در افسانه های ایران باستان مرداس که بود؟
مرداس
مِرداس شاه دشت نیزه‌وران که از نژاد عرب یا آشوری بوده و قلمروش در منطقهٔ امروزی کشور سوریه قرار داشت. تاریخ پادشاهی مرداس همزمان با پادشاهی ‌جمشید در ایران بود. ریشهٔ نامی مرداس و ضحاک به زبان آرامی نزدیک‌تر است. ضحاک به کمک اهریمن پدر خود مرداس را از پای درآورد. دشت نیزه‌وران
مرداس بر خلاف پسرش ضحاک حاکم نیک سرشتی بود که بسیار به درماندگان قوم عرب کمک می‌نمود و به آن‌ها بز و چهار پایان مفید دیگری پیشکش می‌کرد تا ضعیفان بتوانند مایحتاج‌شان را بی رنج و مشقّت بدست آورند. همچنین مرداس مردی دیندار و مؤمن بود و هر پگاه برای عبادت به معبد راهی می‌شد و عاقبت در همین مسیر توسط پسرش ضحاک در چاهی فرو افتاد و مرد. شاهنامه از مرداس و کشورش اینگونه سخن می‌راند:
شیر (گربه‌سان)
مصریان باستان ماده‌شیر را، که شکارچی‌ای قوی بود، یکی از خدایگان جنگ خود می‌دانستند و ایزدانی چون باستت، مافدت، منهیت، پکهت، سخمت، تفنوت، و ابوالهول از آن جمله بودند. فرعون قدرتمند مصری، رامسس دوم، با یک شیر در صحنه نبرد حاضر می‌شد و آمنهوتپ دوم در حالی که سوار بر ارابه بود به شکار شیر می‌رفت. شیر نیمیان در یونان و روم باستان نمادین بود. این شیر در صورت فلکی برج اسد به تصویر کشیده می‌شد و طبق افسانه‌ها، هرکول پوست آن را بر تن می‌کرد. شیر همچنین نمادی همیشگی در میان‌رودان بود و در میان سومریان و آشوریان و بابلیان به عنوان نمادی استوار از شاهنشاهی نگریسته می‌شد. شیر بابلی موتیف، که به شکل یک تندیس پیدا شده‌است، اغلب بر دیوارها نقاشی می‌شد و از آن با نام "شیر گام‌زنان بابل" یاد می‌شود. این بابل بود که در آن بنا بر کتاب‌های عهد قدیم، دانیال پیامبر از دخمه شیرها سالم بیرون آمد. آریایی
انسان نخستین دیگر، نِمه (اوستایی: ییمه «جمشید») نیز پسر ویوَسوَنت است. تغییرات بعدی در دو سنت ایرانی و هندی دو شخصیت متفاوت از وی ساخته‌است. در ایران او نخستین شاه و فرمانروای دوران طلایی بی مرگی است که با ارتکاب گناهی نامعلوم مقام خود را از دست می‌دهد. اما در هند، یَمه نخستین کس از آدمیان است که دستخوش مرگ شد و از این رو، شاه مردگان گشت. نام او به معنی توأمان و هم شکم است و در هر دو سنت ایرانی و هندی از خواهر توأمان وی یَمی (پهلوی: جَمیگ) نام برده شده‌است. لینکلن بر این عقیده است که یَمه، نخستین شاه و پیش نمونه شاهان به دست برادرش، مَنو پیش نمونه روحانیون قربانی شد و از این قربانی جهان‌زاده شد. او این اسطوره را متعلق به هندواروپایی می‌داند. وی همچنین یکی دیگر از پیش نمونه‌های نخستین انسان را تَریته می‌داند که از قهرمانان پرآوازه عهد آریایی بود. نام وی لفظاً به معنی «سومین» است. او در هند قهرمانی است اژدهاکش و کسی است که سومه مقدس را می‌فشارد و می‌نوشد. در ایران این شخصیت در دو تن متجلی شده‌است. یکی ثَرینه (اثرط در متون بعدی) که شفابخش و آماده سازنده هوم مقدس است. لینکلن وی را نیز قهرمانی از دوره هندواروپایی می‌داند. خرونوس
خرونوس یکی از ایزدان نخستین در اساطیر یونانی و تجسم شخصیت زمان در فلسفه پیشاسقراطی و ادبیات باستانی یونان بود. او اغلب با کرونوس تیتان اشتباه گرفته می‌شود، اما آن‌ها با یکدیگر در ارتباط نیستند. او شکل ظاهری خود را در نخستین زمان‌های عالم به صورت غیر مادی تشکیل داده بود. خرونوس به عنوان یک ایزد بی‌جسم، اما شبیه به مار، دارای سه سر شامل انسان، گاو و شیر به تصویر کشیده می‌شد. در تفسیرات دیگری او به مانند پیرمردی دانا، همراه با ریش‌های بلند خاکستری رنگ مجسم می‌شد. او همراه با همسر مار شکل خود، آنانکی (اجتناب‌ناپذیری) نخستین تخم کیهانی را خلق کردند و پس از جداکردن، آن را به فرم‌های تشکیل دهنده جهان یعنی زمین، آسمان و دریا تقسیم کردند. "خرونوس" و آنانکی به ادامه خلق چرخهٔ عالم، پس از ایجاد راهی برای عبور از چرخه آسمان و گذشتن از زمان ابدی ادامه دادند. آرس
آرس خدای جنگ و پسر زئوس و هرا در اساطیر یونانی است. رومی‌ها خدای جنگ خود یعنی مارس را (که مفهوم آن را از قوم اتروسک گرفته بودند) با آرس یونانی مطابق می‌دانستند. البته مارس نزد رومیان از جایگاه برجسته‌تری برخوردار بود تا آرس نزد یونانیان. آرس را چندان قابل اعتماد نمی‌دانستند و او را زاده سرزمین دور تراکیه بشمار می‌آوردند. در ادبیات یونان باستان او را در مقایسه با خواهر خود آتنا که مقام او در جایگاه ایزدبانوی عقل و خرد شامل راهبرد نظامی و رهبری ارتش بود، اغلب به عنوان جنبه فیزیکی، خشونت‌آمیز و غیرقابل انکار جنگ در نظر می‌گیرند. وی یکی از دوازده ایزد المپ‌نشین و همچنین یکی از سه رب‌النوع بزرگ است که حتی کودکان نیز با آن‌ها آشنایی دارند و نام هر سهٔ آن‌ها با نام سیارات منظومهٔ شمسی یکی است: مشتری یا ژوپیتر (زئوس، پادشاه خدایان)، زهره یا ونوس (آفرودیته، الههٔ زیبای عشق) و مریخ یا مارس(بهرام)(آرس، خدای پهلوان و رشید جنگ). آتوسا
ظاهراً آتوسا در بیرون از مرزهای ایران باستان نیز زنی پرآوازه بوده‌است. او یکی از سه شخصیت اصلی نمایشنامه "ایرانیان" آیسخولوس بوده که خود در جنگ ماراتن و سالامیس شرکت کرده بود. در سراسر این نمایشنامه آتوسا در مقام زنی میهن‌پرست، مدبر و مسئول و هوشیار و همچنین مادری دلسوز و مهربان روی صحنه می‌آید. و شخصیت باوقارش قلب نمایش است. بررسی دیالوگ‌های آتوسا، هر چند افسانه‌ای است، برای بررسی مقام زن در ایران باستان یا برداشت غیرایرانیان از زن پارسی جالب توجه است. آشیل که خود در جبهه دشمن قرار داشته‌است، از آتوسا به استثنای چند مورد چهره‌ای قهرمان می‌سازد. ملمداس
در کنار دره‌های نمک (در نزدیکی کارخانه فعلی معدن خاک سرخ) یک درخت کُنار بزرگ وجود داشت. در زیر این کُنار زنی زیبا و همچون فرشته، در حوالی غروب می‌نشست. این زن که ملمداس نام داشت گیسوهای بلند خود را با یک دست می‌گرفت و با دست دیگر شانه می‌کرد. مردانی که او را می‌دیدند با نگاه دلربای ملمداس اسیر می‌شدند. به کنار او می‌آمدند و با او هم صحبت می‌شدند سپس ملمداس با جنس مخالف خود نزدیکی می‌کرد. بعد از آن ملمداس چهره زیبایش را از دست می‌داد. شبیه به پیرزنی می‌شد و دو دست او تبدیل به داس می‌شد و جنس مخالف خود را با داس تکه‌تکه می‌کرد. خائوس
نقش‌مایه نبرد با خائوس در همهٔ این افسانه‌ها دیده می‌شود که حاکی از مبارزهٔ یک خداوند دلاور با هیولای آشوب و بی‌سامانی و هرج و مرجی (اغلب در قالب یک مار یا اژدها) است. لفظ مذکور در دین‌های باستانی خاور نزدیک به مفهوم‌های مشابه بسط یافته‌است. این مفهوم نخستین بار در آثار هزیود، شاعر مشهور یونانی مطرح شده‌است، اما احتمال دارد که هزیود این مفهوم را از بابل باستان گرفته باشد. فورسیس
فورسیس یا فورکیس در اساطیر یونان ایزد دریا و خطرات پنهان در اعماق آن، فرزند گایا و پُنتوس است. او پدر هسپریدس، و حوریای به نام توساو همچنین پدر مدوسا نیز است، مادر پولیفموس (یکی از سیکلوپها)، خرچنگ غول‌پیکر سکولا و همچنین ۵ مختلفی مانند سایرن‌ها، گورگونها و اژدهای لادون بود. "فورسیس" بر روی موزاییک‌های باستان به شکل مردی دارای موهای خاکستری، دم ماهی و پاهای جلویی مانند خرچنگ به تصویر کشیده می‌شد. مشعل نشان او به شمار می‌رود. هیدرا
او در مردابی نزدیک به شهر باستانی لرنا در آرگوس می‌زیست، مکانی که همچنین افسانهٔ دانائوس از آنجا سرچشمه گرفته است. در زیر این آب‌ها ورودی به جهان زیرین وجود داشت، و هیدرا نگهبان آن بود. هیدرا دارای بدنی شبیه به مار و سرهای فراوان بود (تعداد سرهای او از پنج تا صد متغیر هستند اما عموماً تعداد نه سر برای او پذیرفته شده)، وقتی یک سر هیدرا بریده می‌شد، سری جدید به جای آن می‌رویید (در بعضی از داستان‌ها دو سر جدید روییده می‌شد)، و یکی از سرهای آن جاودانه بود و با هیچ سلاحی آسیب نمی‌دید. هم‌چنین بوی زنندهٔ نفس هیدرا کافی بود تا یک انسان یا جانور را بکشد. (در تفسیرات دیگر به مانند یک زهر کشنده است). وقتی هیدرا از مرداب بیرون می‌آمد به گله‌های روستاییان محلی حمله می‌کرد و آن‌ها را با سرهای بیشمار خود می‌بلعید. هیدرا سرانجام توسط هراکلس، پهلوان نام‌دار یونانی به عنوان دومین شاهکارش کشته شد. مجوس
به انگلیسی ماگوس: ماگوس Magus، جمع ماگی Magi، هموند یک دودمان باستانی ایرانی که در فعالیت‌های فرقه‌ای کاردان بودند. این نام گونه لاتین شده ماگویی Magoi (برای نمونه هرودوت Herodotus ۱:۱۰۱) می‌باشد که برگردان یونانی از ریشه ایرانی‌ست. کلمه جادو Magic از همین واژه گرفته شده. اینکه آیا مغان از آغاز پیروان زرتشت بوده و پیام‌رسان او بوده باشند جای گمان دارد. در سنگ نبشته سه زبانه بیستون که در آن داریوش بزرگ پیروزی پرشتاب و پایانی خود را بر مغ که در برابر فرمانروایی او شوریده بود شرح (۵۲۲ قبل از میلاد) چنین به نظر نمی‌رسد. در دائرةالمعارف اسلام اثر E.J. Brill به Madjus پیگیری شود. قاموس المحیط: مجوس؛ کصبور، رجل صغیر الاذنین به اسپانیایی Magos میلاد (شاهنامه)
نام ایرانی مردانه -میلاد یکی از پهلوانان ایرانی شاهنامه در زمان کی‌کاووس است. وقتی که کی‌کاووس آهنگ لشکرکشی به مازندران را می‌کند، ایران را به میلاد می‌سپارد و به او سفارش می‌کند که در صورت پیش آمدن مشکلی، نامه‌ای به زال زر در زاول بنویسد. مگس‌ها
شخصیت‌های این نمایشنامه را اساطیر و خدایان روم باستان، از جمله ژوپیتر، اورستس، آیگیستوس و... تشکیل می‌دهند و داستان، حول ماجرای برخورد این شخصیت‌ها در دوران کلاسیک شکل می‌گیرد. اورستس و خواهرش الکترا به دنبال انتقام مرگ پدرشان هستند که حوادث داستان اتفاق می افتد. ادبیات ایرانی باستان
کتزیاس (پزشک مخصوص اردشیر دوم) در کتاب خود "پرسیکا" (که در اوایل سده چهارم پیش از میلاد نوشته‌است) نمونه‌ای از داستان‌های حماسی مادی را که منجر به برقراری استیلای مادها شده، بیان کرده‌است. او در این کتاب، افسانه‌های مادی دیگری نیز نقل کرده که دارای شیوه و سبک حماسی و حتی نزدیک به سبک شاهنامه است. برای نمونه از داستان پارسوندس پارسی، اسارت او به دست حاکم بابل، نَنَروس و ماجرای رهایی او می‌توان نام برد. نَنروس حاکم بابل، این سپهسالار و کمانگیر دلیر ایرانی را به مدت هفت سال، به لباس زنان، در شبستان خود زندانی کرد، تا آنکه پارسوندس به یاری یکی از هم‌پیمان‌هایش آزاد شد و به کادوسیان پناه برد و آن‌ها او را به شاهی برگزیدند. زاگرس
به استناد مطالب ذکر شده ریشهٔ واژهٔ زاگرس از زبان اوستایی است و یونانی‌ها با افزودن S (س) به آخر آن این واژه را به شکل یونانی مبدل نمودند. زاگرس Zagreus ، در استوره های ارفه ای ، فرزند خدایگون زئوس ( به شکل یک مار ) و دخترش پرسیفونه است . لذا واژهٔ زاگرس (همانند واژه بختیاری) هم نام کوه و دژ و هم ایل، قوم، قبیله و محلی بوده‌است. به باور فریدون جنیدی در کتاب « داستان ایران » نام اصلی زاگرس مردم مازندرانی
آمارد، مارد، آمار یا مرداها (به زبان سکایی: "آمارد، Amard"؛ به زبان پهلوی: "آمویی، Amui") قومی آریایی که به مردمان داهه و سکایی و پارسی پیوند داده شده‌است که در شمال ایران و به صورت عمده در آمل و مناطق مرکزی استان مازندران امروزی زندگی می‌کردند. هرودوت از قبیله مارد (mardes) در کنار دائی‌ها (daens)، دروپیک‌ها (dropiques)، و ساگارتی‌ها (sagarties) به عنوان پارس‌های کوچنشین و صحراگرد یاد کرده است. بنابر نظر ریچاردفرای، آملی کورت و دانشنامه ایرانیکا، آماردها آریایی و قومی نیرومند و جنگجو بوده‌اند. بنابر نظرریچاردفرای دو آمل یکی در مازندران و دیگری در آمودریا قرار داشته که نشانه کوچ این قوم ایرانی‌تبار هست. بنابر نظر ریچارد فرای نام شهر آمل مازندران به سکونت آماردها در آن منطقه برمیگردد. در کتاب تاریخ ایران کمبریج جلد سوم در صفحه ۷۶۶ چاپ ۱۹۸۳، آماردها قومی خوانده شده‌اند که تا دوران فرهاد یکم اشکانی در منطقه آمل مازندران می‌زیستند و فرهاد یکم بخشی از این قوم را به منطقه دربند در قفقاز کوچاند و باقی‌مانده آن‌ها با تیره‌ای از قوم تپور که، از پرثوه (Parthyene) به مناطق مرکزی جنوب دریای کاسپین (مازندران کنونی) کوچانده شده بودند، آمیخته شده و قومیت مازندران (تپورستان) را تشکیل دادند. راویلسون نیز به حمله فرهاد یکم اشکانی، به قلمرو آماردها در مازندران امروزی و نواحی شرقی البرز پرداخته و از اخراج و کوچ اجباری قوم آمارد بدست فرهاد یکم خبر داده‌است. یحیی ذکا در کسرویآماردان یا ماردان، در زمان لشکر کشی اسکندر مقدونی به ایران، این تیره در مازندران نشیمن می‌داشتند و آن هنگام هنوز قبایل تپوران به آنجا نیامده بودند ولی سپس چنان‌که از گفته‌های استرابو پیداست در آذربایجان و ارمنستان و پارس و دیگر جاها پراکنده شدند. مردآزما
مردآزما، مرده آزما، مرتزما، مِردِزمال، مندرآزما یا جوان آزما موجودی افسانه‌ای است که از آن در داستان‌ها و افسانه‌های بخش‌های مختلفی از ایران یاد شده‌است. آیین کهن آریایی
در بین اساطیر مشترک مخصوصاً نام یمه پسر ویوسونت که نخستین مرد و فرمانروای جهان مردگان در هند است با داستان ییمه پسر ویوهونت هماهنگی‌هایی دارد. اینکه در ریگ‌ودا و همچنین بعضی روایات زرتشتی از "یمه" همچون نخستین انسان یاد کرده‌اند، ارتباط او را با دوران زندگی مشترک هندوان و ایرانیان می‌رساند. اما این اولین انسان بعدها در اساطیر هندی پادشاه دنیای مردگان شده‌است. در صورتی‌که در اساطیر ایرانی غالباً از وی همچون فرمانروای بی‌مرگ سخن می‌رود. اختلاف دربارهٔ داستان یمه، در مورد افسانهٔ ورثرغنه یا بهرام، یک خدای قهار اژدهاکش و خدایان دیگر نیز دیده می‌شود. وجود اختلاف، در جزئیات اساطیر، دو قوم را از هم جدا می‌کند و در عین حال نشان از وجود توافق و اتحاد در دوره‌های قبل دارد. جراجمه
جراجمه در منابع رومی «مردائیان» خوانده شده‌اند که در عربی متأخر به‌صورت "مَرده" بکاربسته شده‌است. برخی ریشهٔ این واژه را لغتی ایرانی و مأخوذ از لفظ «مرد» در مفهوم دلیر و جنگجو دانسته‌اند و بعضی دیگر ریشه‌اش را مأخوذ از لفظ سامی «"مریدای"» به‌معنای چریک و غارتگر. پادشاهی ضحاک
ضحاک فرزند امیری نیک سرشت و دادگر به نام مرداس بود. اهریمن که در جهان جز فتنه و آشوب کاری نداشت کمر به گمراه کردن ضحاک جوان بست. پس خود را به شکل مردی نیک خواه و آراسته درآورد و نزد ضحاک رفت و سر در گوش او گذاشت و سخنهای نغز و فریبنده گفت. ضحاک فریفته او شد. آنگاه اهریمن گفت: «ای ضحاک، می‌خواهم رازی با تو درمیان بگذارم. اما باید سوگند بخوری که این راز را با کسی نگویی.» ضحاک سوگند خورد. تمیس
تمیس در اساطیر یونانی، یکی از دختران اورانوس و گایا است. او یکی از تیتان‌ها و تجسم یزدانی دستورهای درست و فتوا دادن بر اساس رسم و سنت و قانون است. تمیس به معنی قانون طبیعت «Law of Nature» است. او دارای توان غیبگویی بود و گفته شده که او غیبگوی دلفی را بنا نهاده است. او دومین همسر زئوس به شمار می‌رفت و از او صاحب هورای و مویرای شد. ادبیات ایرانی باستان
جم به عنوان نخستین مرد نخستین میرنده نیز محسوب می‌شد از اینرو در آرای هندی‌ها فرمانروای جهان مرده‌ها شده‌است. در ورای روایت‌های ایرانی به پنداره‌ای برمی‌خوریم که همانندش در فرهنگ عامیانه مردم‌های ابتدایی نیز به چشم می‌خورد. نخستین مرد در آغاز برای جاودانگی و نامیرایی آفریده شده بود؛ ولی این افسانه ابتدایی تحولی دوجانبه پیدا کرده‌است. در اوستا نیز دو تصور ناسازگار و ناهماهنگ از این شخصیت افسانه‌ای می‌بینم. در این کتاب جم نخستین مرد نیست، بلکه اولین پادشاه جهان است. پدر او وی‌وهنت نخستین کسی است که افشره گیاه هوم را برای جهان مادی تهیه کرد و به پاداش، پسرش جم بدو ارزانی شد که شهریار و خوب‌رمه و خورشیددیدار لقب دارد. بنابر افسانه اصلی پادشاهی او که هزار سال انجامید زورگار بی‌مرگی یا بهشت این جهانی بود؛ ولی این روزگار شادکامی و خوشبختی صرف سرآمد. ادبیات ایرانی باستان
از دیگر داستان‌های عاشقانه مادی، داستان زریادرس و اداتیس است که خارس میتلنی این‌گونه نقل گرده است: «آورده‌اند که هیستاسپس (گشتاسب) و برادر کوچکش زریادرس از ازدواج آفرودیت و آدونیس به دنیا آمدند. هیستاسپس فرمانروای ماد وسرزمین‌های سفلای آن بود و زردیادرس بر نواحی علیای دروازه‌های خزر تا تنائیس حکمرانی می‌کرد. در آن سوی تنائیس، مراثی‌ها می‌زیستند که فرمانروای آن‌ها امارتس بود. وی دختری داشت به نام اداتیس که زیباترین زن آسیا به‌شمار می‌رفت. اداتیس زریادرس را به خواب دید و دل بدو بست و زریادرس نیز در خواب مفتون آن دختر شد. زریادرس کوشید تا اداتیس را به دست آورد اما توفیق نیافت، زیرا پدر دختر نمی‌خواست او را به مردی بیگانه شوهر دهد. دیری نگذشت که امارتس جشن ازدواجی برگزار کرد که در آن خویشان و نزدیکان و اشراف دربار او حضور داشتند و از اداتیس خواست که جام شراب را به کسی بدهد که مایل به ازدواج با او است. زریادرس، که اداتیس او را پیش از آن از ماجرا آگاه کرده بود، به شتاب به همراهی گردونه‌ران خود از تنائیس گذشت و با لباس سکایی، ناشناس وارد تالار جشن شد و اداتیس جام او را پر کرد. خارس میتلنی می‌گوید که این داستان در میان مردم آسیا شهرت بسیار داشته و آن بر دیوارهای معبدها، کاخ‌ها و حتی خانه‌های خصوصی نقاشی می‌کردند و اشراف غالباً نام دختران خویش را اداتیس می‌گذاشتند. به نظر بویس این داستان اصل مادی دارد و با آئین پرستش خدای عشق (احتمالاً آناهیتا) ارتباط داشته‌است و بعدها به صورت داستان گشتاسب و کتایون وارد حلقه کیانی شده و در شاهنامه منعکس گشته‌است. مایناد
مایندادس یا Bacchantes، در اساطیر و افسانه‌های یونانی و رومی، زنان پرستنده دیونوسوس بودند. مراسم آنها با می‌گساری و رقص و نواختن آهنگ همراه بود. آنها معمولاً" به شکل پایکوبان پریشان موی در حالیکه چوبی از شاخه مو و عشقه در دست داشتند، تجسم یافته‌اند. نظریه یکسان بودن گئومات مغ و بردیا
شهبازی که از مخالفان این نظریه است در پاسخ می‌نویسد، اسخیلوس در سوگنامهٔ پارسیان خلاصهٔ ناقص و درهم‌برهمی از تاریخ ایران به شرح زیر می‌دهد. پنجم، "مردوس" بردیا به گاه رسید، آنکه ننگ ملتش و تخت باستانی (ایران) بود، اما او را "ارته فرنهٔ" آزاده به دستیاری دوستان، در کاخش بکشت. کوروش بزرگ
بنا به گفتهٔ هرودوت، آستیاگ (پدربزرگ کوروش) شبی در خواب دید که از دخترش آنقدر آب خارج شد که کشور ماد و تمام آسیا را غرق کرد. مغها خواب وی را چنین تعبیر کردند که فرزند دخترش روزی بر تمام آسیا چیره خواهد شد. از این روی، وی دخترش ماندانا را به یکی از بزرگان پارس به زناشویی داد. پس از تولد نوه‌اش، وی خواب دیگری دید که تاکی از بدن ماندانا روییده و تمام آسیا را فراگرفته‌است پس او فرزند دخترش را به یکی از بستگانش به نام هارپاگ سپرد و دستور داد که کودک را نابود کند. هارپاگ، کوروش را به یکی از چوپان‌های شاه به نام میترادات (مهرداد) داد و از او خواست که وی را به دستور شاه به کوهی در میان جنگل رها کند تا طعمهٔ ددان گردد. چوپان کودک را به خانه برد. وقتی همسر چوپان به نام سِپاکو از موضوع باخبر شد، با ناله و زاری به شوهرش اصرار ورزید که از کشتن کودک خودداری کند و به جای او، فرزند خود را که تازه زاییده و مرده به دنیا آمده بود، در جنگل رها سازد. چوپان نظر همسرش را پذیرفت و جسد مردهٔ فرزندش را به مأموران هارپاگ سپرد و خود سرپرستی کوروش را به گردن گرفت. هارپاگ هم جسد پسر چوپان را با اسمی دیگر در مقبرهٔ شاهی دفن کرد. سال‌ها بعد هنگامی که کوروش ده ساله شده بود و با کودکان بازی می‌کرد، آن کودکان وی را به عنوان پادشاه برگزیدند. وی در میان بازی، دستور داد یکی از کودکان را تنبیه کنند. پدر آن پسر به نام آرتمبارس نزد آستیاگ شکایت کرد و اظهار داشت که یکی از بردگان وی فرزند درباریان را چوب زده‌است. کوروش را نزد آستیاگ فرستادند تا تنبیه شود. شاه با مشاهدهٔ کوروش و شباهت وی با افراد خانواده، چنین سوءظن برد که مبادا او کوروش نوهٔ خودش باشد. شاه چوپان را تهدید کرد که اگر حقیقت را نگوید شکنجه خواهد شد و وی حقیقت را بیان داشت. پس از آن، شاه هارپاگ را احضار کرد و از وی پرسید: «طفل دخترم را که به تو سپرده بودم، چگونه کشتی؟» هارپاگ با دیدن چوپان پاسخ داد که: «پس از آنکه طفل را به خانه بردم، خواستم طوری رفتار کنم که امر تو اجرا شده باشد و قاتل پسر دخترت هم نباشم.» او گفت حالا که طفل زنده مانده، باید خدا را شکر کرد و ضیافتی داد و از هارپاگ خواست به این میهمانی بیاید و فرزندش را هم همراه بیاورد. پس از آن هارپاگ را به بی رحمانه‌ترین شکل تنبیه کرد، بدین ترتیب که او را برای صرف شام دعوت نمود و بدون آنکه وی خبردار شود گوشت بدن فرزند هارپاگ را به عنوان غذا، به خورد پدر داد. مدتی بعد آستیاگ بار دیگر به جادوگران و کاهنان روی آورد و از آن‌ها سؤال کرد که آیا هنوز باید از آن خطر از جانب نواده‌اش بترسد یا خیر؟ آن‌ها پاسخ دادند که رؤیای شاه هم‌اکنون تعبیر شده‌است برای آنکه کوروش هنگامی که با کودکان دیگر بازی می‌کرد به عنوان شاه انتخاب شد؛ بنابراین دیگر نیاز نیست از وی بترسد. پس از آن آستیاگ آرام گرفت و نواده‌اش را به پارس نزد پدر و مادرش فرستاد. تاناتوس
تاناتوس با سه مویرای (در آثار هزیود به نام دختران شب شناخته می شوند) ارتباط داشت ، به ویژه آتروپوس ، که به خودی خود الهه مرگ بود. او همچنین گاهی اوقات منحصر به مرگ صلح آمیز شناخته می شود ، در حالی که كرهای خونخوار، مرگ خشونت آمیز را نشان می دهد. وظایف وی به عنوان راهنمای مردگان بعضا توسط هرمس جایگزین می شد. متقابلا، ممکن است تاناتوس قبل از اینکه شخصیتی جدا محسوب شود، به عنوان جنبه و بازتابی از هرمس سرچشمه گرفته شده باشد. ضحاک
ضَحّاک یا اژدهاک (اوستایی: اَژی‌دهاکه/AŽI DAHĀKA؛ ارمنی: اَدَهَک/Àdahak) از پادشاهان افسانه‌ای ایران است. نام وی در اوستا به صورت اژی‌دَهاک آمده‌است و معنای آن «مار اهریمنی» است. به گفته ثعالبی نیشابوری در " تاریخ ثعالبی" نام ضحاک از واژه اژدهاک که به معنای مار بزرگ است گرفته شده‌است و یمنیان او را از خود می‌دانند و از وجود او بر خود می‌بالند. در شاهنامه پسر مرداس از تبار اعراب و فرمانروای دشت نیزه‌وران است. او پس از کشتن پدرش بر تخت می‌نشیند. ایرانیان که از ستم‌های جمشید، پادشاه ایران، به ستوه آمده‌اند، به نزد ضحاک می‌روند و او را به شاهی برمی‌گزینند. اهریمن، آشپز ضحاک، دو بوسه بر دوش ضحاک می‌دهد و دو مار از جای بوسه‌ها بیرون می‌جهد. پس از این واقعه اهریمن نسخه‌ای تجویز می‌کند که باید هر روز مغز دو جوان را خوراک مارها سازد تا گزندی به او نرسد. تاریخ باستان
مادها نیز از دیگر اقوام باستان ایرانی بودند. آنها امپراطوری خود را تا قرن ۶ قبل از میلاد تأسیس کرده بودند، و امپراتوری جدید آشور را با کلدانی‌ها شکست داده بودند. بعداً آنها اورارتو را نیز سرنگون کردند. بنیان گزاری اولین امپراطوری در فلات ایران را مادها به نام خود ثبت کرده‌اند، بزرگترین زمان آن تا زمانی که کوروش بزرگ با شکست دادن پدربزرگ و فرمانروای خود، آستیاگ، امپراتوری یکپارچه ایرانی از مادها و پارسیان، که اغلب تحت عنوان امپراتوری هخامنشی شناخته می‌شود، تأسیس کرد. شاهنشاهی هخامنشی بزرگترین و شاخص‌ترین امپراتوری پارس بود و پس از امپراطوری ماد به عنوان دومین امپراتوری بزرگ ایرانیان سر برآورد و قد علم کرد. این در تاریخ غربی به عنوان دشمن دولت شهرهای یونان در جنگ‌های یونان و پارس ذکر شده‌است، زیرا یهودی‌ها را از اسارت در بابل آزاد کرد، به دلیل مدل موفق آن در اداره یک دولت بوروکراتیک متمرکز، ساخت آرامگاه هالیکارناسوس (یکی از عجایب هفتگانه از جهان باستان)، و برای ایجاد زبان آرامی به عنوان زبان رسمی امپراتوری. به دلیل گستردگی وسیع و استقامت طولانی امپراتوری، تأثیر فارسی بر زبان، دین، معماری، فلسفه، قانون و حکومت ملت‌های سراسر جهان تا به امروز ادامه دارد. سلسله هخامنشی در اوج قدرت خود تقریباً ۸٫۰ میلیون کیلومتر مربع را دربرگرفت، بیشترین درصد جمعیت جهان را تا به امروز در اختیار داشت، سه قاره (اروپا، آسیا و آفریقا) را به زیر کشید و از نظر قلمرو بزرگترین امپراتوری باستان کلاسیک بود. پارت یک تمدن ایرانی بود که در قسمت شمال شرقی ایران مدرن واقع شده بود. قدرت آنها مبتنی بر ترکیبی از جنگهای چریکی قبیله ای عشایری سوارکار، با مهارتهای سازمانی پارتیزانی برای ساخت و اداره یک امپراتوری گسترده بود - حتی اگر این کشور هرگز از نظر قدرت و وسعت امپراتوریهای پارسی قبل و بعد از آن مطابقت نداشت اما توانسته بود سهم بزرگی از قدرت را در دوران باستان نسیب خود کند. امپراتوری اشکانی توسط سلسله آرساسید، که پس از شکست و از بین بردن امپراتوری سلوکی هلنیستی، از اواخر قرن ۳ قبل از میلاد، متحد شد و بر بخشهای قابل توجهی از خاور نزدیک و فراتر از آن حکومت کرد. این سومین سلسله بومی ایران باستان بود (پس از دودمان ماد و هخامنشیان). ایران پارتی جنگهای زیادی با جمهوری روم (و بعدها باامپراتوری روم) داشت، که بیش از ۷۰۰ سال جنگهای مکرر بین رومیان و ایرانیان بود. برف
در فرهنگ ایران باستان، برف همچون باد، باران، مه و ابرِ باران زا، از آفریده‌های مادی پیش از آفرینش زمین دانسته شده‌است. خدای برف یکی از اسب‌های گردونه ناهید بود. در اوستا به بارش برفی سنگین (جئیوی وفر) اشاره رفته‌است و در یشتها، زمستان هولناکی پیش‌بینی شده که سه سال زمین را دچار باران و تگرگ و برف و باد سرد خواهد کرد، چندان که زمین ویران و مخلوقاتش نابود خواهند شد. در شاهنامه روایتی هست که در جنگ ایران و توران در زمان کیخسرو، برف سنگینی همه جا را پوشاند، چنان‌که نبرد از یاد همگان رفت و ناچار شدند که اسبان جنگی را بکشند و بخورند. در اساطیر ایران باستان جمشید آگاه می‌شود که نابودی جهان با سرما و برف و یخبندان است و او برای حفظ موجودات، گیاهان، جانوران و انسان‌ها، نژاده‌ها را در بنایی مستحکم به نام ورجمکرد گردآورد. به این سرما و بوران ملکوسان می‌گویند. زرتشت خورگان
زردشت بزرگ، پیامبر مزدیسنان که با القابی چون پسر آذرپاد یا اورتَشب، سپَنتمَه زَرتُشتَرَه و در پهلوی به نام زردشت سِپَنتَمان و در زبان فارسی زردشت اِسپَنتَمان و در ادبیات مزدیسنا به اَشو زردشت (پاک و مقدس) ویا زردشت هِرتسفُلد، یاد می‌شود، با زردشت خورگان (یا بونده یا بوندوس رومی، با زردشت خُرَّکان یاخُرگان) که مصلحی بزرگ در زمان ساسانیان بوده‌است، تفاوت بسیار دارد. زردشت خورگان درواقع تِئورسین و پایه گزار مرامی بود که در آن بازگشت به اصالت و آیین یگانه‌پرستی زردشت بزرگ پیامبر ایران باستان را مَدّ نظر داشته و شاهان ساسانی را به پیروی از آن مرام تشویق و ترغیب می‌کرد، چرا که در آن روزگار که موبدان به دلخواه خود تعابیر و تفاسیر مختلفی از آیین زردشتی داشتند، مردم دچار سردرگمی و دوگانگی کرده بودند. در واقع او و مریدش مزدک فرزند بامداد که مردی نیرومند در گفتار و عمل بود، با پیروانی که بدست آورده بودند قدرتی پیدا کرد و در برابر شاهان ساسانی ایستاده و از آنان انتقاد می‌کردند. شخصیتی که محققان و نویسندگان شرق و غرب او را بیشتر از نویسندگان ایرانی شناخته و مطالب بسیاری از او و افکار و عقایدش منتشر و به جهانیان عرضه داشته‌اند. او یک قرن قبل از ظهور اسلام در منطقهٔ فسا متولد و بنا بر آقوال گروهی از نویسندگان، زردشت خورگان یکی از جبارشاهزادگان فارس و به گفته عده ای دیگر اویک مغ آریایی زردشتی بود که افکارش تحت تأثیر فلاسفهٔ غرب خصوصاً مدینهی فاضله (آرمان شهر) افلاطون پی ریزی کرد؛ و چون قدرتی به دست آورد و از رنج مردم زمان خود آگاه گشت، با حاکمان به مخالفت پرداخت، به طوری که توانست به کمک شاگردان و مریدان خویش اموال غصب شدهٔ مردم را از حاکمان بازپس ستاند و به صاحبانش بازگرداند. او حکومت ساسانی را متهم به دورشدن از مرام یگانه‌پرستی دین زردشت پیامبر نمود و ایجاد فاصلهٔ طبقاتی را به باد انتقاد گرفت. به طوری که افکار مساوات طلبی و عدالت‌خواهی او با ظهور اسلام آشکارو همگانی شد. شاه ساسانی دستور دستگیری اورا صادر نمود. اما طرفداران او در دستگاه حکومت به او خبر دادند. زردشت خورگان مخفیانه از ایران خارج وبه کشور روم همسایهٔ غربی ایران پناهنده شد؛ و چون در آن زمان ایران و روم دشمنی دیرینه داشتند از مرامش استقبال و در ترویج عقایدش یاریش نمودند. او در روم شاگردان فراوانی تربیت و افکارش تحت نام «داریسفین» که معادل «درست دین» باشد ارایه نمود. درست دین معادل دین بِهی، دین روشنایی، دین خوب بود که زردشتیان خود را به آن نام نامیدند. موسی
برخی از قصه‌های موسی در اشعار امیة بن ابی‌الصلت، رقیب و معاصر محمد، نیز یافت می‌شود. نام عمرام که در کتاب مقدس پدر موسی، میریام و هارون و همسر یوکابد است، در قرآن ذکر نشده اما ادبیات اسلامی به او با نام عمران اشاره کرده‌اند و از او به عنوان یکی از نگهبانان فرعون نام برده‌اند. در قرآن عمران دیگری وجود دارد که پدر مریم است. در "قصص الانبیاء" داستان‌های بیشتری دربارهٔ موسی روایت شده که اغلب ریشه در مطالب کتاب مقدس، آگادا و قصه‌های عامیانه دارد. به عنوان مثال، قصه محاکمه موسی در خردسالی با قرار دادن او بین آتش در یک سمت و جواهرات در سمت دیگر، یکی از داستان‌هایی است که از آگادا وارد متون اسلامی شده‌است. موسی دست خود را به سمت جواهرات دراز می‌کند اما جبرئیل مانعش می‌شود و دستش را به طرف آتش می‌برد. در برخی از این افسانه‌ها، موسی را در نقش دیگر شخصیت‌های کتاب مقدس قرار داده‌اند. یک نمونه، پنهان‌شدن موسی در دیگ سوزانی است که تبدیل به گلستان می‌شود که شبیه داستان ابراهیم است. در متون اسلامی همچنین تأکید زیادی بر عصای موسی شده؛ کسائی روایت کرده که عصا را از بهشت آوردند و آدم، هابیل، شیث ادریس، نوح، هود، صالح، ابراهیم، اسماعیل، اسحاق و یعقوب پیشتر از آن استفاده کرده بودند. به گفته طبری، فرشته‌ای آن را به موسی تحویل داد. در یک قصه زمانی که موسی خواب بود عصایش یک اژدها را کشت. متون اسلامی همچنین موسی را «کلیم‌الله» نامیده‌اند که معانی چون «او که با الله صحبت کرد» می‌تواند داشته باشد. اورانوس (اسطوره)
اورانوس به معنای آسمان و از ایزد یونانی متناظر با آسمان و بهشت بود. وی از قدیمی‌ترین ایزدان یونانی بود که توسط گایا به وجود آمد و سپس همسر او گردید. نام او در اولین کیهان‌شناسی‌های یونانی به عنوان نخستین فرمانروای جهان آمده‌است. دیودور سیلیسی، تاریخ‌نگار عصر ژولیوس سزار نیز معتقد بود، اورانوس اولین پادشاه اقوام درست‌کار ساحل بوده‌است چرا که آن‌ها را با اجزای مختلف تمدن، از جمله کشاورزی آشنا کرد. بنابر روایتی وی ستاره‌شناس و منجم نیز بوده‌است که از حرکت ستارگان و اجرام آسمانی موفق به ابداع نخستین تقویم شد. این تقویم ابتدایی، در امور روزانه از جمله کشاورزی مردم آن سرزمین، از اهمیت زیادی برخوردار بود. دشت نیزه‌وران
دشت نیزه‌وران از سرزمین‌های اساطیری ایران و شاهنامه است که در میان‌رودان قرار داشته و مرکز فرمانروایی مرداس پدر ضحاک بوده‌است. برخی دشت نیزه‌وران سرزمین آشوریان و برخی محققان سرزمین عرب‌ها می‌دانند. دریامرد
در افسانه‌های یونان گلائوکوس دریامرد مشهور است که به شکل انسان به دنیا آمد و دوران آغازین زندگی خود را به شکل یک ماهیگیر زندگی کرد. او زمانی به دریامرد تبدیل شد که یک ماهی که شکار کرده بود از چمن به داخل دریا پرید او کمی از آن چمن خورد و احساس کرد تمایل زیادی به پریدن داخل دریا دارد، او داخل اقیانوس پرید و هرگز نخواست که به خشکی بازگردد. خدایان دریا که در اطراف بودند صدای مناجات او را شنیدند و او را به یک خدای دریا تبدیل کردند. در افسانه‌ها او به شکل یک مرد آبی-سبز رنگ با اندام ماهی به جای پا توصیف شده‌است. مردخای
مردخای (در عبری:מָרְדֳּכַי "مُردُخای" یا "مُردِخای" به معنی «بندهٔ مردوک» یا «مرد کوچک» یا «پرستندهٔ مردوک») از شخصیت‌های کتوبیم در تنخ یهودی و عهد عتیق در عهدین مسیحی است که نخستین بار نامش در کتاب استر ذکر شده‌است. ادبیات مادی
از دیگر داستان‌های عاشقانه مادی، داستان زریادرس و اداتیس است که خارس میتلنی این‌گونه نقل گرده است: «آورده‌اند که هیستاسپس (گشتاسب) و برادر کوچکش زریادرس از ازدواج آفرودیت و آدونیس به دنیا آمدند. هیستاسپس فرمانروای ماد وسرزمین‌های سفلای آن بود و زردیادرس بر نواحی علیای دروازه‌های خزر تا تنائیس حکمرانی می‌کرد. در آن سوی تنائیس، مراثی‌ها می‌زیستند که فرمانروای آن‌ها امارتس بود. وی دختری داشت به نام اداتیس که زیباترین زن آسیا به‌شمار می‌رفت. اداتیس زریادرس را به خواب دید و دل بدو بست و زریادرس نیز در خواب مفتون آن دختر شد. زریادرس کوشید تا اداتیس را به دست آورد اما توفیق نیافت، زیرا پدر دختر نمی‌خواست او را به مردی بیگانه شوهر دهد. دیری نگذشت که امارتس جشن ازدواجی برگزار کرد که در آن خویشان و نزدیکان و اشراف دربار او حضور داشتند و از اداتیس خواست که جام شراب را به کسی بدهد که مایل به ازدواج با او است. زریادرس، که اداتیس او را پیش از آن از ماجرا آگاه کرده بود، به شتاب به همراهی گردونه‌ران خود از تنائیس گذشت و با لباس سکایی، ناشناس وارد تالار جشن شد و اداتیس جام او را پر کرد. خارس میتلنی می‌گوید که این داستان در میان مردم آسیا شهرت بسیار داشته و آن بر دیوارهای معبدها، کاخ‌ها و حتی خانه‌های خصوصی نقاشی می‌کردند و اشراف غالباً نام دختران خویش را اداتیس می‌گذاشتند. به نظر بویس این داستان اصل مادی دارد و با آئین پرستش خدای عشق (احتمالاً آناهیتا) ارتباط داشته‌است و بعدها به صورت داستان گشتاسب و کتایون وارد حلقه کیانی شده و در شاهنامه منعکس گشته‌است. نوروز در ایران باستان
اسطوره‌های دیگری همانند داستان سیاوش در فرهنگ‌های دیگر نیز یافت می‌شود که با بنیاد ایزد گیاهی شهید شونده و الههٔ باروری شکل گرفته‌است. این باور در دموزی و اینانا، (اسطوره سومری)، اوزیریس و ایزیس (اسطوره مصری)، سیبل و آتیس (اسطوره یونانی)، رام و سیتا (اسطوره هندی)، تموز و ایشتر (اسطوره بین‌النهرین)، آدونیس و آفرودیت (اسطوره یونانی)، یوسف و زلیخا) (ذکر شده در تورات) نیز بیان شده‌است. ماه‌پیشانی
افسانه ماه‌پیشانی از افسانه‌های کهن ایرانی است که همانندی‌هایی با داستان فریدون و ضحاک دارد. در داستان فریدون، با بوسه ابلیس بر شانه‌های ضحاک مارهایی می‌روید که هر چه آن‌ها را می‌بُرند، دوباره می‌رویند، همانند کژدم و ماری که بر روی پیشانی و چانه دختر نامادری روییده بود. همچنین فریدون گاودایه‌ای به نام برمایه داشت که همچون طاووس رنگارنگ و زیبا بود. مادر ماه‌پیشانی نیز پس از افتادن در کوزه سرکه به گاوی زردرنگ دگرگون می‌شود. گاو برمایه بدست ضحاک کشته می‌شود و نامادری ماه‌پیشانی هم تلاش می‌کند تا مادر ماه‌پیشانی که به گاوی دگر گشته را از بین ببرد. در اساطیر ایران، گاو و ماه پیوندی نزدیک و تنگاتنگ دارند که هر دو عنصر در داستان ماه‌پیشانی نمایان است. فهرست دیوها در آرس گویتیا
وظیفهٔ آندراس پراکندن نفاق است. اگر جادوگر مراقب نباشد، آندراس او و اطرافیانش را می‌کشد. آندراس به شکل یک فرشته با سر کلاغ (در برخی نسخه ها جغد تاجدار) ظاهر می‌شود. یک شمشیر تیز دارد و روی گرگی سیاه و قوی سوار است. یک مارکیس است و بر ۳۰ لژیون حکومت می‌کرد. عباس مرداسی
عباس مرداسی یکی از بازیکنان فوتبال ایران است. هرمس
"هرمس" سریع و حیله‌گر بود، بدین سبب قادر به رفت‌وآمد سریع بین جهان انسان‌ها و جهان ایزدان بود و نقش پیام‌رسان ایزدان و واسطه‌ای میان انسان‌های فانی با المپ نشینان به حساب می‌آمد. با توانایی آزادانه سفر کردن بین جهان‌ها، همچنین وظیفه راهنمایی ارواح مردگان به دنیای زیرزمینی و پنج رودخانه را بر عهده داشت. او گاهی اوقات دیگر ایزدان را فقط برای سرگرمی یا محافظت از انسان‌ها فریب می‌داد. او همچنین حامی مسافران، دزدها و ورزشکاران نیز بود و پهلوانانی مانند اودیسئوس و پرسئوس را در مأموریت‌هایشان راهنمایی می‌کرد. او قابل قیاس با مرکوری در اساطیر روم باستان است، که اگرچه به نظر می‌رسد از تمدن اتروسک سرچشمه گرفته باشد، اما ویژگی‌های مشابهی با یکدیگر دارند همانند حامی و پشتیبان بازرگانی و تجارت. سیزده‌بدر
افسانهٔ آفرینش در ایران و مسئلهٔ نخستین بشر و نخستین شاه و دانستن روایاتی دربارهٔ کیومرث حائز اهمیت زیادی است. در اوستا چندین بار از کیومرث سخن به میان آمده و او را اولین پادشاه و نیز نخستین بشر نامیده‌است. گفته‌های حمزه اصفهانی در کتاب "سنی ملوک الارض و الانبیا" صفحات ۲۹–۲۳ و گفته‌های "آثارالباقیه" بر پایهٔ همان آگاهی است که در منابع پهلوی وجود دارد. مشیه و مشیانه که دختر و پسر دوقلوی کیومرث بودند، روز سیزدهم فروردین برای اولین بار در جهان با هم ازدواج نمودند. در آن زمان چون عقد و نکاحی شناخته شده نبود آن دو به وسیلهٔ گره زدن دو شاخهٔ مورد، پایهٔ ازدواج خود را بنا نهادند و چون ایرانیان باستان از این راز به‌خوبی آگاهی داشتند، آن مراسم را - به ویژه دختران و پسران دم بخت - انجام می‌دادند و امروز هم دختران و پسران برای بستن پیمان زناشویی نیت می‌کنند و علف گره می‌زنند. در مناطق کردنشین، در پایان روز سیزده‌بدر ۱۳ عدد سنگ را به پشت سر پرتاب می‌کنند؛ بدین معنا که آرزو می‌کنند بلایا و شومی‌ها از شخص دور شود و به‌ازای هر سنگ یک آرزوی نیک می‌کنند. بردیا
هرودوت پسر کوروش را به نام «سمردیس» نامیده، و مغی که حکومت را به عنوان پسر کوروش در دست گرفت را به نام «سمردیس» نامیده می‌شد. این دو با یکدیگر شباهت زیادی داشتند و تمیز دادن آن‌ها از یکدیگر کار سهلی نبود. کتزیاس با این نظر موافق است و می‌گوید: «این مغ فوق‌العاده شبیه به تانیاکسارکس بوده و هر کاری که می‌کند، مانند تانیاکسارکس است». جانوران در اسطوره‌شناسی
گورگون*ها: در اساطیر یونان، گورگون هیولایی مؤنث، با بدنی پوشیده از فلسهایی نفوذ ناپذیر، موهایی از مارهای زنده، دندان‌هایی تیز و چهره‌ای چنان زشت بوده‌اند که هر کس به آن‌ها نگاه می*کرد به سنگ تبدیل می*شد. آن‌ها سه تن بودند که دوتا از آن‌ها جاودان بودند و سومی* که مدوزا نام داشت فانی بود. یونانیان از تصویر سر این هیولا برای آراستن سپرهای خود استفاده می*کردند تا دشمنان خود را وحشت زده کرده و خود را از قدرت‌های شیطانی محافظت کنند. مدوزا در ابتدا دوشیزه‌ای بسیار زیبا بوده‌است، اما پس از اینکه پوزئیدون، خدای دریا او را در معبد آتنا اغوا می*کند، موجب خشم این الهه می*شود و آتنا، او را به شکل کریه*ترین موجود ممکن، یعنی یک گورگون درمی*آورد. از آنجایی که مدوزا در اصل انسان بوده‌است، فانی بوده و در نهایت توسط یکی از قهرمانان اساطیری به نام پرسیوس کشته می*شود. پرسیوس که تحت حمایت آتنا به نبرد با مدوزا رفته بود، موفق می*شود با هوشمندی سر او را از بدن جدا کند. اورسئیس
در اساطیر یونانی، Orseïs (/ ɔ:rsi:ɪs /؛ یونانی باستان: Ὀρσηΐς، برگرفته از ὄρσω - orsô، "برای شلیک کردن، هم زدن، بیدار شدن، هیجان زدن یا ظهور") پوره آب (نایاد) یک چشمه در تسالی، یونان بود؛ و جد اسطوره ای یونانیان. در برخی از گزارش‌ها، او را به عنوان پوره کوهی (سنگ مرمر) توصیف می‌کردند. اورسئیس حوری؛ زوجهٔ هلن؛ مادر دوروس، آیولوس و کوتوس. میهر (اساطیر ارمنی)
میهر (اساطیر ارمنی) که نام او از اسطوره مهر ایرانی برگرفته شده مربوط به شکل هند و ایرانی میترا به معنی دوست، خیرخواه، عهد و پیمان است. میهر در مجموعه ایزدان ارمنی فرزند آرامازد است و قدیمی‌ترین ایزد خورشید و نور آسمانی در میان ارمنیان محسوب می‌شود. او را در دوران عصر هلنیستی که ایزد آهنگری و آتش بوده یکی دانسته‌اند و محتملاً معبد گارنی به او اهداء شده بود. پرستش میهر به عنوان ایزد خورشید، در میان ارمنیان بسیار گسترده بوده‌است. نام و کردار و منش میهر به قدری محبوب بوده که به نام «میهر بزرگ» و فرزندش «مهیر کوچک» وارد حماسه قهرمانی داوید ساسونی شده‌است. آریادنه
آریادنه ، در اسطوره‌های یونان، دختر مینوس (پادشاه کرت) است. آریادنه، دختر مینوس، پادشاه کرت بود که عاشق تزه که از آتن آمده بود، شد. تزه بنابه روایتی از آتن آمده بود تا خود را بعنوان قربانی، تسلیم مینوتائور کند. آریادنه مخفیانه شمشیری به او داد تا با آن غول آدمخوار را بکشد و دوک ریسمانی به او سپرد که هنگام پیشروی در دالان‌ها [دالانهای پیچاپیچی که مینوتائور در آنها زندگی می کرد]، آن را بگشاید، تا در موقع بازگشت بتواند راه خود را بیابد. نقش داریوش
در بالای سر او به خط یونانی کلمهٔ «هلاس» که نام عمومی و قدیم یونان بود، نوشته شده‌است. آپولو یک مرغ قو در دست دارد و خواهرش آرتمیس که خدای نور و شکار می‌باشد، سوار بر آهویی می‌باشد. در طرف راست هلاس مردی مسلح با نیزه و سپر دیده می‌شود که دست راست خود را بر دوش هلاس گذاشته‌است. این مرد شهر آتن را نشان می‌دهد که خود را آمادهٔ حمایت از هلاس می‌نمایاند. کنار آتن صورتی است که روی موهای سر او دو مار دیده می‌شود و در هر دست یک مشعل دارد. این هم آپاته و به عبارت دیگر شیطان است که فریب و اغوار را تمثیل می‌کند و پشت سر او مملکت آسیا مانند ملکه‌ای با وقار و سربلندی روی کرسی نشسته‌است و چنین به نظر می‌آید که آپاته، آسیا را دعوت و اغوا می‌کند که او را پیروی کرده، برخیزد و بطرف هلاس برود یعنی یونان را تسخیر کند. پادشاهی ضحاک
اهریمن چون بی بیم (مطمئن) شد گفت: «چرا باید تا چون تو جوانی هست پدر پیرت پادشاهی کند؟ چرا سستی می‌کنی؟ پدرت را از میان بردار و خود پادشاه شو. همه کاخ و گنج و سپاه از آن تو خواهد شد.» ضحاک که جوانی تهی مغز بود دلش از راه به دررفت و در کشتن پدر با اهریمن یار شد. اما نمی‌دانست چگونه پدر را نابود کند. اهریمن گفت: «اندوهگین مباش چاره این کار با من است.» مرداس باغی دلکش داشت. هر روز بامداد از خواب برمی‌خواست و پیش از دمیدن آفتاب در آن به نیایش می‌پرداخت. اهریمن بر سر راه او چاهی کند و روی آن را با شاخ و برگ پوشانید. روز دیگر مرداس نگون‌بخت که برای نیایش می‌رفت در چاه افتاد و کشته شد و ضحاک ناسپاس بر تخت شاهی نشست. فردوس
بنابر یک قول دیگر، نام فردوس در زمان ایران باستان، «تابان» بوده‌است که پس از حمله اعراب در زبان عربی تغییر شکل یافته و به صورت تون درآمده‌است. بر طبق این قول، تابان و تابش که امروزه به نام فردوس و طبس شناخته می‌شوند، هر دو از شهرهای کهن ایران به‌شمار می‌روند. مینوسی‌ها
مهمترین ایزد اژه مؤنث بود و این ایزدبانو برای مینوسی‌ها مقام مادر کیهانی و نمادی از باروری داشت. این ایزدبانوی بزرگ را در دوره‌های مختلف به صورت لمیده یا ایستاده نشان داده‌اند. گاهی برهنه و گاه همچون زنان کرتی لباس پوشیده‌است. در برخی از مجسمه‌های کوچک کشف شده، این ایزدبانو دو مار، که نماد زندگی است در هر دستش به دست گرفته‌است به همین دلیل آرتور ایوانز به این بانو لقب ایزد ماری را داده‌است. البته این احتمال نیز وجود دارد که این پیکره زن تنها نمونه‌ای از یک نیایشگر باشد. اگرچه اطلاعات بیشتری در رابطه با این پیکره وجود ندارد، اما در دوره یونان، هزیود، شاعر یونانی، در کتاب " تبارنامهٔ ایزدان" از الهه‌ای به نام رئا که اهل کرت است سخن به میان آورده که احتمال می‌رود رئا همان ایزدبانوی بزرگ مینوسی‌ها باشد. در کشفیات کاخ کنوسوس روی بیشتر دیوارها تصویر یا مجسمه گاومیش وجود دارد که می‌تواند نمودی از یک آئین باشد. همچنین با کشف موادی در داخل ریتونهای به شکل سر گاو این احتمال وجود دارد که داخل سر را از مایعی پر کرده و در مراسم آئینی تقدیم می‌کردند. تیر (اساطیر)
تیر (به زبان نروژی باستان: Týr) یا تیواتس (نام ژرمنی) و تیو معادل انگلو-ساکسونی تیر که بعدها تیسو نام گرفت، ایزد پیروزی و جنگ تن به تن در عصر وایکینگ‌های اساطیر نورس است. او فرزند اودین (یا بر طبق ادای شاعرانه فرزند هیمیر) و فریگ می‌باشد و به عنوان یکی از برجسته‌ترین اِزیرها، الهام بخش شجاعت و دلاوری در نبردها به شمار می‌رود. در حالی که اشاره به نام "تیر" در ادبیات کهن نورس ناچیز است، او به عنوان یکی از اصلی‌ترین ایزدان جنگ اساطیر شمال در کنار اُدین و ثور در نظر گرفته شده‌است و همچنین ژرمن‌ها "تیواتس" را همتای مارس نیایش می‌کردند. اما به نظر می‌رسد محبوبیت "تیر" در کنار این دو ایزد والای اساطیر شمال در عصر مهاجرت‌ها کمرنگ‌تر شده بود. تیر بر قلمرو آسمان و گاه بر میدان‌های جنگ فرمان می‌راند. جنگجویان به یاری او نیاز داشتند و این را از نشانهٔ «T» که بر سلاح‌های آغازین انگلوساکسون‌ها نقش بسته است می‌دانیم. ذکر نام تیر در اشعار ادایی برای جنگجویان وسیله‌ای است برای جلب حمایت این ایزد. اهمیت تیر در اساطیر نورس به حدی است که انگلوساکسون‌ها و مردمان اسکاندیناوی یکی از روزهای هفته یعنی «Tuesday» (سه‌شنبه) را به نام او می‌نامند و برخی از مکان‌ها نیز ترکیبی از نام او را بر خود دارند. در نبرد نهایی راگناروک، سرانجام تیر سگ نگهبان سرزمین مردگان هل‌هایم، به نام گارم را خواهد کشت، اما خود نیز از زخم‌های وارده توسط این حیوان جان خود را از دست می‌دهد. از ویژگی‌های تیر می‌توان به نیزه‌اش که نماد عدالت است اشاره کرد. مگارا
مگارا به معنی «خانه‌های عظیم»، در اساطیر یونانی دختر بزرگ کرئون پادشاه تبای و اولین همسر هراکلس بود. او برای قدردانی از هراکلس به خاطر دفاع از تبای در مقابل اُرکومنوس در یک جنگ تن به تن، دختر بزرگ خود "مگارا" را به هراکلس تقدیم کرد و هراکلس او را به وطن خود و خانهٔ آمفیتروئون برد. مگارا برای او یک پسر و دو دختر به دنیا آورد (در برخی از تفسیرات آن‌ها دارای هشت فرزند بودند)، که هراکلس آن‌ها را همراه با "مگارا" هنگامی که هرا او را دچار دیوانگی موقتی کرده بود کشت. در بعضی از تفسیرات آمده "مگارا" را به یولائوس پهلوان تبسی دادند بعد از اینکه هراکلس تبس را برای همیشه ترک کرد. مردخوار
مردخوار در اصل از افسانه‌های پارسی قدیم است. واژه مانتیکور تغییر شکل یافتهٔ واژه یونانی mantikhoras که خود احتمالاً تغییر شکل واژه پارسی مردخوار و فارسی باستان mar-tiya-khvara است. khvara یا خرّه، تلفظ اوستاییِ فرّ است؛ بنابراین معنای این کلمه «فرّ آدمی» می‌باشد. اژدها (اسطوره ایرانی)
اِژدها، اَژدَهاک، اَژدها یا اَژدر یک موجود افسانه‌ای در اساطیر ایران است که تقریباً معادل اژدها است. آنها موجودات غول پیکر مار مانندی هستند که در هوا، دریا یا روی زمین زندگی می‌کنند. شاهنامه از جمله متون اصلی می‌باشد که حاوی اطلاعاتی دربارهٔ این موجود است. در ادبیات فارسی، اژدها به صورت مار یا مارمولک غول پیکر با بال ترسیم شده‌است. مردخای
این نام در نامه‌هایی به خط آرامی دیده می‌شود، اما از آن مهم‌تر پدیدار شدن نام مردوکا (Marduka) در لوحی متعلق به بورسیپا در بین‌النهرین است. این لوح نخستین بار به سال ۱۹۰۴ میلادی در مجموعهٔ امهرست انگلستان مورد توجه قرار گرفت، اما آرتور انگلند در سال ۱۹۴۲ میلادی پس از فروش آن به موزهٔ برلین منتشرش کرد. مردوکا به عنوان سیپیر (Sipir) (حسابدار) در فهرست آمده‌است که در سال‌های پایان پادشاهی داریوش بزرگ یا اوایل پادشاهی خشایارشا به مأموریت بازرسی از شوش اشتغال داشت. به اعتقاد راسخ آنگند: «بسیار نامحتمل است که دو نفر با نام مردوکا در منصب‌های عالی در شوش بوده باشند؛ بنابراین او نتیجه گرفته‌است که این شخص کسی جز عموی استر نیست.افراد بسیاری این نتیجه را پذیرفته‌اند. به نظر گوردیس، «این قوی‌ترین حمایتی است که تاکنون از شخصیت تاریخی کتاب استر به عمل آمده‌است». ملمداس
مِلمِداس، در آیین زرتشت و اساطیر ایرانی، نام زنی است بسیار زیبا، که آراسته به انواع گوهرهای گرانبها می‌باشد. ملمداس بر جوانان پدیدار می‌شود و آنان را به همآغوشی با خویش فرامی خواند، اما به هنگام همخوابی پاهای او، همچون اره ای جوان هوسباز را قربانی می‌سازد و او را تکّه تکّه می‌نماید. مردخای
مردخای پسر یائیر پسر شمعی پسر قیش از طایفه بنیامین بود که همراه با یکنیا، پادشاه یهودیه در سال ۵۹۷ قبل از میلاد، اورشلیم را ترک گفته بود. مردخای در تختگاه شوش اقامت گزید و دختر عمویش هَدَسه را که پدرش ابیحایل را از دست داده بود؛ به فرزندخواندگی پذیرفت. پس از خلع وشتی همسر اخشورش از مقامش، مردخای هدسه یا استر را به زنی به پادشاه داد و از دخترعمویش خواست که هویت یهودی خود را نزد پادشاه آشکار نکند. هنگامی که بیثان و تیرش تصمیم به قتل اخشورش گرفتند، مردخای از ماجرا اطلاع یافت و آن را به استر اطلاع داد؛ استر نیز ماجرا را به اسم مردخای به پادشاه اطلاع داد. با به دار آویخته شدن بیثان و تیرش، مردخای مسؤولیت مهمی در شاهنشاهی ایران برعهده گرفت و نامش در کتاب تاریخ پادشاه نوشته شد. وقتی اخشورش‌هامان پسر همداتای اجاجی را به نخست‌وزیری برگزید، مردخای که یهودی بود از سجده کردن به شاه طبق قوانین حکومتی امتناع کرد. این کار مردخای، هامان را نسبت به یهودیان بدبین کرد؛ به‌طوری‌که پادشاه را برای قتل تمام مرخای راضی کرد. وقتی مردخای از فرمان‌هامان آگاه شد با لباس مندرس به قصر پادشاه آمد و از ملکه استر درخواست میانجیگری کرد. با میانجیگری استر، مردخای به مقام والایی رسید وهامان اعدام شد. هر چند در عهد عتیق به پیامبری مردخای اشاره‌ای نرفته‌است، در تلمود او پیامبری دانسته شده‌است که در سال دوم پادشاهی داریوش به نبوت رسید. احتمال می‌رود زمانی که گزارش‌های کتاب استر روی داد، مردخای ۵۰ ساله بوده باشد. بقعه منسوب به استر و مردخای در شهر همدان ایران واقع است. هورآها
هور آها (یا آها یا هوروس آها) در مصرشناسی کنونی دومین فرعون دودمان نخست مصر باستان شناخته می‌شود. او نزدیک به سده سی و یکم پیش از میلاد می‌زیست. شاه هور آها، که اغلب او را به نام «مِنِس» می‌شناسند، شخصیتی اسرارآمیز در تاریخ مصر است. او نخستین فرمانروایی بود که مصر را حدود ۳ هزار سال پیش از میلاد متحد کرد. گرچه سَلَف او، «نارمر»، از فرمانروایان مصر علیا، مصر را با پیروزی‌های قاطع نظامی یکپارچه کرده‌بود، اما هورآها بود که در نقش پادشاه مقدس، هور، خدای زنده بر روی زمین، ظاهر شد. هورآها را، مثل فرعون‌های نخستین، در ابیدوس در مصر علیا، دفن کردند. قدرت او از مهارت در جنگ و سیطره بر مسیرهای بازرگانی سودآور با مصر سفلی و حتی بین‌النهرین ریشه می‌گرفت. بردیا
هرودوت می‌گوید که «سمردیس» مغ گوش نداشت، ولی به‌طوری‌که برتین معتقد است، این مطلب افسانه‌ای بیش نیست، و مانند سایر افسانه‌ها مبتنی بر بازی لغت‌ها است. کلمه مگوش را به عنوان «کسی که گوش ندارد» تلقی نمودند و از اینجا تصورات مردم یک افسانه ملی به وجود آمد که به وسیله هرودوت نقل شده‌است. بعدها کلمه مگوش دربارهٔ کسانی مورد استعمال قرار گرفت که «گوش نداشتند». چنانچه گئومات گوش نداشت در اینصورت داریوش یقیناً از چنین نقصی استفاده می‌نمود و برای مفتضح کردن دشمن خویش این عیب را از نظر دور نمی‌داشت و در کتیبه‌های خود آن را یادآور می‌شد. طبق گفته کتزیاس، شخص «سفندادات» بی گوش نبوده‌است. داندامایف می‌گوید در نقش‌های حجاری شده در کتیبه بیستون، گئومات با گوش‌هایش ظاهر می‌شود. مارس (اساطیر)
مارس (به لاتین: Mars)، ایزد رومی جنگ، پسر ژونو و ژوپیتر، شوهر بلونا، و عاشق ونوس بود. او برجسته‌ترین خدا، در میان خدایان نظامی رم بود که توسط لژیون‌های رومی مورد احترام قرار می‌گرفت و پرستش می‌شد. رومیان جنگاور، او را پس از ژوپیتر (که ایزد اصلی آن‌ها بود)، در درجه دوم اهمیت در نظر می‌گرفتند. جشن‌ها یا جشنواره‌های خاص او، در ماه مارس (که به نام او، نامگذاری شده بود) و همین‌طور در ماه اکتبر برگزار می‌شد. مارس را همسان و معادل با آرس، ایزد یونانی در نظر گرفته‌اند. آیداس
در اساطیر یونان، آیداس (به زبان یونان باستان: Ἴδας Ídas) پسر آفارئوس و آرنه و برادر لینکئوس بود. او و برادرش لینکئوس، عاشق هیلاریا و فوئبه بودند و به خاطر آنها با خواستگاران رقیب خود، کاستور و پولیدئوکس مبارزه کردند. مبارزه‌ای که به قتل برادر فانی، که همان کاستور بود، منجر گردید. ادبیات مادی
کتزیاس (پزشک مخصوص اردشیر دوم) در کتاب خود "پرسیکا" (که در اوایل سده چهارم پیش از میلاد نوشته‌است) نمونه‌ای از داستان‌های حماسی مادی را که منجر به برقراری استیلای مادها شده، بیان کرده‌است. او در این کتاب، افسانه‌های مادی دیگری نیز نقل کرده که دارای شیوه و سبک حماسی و حتی نزدیک به سبک شاهنامه است. برای نمونه از داستان پارسوندس پارسی، اسارت او به دست حاکم بابل، نَنَروس و ماجرای رهایی او می‌توان نام برد. نَنروس حاکم بابل، این سپهسالار و کمانگیر دلیر ایرانی را به مدت هفت سال، به لباس زنان، در شبستان خود زندانی کرد، تا آنکه پارسوندس به یاری یکی از هم‌پیمان‌هایش آزاد شد و به کادوسیان پناه برد و آن‌ها او را به شاهی برگزیدند. مارپسا
در این افسانه‌ها آمده که مارپسا توسط آیداس ربوده شد، در حالیکه آپولو نیز او را دوست داشت. زئوس مارپسا را واداشت که میان آن دو یکی را برگزیند. بر اساس افسانه‌ای دیگر، مارپسا دختر اوانوس و آلکیپ به‌شمار می‌آمد. پس از این که آیداس او را به وسیلهٔ یک ارابه بالدار ربود، وی با آیداس ازدواج کرد. این کار آیداس مشکلاتی با پدر مارپسا ایجاد کرد، به طوریکه وی پس از تعقیب طولانی زن و شوهر، اسب خود را کشت و سپس خودش را در رودخانه‌ای در آن حوالی غرق نمود، رودخانه‌ای که نام خود را از او گرفت. مارپسا بعدها برای خوشحال کردن آیداس، عشق آپولو را پس زد و رد کرد. مردخوار
نخستین بار یک نویسندهٔ ایرانی در یاداشت‌هایی که به زبان هندی تألیف شده بود از این موجود یاد کرد که بعدها به قسمت شمال غربی ایران کهن که منطقهٔ آسیای صغیر است منتقل شد و در طول تاریخ به یونان رسید و سپس در بقیه اروپا پخش شده و اکنون از آن به عنوان افسانه‌ای یونانی یاد می‌کنند. قلعه ضحاک
ضحاک از پادشاهان اسطوره ای ایرانیان است، در شاهنامه پسر مرداس و فرمانروای دشت نیزه وران است. او پس از کشتن پدرش به ایران می‌تازد و جمشید را می‌کشد و بر تخت شاهی می‌نشیند. با بوسهٔ ابلیس، بر دوش ضحاک دو مار می‌روید. ابلیس به دست یاری او آمده و می‌گوید که باید در هر روز مغز سر دو جوان را به مارها خوراند تا گزندی به او نرسد و بدینسان روزگار فرمانروایی او هزار سال به درازا می‌کشد تا این که آهنگری به نام کاوه به پا می‌خیزد، چرم پارهٔ آهنگری اش (درفش کاویانی) را برمی‌افرازد و مردم را به پشتیبانی فریدون و جنگ با ضحاک می‌خواند. فریدون ضحاک را در البرز کوه (دماوند) به بند می‌کشد. مادیان‌های دیومدس
مادیان‌های دیومدس یا اسب‌های تراکیه در اساطیر یونانی چهار اسب آدمخوار باشکوه، وحشی و غیرقابل کنترل بودند که به دیومدس پادشاه تراکیه، فرزند آرس و کورنه تعلق داشتند که در مناطق وحشی و ناهموار سواحل دریای سیاه زندگی می‌کرد. این مادیان‌ها توسط هرکول پهلوان نام‌دار یونانی به عنوان هشتمین شاهکارش اسیر شده، و به نزد ائوروستئوس پادشاه موکنای فرستاده شدند. ملکوس
ملکوس یا مرکوس یکی از دیوها در اساطیر ایران در عصر باستان می‌باشد. او دیوی است که در پایان هزاره اوشیدر، سرما و زمستان سخت را پدیدمی‌آورد. مصر باستان
به باور مصریان، بعد از خاکسپاری، متوفی باید در دادگاه مردگان در مورد زندگی زمینی خویش پاسخ می‌داد-کسی که در آن محکمه مردود می‌شد، برای بار دوم می‌مرد و این مرگ به معنای نابودی قطعی بود. دادگاه مردگان در تالار حقیقت برگزار می‌شد. ازیریس، داور اعظم این دادگاه بود و ۴۲ اهریمن پلید مرده را به شدت مورد بازجویی قرار می‌دادند. تحوت کاتب دادگاه بود و آنوبیس، ایزدی که سری شبیه سر سگ داشت، ترازوی داوری را اداره می‌کرد. نوروز در ایران باستان
«سیاوش» در زبان اوستایی به معنای «مردِ سیاه» است و به نوعی زندگی در زیرِ زمین ارتباط دارد.مهرداد بهار در مورد ریشهٔ حاجی فیروز نوشته‌است، حاجی فیروز بازماندهٔ آیین بازگشت ایزد شهید شونده یا سیاوش است. چهرهٔ سیاه او نماد بازگشت او از جهان مردگان است و لباس سرخ او نیز نماد خون سرخ سیاوش و حیات مجدد ایزد شهید شونده، و شادی او شادیِ زایش دوبارهٔ آنهاست که رویش و برکت با خود می‌آوردند. آناهیتا
در اساطیر آشوری، ایشتار الههٔ باروری و سرپرست کودکان، آب، جنگ و نبرد، زیبایی، عشق، حاصل‌خیزی خاک و یکی از عوامل پدیدآورندهٔ جهان بود. ایشتار همسر مردوخ در بین‌النهرین بود. در تمدن کنعانی اَنثَ، در اساطیر یونانی آفرودیت و هرا، در اساطیر ایرانی ناهید و در اساطیر درهٔ سند سرسوتی همپایهٔ وی بودند. این ایزدبانو دارای قدرت بسیاری بود و احترام خود را تا جایی حفظ کرد که ناهید تحت تأثیر وی قرار گرفت. تأثیر ایشتار بر اساطیر ایرانی به پیش از دورهٔ هخامنشیان بازمی‌گردد، در کتیبه‌های آشور ذکر شده‌است که شهری در غرب ایران یا ماد مرکزی به نام «بیت ایشتار» ایجاد شده‌است. نیبرگ معتقد است به دنبال حملهٔ خشایارشا به بابل، چپاول معابد آن شهر و حذف ایشتار از باورهای ایرانی، ایرانیان به دنبال خدایی به عنوان همزاد او بودند که او را جایگزین ایشتار کنند و اینچنین بود که آناهیتا جایگزین این الهه در باورهای مردم ایران شد. تأثیر بزرگی که ایشتار در باورهای ایرانی گذاشت دربارهٔ ساخت تندیس و معبد بود. در باورهای زرتشتی ساخت تندیس کار صحیحی نبود و ایجاد این تندیس‌ها تحت تأثیر تمدن بین‌النهرینی شکل گرفت. یک مجسمه از ایشتار در تلو در بین‌النهرین کشف شده‌است که قدیمی‌ترین مجسمهٔ اوست، ایشتار به صورتی طراحی شده که با دو دست خود سینه‌هایش را می‌فشارد تا شیر از آن‌ها بیرون جهد. او تاجی بر سر دارد که از دوازده ستاره تشکیل شده، خورشید لباس اوست و ماه زیر پاهایش قرار دارد؛ در آبان‌یشت شباهت این الهه‌ها کاملاً مشخص می‌شود: هردو باعث رشد و پرورش گیاهان می‌شوند، خدایان آب هستند و تن‌پوش‌هایی زیبا دارند. از ایشتار که مجسمه‌های فراوانی باقی مانده و ناهید هم با خواندن آبان‌یشت همچون یک مجسمه در مقابل ذهن تجسم می‌شود. دختران بابل خود را وقف این خدا می‌کردند؛ آن‌ها به هنگام شب وارد برج معبد وی می‌شدند و این کار درواقع حکم عروج به آسمان‌ها را برای آن‌ها داشت. آن‌ها هفت زیور به گردن خود می‌آویختند که به هنگام رسیدن به درهای برج هریک از متصدیان یک زیور را از آن دخترها می‌گرفت و اینگونه آن دختر وارد برج می‌شد و تا صبح منتظر آغوش الهی می‌ماند. در رسم بابلی، پدر حق نداشت دختر خود را شوهر دهد. دختران هنگامی که به بلوغ می‌رسیدند با لباس و زیورآلات وارد معبد زهره می‌شدند و جوانانی که قصد ازدواج داشتند وارد معبد شده و دختران را صفعه می‌کردند. اگر دختری ثروتمندتر بود و از زیبایی بیشتری بهره‌مند بود از قیمت بالاتری برخوردار بود و شخصی که از جانب دولت در این معبد حضور داشت پول این بها را از آن‌ها دریافت می‌کرد و اختصاص می‌داد به جهیزیهٔ دختران فقیر. "هرودوت" می‌گوید بانوانی که زیباروتر بودند زودتر از معبد رهایی می‌یافتند و آن‌هایی که از سیمایی زیبا برخوردار نبودند مدت بیشتری را در این معابد سر می‌کردند. برطاس
در متون اسلامی این نام با تفاوتهایی آمده‌است .بارتولد ضمن مخالفت با جدا شمردن برطاس و براذاس، بر آن است که نام دوم درست‌تر و تلفظ کامل‌تر فارسی این نام است .مینورسکی عنوان برطاس را خطا دانسته، و مشابه نظر بارتولد را ابراز داشته‌است. وی از تفاوتهای لفظی یاد کرده، و برطاس را صورت عربی براذاس (برذاش - برداس) دانسته است. مارکوارت برطاس را پدید آمده از واژه آریایی مُرتاسه دانسته که به معنای "آدم‌خوار" است. مارکوف این نام را با واژه فینی به معنای پل قیاس کرده، و برای آن منشأ ایرانی قائل شده‌است. مینورسکی آن را با واژه اوستایی پَرَتو و واژه کردی پُرد مرتبط دانسته، و چنین احتمال داده که ممکن است نام فرداس در اثر ابوعبید بکری با پُرداس منطبق باشد. مانیا (اساطیر)
مانیا یا مانئا در اساطیر رومی و اتروسکی، ایزدبانوی مرگ بود. او، همراه با مانتوس، بر عالم اموات حکومت می‌کرد. گفته می‌شد که او مادر ارواح، موجودات مافوق طبیعی، و همینطور ارواح شب به حساب می‌آید، همانطور که لاریز و مانیز نیز، چنین نقشی را در عالم ارواح و مردگان ایفا می‌کردند. هر دو شکل یونانی و لاتین کلمه مانیا از زبان نیا-هندواروپایی (پیش-هندواروپایی) مشتق شده‌است. بخش اول این کلمه از لغت «مِن»، به معنای حافظه و فکر کردن گرفته شده [که همین بخش در ترکیب نام منروا، دیگر ایزدبانوی اتروسکی نیز به کار رفته‌است.]. این واژه با کلمه «مِنوس» در زبان یونان باستان (که به معنای زندگی، و قدرت است) و با کلمه اوستایی «ماینیو» (به معنای «روح»)، قرابت واژگانی دارد. تاریخ گیلان
گفته می‌شود که کادوسی‌ها توسط شاه افسانه‌ای آشوری، نینوس مطیع گشتند. آشکار است که آن‌ها قادر بودند که استقلالشان را در دوران حکومت مادها، نگه دارند؛ و حتی گفته می‌شود که آنها، مادها را تحت پادشاهی آرتائوس را شکست دهند؛ زمانی که پاسونداس نامی، که یک پارسی و برادرزن آرتائوس بود، او را مجبور ساخت تا با آن‌ها وارد جنگ شود، گرچه خود قبل از جنگ گریخت. کادوسی‌ها هرگز مطیع مادها نشدند، و تنها در زمان کوروش بزرگ بود که گفته شد که آن‌ها داوطلبانه، تابعیت او را پذیرفتند. بنابر گزارش گزنفون، کوروش هنگام مرگ، پسرش بردیا (تناخارس) را ساتراپ ماد، ارمنستان و کادوسی کرد. میناس مورگول
میناس ایتیل به نام‌های "برج ماه"، "برج ماه بالا آمده" و "ماه-برج" خوانده می‌شد. میناس مورگول هم به نام‌های "شهر مرده" و "برج جادوگری" معروف بود. واژهٔ "میناس" به معنی "برج" است. عبارت "ایتیل" یک عبارت شاعرانه برای اشاره به "ماه در دنیای تالکین" است چون "سیل" یا "تیل" به معنی چیزی است که با نور سفید یا نقره‌ای می‌درخشد. هرمس
هِرمِس در اساطیر یونانی، خدای سرعت و پیام‌رسان المپ نشینان، پسرِ پادشاه ایزدان زئوس و همسرش مایا (یکی از پلیادس‌ها، و یکی از هفت دختر اطلس و پلیون) است. "هرمس" در ابتدا ایزد موسیقی و خالق ساز چنگ بود. او همچنین ایزد چوپان‌ها، بازرگانی، اندازه و وزن، سخنرانی، ادبیات، ورزشکاری و دزدی به‌شمار می‌رفت. از صفات و نمادهای او می‌توان به خروس، لاک‌پشت زمینی، چوب‌دستی، کیف پول، صندل‌های بالدار و کلاه آفتاب‌گیر اشاره کرد. "هرمس" به شکل جوانی خوش سیما، بدون ریش و تنومند یا به شکل مردی سالخورده دارای ریش به تصویر کشیده شده است. اژدها
رابطه میان اصل و آغاز جهان و اژدها در کیهان‌شناسی بابلیان آشکار است. در این کیهان‌شناسی، تیامات یا اژدهایی که نماد ظلمت آغازین است غالباً به صورت ماری خشمگین شده و مردوک یا قهرمان خورشیدی بر آن چیره می‌شود. بدینگونه جهان روشن پدرسالاری جهان آغازین مادرشاهی را تسخیر می‌کند. در مصر باستان اژدها رمز طغیان‌های بزرگ رود نیل بوده‌است و سود و زیان آن طغیان‌ها را که بارورکننده یا ویران‌کننده‌اند نشان می‌داده‌است. از این رو اژدها غالباً هم با خداوند ازیریس و هم با الههٔ هاتور همانند می‌شده و گاه نیز ازلحاظ خیر و برکتی که داشته با اُسیریس و به سبب ویرانگری اش با «ست» دشمن اُسیریس یکی می‌شده‌است. حاجی فیروز
مهرداد بهار، نویسنده و پژوهشگرِ ایرانی، حاجی فیروز را وابسته به جشن‌های سیاوش دانسته‌است. به گفتهٔ او، گمان می‌رود که این چهره، برگرفته از یکی از اسطوره‌های تموز، ایزدِ کشاورزی و چارپایان، در میان‌رودان باستان باشد. او سپس ادعا کرد که چهرهٔ سیاه‌شدهٔ حاجی فیروز، گویای بازآمدنِ او از سرزمینِ مردگان است، و جامهٔ سرخِ او، نشان از خونِ سیاوش دارد. او همچنین گفته‌است که واژهٔ "سیاوش" می‌تواند به معنیِ «مردِ سیاه» یا «سیاه‌رخ» باشد. آیاس
آیاس ، در اسطوره‌های یونان، که گهگاه آژاکس یا ایجکس نیز خوانده شده، پسر تلامون پادشاه سالامیس، و پریبویا و برادر ناتنی تئوسر بود. پس از آشیل، او نیرومندترین قهرمان یونانی در جنگ تروا بود. آیاس مردی بزرگ و تنومن بود که یک سروگردن از بقیه یونانیان بلندتر بود، او بسیار نیرومند بود اما سخنران خوبی نبود. آیاس نقش به سزایی را در ایلیاد، اثر حماسی شاعر یونانی هومر در جنگ تروا ایفا می‌کند، در این کتاب اغلب به او لقب دیوار یا سد یونانیان را می‌دادند. نام او بعد از دیدن عقابی «aietos» توسط تلامون، قبل از تولدش برایش انتخاب گردید. گیلگمش
گیل‌گَمِش ( ("گیلگمش")؛ ("بیلگمس" یا "پَبیلگَ-مِس")) یکی از قهرمان‌های اسطوره‌های بین‌النهرین باستان بود و شخصیت اصلی "حماسه گیلگمش"، حماسه‌ای که به زبان اکدی در اواخر هزارهٔ دوم پیشا دوران مشترک مکتوب گشت. احتمالاً وی پادشاه تاریخی دولت‌شهر سومریِ اوروک بوده که پس از مرگ به مقام خدایی می‌رسد. فرمانروایی او احتمالاً به ابتدای «دورهٔ آغازین دودمانی (بین‌النهرین)» (ح. ۲۹۰۰ تا ۲۳۵۰ پیشا دوران مشترک) بازمی‌گردد، گرچه او در زمان سلسله سوم اور (ح. ۲۱۱۲ تا ح. ۲۰۰۴ پیشا دوران مشترک) است که شخصیت اصلی افسانه سومری می‌گردد. آدراستیا
آدراستا (به یونانی: Ἀδρήστεια) درافسانه‌های یونان، دختر آرس و آفرودیت بود که همراه پدر خود، آرس، در جنگ‌ها شرکت می‌نمود. او همچنین بعنوان الههٔ انتقام و عدالت مورد ستایش بود؛ چرا که او معمولاً در کنار نمسیس به تصویر کشیده شده است. البته گاهی برابر با خود نمسیس در نظر گرفته می‌شد؛ یعنی کسی که لقبش آدراستیا یا آدرستیا بود. او همچنین معتقد به جنگ بود؛ مشابه برادرانش فوبوس و دیموس. آتورپاتکان
آذربایجان از نام آتروپات مشتق شده‌است و از دو واژهٔ آتر به معنای «آذر» و پات به معنای «پناه» تشکیل شده‌است. آتروپات نام سرداری ایرانی بود که در جنگ میان داریوش سوم آخرین پادشاه هخامنشی و اسکندر مقدونی در نبرد گوگامل فرمانده مادها در سپاه ایران بوده‌است. آتروپات پس از شکست ایران و کشته شدن داریوش، به اسکندر پیوست و در زمستان ۳۲۸–۳۲۷ پیش از میلاد از سوی اسکندر به جای «اوکسیدات» به حکومت ماد منصوب گردید. آتروپات در ۳۲۴ قبل از میلاد دختر خود را به پردیکاس سردار اسکندر داد. پس از مرگ اسکندر و تقسیم ممالک و متصرفات او میان سردارانش، قسمت شمال غربی ماد به او واگذار گردید و او در آنجا به استقلال به حکومت پرداخت. این ناحیه که به «ماد کوچک» (در برابر «ماد بزرگ») معروف شده بود، پس از استقلال و استقرار آتروپات در آنجا به نام او نامیده شد. او سلسله‌ای بنیان گذاشت که مدت طولانی ادامه یافت. به اعتقاد قدرت‌دیزجی، آتروپات، تباری مادی داشته و از ساکنان شمال غرب ماد بوده‌است؛ گرچه مشخص نیست که او از تبار دیاکو بوده باشد. در کتاب آناباسیس آریان، آمده‌است که آتروپات، فرمانده مادی‌ها، کادوسی‌ها، آلبانی‌ها و سکسیانی‌ها بوده و آریان نام او را آتروپاتیس (Atropatés) ذکر کرده‌است. گئوبروه (گوبریاس)
مردونیه که در جنگهای بین ایران و یونان فرماندهی سپاه ایران را برعهده داشت، حاصل ازدواج گئوبروه با خواهر داریوش بزرگ بود. مردونیه نیز با دختر داریوش بنام ارته‌زوستر زناشویی کرد. مردوک
مردوک یا مردوخ یکی از خدایان باستانی تمدن بابل است. در تمدن بابلیان مردوک به عنوان خدای باروری و آفرینش مطرح است. او در دوره حمورابی به‌عنوان محافظ بابل به‌شمار می‌رفت. مردوک فرزند انکی خدای آب‌ها و جانشین آنو خدای خدایان است. در اساطیر بین‌النهرین و در پی توسعه اقتدار سیاسی بابل، مردوک صفات بیشتر خدایان بین‌النهرین را گرد آورد و در جنگ با دو نفر پرداخت تیامات و کینگ، و از ترکیب خون کینگو و خاک، انسان را درست کرد او همچنین به خدای سحر و جادو معروف است و به رئیس خدایان بابلی، آفریدگار انسان، نور و زندگی بدل شد. او را گاه در ردای جواهر دوخته و با عصا و حلقه پادشاهی مجسم کرده‌اند. کادموس
او اژدهای پاسبان چاه نزدیک آن‌جا را به تنهایی و بدون تجهیزات کشت. صدایی ناشناس به کادموس پیشگویی کرد که خود او نیز در نهایت تبدیل به اژدها خواهد شد. کادموس پس از کشتن اژدها به راهنمایی آتنا دندان‌هایش را کاشت. بلافاصله از این دندان‌ها تعدادی مرد جنگی برآمدند که همدیگر را کشتند. تنها پنج تن از آن‌ها زنده ماندند که مردم تب از نسل آن‌ها بودند. اژدها مخلوق مقدس آرس محسوب می‌شد، بنابراین کادموس به عنوان مجازات کشتن اژدها، هشت سال از عمر خود را صرف خدمت به آرس کرد. پس از اتمام این زمان به درخواست ایزدان "کادموس" با هارمونیا دختر آرس ازدواج کرد. در طی مراسم ازدواجشان، هارمونیا گردنبندی از سوی ایزد آهنگری هفائستوس، دریافت کرد که آن را "گردنبند هارمونیا" نامیدند، و هر کس آن را در اختیار داشت صاحب بخت و اقبال می‌شد. کادموس و هارمونیا در اواخر عمرشان تبس را ترک کرده و به سرزمین ایلیریا نقل مکان کردند. کادموس در آنجا همان‌طور که صدایی پیشگویی کرده بود، تبدیل به مار شد. هارمونیا نیز درخواست کرد تا به سرنوشت همسرش دچار شود، پس دعای او نیز بر آورده شد و در انتها آن‌ها تبدیل به مار شدند. نفتیس
در افسانه اوزیریسی، نفتیس در اصل ایزدبانوی مردگان و خواهر دوم ایزیس و اوزیریس به‌شمار می‌رفت. برادر دومش، ست، او را به همسری برگزید، اما او نازا بود و فرزندی از او نداشت. می‌خواست از برادر بزرگترش، اوزیریس صاحب فرزندی شود و بدین منظور او را مست و از خود بی‌خود کرد و در حالت ناآگاهی، وی را در آغوش کشید. میوهٔ این هم آغوشی نوزادی بود به نام آنوبیس. بنابر افسانه مزبور، نفتیس ظاهراً نمودگار پهنهٔ بیابان بود که معمولاً خشک بود، اما گاه به واسطهٔ سیلاب‌های مهیب نیل، سیراب میشد. هنگامی که ست به برادرکشی دست زد، همسرش با ترس و لرز وی را ترک گفت و به حلقهٔ مدافعان اوزیریس پیوست و به خواهرش ایزیس در مومیایی کردن پیکر ایزد متوفا یاری رساند و در سوگواری‌های تدفین او شرکت جست. شرح این سوگواری‌ها هنوز در یک متن پاپیروسی بازمانده است. نمسیس
نِمِسیس در اساطیر یونان الههٔ نیک و بد، عدالت و انتقام بود. تندیس و معبد او در روستای رامنوسیا واقع در شمال آتیک است و به همین علت با نام رامنوسیا نیز شناخته می‌شود. او به عنوان دختر زئوس یا اوکئانوس شناخته می‌شود، اما برطبق هزیود او فرزند اربوس و نوکس (شب) بود. او مجازات‌کنندهٔ عاشقان بی‌وفا و قانون‌شکنان و مغروران بود. "نمسیس" به مانند یک زن جدی دارای بال، که در دست چپ خود یک شلاق، افسار، شمشیر، شاخه سیب یا یک ترازو دارد. دیر گچین
به گفتهٔ مهرداد شکوهی، دیر گچین به افسانه‌های ایرانی نیز راه یافته‌است. نویسنده ناشناس "مجمل التواریخ و القصص" در حدود ۵۲۰ هجری قمری می‌نویسد: «در دیر گچین بین ری و اصفهان، بهمن را اژدهایی بلعید و او قلمرو پادشاهی خود را به دخترش چهرآزاد معروف به همای داد.» آدریان دیوید هیو بیوار در مقاله «"تمثیل آستیاگ"» می‌گوید نبرد گابی‌ین (۳۷۰ پیش از میلاد) بین یومنس و آنتیگون یک چشم بر سر جانشینی اسکندر، احتمالاً در حریم دیر گچین صورت گرفته‌است. در زمان نبرد، آنتیگون در همدان مستقر بود و یومنس در گابا (جی در اصفهان). یومنس در انتها دستگیر و به دست آنتیگون اعدام شد. بهمن اما در شاهنامه به مرگ طبیعی درگذشته است. بیوار معتقد است احتمال دارد «بهمن» در این نقل‌قول اشاره به یومنس داشته باشد؛ چراکه هم‌ریشه یونانی آن است و منظور از اشاره به اژدها، آنتیگون باشد. شکوهی می‌گوید بااین‌که نبرد گابی‌ین در شمال اصفهان در حوالی دودهک (نزدیکی دلیجان) رخ داده و این نقطه تا دیر گچین، فاصلهٔ قابل توجهی دارد، اما ممکن است عملیات نظامی این نبرد به صورتی وسیع در سراسر کویر مرکزی ایران گسترده شده باشد و به این صورت به فرهنگ عامه راه یافته باشد. خورس
خورس (به اسلاوی کلیسایی باستان: Хърсъ) در اساطیر اسلاو ایزد خورشید زمستانی است. او همچنین با شفا دادن و بهبود بیماری‌ها مرتبط است. تندیس "خورس" در کی‌یف توسط ولادیمیر کبیر در کنار مجسمه‌های ایزدان بزرگی همچون پرون، داژبوگ، موکوش، استرایباگ و سیمارگل ساخته شده بود. مده‌آ
مِدِئا یا میدیا ، نام زنی در اسطوره‌ها و داستان‌های یونانی است که از اهالی منطقه کولخیس در گرجستان بود. او یکی از برترین ساحرین جهان باستان و طرفدار هکاته بود. "مدئا" دختر آئیتس پادشاه کولخیس و ایدویا، نوهٔ هلیوس، ایزد خورشید و بعدها همسر پهلوان نامدار یونانی یاسون بود که از او صاحب دو فرزند به نام‌های مرمروس و فرس شد. مشی و مشیانه
مَشی و مَشیانه (مهله و مهلانه) نخستین جفت انسان در تاریخ اساطیری ایران هستند،نقل است هنگامی که اهرمن بر جهان چیره گشت و همه جا تیره شد به گیومرت گفت تورا از کجا شروع به خوردن کنم گیومرت گفت از پایم تا مدتی طول بکشد و از تماشای دنیا لذتی ببرم اما اهرمن خلاف کرد و از سر وی شروع به خوردن کرد تا اینکه اهرمن به بیضه هایش رسید و در آن هنگام نطفه ای ار وی خارج شد، پس از چهل سال گیاه ریواسی رویید این گیاه دارای یک ساقه پانزده برگ بود و از آن دو تن هویدا شد ابتدا چنان به هم پیوند خورده بودند که معلوم نبود کدام ماده و کدام نر است. مویرای
دختران زئوس و تمیس بودند و به ترتیب آتروپوس (گریزناپذیر) خواهر بزرگ، لاخسیس (قرعه) و کلوتو (بافنده) نامیده می‌شدند. آن‌ها در اساطیر روم باستان به ترتیب با مورتا، دسیما و نونا قابل قیاس هستند. "مویرای" الهه‌های سرنوشت بودند که برای تقدیر اجتناب‌ناپذیر همهٔ انسان‌ها و موجودات زنده از بدو تولد تا لحظهٔ مرگ تصمیم می‌گرفتند. اساطیر ایرانی
در اساطیر ایران چیزی که همه جا در همه روایات اساطیری مشاهده می‌شود حضور شر و نیروهای حافظ پلیدی در جهان است. این نیروهای شر که دستیاران اهریمن یا انگره مینو به‌شمار می‌آیند با نام‌های دیو و دروج از ایشان یاد شده‌است. دیوان دروجان جنسیت‌های مذکر و مؤنث دارند و در برابر هر نیکی در جهان یک پلیدی است و حداقل یک دیو هم موکل بر آن پلیدیست. در برابر زندگی مرگ است؛ در برابر خوشی رنج و بیماری در برابر گرما، سرمای سخت سوزان و برابر راستی دروغ و برابر باران خشکسالی و دیو موکل بر آن اپوش است. در اساطیر ایران همیشه دنیا صحنه جدال میان این نیروهای پلیدی و اساطیر نیکوست، آن‌هایی که یاور آفریده‌های گتیایی و نیک هستند. هادس
"هادس" به دلیل حکومت بر زیرزمین، صاحب معادن زیرزمینی هم بود و خدای ثروت هم به‌شمار می‌رفت. او پرسفونه، دختر زئوس و دمتر را از دنیای آسمان ربوده و به جهان زیرین آورده بود و به همراه او بر دنیای زیر زمین فرمانروایی می‌کردند، اما زئوس به او فرمان داد تا پرسفونه را برای از بین بردن بی‌قراری مادر خود دمتر آزاد کند. دمتر چون از ماجرا آگاه می‌شود، به قدری خشمگین شده که جلو رویش غلات را می‌گیرد. پس خشکسالی جهان را فرا می‌گیرد. هادس ناگزیر به بازگرداندن دختر رضایت می‌دهد، اما قبل از اینکه آنجا را ترک کند، هادس به او چند دانه انار می‌خوراند. پرسفونه نمی‌داند که این عمل باعث می‌شود که او برای ابد در جهان زیرزمینی بماند. اما زئوس از در مصالحه برمی‌آید: پرسفونه دو سوم هر سال (بهار و تابستان) را پیش مادرش در المپ و یک سوم سال (زمستان) را با هادس به سر می‌برد. هادس به عنوان پادشاه جهان مردگان به‌شمار می‌رفت، و در کنار تاناتوس ایزد مرگ نیز بود. او بر روی تختی ساخته شده از درخت آبنوس می‌نشست و یک عصای سلطنتی با خود حمل می‌کرد. هادس همچنین دارای یک کلاه خود بود که سیکلوپ‌ها به او داده بودند و می‌توانست به وسیلهٔ آن ناپدید شود. او سگی سه‌سر به نام سربروس داشت که نگهبان در ورودی دنیای زیرزمینی بود، او اجازه ورود به روح‌های جدید به دنیای مردگان را می‌داد اما به هیچ‌کس اجازه خروج نمی‌داد. مدوسا
"مدوسا" در ابتدا دوشیزه‌ای بسیار زیبا با گیسوانی دلفریب بوده‌است، به‌طوری‌که این زیبایی غره‌اش کرده بود. وی با پوزئیدون خدای دریا در معبد آتنا همبستر شد و به این ترتیب عبادتگاه آتنا را ملوث کرد، آتنا هم برای تنبیه وی، موهایش را تبدیل به مارهایی کریه و چندش‌آور کرد تا او به زشت‌ترین و منفورترین موجود، یعنی یک گورگون تبدیل شود. در تفاسیر دیگری بیان شده، "مدوسا" بسیار کنجکاو بود تا خورشید را ببیند و برای این منظور از آتنا درخواست کرد به او اجازه دهد تا به جنوب برود، اما آتنا به او اجازه رفتن نداد و مدوسا که بسیار خشمگین گشته بود با بی‌احترامی به آتنا گفت او به زیبایی مدوسا حسد می‌ورزد و این چنین شد که آتنا نیز او را مجازات نمود. گورگون‌ها در مجموع سه تن بودند، Euryale و Sthenno و آخری که مدوسا بود و چون او در ابتدا انسان و موجودی فانی بوده‌است، پس تنها گورگون فانی هم او می‌بود. ماندانا
معانی: عنبر سیاه، مادر کوروش پادشاه هخامنشی، ( در یونانی ) mav avn، ( در پارسی باستان ) mand به معنی عنبر سیاه، ( اَعلام ) [قرن پیش از میلاد] دختر آستیاگس ( = ایشتوویگو ) آخرین پادشاه ماد، زن کمبوجیه ی اول و مادر کوروشِ کبیر، واژهای عبری به معنای عنبر سیاه دانایی که دیگران را به دانایی وامی دارد ماندنی و نمیرا دختر آژی دهاک و مادر کوروش کبیر، نام دختر آستیاگس آخرین پادشاه ماد و همسر کمبوجیه و مادر کوروش پادشاه هخامنشی افسانه زایش کوروش بزرگ
هرودوت گوید که ایشتوویگو دختری به نام ماندانا داشت که دربارهٔ او خوابی دید. خواب دید که او ادرار کرده‌است و سراسر آسیا را سیل فراگرفت. ایشتوویگو ترسید و ماندانا را به جای اینکه به یک مادی به زنی دهد، او را به کمبوجیه پارسی داد. از این پیوند کوروش زاده شد. سپس ایشتوویگو خواب دیگری دید که از زهدان دخترش درخت تاکی رویید که بر سراسر آسیا سایه افکنده‌است. کاهنان دربار و جادوگران آن را چنین تعبیر کردند که نواده او، کوروش جانشین او شده و به عنوان شاه به تخت سلطنت خواهد نشست. پس از شنیدن این تعبیر، ایشتوویگو فرمان داد تا دختر باردارش ماندانا را از پارس نزد او آورند، بعدها هنگامی که کوروش به دنیا آمد، ایشتوویگو دستور داد تا نوزاد را بکشند. این کار به دست هارپاگ سپرده شد که یکی از درباریان ایشتوویگو بود. هارپاگ این کار را به چوپانی به نام مهرداد سپرد که یکی از بردگان هارپاگ بود. به این چوپان دستور داده شد که کودک را در کوهستانی رها کند که پر از جانوران درنده بود. هنگامی که مهرداد کودک را به کلبه اش در کوهستان برد، مشاهده کرد که همان موقع همسرش اسپاکو، نوزادی مرده به دنیا آورده‌است. آن‌ها تصمیم گرفتند کوروش را به عنوان فرزندی نزد خود نگهدارند و آنگاه لباس‌های نفیس شاهانه کوروش را از تن او به درآورده و بر تن نوزاد مرده کردند و او را در نقطه‌ای دور افتاده در کوهستان رها کردند. پس از اجرای این کار، مهرداد نزد هارپاگ رفته گزارش داد که مأموریت خود را به انجام رسانده‌است. هارپاگ افراد قابل اعتمادی به کوهستان فرستاد تا جریان کار را بررسی کنند و پس از یافتن جسد، کوروش را به خاک بسپارند. پس از آن اطمینان حاصل شد که فرمان شاه اجرا شده‌است. مدوسا (دی‌سی کامیکس)
مدوسا یک شخصیت خیالی در کتاب‌های کامیک آمریکایی منتشر شده توسط دی‌سی کامیکس و رسانه‌های مرتبط با آن است که عموماً به عنوان دشمن شخصیت ابرقهرمان زن شگفت‌انگیز محسوب می‌شود. این شخصیت با الهام از مخلوقی به همین نام در اساطیر یونانی ساخته شده‌است که به عنوان دختر فورسیس و ستو به‌شمار می‌رود. مدوسا یکی از گورگون‌ها، موجودات افسانه‌ای با موهایی از مارهای زنده و نگاهی خیره‌کننده است. او را نباید با دکتر مایرا رودز، جراح پلاستیک و یکی از اعضای گروه کریچر کماندوز اشتباه گرفت که به شکل تصادفی تبدیل به دکتر مدوسا شد. افسانه‌های میان‌رودان
آترا هاسیس هم به یکی از افسانه‌های میان‌رودان دربارهٔ آفرینش زمین اشاره دارد و هم نام شخصیت اصلی آن افسانه است. این افسانه احتمالاً ریشه آشوری دارد، چرا که بخش‌های پراکنده‌ای از آن در کتابخانه آشوربانپال پیدا شده‌است، هرچند که برگردان‌ها چندان مطمئن نیستند. کاملترین نسخه باقی مانده از آترا هاسیس به زبان اکدی ضبط شده‌است. این افسانه با آفرینش آدم‌ها توسط الهه مادر مامی برای کاهش بار کار خدایان آغاز می‌شود. او آنها را از آمیزه‌ای از خاک رس، گوشت و خون خدای کشته‌شده‌ای می‌سازد. سپس در داستان، خدای انلیل تلاش می‌کند تا از طریق روش‌های گوناگون از جمله قحطی، خشکسالی و سرانجام سیل بزرگ، جمعیت بیش از اندازه انسان‌ها را مهار کند. نوع بشر توسط آرتاسیس (Atrahasis)، که از پیشامد سیل توسط خدا انکی آگاه شده و قایقی برای فرارساخته، نجات پیدا می‌کند. گشتاسپ
فرد دیگری به نام اهرن دختر سوم قیصر را خواستگاری نمود، اما شرط شد اژدهایی را در «کوه سقیلا» بکشد. اهرن نیز دست به دامان گشتاسپ می‌شود تا اژدها را به جای تو بکشد و به این ترتیب در نهایت موفق می‌شود با دختر سوم قیصر وصلت کند. قیصر به مناسبت رهایی مردم روم از چنگال گرگ و اژدها جشنی ترتیب داد تا از دو داماد خویش قدردانی کرده باشد. اما کتایون از گشتاسپ خواست تا در میدان چوگان حاضر شده و خودی نشان دهد. گشتاسپ در بازی چوگان فوق‌العاده مورد نظر قیصر قرار گرفت و قیصر خواست تا او را نزدش ببرند. رفتن همان و آشکار شدن بانی همه وقایع اخیر همان. قیصر چون این‌گونه دید، خواست تا از او بیشتر بداند و به همین خاطر نزد دخترش کتایون رفت. از او پرسید که شوهرش چگونه مردیست، از کجا آمده و نژادش به کیست. کتایون گفت پرسیده‌ام، هر بار جوابی دگرگونه داده؛ فقط خویش را فرخ‌زاد می‌نامد و بیش از این نمی‌گوید. از آن به بعد قیصر بر خود می‌بالید که چنین پهلوانی داماد اوست. بنابراین جسور شد و از کشورهای همسایه باج و خراج خواست. نخست، کشور خزر که الیاس حاکم آنجا بود فرمان را دریافت کرد. الیاس چون سابقه باج‌دهی به روم را در تاریخ کشورش ندیده بود جواب قاطعی به سفیر قیصر داد و گفت چندان به فرخ‌زاد دل نبندد که در جنگ هلاک خواهد شد. قیصر پاسخ الیاس را به گشتاسپ (فرخ‌زاد) گوشزد کرد و گشتاسپ چنین گفت که دو داماد کوچکتر، میرین و اهرن، را از مرز خزر بازخوان چون امید به همراهی ایشان ندارم. آنگاه اعلان جنگ به الیاس نما. توصیه گشتاسپ انجام پذیرفت. متعاقب آن جنگی بین الیاس و فرخ‌زاد درگرفت. هنگام نبرد الیاس خواست تا فرخ‌زاد را با وعده به سوی خود کشاند و به خیانت به قیصر وادارد، امّا موفق نشد و الیاس به دست فرخ‌زاد هلاک و خاک خزر ضمیمه روم گشت.