم صفویه، بوده‌است. اینتی خورشید مقدس اینکاها بود و اینک نشان و الگوی ملی اینکاها محسوب می‌شود. خورشید مه نمادی ملی در کشورهای آرژانتین و اروگوئه است و در پرچم‌ها و نشان‌های ملی هر دو کشور جای دارد. در آفریقا مخک در اساطیر مردم گوانچه تنریف، خدای خورشید و مادر روشنایی بوده‌است. پروتئوس (ایزد)
پروتئوس، در اساطیر یونانی ایزد دریا و رودخانه‌ها، پسر پوزئیدون یا اوکئانوس بود. پروتئوس یکی از چندین ایزدی بود که هومر آنان را "پیران دریا" نامید. "پروتئوس" در جزیره فاروس در نزدیکی مصر از گله سیل‌های پوزئیدون مراقبت می‌نمود. برخی قلمروی خاصی را به او نسبت داده و وی را خدای «دریای مدام در تغییر» نام نهاده‌اند که تغییرات پیوستهٔ طبیعت دریا یا به طور کلی کیفیت مایع گونهٔ آب را نشان می‌دهد. او می‌تواند آینده را پیشگویی کند، اما در افسانه‌های وارد شده در فرهنگ‌های گوناگون، تغییر شکل می‌دهد تا از این کار اجتناب کند، اما در انتها با وجود تمام مقاومت‌ها، به شکل واقعی خود یعنی یک پیرمرد درآمده و پیشگویی را می‌گوید. کوتس و کوتوپاس
به باور میتراپرستان، مهر به سان آذرخشی از دل سنگ برون می‌آید. در این زمان دو چوپان در مراسم تولد مهر حضور دارند که برخی آنها را «کوتس» و «کوتاپاتس» می‌دانند (ورمازرن، ۱۳۸۷ :۹۶). هاشم رضی نیز در کتاب «آیین مهر» به بندهای ۹۹ و ۱۰۰ از یشت دهم اشاره می‌کند و می‌نویسد: «هنگامی که مهر سوار برگردونه خود، تازان از افق نمودار می‌شود، طرف راستش سروش و سوی چپش رشن قرار دارند. دو ایزد که در جانب راست و چپ میترا روانند و به هیئت کوتس و کوتوپاتس معرفی شده‌اند، همان ایزدان ایرانی هستند که تغییر شکل پیدا کرده‌اند. در اوستا و منابع پهلوی ایزد رشن و ایزد سروش نیز در کار رستاخیز و ارواح نقش‌هایی دارند، به ویژه ایزد سروش. کوتس و کوتوپاتس که همین سروش ورشن می‌باشند، در واقع چه بساکه دوایزد ویا دو فرشته هدایت ارواح به بهشت و دوزخ باشند. در اغلب نقاشی‌هایی که کوتس و کوتوپاتس باروشنی و صراحت بیشتری نمایان هستند، کوتس با چهره ای روشن و منبسط نمایان است، در حالی که کوتوپاتس دژم و با چهره ای منقبض تصویر شده‌است. کوتس، نماد طلوع خورشید و فلق است و دیگرى نشانه غروب خورشید و شفق (ورمازرن، 1387 :88) .در اوستا نیز غالباً سروش و مهر و رشن، یکجا نامیده شده‌اند(اوشیدرى، 1371 :327) آتنا
آتنا فرزند خدای خدایان، زئوس و متیس است. کلمهٔ متیس به معنای هوش و ذکاوت است. متیس، مادر آتنا، الههٔ عقل است. متیس از نسل خدایان اولیه بود و در بعضی از فرهنگ‌ها اولین همسر یا معشوقهٔ زئوس بوده‌است. وقتی متیس از زئوس حامله شد، پیکی از جانب اورانوس و گایا به زئوس پیغام دادند که اگر کودک متیس پسر باشد و به دنیا بیاید، زئوس را از سلطنت خلع کرده، همانگونه که زئوس، کرونوس، پدر خود، را خلع کرد و اگر دختر باشد، از لحاظ عقل و خرد همتای زئوس است. گایا، خدای خدایان، زئوس را راهنمایی کرد که متیس را ببلعد و زئوس نیز همین کار را کرد و با حیلهٔ متیس را تبدیل به حشره کرد و او را خورد. متیس را مظهر هوش و ذکاوت اساطیر باستانی یونان به‌شمار می‌آورند. آتنا
آتنا، به عنوان یک ایزد بانوی خردمند، مدبر است و همیشه با هدف و برنامه پیش می‌رود. او ایزدبانوی مدافع قوانین و سلسله مراتب طبقاتی است. قدرت خدایی او در ایجاد فرهنگ، تمدن و فرم دادن مجلس سنا و قانونگذاری در آتن آشکار است. آتنا ایزدبانوی هنرهای خلاق نیز می‌باشد و باید گفت او همه استعدادهایش در جهت رضایت پدر و همچنین حمایت اوست. او مغرورانه و جسورانه می‌گوید که "هیچ مادری مرا نزاده» است، من مردانگی را حرمت می‌گذارم الا در ازدواج. بله من با تمام وجودم دختر پدرم هستم". چنین است که او مورد احترام ترین و قوی‌ترین ایزدبانو در تفکر مردسالاری یونانی و همچنین کوه المپ است و لقبش «دختر پدر» است. آتنا صدای زنانه نظم و سامان شهروندی و تمدن است و شهر آتن به نام او است. در حالی‌که او را از حیث قدرت بعد از زئوس به‌شمار می‌آورند، از جهاتی باید گفت که او با زئوس برابر است. در ایلیاد، هومر دائماً آن‌ها را با هم صدا می‌کند: «ای پدر زئوس و ای آتنا». هزیود، شاعر و سرایندهٔ یونانی، هم او را مساوی با پدرش، زئوس، در قدرت، درک و هوشمندی می‌داند. آتنا ایزدبانوی سنجش و داوری نیز هست؛ اما داوری‌های او بر حسب احساسات شخصی خودش نیست؛ بلکه بر اساس اصول اخلاقی و موازین راستی است. شاید بکارت او به‌طور نمادین رمز این باشد که این ایزدبانو در قضاوت و دادگری، خرد پاک را بدون وسوسه‌ها و تمنای خواسته‌های شخص خودش به کار می‌گیرد. دیونیسوس
دیونیسوس یا دیونیزوس نام ایزدی در اساطیر یونان که دارای دو ریشه مجزا است، از طرفی او ایزد شراب، زراعت انگور، قداست می، ناظر بر جشن‌های مقدس و حاصلخیزی طبیعت است و از طرفی دیگر "دیونیسوس" نشان‌دهندهٔ ویژگی‌های برجسته هنر ادیان مختلف همانند کسانی که در الوزیس به عبادت می‌پرداختند. او بزرگترین خدای جهان یونانی (هلنیستی) متأخر است، که در آن پرستش او با مراسمی پرزرق و برق همراه بود و آن نوعی وعده رهایی محسوب می‌شد. دیونیسوس را اغلب با ساتیرهای مذکر و مؤنث و مائنادها (ایزد کشتزاران) نشان می‌دهند. او همچنین ایزد شهوت است، از این رو، بسیاری از پرستشگاه‌ها به نام او بودند و جشن‌ها با نام او برگزار می‌شدند. پلوتون (اسطوره‌شناسی)
پلوتو، نام رومی ایزد جهان زیرین اساطیر یونان، هادس، استویکی‌پدیای انگلیسی ایزد
در لغت‌نامه دهخدا در معنی رب‌النوع یا ایزد آمده‌است: فرشته‌ای که حق‌تعالی برای پرورش و حفاظت هر نوع نباتات و حیوانات و جمادات مقرر فرموده چنان‌که برای پرورش هر نوع، فرشته‌ای علی‌حده است. در فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی آمده‌است: اشراقیان می‌گویند هر نوعی از افلاک و کواکب و بسایط عنصری و مرکبات و اشباح مجرد پروردگاری دارند که عقل مدبر آن نوع است و اوست غاذی و منمی و مولد. ملاصدرا گوید: کلمه رب‌النوع را حکمای قدیم مانند انباذقلس و هرمس و فیثاغورس بکار برده‌اند و رب صنم هم نامیده شده‌است. مؤلف پس از شرح عقاید سقراط و افلاطون و ابوعلی سینا و یونانیان قدیم گوید: ماحصل کلام آنکه فلاسفه هریک با اختلاف خاصی که در تعبیرات خود دارند گفته‌اند که برای هر نوعی از انواع موجودات مادی جهان هستی فردی است عقلانی و نورانی و روحانی که حافظ نوع خود می‌باشد و در معرض تحولات و تغییرات و فساد نیست و افراد مادی تابع و مقهور پرتوی از آن‌ها می‌باشد و آن‌ها را به نام ارباب انواع و غیره خوانده‌اند. جانوران در اسطوره‌شناسی
اژدها ریشه در اسطوره‌شناسی چینی و یونانی و همچنین فولکلور اروپایی دارد. موجودی است که اهمیت نمادین متفاوتی دارد؛ در افسانه‌های مختلف و به شکل‌های مختلفی آمده‌است. از دیو بالداری که آتش از دهانش خارج می*شود تا استاد فاضل و عاقلی که همه عناصر را در اختیار دارد. تک شاخ مدرن، اسب نری بسیار زیبا و مطیع است که یک تک شاخ بر پیشانی اش قرار دارد. با این وجود، تک شاخ اصلی، یک اسب نجیب رام نشدنی بود که ریشی بز مانند، دمی چون شیر، و سمی شکافته داشت. با دندان‌های نیش دار بسیار ترسناک، چابکی و استقامت بسیار فوق‌العاده، مخلوقی که مرد است، اما می*تواند به گرگی بزرگ و با اراده تبدیل شود؛ البته زمانی که ماه کامل باشد. افسانه شهری گرگینه، پیگاسوس (اسب بالدار)، اسب سفید بالداری است که از اسطوره یونانی سر برآورده است. گفته می*شود که او فرزند خدای دریا، و گورگون (یکی از سه زنی که موهای سرشان مار بوده و هر کس بدانها نگاه می*کرد سنگ می*شد) میدوسا است. او از خونی متولد شد که هنگام کشته شدنش توسط خدای دریا، از گردن میدوسا فوران کرده بود. آرگوس، علت این نام‌گذاری تعداد فراوان چشمان او بوده که در بعضی روایات ۴ چشم و در بسیاری از داستان‌ها و نقاشی‌ها دارای ۱۰۰ چشم بوده‌است که در سراسر بدن او قرار داشتند. این خاصیت، آرگوس را به یک نگهبان ایده‌آل مبدل کرده بود و هرا، همسر زئوس، او را برای نگهبانی زئوس و معشوقه اش ایو، گماشته بود. اما زئوس به هرمس، پیغامبر خدایان، دستور داد تا ایو را برباید و هرمس خود را به شکل چوپانی درآورد و با حکایتهای طولانی و آوای نی خود، آرگوس را به خواب برد و ایو را دزدید. در بعضی از داستان‌ها، آرگوس در آخر به دست هرمس کشته می‌شود. کایمرا فرزند اژدهایی صد سر به نام تایفویوس و موجودی نیمه پری، نیمه مار به نام اکیدنا است ویکی از معروفترین هیولاهای اساطیر به‌شمار می‌رود. کایمرا موجودی با دو سر شیر و بز در یک سو و دمی* با سر مار از سوی دیگر بوده‌است. بدن او هم نیمی *شیر و نیمی *بز بوده و از دهانش آتش می*ریخته‌است. این هیولا، با از بین بردن گله*های دامداران و حمله به مردم، موجب وحشت اهالی لیسیا بود و به دست مردی به نام بلروفون از اهالی کورینت (قرنت) کشته شد. تئوگونیا
هسیود در این اثر، علاوه بر خدایان بزرگی همچون: زئوس، آپولو، هفائستوس و سایرین، جایگاه والا و نقش مهمی به شخصیت‌های متعددی که آنان هم ایزد به‌شمار می‌آیند، اعطا کرده‌است. این ایزدها دارای سیمایی مبهم هستند و به سختی شناخته می‌شوند. در واقع این ایزدان در تئوگونیا، گاهی اوقات مظهر و نمایندهٔ نیروهای طبیعت، اجسام نجومی، اهریمنان دریایی و ارواح نباتی هستند و گاهی وقتها اصول اخلاقی تجریدی ساده‌ای با اسامی کاملاً شفاف و آشکار، نظیر: «قدرت» و «ناسازگاری» را، نمایندگی می‌کنند. آنو
آنو، آنوم یا ایلو ( ), که همچنین به نام آن ( ، از «آسمان»، «بهشت») نیز خوانده می‌شود، نمود ایزدی آسمان، خدای برتر و نیای همه خدایان در دین باستانی میان‌رودان است. باور بر این بود که آنو منبع بنیادین چیرگی خدایان و دیگر فرمانروایان فانی و زمینی است و در نوشته‌ای به عنوان کسی که «همهٔ جهان را در خود فراگرفته است» توصیف شده‌است. او با بخشی از آسمان که در آسمان در زاویه میان ۱۷+ و ۱۷- درجه است و دارای ۲۳ هم‌اختران (صورت فلکی) است، شناسایی می‌شود. آنو همراه با پسرانش انلیل و انکی، بالاترین رده سه‌گانه ایزدی را تشکیل می‌دهد که نمود سه ستون هم‌اختران طاق آسمان هستند. بر پایه نخستین سندها، آنو به ندرت پرستیده می‌شد و به جای او پسرش انلیل برزگ داشته می‌شد. اما، در طول تاریخ میان‌رودان، همیشه گفته می‌شد که بالاترین خدای پانتئون دارای "آنوتو" به معنای «نیروی آسمانی» است. نقش اصلی آنو در افسانه‌ها و اسطوره‌ها به عنوان نیای آنوناکی‌ها، خدایان کانونی دین سومری، بوده‌است. کانون اصلی دین او پرستشگاه اینا در شهر اوروک بود، اما در زمان فرمانروایی اکدی‌ها ( 2334-2154) پیش از میلاد)، قدرت او در اوروک تا اندازه زیادی به ایزدبانو اینانا، شهبانوی بهشت واگذار شده بود. خورس
خورس (به اسلاوی کلیسایی باستان: Хърсъ) در اساطیر اسلاو ایزد خورشید زمستانی است. او همچنین با شفا دادن و بهبود بیماری‌ها مرتبط است. تندیس "خورس" در کی‌یف توسط ولادیمیر کبیر در کنار مجسمه‌های ایزدان بزرگی همچون پرون، داژبوگ، موکوش، استرایباگ و سیمارگل ساخته شده بود. اساطیر یونانی
درحالی که دوره خدایان، برای دانشجویان امروزی از جذابیت بیشتری برخوردار است، نویسندگان یونانی دوران کهن و کلاسیک علاقه بیشتری به دوره قهرمانان دارند، و بعد از پاسخ به سؤالات مربوط به چگونگی ایجاد جهان، یک گاه‌شمار و ثبت از دستاوردهای بشری ایجاد کرده‌اند. برای مثال ایلیاد و ادیسه، هم در تئونوگیا و هم در سروده‌های هومری، بیشتر مورد توجه قرار گرفته و محبوب‌تر است. تحت تأثیر کار هومر، «تفکر قهرمانی» موجب بازسازی زندگی روحانی شده، که جدا از قلمرو خدایان و مردگان مطرح شده‌است، و می‌توان آن را در زندگی در زیر زمین برگرفته از آثار المپی دریافت. هزیود، در کتاب کارها و روزهای خود، یک طرح از دوره‌های انسان (۴ دوره یا مسابقه انسان) ارائه می‌کند: طلایی، نقره‌ای، برنزی و آهنی. این دوران عبارتند از دوره ایجاد خدایان یا عصر طلایی، که به آیین کرونوس مربوط است، و رقابت‌های بعدی به خلق زئوس مربوط می‌شود. ظهور شیطان با اسطوره پاندورا توصیف می‌شود، زمانی که تمام بهترین قابلیت‌های انسان، به‌جز امید، به دست او نابود می‌گردند. اوید در دگردیسی‌ها، از مفهوم ۴ دوره هزیود حمایت می‌کند. اتروپوس
اتروپوس یا آیسا در اساطیر یونانی بزرگترین ایزدبانو در میان سه مویرای یا الهه‌های سرنوشت، در کنار خواهرانش لاخسیس و کلوتو است. آن‌ها ایزدبانوانی هستند که برای سرنوشت تمام انسان‌های روی زمین تصمیم می‌گرفتند. او و خواهرانش، به عنوان دختران زئوس و تمیس در نظر گرفته می‌شوند، اگرچه برخی روایات ایزدبانوی آنانکی (ضرورت)، را به عنوان مادرش ذکر کردند. او بزرگترین خواهر به شمار می‌رفت و نسبت به خواهرانش ارجحیت داشت، اما از لحاظ جثه کوچکترین آن‌ها بود. "اتروپوس" قابل قیاس با مورتا در اساطیر روم باستان است. "اتروپوس" وظیفهٔ قطع ریسمان یا تار زندگی را بر عهده داشت. او با عنوان «اجتناب‌ناپذیر» یا «انعطاف‌ناپذیر» شناخته می‌شد و ریسمان زندگی افراد را در زمان مناسب مرگ توسط قیچی نفرت می‌برید. او در کنار کلوتو که وظیفه بافتن ریسمان را بر عهده داشت و لاخسیس که طول آن را اندازه‌گیری می‌نمود، به کار مشغول بود. "اتروپوس" اغلب به شکل پیرزنی ترسناک دارای یک کتیبه، تبلت مومی، ساعت آفتابی، یک جفت ترازو یا ابزار برشی همچون قیچی به تصویر کشیده می‌شد. آدونیس
اَدونیس (Ἄδωνις)، در اسطوره‌های یونان، نماد طبیعت و تجدید حیات سالانهٔ آن است. پسر کینوراس از دخترش مورها بود. وی جوانی زیبارو و معشوق آفرودیته بود. آرس که به آدونیس حسد می‌برد، به صورت گراز آمد و او را کشت. از خون آدونیس گل شقایق می‌روید و آفرودیته به غم می‌افتد. آفرودیته از پرسفونه خواست تا اجازه دهد آدونیس هر سال، چهار ماه در بهار زنده شود و به زمین بازگردد و از این‌رو آدونیس نماد تجدید حیات طبیعت است. پایتون
در اساطیر یونان پوزئیدون
یکی از بزرگترین ایزدان یونانی پوزئیدون است که خدای آب‌های شور و شیرین، رودخانه‌ها، سیل، دریاها، خشکسالی، زمین لرزه و اسب‌ها دانسته‌اند؛ و پوزئیدون به معنی «سرور «شوهر» زمین» است؛ و وی را رومی‌ها با نپتون برابر دانسته‌اند. پوزئیدون با ورود آخایی‌ها در۱۴۵۰پیش از میلاد، جنبه خدای آسمانی یافت که زئوس را با خود آورده بودند. پوزئیدون فرزند کرونوس و رئا، یکی از دوازده ایزد المپ‌نشین پانتئون بوده و برادران و خواهران وی عبارتند از: زئوس، هادس، هستیا، دمتر و هرا است که هومر زئوس را برادر ارشد می‌داند، در دنیای قدیم پوزئیدون همانند زئوس تصور می‌شده و دارای موها و ریشی پریشان و انبوه بوده‌است، همچنین به پوزئیدون لقب اِنوسیختون به معنی «لرزاننده زمین» می‌دادند چرا که او را با زمین لرزه مرتبط می‌دانستند و در مقام خدای اسب‌ها لقب هیپیوس گرفت و در آتن به همراه آتِنا به هیپیا ملقب شد. پوزئیدون به کسانی که دوست داشت اسب‌هایی داد مانند: پِلوپس، ایداس، رِسوس وپِلِئوس. پوزئیدون جانشین تعدادی از خدایان کهن تر مانند: نِرِئوس، فورکوس و پروتئوس است که بسیاری از ویژگی‌های آن‌ها را دارا می‌باشد ولی خشونتی دارد که قبل از آن کسی نداشته زیرا خیلی وقت‌ها بد خلق و خطرناک بوده و این نشانگر عظمت طوفان دریاست؛ و در مواقعی که آرام بود به دیدن اتیوپیایی‌های وفاداری می‌رفت که قربانی‌های عالی به او می‌دادند به علت همین دیدارها بود که اودیسئوس چندبار توانست از دست پوزئیدون فرار کند؛ ولی بیشتر فرزندان پوزئیدون خشونت او را به ارث برده‌اند؛ و پوزئیدون که موضوع آثار هنری قرار گرفت به صورت موجودی بلند قامت و ریش دار و کمر به بالا برهنه ترسیم شد که سه شاخه در دست دارد که معمولی‌ترین سلاحش بود و با آن زمین را می‌لرزاند و در برخی مواقع نیز سه ماهی چنگک دار نیزه‌ای در دست تصویر شده‌است. مار
در اساطیر یونان مارها معمولاً به صورت دشمنی مرگبار و خطرناک نشان داده می‌شوند. البته در افسانه‌های یونان، مار نماد شیطان نیست. بلکه نمادی از عنصرهای زیرزمین است، برگردان تقریبی آن «در پیوند با زمین» است. برای نمونه هیدرای نُه سر که هرکول او را شکست داد و خواهران گورگون از فرزندان گایای زمین بودند. مدوسا یکی از سه خواهر گورگون بود که پرسئوس شکستش داد. گفته می‌شود مدوسا موجوی فناپذیر و دیو سیرت بوده که در سرش به جای مو، مار درآمده بوده‌است و می‌توانسته انسان‌ها را به سنگ تبدیل کند. پس از کشته شدن مدوسا، پرسئوس سر او را به آتنا می‌دهد تا از آن در سپرش، ایجس استفاده کند. تصویر تایتان از افسانه‌های یونان هم به جای دست و پا با مار به نمایش درآمده، چون آن‌ها هم از فرزندان گایا و اورانوس بودند و پیوندخورده به زمین. کیرون
بر اساس افسانه‌های یونان باستان "کیرون" معروف‌ترین و نیرومندترین سانتور است که در غاری واقع در دامنهٔ صخره‌ای که پلیون در آن می‌زیست ساکن بود و بر بندر ایولکوس نظارت داشت. او پسر کرونوس و فیلیرا، دختر اقیانوس و پس از دودمان ایزدی زئوس و المپی‌ها و تنها سانتور فناناپذیر بود. او به داشتن دانش و خرد والا و مهارت در علم طبابت شهرت داشت. بسیاری از خانواده‌های یونانی آموزش فرزندان خود را بدو منسوب می‌دانستند. او مهارت‌های شکار و جنگ، موسیقی، شعر، ریاضیات و نجوم را می‌آموخت. همچنین به آموزگار درمان‌بخشی آوازه داشت و شاگرد آسکله‌پیوس، ایزد پزشکی بود. صفت ویژهٔ او، نشانه ماری بود که گرد عصا پیچیده‌است. اسطوره‌شناسی تطبیقی
برخی از محققان، روابط زبانی میان اسطوره‌های فرهنگ‌های مختلف را مدنظر قرار می‌دهند. به عنوان مثال تشابه میان نام خدایان در فرهنگ‌های مختلف. از نمونه‌های موفق این رویکرد می‌توان به مطالعات مربوط به اسطوره‌های هند و اروپایی اشاره کرد. محققان مشابهت‌های برجسته و قابل توجه‌ای میان اصطلاحات مذهبی و اسطوره‌ای فرهنگ‌های مختلف هند و اروپایی یافته‌اند. به عنوان مثال زئوس ایزد آسمان یونانی، ژوپیتر ایزد آسمان رومی و دیائوس پیتْر ایزد آسمان هندی(وِدایی) نام‌های همسان (از نظر زبانی) دارند. این موضوع حاکی از آن است که فرهنگ یونانی‌ها و رومی‌ها و هندی‌ها از یک فرهنگ مشترک نیایی سرچشمه می‌گیرد و اینکه نام‌های زئوس، ژوپیتر، دیائوس و نام آلمانی تیو شکل تکامل یافتهٔ یک نام قدیمی‌تر، * ، هستند که برای اشاره به ایزد آسمان استفاده می‌شد. زروان (ایزد)
زروان در نوشته‌های یونانی و رومی با کرونوس/ساتورن که هستی بخش است برابر دانسته می‌شود، او که پلوتون/هادس یا همان اهریمن را و زئوس/ژوپیتر یا همان اهورامزدا(هورمزد) را خلق کرده‌است. هادس دیوها/تیتان‌ها را می‌آفریند و در زیر زمین سکنی می‌گزینند و با زئوس/ژوپیتر که بر فراز کوه المپ زندگی می‌کند نبرد می‌کند و زئوس دیوها و تیتان‌ها را به دوزخ (تارتاروس) می‌فرستد. کلوتو
کلوتو در اساطیر یونانی جوان‌ترین ایزدبانو در میان مویرای یا الهه‌های سرنوشت، در کنار خواهرانش لاخسیس و آتروپوس است، و در عین حال یکی از کهن‌ترین الهه‌ها در اساطیر یونان به شمار می‌رود. او دختر زئوس و تمیس است، اگرچه برخی روایات آنانکی (ضرورت) تجسم شخصیت سرنوشت، را به عنوان مادرش ذکر کردند. "کلوتو" قابل قیاس با نونا در اساطیر روم باستان است. "کلوتو" توسط دشکی وظیفه بافتن ریسمان زندگی تمام انسان‌های فانی را بر عهده داشت و همچنین او کسی بود که تصمیم می‌گرفت چه زمانی افراد متولد شوند یا از دنیا بروند، همراه با دیگر تصمیمات مهمی در زمینه‌های مشابه بر عهده‌اش بود. اندازه طول ریسمان مدت زمان زندگی فرد در طول حیاتش را تعیین می‌نمود. در گذشته‌ها اعتقاد بر این بود که این سه خواهر و هرمس، الفبا را برای مردمشان ایجاد کردند. هیچ‌کس به درستی نمی‌داند "کلوتو" و خواهرانش به چه میزان قدرت داشتند، اما آن‌ها اغلب از دستورهای زئوس و دیگر ایزدان نافرمانی می‌کرند. خرد (دانایی)
کسروی در آغازین جملات کتاب «در پیرامون خرد» َش می‌گوید:"گرانمايه‌ترين چيزي كه خدا به آدميان داده «خرد» است، خرد شناسنده نيك و بد و راست و كج و سود وزيانست. آدمي برگزيده آفريدگان است، ميوه آفرينش است. اينرا ما با دليل روشن گردانيده‌ايم و بايد پذيرفت. ولي اين برگزيدگی بيش از هر چيزِ ديگر نتيجه‌ی آنست كه آدمی دارای خرد است. آدميان اگر خرد را بشناسند و پيروی از آن كنند، جا براي كشاكشها و دشمنيها كه درميانست نخواهد ماند و زندگانی به راه ديگري افتاده، بيشتری از رنجها از ميان خواهد رفت. ليكن جای افسوس است كه آدميان، خرد را نمی‌شناسند و از آن سودجويی نمی‌توانند، در نتيجه‌ی همين نشناختن و سود نجستن، صد كشاكش و دشمنی درميان خود می‌دارند، و شاهراه زندگانی را گم كرده ازخوشيهاي جهان جز بهره كمی نمي‌يابند، و هميشه دچار رنج و آسيب می‌باشند. اين زيانكشي بسيار بزرگي از آدميان است. داستان آدميان از اين باره داستان كسانيست كه درشب تاريكی در يك زمين ناهمواری راه می‌پيمايند، و چراغی را كه با خود می‌دارند، چون نمی‌دانند كه چيست و چه سودی ازآن تواند بود، روشن نمی‌گردانند و از آن بهره‌مندی نمی‌خواهند. دیانا
ایزیس یکی از معروفترین ایزد بانوان هلنیسی بوده‌است، در کتیبهٔ مصری متعلق به ایزیس چنین آمده‌است: سوری‌ها وی را آستارته، آرتمیس و دیانا می‌نامیدند؛ که وی ایزد بانوی زنان، ازدواج و کودکان بود و در یکی از سروده‌هایش آمده‌است:من آن بانویی هستم که زنان او را الهه می‌گویند. مقرر کردم تا مردها، زنان را دوست بدارند … اوکینا لقبی است که در اصل به یونو داده شده بود اما گاهی لقب دیانا هم هست که نقش وی را به عنوان ایزد بانوی زایش می‌شناسند که کودکان را به جهان روشنی می‌آورد. اساطیر یونانی
بر اساس اسطوره‌شناسی دوران کلاسیک، بعد از سرنگونی تیتان‌ها، گروه ایزدان (پانتئون) و ایزدبانوان برپا شد. در میان ایزدان اصلی یونان، ایزدان المپ‌نشین بودند که بالای کوه المپ و تحت نظارت زئوس پدید آمدند. (محدودیت آن‌ها به ۱۲ عدد، ظاهراً به ایده‌های مدرن نسبت داده می‌شود) به جز المپ، خدایان متنوع پرستش‌شده یونانی در اطراف، خدای نیمه‌انسان-نیمه‌بز شکل پان، نیمف (روح‌های رودخانه‌ها)، نیاد (که در چشمه‌ها ساکن است)، دریاد (که روح درختان است)، نرئیدها (که ساکن دریاست)، خدایان رودخانه، ساتیر، و غیره می‌باشد. به‌علاوه، نیروهای تاریک جهان زیر زمین وجود داشتند که از جمله آن‌ها الهه‌های انتقام اند که مجرمان را تعقیب می‌کنند. به افتخار پانتئون‌های یونان باستان، شعرا، آوازهای هومری را ایجاد کردند (مجموعه‌ای از سی‌وسه آواز). به عقیده گرگوری نگی، آوازهای هومری بزرگ‌تر به عنوان مقدماتی ساده، هر یک خدایی را فرا می‌خوانند. دیونیسوس
دیونیسوس ایزد شراب و کشاورزی در یونان باستان، با اصلیت تراکیهای (اهل تراس) بود. دیونیسوس نه تنها ایزد شراب با قدرت مست کنندگی‌اش، بلکه نماد تمام آیین‌ها و آثار شراب در جامعه بود. در افسانه‌های یونان، دیونیسوس یک جام خرگوشی داشت که هرچه از آن می‌نوشید هیچ‌گاه خالی نمی‌شد. کیش دیونیسوس ترکیبی از کیش خدایان تراکیایی Trace و فریگیه‌ای و خدایان باروری و حاصلخیزی است که در مراسم آیینی و سالیانه برای بزرگداشت وی در یونان، در تاکستان‌ها و زمین‌های کشاورزی، مردم دور هم جمع می‌شدند و یک بز را قربانی می‌کردند و آواز می‌خواندند و سپس بز را قطعه قطعه کرده و در کل زمین پخش می‌کردند و اعتقاد داشتند که با این کار دیونیزوس باعث حاصلخیزی زمین می‌شود. پرچم یونان
پرچم یونان برای نخستین بار در (Naval Ensign 1828-1978, National Flag 1969-70; 1978 to date) به رسمیت شناخته شد.به عنوان پرچم ملی و نشان ملی شناخته می‌شود و همچنین دارای تناسب ۲:۳ می‌باشد.این پرچم دارای ۹ خط سفید و آبی متناوب می‌باشد.در گوشه بالای پرچم یک صلیب سفید وجود دارد که نشانگر مسیحیت ارتدوکس شرقی است که دین مردم یونان و قبرس می‌باشد.همچنین نه خط آبی و سفید نشانگر ۹ هجای واژه آزادی یا مرگ ("Ελευθερία ή Θάνατος") در زبان یونانی است.۵ خط آبی به عنوان ۵ هجای واژه آزادی (یونانی:Έλευθερία) و ۴ خط سفید به عنوان ۴ هجای واژه مرگ (یونانی:ή Θάνατος) است.۹ خط آبی و سفید همچنین به معنی واژه آزادی نیز عنوان می‌شود.همچنین تئوری دیگری میگوید ۹ خط روی پرچم نماد موز الهه هنر و تمدن است.(عدد ۹ یک عدد شاخص در فرهنگ یونانی است) لوگوس
شایان ذکرست که واژهٔ لوگوس در ترجمهٔ یونانی عهدعتیق موسوم به ترجمهٔ هفتاد Dabar است. Dabar علت بنیادی همه چیز است که با «پیام و عمل» تجلی پیدا می‌کند (مزمور ۱۰۷:۲۰ و تثنیه ۳۲:۴۶–۴۷). برای درک بهتر این واژه ضروری است که به پیش‌زمینه‌های اعتقادی یهودیان پیرامون مفهوم حکمت اشاره کرد زیرا که یکی از مفاهیم بنیادی لوگوس حکمت می‌باشد. بنابر اعتقاد یهودیان خدا از طریق حکمت خود جهان را خلق کرد، از این‌رو حکمت، ریشه در ذات خدا دارد. این حکمت در تورات به عالی‌ترین شکل ممکن جلوه‌گر می‌شد. در واقع کتب حکمتی عهدعتیق الهیات خلقت را ترسیم می‌کنند. اما در عهد جدید حکمت الهی در مسیح تجلی می‌یافت و عهد جدید فراتر از آن خود مسیح را به‌عنوان حکمت خدا معرفی می‌کند (لوقا ۲:۴ و مرقس ۶:۲ و اول قرنتیان ۱:۳۰). بدین‌سان آنچه در عهدعتیق ریشه در ذات خدا داشت حال در مسیح تجسم پیدا می‌کند. اسطوره آفرینش
مهر (از ریشه میثر) از کهن‌ترین خدایان ایرانی و هندی و البته انسان می‌باشد. زروان در نوشته‌های پهلوی خدای زمان است، اما بنا بر آیین زروانی، زروان خدایی است که در زمانی که هیچ‌چیز وجود ندارد نیایش‌هایی به جای می‌آورد تا پسری با ویژگی‌های آرمانیِ اورمزد داشته باشد که جهان را بیافریند. بنا بر دیدگاه زروانی‌ها، پیش از آفرینش آسمان و زمین و دیگر موجودات، حقیقتی به نام زروان وجود داشت. زروان هزار سال نیایش و ستایش کرد که صاحب فرزندی به نام هرمزد شود تا هرمزد آسمان و زمین و هرچه در آن است را بیافریند. پس از هزار سال نیایش این شک در زروان پدید آمد که آیا نیایش‌های او سودمند بوده و صاحب هرمزد خواهد شد یا رنج او بیهوده است؟ زروان همزمان با این کشمکش درونی، هرمزد و اهریمن را باردار بود. هرمزد حاصل نیایش او و اهریمن حاصل شک و تردید او بود. زروان هستی دو فرزند را احساس کرد و با خود گفت هرکدام از این فرزندان زودتر به دنیا بیاید پادشاهی را به او خواهم بخشید. در این هنگام اهریمن شکم پدر را درید و در جلوی دیدگان او ایستاد. او فرزندی تیره و بدبو بود. پس از او هرمزدِ نورانی و خوش‌بو زاده شد و در برابر پدر ایستاد. زروان پیمان کرده بود پادشاهی جهان را به فرزندی دهد که زودتر به دنیا بیاید؛ بنابراین برای نگهداری پیمان خود، پادشاهی جهان را به مدت نُه هزار سال به اهریمن که زودتر به دنیا آمده بود، بخشید. سپس هرمزد را بر او پادشاه کرد تا پس از نُه هزار سال پادشاهی جهان به هرمزد برسد و او به دلخواه خود رفتار کند. پس از آن هرمزد و اهریمن شروع به آفریدن کردند. هرچه هرمزد می‌آفرید، نیکویی و راستی و هرچه اهریمن می‌آفرید، بدی و کژی بود وجودایزدان پارسی نام در یونان باستان همچون هِستیا (به یونانی: Ἑστία)؛ ایزدبانوی باکرهٔ خانه و کانون خانواده و perseus heykeli پرسئوس هیکلی یاهمان پارسی هیکلی؛ پسر زئوس و دانائه و یکی از اولین و نام‌آورترین پهلوانان اساطیر یونان باستان است برخی از پژوهشگران تاریخ و تمدن براین باورند که پیامبر زروانیان مجوس یاهرمز مجوس همان هرمس تریسمجیستوس (هرمز سوم مجوس از توس ویا شوش) می‌دانند زادگاه هرمس مشخص نیست. دمتر
دِمِتِر ، رب‌النوع در اساطیر یونانی، یکی از دوازده ایزد المپ‌نشین و الههٔ حاصلخیزی زمین، حبوبات و نان است. فرزند کرونوس و رئا بود و از برادرش زئوس، صاحب دختری به نام پرسفونه شد که الاهه عالم اموات است. او به بشر هنر کاشت و برداشت را آموخت تا بالاخره بتوانند به زندگی عشایری خود پایان دهند. به این ترتیب، "دِمِتِر" همچنین ایزدبانوی برنامه‌ریزی‌های جامعه به‌شمار می‌رفت و در میان مردمان روستایی بسیار محبوبیت داشت. به عنوان یکی از الهه‌های حاصلخیزی، او برخی مواقع با گایا و رئا و همچنین سرس در اساطیر روم، قابل قیاس بود. گایا (اسطوره)
گایا ، در اساطیر یونانی، تجسم شخصیت زمین و یکی از اصلی‌ترین و کهن‌ترین خدایان یونانی است. او یکی از ایزدان نخستین یونان و اولین الهه زمین است. زمین خود نیز در آغاز خدایی بود به نام گه یا گایا این خدا مادری شکیبا و بخشنده به‌شمار می‌رفت. گایا در واقع خودِ زمین است. همیشه از طبیعت به عنوان جنس مؤنث یاد می‌شود. در اسطورهٔ آفرینش یونانی چنان‌که هزیود روایت می‌کند، گایا از خائوس (خلأ و آشفتگی ازلی پیش از آفرینش) برآمد. او نه‌تنها الهه مادر یونان کهن بود بلکه طبق بسیاری از روایات او اولین موجودی بود که از دل خائوس به وجود آمد. گایا، اورانوس (بهشت یا آسمان) را زاد. اورانوس فرمانروای برتر جهان گردید و تحت تأثیر اروس با گایا ازدواج کرد و بر اثر هم آغوشی با گایا، او (زمین) حامله شد. او قابل قیاس با ترا در اساطیر رم باستان است. واهاگن
واهاگن والاترین مقام در اساطیر ارمنی، ایزد جنگ، شجاعت و فتح و پیروزی است. در بعضی از روایات اساطیری، به عنوان ایزد خورشید نیز آمده‌است. در یکی از دستنوشته‌های مربوط به خلقت جهان چنین آمده‌است: «خورشید را پرستیدند و واهاگن نامیدند.» بنابر گفته آنانیا شیراکاتسی، ارمنیان مجموعه ستارگان راه شیری را مربوط به نام واهاگن دانسته و آن را «راه قدیمی خورشیدی» نامیده‌اند. به نظر او ارمنیان معتقد بودند واهاگن و «بارشامین» ایزد بزرگ آشوریان، در زمستانی سخت، مشغول دزدیدن کاه بوده‌اند، آن‌ها هنگام بازگشت کاه‌ها را در آسمان جا گذاشتند، و بدین گونه در آسمان مجموعه‌ای از کاه ایجاد شده‌است، از این رو راه شیری در ارمنی به «راه کاه‌دزدی» معروف است. بنابر اسطوره‌شناسی واهاگن به عنوان شکارچی شجاع با تاریکی و قوای اژدهایان شر و مضر مبارزه می‌کند. به همین دلیل لقب «اژدهاکش» را به او داده‌اند. آتوم
آتوم یا تِم از ایزدان آغازین هلیوپولیس و خورشید ایزدی پیش دودمانی در مصر باستان است. آتوم ایزدی است که نامش ظاهراً از ریشه‌ای به معنای «عدم» یا «یگانهٔ کامل» می‌آید و در اصل یکی از ایزدان بومی هلیوپولیس و حیوان مقدس منسوب به او گاو نر مرور (یونانی: mneuis) بود. کاهنان از روزگاران پیشین، او را با راع خدای بزرگ خورشید یکی می‌دانستند. آنان می‌آموختند که پیش از آفرینش، یک روح بی‌شکل که مجموعهٔ همهٔ هستی را با خود داشت پیدا بود و او را آتوم می‌نامیدند. او روزی خود را با نام "آتوم-رع" آشکار کرد و به وسیله خودارضایی، همهٔ ایزدان، انسان‌ها و موجودات را آفرید. بعدها، آتوم را همچون خورشید در حال غروب یا خورشید پیش از طلوع پنداشتند و آیین وی به شکلی گسترده در سراسر مصر پراکنده شد و همیشه با نام رع همراه بود. دیس پاتر
دیس پاتر یا دیسپاتر (به زبان سانسکریت: "دیائوس پیتار")، در اساطیر روم یک ایزد از ایزدان رومی دنیای زیرین بود که بعدها با هادس یا پلوتون در یک طبقه گنجانده شد. دیس پاتر در اصل خدای ثروت، خدای باروری و حاصلخیزی زمین‌های کشاورزی، خدای معادن و ثروت‌های زیرزمینی، در میان خدایان و ارواح عالم اسفل(دنیای زیرین یا عالم اموات) محسوب می‌شد، که البته بعدها به طور معمول با خدایان رومی پلوتون و اورکوس، برابر و معادل دانسته شد و به یکی از خدایان مهم دنیای زیرین(همان عالم اسفل یا جهان مردگان و اموات) تبدیل گردید. مورفئوس
مورفئوس (به معنای کسی که شکل می‌دهد) در اساطیر یونانی ایزد رؤیاها و رهبر اونیروس‌ها است. او همچنین شخصیتی است که در روایت دگردیسی‌ها، اثر شاعر نامدار رومی اووید حضور دارد، اما هیچ نقشی در اساطیر یونانی ندارد. "مورفئوس" پسر هوپنوس، خدای خواب، است و توانایی تقلید هر شکلی از ظاهر انسان‌ها و نمایان شدن در خواب آن‌ها را دارد. کلمهٔ مرفین، از نام این ایزد گرفته شده‌است. ایزدان هندوئیسم
سوریا (ایزد) صلیب شکسته- گردونهٔ خورشید یا سواستیکا (به سانسکریت: स्वस्तिक) یک چلیپا  از نشانه‌های خورشید است. تقدس خورشید در اقوام متعددی بوده و در برخی از فرهنگ‌ها نشانه‌های این اعتقاد باقی مانده‌است. در بین‌النهرین «شمس یاشماش» خورشید را می‌پرستیدند، این ایزد در دستش شیئی را نگاه می‌داشت که به تیغه اره همانند بود و سوار بر گردونه‌اش به سوی باختر می‌راند. در مصر خورشید، عنوان بزرگ‌ترین خدا را داشت و بنام رع (Re) مشهور بود. «قوم سلت SOL یعنی ستاره خورشید را پرستش می‌کردند و خدای فنیقیان همانند نام ستاره خورشید در لغت قوم سلت EL می‌باشد. قوم اینکا دارای معبد خورشید بوده که دیوارهایش پوشیده از ورقه‌های طلا بوده و الان در سرزمین پرو واقع است. همچنین هرم خورشیدی بسیار با شکوهی از تمدن قوم از تک در مکزیک باقی مانده‌است.» توجه به خورشید در نزد ایرانیان باستان امری معمول بود و تقدس خورشید به صورت آشکارا ظاهراً تا زمان روی کار آمدن ساسانیان ادامه داشت. این تقدیس به صورت وسیعی در ادبیات فارسی هم منعکس شده‌است. احترام به خورشید در قرآن مجید هم دیده می‌شود و حتی اسم یکی از سوره‌های مبارکه قرآن به این نام است. ازگل‌ها و گیاهان، نیلوفر آبی (لوتوس) و گل آفتابگردان، از درختان نخل و سرو و کاج نمادهای خورشید هستند. از عناصر، آتش و از رنگ‌ها سرخ و زرد و از فلزات طلا منسوب به خورشید هستند. شکل هندسی مربوط به خورشید دایره است.» هرا
به مناسبت ازدواج پله و تتیس، جشنی برپا شد و همگان به آن جشن دعوت بودند جز اریس الههٔ نفاق، اریس که خشمگین و ناراحت شده‌بود سیبی زرین که روی آن نوشته شده‌بود «برای زیباترین» را به میان جمعیت انداخت و نزاعی میان سه الههٔ‌زیباروی المپی یعنی هرا ملکهٔ خدایان، آتنا الههٔ‌عقل و آفرودیته الههٔ‌عشق و زیبایی درگرفت و هنگامی که هیچ‌کدام از دریافت سیب منصرف نشدند، زئوس انتخاب زیباترین را به پاریس فانی سپرد. سه الهه به سوی پاریس رفتند و وقتی پاریس آن‌ها را دید از جواب آن که کدام یک زیباترند بازماند زیرا هر سه به نوبهٔ خود زیباترین بودند، پس سه الهه هر یک وعده‌ای به او دادند؛ هرا ثروت و قدرت را وعده داد و آتنا عقل و هوش را اما پاریس هدیه آفرودیته که زیباترین زن دنیا بود را قبول کرد و سیب زرین را به او داد و از آن پس تروا و مردم آن مورد خشم آتنا و هرا قرار گرفتند و این خشم به حدی زیاد بود که ویرژیل هرا را دشمن قهّار تروا می‌داند. در جنگ تروا که یونانیان نه سال تروا را محاصره کردند، هرا و آتنا به کمک یونانیان رفتند اما زئوس از دخالت آنان خشمگین شد و آنان را تهدید کرد و در شورایی که میان خدایان برپا شده‌بود زئوس خواستار این بود که بین یونانیان و مردم تروا صلح برقرار کنند اما بعد از این که هرا به او می‌گوید که اگر بگذارد تروا منهدم شود او نیز اجازه می‌دهد که زئوس موکنای، آرگوس و همچنین اسپارت را با خاک یکسان کند زئوس وسوسه می‌شود و بدین ترتیب جنگ تجدید می‌شود و در نهایت با پیروزی یونانیان آتنا و هرا انتقام کار پاریس را از تمام مردم تروا می‌گیرند. بهرام
ورثرغنه یا بهرام ایزد جنگ و جنگاوری است و همکار میترا ایزد پیمان و خورشید و ایزد نور و باروری می‌باشد. در زمان هخامنشیان و پس از آن در زمان اسکندر ایزدان و ایزد بانوان بسیاری وجود داشتند که عبارتند از مهر، آناهیتا، بهرام و تیشتر. بهرام فرشته انتقام‌جوی ایزد مهر می‌باشد. آنها در حالی که سوار بر گردونه‌ای هستند که چهار اسب سفید که سم‌های پیشین طلایی و سم‌های پسین نقره‌ای دارند، به سوی زمین می‌تازند آنها می‌خواهند تا پیروان ناراستی را سخت مجازات کنند و به پرهیزگاران پاداش دهند به این صورت که کسانی که پیمان‌هایشان را پاس می‌دارند با ثروت و سلامتی و فرزندان نجیب پاداش می‌دهند و کسانی که به پیمان‌هایشان پایبند نیستند با بیماری، مرگ، فقر، بدبختی و از دست دادن فرزند مجازات می‌کنند. ایزدانی که در سنگ‌نوشتهٔ آنتیوخوس آمده‌اند، دارای دو نام هستند و تحت این دو نام از حرمت برخوردار بودند که عبارتند از زئوس-اهورامزد، مهر-آپولو، بهرام-هرکول. کشور ارمنستان دین ایرانی داشت و علاوه بر اهورامزدا و آناهیتا ایزد دیگری مورد پسند مردم بود و آن بهرام ایزد پاسدار ایرانشهر و خدای فیروزگری و ایزد ملی آریاها بوده‌است و بین ایزدان اوستایی بهرام از صدرنشینان است و به عنوان سالار لشکرها و سپاهیان خود را در گونه‌های مختلف به ستایشگرانش نشان می‌دهد او مطابق بهرام یشت در ده پیکر مختلف یعنی باد، گاو، اسب، شتر و غیره به زردشت ظاهر می‌شود یا در جنگی سخت مانند گرازی نر ایزد مهر را همراهی می‌کند. نام این ایزد در سنگ‌نوشتهٔ آنتیوخوس و در سکه‌های شاهان هند و سکایی آمده‌است. بهرام در ارمنستان یک خدای ملی محسوب می‌شد و یکی از باستانی‌ترین شعرهای ارمنستان قطعه ای از یک سرود است که مضمون آن زادن معجزه آسای بهرام از ژرفای آب‌ها است. پیروزی بهرام بر دیوان و اژدها باعث به وجود آمدن مجموعه‌ای از افسانه‌ها از او شده بود. نام بهرام صورت‌های گوناگونی دارد. صورت ارمنی آن "ورهران" است. اورانوس (اسطوره)
اورانوس به معنای آسمان و از ایزد یونانی متناظر با آسمان و بهشت بود. وی از قدیمی‌ترین ایزدان یونانی بود که توسط گایا به وجود آمد و سپس همسر او گردید. نام او در اولین کیهان‌شناسی‌های یونانی به عنوان نخستین فرمانروای جهان آمده‌است. دیودور سیلیسی، تاریخ‌نگار عصر ژولیوس سزار نیز معتقد بود، اورانوس اولین پادشاه اقوام درست‌کار ساحل بوده‌است چرا که آن‌ها را با اجزای مختلف تمدن، از جمله کشاورزی آشنا کرد. بنابر روایتی وی ستاره‌شناس و منجم نیز بوده‌است که از حرکت ستارگان و اجرام آسمانی موفق به ابداع نخستین تقویم شد. این تقویم ابتدایی، در امور روزانه از جمله کشاورزی مردم آن سرزمین، از اهمیت زیادی برخوردار بود. میثراس
میتراس یا میثراس ، (Μίθρας) معادلِ یونانیِ میترا، یا مهر (ایزد ایرانی)، نام خدای مردمان ایرانی‌تبار است. نکته ای که دانشمندان میتراشناسی از زمان فرانس کومون به آن اذعان دارند. شکل یونانی این نام در شرح حال کوروش بزرگ، کوروش‌نامه، اثری که در قرن چهارم قبل از میلاد نوشته شده‌است، دیده می‌شود. نریسه ایزد
نریسه ایزد (به زبان فارسی میانه)، نریسف یزد (به زبان پارتی) یا فرستادهٔ سوم، نام ایزدی مانوی است که ایزد نجات بخش و نماد نرینهٔ انسان است. در اسطوره آفرینش مانوی هنگامی که هرمزدبغ که برابر کیومرث زرتشتی است به اسارت سرزمین تاریکی می‌رود امهرسپندان برای نجات او به سرزمین ظلمت می‌روند. هرمزدبغ رهایی می‌یابد اما پاره‌های فروزان نورانی مهراسپندان توسط دیوان ظلمت بلعیده شد. پدر روشنایی برای خارج کردن این اخگرها از تاریکی نریسه ایزد که نماد زیبای مردانگی بود را آفرید و به همراه دوشیزه روشنی که همان دوست روشنان است بصورتی اغواکننده بسوی دیوان فرستاد. دیوان تحریک شدند و پاره‌های موجود در بدن آنان خارج شد و به پایین هبوط نمود که از آن جهان مادی-مینوی امروزی پدید آمد. همرا
همرا در اساطیر یونانی، تجسم شخصیت روشنایی و روز، و عضو یکی از ایزدان نخستین یونانی است. او زادهٔ اربوس (تاریکی) و نوکس (شب) و خواهر و همسر آیتر به شمار می‌رود. از طرفی نوکس دختر خائوس (یکی از اولین مخلوقات) و خواهر اربوس بود. "همرا" هیچ وقت با خواهر و مادرش سازگار نبود و هر دو آن‌ها از او متنفر بودند، اما او قلبی مهربان داشت. او همچنین قادر به کنترل ابرها (همانند ایریس) و نور خورشید بود. تالاسا یا اقیانوس، دختر همرا و برادرش آیتر است. "همرا" رابطهٔ نزدیکی با هرا، ملکه آسمان‌ها و ائوس الههٔ سپیده‌دم دارد. او تا حد زیادی در اساطیر کمرنگ ظاهر می‌شود و نقش او به طور کامل توسط ایزدبانوی ائوس پوشش داده شده‌است. کوپیدو
کوپیدو، کوپید یا کوپیدون در اساطیر رومی همان خدای عشق بود که به صورت یک کودک برهنه مجسم می‌شد. "کوپیدو" صورت لاتینی این کلمه می‌باشد که به معنای میل یا خواهش و آرزو می‌باشد. کوپیدو در واقع خدای عشق و زیبایی بود. او همچنین یک نام لاتین دیگر هم دارد و آن نام، آمور می‌باشد. کوپیدو پسر ایزدبانو ونوس (آفرودیت) و ایزد مارس است. اژدها
رابطه میان اصل و آغاز جهان و اژدها در کیهان‌شناسی بابلیان آشکار است. در این کیهان‌شناسی، تیامات یا اژدهایی که نماد ظلمت آغازین است غالباً به صورت ماری خشمگین شده و مردوک یا قهرمان خورشیدی بر آن چیره می‌شود. بدینگونه جهان روشن پدرسالاری جهان آغازین مادرشاهی را تسخیر می‌کند. در مصر باستان اژدها رمز طغیان‌های بزرگ رود نیل بوده‌است و سود و زیان آن طغیان‌ها را که بارورکننده یا ویران‌کننده‌اند نشان می‌داده‌است. از این رو اژدها غالباً هم با خداوند ازیریس و هم با الههٔ هاتور همانند می‌شده و گاه نیز ازلحاظ خیر و برکتی که داشته با اُسیریس و به سبب ویرانگری اش با «ست» دشمن اُسیریس یکی می‌شده‌است. اساطیر یونانی
در مجموعه عظیم اسطوره‌ها و افسانه‌های یونانی، ایزدان ملی مردم یونان در کالبد آرمانی انسانی توصیف شده‌اند. بر اساس گفته‌های والتر بورکت، ویژگی‌های توصیفی قائل شدن جسم انسانی برای خدایان اینست که، «خدایان یونانی انسانند، نه انتزاعی، ذهنی یا مفهومی». بدون در نظر گرفتن اشکال اساسی خدایان یونان باستان، آن‌ها اغلب دارای قابلیت‌های خارق‌العاده‌ای هستند؛ به‌طور قابل توجه، خدایان تحت تأثیر بیماری‌ها قرار نمی‌گیرند، و تنها در شرایط بسیار بسیار ویژه زخمی می‌شوند. یونانیان جاودانگی را مشخصه‌ای از خدایان خود می‌دانستند؛ این جاودانگی، همراه با جوانی لایزال، حاصل استفاده مکرر شهد بود که در اثر آن خون الهی در رگ‌هایشان نو می‌شد. ساترن
ساتورن (به لاتین: ساتورنوس) از خدایان بزرگ روم بود که خدای کشاورزی و برداشت محصول به‌شمار می‌آمد، و دوران سلطنت و فرمانروایی او، توسط جمع زیادی از نویسندگان رومی، به عنوان عصر طلایی وفور و برکت و فراوانی و صلح توصیف شده‌است. در دوران قرون وسطی وی به عنوان خدای رومی رقص، کشاورزی، عدالت و اقتدار، شناخته می‌شد. ساتورن در حالیکه ابزاری به شکل داس در دست چپ خود و یک دسته گندم در دست راست خویش دارد، به تصویر کشیده شده‌است. مادر او تررا و پدرش کائلوس بود. وی در عصر کلاسیک با کرونوس، ایزد معروف یونانی، یکی شناخته شده و در نتیجه اسطوره‌شناسی مربوط به این دو تن از خدایان، به‌طور معمول با یکدیگر اختلاط حاصل کرده‌است. لوگوس
لوگوس خصیصه‌ای در انسان است که او را به سوی قوهٔ تمیز، منطق، قضاوت درست، مرزبندی و ادراک می‌کشاند و با عقل و شعور مخاطب کار دارد. لوگوس از مهم‌ترین اصطلاحات رایج در مکاتب فلسفی یونان است که هفتصد سال قبل از میلاد مسیح، در خطابه‌ها به کار برده می‌شد و جای واژه‌های قدیمی‌تری مثل افسانه و اسطوره را گرفت. اساطیر یونانی
هر ایزد از سلسله خود فرود آمده‌است، منافعی جدا را دنبال می‌کند، در محدوده معینی تخصص دارد، و به وسیله شخصیتی واحد اداره می‌شود؛ با این وجود، این توصیفات از متون باستانی متعددی ریشه گرفته‌اند، در نتیجه همواره با هم موافق نیستند. وقتی در اشعار، مناجات، یا مکاتب، به این خدایان اشاره می‌شود، از نام‌ها و القاب ترکیبی در آن‌ها استفاده می‌گردد، تا آنان را از خدایان مشابه خود متمایز گردانند (برای مثال آپولون موساگتس همان "آپولون، رهبر موزهاست"). از طرف دیگر، یک لقب بخش ویژه‌ای از یک ایزد را معین می‌کند. پیتاس (ایزدبانو)
پیِتاس در افسانه‌ها و اساطیر روم، الهه یا ایزدبانوی وظیفه‌شناسی نسبت به دولت، خدایان و خانواده محسوب می‌شد و شخصیت انسانی یا تجسمی از فضیلت رومی‌ها بود که آن نیز پیِتاس یا پیه تاس خوانده می‌شد. وی یکی از دی ایندیگت‌ها [ارواح و خدایان رومی که کمتر جنبه اسطوره‌ای داشتند]، به‌شمار می‌رفت. معبد اصلی او طی قرن دوم پیش از میلاد در فوروم هولیتوریوم قرار داشت. نوروز در ایران باستان
اسطوره‌های دیگری همانند داستان سیاوش در فرهنگ‌های دیگر نیز یافت می‌شود که با بنیاد ایزد گیاهی شهید شونده و الههٔ باروری شکل گرفته‌است. این باور در دموزی و اینانا، (اسطوره سومری)، اوزیریس و ایزیس (اسطوره مصری)، سیبل و آتیس (اسطوره یونانی)، رام و سیتا (اسطوره هندی)، تموز و ایشتر (اسطوره بین‌النهرین)، آدونیس و آفرودیت (اسطوره یونانی)، یوسف و زلیخا) (ذکر شده در تورات) نیز بیان شده‌است. خرونوس
خرونوس یکی از ایزدان نخستین در اساطیر یونانی و تجسم شخصیت زمان در فلسفه پیشاسقراطی و ادبیات باستانی یونان بود. او اغلب با کرونوس تیتان اشتباه گرفته می‌شود، اما آن‌ها با یکدیگر در ارتباط نیستند. او شکل ظاهری خود را در نخستین زمان‌های عالم به صورت غیر مادی تشکیل داده بود. خرونوس به عنوان یک ایزد بی‌جسم، اما شبیه به مار، دارای سه سر شامل انسان، گاو و شیر به تصویر کشیده می‌شد. در تفسیرات دیگری او به مانند پیرمردی دانا، همراه با ریش‌های بلند خاکستری رنگ مجسم می‌شد. او همراه با همسر مار شکل خود، آنانکی (اجتناب‌ناپذیری) نخستین تخم کیهانی را خلق کردند و پس از جداکردن، آن را به فرم‌های تشکیل دهنده جهان یعنی زمین، آسمان و دریا تقسیم کردند. "خرونوس" و آنانکی به ادامه خلق چرخهٔ عالم، پس از ایجاد راهی برای عبور از چرخه آسمان و گذشتن از زمان ابدی ادامه دادند. ناهید
اَناهیتا، در فرهنگ ایران باستان، ایزد آبان (آب‌ها) است که استراب (یعنی «ستارهٔ آب‌ها») نیز نامیده می‌شده است. آته
آتِه در اساطیر یونانی الههٔ بدسگالی، فریب، تباهی و قباحت است. البته آتِه به‌خاطر غرور، به رفتار انجام‌شده از سوی قهرمان داستان هم اشاره دارد که اغلب او را به سمت مرگ یا سقوط می‌کشاند. پدر و مادر وی زئوس و اریس هستند. او حتی یکبار موفق شد زئوس را فریب دهد اما زئوس او را از الیمپوس به پایین انداخت. این چنین شد که به عنوان یک روح انتقام‌گیر در زمین سرگردان گشت، اما با این حال هنوز به انجام کارهای فاسد در میان انسان‌ها مشغول است. خواهر او لیتای همیشه او را دنبال کرده و سعی داشت خساراتی که به فناپذیران وارد می‌نمود، ترمیم کند. در ایلیاد هومر از او به عنوان بزرگ‌ترین دختر زئوس یاد می‌شود اما اشاره‌ای به مادر او نشده‌است. اساطیر ایرانی
اهوره مزدا، اهورمزد، اهورامزدا، اورمزدا، اورمزد هرمزد، هرمز، هورمزد، هورمز، ارمس، هرمس، هرمست. تلفظ‌های گوناگون نام خدای بزرگ زرتشتیان در زبان‌ها و دوره‌های متفاوت است. معنای اصطلاحی این نام شامل؛ سرور دانا، خدای غایی، خیر مطلق، خرد و معرفت آفرینندهٔ خورشید و ستارگان، روشنایی و تاریکی، انسان‌ها و حیوان‌ها تمام فعالیت‌های فکری و جسمی است. معنای تحت‌اللفظی نام او ازین قرار است: بخش اول «اهور» از ریشه «اه» که بن هستی و هستن است و بخش دوم «مزدا» که از «من + ز+ دا» به معنای «فکردهنده» می‌باشد و ترجمهٔ آن در شاهنامه همان «خداوند جان و خرد» می‌باشد. معنای دیگر نیز حاکی ازین است که اهورا به معنای «سر، سرور، بزرگ و مولا» است و «مزدا» به معنای به یاد سپردن و به خاطر داشتن بنابراین «سرور دانا» ترجمه اهورا مزدا خواهد بود. دشمن بنیادین اهورا مزدا، انگره مینو یا انگره مینیو است. انگره مینو در حقیقت نام اوستایی همان «اهریمن» یا «اهرمن» در پهلوی (فارسی) میانه‌است. نامش به معنای «مینوی ستیزگر و دشمن» آمده از ویژگی‌های او که نماد شر مطلق و برهم زننده نظم و ذاتاً دشمن خوبی‌هاست یکی داشتن سری بزرگ و زشت است که این ویژگی در شاهنامه هم به تمام دیوان و غولان نسبت داده شده. اهورا مزدا و اهریمن از ازل تا ابد باهم در جنگ بوده‌اند و زندگی در این جهان بازتابی از مبارزه کیهانی این دو است محل زندگی اهریمن شمال زمین است جایی که تمام دیوان «زیید و اصلاح» از پشت کوه آمدن نیز ریشه‌ای اسطوره‌ای دارد که در آن تلویحاً فرد پشت کوهی یعنی «دیوسیرت» که کم‌کم معنای «نادان» به خود گرفته‌است. اهریمن به ۳ شکل غیر از شمایل خودش ظاهر می‌شود. ۱- چلپاسه (مارمولک) ۲- مار ۳- جوان. انگره مینو خود آفریننده دیوان دیگر نیز هست. برای نمونه ایشمه و دیو خشم یا اژی دهاک که همان ضحاک شاهنامه باشد. وی اگر چه در شاهنامه پادشاهی ماردوش بیان شده‌است؛ ولی در اوستا دیوی سه سر، شش چشم و سه پوزه با بدنی پر از چَلپاسه و عقرب است. به هر حال آنچه بر بنیاد نوشتار زردشتی بر می‌آید در روزگار پایانی این گیتی این اهورامزدا است که بر اهریمن پیروز می‌شود و او را برای همیشه از بین می‌برد و پس از آن تنها نیکی و نور و تندرستی در گیتی ماندگار خواهد شد. زرتشت
زرتشت در گاتاها به دفعات ایزدی نیک به نام «اهورامزدا» (پروردگار خرد یا پروردگار خردمند) را خطاب می‌کند. اهورامزدا نظم کیهانی را از طریق «اشه» (راستی) پایدار نگه می‌دارد. زرتشت او را با صفاتی چون «از همه چیز آگاه»، «تیزبین» و دارای «خرد نافریفتنی» توصیف می‌کند که شباهت‌هایی با نوشته‌های هندوایرانی و ودایی دارد. اما علاوه بر اینها، زرتشت اهورامزدا را «تنها خدای غیرمخلوق»، دارای خرد بی‌پایان، نیک و خوب و خالق و نگهبان «اشه» دانسته و از این حیث، ابعاد جدیدی به پرستش او داده‌است. اما همان‌طور که انسان اَشَوان (اشه مند) در زمین با انسان‌های شریر (دَروَند) روبرو می‌شود، پس اهورامزدا هم دشمنی دارد که به گفته گاتاها او هم غیرمخلوق و البته «همزاد» اهورامزداست. این دشمن، «انگره مینو» (مینوی ناپاک) نام دارد. آنتینوس
هادریانوس مشتاق به گستراندن سنت آنتینوسی در سراسر امپراتوری روم بود. وی بر گسترش آن در سرزمین‌های یونانی تمرکز نمود، و در تابستان ۱۳۱ به این مناطق سفر نمود تا با ارائه تلفیقی از آنتینوس و یک ایزدِ شناخته شده تر یعنی "هرمس"، این (سنت آنتینوسی) را تشویق نماید. در سفری به "تراپزوس" (امروزه با عنوان "ترابزون" در ترکیه) در ۱۳۱، وی تأسیس معبدی مختص به هرمس را اعلام کرد، جایی که ایزد احتمالاً به عنوان "هرمس ــ آنتینوس" مورد پرستش واقع بود. هر چند هادریانوس ترجیح داد [نام و یاد] آنتینوس با "هرمس" مأنوس گردد، وی (آنتینوس) در سراسر امپراتوری خیلی بیشتر با ایزد "دیونیسوس" تلفیق شده بود [تا با هرمس]. [این] سنت همچنین در مصر نیز رواج داشت، و در سالیان کوتاهی پس از پایه‌گذاری اش، قربان‌گاهها و معابدی به افتخار [این] ایزد در "هرموپلیس" (با نام فعلی "الاشمونین")، "اسکندریه"، "اوکسیرینخوس"، "تبوتنیس"، "لوکوپلیس"(با نام فعلی "اسیوط")، و "اقصر" ساخته شده بودند. مهر (ایزد ایرانی)
در کیش زرتشت مهر ایزد نور و روشنایی است، و نگهبان پیمان می‌باشد که سوار بر گردونه خورشید گرد جهان می‌گردد. نام این ایزد در گات‌ها ذکر نشده‌است اما در یشت‌ها یک سرود برای مِهر آمده‌است. مهریشت نام دهمین یشت است و مضامین آن پس از فروردین‌یشت، بلندترین و قدیمی‌ترین بخش اوستا است. مهریشت منشور و ستایش نامه‌ای است که در مزدیسنا به یکی از بزرگترین خدایان ایران باستان که در هند ودایی نیز در جایگاه عالی و مهمی قرار داشت اهدا شده‌است. از مهریشت دو موضوع مهم به عنوان بنیان و پایه می‌توان استخراج نمود، اول راستی و دوم دلیری توصیفاتی که از مهر در مهریشت و سایر بخش‌های اوستا شده‌است بیشتر حول این دو محور قرار دارد و در بند ۲ مهریشت، اهورامزدا به سپنتمان زرتشت می‌گوید» مهر را شایسته و سزاور نیایش آفریدم کسی که به مهر دروغ گوید و پیمان شکند و شرط وفا نداند ویران کننده کشور و راستی است. ای سپنتمان تو نباید عهدی را که بستی بشکنی خواه با یک فرد دینسا، خواه با یک دیوسینا چرا که معاهده با هر که بسته شده درست و قابل احترام است. آیین کهن ایرانی
مرتضی راوندی می‌نویسد، در آیین مزداپرستی بالاترین ایزد اهورامزدا نام داشت و در واقع خدای خرد بود و بر آسمان‌ها و سراسر کاینات فرمان می‌راند. شاهان ایران برتری او را بر سایر خدایان تأیید می‌کردند اما پس از اهورامزدا به خدایان کوچکتری نیز معتقد بودند که آنها را ایزدان می‌نامیدند و مظهر قوای طبیعت یعنی آب، آتش، خورشید، باد، ماه، آسمان و زمین و غیره بوده‌اند. هریک از عناصر مقدس نامبرده به نحوی خاص مورد پرستش قرار می‌گرفت و با خواندن سرودهای مخصوص و اهدای قربانی‌ها و ریختن شراب و شیره بعضی از نباتات معطر مهر و محبت آنان جلب می‌شد. پلوتوس
پلوتوس ، در اسطوره‌های یونان، خدای ثروت و فراوانی است. اساطیر یونانی
بسیاری از ایزدان به بخش معینی از زندگی مربوط می‌شوند. برای مثال، آفرودیته، ایزدبانوی عشق و زیبایی، آرس ایزد جنگ، هادس ایزد جهان زیر خاک، و آتنا ایزدبانوی هوش و شجاعت است. برخی ایزدان مانند آپولون و دیونیسوس، دارای شخصیت‌های پیچیده و مخلوطی از عملکردها بودند، درحالی که دیگران، مانند هستیا، و هلیوس اندکی فراتر از تجسم شخصیتند. اصلی‌ترین نیایشگاه‌های یونان باستان، به‌شمار محدودی از خدایان اختصاص یافته‌اند، که مربوط به مکاتب سراسری یونانی (پان‌هلنیک) می‌باشند. اما، در مناطق و روستاهای منحصر به‌فرد رایج بود که مکاتب خود را به ایزدان کوچک‌تر اختصاص دهند. بسیاری از شهرها از افتخار دربرداشتن خدایان مشهور و مراسم و اسطوره‌های مرتبط با آنان برخوردار بودند. در دوره قهرمانی، آیین قهرمانان، مراسم خدایان را تکمیل کرد. سروش
سروش که در اوستا به صورت مرغ سروشه که همان خروس است، ظاهر می‌شود، نماد اطاعت و تسلیم در برابر اهورامزدا به‌شمار می‌آید. سروش پیک ایزدی و همانند آپولو در اساطیر یونان و روم است. طبق باور آیین مزدیسنا، فرشتهٔ سروش بر فراز کوه البرز کاخی دارد، که با یک‌هزار ستون به خودی خود روشن و ستاره‌نشان است (یسنه ۵۷، بند ۱۰). گردونهٔ او را در آسمان، چهار اسب نر درخشان و تیزرو با سم‌های زرین می‌رانند. هیچ موجودی از ایشان پیشی نمی‌گیرد و بدین‌گونه است که او دشمنان خود را در هر کجا که باشند، دستگیر می‌کند. پوزئیدون
پوزئیدون ، یکی از دوازده ایزد المپ‌نشین و مهم‌ترین ایزدان یونان باستان است که خدای آب‌های شور و شیرین و دریاها، رودخانه‌ها، سیل، خشکسالی، زمین لرزه و اسب‌ها به‌شمار می‌رود و نام پوزئیدون به معنی «سرور (شوهر) زمین» است. رومی‌ها او را با نپتون که خدای ایتالیایی کهن است همسان دانستند، اما نباید این دو را با هم اشتباه گرفت. پوزئیدون فرزند کرونوس و رئا است. وی برادر زئوس، هادس، هستیا، دمتر و هرا است. تقسیم‌بندی جهان بین او و برادرانش زئوس و هادس رخ داد. پوزئیدون فرمانروای دریاها شد، زئوس فرمانروای آسمان و دنیای زیرین هم نصیب هادس شد. همسرش آمفیتریته است با این حال پوزئیدون با زنان زیادی معاشقه داشته و فرزندان زیادی دارد. حتی پوزئیدون با مدوسا در معبد آتنا مقاربت داشته که به قهر آتنا دچار می‌گردد و مدوسا که زن زیبا رویی بود را به پیر زن زشت تبدیل می‌کند و موهای مدوسا را تبدیل به مار می‌کند. پوزئیدون در ساخت حصار تروا نیز نقش داشته و با آپولون به انجام اینکار پرداخته‌است؛ ولی چون لائومدون مزد آن‌ها را نپرداخت، پوزئیدون در طول جنگ تروایی‌ها را آزار و طرفدار یونانیان بود. لیبر
لیبر در اساطیر رومی، ایزد انگور و شراب و معادل با دیونوسوس در یونان باستان می‌باشد. آتنا
آتنا یا آتنه ، ملقب به پالاس (Παλλὰς)، در اساطیر یونانی، الههٔ خرد، جنگاوری، صنایع دستی و نگهبان شهر آتن بود و نام آتن را به افتخار او این چنین نامیدند. اصالت اولیهٔ این الهه اژه‌ای است و بعدها به عنوان ایزدبانوی محافظ شهرهای یونان به خصوص آتن مورد پرستش قرار گرفت. او همچنین به نام‌های "Polias" و "Poliouchos" (برگرفته از کلمه polis به معنای دولت‌شهر) شناخته می‌شود. معابد وی معمولاً در بالای آکروپولیس و مرکز شهر قرار داشت. معبد پارتنون در آکروپولیس آتن به او اهدا شده‌است. او همچنین به عنوان خدای جنگجو مورد پرستش قرار می‌گرفت؛ افراد بر این باور بودند که او سربازان را در جنگ هدایت می‌کند. آترگاتیس
آترگاتیس / ɑ:tɛrgɑ:tɪs/، خدای آتش پاک و پسر اهورا مزدا است. او را بیشتر با نام آتر / ɑ:tær/ یا آذر/ ɑ:zær/ می‌شناسند. در دین زرتشتی و حتی پیش-زرتشتی که در ایران رواج داشت، همواره آتش نماد خیر و نیکی و حتی زایش و زندگی بوده‌است. و ایزد آتش، نگهبان و پاسدار خیر. برای اشاره به نام او از خدا، ایزد، رب‌النوع استفاده می‌شود ولی آترگاتیس، نه خدا و نه فرزند خدا، بلکه آفریدهٔ اوست. میترا
نریسه ایزد یا «فرستادهٔ سوم» نخستین ایزد از ایزدان مرحلهٔ سوم آفرینش در آیین مانوی است. مهم‌ترین ایزد آفرینش دوم در فارسی میانه مانوی «مهرایزد» (روح زنده) نام داشت اما در متون پارتی و سغدی مانوی یکی از نام‌های پیامبر یا فرستادهٔ سوم «مهرایزد» است. مهر به عنوان پیامبر سوم یاور و نجات دهنده بشریت است. پریاپوس
پریاپوس ، در اسطوره‌های یونان، ایزد کوچک حاصلخیزی باغ‌ها و حامی درختان میوه، دام‌ها و آلت تناسلی مردها بود. او را معمولاً با آلت تناسلی بزرگ و نعوظ دائمی که داشت می‌شناختند، که این مسئله همچنین باعث به وجود آمدن اصطلاح پزشکی پریاپیسم شد. آذرگان
بنابراین نور و روشنایی دارای اهمیت بسزایی است. در فرهنگ ایران، آتش یکی از پدیده‌های طبیعی ستودنی است چون گرمای زندگی را در کالبد دیگر پدیده‌های هستی جاری می‌سازد و با نور خود که نشانی از آذر اهورایی است جان‌ودل یاران اهورامزدا را روشنایی می‌بخشد تا اینکه اجدادمان در ایران باستان برای هریک از فروزه‌های اهورایی، امشاسپندان و ایزدانی قرار می‌دهند و جشن و شادی را برای هریک بنیاد می‌نهند. یکی از آن‌ها جشن‌های آتش است که دیرینگی آن به جشن‌های آریایی می‌رسد. آذر در اوستا «آتَر/ آتَرش» و در پهلوی «آتُر / آتَخش» و در فارسی امروز «آذر / آتش» است. آذر، ایزد نگاهبان آتش و فروزه اهورامزداست برای همین گاه او را در شمار امشاسپندان آورده‌اند. آفرینش آتش را که در همه وجود هستی جاری است به اردیبهشت پیوند می‌دهند. در کتاب پهلوی بندهش، در بخش آفرینش آمده‌است: «سه دیگر از مینویان اردیبهشت است. او از آفرینش چهانی، آتش را به خویش پذیرفت» چوبدست اسقلبیوس
در اساطیر یونانی، چوبدست اسقلبیوس یا عصای آسکِلِپیوس عبارت است از ماری که به گرد چوبدست آسکِلِپیوس، خدای یونان، پیچیده است. آسکِلِپیوس خدای سلامتی و بهبودی است. امروزه هنگامی که صحبت از دارو و درمان به میان می‌آید همچنان از همین نماد استفاده می‌شود. البته گاهی این نماد با چوبدست مخصوص هرمس، دیگر خدای یونانی اشتباه گرفته می‌شود. چندین نظریه پیرامون سرچشمه و کاربرد این نماد وجود دارد. فردوسی
به‌باور فرزاد قائمی، نظام معرفتیِ حکمت خُسرُوانی، برپایهٔ صدورِ کثرت از وحدت بوده‌است. به این مفهوم که برای هر موجود مادی، پیش‌نمونه‌ای فرامادی و مِثالی در نظر دارد. ازهمین‌رو، اهورامزدا در مقام خدا و بزرگ‌دارندهٔ جان و خرد، گوهر آغازین نفس و عقل در هستی است؛ و فردوسی این توصیف را در نخستین مصراع "شاهنامه" بیان می‌دارد. هرچند که با نگرش به دانسته‌های کنونی، نمی‌توان دانست که این تعبیر، برای بار نخست در اندیشه‌های یونانی پدید آمده یا در منابعِ اثرگرفته از آیین زرتشت آمده‌است. ایزدی (دین)
ایزدی، اِزِدی یا اِزیدی به مجموعه باورها و مناسکی گفته می‌شود که مردم ایزدی قائل به آن هستند. دین ایزدی یک دین قوم‌باور و یکتاپرست است که ریشه در یک دین باختر ایرانی پیش از زرتشت دارد، که مستقیماً از سنت مردمان آریایی گرفته شده‌است. اما نظریات پیشین دیرینگی این دین را به مَزدَیَسنا (مزداپرستی) و حتی ادیان میانرودان باستان باستان پیوند می‌دهد.ایزدی‌ها عمدتاً به زبان ایزدی شبیه به کردی کرمانجی سخن می‌گویند و دین آن‌ها بر اساس اعتقاد به خدایی یگانه که جهان را آفرید و آن را به سرپرستی هفت موجود مقدس موسوم به فرشتگان سپرد، استوار است.برجسته‌ترین این فرشتگان ملک طاووس (Tawûsê) نامیده می‌شود، که رهبر فرشتگان است و بر جهان قدرت دارد. دیونیسوس
"دیونیسوس" جوان‌ترین ایزد در میان خدایان بزرگ یونان به‌شمار می‌رفت. او نه تنها خدای شراب بود، بلکه نفوذ اجتماعی و سودآور شراب نیز مربوط به او بوده‌است. خاستگاه جغرافیایی اسطوره‌های او نامعلوم است، اما تقریباً همهٔ افسانه‌ها ریشهٔ بیگانه‌ای را برای او می‌دانند. شاید در اصل (مانند دیمیتر) خدای محصول و زراعت بوده‌است. عصر (تلما)
شکل هورس (رع) خدای خورشید در سایر تمدنها: همان خدای هست که در آئین ایرانیان میترائیسم یا مهرپرستی (میترا (mitra)) که علامت آن قوج ویا گاو نر، در یونان باستان آپولون علامت آن شکل انسان با ریش آراسته، در آئین هندوها سوریا (ایزد) که علامت آن صلیب شکسته، کینیچ آهائو در اساطیر قوم مایا که نشان آن صلیب با چهار دسته یک اندازه است، ماکوس خدای خورشید در روم که دارای نشان عقابی که در دل او خوزشیدی وجود دارد، هرو راها (Heru-ra-ha) «هورس خورشید تن» خدایی ترکیبی در تلما، مذهبی که در سال ۱۹۰۴ میلادی با آلیستر کراولی و کتاب شریعتش آغاز شده، می‌باشد. هرو راها ترکیب را هور خوئیت و هور پار کرات است. او با نوئیت و هدیت، دو خدای ارشد تلمایی دیگر در کتاب شریعت، که اشکال ایزدان مربوط به اسطوره‌شناسی مصری باستان نیز می‌باشند، در ارتباط است. شمایلش با نوئیت و هدیت را به نوت و هور بدهت (هورس ادفو) ربط داده‌است. رع (هورس) در تمام آئین‌های کهن جهان با نام دیگر ظاهر شده و به صورت خدایی قدرتمند در بین دیگر خدایان اساطیری جایگاه خاصی داشته‌است. این تأثیر یعنی خدای خورشید (رع، هورس، میترا) در تمامی عصرها و تمدنها مشهود است روز پرستش خدای خورشید مشخصاً در تمامی تمدنها (به استثنا مسلمانها و یهودیها) یک روز می‌باشد: فارسی ایران باستان ستاره \سیاره مسیحیت خورشید+روز انگلیسی باستان انگلیسی یکشنبه مهرشید (مهر + شید) مهر (خورشید) Sun Sunnandæg Sun + day [4]Sunday تیر (اساطیر ارمنی)
تیر (اساطیر ارمنی) در اسطوره‌های ارمنی باستان، تیر ایزد کتابت، سخنوری، علوم و هنر بوده‌است. او منشی و قاصد ایزد بزرگ آرامازد، تعبیرکننده خواب و پیشگوی سرنوشت، ثبت یادداشت‌کننده اعمال نیک و بد انسان‌ها و راهنمای ارواح مردگان در «دنیای زیرین» بوده‌است. معبد تیر، «یرازاموین» نامیده شده‌است که در نزدیکی آرتاشات پایتخت آن زمان ارمنستان قرار داشت که در سال ۳۰۱ میلادی به دست گریگور روشنگر ویران شد. وستا (اسطوره‌شناسی)
وستا، در اساطیر روم و در مذهب رومی، الهه باکره اجاق یا آتشدان خانگی، و نیز الهه خانه و خانواده و ارامش بود. حضور وستا نماد و سمبلی از آتش مقدسی بود که در اجاق یا آتشدان خاص او، و همین‌طور در معبدش افروخته می‌شد. نزدیک‌ترین همسان و معادل یونانی او، هستیا است.