نخستین پادشاه ارمنستان در چه سالی به قدرت رسید؟
دودمان آرتاشسی
بعد از شکست آنتیوخوس سوم حاکم ارمنستان بزرگ در سال ۱۹۰ پیش از میلاد از دولت روم، ایجاد و احیای ارمنستان مستقل را تسهیل نمود؛ و آرتاشس یکم در ۱۹۰ پیش از میلاد پادشاه ارمنستان شد. او شهری به نام (آرتاکساتا)، آرتاشات در دامنه کوه آرارات بنا کرد که پایتخت آن روز ارمنستان گردید. تاریخ ارمنستان
بعد از شکست آنتیوخوس سوم حاکم ارمنستان بزرگ در سال ۱۹۰ پیش از میلاد از دولت روم، ایجاد و احیای ارمنستان مستقل را تسهیل نمود؛ و آرتاشس یکم (۱۶۰ - ۱۹۰) پیش از میلاد پادشاه ارمنستان شد. او شهری به نام (آرتاکساتا)، آرتاشات در دامنه کوه آرارات بنا کرد که پایتخت آن روز ارمنستان گردید. ارمنستان بزرگ
بعد از شکست آنتیوخوس سوم حاکم ارمنی ارمنستان بزرگ که در سال ۱۹۰ پیش از میلاد بود، همین امر ایجاد و احیای ارمنستان مستقل را تسهیل نمود؛ و آرتاشس یکم از شاهزادگان اروندی (۱۶۰ - ۱۹۰) پیش از میلاد پادشاه ارمنستان شد. او شهری به نام (آرتاکساتا)، آرتاشات در دامنه کوه آرارات بنا کرد که پایتخت آن روز ارمنستان گردید.
خسرو یکم ارمنستان
خسرو یکم (؛ – درگذشته ۲۱۷) یکی از پادشاهان ارمنستان بود. او پسر و جانشین بلاش پنجم (واقارش دوم) بود. ارمنستان روسیه
پس از نبرد سارداراباد و پیروزی، در ۲۸ مه ۱۹۱۸ کشور ارمنستان اعلام استقلال نمود و اولین جمهوری ارمنستان تشکیل شد. ارمنستان
نقل می‌کنند شاه تیرداد سوم پس از تهاجم ساسانیان ناچار شد ارمنستان را ترک کند گریگور روشنگر کمکش کرد و بی‌آنکه هویت خود را بر او فاش نماید در تبعید شرافتمندانه به او خدمت کرد. به هنگام بازگشت تیرداد به ارمنستان نیز که پس از شکست ساسانیان صورت گرفت با وی همراه بود. لیکن وقتی شاه به او تکلیف کرد که به هنگام زیارت معبد الهه آناهیتا در ارزنجان تاجی در معبد بگذارد و به او به دلیل مسیحی بودنش از این فرمان سرپیچی کرد مورد قهر و غصب شاه قرار گرفت، در دخمه‌ای شبیه به گودال (صومعه خور ویراپ) به زندان انداخته شد و نزدیک به سیزده سال از عمرش در آن سیاه چال گذشت. آزادیش از زندان وقتی ممکن گردید که شاه به بیماری سختی دچار شد و همه پزشکان و مغان از علاج او عاجز ماندند، تا آخر گریگور روشنگر را از زندان بیرون آوردند و او شاه را معالجه کرد. آنگاه تیرداد سوم به دین مسیحیت را به عنوان دین رسمی ارمنستان پذیرفت (۳۰۱ میلادی). این خود حادثه بسیار مهمی بود زیرا ارمنستان نخستین کشوری شد که دین مسیح را به عنوان دین رسمی مملکت پذیرفت. در واقع می‌دانیم که گرویدن کنستانتین یکم به دین مسیح و قبول مسیحیت رسمی امپراتوری در سال ۳۱۳ میلادی روی داد، و به‌طوری‌که «هانری فوسیون» اشاره کرده‌است: ارمنستان در سده‌های میانه
با ضعف خلافت، آشوت یکم از دودمان باگراتونی فرصت را غنیمت شمرد و در ۸۸۵ میلادی خود را پادشاه ارمنستان خواند و توانست هم از سوی خلیفه و هم امپراتور بیزانس برای پادشاهی‌اش تایید بگیرد. آشوت سوم پایتخت را از قارص به آنی منتقل نمود. آنی به زودی به مهمترین مرکز اقتصادی و فرهنگی منطقه بدل گردید. در ۱۰۴۵ میلادی بیزانس بر قلمرو باگراتونی مسلط شد و پادشاهی ایشان را برانداخت. ولی در ۱۰۶۴ سلجوقیان رومیان را از منطقه بیرون راندند و خود کنترل این سرزمین‌ها را به دست گرفتند. تیرداد دوم ارمنستان
تیرداد دوم تا حدودی به دلیل سلطنت طولانی خود، به یکی از قدرتمندترین و با نفوذترین سلطنت‌ها از خاندان اشکانی ارمنستان تبدیل شد. در ۲۲۴ میلادی، شاهنشاهی اشکانی نابود شد. آخرین پادشاه اشکانی اردوان پنجم که عموی پدری تیرداد دوم بود، به دست اولین اردشیر یکم پادشاه شاهنشاهی ساسانی کشته شد. تاریخ ارمنستان
جنگ پارتی–ارمنی جنگی است که بین سپاهیان شاهنشاهی اشکانی و تیگران دوم پادشاه ارمنستان، بین سال‌های ۸۷ (پیش از میلاد) تا ۸۵ (پیش از میلاد) رخ داد و منجر به پیروزی ارمنستان شد. نبرد تیگراناکرت نبردی بود بین تیگران بزرگ و لوکولوس که نبرد اول در ۶ اکتبر ۶۹ پیش از میلاد و نبرد دوم در سال ۶۸ پیش از میلاد رخ داد. جنگ (۶۳–۵۸) بخشی از مجموعه جنگ‌های ایران و روم است که در زمان اشکانیان، امپراتوری پارت‌ها و امپراتوری روم اتفاق افتاد. این جنگ بین سال‌های ۵۸ تا ۶۳ بعد از میلاد برای به دست گرفتن کنترل ارمنستان روی داد و در نهایت منجر به پادشاهی رسیدن تیرداد یکم از نسل و تبار اشکانیان ایران و قدرت گرفتن سلسله اشکانی ارمنستان در این منطقه شد. تاریخ ارمنستان
سلطنت تیرداد یکم سرآغاز فرمانروایی سلسله آرساسیدها (یا آرشاکونی‌ها) از نسل و تبار اشکانیان ایران است که مقدر بود به مدتی بیش از سه سده بر ارمنستان حکومت کنند. از آنجا که استقرار تیرداد بر تخت سلطنت ارمنستان گویا به معنای پایان نفوذ سیاسی روم بر این منطقه و مزیتی برای دشمنش اشکانیان بود رومیان تصمیم گرفتند به ارمنستان حمله کنند و این پادشاه تازه را از آنجا برانند. این کار تا سال ۵۸ میلادی به تأخیر افتاد و در این فاصله به تیرداد فرصت کافی داده شد تا پایه‌های سلطنت خود را مستحکم کند. این حمله سر آغاز جنگی شد که چهار سال به طول انجامید و در طی آن، ارمنستان که از اشکانیان کمک می‌گرفت توانست با رومیان بجنگد و پیروزمندانه در برابر آنان پایداری کند. سلسله اشکانی ارمنستان
با پیمان صلح ۳۷۷ میلادی سرنوشت آینده ارمنستان رقم خورد و نفوذ ایران بر بخش بزرگ آن برقرار شد. به دنبال این توافق مانوئل مامیکونیان، برادر موشق مامیکونیان، که در ایران به سر می‌برد، با تأیید شاپور دوم به ارمنستان رفت و مقام سپهبدی آنجا را به دست آورد. مانوئل، وارازدات، را شکست داد و از کشور راند و آرشاک سوم را بر تخت پادشاهی ارمنستان نشاند. مانوئل خود در سال ۳۸۳ میلادی درگذشت. مامیکونیان
ناآرامی‌های ارمنستان در ۴۸۱ میلادی آغاز شد و تا ۴۸۴ میلادی ادامه یافت. پس از چندی پیروز بار دیگر به جنگ هپتالیان رفت و این بار نیز شکست خورد و همراه با پسرانش کشته شد (۴۸۴ میلادی). پس از پیروز، برادرش، بلاش، بر تخت شاهنشاهی ایران نشست و گفتگوهای صلح را با واهان آغاز کرد و در همان سال (۴۸۴ میلادی)، در روستای نوارساک، در نزدیکی ماکو، با واهان پیمان صلح بست. بر اساس این پیمان آتشکده‌های موجود در ارمنستان ویران و مقرر شد که دیگر آتشکده‌ای در این سرزمین ساخته نشود و مسیحیان بدون ترس از گرویدن اجباری به آیین زرتشتی در عمل به مراسم عبادی مسیحی آزاد باشند. بلاش، در پی «پیمان نوارساک» و با پیشنهاد بزرگان دربار ایران، مقام سپاهبدی و مرزبانی ارمنستان را به واهان مامیکونیان سپرد (۴۸۵ میلادی). واهان نیز ارمنستان را به خوبی اداره کرد، آرامش را در کشور برقرار ساخت و کلیساهای شهر آرتاشات را، که ویران شده بود، از نو بنا نهاد. کلیسای واغارشاپات مقدس را نیز نوسازی کرد. واهان در ۵۰۵ میلادی درگذشت. تورورس یکم، شاهزاده ارمنستان
پس از مرگ شاهزاده کنستانتین اول دو پسرش توروس اول (تیودور) و لیون اول پشت سر هم بر مسند امارت کشور جدیدی که تبدیل به بارون‌نشین جدید ارمنستان شده بود نشستند. توروس اول که از سال ۱۱۰۰ تا ۱۱۲۹ بر آن بارون‌نشین حکومت کرد اغلب ناگزیر بود در آن واحد در دو جبهه یعنی هم با بیزانس و هم با ترکان بجنگد تاریخ ارمنستان
در واقع مسیحی شدن ارمنستان مقدر بود در پایان سده سوم میلادی، که توسط گریگور روشنگر تحقق پیدا کرد. کشتی در ارمنستان
در سال ۲۸۱ میلادی در ۲۶۵مین المپیاد، تیرداد سوم پادشاه ارمنستان (۲۸۶–۳۴۲ میلادی) قهرمان بازی‌های المپیک در رشته کشتی شد. وی در سال ۳۰۱ میلادی مسیحیت را به عنوان مذهب رسمی ارمنستان پذیرفت و ارمنستان را نخستین کشور مسیحی ساخت. هرادامیزد
هرادامیزد (، ؛ Hřadamizd) یک شاهزادهٔ گرجی از دودمان فرناواز بود که از سال ۵۱ تا ۵۵ میلادی بر پادشاهی ارمنستان حکمرانی کرد. از او به عنوان غاصب و جبار یاد شده‌است. سلطنت او بر پادشاهی ارمنستان، توسط شورشیان تحت حمایت اشکانیان پایان یافت. بهرام شاپور
بهرام شاپور فرزند وارازدات پادشاه اشکانی ارمنستان بود. بهرام شاپور در سال ۳۹۲ یا ۳۹۴ میلادی با عنوان "پادشاه ارمنستان" بر بخش شرقی ارمنستان به فرمانروایی رسید. بهرام شاپور را به زبان ارمنی ورام شاپوه می‌خوانند. کنستانتین یکم، شاهزاده ارمنستان
سلطنت او که از سال ۱۰۵۹ تا ۱۱۰۰ میلادی به طول انجامید مقارن با واقعهٔ بسیار مهمی شد، و آن ورود نخستین گروه مبارزان صلیبی به کیلیکه بود. شاهزاده کنستانتین و ارمنیان با عزمی راسخ در کنار مسیحیان مغرب زمین قرار گرفتند، و می‌توان گفت با شرکت فعالانهٔ خود نقشی قاطع در موفقیت نخستین جنگ صلیبی بازی کردند. گریگور روشنگر
تیرداد سوم ارمنستان پسر خسرو دوم ارمنستان، در سال ۲۸۷ میلادی بر تخت پادشاهی ارمنستان نشست. آنگاه گریگور، برای خدمت به او به دربار اشکانیان ارمنستان رفت، اما به سبب گرایشی که به دین مسیح داشت، از تیرداد رنج و آزار بسیار دید و به فرمان او سیزده سال در سیاه‌چالی به نام صومعه خور ویراپ در دامنه کوه آرارات زندانی کرد. به باور مسیحیان، تیرداد به سبب «کفر»، خود به دردی سخت جانکاه گرفتار آمد. روزی فرشتهٔ خداوند به خواب خواهر پادشاه آمد و او را پیام داد که تنها یک تن می‌تواند این درد را درمان کند، و او همانا گریگور زندانی است. پس، یکی از بزرگان ارمنی را به آن سیاه چال فرستادند تا چنانچه گریگور زنده مانده باشد، او را به دربار آورند. گریگور مقدس را، که به حکم پروردگار زنده مانده بود، از سیاه چال بیرون آوردند و به همراه انبوه مردمان به واغارشاپات، پایتخت ارمنستان، بردند. فهرست رهبران ارمنستان
این فهرست رهبران ارمنستان از سال ۱۹۱۸ میلادی تا به کنون می‌باشد. این فهرست شامل رهبران کوتاه-مدت نخستین جمهوری ارمنستان (۱۹۱۸–۱۹۲۰)، ارمنستان شوروی (۱۹۲۰–۱۹۹۱)، و دولت پس از فروپاشی شوروی را شامل می‌شود. فهرست فرمانروایان ارمنستان
وارتان مامیکونیان [مشهور به Vartan Zoravar, legendary Armenian general در نبرد کشته‌شد but preserved Armenia به عنوان first Christian nation in the world] The title passed to the branch of the Lusignans in Constantinople and eventually Russia. The title is contested by the "خاندان ساوی. آشوت یکم
آشوت یکم (به ارمنی Աշոտ Ա به لاتین Ashot I Bagratuni) یا آشوت بزرگ (به ارمنی Աշոտ Մեծ به لاتین Ashot the Great) با جلوس بر تخت سلطنت ارمنستان سلسله پادشاهی جدیدی را بنیان گذاشت که مقدر بود از تاریخ ۸۸۵–۸۹۱ میلادی بر ارمنستان سلطنت کند، و دودمان باگراتونی را بنا نهاد. آرشاک یکم ارمنستان
در کمتر از یک سال از اولین سال سلطنت آرشاک توسط درباریانش مسموم شد و به قتل رسید. پس از درگذشت آرشاک اردوان فرزند دیگرش ارد را بجای آرشاک به پادشاهی ارمنستان رساند. شاپور دوم
تیگران شاه، که در قبال ایران و روم چنان رفتار می‌کرد که بتواند استقلال ارمنستان را حفظ کند، در دوران پادشاهی شاپور دوم درگذشت و آرشاک (۳۵۰–۳۶۷ م)، پسرش، بر جای او نشست. آرشاک در آغاز می‌کوشید که هم رومیان و هم ایرانیان را راضی نگه دارد، اما سرانجام به لشکرکشی ژولیان علیه ساسانیان پیوست. طبق مفاد پیمان صلح شاپور دوم و ژوویان، ارمنستان تحت نفوذ دولت ساسانی قرار گرفته بود و رومیان دیگر نمی‌توانستند در امور ارمنستان دخالت کنند. ایرانیان پادشاه ارمنستان را اسیر و در دژ فراموشی (در منابع ارمنی و پارسی میانه، قلعه اندیمش یا انیوش در خوزستان) زندانی کردند. آرشاک دوم در حضور غلامش، دراستامات، خودکشی کرد (یا به روایتی دیگر، شاپور، آرشاک و سردار ارمنی واساک مامیکونیان را به تله انداخت بدین معنی که پادشاه ارمنستان را به بهانه مذاکرات صلح به نزد خود دعوت کرد، و او وقتی آمد شاپور به زندانش انداخت در دژ فراموشی (در منابع ارمنی، دژ انوش در خوزستان) دو چشمش را کور کرد و واساک را به قتل رساند.). ایرانیان شهرهای آرتاشات، واقارشاپات، اروانداشات، زاره‌وان، زاریشات، وان و نخجوان را تصرف کردند و اهالی آنها، از جمله بسیاری از خانواده‌های یهودی را کوچاندند. ناخارارهای طرفدار ایرانیان، یعنی خاندان‌های واهان مامیکونیان و مروژان آدرزورنی، با شاپور دوم همراهی کردند و پاداش خود را گرفتند. شاپور دوم دو ایرانی به نام‌های زیک و کارن را با سپاهیانی انبوه به اداره امور ارمنستان گماشت. گرجستان نیز زیر نفوذ ایران درآمد و شاپور دوم آسپاکورس را به اداره گرجستان شرقی گماشت. اما سرانجام والنس، امپراتور روم توانست سوروماکس را به حکمرانی گرجستان غربی منصوب کند. تاریخ ارمنستان
کوروش بزرگ پس از اتحاد با برخی از فرمانروایان هم جوار، از جمله پادشاه ارمنستان، سرانجام موفق شد مادها را شکست دهد و پایتخت آنان؛ یعنی هگمتانه، را به تصرف درآورد. از آنجایی که ارمنستان در مبارزه علیه مادها از متحدان کوروش به حساب می‌آمد پادشاهان این کشور امید داشتند که استقلال خود را بازیابند و دیگر مطیع دولتی خاص نباشند اما به زودی ارمنستان نیز مانند سایر نواحی تحت سیطرهٔ حکومت هخامنشیان مطیع این دولت و مجبور به پرداخت مالیات و در اختیار قرار دادن بخشی اعظم از سپاهیان خود در زمان جنگ به دولت هخامنشی شد. ارمنستان
نام «ارمنیا» نخستین بار در سطر ۱۵ ستون اول متن پارسی کتیبه داریوش اول بر کوه بیستون آمده‌است. در متن عیلامی کتیبه مزبور، نام این سرزمین به صورت «هارمی نویا» در متن اکدی «اوراشطو» و در متن آرامی «اررط» آمده‌است. محققان «اوراشطو» را همان اورارتو دانسته‌اند. در کتیبه‌های آشوری که به خط میخی است، این نام به صورت اورارتو آمده‌است. در کتاب مقدس به صورت آراراط آمده‌است. دولت اورارتو به نام «پادشاهی وان» نیز نامیده می‌شود. ارد یکم ارمنستان
در ۳۵ سال پس از درگذشت برادر بزرگتر خود آرشاک یکم ارمنستان، که او هم مدت کوتاهی به عنوان پادشاه تحت حمایت روم بر ارمنستان حکومت کرده بود، اردوان سوم ارد را به عنوان پادشاه جدید ارمنستان نصب کرد. هنگامی که ارد به ارمنستان رسید، با اعدام خادمان رشوه داده شده‌ای که آرشاک اول را مسموم می‌کند، از مرگ آرشاک اول انتقام گرفت. ارمنی‌های اورشلیم
پس از این مسیحیت در سطح وسیعی در میان خانواده سلطنتی ارمنستان گسترش یافت. در ۳۰۱ میلادی ارمنیان تحت پادشاهی تیرداد سوم ارمنستان، دولتی مسیحی تشکیل دادند که اولین کشور مسیحی از لحاظ تاریخی است. در طی این دوره اعتقاد بر این است که زیارت کنندگان ارمنی همواره راهشان را به سمت اماکن زیارتی مسیحی در بیت‌المقدس هموار می‌کردند همچنین تاریخ مردمی ارمنی می‌گوید که ارمنی‌ها خانه‌ای بر فراز کوه صهیون ساختند که از آن به عنوان کلیسا استفاده شد بنابراین محله ارمنی‌ها در نزدیک کوه صهیون شد و کلیسای جامع یعقوب مقدس بعداً در آن محله ساخته شد. هتوم دوم
هتوم دوم () پادشاه ارمنستان از سلسله پادشاهی ارمنی کیلیکیه بود که جانشین پدرش لوون سوم شد و بین سال‌های از ۱۲۸۹ تا ۱۳۰۵م. به تناوب سلطنت نمود وی پادشاهی با روحیهٔ ناپایدار و ضعیف بود و به دلیل نداشتن درایت کافی درحل و فصل مشکلات سیاسی و نظامی به ویژه در رویارویی با حوادث و مهاجمان خارجی چندین بار از مسند قدرت کناره گرفت و تخت پادشاهی کیلیکیه را خالی گذاشت و سرانجام در سال ۱۳۰۵ سلطنت را به برادرزاده‌اش لوون چهارم واگذار نمود. هتوم دوم به همراه لوون چهارم در سال ۱۳۰۷ م. به دست مغولان کشته شد آرتاوازد دوم
در آغاز امر امید داشتند که ارمنستان را نیز مانند میان رودان به امپراتوری خود ضمیمه کنند. ارمنیان که در آنان به چشم دشمنان بزرگ کشورشان نگریستند در یک رشته جنگهای سخت به فرماندهی پادشاهانشان از دودمان آرتاشسی در سده دوم و در اوایل سده اول پیش از میلاد توانستند از استقلال خود دفاع کنند و آن را حفظ نمایند. سپس به هنگام ظهور قدرت دولت رم در خاورمیانه و تهدیدی که از آن سمت متوجه شده بود سیاست اشکانیان نسبت به ارمنستان تغییر کرد و همه تلاشهایشان در این راه بکار رفت که وجود ارمنستان را نه برای ضمیمه کردن به کشور خود بلکه به عنوان حایلی بین خود و رم حفظ نمایند و به هر قیمتی شده نگذارند رم آن را به امپراتوری خود ضمیمه کند یا حتی فرماندهی نسبی بر آن پیدا کند. نخستین جمهوری ارمنستان
در اثر مبارزات ارمنیان آنان موفق شدند پس از نبرد سارداراباد و نبرد قره کلیسا بسال ۱۹۱۸ میلادی نخستین دولت ارمنی که از دوران دودمان باگراتونی بر فلات مرتفع ارمنستان وجود پیدا می‌کرد در ایروان تشکیل یافت. فدراسیون انقلابی ارمنی
اولین جمهوری ارمنستان(به لاتینFirst Republic of Armenia به ارمنی Հայաստանի Հանրապետութիւն) در ۲۸ مه ۱۹۱۸اولین مجلس جمهوری مستقل ارمنستان اعلام شد و در اول اوت همان سال گشایش یافت. دولتی تشکیل گردید که در دست حزب داشناکسوتیون قرار داشت. هوهانس کاچازنونی به عنوان نخست‌وزیر، آلکساندر خاتیسیان به عنوان وزیر امور خارجه و آرام مانوکیان به عنوان وزیر کشور تعیین شدند، و ترکیب دولت بعداً دچار تغییراتی گردید. آشوت یکم
خلیفه عباسی بغداد، مستعین نیز در سال ۸۶۲ میلادی به آشوت عنوان «امیرالامرای ارمنستان» دادند و خودمختاری ارمنستان را تحت حمایت امپراتوری عرب به رسمیت شناختند. امرای مسلمانی که برمناطق همجوار ارمنستان حکومت می‌کردند، از جمله امرای ملازگرد خشمگین از این شناسایی و از خطری که تشکیل یک ارمنستان مستقل برای آنان دربر می‌داشت در سال ۸۶۳ میلادی به ارمنستان حمله کردند. آشوت با سپاهیان خود که ۴۰۰۰۰ نفر بودند به مقابله لشکر دشمن که بالغ بر ۸۰۰۰۰ نفر می‌شد شتافت و در کرانه‌های رود ارس شکست سختی برآنان وارد آورد. ارمنیان آن میدان جنگ را «میدان چله» نامیدند، زیرا در آنجا یک لشکر چهل هزار نفری از پس لشکری دو برابر خود برآمده بود. آرتاشس چهارم
تا سال ۴۲۲، ارمنستان تحت سلطه مستقیم اشراف محلی و «سلسله ساسانی» قرار داشت. «ناخارارها» درخواست کردند که حکومت ساسانی شاهزاده‌ای از دودمان آرشاکونی را بر تخت بگذارد. در سال ۴۲۲، آرتاشس چهارم به عنوان پادشاه ارمنستان بر تخت نشست. سلسله اشکانی ارمنستان
حکومت ارمنی در بخش رومیان سرنوشت غمباری داشت؛ بعد از درگذشت آرشاک سوم بهانه‌ای به دست قیصر افتاد تا حکومت ارمنیان را برچیند و آن بخش را ضمیمهٔ خاک خود کند. بدین سان در سال ۳۹۰ میلادی این بخش از ارمنستان به قلمرو روم ملحق شد. در روزگار بهرام چهارم، خسرو چهارم شاه ارمنستان از تخت پادشاهی برافتاد، زیرا به نوشته دانشنامه ارمنی، او می‌کوشید دو بخش شرقی و غربی ارمنستان را یکپارچه سازد، اما طرح وی عملی نگشت و در ۳۸۹ میلادی به تیسفون خوانده و در «دژ آنهوش» زندانی شد. با زندانی شدن خسرو، بزرگان ارمنستان نزد شاه رفتند و از وی درخواستند که برادر خسرو به نام ورام شاپوه (بهرام شاپور) را به پادشاهی ارمنستان بگمارد. شاه درخواست آنان را پذیرفت و ورام شاپوه را پادشاه بخش ایرانی ارمنستان کرد. ورام شاپوه مدت بیست و پنج سال در آرامش پادشاهی و با هر دو دولت ایران و روم روابطی دوستانه برقرار کرد. به نوشتهٔ پاسدرماجیان ارمنستان برای آخرین بار دوران عظمت خود را در زمان پادشاهی ورام شاپوه بازیافت. در همین دوران آرام بود که ارمنستان شاهد بزرگ‌ترین رویداد فرهنگی خود شد. این رویداد همانا ابداع الفبای ارمنی در سال ۴۰۵ میلادی است، که با کوشش مسروب ماشتوتس و پشتیبانی ساهاک پارتو، رهبر دینی ارمنستان، صورت گرفت. خسرو سوم ارمنستان
خسرو سوم کوتاک (، "Khosrov III Kotak; "" Kotak "به معنای "کوچک" است) شاهزاده‌ای اشکانی ارمنی بود که به عنوان یک شاه دست‌نشانده توسط روم بین سال‌های ۳۳۰–۳۳۹ میلادی پادشاه ارمنستان شد." ساهاک پارتو
حکومت ارمنی در بخش رومیان سرنوشت غمباری داشت؛ بعد از درگذشت آرشاک سوم بهانه‌ای به دست قیصر افتاد تا حکومت ارمنیان را برچیند و آن بخش را ضمیمهٔ خاک خود کند. بدین سان در سال ۳۹۰ میلادی این بخش از ارمنستان به قلمرو روم ملحق شد. در روزگار بهرام چهارم، خسرو چهارم شاه ارمنستان از تخت پادشاهی برافتاد، زیرا به نوشته دانشنامه ارمنی، او می‌کوشید دو بخش شرقی و غربی ارمنستان را یکپارچه سازد، اما طرح وی عملی نگشت و در ۳۸۹ میلادی به تیسفون خوانده و در «دژ آنهوش» زندانی شد. با زندانی شدن خسرو، بزرگان ارمنستان نزد شاه رفتند و از وی درخواستند که برادر خسرو به نام ورام شاپوه (بهرام شاپور) را به پادشاهی ارمنستان بگمارد. شاه درخواست آنان را پذیرفت و ورام شاپوه را پادشاه بخش ایرانی ارمنستان کرد. ورام شاپوه مدت بیست و پنج سال در آرامش پادشاهی و با هر دو دولت ایران و روم روابطی دوستانه برقرار کرد. به نوشتهٔ پاسدرماجیان ارمنستان برای آخرین بار دوران عظمت خود را در زمان پادشاهی ورام شاپوه بازیافت. در همین دوران آرام بود که ارمنستان شاهد بزرگ‌ترین رویداد فرهنگی خود شد. این رویداد همانا ابداع الفبای ارمنی در سال ۴۰۵ میلادی است، که با کوشش مسروب ماشتوتس و پشتیبانی ساهاک پارتو، رهبر دینی ارمنستان، صورت گرفت. جنبش آزادی‌بخش ملی ارمنی
بعد از نبرد سارداراباد که در سال ۱۹۱۸ میلادی از ۲۱ تا ۲۷ مه بین ارمنستان و دولت عثمانی در شهر سارداراباد، ۴۰ کیلومتری غرب شهر ایروان صورت گرفت و با پیروزی ارتش ارمنستان خاتمه یافت، و در ۲۸ مه ۱۹۱۸ میلادی کشور ارمنستان اعلام استقلال نمود و اولین جمهوری ارمنستان تشکیل شد. جمهوری ارمنستان به مساحت یازده هزار کیلومتر مربع، که جمعیت آن در ۱۹۱۴ میلادی سیصد هزار نفر بود، ولی در ۱۹۱۸ میلادی به دلیل حضور صدها هزار پناهنده از یک میلیون متجاوز بود دولت ارمنستان ناگزیر بود با مشکلات بزرگی دست و پنجه نرم کند. قحطی و تیفوس قربانیان زیادی گرفت؛ در تمامی طول سال ۱۹۱۹ میلادی، قدرت‌های بزرگ نسبت به متحدین خود، که در بحرانی‌ترین لحظات جنگ در کنارشان بودند، بی علاقگی نشان دادند. ارمنیان می‌خواستند که استقلال دولتشان را به رسمیت بشناسند و تسلیحاتشان را تأمین کنند اما هیچ‌کدام از این‌ها تحقق نیافتند و در تمامی طول سال ۱۹۱۹ میلادی تنها گندم آمریکایی آن هم از سوی بنیاد کمک‌رسانی خاور نزدیک به ارمنستان ارسال شد و هیچ دولتی کمترین کمکی به کشور نوپای ارمنستان ارسال نکرد. توروس سوم، شاه ارمنستان
توروس سوم، شاه ارمنستان (; زاده حدود ۱۲۷۱ میلادی – درگذشته )، شاه ارمنی کیلیکیه از سال ۱۲۹۳ تا ۱۲۹۸ میلادی بود. پس از وی، هتوم دوم به تاج و تخت ارمنستان رسید. در ۱۲۹۳برادرش هتوم دوم به نفع توروس کناره‌گیری کرد. با این حال در سال ۱۲۹۵، توروس هتوم را به تاج و تخت فراخواند. هردوی آنها خواهرشان ریتا ارمنستان را به قسطنطنیه آوردند تا در سال ۱۲۹۶میلادی با مایکل نهم پالایولوگوس ازدواج کند. اما بدنبال بازگشت‌شان به باردزربرد توسط برادرشان سمبات که در غیبت آن دو حکومت را غصب کرده بود زندانی شدند. توروس در ۲۳ ژوئیه ۱۲۹۸ در بارتسرابرد توسط اوشین ارتشبد سمبات و با فرمان او به قتل رسید. ارمنستان روسیه
ارمنستان در آستانه سده نوزدهم (میلادی)، همچنانکه از سه سده پیش از آن، بین دولت عثمانی و شاهنشاهی ایران، تقسیم شده بود. در سال ۱۸۰۴ میلادی جنگ روسیه تزاری و ایران تحت حکومت شاهان قاجار، آغاز شد و با وقفه‌های گاه به گاه، تا سال ۱۸۱۳ میلادی ادامه پیدا کرد. جنگ سرنوشت ساز در ماه اکتبر سال ۱۸۱۲ میلادی در نزدیکی ساحل رود ارس در دشت اصلاندوز رخ داد که در آن سپاهیان تزار شکست سختی به نیروهای عباس میرزا وارد آوردند. لوون سوم، شاه ارمنستان
در سال ۱۳۰۳، در حالی که هنوز به جایی بند نبود، او مالک پادشاهی ارمنستان پس از کناره‌گیری عمویش هتوم دوم، نایب‌السلطنه بود. پادشاهی ارمنی کیلیکیه در آن زمان در یک وضعیت ناپایدار بود، و یک رابطه شکننده را با امپراتوری مغول حفظ می‌کرد، این درحالی بود که در برابر حملات مسلمانان مملوک از جنوب دفاع می‌کرد. تخت پادشاهی ارمنستان چندین بار در طول عمر کوتاه لئو جابجا شد، که عمدتاً توسط عموی او هتوم دوم در سال ۱۲۹۵ و همچنین در سال ۱۲۹۶ میلادی توسط پدرش توروس سوم، به آرامش رسید، سپس توسط سمبات عموی دیگرش غصب شد، و البته پیش از آن توسط برادرش کنستانتین سوم ارمنستان غصب شده بود؛ و توسط برادرش هتوم دوم در سال ۱۲۹۹سرنگون شد. توروس سوم در سال ۱۲۹۸ کشته شد و پس از هتوم در سال ۱۳۳۰ تاج پادشاهی توروس به پسرش لئو رسید. تاریخ نظامی ارمنستان
سرزمین کوهستانی ارمنستان در بین دو امپراتوری قرار داشت امپراتوری روم (بیزانس) در غرب و امپراتوری ایران و اعراب در شرق. ارمنستان در دوران قدیم برای استقلال خود همیشه با دو امپراتوری رم و ایران در کشمکش بوده و هر امپراتوری سعی می‌کرده فتوحات تازه‌ای را از رقیب خود بدست بیاورد. همچنین در دوران مدرن ارمنستان دوباره بین دو امپراتوری قرار گرفت امپراتوری عثمانی و امپراتوری روسیه تزاری. بهرام یکم
شاپور یکم در سال ۲۷۰ میلادی درگذشت و هرمز یکم جانشین او شد. هرمز یکم از مه ۲۷۰ تا زمان مرگش در ژوئن ۲۷۱ سلطنت کرد. بهرام که در دوران پدرش هرگز یک گزینه جدی برای نشستن بر تخت به حساب نمی‌آمد، پس از مرگ برادرش — احتمالاً با حمایت‌های کرتیر — شاهنشاه ایران شد. بهرام با نرسه به توافق رسید تا او عنوان «بزرگ ارمنشاه» (شاه بزرگ ارمنستان) را نگه داشته و در عوض از ادعایش مبنی بر تاج و تخت ایران چشم پوشی کند. گرچه نرسه اقدامی علیه بهرام نکرد و به ارمنستان بازگشت اما هرگز بهرام را یک شاهنشاه قانونی نمی‌دید و به او به چشم یک غاصب نگاه می‌کرد. فهرست فرمانروایان ارمنستان
"توضیح اینکه تاریخ‌های اولیه are traditional و uncertain accuracy." در سال ۳۸۴ ایران و روم، ارمنستان را بین خود تقسیم کردند که بخش شرقی آن سهم ایران شد و بخش غربی که کوچکتر بود، نصیب روم گشت اما در هر دو بخش شاهزادگان اشکانی همچنان فرمانروایان دست نشانده بودند. ارمنستان ایران از سال ۳۸۴ تا ۵۹۱ میلادی بخشی از شاهنشاهی ساسانی محسوب می‌شد. واساک٬ پادشاه سیونیک ۴۴۲–۴۵۱ تیگران سوم
تیگران سوم (؛ درگذشته ۸ پیش از میلاد) شاهزاده پادشاهی ارمنستان از دودمان آرتاشسی و پادشاه ارمنستان تحت امر روم از سال ۲۰ تا سال ۸ پیش از میلاد بود. پس از او تیگران چهارم بر تخت نشست. شاپور سوم
مطابق این توافق‌نامه، ایران و روم ارمنستان را بین خودشان تقسیم کردند. بدین طریق، ارمنستان به دست‌نشانده دو دولت ایران و روم تبدیل می‌شد، اما کماکان می‌توانست سلسله پادشاهی خودش را حفظ کند. بخش غربی و کوچک‌تر آن، منطقه تحت نفوذ رومی‌ها بود و آرشاک سوم از خاندان اشکانی، پسر پاپ (یا پاپاس) و نوه آرشاک دوم از سوی آنان به عنوان شاه ارمنستان غربی برگزیده شد. بخش شرقی پادشاهی ارمنستان که وسیع‌تر بود، به ایران رسید. شاهنشاه ایران یک شاهزاده اشکانی و البته مسیحی به نام خسرو را به عنوان شاه ارمنستان برگزید که با عنوان خسروی چهارم برتخت نشست. پس از این توافق، روابط دوستانه میان ایران و روم برقرار شد که برای ۳۶ سال پابرجا باقی‌ماند. کلیسای حواری ارمنی
این خود حادثه بسیار مهمی بود زیرا ارمنستان نخستین کشوری شد که دین مسیح را به عنوان دین رسمی مملکت پذیرفت. در واقع می‌دانیم که گرویدن کنستانتین یکم به دین مسیح و قبول مسیحیت رسمی امپراتوری در سال ۳۱۳ روی داد، و به‌طوری‌که هانری فوسیون اشاره کرده‌است: جنگ اشکانیان و ارمنیان
تیگران دوم پسر آرتاوازد یکم پادشاه ارمنستان بود، آرتاوازد جنگ سختی با اشکانیان داشت و بر اثر شکستی که در آن جنگ خورد ناگزیر شد پسرش تیگران را در سال ۱۰۵ پیش از میلاد به عنوان گروگان به آنان بسپارد. وقتی پدرش در سال ۹۵ پیش از میلاد فوت کرد اشکانیان آزادش کردند، ولی او ناگزیر شد به بهای آزادیش از دره‌های مرز جنوبی ارمنستان به آنان واگذارد. ارمنستان باگراتونی
و به مدت دو قرن ارمنستان بزرگ تحت حکومت امویان و عباسیان قرار داشت. اعتبار آشوت در حالی افزایش یافت که رهبران بیزانس و عرب هر دو - مشتاق حفظ یک کشور حائل در مرزهای خود - از او خواستگاری می‌کردند. خلافت عباسی آشوت را در سال ۸۶۲ به عنوان «امیر شاهزادگان» و بعداً به عنوان پادشاه (در ۸۸۴ یا ۸۸۵) به رسمیت شناخت. استقرار دودمان باگراتونی بعد به تأسیس چند تن دیگر از ارمنستان به رهبری شاهزاده: و پادشاهی تارون، واسپوراکان، قارص و سیونیک انجامید. در دوران پادشاهی آشوت سوم (۷۳۲ تا ۷۴۸)، آنی پایتخت پادشاهی شد و به یک مرکز اقتصادی و فرهنگی پر رونق تبدیل شد. تیرداد یکم ارمنستان
از همان ابتدای سلطنت تیرداد یکم (۶۳–۸۸ م) اصول کشورداری ارمنستان بر اساس سازمان اداری و سیاسی اشکانیان پایه‌گذاری شد. از آنجایی که اشکانیانی که بر سرزمین ارمنستان فرمان می‌راندند پارتی و ایرانی بودند، خیلی زود توانستند جایگاهی ویژه در میان ارمنیان پیدا کنند و احترام آنها در نزد ارمنیان نه تنها کمتر از پادشاهان قبلی این سرزمین که ریشه‌ای ارمنی داشتند نبود، بلکه تیرداد یکن با اقداماتی که در جهت آبادانی و شکوه ارمنستان صورت داد توانست محبوبیتی خاص در میان ارمنیان پیدا کند. آرتاشس دوم
الکساندر هلیوس پسر مارکوس آنتونیوس تازه به زور بر تخت سلطنت ارمنستان نشسته بود که یک شورش بزرگ ملی وی را از مملکت راند و به جای او پسر آرتاوازد دوم به نام آرتاشس دوم بر تخت نشانید. آنگاه لشکریان مارکوس بار دیگر کشور را اشغال کردند و آرتاشس دوم (یا آرتاکسیاس دوم) به دربار پادشاه اشکانی که همچنان با رومیان در جنگ بود پناه برد. الکساندر هلیوس دوباره بر تخت سلطنت ارمنستان نشست و در حمایت سپاهیان رومی از ۳۴ تا ۳۱ پیش از میلاد سلطنت کرد. لیکن مارکوس در آخرین مرحله مبارزه اش با آگوستوس مجبور شد که نیروهای خود را از ارمنستان بیرون بکشد. آرتاشس دوم با کمک پادشاه اشکانی به ارمنستان بازگشت، دوباره مقام سلطنت را به دست گرفت، و از سال ۳۰ تا ۲۰ پیش از میلاد سلطنت کرد. او مردی بود که ثابت کرد برای حفظ آداب و سنن اجداد خود شایستگی کامل دارد و به حق او را (دوستدار تمدن یونان) نامیدند. کنستانتین سوم، شاه ارمنستان
کنستانتین سوم، شاه ارمنستان (; ) ; (زاده ۱۷ آوریل ۱۳۱۳ - درگذشتهٔ ۲۱ دسامبر ۱۳۶۲)، به نوشته مورخین غربی ارمنی گستانتین یا کنستانتین شاه ارمنی کیلیکیه بود که از سال ۱۳۴۴ تا ۱۳۶۲ سلطنت کرد. او پسر بالدوین و برادر زاده هتوم یکم، شاه ارمنستان و پسر عموی دوم کنستانتین دوم بود. شاپور دوم
تیرداد سوم، پادشاه ارمنستان (حکومت: ۲۸۷–۳۳۰ میلادی)، مقارن با نخستین سال‌های زندگی شاپور دوم، مسیحیت را دین رسمی این کشور اعلام کرد (۳۱۳ میلادی). برخی از ناخارارهای ارمنی نیز در پی آن، به مسیحیت گرویدند و به حمایت از تیرداد سوم برخاستند. این حمایت در مقابل ناخارارهای طرفدار ساسانیان مهم‌تر از آن ارمنیان پای بند به دین کهن زرتشتی بود که همچنان اهورامزدا و آناهید و واهاگن را می‌پرستیدند. کنستانتین دوم، شاه ارمنستان
کنستانتین دوم، شاه ارمنستان (؛ زاده ۱۳۰۰ – درگذشته ۱۷ آوریل ۱۳۴۴) که به عنوان اولین پادشاهی ارمنی کیلیکیه در دوره سلطنت پوایتیر-لوسیگنان بود، که ازسال ۱۳۴۲ تا زمان مرگش در سال ۱۳۴۴ ادامه داشت. آرتاشس سوم
آرتاشس سوم () پادشاه ارمنستان در حکومت پادشاهان بسفور بین سال‌های ۱۸ تا ۳۵ میلادی بود. ارمنستان
سرزمین کوهستانی ارمنستان در بین دو امپراتوری قرار داشت امپراتوری روم (بیزانس) درغرب و امپراتوری ایران و اعراب در شرق. ارمنستان در دوران قدیم برای استقلال خود همیشه با دو امپراتوری رم و ایران در کشمکش بوده و هر امپراتوری سعی می‌کرده فتوحات تازه‌ای را از رقیب خود بدست بیاورد. همچنین در دوران مدرن ارمنستان دوباره بین دو امپراتوری قرار گرفت امپراتوری عثمانی و امپراتوری روسیه تزاری. پادشاهی واسپوراکان
در سال ۹۰۸ میلادی، گاگیک آرزرونی، یا گاگیک یکم واسپوراکان حاکم وقت منطقهٔ واسپوراکان، در شمال میان رودان، استقلال منطقهٔ تحت تسلط خود را اعلام کرد و مدعی پادشاهی بر کل ارمنستان شد. این اتفاق سبب آغاز کشمکش با حکومت مرکزی شد که تا سال ۹۴۳ میلادی ادامه یافت. گاگیک متعاقب اعلام استقلال، جزیره آختامار را به منزلهٔ مرکز حکومت خود برگزید و به مانوئل، معمار معروف ارمنی، دستور بنای مجموعه‌هایی از کاخ‌ها را داد. وی، که قصد داشت رهبری مذهبی ارمنستان را به جزیرهٔ آختامار منتقل سازد، به معمار خود دستور داد تا در کنار کاخ‌ها کلیسایی نیز بنا کند. آرمانی(پادشاهی)
برای اولین بار آرمانی توسط سارگون به عنوان سرزمین آرمانی نام برده شده است و او به پیروزی بر آن و نابودی شهر افتخار کرده است.او در یکی از کتیبه های خود شرح مفصلی از محاصره و دستگیری پادشاه آرمانی آورده است.آرمانی بعدها از جمله شهرهایی بود که علیه نارام سین قیام کردند.در دوره آشور میانه و کاسی، سرزمین آرمانی در شرق دجله قرار داشت. شاه شلمانسر سوم از فتح هالمان یاد می کند که ظاهرا همان آرمانی است. ارمن شناسان اوایل قرن بیستم پیشنهاد کردند که آرمانی قدیمی ترین شکل نام ارمنستان است. تاریخ ارمنستان
دوره بعدی دوره مس‌سنگی که در ارمنستان تاریخ آن بین اواسط هزاره پنجم تا هزاره چهارم قبل از میلاد می‌باشد و با شکل‌های اولیه کشاورزی و دامپروری به پایان می‌رسد و وسایل گوناگون برای استفاده از زمین و محصولات ساخته می‌شود. سپس هزاره سوم قبل از میلاد حداقل در اجتماعات پیشرفته آن زمان دوران تشکیل حکومت می‌باشد. حکومت مصر و سومریان و اکد، در جلگه‌های دجله و فرات با کتابت و تمدن عالی خود به وجود می‌آیند. تمدن آن‌ها به‌طور وسیع در کشورهای همجوار از جمله فلات ارمنستان اثر می‌گذارد. ذخیره‌گاه دولتی جنگل خسرو
هر چند در سال ۳۳۰ میلادی شاه خسرو در دوران کوتاه حکومت خود به ایجاد جنگلی در نزدیک پایتخت آن زمان ارمنستان اقدام نمود و حیوانات زیادی را جمع‌آوری کرده و در آن پراکند تا شکارگاهی ایجاد شود، اما باید به این حقیقت توجه داشت که به دلیل اقلیم مناسب این منطقه بود که زندگی گیاهی و جانوری در آنجا گسترش و ادامه یافت. در کل شاه خسرو با این که فقط هشت سال (از ۳۳۰ بعد از میلاد مسیح تا ۳۳۸ حکمرانی کرد، اما با دو عمل سازنده‌اش در تاریخ ارمنستان نامدار شد. این دو اقدام شامل ایجاد جنگل خسرو شاه و پایتخت دوین است. وی این پایتخت را ایجاد نمود که ۶۳۰ سال متمادی پایتخت ارمنستان بود و بزرگترین شهر این منطقه بود. خسرو دوم ارمنستان
از ۲۳۶ تا ۲۳۸ تیرداد در درگیری نظامی با اردشیر بابکان بنیانگذار و اولین پادشاه شاهنشاهی ساسانی بود. اردشیر می‌خواست تا با تسخیر ارمنستان امپراتوری خود را توسعه دهد اما پدر خسرو سرسختانه در مقابلش مقاومت کرد. پس از دوازده سال مبارزه تیرداد از اردشیر شکست خورد، با این وجود اردشیر ارتش خود را عقب کشید و ارمنستان را ترک کرد. خسرو در نبردهای پدرش در برابر اردشیر شرکت می‌کرد و از پیروزیهای آنها نگران بود. هرمز یکم
لشکرکشیهای بسیار شاپور یکم علیه امپراتوری روم این مسئله را آشکار می‌کند که ولیعهد، اورمزد-اردشیر، فعالانه در این تحرکات نظامی شرکت داشته و پیش از بر تخت نشستن امورات حکومتی را بر عهده داشته‌است. بی شک شرکت موفقیت‌آمیز اورمزد-اردشیر در فتح ارمنستان و همچنین توانایی‌های نظامی او در ارتباط تنگاتنگ با نامیدن او به عنوان شاهنشاه این سرزمین بوده‌است و این موضوع زمانی قطعی می‌شود که شاپور یکم سومین پسر خود اورمزد-اردشیر را به عنوان ولیعهدی تعیین می‌کند. پیشاپیش دگرگونی‌های تعیین‌کننده‌ای در این منطقه انجام شده بودند. پس از پیروزی شاپور یکم بر قیصر گوردیان سوم در مسیخه در آسورستان در سال ۲۴۴ میلادی و انصراف قیصر فیلیپ عرب از تسلط بر ارمنستان راه برای شاپور یکم باز شد تا اورمزد-اردشیر در راس حکومت تازه بنا شده قرار بگیرد. اورمزد-اردشیر تازه از سال ۲۵۲/۲۵۳ میلادی مجاز بود تا مستقلاً به عنوان وزورگ شاه ارمنیان حکومت کند. بعداً در خلال لشگرکشی شاپور یکم به سوریه و نخستین فتح انطاکیه در سال ۲۵۳ میلادی اورمزد-اردشیر یک لشکر ویژه را فرماندهی می‌کند. این موضوع را تربلیوس پولیو در "تاریخ قیصرها" گواهی می‌نماید و از ولیعهد به نام اودماستس نام می‌برد. همچنین می‌توان از حملهٔ مستقل اورمزد-اردشیر به کاپادوکیه نام برد که از سال ۲۵۳ تا ۲۵۵ میلادی انجام گرفت. ارمنستان بزرگ
در سال‌های ۶۷ تا ۶۳ پیش از میلاد، پومپه سردار رومی، سوریه و ارمنستان را فتح کرده و آخرین پادشاه سلوکیان را از سلطنت عزل می‌نماید. بدین گونه جمهوری روم همسایه پادشاهی اشکانی می‌شود. تیرداد دوم ارمنستان
تیرداد دوم (؛ نیمه دوم قرن دوم میلادی به دنیا آمد – درگذشت حدود ۲۵۶ میلادی که در منابع ارمنی به Khosrov معروف است) شاهزاده‌ای از دودمان اشکانی ارمنستان بود که به عنوان پادشاه دست‌نشانده رومی دودمان اشکانی ارمنستان حکومت کرد. کنستانتین سوم، شاه ارمنستان
هنگامی که کنستانتین دوم در قیام سال ۱۳۴۴ میلادی کشته شد، کنستانتین سوم به جای او به سلطنت رسید. او تلاش کرد تا تمامی رقبای مدعی تاج و تخت را از میان بردارد. کنستانتین سوم دستور داد تا بمون و لئو برادرزاده‌های کنستانتین دوم را بکشند، اما قبل از به قتل رساندن آنها، این دو توانستند از زندان فرار کرده و به قبرس بروند. با اینحال دوران سلطنت، پادشاهی ارمنی کیلیکیه به دلیل حملات و فتوحات مملوک مصری تضعیف شد. آنها در سال ۱۳۴۷ آجازو و در سال ۱۳۵۹ تارسوس و آدانا را فتح کردند. ارد یکم ارمنستان
در همین زمان امپراتور روم تیبریوس، از پذیرش پادشاهی ارد بر ارمنستان خودداری کرده او را به رسمیت نشناخت. آرشاک سوم ارمنستان
آرشاک سوم ( flourished سده ۴ام میلادی - درگذشته ۳۸۷ میلادی) پادشاه ارمنستان از سلسله اشکانی ارمنستان (آرشاکونی) بود. وی فرزند پاپ و برادر واغارشاک سوم بود. آرشاک سوم پس از وارازدات به پادشاهی ارمنستان رسید. ساهاک پارتو
ورام شاپوه پادشاه ارمنستان، در سال ۴۱۴ میلادی درگذشت. بعد از آن بنا به خواهش ارمنیان بار دیگر خسرو برادر ورام شاپوه، که در زندان بود، آزاد و به فرمان یزدگرد یکم پادشاه ارمنستان شد. اما درد و سختی زندان او را چنان از پای انداخته بود که تنها هشت ماه پادشاهی کرد و در سال ۴۱۵ میلادی درگذشت. پس از مرگ خسرو، یزدگرد با گماردن پادشاهی از دودمان اشکانیانِ ارمنی مخالفت کرد. آراکل باباخانیان معروف به لئو تاریخ‌شناس ارمنی، می‌نویسد: دودمان آرتاشسی
مارکوس در آخرین مرحله مبارزه اش با آگوستوس مجبور شد که نیروهای خود را از ارمنستان بیرون بکشد. آرتاشس دوم با کمک پادشاه اشکانی به ارمنستان بازگشت، دوباره مقام سلطنت را به دست گرفت، و از سال ۳۰ تا ۲۰ پیش از میلاد سلطنت کرد. آرتاکسیاس (آرتاشس) دوم به دست گروهی که توسط رومیان اجیر شده بودند کشته شد و برادرش تیگران سوم بر تخت سلطنت ارمنستان نشست. از آن پس ارمنستان وضع مملکت خودمختاری را پیدا می‌کرد که متحد روم بود و روم بر او سلطه‌ای کم یا بیش واقعی اعمال می‌نمود.هراند پاسدرماجیان. تاریخ ارمنستان"/> نام‌های ارمنستان
از میان اسامی گوناگونی که از دیر باز به ارمنیان داده شده مصطلح‌ترین نام (آرمن یا آرمان) است. اولین بار در سنگ نوشته‌هایی که حدود چهار هزار سال از قدمت آن می‌گذرد به این نام برمی‌خوریم؛ سنگ نوشته‌هایی که به دستور پادشاه میان رودان، نارام- سواِن، مکتوب شده و در آن به لشکر کشی‌هایش به کشورهای همسایه اشاره کرده. همچنین نام کشورهایی را که با آن‌ها به نزاع پرداخته آورده است. آرمانی (یا آرمانوم) یکی از کشورهایی است که نارام - سواِن در طی سال‌های ۲۲۷۰ تا ۲۲۳۰ قبل از میلاد با آن‌ها به جنگ پرداخته است. ارمنستان ایران (۱۵۰۲–۱۸۲۸)
ارمنستان صفویه-افشاریه-قاجاریه به دورانی اطلاق می‌شود که ارمنستان شرقی از سال‌های ۱۵۰۸ تا ۱۸۲۸ میلادی تحت سلطه سه دودمان صفویان (از ۱۵۰۸ تا ۱۷۲۲ میلادی)، افشاریان (۱۷۳۶ تا ۱۷۹۶ میلادی) و قاجاریان (۱۷۸۵ تا ۱۸۲۸ میلادی) قرار گرفت. ارمنستان
نام بومی این کشور در زبان ارمنی، هایک می‌باشد که در سده‌های میانه با افزودن پسوند فارسی "ستان" «به معنای "سرزمین"» به هایاستان تغییر یافت. این نام به‌طور سنتی از نام هایک، بنیان‌گذار ملت ارمنی و نتیجهٔ نوح پیامبر، گرفته شده‌است که بر اساس نوشتهٔ موسس خورناتسی، تاریخ‌نویس ارمنی، در سال ۲۴۹۲ قبل از میلاد «بل» پادشاه بابل را شکست داد و ملت ارمنی را در منطقهٔ آیرارات بنیان گذاشت. ارمنستان بزرگ
پس از آرتاشس یکم دو فرزندش آرتاوازد یکم و تیگران یکم به حکومت رسیدند. در همین زمان در ایران حکومت تازه‌ای به نام پارت روی کار آمده بود. پارت‌ها که با نام اشکانیان هم معروفند از تیره ایرانی بودند. پادشاه اشکانی ایران مهرداد دوم (زندگی: ۱۱۵ پیش از میلاد) تا ۸۸ پیش از میلاد - مرزهای غربی قلمرو خود را تا رود فرات گسترش داد. او با آرداوازد یکم درگیر شد و تیگران برادرزاده شاه ارمنستان را به گروگان برد. وقتی پدرش در سال ۹۵ پیش از میلاد فوت کرد اشکانیان آزادش کردند، ولی او ناگزیر شد به بهای آزادی‌اش از دره‌های مرز جنوبی ارمنستان واقع در منطقه‌ای را که امروزه ارمنستان غربی است به آنان واگذارد. در زمان فرمانروایی تیگران دوم، قلمرو ارمنستان سه برابر گشت و ارمنستان به یکی از نیرومندترین حکومت‌های آن روز تبدیل شد. به همین علت تیگران دوم را در تاریخ تیگران بزرگ می‌نامند. ارمنستان
در زمان سلسله اشکانی ارمنستان تحولات جدیدی به وقوع پیوست. به سال ۳۰۱ میلادی مسیحیت را به عنوان دین رسمی حکومت خود پذیرفتند، در این هنگام جمعیت آنان به ۴ میلیون نفر بالغ می‌گردید و وسعت ارمنستان بزرگ به ۳۱۲ هزار کیلومتر مربع می‌رسید پس از فروپاشی پادشاهی اشکانی ارمنستان با مبارزات آزادیبخش خود در برابر ساسانیان و امپراتوری رم شرقی و آنگاه حکومت اعراب توانستند هویت ملی و معنوی-فرهنگی خود را نگهدارند. در سال ۴۰۵ میلادی الفبای ارمنی ابداع شده باعث استواری هر چه بیشتر فرهنگی و معنوی گردید که در شرایط غیبت حکومت ملی توانست در یکپارچگی آنان سهیم گردد. تیرداد سوم ارمنستان
نقل می‌کنند شاه تیرداد سوم پس از تهاجم ساسانیان ناچار شد ارمنستان را ترک کند گریگور روشنگر کمکش کرد و بی‌آنکه هویت خود را بر او فاش نماید در تبعید شرافتمندانه به او خدمت کرد. به هنگام بازگشت تیرداد به ارمنستان نیز که پس از شکست ساسانیان صورت گرفت با وی همراه بود. لیکن وقتی شاه به او تکلیف کرد که به هنگام زیارت معبد الهه آناهیتا در ارزنجان تاجی در معبد بگذارد و به او به دلیل مسیحی بودنش از این فرمان سرپیچی کرد مورد قهر و غصب شاه قرار گرفت، در دخمه‌ای شبیه به گودال (صومعه خور ویراپ) به زندان انداخته شد و نزدیک به سیزده سال از عمرش در آن سیاه چال گذشت. آزادیش از زندان وقتی ممکن گردید که شاه به بیماری سختی دچار شد و همه پزشکان و مغان از علاج او عاجز ماندند، تا آخر گریگور روشنگر را از زندان بیرون آوردند و او شاه را معالجه کرد. آنگاه تیرداد سوم به دین مسیحیت را به عنوان دین رسمی ارمنستان پذیرفت (۳۰۱ میلادی). این خود حادثه بسیار مهمی بود زیرا ارمنستان نخستین کشوری شد که دین مسیح را به عنوان دین رسمی مملکت پذیرفت. در واقع می‌دانیم که گرویدن کنستانتین یکم به دین مسیح و قبول مسیحیت رسمی امپراتوری در سال ۳۱۳ میلادی روی داد، و به‌طوری‌که «هانری فوسیون» اشاره کرده‌است: نخستین جمهوری ارمنستان
نخستین جمهوری ارمنستان (؛ هایاستانی آراجین هانراپتوتیون) در ۲۸ مه ۱۹۱۸ نخستین مجلس جمهوری مستقل ارمنستان اعلام شد و در اول اوت همان سال گشایش یافت. دولتی تشکیل گردید که در دست حزب داشناکسوتیون قرار داشت. هوهانس کاچازنونی به عنوان نخست‌وزیر، آلکساندر خاتیسیان به عنوان وزیر امور خارجه و آرام مانوکیان به عنوان وزیر کشور تعیین شدند، و ترکیب دولت بعداً دچار تغییراتی گردید. ارمنستان باگراتونی
تضعیف امپراتوری ساسانی طی سده ۷ منجر به ظهور قدرت منطقه‌ای دیگری به نام اعراب مسلمان شد. اعراب مسلمان قلمروی وسیعی از خاورمیانه را فتح کرده و با چرخش به شمال، حملات دوره‌ای خود را به خاک ارمنستان در سال ۶۴۰. م آغاز کردند. تئودور رشتونی، کوروپلات‌ها، یک پیمان صلح با خلافت امضا کردند. اگر چه جنگ مداوم با خلفای مسلمان و روم شرقی (بیزانس) به زودی به تخریب بیشتر در سراسر ارمنستان منجر شد. در ۶۶۱. م، رهبران ارمنستان توافق کردند تا تحت حکومت مسلمانان قرار گیرند. آنتیوخوس یکم تئوس کوماژن
آنتیوخوس یکم تئوس Dikaios Epiphanes Philorhomaios Philhellen (، ، به معنی آنتیوخوس، یک خدای عادل، برجسته، دوست رومی‌ها و دوست یونانی‌ها، (۸۶–۳۸ پیش از میلاد) پادشاه ارمنستان وپادشاهی کوماژن و مشهورترین پادشاهان آن پادشاهی بود. تیرداد یکم ارمنستان
نرون پادشاه امپراتوری روم در سال ۶۶ میلادی، تیرداد یکم را به پادشاهی ارمنستان منصوب می‌کند. سلسله اشکانی ارمنستان تحت استیلای امپراتوری روم بنیان نهاده شد. مهرداد ارمنستان
مهرداد توسط امپراتور رومی تیبریوس، که در سال ۳۵ به ارمنستان حمله کرد منصوب شده‌است. هنگامی که شاهزاده اشکانی، ارد، فرزند اردوان سوم، تلاش کرد تا مهرداد از پادشاهی ای که تازه به دست آورده بود را عزل کند، مهرداد به رهبری یک ارتش بزرگ ارمنی و ایبری او و اشکانیان را در نبردی سنگین را شکست داد (Tacitus , "Annals". vi. 32-35). در سال۳۷، امپراتور جدید کالیگولا مهرداد را برکنار کرد، اما بعداً کلودیوس او را دوباره به پادشاهی ارمنستان بازگرداند. متعاقباً، روابط مهرداد با برادرش فرازمانس بدتر شد و پادشاه ایبری پسر خود را، رادامیستوس را تحریک کرد تا به ارمنستان حمله کند و مهرداد را در سال ۵۱ سرنگون کند. با خیانت فرماندهان رومی مهرداد تسلیم شد: مورخ رومی کاسیوس دیو گزارش می‌دهد نابودی اتحاد مهرداد و کلودئوس در رم محتمل بود، گفته می‌شود مهرداد با جسارت و با تهدید به کلودیوس می‌گوید: «من به اجبار نزد شما نیامدم؛ من با اختیار آمدم. اگر به آن شک دارید، مرا آزاد کنید و آنگاه سعی کنید چون مرا پیدا کنید.» مهرداد توسط برادر زاده خود رادامیستوس به قتل رسید، رادامیستوس پادشاهی را تصرف کرد، و با دختر عموی خود زنوبیا، دختر مهرداد ازدواج کرد. مهرداد ارمنستان
مهرداد ارمنستان (، قرن اول میلادی) شاهزاده از ایبری بود که به عنوان پادشاه ارمنستان تحت حمایت امپراتوری روم خدمت می‌کرد. پاپ (ارمنستان)
وی، برقدرت سلطنت افزود و فئودال‌های بزرگ را به اطاعت از خود واداشت. با کلیسای ارمنی نیز که ثروت‌های کلان و اختیارات نامحدود آن را مبالغه‌آمیز می‌دانست اختلاف پیدا کرد. در نتیجه در صومعه‌ها را بست و بیش از نیمی از زمین‌های ملکی کلیسا را نیز غصب نمود، چون معتقد بود که آنچه برای او می‌ماند برای تأمین هزینه نیازمندی‌های ضروریش کافی است. پاپ تا حدود ۳۷۴ میلادی پادشاه بود. او اگرچه با کمک رومیان بر تخت نشسته بود، اما می‌دانست که بدون خشنودی شاه ایران حکومت وی پایدار نخواهد بود. پس کوشید تا با شاپور دوم گفتگو و پشتیبانی وی را جلب کند. این روش پادشاه ارمنستان و سیاست مستقلی که در پیش گرفته بود به نارضایتی رومیان انجامید. پس قیصر والنس به سردارانش که در ارمنستان بودند فرمان داد تا پاپ را در نهان بکشند. آن‌ها نیز با فریب و نیرنگ پادشاه جوان را به جشنی فراخواندند و او را کشتند. نخستین جمهوری ارمنستان
در ۲۸ مه ۱۹۱۹ یعنی در جشن یکمین سال استقلال بازیافته، دولت ارمنستان برطبق تصمیم مجلس شورای ملی و انجمن ارمنی‌های ترکیه الحاق شش ولایت ارمنی ترکیه را به جمهوری ارمنستان اعلام کرد. در ۱۹۲۰ وضع اقتصادی کشور به سبب تلاش پیگیر دهقانان ارمنستان بهبود محسوسی پیدا کرد. از تمام مهاجر نشینان ارمنی در خارجه، از گرجستان و قسطنطنیه و کشورهای بالکان و مصر و اروپا و آمریکا هدایا و کمکهای نقدی و داوطلبان مایل به شرکت در دفاع از دولت جدید و استادکاران مصمم به شرکت در کار بازسازی کشور به ارمنستان سرازیر می‌شدند. آرتاوازد دوم
آرتاوازد دوم پس از فوت پدرش تیگران دوم در سال ۵۵ (پیش از میلاد) بر تخت نشست. او شاهزاده ای بود بسیار با فرهنگ که مقدر بود بیش از بیست سالی سلطنت کند و سلطنتش تأثیری عظیم در جهت مخالف بر روابط روم و ارمنستان برجای بگذارد. ارمنستان سلجوقی
امپراتور جدید بیزانس، میخائیل پنجم، نیز، که بر اساس پیمان قدیمی این دولت با ارمنستان رسماً خود را وارث تاج و تخت پادشاهی باگراتونی می‌دانست، برای تصاحب آن با سپاهی عظیم به سوی ارمنستان حرکت کرد اما با مقاومت شدید لشگریان ارمنستان به رهبری واهرام پاهلاوونی مواجه شد و به سرعت شکست خورد. پس از مدتی، واهرام پاهلاوونی به همراهی برخی بزرگان کشور برادرزادهٔ هوهانس سمبات؛ یعنی، فرزند آشوت چهارم، گاگیک دوم، را، که هجده سال بیشتر نداشت، به منزلهٔ وارث تاج و تخت باگراتونی، پادشاه ارمنستان اعلام کرد. سوهه‌موس
در ۱۴۴ میلادی، آنتونیوس پیوس، پس از سرنگونی بلاش سوم سوهه‌موس را به فرمانروایی ارمنستان منصوب کرد. به مناسبت نخستین صعود وی به تخت ارمنستان، سکه‌هایی مسی با تصاویری از سوهه‌موس و آنتونیوس پیوس در رم با کتیبه «فرمانروایی سرزمین ارمن، عطا شده از سوی سنا» ضرب شد. سوهه‌موس هم دوره چند تن از امپراتوران رومی بود؛ از جمله: آنتونیوس پیوس، مارکوس آئورلیوس، لوسیوس وروس، کومودوس و امپراتوران سلسله نروا-آنتونین. در دوره نخست سلطنت، وی از سال ۱۴۴ تا ۱۶۱ حکومت کرد. در مورد اولین سلطنت او اطلاعات زیادی در دست نیست. رمان‌نویس لامبلیکوس که در زمان حکومت خود در ارمنستان زندگی می‌کرد، سلطنت خود را «جانشینی با اجداد خود» توصیف می‌کند. این جمله همچنین می‌تواند به جد سابق وی سوهه‌موس اِمِسا که در قرن نخست میلادی زندگی می‌کرد نیز اشاره داشته باشد. آرشاک دوم ارمنستان
آرشاک دوم، پسر تیگران هفتم با شاهزاده خانمی رومی ازدواج کرده بود و در فاصله بین حدود سال‌های ۳۵۱ تا ۳۶۷ میلادی سلطنت کرد خویشتن را در موقعیت بسیار دشواری یافت. ارمنستان دوباره مورد حمله شاپور دوم قرار گرفت؛ واساک مامیکونیان در مقابل او مقاومت کرد، آنگاه شاپور، آرشاک و سردار ارمنی واساک را به تله انداخت بدین معنی که پادشاه ارمنستان را به بهانه مذاکرات صلح به نزد خود دعوت کرد، و او وقتی آمد شاپور به زندانش انداخت دو چشمش را کور کرد و واساک را به قتل رساند. آنگاه شروع به تجزیه و تفرقه ارمنستان کرد و می‌خواست مذهب مسیحیت را از ارمنستان براندازد. بهرام گور
در دوره یزگرد یکم، فرمانروایی ارمنستان به فرزند شاپور واگذار شده بود. بعد از مرگ یزدگرد شاپور برای به‌دست آوردن پادشاهی ایران ارمنستان را برای به‌دست آوردن حکومت ارمنستان را به سمت مرکز ایران ترک کرد. چنان‌که اشاره شد به سبب توافق بزرگان کشور به پادشاهی بهرام، شاپور کشته شد و حمایت کلیسای رم از مسیحیان ایرانی و ارمنی منجر به صف‌آرایی دو سپاه ایرانی و رومی گردید. اما با توجه به تعداد درگیری‌ها و شکست‌ها و پیروزی‌ها عاقبت دو کشور تصمیم‌گرفتن در پاره‌ای موارد از آن جمله مسئله ارمنستان به توافق برسند. اشتغال بهرام در مرزهای شرقی و درگیری با اقوام شرقی و بی‌توجهی او به مسائل ارمنستان، به خاندان اشکانی ارمنستان فرصت داد تا آرتاشس را به تخت شاهی برساند. در سال ۴۲۳ میلادی آرشاتسش پسر ورهارم شاپوه، پادشاه ارمنستان، توانست بر مسند پدرش بنشیند و پس از جلوس پادشاهی او، وی درگیر جنگ و ستیز با ناخارارها به مدت شش سال شد. طی حکومت وی، کلیسای ارمنستان که طی دوره‌های قبلی ضعیف شده بود، باز دیگر تقویت شد. در همین بین اسقف اعظم کلیسای ارمنستان سعی کرد تا میان آرشاتس و ناخارارها مصالحه ایجاد کند ولی تلاش‌های وی بی‌نتیجه ماند؛ و پس از ۶ سال پادشاهی آرتاشس، وی از سلطنت خلع شد و ارمنستان در ۴۲۵ میلادی دوباره یکی از ایالات ایران مبدل شد. بهرام پنجم یکی از اشراف ایرانی به‌نام وه‌مهر شاهپوپر را به‌عنوان مرزبان تعیین کرد. در ۴۲۸ میلادی با دستگیر آرتاشس و زندانی کردن وی، سلسله اشکانی به کلی منقرض شد و بخش‌هایی از ارمنستان غربی تحت نفوذ بیزانس، تحت کنترل شاهنشاهی ساسانی درآمد. ارمنستان بزرگ
در اثر مبارزات ارمنیان آنان موفق شدند پس از نبرد سارداراباد و قره کلیسا بسال ۱۹۱۸ میلادی پس از پنج سده حکومت خود را احیاء نمایند. در مدت حدود دو سال (اولین جمهوری ارمنستان) در بخش کوچکی از ارمنستان باستان تأسیس شد و از سال ۱۹۲۰ حکومت سوسیالیستی (ارمنستان شوروی) جانشین آن گردید. شاپور یکم
از دست دادن ارمنستان برای روم شکستی بزرگ بود. گرجستان نیز که در گذشته متحد روم و ارمنستان بود، در این دوران از شاپور شکست خورد و آن‌گونه که از رویدادنامه‌های گرجی برمی‌آید، پسری از وی به نام مهران سوم، بنیان‌گذار خسرویانی‌ها در گرجستان شد که بعدها آیین مسیحیت را برگزیدند. پیروزی بر گرجستان و ارمنستان و رفع هرگونه دغدغه از جانب آن نواحی، شاپور را به یورش به سوریه هم تحریک کرد. با پشتیبانی دولت روم، ارمنستان در سال ۲۵۳ میلادی کوششی برای بازیابی استقلال ازدست‌رفتهٔ خود کرد. اما سپاه شاپور در دفع این اقدام با قاطعیت عمل کرد و تا چندین سال پس از مرگ او نیز تیرداد پسر خسرو و مدعی تاج و تخت ارمنستان، برای تجربهٔ تازه‌ای در این زمینه جرأت نیافت. اساطیر ارمنستان
دوران باستان نزد ارمنیان یعنی دورانی که پرستش آتش، آتشکده‌ها و معابد، تمام سرزمین ارمنستان را دربر گرفته بود که حدود ششصد سال به طول انجامید و از سده دوم قبل از میلاد تا سده چهارم میلادی، سال ۳۱۰ میلادی یعنی قبول مسیحیت به عنوان دین رسمی کشور و حتی تا یک سده پس از آن سده پنجم میلادی ادامه داشته‌است. ارمنستان کوچک
تا قبل از سده ۴ پیش از میلاد این منطقه تحت تسلط پادشاهان ارمنی دودمان اروندی بود تا اینکه در سده ۶ پیش از میلاد این منطقه یکی از ساتراپ نشینان هخامنشیان شد. در دهه ۳۳۰ پیش از میلاد توسط اسکندر تصرف شد و مهرداد ششم پادشاه پنتوس که اصل و نسب ایرانی-یونانی داشت آن منطقه جزئی از پنتوس نمود. قلمرو ارمنستان از سال ۶۶ پیش از میلاد تا سده ۲ میلادی شاهد جنگ‌های متعدد بین (جنگ‌های ایران و روم و جنگ ایران و روم) بود تا اینکه پسر بلاش یکم شاه اشکانی با عنوان تیرداد یکم پادشاه ارمنستان گردید و پادشاه سلسله اشکانی ارمنستان را بنیان نهاد. سلسله اشکانی ارمنستان
با درگذشت یزدگرد یکم پسرش شاپور، که شاه ارمنستان بود، شتابان به تیسفون رفت تا بر تخت پادشاهی ایران بنشیند، اما به دست بزرگان دربار کشته شد. پس از یزدگرد، پسرش بهرام پنجم، معروف به بهرام گور در سال ۴۲۰ میلادی شاه ایران شد. در روزگار او، بار دیگر میان ایران و روم جنگ درگرفت. اما پس از درگیری‌هایی پراکنده، قیصر تئودوسیوس دوم، مذاکرات صلح را آغاز کرد. بهرام گور سیاستی ملایم و مهرآمیز با ارمنیان در پیش گرفت و برخلاف پدرش اجازه داد تا ارمنیان پادشاه اشکانی خود را داشته باشند و همهٔ شورشیان را عفو کرد. او کوشید نارضایتی پایدار در ارمنستان را با نشاندن یک اشکانی یعنی آرتاشس چهارم، پسر ورام شاپوه، بر تخت این سرزمین فرو خواباند. این آرتاشس بر خلاف پدرش، ورام شاپوه، که پادشاهی فرهیخته و ادب پرور بود، نوجوانی نادان و زن باره بود که زندگی اش را با هوسرانی سپری می‌کرد. ریچارد فرای می‌نویسد: و از این تاریخ پادشاهی دودمان اشکانیان ارمنی پایان یافت. بدین سان، سلسله آرشاکونی که دو سده بیش از شاخهٔ اصلی خود، یعنی اشکانیان ایران عمر کرده بود، منقرض شد. ارمنستان
دوران باستان نزد ارمنیان یعنی دورانی که پرستش آتش، آتشکده‌ها و معابد، تمام سرزمین ارمنستان را دربر گرفته بود که حدود ششصد سال به طول انجامید و از سده دوم قبل از میلاد تا سده چهارم میلادی، سال ۳۱۰ میلادی یعنی قبول مسیحیت به عنوان دین رسمی کشور و حتی تا یک سده پس از آن سده پنجم میلادی ادامه داشته‌است. تاریخ ارمنستان
نام بومی این کشور در زبان ارمنی هایک می‌باشد که در سده‌های میانه با افزودن پسوند فارسی "ستان" (به معنای "سرزمین") به هایاستان تغییر یافت. این نام به‌طور سنتی از نام هایک، بنیان‌گذار ملت ارمنی و نتیجهٔ نوح پیامبر، گرفته شده‌است که بر اساس نوشتهٔ موسس خورناتسی، تاریخ‌نویس ارمنی، در سال ۲۴۹۲ قبل از میلاد «بل» پادشاه بابل را شکست داد و ملت ارمنی را در منطقهٔ آیرارات بنیان گذاشت. ارمنستان بزرگ
سلطنت تیرداد یکم (ارمنستان) سرآغاز فرمانروایی سلسله آرساسیدها (یا آرشاکونی‌ها) از نسل و تبار اشکانیان ایران است که مقدر بود به مدتی بیش از سه سده بر ارمنستان حکومت کنند. تیرداد دوم ارمنستان
تیرداد دوم از سال ۲۱۷ تا زمان مرگش در سال ۲۵۲ به عنوان پادشاه ارمنستان حکومت کرد. تاریخ ارمنستان
نقل می‌کنند شاه تیرداد سوم پس از تهاجم ساسانیان ناچار شد ارمنستان را ترک کند گریگور روشنگر کمکش کرد و بی‌آنکه هویت خود را بر او فاش نماید در تبعید شرافتمندانه به او خدمت کرد. به هنگام بازگشت تیرداد به ارمنستان نیز که پس از شکست ساسانیان صورت گرفت با وی همراه بود. لیکن وقتی شاه به او تکلیف کرد که به هنگام زیارت معبد الهه آناهیتا در ارزنجان تاجی در معبد بگذارد و به او به دلیل مسیحی بودنش از این فرمان سرپیچی کرد مورد قهر و غصب شاه قرار گرفت، در دخمه‌ای شبیه به گودال (صومعه خور ویراپ) به زندان انداخته شد و نزدیک به سیزده سال از عمرش در آن سیاه چال گذشت. آزادیش از زندان وقتی ممکن گردید که شاه به بیماری سختی دچار شد و همه پزشکان و مغان از علاج او عاجز ماندند، تا آخر گریگور روشنگر را از زندان بیرون آوردند و او شاه را معالجه کرد. آنگاه تیرداد سوم به دین مسیحیت را به عنوان دین رسمی ارمنستان پذیرفت (۳۰۱ میلادی). این خود حادثه بسیار مهمی بود زیرا ارمنستان نخستین کشوری شد که دین مسیح را به عنوان دین رسمی مملکت پذیرفت. در واقع می‌دانیم که گرویدن کنستانتین یکم به دین مسیح و قبول مسیحیت رسمی امپراتوری در سال ۳۱۳ میلادی روی داد، و به‌طوری‌که «هانری فوسیون» اشاره کرده‌است: ارمنستان در سده‌های میانه
در ۴۸۴ میلادی و طی پیمان‌نامه نوارساک ارمنی‌ها از شاهنشاهی ساسانی آزادی مذهبی و خودمختاری محدودی یافتند. آرشاک یکم ارمنستان
آرشاک یکم ارمنستان (به ، قرن ۱ میلادی) (ترور در ۳۵ میلادی) یک شاهزاده اشکانی از نژادی ایرانی و یونانی بود که در سال ۳۵ به عنوان یک پادشاه تحت حمایت روم در ارمنستان پادشاهی کرد. ارمنستان باگراتونی
پادشاهی باگراتونی ارمنستان که به ارمنستان باگراتونی نیز معروف است، کشوری مستقل بود که توسط آشوت یکم از خاندان باگراتونی در اوایل دهه ۸۸۰ تأسیس شد ارمنستان بیزانس
در سال ۸۱۱ میلادی متولد شد و تا سال ۸۸۶ میلادی زندگی کرد. این امپراتور ارمنی نژاد بیزانس، بین سال‌های ۸۶۷ تا ۸۸۶ میلادی حکمرانی کرده و بنیانگذار دودمان مقدونیان بود. باسیلیوس دودمان تازه‌ای را در اروپا بنام دودمان مقدونیان پایه‌ریزی کرد. پدر وی امپراتور تئوفیلوس و مادرش ملکه تئودورا (وی از نژاد ارمنی و خواهر بارداس و پترناس بود) بود. در دو سالگی در پی مرگ پدر به امپراتوری رسید. به دلیل سن کم، زمامداری کشور در دست مادرش بود اما به دلیل آزار زیاد مردم بدست وی و افزایش ناخرسندی‌ها، داییش بارداس را نایب السلطنه خویش نمود و مادر را به کلیسایی فرستاد. ژان نجیب‌زاده‌ای از یک خانوادهٔ اشرافی ارمنی بود که از طرف مادرش با ژنرال و بعدتر امپراتور نیکه‌فوروس دوم فوکاس نسبت پیدا می‌کرد. او در دوران فرماندهی نیکه‌فوروس به ارتش امپراتوری پیوست و در کنار او با اعراب مسلمان در کیلیکیه و سوریه جنگید. او سپس نیکه‌فوروس را در رسیدن به تاج و تخت امپراتوری بیزانس یاری نمود و به پاداش این کارش، مقام فرماندهی کل قوای بیزانس در مناطق شرقی به او اعطا شد. آرتاشس چهارم
آرتاشس چهارم پسر ورمشاپوه بود که از سال ۳۸۹ تا ۴۱۷ به عنوان یک مرزبان ساسانی، ارمنستان شرقی را اداره می‌کرد. عموی آرتاشس، خسرو چهارم، قبل از ورمشاپوه (و احتمالاً بعد از آن نیز) بر ارمنستان حکومت می‌کرد.تبارنامه‌های مدرن، آرتاشس چهارم را نوه وارازدات نشان می‌دهند. آرتاشس چهارم، در حالی که هفده سال داشت به تخت سلطنت رسید، او حدود در سال ۴۰۵ میلادی متولد شد. هویت مادر وی مشخص نیست. او ممکن است همسر یا صیغه ورمشاپوه بوده باشد. آرتاشس چهارم در ارمنستان متولد و بزرگ شد و از زندگی وی قبل از سلطنت اطلاعات کمی در دست است. آرتاشس چهارم به احترام پادشاهان گذشته ارمنستان و ایبریا نام آرتاشیاس را انتخاب کرد.