آثار ابراهیم بیهقی در دوره کدام پادشاه می زیست؟
ابوالفضل بیهقی
بیهقی در جوانی در شهر نیشابور که مرکز فرهنگی مهمی در آن عصر بود، به تحصیل پرداخت. پس از آن به «دیوان رسالت» دربار محمود غزنوی پیوست و ۱۹ سال زیر نظر استادش بونصر مشکان کار کرد و دستیار او شد. وظیفهٔ نگارش یا تهیهٔ رونوشت از نامه‌های مهم دربار برعهدهٔ بیهقی بود، بنابراین از سال ۴۱۲ تا ۴۷۰ هجری قمری (۱۰۲۱ تا ۱۰۷۷ میلادی) از نزدیک در جریان و شاهد روند امور در بخشی از دوران سلطنت محمود غزنوی و پس از آن در دوران سلطنت امیر محمد غزنوی، مسعود غزنوی اول، مودود غزنوی، مسعود غزنوی دوم، علی غزنوی (معروف به بهاءالدوله)، عبدالرشید غزنوی، طغرل غاصب، فرخزاد غزنوی و ظهیرالدوله ابراهیم غزنوی بود. ابوالفضل بیهقی
در دورهٔ بعد از مرگ سلطان مسعود، بیهقی در گزارش‌های خود به وقوع سیل در غزنه و بازسازی شهر و قلعهٔ آن به دست عمرو لیث صفاری اشاره می‌کند. سی جلد کتاب تاریخ بیهقی، دست‌کم ۴۲ سال از عصر غزنویان را پوشش می‌داده است: چهار جلد اول شامل «تاریخ ناصری» و «تاریخ یمینی»؛ جلد پنجم تا دهم شامل «تاریخ مسعودی» (تنها بخش باقی‌مانده از کتاب، هرچند به نظر می‌رسد که قسمت‌هایی از جلد پنجم و دهم نیز از دست رفته باشد)؛ و جلد یازدهم تا سی‌ام شامل نوزده سال سلطنت دوم امیرمحمد غزنوی، سلطنت مسعود غزنوی دوم، سلطنت علی غزنوی (معروف به بهاءالدوله)، سلطنت عبدالرشید غزنوی و سلطنت فرخزاد غزنوی، تا آغاز سلطنت ابراهیم غزنوی (۴۳۲ هجری قمری). بیهقی به مرگ زودهنگام فرخزاد و جانشینی ابراهیم در ۱۹ صفر ۴۵۱ هجری قمری (۶ آوریل ۱۰۵۹) اشاره کرده و می‌افزاید که در آن روز مشغول نگارش تاریخ بوده است. تاریخ بیهقی
با این که بسیاری از مورخان بر این عقیده بوده‌اند که تاریخ بیهقی، دورهٔ حکومت غزنویان را در بر می‌گیرد، از متن کتاب مشخص می‌شود که بیهقی بازگویی وقایع را از سال ۴۰۹ آغاز کرده و تا کمی پیش از مرگش حدود سال ۴۷۰ ادامه داده. البته روایاتی مربوط به پیش از سال ۴۰۹ هم در کتاب هست (حتی برخی از اهم حوادث تاریخی پس از اسلام را که عمدتاً در خراسان رخ داده) ولی بیهقی این وقایع را عمدتاً به نقل از دیگران آورده‌است. مثلاً «باب خوارزم» به نقل از استاد ابوریحان بیرونی و دوران کودکی مسعود به نقل از «خواجه عبدالغفار» نقل شده‌است.
منبع‌شناسی تاریخ ماد و هخامنشی
کتاب عهد عتیق دو چهرهٔ متفاوت از شاهان ایران برای ما به ارث گذاشته‌است. این شاهان در کتاب عزرا و نحمیا مرمت کنندگان معبد اورشلیم و حامیان کیش یهوه معرفی شده‌اند، گرچه اشکالات تاریخی فراوانی بر این متون وارد است؛ ولی تصویری که از شاهان ایران ارائه شده تصویری مثبت است چون شاهان پارس همعصر با «معبد دوم» بوده و فرمان بازگشت تبعیدیان یهودی را از بابل صادر کرده‌اند. اما در کتاب استر که تقریباً بی‌گمان در دوره هلنیستی یا یونانی مآبی (قرن دوم) نوشته شده‌است، تصویر زندگی درباری ایران مشابه آن چیزی است که در نوشته‌های یونانی دیده می‌شود. ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی
چهارده قطعهٔ خوشنویسی اثر شیخ محمود پیر بوداقی متعلق به سدهٔ ۹ ه‍.ق در یکی از مرقع‌های یعقوب‌بیک آق‌قویونلو به شماره‌های ۲۱۵۳ و به‌سال ۸۸۳–۸۹۶ ه‍.ق/۱۴۷۸–۱۴۹۰ م موجود است. این مرقع در کتابخانهٔ توپکاپی‌سرای استانبول نگهداری می‌شود. کهن‌ترین قطعه از این چهارده اثر، ابیاتی از غزل «بَرید باد صبا دوشم آگهی آورد» دارد که در سال ۸۶۳ ه‍.ق/۱۴۵۹ م در جنت‌آباد شیراز نوشته شده‌است. بوداقی همین‌طور در این مرقع قطعه‌ای با بیت‌هایی از غزل «بود آیا که در میکده‌ها بگشایند / گره از کار فروبسته ما بگشایند» متعلق به سال ۸۷۱ ه‍.ق/۱۴۶۷ م، نوشته شده در ساوه و قطعه‌ای با بیت‌هایی از غزل «بیا که قصر امل سخت سست بنیادست / بیار باده که بنیاد عمر بر بادست»، نوشته شده در همدان دارد. در مرقع H2160 نیز سه قطعه دارد که یکی از آن‌ها بیت‌هایی از غزل «ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی / در فکرت تو پنهان صد حکمت الهی» متعلق به سال ۸۷۰ ه‍.ق و نوشته شده در ساوه دارد. غرر الحکم و درر الکلم
آمدی در سده پنجم و ششم هجری قمری می‌زیسته است. به استثناء دانسته‌هایی که میرزا عبدالله افندی تشریح کرده‌است اطلاعات زیادی از زندگی نگارنده کتاب، عبدالواحد تمیمی آمدی در دست نمی‌باشد. در این شرح حال افندی از آمدی به عنوان «فاضل عامل محدث امامی شیعه» نقل می‌کند. پاره‌ای دیگر از دانشمندان علوم دینی، آمدی را از عالمان امامیه برشمرده‌اند. علامه مجلسی از دانشمندان مذهب شیعه در آغاز کتاب بحار، آمدی را از حکیمان امامیه محسوب می‌کند. ابن شهر آشوب و حاج میرزا حسین نوری نیز در آثار خود از آمدی تجلیل نموده‌اند آمدی نزد احمد غزالی شاگردی کرده و استاد ابن شهرآشوب بوده‌است. الاحکام من قصة سید الانام و جواهرالکلام فی الحکم از آثار دیگر آمدی می‌باشند. سرشناسی آمدی به سبب نگارش کتاب غررالحکم و دررالکلم می‌باشد. نگارنده، در ابتدای کتاب، هدف خویش را از تألیف آن، چنین بیان می‌دارد: به گفته آمدی، خود علی بن ابی طالب درباره دانش خویش نقل کرده‌اند: آمدی، روش گردآوری و تدوین خود را بر اساس ترتیب حروف بیست و نه‌گانه قرار داده است و بسیاری از بخش‌های کتابش را بر مبنای واژه آغازین گفتاورد بنیاد کرده‌است. مثلاً: بیهق
در برخی متون، گاه نام "بیهق" به‌طور خاص به "شهر سبزوار" اطلاق شده‌است؛ از جمله رویداد فتح بیهق به دست اعراب در قرن اول هجری که در آثار تاریخ‌نگارانی همچون بلاذری (قرن سوم هجری) و ابن اثیر (قرن ششم هجری) را همان رویداد فتح سبزوار که ابوالحسن بیهقی روایت کرده، دانسته‌اند. همچنین در سفرنامه ابن بطوطه (جهانگرد قرن ۸ هـ. ق، همزمان با دوره سربداران)، نام بیهق را در اطلاق به شهر سبزوار، به کار برده‌است؛ سبب این گونه خوانش از واژهٔ بیهق را چنین دانسته‌اند که در آن زمان (دوره سربداریه)، سبزوار مرکز (حکومتی) ناحیه بیهق بوده و نام بیهق در کنار نام سبزوار به کار می‌رفته‌است. شیخ عباسی
شیخ عباسی (فعال ۱۶۵۰–۱۶۸۴) نقاش ایرانی بود که برای ترکیب تأثیرات اروپایی و هندی با آثارش شناخته شده‌است. این کار را بعد از او محمد زمان و علی‌قلی جبه‌دار هم ادامه دادند. او با پیشرفت کارش به سبک هنر هند تمایل یافت - او پادشاهان گورکانی را نقاشی می‌کرد و به ویژه سرهای هندی را با استفاده از تکنیک‌های مشابه ترسیم می‌کرد. آثار وی به عنوان دلایل و نشانه‌های مبادلهٔ فرهنگی بین هنرمندان ایرانی قرن هفدهم و هنرمندان گلکنده در همان دورهٔ زمانی پیشنهاد شده‌است. در مجموع ۲۵ اثر به شیخ عباسی نسبت داده شده‌است، از جمله تذهیب موجود در نسخه‌های خطی و مینیاتورها که از جمله با موضوعاتی متنوع مثل، شاهان صفوی و مدونا و کودک که با رنگ‌های کم رنگ و شفاف است. با توجه به فعالیت‌های هنرمندان معاصر، بسیار محتمل است که او هم روی اشیاء ساخته شده از پاپیه ماشه که لاک زده شده بود، نقاشی می‌کرده‌است. او دو پسر خود "علی نقی" و " محمد تقی " را با همان سبک تربیت کرد. اتابکان اربل
اتابکان اربل. یا امرای بکتکینی، نام سلسله‌ای از امیران محلی است که از ۵۳۹ تا ۶۳۰ قمری در ناحیه‌ای از بین‌النهرین به مرکزیت اربیل حکومت می‌کردند. تاریخ بیهق
تاریخ بیهق شامل نکات ارزشمندی دربارهٔ تاریخ خاور ایران در دوران غزنویان و سلجوقیان است. از آنجا که برخی از این اطلاعات در دیگر آثار آن دوره نیامده این کتاب از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این کتاب نه تنها دانسته‌های ارزشمندی دربارهٔ تاریخ ادب و فرهنگ این ناحیه دارد، بلکه شامل اطلاعات مهمی نیز درباره اوضاع جغرافیایی نواحی بیهق، سبزوار، نیشابور و دیگر مکان‌هاست؛ همچنین تفصیلاتی دربارهٔ گرفتن مالیات و بنیادگذاران این شهرها به دست می‌دهد. ابیملک
ابی ملک (عبری: אבימאלאק یا אֲבִימֶלֶךְ به معنی «پدر پادشاه» یا «پدر من شاه است») از شخصیت‌های تنخ یهودی و عهد عتیق در انجیل است که نامش نخستین بار در کتاب داوران به عنوان هفتیمن داور طوایف بنی‌اسرائیل، که پس از جدعون و پیش از تولع داوری داشته، ذکر شده‌است. نام ابیملک هم در بین عبرانیان و هم در بین مصریان و فلسطینیان رواج داشت. او اولین پادشاه اسراییل بود که از سال ۱۱۷۰ تا ۱۱۶۸ قبل از میلاد اولین تجربه دولت_پادشاه قوم بنی اسرائیل است. ابیملک پسر جدعون از زن متعه‌اش بود؛ که پس از مرگ پدرش در عفرا، هفتاد نفر از برادران خود را روی سنگی که پدرش برای یهوه  ساخته بود ذبح کرد و تنها یوتام کوچک‌ترین پسر جدعون که در غاری پنهان شده بود، زنده ماند با کشته شدن دیگر پسران جدعون در سال۱۱۷۰ قبل از میلاد، مردم شکیم و بیت‌ملوا در زیر درخت بلوطی ابیملک را به پادشاهی و داوری برگزیدند. یوتام علیه ابیملک خطبه‌ای خواند که چنین آمده‌است: لخمیان
نعمان یکم شاه لخمی در روزگار یزدگرد یکم می‌زیسته‌است. ساخت کاخ خورنق را از او می‌دانند. او مسیحی نبود ولی با مسیحیان به پیروی از یزدگرد به نرمی رفتار می‌کرده‌است. پسر او نعمان از پشتیبانان بهرام گور در رسیدن به شاهی بود. او که پادشاهی نیرومند بود در جنگ‌های میان ایران و روم نیز به سود ایرانیان بسیار کوشید. منذر سوم دیگر شاه لخمی نیز پادشاهی شکوهمندی داشته و هم روزگار با قباد بوده‌است اما چون او دین مزدک را نپذیرفت، قباد، حارث بن عمرو کندی را که آیین مزدک را پذیرفته بود به پادشاهی حیره رسانید. او به پشتیبانی شاهنشاه ایران تا نجد عربستان پیش‌روی کرد و هر یک از پسرانش را به سالاری طایفه‌ای از عرب رساند. ولی در روزگار انوشیروان دوباره طایفه لخمی بر سر کار حیره نشانده شدند. ابراهیم عبیدی
ابراهیم بن عامر بن علی عُبَیدی (؟ -۱۶۸۰م) فقیه مالکی مصری در سدهٔ هفدهم میلادی/یازدهم هجری بود. "عمدة التحقیق فی بشائر آل الصدیق"، "قلائد العقیان فی مفاخر دولة آل عثمان"، "أدلة التسلیم"، "الفتح الربانی فی تحقیق الإشارات و المعانی" از آثار اوست که برخی نسخه‌های خطی آن در الازهر نگهداری می‌شود. کتاب‌شناسی حسن مجتبی
برخی آثار اختصاصاً به حسن بن علی پرداخته‌اند. از مهم‌ترین و جالب‌ترین موضوعات زندگی حسن مجتبی، آثاری با عنوان کلی «قیام یا مقتل امام حسن» هستند. این آثار از نخستین آثارِ گردآوری‌شده‌اند. کهن‌ترینِ این دسته از آثار، "مقتل الحسن بن علی" اثر ابومخنف ازدی، اِخباری سدهٔ دوم هجری و "قیام الحسن بن علی" اثر هشام بن محمد کلبی (د. ۲۰۵ ه‍.ق) است. از دیگر آثار در این زمینه می‌توان از "اخبار الحسن بن علی و وفاته" اثر هیثم بن عدی (د. ۲۰۷ ه‍.ق) و "قیام حسن بن علی" نوشتهٔ ابواسحاق ابراهیم بن محمد ثقفی است که ابن ندیم نام آن را "اخبار الحسن بن علی" ذکر کرده‌است. دیگر اثر از این دسته تا سدهٔ چهارم هجری، "مقتل الحسن بن علی" اثر ابوالحسین اشنانی (د. ۳۳۸ ه‍.ق) است. ابراهیم
بخش‌های قدیمی‌تر تنخ که به دوره قبل از تبعید یهودیان به بابل (آغاز تا میانه‌های قرن ششم قبل از میلاد) تعلق دارند، هیچ نشانی از اینکه با اتفاقات زندگی ابراهیم آشنا هستند، نشان نمی‌دهد. همین مسئله باعث شده دربارهٔ طولانی یا کوتاه بودن مدت زمان رواج سینه به سینه داستان‌های ابراهیم اختلاف نظر وجود داشته باشد. از سوی دیگر، نام او بسیار قدیمی به نظر می‌رسد، به گونه‌ای که نویسندگان سفر پیدایش در تورات معنای درست این اسم را نمی‌دانستند و به اشتباه معنای لغوی «ابراهیم» را «پدر کثیر است» نوشته‌اند. سرانجام در نقطه‌ای از تاریخ، این سنت شفاهی به یکی از بخش‌های تورات تبدیل می‌شود که اکثر محققان دوره مورد نظر را عهد حکومت هخامنشیان بر یهودیان (۵۲۰ تا ۳۲۰ قبل از میلاد) می‌دانند. روندی که منجر به این اتفاق شد نامعلوم است، اما دو فرضیه مهم وجود دارد. مطابق فرضیه اول، جامعه یهودی بعد از دوره تبعید بابلی، تورات را به وجود آورد تا از آن به عنوان متن حقوقی در نظام شاهنشاهی هخامنشی استفاده شود. مطابق فرضیه دوم، تورات نوشته شد تا با استفاده از آن مشخص شود چه کسانی به جامعه پساتبعیدی تعلق دارند و نیز ساختار قدرت و مناصب گروه‌های مختلف مثل روحانیون تعیین گردد. ابراهیم بن عبدالله حوثی
ابراهیم بن عبدالله حوثی، همچنین با نسبت‌های "حمزی، حسینی و یمنی" (۱۷۷۳–۱۸۰۸) تاریخ‌نگار یمنی بود. اصالتاً از روستای حوث، میان صنعا و صعده بود و خود در صنعا زاده شد. "نفحات العنبر" در سه جلد در زندگی‌نامه فضلای یمن در سدهٔ دوازهم هجری، "قرة النواظر بترجمة شیح الإسلام عبدالقادر" از آثار اوست. ابراهیم بن مصطفی حلبی
ابراهیم بن مصطفی بن ابراهیم حلبی (؟ - ۱۷۷۶م) فقیه حنفی و ادیب سوری در سدهٔ هجدهم میلادی/دوازدهم هجری بود که آثاری در علم عروض و قافیه نگاشت. در حلب زاده شد و همان‌جا و در قاهره دانش آموخت. به استانبول سفر کرد و آنجا درگذشت. "تحفة الأخبار، شرح جواهر الکلام، نظم السیرة در ۶۳ بیت، رساله‌ای در عروض، الحلة الضافیة فی علمی العروض و القافیة، اللمعة" از آثار اوست. عثمان مختاری
حکیم ابوعمر بهاءالدین عثمان بن عمر مختاری غزنوی شاعر و حماسه‌سرای برجسته دوره پایانی سده پنجم و دوره آغازین سده ششم هجری قمری بود. از زندگانی او دانسته‌های اندکی در دست است. تاریخ زاده شدن او را میان سال‌های ۴۵۷–۶۹ و درگذشت او را میان سال‌های ۵۱۲–۵۴۸ نوشته‌اند. مختاری در سرودن غزل و قصیده و رباعی و قطعه و ترکیبات و مثنوی استاد بوده‌است؛ ولی بیشتر به قصیده‌سرایی و مثنوی‌گویی گرایش داشته و قصاید و مثنویات او بر دیگر آثاری که از خود بر جای نهاده برتری دارد. مختاری چندین تن از شاهان و فرمان‌روایان دوران زندگی خویش را نیز مدح گفته است. از میان آن‌ها می‌توان به علاءالدوله مسعود بن ابراهیم غزنوی نام برد که مختاری شهریارنامه را به نام او کرده‌است. ابراهیم
بر اساس روایت کتاب مقدس، تخمین زده می‌شود که ابراهیم حدود ۴۰۰۰ سال پیش متولد شده‌است و در سرزمین‌های محدوده عراق، شام، مصر و عربستان کنونی زیسته‌است. طبق مطالعات تاریخی در آن زمان در منطقه بین‌النهرین فرمانروایانی از سومر و اکد حکومت می‌کردند. در کرانه شرقی مدیترانه، دریانوردان کنعانی سکونت داشتند. در آناتولی، هیتی‌ها حکومتی تشکیل داده بودند و آمنمهات یکم مؤسس دودمان دوازدهم مصر بر آنجا حاکم بودند. قبایل چادرنشین سامی آموری به سمت مناطق عراق و شام یورش آوردند که منجر به فروپاشی تمدن سومر و اکد شد. آنها دولت‌هایی را از کوه‌های زاگرس تا مدیترانه تشکیل دادند. در زمانی مابین ۲۰۰۴ تا ۱۹۶۰ پیش از میلاد، شاه عیلام، کین دتو، بر سلسله سوم اور تاخت و ایبی-سین آخرین پادشاه آن را اسیر کرد و به این حکومت پایان بخشید و آن سرزمین را اشغال نظامی کرد. بر طبق این روایت، شاید تولد ابراهیم بین ۲۳۰۰ تا ۱۹۶۰ پیش از میلاد در دوره سلسله سوم اور بوده باشد، اما انطباق شهر ولادت وی با مکان اور کلده قطعی نیست. اور کلدیس یا اور کلده شهری است که در کتاب مقدس عبری به عنوان زادگاه ابراهیم ذکر شده‌است. در سال ۱۸۶۲ هنری راولینسون اور کلدیس را به همراه اور در نزدیکی ناصریه در جنوب پادشاهی عراق شناسایی کرد. در سال ۱۹۲۷، لئونارد ووللی این سایت را حفاری کرد و آن را به عنوان یک سایت باستان‌شناسی سومری که در آن قرن هجدهم قبل از میلاد در کلدین قرار دارد، شناسایی کرد. آثار الوزراء
حاجی بن نظام عقیلی از نویسندگان و دبیران دربار تیموریان در سده نهم هجری. وی این کتاب را میان سال‌های ۸۷۵ و ۸۹۲ ه. ق به نام و برای خواجه قوام الدین نظام الملک خوافی نوشته‌است. ستایش‌های نویسنده از امام اول شیعیان علی بن ابیطالب و فرزندان وی احتمالا دلیلی بر شیعه بودن وی است. ابوالحسن بیهقی
اثر مهم او تاریخ بیهق حاوی اطلاعات ارزشمندی در مورد خراسان در عهد غزنوی و سلجوقی است که در زمان سلطان سنجر سلجوقی نوشته است. ابواسحاق انصاری تلمسانی
ابراهیم انصاری تلمسانی شهرت‌یافته با کُنیه‌اش "ابواسحاق" (۱۲۱۲–۱۳۰۰م) فقیه و ادیب عربی اندلسی در سدهٔ هفتم هجری/سیزدهم میلادی بود. به منظومهٔ شعری‌اش با عنوان "الفرائض" شهرت یافت که "تلمسانیة" نیز نامیده می‌شود. "مقالة فی علم العروض الدوبیتی" (گفتاری در عروض دوبیتی) نیز از آثار اوست. بیخه احشام
به قبل از اسلام به دوره ساسانی(این سرزمین ابتدا مکانی گبرنشین بوده‌است با آثاری که در این ابراهیم صولی
ابواسحاق، ابراهیم بن عباس صولی (۷۹۲–۸۵۷م) شاعر، کاتب و مقام‌دار عباسی ایرانی‌اصل بود. پدربزرگش محمد، از رجال دولت عباسی و داعیان آن بود. ابراهیم خود در بغداد بزرگ شد و نزد عباسیان جایگاهی والا داشت. او کاتب معتصم، واثق و متوکل بود. در دیوان‌های گوناگون دولتی خدمت گزارد. "دیوان رسائل"، "دیوان شعر"، "کتاب الدولة"، "کتاب العطر" و "کتاب الطبیخ "از آثار برجای مانده اوست. ابراهیم بیهقی
ابراهیم بیهقی (قرن ۳ یا ۴ ق / قرن ۹ یا ۱۰ م) ادیب ایرانی بود. تنها اثر بر جای مانده از او "المحاسن و المَساوی" به زبان عربی است که اولین نمونه در نوع ادبی «زشت و زیبا» یا «شایست و نشایست» به شمار می‌رود. از شرح زندگانی او سخنی به میان نرفته ولی از روی نام او حدس می‌زنند که اهل بیهق بوده باشد. زمان زندگی‌اش را از روی قرائنی در کتابش به دست آورده‌اند و با توجه محتوای کتابش حدس می‌زنند شیعه زیدی بوده باشد. از کتاب او تنها یک نسخهٔ خطی باقی مانده اما همان کتاب در زمان خود بسیار تأثیرگذار بوده به نحوی که آثارش در "المحاسن و الاضداد" منسوب به جاحظ آشکار است. خانه حاجی ابراهیم
خانه حاجی ابراهیم مربوط به دوره ایلخانی است و در شهرستان اردکان، بخش عقدا، دهستان هفتادر، روستای هفتادر، محله حاج آقا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۶۶۰۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. کتاب جودیت
افسانه جودیت، یکی از بن مایه‌های ادبیات و هنر در دوره‌های گوناگون تاریخ هنر به حساب می‌رود که آثار نقاشی بزرگی بر اساس آن، خلق شده‌است. بنابر نظر تاریخ شناسان، نویسنده کتاب یهودیه، در دوران سلوکیان می‌زیسته‌ است و برخی حوادث تاریخی را با افزودن شاخ و برگ‌هایی به آن به عنوان یک روایت دینی-تاریخی نقل کرده‌است. برخی مفسرین، منظور نویسنده را از پادشاه آشور، اردشیر سوم (اخش) و ماجرای لشکر کشی او به مصر می‌دانند. در این لشکرکشی فرمانده سپاهیان اردشیر به نام هولوفرن به هنگام عبور از فلسطین، به شکنجه و آزار یهودیان پرداخت. نگارندۀ این کتاب دغدغۀ بیان تاریخ را ندارد، بلکه در غالب یک روایت که ممکن است بخش هایی از آن بر وقایع تاریخی متکی باشد، پیام اخلاقی و دینی را برای خواننده بیان نماید. در این روایت، یک هستۀ تاریخی بسط یافته است و جزئیات به هستۀ تاریخی افزوده شده، جهت بارز کردن پیغام دینی آن. یکی از ناهمخوانی های تاریخی این اثر، با این واقعیت تاریخی است که در این کتاب، نبوکدنضر پادشاه آشور معرفی شده در حالی که وی پادشاه بابل و دشمن آشور بوده‌ است. این طور به نظر می رسد که با توجه به اینکه نام نبوکدنصر، در همان ابتدای کتاب آورده شده، در حالی که با واقعیت تاریخی تطابق ندارد. این نا همخوانی های تاریخی، در سطحی است که حتی خوانندگان این اثر، هم هم عصر با نگارندۀ این اثر می زیسته اند، متوجه این اشتباهات می شده اند. این واقعیت نشان دهندۀ این است که نگارنده احتمالاً به دلایلی سعی در در هم آمیختن مبالغه آمیز وقایع با همدیگر را دارد، تا پیام خورد را به صورت رُمان طنزگونه بتواند به مخاطب برساند، بدون آن که خطری را متوجه خود و دیگران سازد. ابراهیم بن معقل نسفی
ابراهیم بن مَعقِل بن حَجّاج نسفی با کُنیهٔ "ابواسحاق" (؟ - ۹۰۸م) محدث، قاضی و نویسنده خوارزمی در سدهٔ سوم هجری/نهم میلادی بود که عالِم بزرگ نسف و قاضی آن سامان شمرده می‌شود. "مسند کبیر" در حدیث و "تفسیر" از آثار اوست. شاهزاده ابراهیم (دستجرد)
شاهزاده ابراهیم دستجرد مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در دستجرد، درون باغات واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۶۹۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. غزنویان
در سال ۴۴۸، سلطان ابراهیم پسر مسعود پسر محمود پسر سبکتگین غزنوی، خوشنویس بزرگ که قرآن را با قلم خود نوشت، برای مدت ۴۰ سال به سلطنت رسید. ابراهیم با توافق صلح با سلجوقیان و احیای روابط فرهنگی و سیاسی، امپراتوری ضعیف شده غزنوی را را مجدداً بنیان نهاد. دوران ابراهیم و جانشینان وی امپراتوری غزنوی از یک دوره آرامش و صلح پایدار برخوردار بود. غزنویان که خراسان را از دست داده بودند، به‌طور فزاینده ای با ثروت حاصل از حملات به شمال هند، جایی که با مقاومت شدید حاکمان هند مانند پارامارا از مالوا و گاهادوالا از قنوج روبرو می‌شدند، به حیات شان ادامه دادند. وی تا سال ۴۸۸ حکومت کرد. ابراهیم بن موسی کرکی
ابراهیم بن موسی کَرَکی لقب‌گرفته به "برهان‌الدین" (۱۳۷۴ – ۱۴۴۹) (نسب: ابراهیم بن موسی بن بلال بن عمران) زبان‌شناس، فقیه و قرائت‌شناس شامی بود. در کرک الشوبک، معان به دنیا آمد. مدتی در قدس و الخلیل اقامت داشت، به مصر رفت و از علمای آن فراگرفت. در سال ۸۰۸ق ساکن قاهره شد. قضاوت محله الکبری را برعهده گرفت. ابراهیم حکری
ابراهیم بن عبدالله حُکری (؟ -۱۳۷۸م) زبان‌شناس حجازی در سدهٔ هشتم هجری بود. از اهالی حُکره، طائف بود و ساکن مصر نیز شد. قضاوت مدینه را برعهده گرفت. "شرح الألفیه" از ابن مالک در نحو، از آثار اوست. مینیاتور (تذهیب)
اما در دوران سلطنت برادر شاه اسماعیل، محمد خدابنده، کارگاه‌های مصورسازی مجدداً از رونق افتاد این امر از طرفی سبب پراکنده شدن و مهاجرت مجدد هنرمندان از قزوین و از سوی دیگر موجب گرایش سایر هنرمندان به آثار کم هزینه و ساده گردید. بعد از خدابنده عباس میرزای هفده ساله به سلطنت رسید. وی چهل و دو سال حکومت کرد. او به معماری و شهرسازی و نقاشی اهمیت زیادی می‌داد و هنرمندان را حمایت می‌کرد. از جمله کارهای مهم او منصوب نمودن صادقی بیگ افشار، شاعر و نقاش مجرب به سمت مدیر کتابخانهٔ سلطنتی بود. آثار مهم آن دوران شاهنامه قوام، شاهنامه قاسمی و کتاب احسن الکبار می‌باشد. امپراتوری تیموری
تاریخ کتاب آرایی هرات در فاصلهٔ بین مرگ شاهرخ در سال ۸۵۱ هجری قمری (۱۴۴۷م) و جلوس حسین بایقرا که دوره‌ای پر از نابسامانی و شوریدگی سیاسی بود، در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. چند نسخه را با اطمینان می‌توان به این دوره نسبت داد و هنگامی که جهان‌شاه قراقویونلو در سال ۸۶۲ هجری قمری هرات را متصرف شد، چند تن از نقاشان به غرب ایران مهاجرت کردند و نسخه‌های خطی به این سمت منتقل شد؛ ولی در زمان هنرپروری حسین بایقرا هرات بار دیگر کانون ادبیات و کتاب آرایی در ایران شد. حسین بایقرا از کشمکش حاکمان ترکمان در غرب و شاهزادگان تیموری در شرق استفاده کرد و در خوارزم پناه گرفت و از آن‌جا هرات را تصرف کرد و به مدت سی و شش سال به فعالیت‌های درخشان هنری ادامه داد. این دربار بسیاری از هنرمندان و ادبای زبده را همچون عبدالرحمان جامی و شاعر و سیاستمدار برجسته میرعلیشیر نوایی به خود جذب کرد. قدیمی‌ترین نسخه‌ای که سلطان حسین بایقرا سفارش تهیه‌اش را صادر کرد، نسخهٔ ظفرنامه به خط شیرعلی در۸۷۱–۸۷۲/ ۱۴۶۷–۱۴۶۸ بود. تاریخ نخست اتمام آن نشان می‌دهد که حسین بایقرا پیش از تصرف هرات خود را با جدش تیمور که موضوع اصلی نسخهٔ مصور ظفرنامه است، مقایسه می‌کرده‌است. نگاره‌های این نسخه را اغلب به بهزاد پرآوازه‌ترین نگارگر دست‌نوشته‌ها در ایران نسبت داده‌اند ولی از آن‌جایی که نگاره‌ها دارای امضا نیستند، این انتساب با مقایسه آثار دیگر بهزاد صورت گرفته‌است. بهزاد سی سال پیش از نگارگری ظفرنامه به هرات آمده بود و در نزد امیر علیشیر نوایی مصاحب حسین بایقرا و سپس در نزد خود سلطان به کار پرداخت. بهزاد پس از مرگ حسین بایقرا چندی را در خدمت حاکم شیبانی هرات گذراند اما سپس به تبریز مهاجرت کرد و در آن‌جا رئیس کتابخانهٔ سلطنتی سلاطین صفوی شد و نظارت بر کتاب‌داران، خطاطان، نقاشان، تذهیب‌کاران، حاشیه‌نگاران، طلاکاران، طلاکوبان و لاجوردشویان را بر عهده گرفت. نگاره‌های بوستان سعدی که بهزاد آن را برای کتابخانهٔ حسین بایقرا تهیه کرد، در مواردی دارای امضای بهزاد هستند. تمامی نگاره‌ها دارای سبکی مشابه و کیفیتی عالی‌اند. رنگ‌های آبی و سبز در نگاره‌ها غلبه دارند و پیکره‌ها سرزنده اغلب طنزآمیزند و در فعالیت‌های روزانه همچون بنایی، خوردن و نوشیدن نمایان شده‌اند که پیش‌تر معمول نبوده‌است. ابراهیم ثقفی
ابراهیم بن محمد ثقفی (؟ -۸۹۶م) تاریخ‌نگار، فقیه شیعه و نویسندهٔ عراقی در سده سوم هجری بود که نخست به مذهب زیدی و سپس به امامی گرایید. از اهالی کوفه بود که به اصفهان منتقل شد و همان‌جا تا پایان عمر ماندگار شد. نزدیک پنجاه اثر نگاشت: "المغازی، الردة، الشوری، مقتل عثمان، صفین، النهروان، الغارات، رسائل علی بن ابی‌طالب و اخباره و حروبه، الجامع الکبیر، الإمامة، مَن قَتَلَ مِن آل محمد، السیَر" وغیره. تاریخ سری سلطان در آبسکون
این اثر در کنار "مرگ یزدگرد" و "دیباچه‌ی نوین شاهنامه" یکی از سه اثر بیضایی است که از شخصیت‌های تاریخی بهره می‌برد هرچند به تاریخ نمی‌پردازد. به گفتهٔ بیضایی «کسی در آبسکون نبوده که تاریخ سلطان محمد خوارزمشاه در انزوا را بنویسد!» به نوشته زوبین زند، این اثر از لحاظ ساختار و پرداخت به "مرگ یزدگرد" شبیه است. تاریخ بیهقی
نامیدنِ تاریخ بیهقی تحت عنوان تاریخ مسعودی از آن جهت است ک امروزه، قسمت‌های بازماندهٔ این کتاب بیش‌تر به دورهٔ پادشاهی مسعود غزنوی مربوط است. دلیل شهرت کتاب به تاریخ ناصری نیز احتمالاً ناشی از دو علت است؛ نخست به اعتبار لقب سبکتگین (پدر محمود غزنوی) که ناصرالدین است و این کتاب تاریخ خاندان و فرزندان و فرزندزادگان وی بوده و دیگر لقب سلطان مسعود که «الناصرلدین‌الله» بوده‌است. ابراهیم احدب
ابراهیم بن علی الاحدب طرابلسی (۱۸۲۴–۱۸۹۱) شاعر و ادیب لبنانی در سدهٔ نوزدهم میلادی/سیزدهم هجری بود. در طرابلس به دنیا آمد. شش سال مشاور امور شرعی حاکم در شهرستان شوف بود (۱۲۶۷–۱۲۷۳ق). هنگامی که درگیری‌های میان مسیحیان و دروزی‌ها در لبنان (سال ۱۲۷۶ق) شدت گرفت، به طرابلس بازگشت. سپس در سال ۱۲۷۷ نایب دادگاه شرعی شد، سپس کاتب اول آن برگزیده شد. همچنین سردبیری روزنامهٔ ثمرات الفنون را برعهده گرفت، عضو مجلس معارف شد. او را سریع حافظه وصف کرده‌اند که قصیده‌ای را می‌توانست در یک جلسه به نظم درآورد. "فرائد اللآل فی مجمع الأمثال"، "کشف الأرب عن سر الأب"، "تأهیل الغریب"، "فرائد الأطواق"، "مقامات فی الأخلاف"، "تسعون مقامه" (به شیوه مقامات حریری)، "کشف المعانی و البیان عن رسائل بدیع الزمان" و مجموعهٔ اشعار از آثار اوست. . بابر
بابر ابراهیم شاه لودی را، در سال ۱۵۲۶، شکست داد و کشت. بابر به مدت چهار سال حکومت کرد و پس از وی پسرش همایون، با وجود یک وقفه کوتاه که سلطنتش توسط سلسله سوری‌ها غضب شده بود، حکومت کرد. در طول حکومت ۳۰ ساله پدر و پسر، خشونت مذهبی در هند ادامه یافت. آثار این خشونت‌ها در ادبیات سیک‌ها در قرن شانزدهم یافت می‌شود. خشونت بابر، پدر همایون، در دهه ۱۵۲۰، توسط گورو ناناک مورد مشاهده قرار گرفته بود که در چهار سرود دربارهٔ آنها اظهار نظر می‌کرد. مورخان معتقدند دوره خشونت مذهبی در اوایل دوره گورکانی منجر به درونگرایی و سپس تبدیل از صلح جویی به ستیزه‌جویی برای دفاع از خود در سیکشیسم شده‌است. ابراهیم حصیری
ابراهیم حصیری از سیاستمداران و درباریان دورهٔ غزنویان است. وی فرزند ابوبکر حصیری است و در عهد سلطان محمود و مسعود غزنوی در حکومت آنان صاحب منصب بوده. وی در زمان محمود غزنوی از مشاوران بود و پس از درگذشتش، جانب سلطان مسعود را برای جانشینی بگرفت و از این روی در میان مشاوران ویژهٔ او جای داشت. ابراهیم پس از رفتن به سفر حج از حکومت کناره گرفت و به گوشه‌نشینی و عبادت روی آورد. زمان درگذشت او مشخص نیست ولی دانسته‌است که در زمان تألیف تاریخ بیهقی هنوز می‌زیسته. خانه ابراهیم خان
خانهٔ ابراهیم خان سالار افخم (درگذشتهٔ ۱۲۶۱ ه‍. خ) حاکم دودانگه مربوط به سدهٔ ۱۳ ه‍.ق است و در روستای ملاده شهرستان مهدیشهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۴۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. ساخته شدن این خانه به سال ۱۲۴۹ ه‍. خ برای سکونت شخصی برمی‌گردد. آثار الوزراء
کتاب در دو بخش است. بخش اول که دارای ۱۲ باب است زندگی وزیران پیش از خلفا، وزیران بنی‌امیه، وزیران بنی‌عباس، وزیران آل سامان، وزیران غزنویان، وزیران آل بویه، وزیران سلجوقیان، وزیران خوارزمشاهیان، وزیران چنگیزخان و اولاد و احفاد او، وزیران آل مظفر و پادشاهان غور، وزیران تیمور گورکانی و فرزندان وی. بخش دوم کتاب پیرامون خواجه قوام‌الدین آصف زمان و دارای چهار باب است. ابوبکر کرجی
دوره حیات وی عصر طلایی تمدن اسلامی است. در قسمت بزرگی از این عهد دولت سامانی با احیاء رسوم قدیم بر فرارود و خراسان و سیستان و ری و گرگان فرمانروایی داشت و آل بویه و آل زیار و پادشاهان محلی دیگر هم در همین عهد تمام ایران را از قبضهٔ طاعت خلفا بیرون آوردند و در پایان این دوره یعنی از اواخر قرن چهارم و نیمهٔ اول قرن پنجم اگرچه جای دولت سامانی و برخی از امارت‌های ایرانی دیگر را حکومت غزنوی گرفته و قسمتی از ایران هم بدست امرای آل افراسیاب افتاده بود لیکن چون غزنویان سنت سامانیان را تعقیب می‌کردند و آل‌افراسیاب نیز در تشکیلات عهد سامانی تغییرات عمده‌ای ندادند نمی‌توان نتایجی که با تمدن ایرانی آن عهد مغایرت داشته باشد از تسلط آنان گرفت و به خصوص دولت غزنوی را نمی‌توان در ردیف دولت‌های ترک درآورد. نگارگری ایرانی
اواخر سده هشتم تیمور گورکانی به ایران حمله کرد و جانشینش شاهرخ، مرکز حکومتش را شهر هرات برگزید. در کارگاه درباری شاهرخ، بایسنقرمیرزا دستاوردهای گذشته نگارگران شیراز، تبریز و حتی نقاشی چینی باهم ترکیب شد و مکتب هرات را به وجود آورد. سبک نگارگری در دوره بایسنقر میرزا به سبکی رسمی و ثابت تبدیل شد که نمونه کامل آن را می‌توان در شاهنامه بایسنقری مشاهده کرد. هنرمندانی مثل جعفر تبریزی، قوام الدین، میرخلیل و خواجه غیاث الدین در دوره بایسنقر میرزا بودند. هرات بعد از مرگ شاهرخ تا دوره پادشاهی حسین بایقرا داری اغتشاشات زیادی بود اما با این حال آثاری مستقل از هنرمندان در این دوره به دست آمده‌است که می‌توان به آثاری از مولانا ولی الله و منصور اشاره داشت.با بروی تخت نشستن سلطان حسین بایقرا و یکی از وزیران او به نام میر علیشیر نوایی، ایران یکی از باشکوه‌ترین دوره‌های خود را در هنر تجربه کرد. انواع هنرها رونقی تازه گرفتند و هنرمندان ارج نهاده شدند. میرعلیشیر نوایی با حمایت سلطان حسین، محفلی از فرهیختگان را تشکیل داد که بدون درنظر گرفتن جایگاه اجتماعی، گرد هم می‌آمدند و ایده‌ها و آثارشان را با هم به اشتراک می‌گذاشتند. از افراد این محفل می‌توان به واعظ کاشفی، کمال‌الدین بهزاد و سلطانعلی مشهدی اشاره کرد. در این دوره در کنار استادان قدیمی که سبک باینسقری را ادامه می‌دادند، هنرمندان نخبه و جوان تربیت شدند که تجربه‌های جدیدی را وارد نگارگری ایرانی می‌کردند. برای نمونه حاجی محمد هروی معروف به محمد سیاه قلم آثاری همراه با طنز و گروتسکی ایرانی ایجاد می‌کرد و یا کمال الدین بهزاد که در تصاویرش نگاهی معطوف به انسان داشت و زندگی روزمره مردم را وارد آثار نگارگری درباری کرد. ابراهیم بیوک‌زاده
ابراهیم بن محمد قیصری شهرت‌یافته به گُزی بیوک‌زاده(یا به عربی: ابن الأعین) (؟ - ۱۸۳۷م) فقیه ترک عثمانی از علمای قیصریه بود. ۲۱ رسالهٔ چاپ‌شده از آثار عربی و ترکی او گردآمده است؛ "البسلمه، تفسیر جزء نبأ، تحقیق علم الواجب لله تعالی، مقدمة الشروع فی العلم، التصلیة فی أوائل الکتب، الحمد له". "القواعد الکلیه" از مجموعات اوست که خیرالدین زرکلی ذکر کرده که چاپ نشده است. تاریخ بیهق
تاریخ بیهق کتابی تاریخی به فارسی، نوشته ظهیرالدین ابوالحسن علی بن ابی القاسم الزیدبیهقی نامدار به ابن فُندُق، مشتمل بر تاریخ و جغرافیا و اَحوال عالمان و خاندانهای مشهور ناحیهٔ بیهق است. نسخهٔ اصلی و کامل کتاب در دست نیست. از جنبه‌های مهم این کتاب استفادهٔ بیهقی از منابعی‌است که بیشتر آن‌ها هم‌اکنون در دست نیست. تمقاچ خان ابراهیم
طمغاچ خان ابراهیم، یا بوری تگین، همچنین معروف به ابراهیم بن نصر حاکم قراخانی در ماوراءالنهر از سال ۱۰۳۸ تا ۱۰۶۸ میلادی بود. اسحاق
هر چند داستان خود را در اوایل یا اواسط هزاره دوم قبل از میلاد می‌نماید، اما اشاره به روبرویی با فلیسطی‌ها، ازدواج با آرامی‌ها و تأسیس شهر بئرشبع نشان می‌دهد که این روایات مربوط به اواخر هزاره دوم قبل از میلاد یا حتی بعد از آن هستند. برخی اتفاقات مربوط به ابراهیم، اسحاق و یعقوب به‌طور کلی اعمال افراد و وقایع دوره پادشاهی را بازتاب می‌دهند. از آرامیان تا قبل از ۱۱۰۰ پیش از میلاد در کتیبه‌های بین‌النهرینی به‌طور رایج و مرسوم نام برده نشده‌است. فلیسطی‌ها نیز تا قبل از ۱۲۰۰ قبل از میلاد وارد کنعان نشدند. این تواریخ حتی از دوره موسی (با استناد به کتاب مقدس) نیز متاخرتر است. روایت کتاب از رابطه خونی میان بنی اسرائیل و آرامیان از دیدگاه مورخان جعلی و حاصل سنت روایی متاخر است. آرامیان حضوری حاشیه‌ای در داستان ندارند، بلکه همسران اسحاق و یعقوب آرامی‌تبارند و در نتیجه، قبایل اسرائیل از سمت مادر آرامی محسوب می‌شوند. مشخص نیست چرا و چگونه در زمانی که اسرائیل با آرامیان تخاصم و درگیری داشته، چنین امری وارد داستان شده‌است. بابه-اخه-ایدین
بابه-احه-ایدین یا بائو-احه-ایدین (Bāba-aḫa-iddina، Bau-aḫa-iddina)، از پادشاهان سلاله نهم بابل باستان که بعد از مردوک-بلاسو-ایقبی به حکومت رسید. دوره حکمرانی وی دقیقاً مشخص نیست، برخی‌ها از حدود ۸۱۳ تا حدود ۸۱۱ پیش از میلاد را پیشنهاد می‌کنند و برخی دیگر هم حوالی سال ۸۱۲ پیش از میلاد را مطرح می‌کنند و با استدلال می‌گویند که وی کمتر از یک سال حکومت کرده‌است، در هر صورت دوره حکمرانی او کوتاه بوده‌است. منبع‌شناسی تاریخ ماد و هخامنشی
کتاب نحمیا، حاکم یهودیه در ۲۰ مین تا ۳۲ مین سال سلطنت اردشیر (احتمالاً اردشیر اول، یعنی ۴۳۲–۴۴۴ پ م) حاوی مندرجاتی شبیه به کتاب عزراست و در ارتباط با تاریخ یهود مخصوصاً در بازگشت به معبد اورشلیم است. کتاب نحمیا در واقع بخشی از کتاب عزرا بود که در عصر مسیحیت از آن تفکیک شد و در روایت لاتینی آن، به عزرای دوم موسوم شد. نویسندهٔ این کتاب کاهنی ناشناس است که معمولاً «وقایع‌نگار» نامیده شده و خاطرات نحمیا را در سدهٔ چهارم پیش از میلاد تألیف کرده‌است. اصل این متن، گزارشی بوده که نحمیا برای اردشیر اول هخامنشی به زبان آرامی، یعنی زبان رسمی و اداری امپراتوری هخامنشی، تهیه و تدوین نموده‌است. کتاب‌های عزرا و نحمیا در قدیم یک کتاب بوده و پس از ترجمه به لاتین به دو بخش عزرا و نحمیا تقسیم شد. بعدها کتاب‌های عزرای سوم و چهارم نیز نوشته شد، اما مورد پذیرش تورات مسیحی و عبری قرار نگرفت. عزرای سوم که متنی تاریخی است بر اساس کتاب عزرای اول و دوم نگاشته شد و عزرای چهارم نیز که جنبه تاریخی دارد، در هفت بخش به ویرانی معبد اورشلیم توسط نیتوس، امپراتور روم، پرداخته‌است. احسان اشراقی
- کتاب بیهقی تصویرگر زمان( گزیده تاریخ بیهقی)، انتشارات سخن، سال ۱۳۸۱ ترجمه و ویرایش کتاب Art et Societe Dans Le Monde Iranian( هنر و جامعه در جهان ایرانی)، ترجمه از متن فرانسه با همکاری پروفسور شهریار عدل، از انتشارات توس،سال ۱۳۷۷ منبع‌شناسی تاریخ صفوی
این کتاب تألیف ابوالمفاخر بن فضل‌الله حسینی سوانح نگار تفرشی، تاریخ تحولات ایران در سال‌های ۱۰۳۸ تا ۱۰۵۲ق، مصادف با پادشاهی شاه صفی می‌باشد که به زبان فارسی و در قرن یازده قمری نوشته شده‌است. این اثر به همراه "مبادی تاریخ زمان نواب رضوان مکان (تاریخ تحولات ایران در سال‌های ۱۴۰۱–۸۳۰۱ق)"، تألیف محمدحسن حسینی تفرشی با تصحیح و مقدمه و تعلیقات محسن بهرام نژاد توسط نشر میراث مکتوب منتشر شده‌است. کتاب ابوالمفاخر، بدون شک در باب بررسی تاریخ عصر شاه صفی بسیار حائز اهمیت است، به ویژه اینکه نویسنده معاصر با دوره شاه صفی بوده و در واقع تاریخ عصر خویش را گزارش کرده‌است؛ بنابراین هم از نظر انتخاب موضوعات و رخدادهای تاریخی و هم از نظر چینش آن‌ها، برای ارائه تصویری از تاریخ دوران شاه صفی از اهمیت خاصی برخوردار است. احمد بن ابراهیم نیشابوری
احمد بن ابراهیم نیشابوری دانشمند و نویسندهٔ مهم اسماعیلی مذهب اهل نیشابور در سدهٔ پنجم هجری (یازدهم میلادی) بود. وی در دوران خلافت حاکم بأمرالله از مشهورترین دانشمندان به شمار می‌رفت. او همچنین با "العزیز بالله ابومنصور نزار" خلیفهٔ فاطمی در قاهره مراوداتی داشته است. اطلاعات اندکی دربارهٔ زندگی شخصی وی در دست است. از آثار نیشابوری نسخ خطی بسیاری موجود است. نیشابوری از طرف دولت خلافت فاطمی مصر مأمور تبلیغ اسماعیلیه در نیشابور و خراسان بوده که بدین سبب به الداعی احمد بن ابراهیم نیشابوری مشهور شد. ابن معتمد دمشقی
ابراهیم بن محمّد بن ابراهیم قرشی لقب‌گرفته به "برهان‌الدین" و شهرت‌یافته به ابن معتمد دمشقی (۱۴۴۰–۱۴۹۷م) تاریخ‌نگار و فقیه شافعی شامی در سدهٔ نهم هجری/پانزدهم میلادی بود. از اهالی دمشق بود، در سال ۸۸۲ق حج گزارد و مدتی مجاور مکه شد. "مفاکهة الخلاف" و "ذیل علی طبقات الشافعیه" از آثار اوست. ابراهیم خجندی
ابومحمد، ابراهیم بن احمد خُجَندی ملّقب به "برهان‌الدین" (۱۳۷۷–۱۴۴۷ق) ادیب، نویسنده و شاعر حجازی خراسانی‌اصل در نیمهٔ اول سده نهم هجری بود. «شرح الأربعین النوویة» از آثار اوست. ای خرم از فروغ رخت لاله‌زار عمر
سه قطعهٔ خوشنویسی اثر شیخ محمد متعلق به سدهٔ ۹ و ۱۰ ه‍.ق در یکی از مرقع‌های یعقوب‌بیک آق‌قویونلو به شماره‌های ۲۱۵۳ و به‌سال ۸۸۳–۸۹۶ ه‍.ق/۱۴۷۸–۱۴۹۰ م موجود است. این مرقع در کتابخانهٔ توپکاپی‌سرای استانبول نگهداری می‌شود. در این قطعه‌ها بیت‌هایی از غزل «بیا که رایت منصور پادشاه رسید / نوید فتح و بشارت به مهر و ماه رسید» وجود دارد. در ۱۰ قطعه در مرقع H۲۱۰۶ نیز از جمله بیت‌هایی از غزل «ای خرم از فروغ رخت لاله زار عمر / بازآ که ریخت بی گل رویت بهار عمر» دیده می‌شود و مجموعاً ۱۳ قطعه از او وجود دارد. ابوالفضل بیهقی
به گفتهٔ ابن فندق، بیهقی در دوران سلطنت فرخزاد غزنوی (۴۴۴ تا ۴۵۱ هجری قمری) دبیر دیوان رسائل بوده و در پایان سلطنت فرخزاد، بیهقی هم از خدمت دربار بازنشسته شده و برای نوشتن کتاب تاریخ خود در شهر غزنه سکنی گزیده است. اما از اشارات خود بیهقی در کتاب، به نظر نمی‌رسد که او در دربار فرخزاد کار کرده باشد. در واقع، او به روشنی می‌گوید که طی آن سال‌ها مشغول کار روی کتاب تاریخ خود بوده است. به گفتهٔ صدرالدین حسینی در کتاب اخبار الدوله السلجوقیه، بیهقی متن معاهدهٔ صلح ("کتاب الصلح)" بین چغری بیک سلجوقی و غزنویان را در اواخر سلطنت فرخزاد غزنوی تهیه کرده، بنابراین ممکن است که بیهقی پس از برکناری و حبس در دوران سلطنت عبدالرشید غزنوی، دوباره دعوت به کار شده باشد. به هر حال، متن تاریخ بیهقی به‌روشنی نشان می‌دهد که او در سنین پیری تا زمان مرگش در ۴۷۰ قمری (۱۰۷۷ میلادی)، خود را کاملا وقف نوشتن کرده بوده است. هنر میان‌رودان
امپراتوری اکدی بین 2154 تا 2271 پ.م نه تنها بر سرزمین میان رودان، بلکه در سایر مناطق قلمروی شام نیز کنترل داشت. اکدی‌ها از نژاد سومری نبودند و به زبان سامی صحبت می‌کردند اما در اوایل حکومت خود، نشانه‌هایی از هنر سومری در آثارشان دیده می‌شود. هنر اکد تأکید زیادی بر امپراتوری و پادشاه داشت و در آثاری مثل مهره‌ها رویکرد رئالیستی به آرامی در حال افزایش است. از معروف‌ترین آثار این دوره می‌توان به لوح پیروزی نارام سین بر قوم لولوبی ها اشاره کرد. در این لوح نارام سین در بالای کوه در حال کشتن پادشاه لولوبی‌ها است و در حالتی آرمانی و نوعی الوهیت قرار دارد. شاخ روی سر و دو خورشید بالای سر او نشانی از این ادعاست. اندازه این لوح شش فوت و هفت اینچ است و جنس آن از ماسه سنگ صورتی است.  هنر بابلی یکی از درخشان‌ترین هنرهای تمدن کهن است. پس از سومر جدید، بابلی‌ها به قدرت رسیدند. حمورابی مهم‌ترین پادشاه بابلی بود و وضع قوانین توسط او به اولین قوانین مدون و نگاشته شده بشری موسوم است. لوح حمورابی (۱۷۰۰ ق. م) و کتیبه و نقش برجستهٔ سنگی با پیکره شماش (قرن ۹ ق. م) از آثار هنری برجسته این دوره‌اند. در لوح حمورابی در قسمت بالا حمورابی از خدای خورشید فرمان می‌گیرد. البته هنر بابلی همانند تمدن بابل دو دوره دارد. در دوره دوم دروازه ایشتار ساخته شد که برجسته‌ترین اثر هنری بابل نوین است. سعدی
سعدی در زمان حکومت اتابکان فارس (یا سَلغُریان) می‌زیست. این سلسله از سال ۵۴۳ هجری شروع شد و نزدیک به صد و پنجاه سال بعد، یعنی در سال ۶۸۵ هجری، به پایان رسید. ششمین و مشهورترین اتابک این سلسله ابوبکر بن سعد بن زنگی بود که در سال ۶۲۳ هجری به فرمان‌دهی رسید و ۳۵ سال حکومت کرد. پدر وی، سعد بن زنگی تبعیت علاءالدین محمد خوارزمشاه را پذیرفته بود؛ با از بین رفتن خوارزمشاهیان سرزمین پارس به سبب تدبیر ابوبکر بن سعد از تجاوز مغول در امان ماند؛ وی با پذیرفتن اطاعت خان مغول، اجازهٔ سلطنت در فارس ("یرلیغ") را از جانب اوگتای خان، امپراتور مغول دریافت کرد. سپس هولاکو خان، سرسلسلهٔ ایلخانان نیز حکومت وی بر فارس را پذیرفت. او در سال ۶۵۶ هجری، عده‌ای از سپاه خود را برای کمک به هلاکوخان در تسخیر بغداد گسیل کرد. حملهٔ هلاکو به "بغداد" منجر به انقراض حکومت عباسیان و کشته شدن مستعصم، آخرین خلیفهٔ عباسی شد. اما ابوبکر بن سعد، در سال ۶۵۸ هجری در شیراز درگذشت و پسرش سعد بن ابوبکر نیز در راه بازگشت از اردوی ایلخان در منطقهٔ تفرش درگذشت. هلاکو در سال ۶۶۷، امیر انکیانو را به سمت فرماندار مغول در فارس منصوب کرد. خانه ابراهیم بیک مسینائی
خانه ابراهیم بیک مسینائی مربوط به دوره افشار - دوره قاجار است و در شهرستان درمیان، روستای درمیان، کوچه بخشداری قدیم، جنب مسجد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۲۰۸۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. امیرک بیهقی
ابوالحسن احمد بن محمد عنبری معروف به امیرک بیهقی (درگذشت شوال ۴۴۸ / دسامبر ۱۰۵۶) دیوانسالار غزنوی بود. او از خاندان عنبریان بیهق بود. نیایش ابوزکریا عنبری بود و خواجه ابونصر دبیر، برادر امیرک، صاحب برید ری بود و خواجه ابوالقاسم دبیر، برادر دیگرش، نایب‌رئیس دیوان رسائل. در ابتدا در دیوان رسائل دربار سلطان محمود به دبیری مشغول بود. پس از عزل احمد میمندی، صاحب برید بلخ شد. پس از مدتی که احمد میمندی دوباره وزیر شد، سلطان مسعود امیرک را برکنار کرد ولی به او وعده داد که منصبی بالاتر به او خواهد داد چون خیانتی از او ندیده‌است. در ۴۳۲ ق که سلجوقیان به بلخ حمله کردند، امیرک در دژ ترمذ به مقابله برخاست و در "تاریخ بیهق" ابن فندق آمده که ۱۵ سال مقاومت کرد، هرچند کلیفورد ادموند باسورث این مدت را مبالغه‌آمیز می‌داند و مدت مقاومت او را حداکثر ۵ سال می‌داند. امیرک چون دید خراسانیان از پیروزی غزنویان بر سلجوقیان ناامید شده‌اند مقاومت را بی‌فایده دید و دژ را تسلیم کرد. چغری بیک (پدر آلپ ارسلان) از امیرک خواست وزیرش باشد، ولی او نپذیرفت. املاکش در بیهق را به ابن شاذان، وزیر چغری بیک، تسلیم کرد و خود به غزنی رفت و ریاست دیوان رسائل یا دبیری آن را پیشه کرد و در اواخر عمر از کار دیوانی کناره گرفت. پسری به نام محمد داشت و در بیهق یک مدرسه ساخت. ابن ولی مقدسی
ابراهیم بن ولی بن نصر مَقدَسی غِزی لقب‌گرفته به برهان‌الدین، همچنین شهرت‌یافته به برهان‌الدین مقدسی (؟ - زنده تا ۱۵۵۳م) فقیه حنفی، ادیب و نویسندهٔ فلسطینی در سدهٔ دهم هجری//شانزدهم میلادی بود که شعر نیز سرود. در سال ۱۹۴۶ پس از بازدید از بغداد، به حلب رسید. رساله‌ای دربارهٔ اسب‌شناسی نگاشت و آن را "تحفة العُبید فیما ورد فی الخیل والرمایة والصید" نام نهاد، این اثر را به یکی از وزیران عثمانی تقدیم نمود، سپس در سال ۹۵۰م خواست به میهن خود بازگردد، اما راهی گزید که در آن گم گشت و دیگر خبری از او در متون نیامده است. "الدرة البرهانیة" نیز از دیگر آثار اوست. معماری هخامنشیان
نقش رستم نام مجموعه‌ای باستانی شامل آرامگاه چهار تن از پادشاهان هخامنشی است در فاصلهٔ ۶ کیلومتری از تخت جمشید قرار دارد. این مجموعه به نوعی نمادی برای افرادی بوده که به شهر وارد می‌شده یا از آن خارج می‌شدند. نقش رستم یکی از مهم‌ترین و زیباترین آثار باستانی است که در حدود ۵ کیلومتری تخت جمشید، در کوه حاجی‌آباد واقع است. آرامگاه چند تن از پادشاهان هخامنشی از جمله داریوش بزرگ و خشایارشاه، نقش برجسته‌هایی از وقایع مهم دوران ساسانیان از جمله تاجگذاری اردشیر بابکان و پیروزی شاپور اول بر امپراتوران روم، بنایی موسوم به کعبه زرتشت و نقش‌برجسته ویران‌شده‌ای از دوران عیلامیان در نقش رستم قرار دارد. آرامگاه چهار شاه هخامنشی در نقش رستم جای گرفته‌است. هر چهار آرامگاه شکلی صلیبی دارند و در دل کوه با ارتفاع قابل توجهی از سطح زمین قرار دارند. در نقش رستم آثار ۳ دوره باستانی وجود دارد: آثار دوره عیلامی از ۶۰۰ تا ۲۰۰۰ قبل از میلاد. آثار دوره هخامنشی از ۶۰۰ تا ۳۳۰ قبل از میلاد. آثار دوران ساسانی از سال ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی. از دوره عیلامیان نقش برجسته محو شده‌ای در نقش رستم وجود دارد که در دوره ساسانی روی آن نقش دیگری از بهرام دوم ساسانی حک شده. این نقش محو شده از دو الهه تشکیل شده که روی مارهایی نشسته‌اند و لباس‌های چین‌دار به تن دارند. در نقش رستم آرامگاه‌ها و معبد آناهیتا از دوره هخامنشیان به جای مانده‌است. از بین ۴ آرامگاه موجود، فقط آرامگاه داریوش اول کتیبه دارد. در شاخه بالایی آرامگاه، داریوش با لباس پارسی و کمان به دست روی سکویی سه پله ایستاده و در حال انجام مراسم است. تصویر فروهر یا اهورا مزدا در بالای سر و پیشاپیش وی قرار گرفته و داریوش دست خود را به علامت احترام رو به این تصویر گرفته. آرامگاه خشایارشا در سمت راست آرامگاه داریوش اول قرار دارد و بجز فقدان کتیبه و برخی اختلاف‌های جزئی در نقش‌های برجسته، کاملاً مشابه آن آرامگاه است. از بین این ۴ آرامگاه، آرامگاه خشایارشا بهتر از همه حفظ شده‌است. آرامگاه اردشیر اول در سمت چپ آرامگاه داریوش اول قراردارد. آرامگاه داریوش دوم غربی‌ترین آرامگاه هخامنشی نقش رستم است. درِ ورودی آرامگاه‌ها به شکل مربع است. این درها در دوران باستان قفل می‌شدند. برای این کار دو قطعه سنگ بزرگ در پشت آن‌ها قرار می‌گرفت و به این وسیله مهر می‌شد. شکل آرامگاه‌ها نیز مشابه است. تنها تفاوت آرامگاه داریوش کبیر در کتیبه‌های میخی و آرامی آن است. در این کتیبه، داریوش، اهورامزدا را ستایش می‌کند و فتوحات خود را برمی‌شمارد و از اندیشه‌های خود سخن می‌گوید. سرپوش هر یک از تابوت‌ها را قطعه سنگ بزرگی تشکیل می‌دهد. کعبه زرتشت نام بنایی است مکعب مستطیل با معماری خاص در نقش رستم که از زمان حمله اعراب به ایران به اشتباه نام کعبه زرتشت به آن دادند. کعبه زرتشت دارای یک مدخل بالاتر از سطح زمین و بازمانده پلکانی برای دسترسی به تنها ورودی آن است. ابراهیم بن دائود
ابراهیم بن دائود یا ابراهیم بن داوود ستاره‌شناس، تاریخ‌نویس، فیلسوف و دین‌شناس اسپانیایی یهودی بود. ابراهیم در سال ۱۱۱۰ در اسپانیا زاده شد؛ و بر اساس گزارش‌ها در سال ۱۱۸۰ کشته شد. او را گاه به اختصار رباد اول خوانده‌اند. وی ظاهراً در قرطبه به تحصیلات دینی روی آورده‌است و در آن‌جا به زبان عربی و عبری تسلط یافته‌است. وی از مترجمان متون یهودی از عبری به عربی و از عبری به لاتین بود. کتاب سرچشمه حیات نوشته سلیمان بن گبیرول از جمله متونی بود که ابراهیم بن دائود ترجمه نمود. ابن دائود پزشک نیز بود و علاوه بر آن در نگاشتن کتب سنت و هقبالا نیز دست داشت. ابراهیم رقی
ابواسحاق، ابراهیم بن احمد رَقّی همچنین شهرت‌یافته به ابن معالی رَقّی، ملقب به "برهان‌الدین" (۱۲۴۹–۱۳۰۳م) فقیه حنبلی، ادیب، شاعر، محدث و پزشک عراقی در سدهٔ هفتم هجری بود. در رقه زاده شد و دربغداد دانش آموخت. در پزشکی سرآمد بود و نزد برزالی و شمس‌الدین ذهبی حدیث فراگرفت. سپس در دمشق استقرار یافت. نوشته‌هایی از او به‌جای مانده، مانند «أحاسن المحاسن»، «تفسیر القرآن» و «المواعظ». خانه ابراهیم خان
ابراهیم خان حاکم یکی از قسمت‌های بلوک هزارجریب یعنی دودانگه بوده است. حکومت بر چهاردانگه با سردار رفیع یانسری، نجفقلی خان و محسن خان بوده است. ابراهیم
در ادبیات عبری قرون وسطی معمولاً از مطالب مربوط به ابراهیم در میدراش برای خلق آثار ادبی دربارهٔ او استفاده می‌شد. آدولف یلینیک، ربی اتریشی، سه داستان در این سبک را گردآوری کرده که البته در آن‌ها عناصری هم یافت می‌شود که با میدراش متفاوت است. دو مضمون اصلی این داستان‌ها شهید بودن ابراهیم و اولین یکتاپرست بودن اوست. گفته شده نمرود دستور داد تمام نوزادانی که در روز تولد ابراهیم متولد شده را بکشند و به همین دلیل ابراهیم را در غاری گذاشتند؛ جبرئیل از او پرستاری کرد و طی چند روز توانست راه برود و صحبت کند. در سفر یاشر، کتابی عبری از قرون وسطی، نویسنده علاوه بر قصه‌های میدراش و داستان‌های مرسوم، مطالبی را هم خودش اضافه کرده‌است. سفر یتزیرا به ابراهیم منسوب است که عارفان یهودی فکر می‌کردند می‌توانند با استفاده از آن گولم بسازند. در نمایش‌های کرامات قرون وسطی و آثار رنسانسی چون "رموز عهد عتیق" و درام‌های دینی ایتالیایی نیز به ابراهیم پرداخته شده‌است. در دوران مدرن نخستین چندین نمایشنامه با محوریت ابراهیم خلق شد که از جمله آن‌ها "هاجر در بیابان" (۱۷۸۱) از کومته دو ژنلی فرانسوی و "هاجر" (۱۸۴۸) از آیزاک دا کوستای هلندی است. ابراهیم در "شکل‌گیری جهان" از موشه بن مردخای زاکوتو نیز حضور دارد که یکی از اولین نمایشنامه‌ها به زبان عبری است. ابراهیم قیسرانی
ابراهیم بن عبدالرحمن قیسرانی، لقب‌گرفته به "شمس‌الدین" (؟ -۱۳۵۲) نویسنده، شاعر و زندگی‌نامه‌نویس مصری در نیمهٔ اول سدهٔ هشتم هجری بود. او کاتب دیوان ملک عمادالدین اسماعیل، شانزدهمین سلطان مملوکی بود که سیرهٔ او را با عنوان "النور اللائح و الدُّر الصادح فی مولانا الملک الصالح" را نگاشت. او همچنین "الدُّر المصون غی اصطفاء المقر الأشرف السیفی قوصون" را نوشت. آثار او را خیرالدین زرکلی در روزگار خود، نسخه‌های خطی ذکر کرده‌است. یونس
اتفاق نظری بین محققان جریان اصلی کتاب مقدس وجود دارد که مطالب کتاب یونس کاملاً غیر تاریخی است. هر چند گفته می‌شود یونس در قرن هشتم قبل از میلاد زیسته‌است، اما کتاب یونس قرن‌ها بعد در زمان شاهنشاهی هخامنشی نوشته شده‌است. عبریِ مورد استفاده در کتاب یونس تأثیرات شدیدی از زبان آرامی را نشان می‌دهد و رسوم فرهنگی توصیف شده در آن، با عناصر فرهنگی ایرانیان هخامنشی مطابقت دارد. کتاب در توصیف نینوا می‌گوید شهر بزرگی «بود» که نشانه‌ای از نوشته‌شدن آن بعد از نابودی نینوا در ۶۱۲ قبل از میلاد است. بسیاری از محققان اعتقاد دارند کتاب یونس نقیضه یا طنزی است که به صورت آگاهانه به این سبک نوشته شده‌است. اگر این چنین باشد، پس احتمالاً بدان دلیل به تنخ اضافه شده‌است که بررسی‌کنندگان نتوانسته‌اند ماهیت طنزآمیز آن را تشخیص دهند و به اشتباه تصور کرده‌اند این اثری جدی در مورد یک پیامبر است. شاه سرزمین‌ها
کوروش بزرگ پس از فتح بابل در سال ۵۳۹ قبل از میلاد از چندین عنوان سنتی بین‌النهرین استفاده کرد از جمله آنها کوروش و همه شاهان بعدی امپراتوری هخامنشی از عنوان مشابه شاه کشورها (پارسی قدیم: xšāyaθiya dahyūnām) در کتیبه‌های خود استفاده می‌کنند. کاتبان در شهر بابل این عنوان را به šar mātāti ترجمه کردند پادشاهان هخامنشی که صریحاً نوع آکدی زبان را تصدیق می‌کنند (وقتی کاتبان بابلی دربارهٔ آن بحث می‌کنند) شامل کوروش بزرگ ،کمبوجیه دوم و اردشیر یکم است این عنوان همچنین توسط شورشیان در بابل در زمان هخامنشیان استفاده می‌شد که علیه حکومت خشایارشا یکم قیام کرده ادعا کرد که «شاه بابل و سرزمینها» است مجموعه آثار هنرهای اسلامی خلیلی
بخشی از آثار به دست نوشته های قرآنی اختصاص یافته و مربوط به قرون چهارم تا هشتم ه.ق است. در میان 56 نمونه این جلد، آثار پراهمیتی جای گرفته و دست نوشته هایی چون قسمت از یک قرآن، که در قرن ششم ه.ق در عراق با طلا کتابت شده، نسخه ای از معدود دست نوشته های برجای مانده از والنسیای اسپانیا در همان دوره و نیز جدیدترین قرآن مانده از نسخه ای مربوط به هندوستان قرار دارد. از مهم ترین و ارزنده ترین نسخه های این مجموعه بخشی از یک قرآن سی قسمتی است که یاقوت مستعصمی ـ بزرگترین خوشنویس اسلامی در اواخر قرون وسطی ـ کتابت کرده است. قسمتهای دیگری از همین قرآن در کتاب خانه های ترکیه و دوبلین نگه داری می شود، اما امتیاز نمونه ی مجموعه خلیلی در این است که قرآن های والنسیا، هند و یاقوت مستعصمی، ارکان مطالعات نوین ما در فهرست نگاری تشریحی بوده است. دیگر آثار به خوش نویس اهل موصل در قرن هشتم علی بن محمد الحسینی و دست نوشته هایی که در شیراز دوران اینجوها و ال مظفر نگه داری می شد اختصاص یافته است.  این مجموعه به قدری ارزشمند بود که مجله فربز تیتر زد : صاحب ایرانی تبار بزرگترین مجموعه خصوصی هنرهای اسلامی به جمع میلیاردرهای جهان پیوست. تاریخ بر پایه دوره
تاریخ باستان با پیدایش نخستین آثار نگاشته شدهٔ بشر و حدود سال‌های ۳۶۰۰ قبل میلاد آغاز می‌شود. این دوره از تاریخ با پیدایش امپراتوری‌های مهم از قبیل شاهنشاهی هخامنشی در ایران، امپراتوری روم غربی در مدیترانه، دودمان هان در چین، و امپراتوری گوپتا در هند آغاز شده و حدود سال‌های ۵۰۰ پس از میلاد به پایان می‌رسد. تاریخ لبنان باستان
در دوران هخامنشیان، لبنان ساتراپی از شاهنشاهی هخامنشی بود و جزئی از امپراتوری پارس به‌شمار می‌آمد. تیمی از پژوهشگران و باستان شناسان لهستانی در مطالعات اخیر خود در کشور لبنان موفق به کشف بقایای یک محوطه دفع ضایعات باستانی شدند که در آن چهار مجسمه سفالی دو هزار و چهارصدساله از دوران هخامنشی به‌دست آمد. در این مجسمه‌ها، زنانی به نمایش درآمده‌اند که سرپوشی که یونانی‌ها به آن استفانی (stephane) می‌گفتند به سر گذاشته‌اند. تعدادی از آن‌ها دارای ویژگی‌های هنر فینیقی است. امپراتوری هخامنشی بخش‌های غربی هندوستان، افغانستان، پاکستان، کشورهای آسیای مرکزی تا آسیای صغیر و بخش‌هایی از شرق اروپا و همچنین مناطقی از شمال قاره آفریقا از جمله مصر و بخش‌هایی از اتیوپی را شامل می‌شد. ایلام (تمدن)
درخشان‌ترین دوره حاکمیت ایلامی‌ها از نظر هنر و معماری، دوره میانی است که در آن آثار معماری ارزشمندی ایجاد گردیده که اغلب معابد هستند. ایلامی‌ها هم مانند اقوام باستانی دیگر به مذهب و پرستش خدایان متعدد اهمیت می‌داده‌اند و موید این مطلب کشف معابد، گورها و نقوش برجسته در نقاط استقرار آنهاست. یکی از آثار قابل تأمل و مهم آن‌ها زیگورات چغازنبیل است. محمد بن محمود بن محمد نیشابوری
از زندگی نیشابوری اطلاعات زیادی در دسترس نیست. قسمت اعظم زندگی او در دورهٔ غزنویان (سدهٔ چهارم تا ششم قمری) و سلجوقیان (سدهٔ پنجم و ششم قمری) بوده‌است، و در دربار بهرامشاه غزنوی جایگاهی داشته‌است و در آن دربار به تألیف و ترجمه و تفسیر آثار فلسفی و موسیقی (از جمله ترجمه و تفسیر "احصاء العلوم" از فارابی و کتاب "شفا‌" و "کتاب النجات" از ابن سینا) پرداخته‌است. فهرست آثار تمدنی ایران در سایر مناطق جهان
در مصر آثار متعددی از دوران امپراتوری هخامنشی بویژه داریوش و خشایار شاه وجود دارد که تعدادی از آنها در موزه مصر یا متحف مصری میدان تحریر نگه داری می شود.این موزه با بیش از ۱۶۰هزار اثر باستانی مربوط به مصر باستان، یکی از غنی‌ترین موزه‌های جهان در زمینه مصرشناسی است. در موزه دهها اثر دوران امپراتوری پارسی وجود دارد. لوحه داریوش کبیر در سال۱۸۶۶ میلادی ضمن حفر کانال سوئز(سس) کنونی در محلی به نام «شلوف الترابه» در ۳۳ کیلومتری کانال و با فاصله کمی از ترعه سوئز کشف شد.در کتاب اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان آمده است که این سنگ نوشته در طبقه دوم موزه مصر قرار دارد و روی این لوحه سنگی نقش دو نفر حجاری شده و در وسط نام داریوش حک شده است. مطالب مندرج در لوحه را به شرح زیر ترجمه کرده اند اما در کنار سنگ نوشته خط میخی طبقه دوم موزه ترجمه سنگ وجود نداشت: [بند اول: خدای بزرگ است اهورا مزدا که این سرزمین را آفرید، که آسمان را آفرید، که انسان را آفرید، که شادمانی را به بشر داد. داریوش را به شاهی برگزید. داریوش را شاه سرزمینی کرد که پهناور است و اسبان و مردان خوب دارد. بند دوم:منم داریوش شاه، شاه شاهان، شاه کشورهایی که از تمام نژادها مسکون است. شاه این سرزمین پهناور تا آن دوردست ها، پسر ویشتاسپ هخامنشی (جمشیدی). بند سوم:من پارسی هستم. به همراهی پارسیان مصر را فتح کردم. فرمان دادم این آبراهه را حفر کنند. از «پی رود» نیل که از مصر جاری است تا دریایی که از پارس بدان روند. این ترعه کنده شد، چنان‌که فرمان داده بودم و کشتی ها از مصر به وسیله این راه آبی به سوی پارس روانه شدند. "در موزه مصر در طبقه دوم یک سنگ نوشته میخی پارسی وجود داشت که بنظر می رسد همان لوح هخامنشی است که در اطلس تاریخی خلیج فارساز آن سخن گفته شده است اما در موزه هیچگونه ترجمه ای از سنگ وجود نداشت و تنها بر تابلو کنار سنگ نوشته شده بود" سنگ نوشته مربوط به داریوش"، این سنگ نوشته که سنگ خارا نارنجی بزرگی است بخش اصلی نوشته های خط میخی آن به‌کلی از میان رفته بود.در طبقه اول موزه یک نقشه بزرگ مربوط به ۱۹۰۶ در محل پلکان راهرو بطرف طبقه دوم موزه نصب شده که در آن خلیج فارس وجود دارد. در کتابخانه اسکندریه نیز یک نقشه رنگی منحصر به فرد منضم به یک کتاب بنام مخطوطات مربوط به ۲۰۰ سال قبل قرار دارد که نقشه خلیج فارس را به‌صورت بحر فارس و با جوهر زعفرانی ترسیم کرده است. این کتاب و نقشه آن ثبت آثار جهانی یونسکو شده است. «علی سامی» در کتاب خود بنام «تمدن هخامنشی» می نویسد که جمعاً ۱۱۷ اثر ایرانی و هخامنشی به خط مصری (هیروگلیف) و «دموتیک ـ Demotique، خط دیوانی و اداری مصریان قدیم بر روی سنگ و لوح و مهر ومهره و ظروف سنگی و فلزی تاکنون در مصر کشف شده که بیشترین آنها مربوط به زمان داریوش اول و خشایارشاه است.! هنر اسلامی
هنر دورهٔ صفوی (برابر ۱۱۳۵–۹۰۷ ه‍.ق/ ۱۷۲۲–۱۵۰۱ م) از درخشان‌ترین دوران‌های هنر ایران است. هنر این دوره در بسیاری از زمینه‌ها، ادامهٔ دوران طلایی هنر دربار تیموریان به‌شمار می‌رود. معماری صفوی یا نقاشی و خوشنویسی این دوره، کاملاً ادامه میراثی است که از تیموریان برجای ماند. به‌ویژه که حاکمان صفوی با حمایت گسترده خویش، این میراث را درخشان تر نموده، باعث رشد و گسترش آن شدند. در طی دوره صفویان آثار هنری بسیاری در ایران ساخته شد. حکمرانان صفوی اهمیت زیادی به فرهنگ و هنر و تمدن اسلامی(هنر اسلامی) می‌دادند. ابراهیم باکر
ابراهیم باکر (۱۸۵۶–۱۹۴۳م) فقیه حنفی، ادیب و شاعر لیبیایی بود که با لقب «شیخِ مشایخ» تکریم می‌شد. اهل طرابلس بود و هشت سال در دمشق سکونت داشت. هنگامی که به کشور خود بازگشت، در دیوان عالی کشور به عنوان «حاکم» منصوب شد و تا پایان عمر، به مدت ۱۵ سال این منصب را داشت. در مذهب حنفی "فتاوی"، در ادبیات "منظومه" و رساله‌ای در "علم البیان"و رساله‌ای در "المنطق" را نگاشت. ابراهیم خان ظهیرالدوله
ابراهیم خان ظهیرالدوله از ۱۲۱۶ تا ۱۲۴۰ هجری قمری در دوره حکومت فتحعلیشاه قاجار حاکم کرمان بوده‌است. ابراهیم خان که از خویشاوندان نزدیک شاه قاجار، پسر عمو، پسرخوانده و داماد فتحعلیشاه و از امیران و فرمانروایان اوایل دورهٔ قاجاریه بوده‌است. وی با مردم ستمدیدهٔ کرمان رفتاری مسالمت‌آمیز داشت و در آبادانی این شهر بسیار کوشید. بناها و قنوات و مزارع بسیاری در شهر و اطراف آن احداث کرد. باغ شاهزاده (باغ شازده) ماهان نیز از ابنیه ساخت ایشان هست اردشیر یکم (هخامنشی)
اسناد موجود، هم ناقص و هم نامطمئن هستند و هم مشکل عمده‌ای دربردارند که همانا تاریخ‌گذاری‌شان است. بسیاری از اسناد بابلی یا آرامی بر اساس سال سلطنت اردشیر تاریخ‌گذاری شده‌اند. لیکن از آنجا که اردشیر یکم و دوم هر دو مدت زمان طولانی سلطنت کرده‌اند، اغلب تعیین زمان قطعی دشوار است. فقط بررسی اسامی خاص گاه می‌تواند روشنگر باشد، زیرا اغلب اوقات، نه خط و نه شناخت خطوط قدیمی معیارهایی عمده‌ای به‌شمار نمی‌آیند. در مورد کتیبه‌های یونانی و آرامی و آسیای صغیر که تاریخ سلطنت اردشیر را دارند، با آنکه مسئله مهم‌ترین اسناد تاریخی در میان است، با مشکلات مشابه مواجه هستیم، مانند کتیبه یونانی ساردیس که حاکی از اهدای پیکره‌ای توسط یکی از مأموران عالی‌رتبه خشثرپاون‌نشین است یا کتیبه آرامی کیلیکیه‌ای، که گواه وجود یک مرکز قدرت هخامنشی در کوهستان است. باید بیفزاییم که به نظر می‌رسد که نویسندگان یونانی گهگاه اردشیرها را با یکدیگر اشتباه می‌گرفتند. همین احتمال حداقل بعضی از بحث‌های بی‌پایان دربارهٔ تعیین زمان مأموریت عزرا و نحمیا در اورشلیم را توجیه می‌کند. تاریخ بیهقی
چیزی که امروز از تاریخ بیهقی به جا مانده با برگ‌هایی از مجلد پنجم آغاز می‌شود و به مجلد دهم ختم می‌شود و محدودهٔ وقایع آن به شرح حوادث پس از مرگ سلطان محمود غزنوی (سال ۴۲۱) تا فرار سلطان مسعود غزنوی به هند (۴۳۲) محدود می‌شود، به علاوهٔ «باب خوارزم» که از زمان سلطنت سلطان محمود است. ابوجعفر بیهقی
احمدبن علی بیهقی یا ابوجعفر احمدبن علی بیهقی معروف به بوجعفرک بیهقی (۴۷۰– ۵۴۴ هجری)، از دانشمندان بلندپایه لغت، نحو، قرائت و تفسیر در سده‌های پنجم و ششم قمری و صاحب کتاب تاج المصادر و چندین کتاب دیگر است. لوح بخت نصر
لوح بخت نصر (به انگلیسی: Nebuchadnezzar Chronicle) یک لوح سنگی است که به شرح تاریخ اورشلیم پرداخته است و به بخت النصر پادشاه بابلیان منسوب است. این لوح، حاوی شرح یازده سال نخست حکومت بخت نصر می‌باشد. از جمله محتویات تاریخی این لوح، شرح جزئیات جنگ‌های این پادشاه در غرب می‌باشد. این لوح در موزه بریتانیا نگهداری می‌گردد. این لوح همه تاریخ بخت نصر را پوشش نمی‌دهد و در جایی از بخت نصر به عنوان ولیعهد یاد می‌کند. این لوح در سال ۱۸۹۶ توسط یک فروشنده آثار باستانی از یک حفار ناشناخته خریداری شد و ۶۰ سال بعد برای اولین بار توسط دونالد وایزمن، به سال ۱۹۵۶ رونمایی گردید. ابراهیم ادهم
وی از طلایه‌داران تصوف به‌شمار می‌رود و مقارنه‌هایی بین احوال وی و بودا می‌توان یافت. تبار وی بیشتر در برزخ تاریخ و افسانه است و زندگی وی دارای دو بخش مهم است: بیداری و زهدورزی. قوت حلال و فقر و فتوت پایه‌های زندگی و احوال وی را تشکیل می‌دهد. داستان بیداری وی در آثار و تذکره‌های مهم عرفانی نقل شده‌است. سنگ‌نگاره پادشاهی اردشیر بابکان
این اثر مربوط به دوره ساسانیان است و در فیروزآباد، کیلومتر ۳ و ۵ جاده فیروزآباد به شیراز واقع شده و در کنار "سنگ‌نگاره پیروزی اردشیر بابکان" با نام ""دو نقش برجسته"" در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۶۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌ است. ابراهیم سقا
ابراهیم بن علی السَّقّا (۱۷۹۸–۱۸۸۱م) فقیه شافعی و خطیب مصری در سدهٔ نوزدهم میلادی/سیزدهم هجری بود. خطابت در الازهر را بیست سال بر عهده داشت. "غایة الأمنیة فی الخطب المنبریة"، "حاشیه علی شرح البیجوری لعقیدة السباعی"، رساله‌ای در "مناسک الحج"، "حاشیه علی تفسیر ابی‌السعود" و "التحفة السنیة فی العقائد السنیة" از آثار اوست. ابراهیم جعبری
ابراهیم بن عمر جَعبَری با کنیهٔ ابواسحاق (۱۲۴۲–۱۳۳۲م) قرائت‌شناس، فقیه شافعی، نویسنده و شاعر شامی بود. در قلعهٔ جعبر، میان بالس و رقه زاده شد، در بغداد و دمشق درس خواند و در الخلیل، فلسطین ماندگار شد تا همان‌جا درگذشت. به او "شیخِ خلیل" می‌گفتند، به "ابنِ سراج" شناخته شد، در بغداد با کُنیهٔ "تقی‌الدین" نامیده می‌شد و در غیر از این جای‌ها، او را "برهان‌الدین" می‌شناختند. نزدیک صد اثر نگاشت که بیشتر آن‌ها مختصرنوشته‌هاست؛ "خلاصة الأبحاث"، "شرح الشاطبیه" یا "کنز المعانی فی شرح حرز الأمانی" در تجوید، "نزهة البررة فی القراآت العشره"، "موعد الکرام"، "حدیقة الزهر"، "خمیلة أرباب المقاصد"، "الشرعة"، "عقود الجمان فی تجوید القرآن"، "أسماء الرواة المذکورین فی الشاطبیه" و "الروضة" از آثار اوست. ابن فرکاح
ابراهیم بن عبدالرحمان فزاری شهرت‌یافته به برهان‌الدین ابن فرکاح (۱۲۶۲–۱۳۲۹م) فقیه شافعی شامی مصری‌اصل بود. به او قضاوت شام پیشنهاد شد، نپذیرفت. به تدریس و عبادت پرداخت." تعلیق علی التنبیه، تعلیق علی مختصر ابن الحاجب، باعث النفوس الی زیارة القدس المحروس، الإعلام بفضائل الشام، المنائح لطالب الصید و الذبائح" از آثار اوست. فنیقیه هخامنشی
بیشترین اطلاعات ما راجع‌به این دوره مربوط به معبد سلیمان است که در کتاب تورات از او نامبرده شده‌است و هنرمندان فنیقی شروع به ساخت این معابد کرده‌اند و بیشترین الگو برداری آن مربوط مصر می‌شود و اینکه این معابد را در ارتفاعات می‌ساختند و علت ساخت آنها در ارتفاعات پرستش خدایان بوده‌است. و همچنین در زمان هخامنشیان صیدا شهر اصلی فنیقیان بود و کاخی به سبک معماری ایرانی وجود داشته. ایرانشان بن ابی‌الخیر
ایرانشان ابن ابی الخیر از شاعران اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری قمری و هم‌عصر با سلطان ملکشاه سلجوقی بود. گویا ایرانشان بیش از سال ۵۱۱ ه. ق. نزیسته باشد. وی داستان بهمن بن اسفندیار را در قالب بحر متقارب در حدود سال ۵۰۰ هَ. ق. یا اندکی پس از آن بنظم درآورده‌است. قدیمی‌ترین اشارات به نام شاعر، در دست‌نوشته‌های "مجمل التواریخ و القصص" است؛ در "مجمل التواریخ و القصص"، نسخهٔ کتابخانهٔ فؤاد کورپولو در ترکیه، نام شاعر «انشاه» و در نسخهٔ هایدلبرگ آلمان، نام وی «ایرانشاه» و در دست‌نوشته‌های پاریس و چستربیتی از "مجمل التواریخ و القصص"، «ایرانشان» ضبط شده‌است. ابراهیم زکی
ابراهیم زکی (؟ -۱۹۰۳م) مهندس و مستشار هندسی مصری بود. از آثارش "مذکرات" است که دربارهٔ پروژه‌های آبیاری و امور دیگر کشاورزی است. همچنین "نقد پروژه‌های آبیاری انگلیسیان"، "عفریتِ تقویم نیل" و "مذکرة الجیب الهندسیة" از آثار اوست. حسن مجتبی
برخی آثار اختصاصاً به حسن بن علی پرداخته‌اند. از مهم‌ترین و جالب‌ترین موضوعات زندگی حسن مجتبی، آثاری با عنوان کلی «قیام یا مقتل امام حسن» هستند. این آثار از نخستین آثارِ گردآوری‌شده‌اند. کهن‌ترینِ این دسته از آثار، "مَقتلُ الْحسنِ بن علی" اثر ابومِخنَف اَزْدی، اِخباری شیعهٔ سدهٔ دوم هجری، کتاب "صلحُ الْحَسن" از عبدُالرّحمن بن کثیر هاشمی عالم شیعه (د. سدهٔ دوم هجری قمری) و "قیامُ الْحسن بن علی" اثر هُشام بن محمد کَلبی مورخ شیعه (د. ۲۰۵ ه‍.ق) است. از دیگر آثار در این زمینه می‌توان از "اَخبارُ الْحسن بن علی و وَفاتِه" اثر هِیثَم بن عَدی (د. ۲۰۷ ه‍.ق) و "قیام حسن بن علی" نوشتهٔ ابواسحاق ابراهیم بن محمد ثَقَفی محدث و مورخ شیعه است که ابن نَدیم نام آن را "اخبارُ الْحسن بن علی" ذکر کرده‌است. کتاب "تَفضیلُ الْحسنِ و الْحُسَین" نیز اثر یعقوب بن شَیْبه محدث سنی (د. ۲۶۲ ه‍.ق) است. ابراهیم عادل‌شاه دوم
ابراهیم عادل‌شاه ششمین از پادشاهان عادلشاهی بیجاپور، نوۀ ابراهیم عادل‌شاه یکم و فرزند طهماسب بود. پس از عموی خود علی عادل‌شاه به سلطنت نشست (۹۸۸ هَ. ق). او مدتها با پادشاهان اطراف به نبرد پرداخت. عاقبت اکثر متصرفات او به ضبط سپاهیان اکبرشاه تیموری درآمد. ابراهیم ۳۸ سال سلطنت کرده در سال ۱۰۳۶ قمری درگذشت. وی مسجد جامعی بزرگ بنا کرد و مزار او در جوار مسجد است. محمدقاسم فرشته مورخ مشهور، تاریخ فرشته را به امر او نوشته‌است. ابراهیم خواجه‌نوری
خواجه‌نوری در ارتباط با این مجموعه کتاب‌ها مدعی گردیده بود که قصد دارد در چارچوب آن به انتشار شرح حال کلیهٔ کسانی بپردازد که در دوران رضاشاه مصدر شغل یا سمت مهمی بوده‌اند. در این راستا او موفق شد که بیوگرافی‌های کامل و خواندنی را از چند نفر از بازیگران «عصر طلایی» (کنایه از دوران سلطنت رضاشاه پهلوی)، منتشر سازد، امّا سایر بیوگرافی‌ها همچنان نانوشته ماند. بیهق
"دیه بیهق" که کهن‌ترین آبادی ناحیه بیهق بوده، هر چند در دوران طاهریان، همچنان رونق داشته‌است اما در قرن ششم هجری تنها ویرانه‌های آن برجای مانده بود. ابوالحسن بیهقی از شخصی به نام "بیهه" در روزگار بهمن‌الملک نام می‌برد که دیه (روستای) بیهه (قریه بیهق) را بنیان گذاشته‌است. قدیمی‌ترین رویداد تاریخی مرتبط با این نقطه، مرتبط با دورهٔ یزدگرد ساسانی است که بر اساس روایت تاریخ بیهق: یزدگرد به بیهق آمده و بر سر "روستا" خیمه زده بود؛ "دهقان بیهق" به نزد یزدگرد رفت و از او خلعت گرفت. کتاب "تاریخ بیهق"، از این نقطه در شمار توابع "ربع اعلی‌الرستاق" ولایت بیهق یاد کرده و از آن، در کنار نقاط دیگری همچون: سنجریدر (سنگ کلیدر)، آمناباد، احمدآباد منزل، معاذآباد، کروزده، نزل‌آباد، آزادمنجیر، زیادآباد، حدیثه، جلین، حسین‌آباد، باغن (باغان)، دلقند، ایزی، برکه‌آباد، ابکو، عبدالله‌آباد، صلاح‌آباد و سیدی نام برده‌است. این نقاط در شرق شهر و شهرستان سبزوار امروزی قرار دارند. بر پایه اطلاعات جغرافیایی کتاب "تاریخ بیهق"؛ شهر سبزوار در ربع "قصبه سبزوار" ولایت بیهق قرار گرفته‌است. ابوالحسن بیهقی (قرن ۶ هـ. ق) نوشته: گفته‌اند که سنجریدر (سنگ کلیدر: یادشده در میان نقاط ربع اعلی‌الرستاق) از توابع رَبع رِیوَنْد است رِیوَنْد نیز یکی از بخش‌های چهارگانه نیشابور بوده که گسترهٔ آن از مسجد جامع، در مرکز شهر نیشابور، تا مزرعهٔ احمدآباد در ابتدای مرز بیهق کشیده می‌شده‌است. با نگاه به نقشه‌های جغرافیایی، تمامی مجموعه یادشده که قریهٔ کهن بیهق نیز شامل آنهاست (از جمله: سنگ کلیدر، نزل‌آباد، جلین و …) در شرق شهرستان سبزوار و در فاصله میان شهر سبزوار (در غرب این ناحیه) و شهر نیشابور در (شرق این ناحیه) قرار دارند. ابوالحسن بیهقی (تاریخ‌نگار بیهق در سده ششم هجری) به پدیدار بودن ویرانه‌های این قریه و حصار (دیوار و استحکامات) آن در ابتدای ناحیهٔ بیهق (شرق ولایت بیهق) اشاره کرده‌است. ابن بی‌بی
تاریخ ابن بی‌بی مفصل‌ترین تاریخ سلجوقیان روم است و وقایع نود سالهٔ سال‌های ۵۸۸ تا ۶۷۹ را در بر دارد. مؤلف چون خود از دیوانیان دستگاه سلجوقیان «امیر دیوان طغرا» یعنی رئیس دبیرخانهٔ سلطنتی بوده، بیشتر مطالب را از دیده‌های خود یا آنچه از شاهدان وقایع شنیده، نوشته و کتاب او دارای ارزش و اعتبار تام است. در واقع همان جایگاهی را برای تاریخ سلجوقیان روم دارد که تاریخ بیهقی از نظر تاریخ غزنویان و عصر آن‌ها دارد. نسخه‌ای از این کتاب که برای خزانهٔ سلطان کیخسرو سوم (پیش از ۶۸۲) کتابت شده در کتابخانهٔ ایاصوفیه در استانبول موجود است و همان به چاپ عکسی رسیده‌است. یک چهارم کتاب (تا صفحهٔ ۲۱۴ خطی) به اهتمام نجاتی لوغال و عدنان صادق ارزی در ۱۹۵۷ در آنکارا جزو انتشارات دانشکدهٔ الهیات دانشگاه آنکارا به چاپ حروفی رسیده‌است. سلطان مسعود غزنوی
بیهقی برای پندآموزی و عبرت اندوزی هر جا مناسب دیده، داستانی تاریخی برای آراستن تاریخ و آگاه ساختن خوانندگان می‌آورد و از آن جمله است، داستان فضل ربیع و مأمون، قصه نصر احمد در علاج خشم خود، داستان مأمون و امام رضا و... تاریخ بیهقی آیینه روشن عصر غزنوی است که نویسنده آن با باریک بینی و ژرف‌نگری بیشتر جلوه‌های زندگی اجتماعی را با خامه توانای خود بر دفتر ایام نقش بسته‌است. پنج مجلد بدست آمده از تاریخ بیهقی، در بر گیرنده حوادث روزگار پادشاهی امیر مسعود فرزند سلطان محمود غزنوی است و جنگ با ترکمانان و شکست دندانقان و بر تخت نشستن طغرل سلجوقی و تعریف ولایت خوارزم و تاریخ آن، از هنگام انقراض آل مأمون و افتادن آن سرزمین بدست سلطان محمود و حکمرانی آلتونتاش حاجب، در آن سامان تا چیرگی سلجوقیان. علاوه بر این گونه مطالب که اساس کار مورخ است، آگاهی‌های سودمندی هم از سامانیان و صفاریان و طاهریان و سلجوقیان در این اثر نامدار می‌توان یافت، همچنین نام گروهی از شاعران پارسی گو و تازی گو و نزدیک به چهارصد و پنجاه بیت از اشعارشان نیز در این کتاب آمده‌است. تاریخ بیهقی، اندوخته بزرگی از امثال و حکم دارد و محقق کتاب چهارصد سخن از این دست را از سراسر کتاب استخراج کرده و در فهرستی به ترتیب الفبایی در آخر کتاب آورده‌است، برخی از این مثل‌ها به ندرت در کتاب‌های دیگر دیده می‌شود. دکتر علی اکبر فیاض که عمر خود را در تصحیح تاریخ بیهقی به پایان برده‌است، دربارهٔ ارزش کار بیهقی از نظر تاریخ‌نگاری و نویسندگی در مقدمه عالمانه خود بر تاریخ بیهقی چنین نگاشته‌اند: «این کتاب از جهت موضوع نمونه ای از تاریخ‌نویسی خوب و از حیث انشا، مثالی از بلاغت زبان ماست. بیهقی موجد فن تاریخ نیست، پیش از او به زبان فارسی تاریخ‌ها نوشته‌اند؛ ولی در همه مورخین قدیم ما شاید، هیچ‌کس به قدر بیهقی؛ معنی تاریخ را درست نفهمیده و به شرایط و آداب تاریخ‌نویسی استشعار نداشته‌است. ابداعی که بیهقی در این فن آورده، حتی در نظر خود او بی‌سابقه بوده‌است». همچنین از آنجا که بخشی از دیوانسالاران برجسته دولت غزنوی اصلاً از اهالی بیهق بوده‌اند، نویسنده اشارات مفید و مفصلی به زندگی آنان و خاندانشان نموده که برای روشن شدن بخش‌هایی از تاریخ غزنوی می‌تواند مفید باشد. بخش‌های برجای مانده تاریخ نیشابور ابوعبدالله محمد نیشابوری معروف به الحاکم نیشابوری که عمدتاً شرح حال علمای دینی نیشابور است و به ویژه ذیلهای آن نظیر ذیل ابوالحسن عبدالغفار فارسی بنام السیاق فی التاریخ نیشابور نیز برخی گزراشهای پراکنده از روزگار غزنوی به دست می‌دهد. همچنین روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات نوشته معین الدین زمچی اسفزاری هر چند منبعی متاخر و مربوط به اواخر قرن نهم هجری (تألیف۸۹۷) است اما به دلیل توصیف تاریخ خراسان پاره‌ای گزارش‌ها دربارهٔ غزنویان در آن به چشم می‌خورد. علاوه بر این تاریخ‌های محلی ماوراءالنهر و خوارزم به ویژه تاریخ بخارای نرشخی و اضافات آن و تاریخ‌های محلی مازندران مانند تاریخ طبرستان ابن اسفندیار گاه دارای گزارش‌های ارزنده‌ای دربارهٔ عصر غزنوی به ویژه مناسبات دولتهای محلی ولایات یاد شده با دودمان غزنوی می‌باشند. تاریخ قم
از زندگی نگارنده کتاب آگاهی چندانی در دست نیست. برادر او، ابوالقاسم علی بن محمد بن الحسن الکاتبی، در دوران زندگی خود مدتی حاکم قم بوده‌است. او خود تحت حمایت اسماعیل بن عباد بن العباس بن عباد، وزیر فخر الدوله ابن رکن الدوله دیلمی (۳۸۷–۳۶۶ ق) بوده و تاریخ قم را به او اهدا نموده‌است. ابراهیم مرحومی
ابراهیم بن عطاء مُرحومی (۱۵۹۲–۱۶۶۲م) فقیه شافعی مصری در سدهٔ یازدهم هجری/ هفدهم میلادی بود. نبستش به محلهٔ مُرحوم، منوفیه است و به الازهر درآمد و دانش آموختهٔ فقه و ادبیات شد. "حاشیة علی شرح الإقناع" و "حاشیه علی شروط الجمزوری" از آثار اوست. تاریخ بیهقی
تاریخ بیهقی هرچند از غزنویان جانبداری می‌کند، با این حال بهتر از هر کتاب دیگری اشتباهات و اشکالات حکومت آنان را نشان می‌دهد، افزون بر این، اطلاعات بسیار ارزشمندی در مورد چند و چون زندگی در آن روزگار و ارزش‌ها و اعتقادات آنان در اختیار می‌گذارد. خیام
در کتاب‌های کهنی که زندگی خیام و کارهای او را بیان کرده‌اند، اختلاف‌های بسیاری؛ به‌ویژه در تاریخ تولد و مرگ او وجود دارد. نخستین منبعی که به‌طور گسترده خیام را معرفی کرده‌است، "چهار مقالهٔ" نظامی عروضی، نوشته‌شده نزدیک ۵۵۰ قمری است. دومین زندگی‌نامهٔ خیام را ابوالحسن علی بیهقی، در ۵۵۶ قمری، در کتاب "تتمهٔ صوان الحکمه" یا "تاریخ الحکما" نوشته‌است. نظامی عروضی و ابوالحسن بیهقی، هردو هم دوره خیام بوده و او را از نزدیک دیده‌اند. گیلگمش
اکثر مورخان عموماً موافقند که گیلگمش پادشاه تاریخی دولت‌شهر اوروک بوده و به احتمال زیاد دوران حکمرانی او اوایل «دوره آغازین دودمانی بین‌النهرین» (ح. ۲۹۰۰–۲۳۵۰ پیشا دوران مشترک) بوده‌است. «استفنی دَلی»، پژوهشگر خاور نزدیک باستان، می‌گوید که «زمان دقیقی نمی‌شود برای گیلگمش تعیین کرد ولی عموماً موافقند که دوره زندگی او ۲۸۰۰ تا ۲۵۰۰ پ.م. بوده‌است». کتیبه‌ای که احتمالاً متعلق به یکی از مقامات معاصر زیر نظر گیلگمش است، در میان متون باستانی اور پیدا شد، نام او چنین به میان می‌آید: «گیلگمش آن است که اوتو برگزید». گذشته از این در «کتیبه تومال»، متنِ تاریخ‌نگاریِ ۳۴ سطریِ زمان حکومت «ایشبی-اِرا» (ح. ۱۹۵۳ تا ح. ۱۹۲۰ پیشا دوران مشترک)، نام او ذکر می‌شود. این کتیبه ساختن دیوارهای اوروک را به گیلگمش نسبت می‌دهد. سطرهای یازده تا پانزده کتیبه چنین است: ابراهیم ینال
از مدت‌ها قبل از سلطنت طغرل، ترکمانان حملات متعددی به سرزمین آناتولی یا روم شرقی، بیزانس، داشتند اما در دورهٔ سلطنت او و برای نخستین بار در سال ۴۴۰ ه‍.ق، ترکمانان به سرکردگی ابراهیم ینال، بخش‌هایی از روم شرقی را آماج حملات خود قرار دادند. زمانی که گروهی از غزها تصمیم گرفتند که به قلمرو ابراهیم ینال وارد شوند، ابراهیم به این بهانه که سرزمین‌های تحت تصرف او ظرفیت سکونت آنان را ندارد، غزها را در جهت کسب غنیمت و جهاد در راه خدا، برای حمله به روم شرقی تحریص و دعوت نمود و وعدهٔ همراهی خود در این راه را به آنان داد. در نتیجه غزها، به سمت سرزمین روم گسیل شدند و ابراهیم ینال نیز به دنبال آنان رهسپار آن نواحی شد. آنان پس از وصول بدان مناطق، در نبردهای سختی که با سپاهیان پرتعداد رومی و اهالی آبخاز در مناطقی همچون ملازگرد (منازکرت)، ارزن روم (ارزنه‌الروم)، قالیقلا و طرابوزان داشتند، پس از تحمل شکست‌ها و کسب پیروزی‌هایی، سرانجام به همراه ابراهیم ینال، موفق به کسب پیروزی نهایی شدند و در طی آن بسیاری از رومیان در این کارزار کشته، اسیر یا متواری شدند. در طی این نبردها، بسیاری از پاتریک‌ها در کنار قاریط، پادشاه آبخاز، به اسارت درآمدند. پس از این رخدادها، ابراهیم ینال با دست‌اندازی بر مناطق متعدد در سرزمین روم، توانست حتی تا فاصلهٔ پانزده روزه از پایتخت سرزمین روم یعنی قسطنطنیه، پیشروی کند. همچنین پس از نبردهای مذکور، مهاجمان توانستند مقدار زیادی از مردمان آن نواحی را به همراه چهارپایان، اموال و تجهیزات جنگی به چنگ آورند.