شورش های مردم ایران در سال های جنگ جهانی دوم به چه علت بود؟
شورش‌های غذا در خاورمیانه
در خلال جنگ جهانی دوم (۱۳۲۰) بدنبال اشغال ایران توسط متفقین و فقدان یک دولت مرکزی قوی و کارآمد مشکلات معیشتی اسفناکی برای مردم ایران به‌ویژه در تهران ایجاد شد؛ به طوری که دغدغه بسیاری از مردم تأمین نان بود. از طرفی روس‌ها مانع از رسیدن گندم از طرف آذربایجان به تهران می‌شدند و از طرف دیگر انگلستان با اهرم گندم سیاست‌های خود را پیش می‌برد. میان سیاستمداران ایرانی نیز جنگ برای تصاحب قدرت همچنان ادامه داشت. شورش نان در تهران
واقعه مزبور که منعکس کننده مشکلات ایران در زمان جنگ جهانی دوّم و حضور و دخالت متفقین در ایران بود، باعث نگرانی و وحشت هیئت حاکمه شد. شورش نان بعد از تبعید رضا شاه از ایران که نیروهای انگلیس و شوروی در ایران بودند، روی داد.
انقلاب فوریه
این شرایط سبب ایجاد تنش‌ها و آشفتگی‌های گوناگونی در میان طبقات کارگری و حرفه‌ای شد. این تنش‌ها، نخست منجر به انقلاب ۱۹۰۵ شد. نیکلای دوم توانست به تدریج انقلاب ۱۹۰۵ را سرکوب کند، ولی چند سال بعد یعنی در سال ۱۹۱۴ میلادی، با ورود امپراتوری روسیه به درگیری‌های جنگ جهانی اول، نارضایتی‌های عمومی به شدت گسترش یافت. علل جنگ جهانی دوم
جامعه ملل فاقد نیروی مسلح خود بود و بنابراین برای اجرای قطعنامه‌های خود، حمایت از تحریم‌های اقتصادی که اتحادیه به آنها دستور داده بود یا ارتشی را در صورت نیاز برای اتحادیه برای استفاده از آن فراهم کرد، به کشورهای عضو وابسته بود. با این حال، دولت‌های منفرد اغلب تمایلی به انجام این کار نداشتند. پس از موفقیت‌های چشمگیر متعدد و برخی شکست‌های اولیه در دهه ۱۹۲۰، اتحادیه در نهایت ناتوانی خود را در جلوگیری از تهاجم نیروهای محور در دهه ۱۹۳۰ نشان داد. تکیه بر تصمیمات متفق‌القول، فقدان یک بدنه مستقل از نیروهای مسلح و ادامه منافع شخصی اعضای اصلی آن به این معنی بود که شکست مسلماً اجتناب‌ناپذیر بود. اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
در همین روز شورای عالی نظام دستور مرخصی سربازان وظیفه را تصویب کرد و به اجرا گذاشت؛ در عوض قرار شد سی هزار سرباز پیمانی را با ماهی ۳۵ تومان حقوق، به استخدام درآورند. فرستاده شدن اعضای خانوادهٔ سلطنتی به اصفهان، شایعهٔ فرار رضا شاه، اخبار رسیده از اشغال شهرهای مختلف و به ویژه خالی شدن پادگان‌ها (در نتیجهٔ تصمیم اخیر شورای عالی نظام) که به شکل‌گیری دسته‌های سربازان گرسنه و سرگردان در خیابان‌های تهران انجامید، سخت مایهٔ بیم و نگرانی مردم شده بود؛ علاوه بر این، گریز برخی از سران ارتش و رجال سیاسی هم در این مدت، وضع را بدتر کرد. از آن رو برای کنترل اوضاع، در همان روز ۸ شهریور در تهران حکومت نظامی اعلام شد و سپهبد احمد امیراحمدی حاکم نظامی شد. جنبش‌های مقاومت در جنگ جهانی دوم
در این نبرد نهضت مقاومت یوگسلاوی علیه اشغالگران آلمانی به مرحله سرنوشت‌ساز خود رسیده بود. آلمان‌ها، ایتالیائی‌ها، کروات‌ها و صرب‌ها، علیه مبارزان مقاومت، تحت رهبری یک ژنرال آلمانی وارد عمل شده‌اند. پارتیزان‌های ژنرال «تیتو»، در مقابل آلمان‌ها نتوانستند مقاومت کنند و مجبور شدند که با چند هزار سرباز زخمی به سوی صربستان فرار کنند. نیروی اصلی پارتیزان به صربستان فرار کرد و. توانست که چتنیک‌ها که در طول جنگ با نازی‌ها همکاری می‌کردند را از بین ببرد. در ۱۹ آوریل ۱۹۴۳، سه عضو جنبش مقاومت بلژیک ستون بیستم نازی‌ها که ۲۰ زندانی مقاومت را منتقل می‌کرد متوقف کنند. اقدام استثنایی اعضای مقاومت بلژیک باعث آزادی یهودیان و کولی‌هایی شد که با قطار از پایگاه ارتش داسیین واقع در مکهلن بلژیک به اردوگاه کار اجباری آشویتس منتقل می‌شدند. کاروان بیستم نازی‌ها قطاری بود که ۱۶۳۱ یهودی (مرد، زن و کودک) را حمل کرد. برخی از زندانیان توانستند فرار کنند و بدین ترتیب جنبش مقاومت بلژیک این عملیات ویژه را به عنوان یک عملیات آزادسازی در تاریخ هولوکاست به ثبت رساند. تخلیه غیرنظامیان لهستانی از اتحاد جماهیر شوروی در جنگ جهانی دوم
بعد از دو سال و با آغاز حمله آلمان به شوروی، استالین مجبور شد با دولت در تبعید لهستان از در دوستی درآمده و فرماندهی واحدی در مقابل آلمان در جبهه لهستان ایجاد کند. طبق این توافق قرار بر این شد که علاوه بر عبور افراد نظامی تجهیز شده لهستانی از خاک ایران، زندانیان و افراد داخل اردوگاه‌ها نیز از طریق ایران به فلسطین و آفریقا مهاجرت کنند. این عمل با نقض بی‌طرفی ایران و اشغال ایران توسط قوای انگلیسی و سپس روسی در تاریخ سوم شهریور ۱۳۲۰، امکان‌پذیر گشت. غرب اروپا
طی معاهده ورسای کشورهای شکست خورده در جنگ بخشی از سرزمین‌های خود را از دست دادند و غرامت سنگینی را به کشورهای پیروز پرداختند. این مسئله باعث ایجاد نارضایتی در مردم شد و مقبولیت دولت‌های حاکم پس از جنگ را به چالش کشید. این نارضایتی با حضور آدولف هیتلر در صحنه سیاسی آلمان به اوج خود رسید. وی در بسیاری از سخنرانی‌هایش معاهده ورسای را محکوم کرد. این مسئله یکی از عوامل اصلی بروز جنگ جهانی دوم بود. ژوزف استالین
استالین، به‌خصوص در زمان جنگ جهانی دوم، دست به تبعیدهای جمعی بزرگی زد که نقشه قومی اتحاد شوروی را عوض کردند. بیش از یک و نیم میلیون نفر به سیبری و جمهوری‌های آسیای مرکزی تبعید شدند. دلایل رسمی تبعید جدایی طلبی، مقاومت در مقابل دولت شوروی و همکاری با آلمانی‌های اشغال گر عنوان می‌شدند. علل جنگ جهانی دوم
اطلاعات بیشتر: آلمان نازی و حزب ناسیونال سوسیالیست کارگران آلمان هیتلر و نازی‌هایش در سال‌های ۱۹۳۳–۱۹۳۴ کنترل کامل آلمان را در طی به قدرت رسیدن هیتلر به دست گرفتند، و آن را به یک دیکتاتوری با دیدگاهی بسیار خصمانه نسبت به معاهده ورسای و یهودیان تبدیل کردند. آلمان بحران بیکاری خود را با هزینه‌های نظامی سنگین حل کرد. انقلاب
بیشتر انقلاب‌های قرن بیستم در جوامع در حال توسعه رخ داده‌اند، نه در کشورهای صنعتی. دو رویداد انقلابی که عمیق‌ترین نتایج را برای کل جهان داشته‌اند، انقلاب ۱۹۱۷ روسیه و انقلاب ۱۹۴۹ چین بودند. هر دو انقلاب در جوامع عمدتاً روستایی و دهقانی رخ دادند، اگرچه شوروی از آن هنگام تاکنون به سطح بالایی از صنعتی شدن دست یافته‌است. بسیاری از کشورهای جهان سوم نیز انقلاب را در این قرن تجربه کرده‌اند برای مثال مکزیک، ترکیه، مصر، ویتنام، کوبا و نیکاراگوئه. ایران در سال ۱۳۵۷ شمسی (۱۹۷۹ میلادی) انقلابی را پشت سر گذاشت. برخی جامعه شناسان و متفکران غربی از پرداختن به انقلاب ایران و نظریه‌پردازی در مورد آن پرهیز کردند، گیدنز که یک جامعه‌شناس انگلیسی و مشاور تونی بلر نخست‌وزیر اسبق انگلیس می‌باشد در کتاب مبانی جامعه‌شناسی خود در بیان انقلاب‌هایی که در قرن بیستم رخ داده‌است نامی از انقلاب ۱۹۷۹ ایران نبرده‌است.در صورتی که انقلاب ایران از اساسی‌ترین انقلاب‌های جهان بود به طوریکه بزرگترین متحد ایران در جهان یعنی ایالات متحده آمریکا را به بزرگترین دشمن تبدیل کرد. همچنین روابط کشورهای عربی منطقه و اسرائیل با ایران زیر و رو شد. قشقایی
پس از اشغال ایران در جنگ جهانی دوم، زمانی که رضاشاه از سلطنت استعفا داد، ناصرخان و برادرش خسروخان از تهران گریختند و با شتاب به سوی فارس رفتند. ناصرخان خود را ایلخان نامید، کنترل تمامی اراضی ایل قشقایی را به دست گرفت و دستور به از سرگیری کوچ داد. او انگلیسی‌هراسی و ماهی گرفتن از آب گلالود را از پدرش به ارث برده بود. با اطمینان از اینکه یورش آلمانی‌ها به سمت قفقاز آغازی برای لشکرکشی شان به ایران و آزادی ایران از دست انگلیسی‌ها منفور است، او نیز همچون پدرش تصمیم گرفت که در یک درگیری جهانی دیگر سمت آلمانی‌ها را بگیرد. در بهار ۱۹۴۲ زمانی که آگاه شد یکی از عوامل آلمانی به نام شولتسه هولتوس در تهران پنهان شده‌است، به فارس فراخواندش. پس از آن هولتوس به فیروز آباد آمد و مشاور نظامی ناصرخان شد. هم‌زمان دو تن از برادران ناصرخان به نام‌های ملک منصورخان و محمدحسین خان که در انگلستان تحصیل می‌کردند به آلمان رفته بودند و به عضویت ورماخت درآمده بودند. به تصور قشقایی‌ها در صورت پیروزی آلمان بر متفقین، ناصر خان به عنوان مدعی اصلی تاج و تخت ایران مطرح می‌شد و حتی در بین قشقایی‌ها شایع شده بود که آدولف هیتلر، ناصر خان را به عنوان پادشاه ایران برگزیده‌است. انگلیسی‌ها که از اتحاد ارتشیان هوادار آلمان با قشقایی‌ها (اتحاد میلیون ایران) بیمناک شده بودند، نخست کوشیدند با پیشنهاد پرداخت پنج میلیون تومان وجه نقد و حمایت از خودمختاری قشقایی‌ها با آن‌ها کنار بیایند. پس از نتیجه ندادن مذاکرات، انگلیسی‌ها سرلشکر زاهدی را از اصفهان ربوده به فلسطین تبعید کردند، قوام الملک را به حرکت واداشتند و دولت ایران را وادار کردند تا سپهبد شاه‌بختی را فرمانده نیروهای جنوب و به استانداری فارس منسوب کند. شاه‌بختی قصد داشت با استقرار نیرو و بمباران مسیرهای کوچ، قشقایی‌ها را به بیابان‌ها براند که با عبور قشقایی‌ها از مسیرهای صعب العبور کوهستانی ناکام ماند. جنگ در اردیبهشت ۱۳۲۲ با حمله نیروهای تحت فرمان شاه‌بختی به قشقایی‌ها آغاز شد. در آغاز قشقایی‌ها پیروزی‌های زیادی به دست آوردند اما با یورش نیروهای ایلات خمسه به رهبری قوام که توسط انگلیسی‌ها تجهیز شده بودند ورق برگشت و ناصرخان دستور عقب‌نشینی داد. موازنه منفی
پس از اشغال ایران توسط انگلیس و شوروی و سپس آمریکا در جنگ جهانی دوم، رقابت استعمارگران بر سر منافع، خصوصاً نفت، تشدید شد. دولت ایران بعد از مواجهه با تقاضای شرکت‌های نفتی هر سه کشور، اعلام کرد که دادن هرگونه امتیاز باید به بعد از جنگ موکول شود، زیرا در زمان حاضر و به دلیل وجود جنگ، وضعیت اقتصادی کشورها روشن نیست. در نتیجه تقاضای هر سه دولت رد شد. پس از اعلام موضع دولت، روزنامه‌های حزب توده از رد پیشنهاد شوروی به خشم آمدند و دولت را به باد انتقاد گرفتند. دکتر محمد مصدق هم چند روز بعد در مجلس شورای ملی نطق مفصلی ایراد کرد و پاسخ روزنامه‌ها و کشورهای خواستار امتیاز را داد و طرحی به مجلس پیشنهاد کرد. علل جنگ جهانی دوم
در ایتالیا، بنیتو موسولینی به دنبال ایجاد یک امپراتوری روم جدید، مستقر در اطراف دریای مدیترانه بود. ایتالیا در اوایل سال ۱۹۳۵ به اتیوپی، آلبانی در اوایل سال ۱۹۳۸ و بعداً یونان حمله کرد. تهاجم به اتیوپی خشم و تحریم نفتی ناموفق جامعه ملل را برانگیخت. تخلیه غیرنظامیان لهستانی از اتحاد جماهیر شوروی در جنگ جهانی دوم
ورود کنترل نشده مهاجرین و عدم قرنطینه بیماران و نیز کوتاهی متفقین در تأمین آذوقه و مایحتاج مهاجرین از مهم‌ترین عوامل ایجاد نابسامانی و بروز مشکلات اقتصادی و بهداشتی در جامعه آن روز ایران گردید. عدم تناسب مهاجرین ورودی و خروجی مشکل اسکان آنان را دوچندان نمود. بسیاری از مردان وارد بازار کسب و کار شدند و زنان نیز تن به ازدواج ثبت شده و نشده دادند. جنبش‌های مقاومت در جنگ جهانی دوم
از آوریل ۱۹۴۱، دفتر اطلاعات و تبلیغات اتحاد برای مبارزه مسلحانه عملیات N در لهستان را آغاز کرد. این عملیات آمیخته‌ای از فعالیت‌های خرابکارانه، براندازی حاکمیت و تغییر نظام اجتماعی حاکم و ساختارهای قدرت بود که توسط مقاومت لهستان علیه نیروهای اشغالگر آلمان نازی انجام شد. دوره دوم جنگ‌های ایران و روسیه
مشخص نبودن مرزهای بین ایران و روسیه و شورش‌ها و ناامنی‌هایی که بسیاری از حاکمان (از جمله حسین خان قاجار حاکم ایروان) و ساکنان مرزی برپا کرده بودند از علل اصلی شروع دوباره جنگ‌های ایران و روسیه بود. علت شورش حسین خان قاجار پس از انعقاد صلح بین ایران و روسیه (عهدنامه گلستان) این است که حسین خان قاجار چون نمی‌خواست به دولت ایران مالیات بپردازد و برای اینکه عباس میرزا به این منظور او را سرکوب نکند مایل به روشن کردن آتش جنگ بین ایران و روسیه و گرفتار شدن مجدد ولیعهد ایران در جنگ بود. دست اندازی روس‌ها به قلمرو ایران و قسمت ارس (از جمله گوگچه و قپان) و نارضایتی بسیاری از حاکمان سرزمین‌های قفقاز از جمله ابراهیم خان جوانشیر حاکم شوشی که مناطق تحت کنترل آنها به تصرف روسیه درآمده بودند و نیز نگرانی‌های دولت ایران از جهت از دست دادن سرزمین‌های وسیع، فشار روحانیون اسلامی بر دولت و تحریک و تهییج عامه مردم برای جنگ به وسیله مطرح کردن مسئله جهاد در برابر کفار، حاکمیت روس‌ها بر مسلمانان قفقاز و تقاضای کمک آنان از دولت ایران از عوامل اصلی شعله‌ور شدن دوباره آتش جنگ بین ایران و روسیه بود. علل جنگ جهانی دوم
در ابتدا، تحرکات تهاجمی تنها با سیاست‌های ضعیف و بی‌اثر مماشات دیگر قدرت‌های بزرگ جهانی مواجه شد. جامعه ملل به ویژه در مورد چین و اتیوپی درمانده شد. یک رویداد نزدیک تعیین‌کننده، در سال ۱۹۳۸ توافقنامه مونیخ بود که به‌طور رسمی الحاق سودتنلند از چکسلواکی به آلمان را تأیید کرد. هیتلر قول داد که این آخرین ادعای ارضی اوست، اما در اوایل سال ۱۹۳۹، تهاجمی‌تر شد و دولت‌های اروپایی سرانجام دریافتند که مماشات صلح را تضمین نمی‌کند. فدراسیون انقلابی ارمنی در ایران
ارگان فدراسیون انقلابی آرمین در ایران معمولاً از رژیم پهلوی (۱۳۵۷–۱۳۰۶) حمایت می‌کرد، که به نوبه خود از موضع ضد شوروی حزب و همچنین موضع عدم ادعا در مورد سرزمین ایران قدردانی می‌کرد. تنها مخالفت اصیل علیه رژیم پهلوی زمانی بود که رضا شاه اکثر مدارس اقلیت را تعطیل کرد (از جمله مدارس ارمنی). در طی اشغال ایران در جنگ جهانی دوم و در پی آن غائله آذربایجان، جامعه ارامنه ایران نمایندگان پارلمان را انتخاب کرد که به عنوان خصمانه با ارتش ارتش سوریه قلمداد می‌شدند، در حالی که در همان زمان شورویهای اشغالگر برخی از رهبران حزب اسلامی ایران را زندانی و تبعید کردند. نهضت ملی‌شدن نفت
پس از اشغال ایران توسط انگلیس و شوروی و سپس آمریکا در جنگ جهانی دوم، رقابت استعمارگران بر سر منافع، خصوصاً نفت، تشدید شد. دولت ایران بعد از مواجهه با تقاضای شرکت‌های نفتی هر سه کشور، اعلام کرد که دادن هرگونه امتیاز باید به بعد از جنگ موکول شود، زیرا در زمان حاضر و به دلیل وجود جنگ، وضعیت اقتصادی کشورها روشن نیست. در نتیجه تقاضای هر سه دولت رد شد. پس از پایان جنگ جهانی دوم، انگلیس و شوروی موظف بودند ظرف مدت شش ماه پس از خاتمه جنگ، نیروهای خود را از خاک ایران تخلیه نمایند، اما شوروی نه تنها از خاک ایران خارج نشد، بلکه نیروهای دیگری هم وارد نقاط شمالی ایران کرد. در این زمان قوام، نخست‌وزیر ایران بود. یکی از اقدامات قوام، عقد قراردادی بود که بین دولت ایران و سفیر شوروی در تهران به امضا رسید. براساس این قرارداد، نیروهای شوروی می‌بایست ظرف یک ماه و نیم خاک ایران را ترک کنند و قرار شد شرکت مختلط نفت ایران و شوروی ایجاد شود و اساسنامه آن ظرف هفت ماه برای تصویب به مجلس پانزدهم پیشنهاد گردد. علل جنگ جهانی دوم
اطلاعات بیشتر: نبرد خالخین گل در سال ۱۹۳۹، ژاپنی‌ها پس از نبرد دریاچه غازان در سال ۱۹۳۸، از منچوری به سمت غرب به جمهوری خلق مغولستان حمله کردند. آنها به‌طور قاطع توسط واحدهای شوروی، تحت فرماندهی ژنرال گئورگی ژوکوف مورد حمله قرار گرفتند. پس از نبرد، اتحاد جماهیر شوروی و ژاپن تا سال ۱۹۴۵ در صلح بودند. ژاپن برای گسترش امپراتوری خود به سمت مناطق جنوبی نگاه می‌کرد، که منجر به درگیری با ایالات متحده بر سر فیلیپین و کنترل خطوط کشتیرانی به هند شرقی هلند شد. اتحاد جماهیر شوروی روی مرزهای غربی خود متمرکز شد اما ۱ تا ۱٫۵ میلیون سرباز برای محافظت از مرز خود با ژاپن باقی گذاشت. علل جنگ جهانی دوم
به عنوان مثال، در سال ۱۹۳۱، ارتش کوانتونگ، یک نیروی نظامی ژاپنی مستقر در منچوری، حادثه موکدن را به نمایش گذاشت، که جرقه حمله به حمله ژاپن به منچوری و تبدیل آن به دولت دست نشانده ژاپنی مانچوکوئو بود. بلغارستان در طول جنگ جهانی دوم
حمله آلمان به اتحاد جماهیر شوروی موج قابل توجهی از اعتراضات را در بلغارستان در پی داشت که منجر به فعال شدن جنبش زیرزمینی چریکی به رهبری حزب کمونیست بلغارستان شد. جنبش مقاومتی تحت عنوان "جبهه میهن" در اوت سال ۱۹۴۲ توسط حزب کمونیست، جنبش زونو و تعدادی دیگر از احزاب پس حصول چند پیروزی توسط متفقین و عیان شدن امکان شکست نازی‌ها، برای مقابله با دولت طرفدار آلمان ایجاد شد. گروه‌های پارتیزانی به ویژه در مناطق کوهستانی بلغارستان غربی و جنوبی فعال بودند که با اقداماتی نظیر حمله به قطارها و انهدام پل‌ها دردسر زیادی برای دولت مرکزی ایجاد کردند. شورش نان در تهران
جدا از نقش متفقین در قحطی و گرسنگی مردم، تورم پول ناشی از چاپ بی رویّه اسکناس، کمبود کلی غلّه در کشور و مشکل حمل و نقل آن، ارسال غله محصول ایران به شوروی جنگ‌زده و احتکار خواربار مورد نیاز مردم، از جمله عوامل آن خیزش بزرگ بود. ایران در جنگ سرد
آمریکا و بریتانیا از پیش از جنگ جهانی دوم درگیری‌های ژئوپلیتیک و ایدئولوژیک زیادی با شوروی داشتند اما وجود یک دشمن مشترک باعث شد تا دست به اتحادی هرچند کوتاه بزنند. شوروی و بریتانیا در سپتامبر ۱۹۴۱ به ایران حمله کردند تا بتوانند راهی برای کمک رسانی به شوروی علیه نیروهای در حال پیشروی آلمان نازی باز کنند. علل جنگ جهانی دوم
چهار روز بعد، زمانی که در ۱۱ دسامبر ۱۹۴۱، آلمان نازی و ایتالیا فاشیست به ایالات متحده اعلام جنگ کردند، ایالات متحده وارد جنگ اروپا شد. هیتلر تصمیم گرفت اعلام کند که پیمان سه‌جانبه آلمان را موظف می‌کند که از اعلام جنگ ژاپن پیروی کند، اگرچه ناوشکن‌های آمریکایی که کاروان‌ها و او-بوت‌های آلمانی را اسکورت می‌کردند عملاً در نبرد اقیانوس اطلس (۱۹۳۹–۱۹۴۵) در حال جنگ بودند. اعلان جنگ عملاً به احساسات انزواطلبانه ایالات متحده پایان داد و این کشور بلافاصله معامله به مثل کرد و بنابراین رسماً وارد جنگ در اروپا شد. علل جنگ جهانی دوم
تاکتیک‌های دیپلماتیک هیتلر این بود که خواسته‌های به ظاهر معقول و منطقی مطرح کند و در صورت برآورده نشدن آنها به جنگ تهدید کند. پس از اعطای امتیازات، آنها را پذیرفت و به خواسته جدیدی پرداخت. هنگامی که مخالفان سعی کردند او راضی کنند، او دستاوردهای ارائه شده را پذیرفت و به سمت هدف بعدی رفت. این استراتژی تهاجمی با خروج آلمان از جامعه ملل (۱۹۳۳)، رد معاهده ورسای، شروع به تسلیح مجدد با توافق‌نامه دریایی انگلیس و آلمان (۱۹۳۵)، بازپس‌گیری سار (۱۹۳۵) عمل کرد. راینلند را مجدداً نظامی کرد (۱۹۳۶)، اتحاد (نیروهای محور) با ایتالیای موسولینی تشکیل داد (۱۹۳۶)، ارسال کمک‌های نظامی گسترده به فرانکو در جنگ داخلی اسپانیا (۱۹۳۶–۱۹۳۹)، تصرف اتریش (۱۹۳۸)، تصرف چکسلواکی پس از مماشات بریتانیا و فرانسه و توافقنامه مونیخ ۱۹۳۸، در اوت ۱۹۳۹ با روسیه استالین پیمان صلح منعقد کرد و سرانجام در سپتامبر ۱۹۳۹ به لهستان حمله کرد. علل جنگ جهانی دوم
میسون استدلال کرد، "آلمان نازی همیشه در برخی از زمان‌ها متمایل به گسترش یک جنگ بزرگ بود. با این حال، میسون استدلال کرد که زمان وقوع چنین جنگی توسط فشارهای سیاسی داخلی، به ویژه در رابطه با اقتصاد در حال شکست، تعیین می‌شود و هیچ ارتباطی با آنچه هیتلر می‌خواست ندارد. میسون معتقد بود که از سال ۱۹۳۶ تا ۱۹۴۱، وضعیت اقتصاد آلمان، نه "آراده" یا "نیت هیتلر" مهمترین عامل تعیین‌کننده در تصمیمات سیاست خارجی آلمان بود. جنگ چریکی
در جنگ جهانی دوم نیز گروه‌های چریکی در فرانسه و نقاط دیگر دنیا در مقابل نیروهای آلمان نازی مقاومت کردند. معروفترین جنگ‌های چریکی دوران مدرن نبردهایی هستند که به تغییر دائمی حکومت‌های چین، ویتنام، افغانستان و کوبا منجر شدند. چریک‌های کمونیست چینی به رهبری مائو پس از جنگ جهانی دوم بر مخالفان خود چیره شده و قدرت را در پرجمعیت‌ترین کشور دنیا به دست گرفتند. در ویتنام نیز کمونیست‌های ویت‌مین به رهبری هوشی مینه و سپس چریک‌های ویت‌کنگ موفق شدند تا نیروهای فرانسوی و سپس آمریکایی را وادار به خروج از ویتنام کنند. در کوبافیدل کاسترو و ارنستو چه گوارا در یک جنگ چریکی سه ساله موفق به سرنگونی حکومت فولخنسیو باتیستا در سال ۱۹۵۹ شدند. در افغانستان نیز گروه‌های مجاهدین با استفاده از این شیوه توانستند در مدت ده سال ارتش شوروی را شکست داده و آن را وادار به خروج از افغانستان کنند. این شکست یکی از دلایل فروپاشی شوروی محسوب می‌شود. همچنین سه سال پس از خروج ارتش شوروی حکومت کمونیستی وابسته به آن نیز به دست مجاهدین سقوط کرد. مبارزه آنها تأثیر زیادی بر گروه‌های چریکی گذاشت. آنها معتقد بود که نیروهای مردمی می‌توانند در جنگ با ارتش به پیروزی برسند و لازم نیست منتظر ماند تا همه شرایط برای وقوع انقلاب آماده شود، بلکه با قیام می‌توان این شرایط را ایجاد کرد. تبعید و اخراج در طی جنگ جهانی دوم
تبعید و اخراج در طی جنگ جهانی دوم () برای میلیون‌ها نفر در بیشتر کشورهای درگیر در جنگ جهانی دوم رخ داده‌است. تعدادی از این پدیده‌ها پس از پایان جنگ توسط دادگاه نورنبرگ به عنوان نقض ارزش‌ها و هنجارهای اساسی انسانی طبقه‌بندی شد. جنبش توده‌ای مردم - بیشتر آنها پناهنده - یا به دلیل درگیری‌ها به وجود آمده بود، یا توسط محورهای سابق و قدرت‌های متفقین بر اساس ایدئولوژی‌های نژادی و قومی اعمال شده بود، و این در اواخر تغییرات مرزی پس از جنگ توسط شهرک‌های بین‌المللی صورت گرفت. بحران پناهجویان که در جنگ جهانی دوم در سرتاسر سرزمین‌های اشغالی سابق ایجاد شد زمینه بسیاری از معماری جدید بین‌المللی پناهندگی و حقوق بشر را فراهم کرد. ولادیمیر لنین
در فوریه ۱۹۱۷ کمبود غذا و بدتر شدن اوضاع کار در کارخانه‌ها، باعث شد کارگران کارخانه‌های صنعتی در سن پترزبورگ که در آغاز جنگ جهانی اول به پتروگراد تغییر نام داده بود، اعتصاب کنند و این زمینه‌ساز انقلاب فوریه ۱۹۱۷ شد. با گسترش ناآرامی‌ها به سایر مناطق روسیه، تزار نیکلای دوم که بیم داشت به‌طور خشونت‌آمیزی سرنگون شود، از سلطنت کناره‌گیری کرد. کشور تحت سلطه دومای دولتی قرار گرفت و با تأسیس دولت موقت روسیه، امپراتوری به یک جمهوری تبدیل شد. لنین که در سوئیس ساکن بود، با شنیدن خبر انقلاب، به همراه دیگر مخالفان آن را جشن گرفت. او تصمیم گرفت به روسیه برگردد تا مسئولیت رهبری بلشویکها را به عهده بگیرد، اما دریافت بیشتر راه‌ها به این کشور به دلیل منازعه ادامه‌دار جنگ جهانی مسدود هستند. او و سایر مخالفان با دولت آلمان که در آن زمان با روسیه درگیر بود، برای عبور از آن کشور مذاکره کرد. آلمان که می‌دانست این مخالفان می‌توانند برای دولت روسیه مشکل‌ساز شوند، موافقت کرد که به ۳۲ شهروند روس، از جمله لنین و همسرش، اجازه دهد با قطاری مهر و موم شده، از قلمرویش عبور کنند. اینان با قطار از زوریخ به زازنیتس سفر کردند و با کشتی به ترلبورگ در سوئد رسیدند. سپس با گذر از مرز هاپاراندا–تورنیو وارد هلسینکی شدند و نهایتاً با قطار خود را به پتروگراد رساندند. ای ایران
پیشینهٔ این ترانه به دوران جنگ جهانی دوم در ایران بازمی‌گردد. در سپتامبر ۱۹۴۱، متفقین ایران را اشغال کرده‌بودند. ایدهٔ این شعر از دیدن وضعیت اسفبار کشور، به‌خصوص اهتزاز پرچم متفقین از پادگان استرآباد به شاعر الهام شد. روزی حسین گل‌گلاب در راه ملاقات با آقای خالقی در خیابان شاهد درگیری دو سرباز ایرانی و انگلیسی بود که در آن وضع، سرباز انگلیسی به سرباز ایرانی که درجه بالاتری نیز نسبت به آن داشت سیلی زد و سرباز ایرانی به خاطر شرایط وقت که ایران در اشغال بود هیچ کاری نکرد. گل‌گلاب با دیدن این صحنه با چشمانی اشکبار به دیدار خالقی رفت و جریان را بازگو کرد. او می‌گوید شعری خواهم گفت تا ایران و روح ایرانی در آن زنده ماند. خالقی نیز می‌گوید که من آهنگ آن را تنظیم می‌کنم و بنان که آنجا بود نیز می‌گوید من هم شعر را خواهم خواند. حسین گل‌گلاب در این باره گفته‌است: جنگ جهانی دوم
در سپتامبر سال ۱۹۴۴، دسته‌های ارتش شوروی با ورود به یوگسلاوی باعث عقب‌نشینی برق‌آسای گروه‌های اف و ای در یونان، آلبانی و یوگسلاوی شدند، پیش از این که از هم جدا شوند. با این حساب، کمونیست‌های پیشرو پارتیزان تحت رهبری مارشال جوسیپ بروز تیتو، که در سابقه خود رهبری موفقیت‌آمیز گروه‌های مبارز چریکی علیه اشغالگری‌ها را از سال ۱۹۴۱ در دست داشت، بخش عمده یوگسلاوی را به کنترل خود درآورد و اقدامات علیه نیروهای آلمانی در جنوب را با تأخیر مواجه کرد. در شمال صربستان، ارتش سرخ، با مایت محدود نیروهای بلغاری، در آزادسازی مشترک پایتخت بلگراد در ۲۰ اکتبر به پارتیزان‌ها کمک کرد. پس از چندی، شوروی حمله گسترده‌ای را علیه مجارستان تحت اشغال آلمان انجام داد که تا سقوط بوداپست در فوریه ۱۹۴۵ ادامه یافت. برخلاف توفیقات فراوان شوروی در بالکان، مقاومت تند تیز فنلاندی‌ها علیه حملات شوروی در کارولین ایسموس، اشغالگری شوروی را دفع کرد و در شرایطی متعادل آتش‌بس شوروی و فنلاند را منجر شد، هرچند فنلاند ناچار به اعلان جنگ علیه متحد سابق خود، آلمان نازی، گردید. انقلاب ۱۳۵۷
تنش‌ها و نارضایتی‌های مذکور، با بازتر شدن فضای سیاسی در سال ۱۳۵۶ که به دلیل فشارهای دولت آمریکا و نهادهای مدافع حقوق بشر صورت پذیرفته بود، از پاییز و زمستان همان سال، به صورت تظاهرات خیابانی خود را نشان داد. معترضان برای برگزاری راهپیمایی، از سنت‌های شیعی چون مراسم چهلم جانباختگان اعتراضات، استفاده سیاسی به عمل آوردند. رویدادهایی چون فاجعه آتش‌سوزی سینما رکس آبادان، کشتار معترضان در تعدادی از تظاهرات‌ها (از جمله در واقعه جمعه سیاه در شهریورماه)، و امتیازهای دیرهنگام شاه به مخالفان، موجب تشدید اعتراضات و از دست رفتن امکان مصالحه شد. رکود اقتصادی به وقوع اعتصابات گسترده و پیوستن طبقه کارگر به تظاهرات‌ها و در نتیجه فلج شدن اقتصاد کشور انجامید. با پیوستن کارگران و همچنین تهیدستان شهری به تظاهرات‌ها، دامنه اعتراضات از ده‌ها هزار نفر به صدها هزار و حتی میلیون‌ها نفر رسید. سرانجام، روح‌الله خمینی در ۲۳ دی ماه شورای انقلاب اسلامی ایران را برای راهبری انقلاب تأسیس کرد و روز بعد از آن شاه از کشور خارج شد. نهایتاً با خروج شاه و عدم موفقیت دولت نخست‌وزیر ملی‌گرا شاپور بختیار، بازگشت خمینی که برای چند هفته با آمریکا در تماس مستقیم بود، به کشور در ۱۲ بهمن، تشکیل دولت موقت ایران به نخست‌وزیری مهدی بازرگان در ۱۵ بهمن و نهایتاً، دو روز نبرد مسلحانه سازمان‌های چریکی و هزاران داوطلب مسلح با گارد شاهنشاهی و اعلام بیطرفی ارتش در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، انقلاب به پیروزی رسید. اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
محمدعلی فروغی در شرایط بحرانی اشغال ایران و تبعید رضاشاه، جانشینی محمدرضا را به متفقین قبولاند تا در روزهایی بحرانی که بر ایران می‌گذرد، کشور از هم نپاشد و قطعه‌قطعه نشود. فروغی پیشنهاد ریدر بولارد، وزیرمختار انگلستان مبنی بر تغییر رژیم را رد کرده بود، زیرا از نظر او، با وجود بحران‌های پیچیده و فراوان آن زمان، ایران توان این‌گونه تغییرات بنیادی را نداشته و شیرازه امور کشور و تمامیت ارضی فرومی‌پاشید. جنگ‌های ایران و روسیه در دوره قاجار
مشخص نبودن مرزهای بین ایران و روسیه و شورش‌ها و ناامنی‌هایی که بسیاری از حاکمان (از جمله حسین خان قاجار حاکم ایروان) و ساکنان مرزی برپا کرده بودند از علل اصلی شروع دوباره جنگ‌های ایران و روسیه بود. علت شورش حسین خان قاجار پس از انعقاد صلح بین ایران و روسیه (عهدنامه گلستان) این است که حسین خان قاجار چون نمی‌خواست به دولت ایران مالیات بپردازد و برای اینکه عباس میرزا به این منظور او را سرکوب نکند مایل به روشن کردن آتش جنگ بین ایران و روسیه و گرفتار شدن مجدد ولیعهد ایران در جنگ بود. دست اندازی روس‌ها به قلمرو ایران و قسمت ارس (از جمله گوگچه و قپان) و نارضایتی بسیاری از حاکمان سرزمین‌های قفقاز از جمله ابراهیم خان جوانشیر حاکم شوشی که مناطق تحت کنترل آنها به تصرف روسیه درآمده بودند و نیز نگرانی‌های دولت ایران از جهت از دست دادن سرزمین‌های وسیع، فشار روحانیون اسلامی بر دولت و تحریک و تهییج عامه مردم برای جنگ به وسیله مطرح کردن مسئله جهاد در برابر کفار، حاکمیت روس‌ها بر مسلمانان قفقاز و تقاضای کمک آنان از دولت ایران از عوامل اصلی شعله‌ور شدن دوباره آتش جنگ بین ایران و روسیه بود. علل جنگ جهانی دوم
در طول جمهوری وایمار (۱۹۱۹–۱۹۳۳)، کودتای کاپ، کودتایی علیه دولت جمهوری وایمار، توسط اعضای ناراضی نیروهای مسلح به راه افتاد. بعدها، برخی از نظامی‌گرایان و ناسیونالیست‌های رادیکال‌تر در غم و اندوه و ناامیدی در حزب نازی غوطه‌ور شدند و عناصر میانه‌روتر نظامی‌گرایی کاهش یافتند. نتیجه هجوم مردان نظامی به حزب نازی بود. در ترکیب با تئوری‌های نژادی‌اش، این امر به احساسات بازپیوندخواهی دامن زد و آلمان را در مسیر جنگ با همسایگان نزدیک خود قرار داد. انقلاب ۱۳۵۷
محققان معتقدند در جستجوی ریشه اصلی انقلاب ۱۳۵۷ ایران، می‌توان به کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ بازگشت. پس از برکناری رضاشاه پهلوی توسط متفقین در هنگامه جنگ جهانی دوم، ایران در بین سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲، طولانی‌ترین زمان فضای باز سیاسی در تاریخ معاصر را به خود دید. در این دوره روشنفکران و نه روحانیون، دست‌اندرکار بسیج و سازماندهی توده‌ها علیه ساختار قدرت بودند و سازمان‌های غیر مذهبی - نخست حزب توده و سپس جبهه ملی ایران به رهبری محمد مصدق - با موفقیت، طبقه متوسط و طبقه کارگر شهری را جذب کردند. در طی این دوران، مصدق به عنوان یک ملی‌گرای محبوب، خواستار اصلاح سیاست خارجی نادرست و خاتمه بخشیدن به اعطای امتیازهای عمده به ابرقدرت‌های خارجی شد. او به یاری تظاهرات‌های گسترده طبقه متوسط و همچنین اعتصابات بزرگ کارگری در بخش صنعت نفت ایران به سازماندهی حزب توده، توانست نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران را به عنوان اهرم فشاری بر حکومت، با موفقیت به پیش ببرد و تحت تأثیر شور و اشتیاق عمومی به نخست‌وزیری رسیده و حتی تسلط و اختیار محمدرضا پهلوی، شاه جوان ایران، بر ارتش شاهنشاهی ایران را به خطر افکند. دوران تثبیت نظام جمهوری اسلامی ایران
بعد از حوادث انقلاب، چریک‌های مارکسیست و احزاب فدرال در برخی از مناطق شامل خوزستان، کردستان و گنبد کاووس شورش کردند، که منجر به جنگ بین آنها و نیروهای انقلابی شد. این شورش‌ها در ماه آوریل سال ۱۹۷۹ آغاز شد و بسته به منطقه، بین چند ماه تا بیش از یک سال به طول انجامید. اسناد تازه منتشر شده نشان می‌دهد که ایالات متحده از آن شورش‌ها ترسیده بود. مشاور امنیت ملی زبیگنیو برژینسکی با کارکنان خود در مورد حمله احتمالی آمریکا به ایران با استفاده از پایگاه‌های ترکی و خاکی صحبت کرده بود اگر شوروی تصمیم به تکرار سناریو بحث افغانستان در ایران باشد. رویکردهای سیاسی رضاشاه
در تیرماه ۱۳۱۶، پیمان سعدآباد با درون‌مایهٔ اتحاد، میان ایران، افغانستان، ترکیه و عراق نوشته شد. منش سیاسی رضاشاه، تبلیغات منفی قدرتمندی علیه او ایجاد کرد و بریتانیا که از دیرباز به شخص رضاشاه بدبین بود، روابط ایران با ایتالیا، فرانسه و آلمان را نیز سبب نگرانی دانست؛ تبلیغات رسانه‌ای علیه رضاشاه، پس از روابط ۱۹۳۹ ایران با ژاپن، شدت گرفت. با رخ دادن جنگ جهانی دوم، با وجود اعلام بی‌طرفی، بریتانیا و شوروی ایران را اشغال کرده و رضاشاه را با اعمال فشار برکنار کردند. بریتانیا در هنگام اشغال ایران توانست چند تهدید دیگر هم از بین ببرد؛ برای مثال، ناوگان دریایی ایران که در حال شکل‌گیری بود را به همراه دریادارانی همانند غلامعلی بایندر، از میان برداشت. پس از اشغال ایران، بریتانیا و شوروی به محمدعلی فروغی پیشنهاد دادند که رسماً جمهوریت را اعلام کند که وی مخالفت کرد. کمی بعد، آشکار شد که بریتانیا و شوروی خواستار کنار زدن رضاشاه هستند و این دو، در نهایت از سلطنت پسر او، محمدرضا پهلوی حمایت کردند. روابط خارجی ایران
در تیرماه ۱۳۱۶، پیمان سعدآباد با درون‌مایهٔ اتحاد، میان ایران، افغانستان، ترکیه و عراق نوشته شد. منش سیاسی رضاشاه، تبلیغات منفی قدرتمندی علیه او ایجاد کرد و بریتانیا که از دیرباز به شخص رضاشاه بدبین بود، روابط ایران با ایتالیا، فرانسه و آلمان را نیز سبب نگرانی دانست؛ تبلیغات رسانه‌ای علیه رضاشاه، پس از روابط ۱۹۳۹ ایران با ژاپن، شدت گرفت. با رخ دادن جنگ جهانی دوم، با وجود اعلام بی‌طرفی، بریتانیا و شوروی ایران را اشغال کرده و رضاشاه را با اعمال فشار برکنار کردند. بریتانیا در هنگام اشغال ایران توانست چند تهدید دیگر هم از بین ببرد؛ برای مثال، ناوگان دریایی ایران که در حال شکل‌گیری بود را به همراه دریادارانی همانند غلامعلی بایندر، از میان برداشت. پس از اشغال ایران، بریتانیا و شوروی به محمدعلی فروغی پیشنهاد دادند که رسماً جمهوریت را اعلام کند که وی مخالفت کرد. کمی بعد، آشکار شد که بریتانیا و شوروی خواستار کنار زدن رضاشاه هستند و این دو، در نهایت از سلطنت پسر او، محمدرضا پهلوی حمایت کردند. شورش‌های قابس (۱۹۴۱)
شورش‌های قابس موجی از خشونت‌های یهودستیزانه در جهان عرب در سال ۱۹۴۱ بودند که برای سه روز در شهر تونسی قابس رخ دادند. این رویداد بدترین خشونت‌ها علیه یهودیان در منطقه شمال آفریقا در جریان جنگ جهانی دوم را رقم زدند. علل جنگ جهانی دوم
اطلاعات بیشتر: جنگ داخلی اسپانیا بین سال‌های ۱۹۳۶ و ۱۹۳۹، آلمان و ایتالیا از ملی‌گرایان به رهبری ژنرال فرانسیسکو فرانکو در اسپانیا حمایت کردند و اتحاد جماهیر شوروی از دولت منتخب دموکراتیک موجود، جمهوری دوم اسپانیا به رهبری مانوئل آزانیا هر دو طرف سلاح‌ها و تاکتیک‌های جدیدی را آزمایش کردند. جامعه ملل هرگز درگیر این موضوع نشد و قدرت‌های بزرگ آن زمان بی‌طرف ماندند و با موفقیت اندکی سعی کردند ارسال سلاح به اسپانیا را متوقف کنند. ناسیونالیست‌ها در نهایت در سال ۱۹۳۹ جمهوری خواهان را شکست دادند. شورشهای دهه ۱۳۷۰ ایران
این شورش در اثر اعتراض حاشیه نشینان «کوی طلاب» مشهد به تخریب خانه‌هایشان در شهر مشهد به وقوع پیوست، و به یک تظاهرات، با شعارهایی علیه مسئولان نظام جمهوری اسلامی ایران و حمله به اماکن دولتی، تبدیل شد و سرتاسر شهر مشهد را فراگرفت. تاریخ اقتصادی اروپا
پس از جنگ، آلمان طبق معاهده ورسای قرار بود تمام غرامت‌های جنگ را پرداخت کند. این سیاست آلمانی‌ها را خشمگین کرد و رنجش عمیقی در آن‌ها ایجاد کرد، رنجشی که نازی‌ها که از آن بسیار بهره بردند. با این حال مبالغ پرداختی زیاد نبود و از طریق وام‌های نیویورک در طرح داوز تأمین می‌شد. پرداخت‌ها باید در سال ۱۹۳۱ تمام می‌شد، اما در دهه ۱۹۵۰ آلمان غربی تمام غرامت‌ها را پرداخت کرد. در سال ۱۹۲۳ تورم شدیدی ایجاد شد. این توروم به خاطر چاپ پول کاغذی توسط دولت بود. اساس دوره بازسازی سرمایه‌گذاری و تقاضای خصوصی بود. وقتی بازار سهام در سال ۱۹۲۹ سقوط کرد، سرمایه گذارانی که آلمان را تأمین مالی می‌کردند از این کشور خارج شدند و اقتصاد آن را فلج کرد تا حدی که بیکاری به ۲۵٪ رسید. جبهه داخلی فعالیت‌های غیر نظامیان در کشوری را که در حال جنگ بودند، پوشش می‌داد. جنگ جهانی دوم یک جنگ تمام عیار بود که در نهایت، سرانجام آن در کارخانه‌ها و محل کار متفقین مشخص شد چرا که آنان عملکرد بسیار بهتری نسبت به متحدین داشتند. در واقع، آلمان و ژاپن بیش از آنچه که به تولید خودشان وابسته باشند، به غارت سرزمین‌های تسخیر شده وابسته بودند. اکثر کشورهایی که در جنگ حضور داشتند، تنها تلاش می‌کردند که در جبهه‌های داخلی زنده بمانند. دولت‌ها با مسائل جدیدی مثل سهمیه بندی، تخصیص نیروی انسانی، دفاع از خانه، تخلیه در برابر حملات هوایی و پاسخ به اشغال توسط یک قدرت دشمن روبرو شدند. روحیه و دلگرمی مردم به رهبری و تبلیغات بستگی داشت. زنان به‌طور بی‌سابقه ای بسیج شدند. موفقیت در تولید اقتصادی عامل اصلی حمایت از عملیات‌های رزمی بود. تمام قدرت‌های درگیر از تجربیات خود در جبهه‌های داخلی در طول جنگ جهانی اول درس‌هایی یادگرفته بودند و سعی می‌کردند از درس‌های خود استفاده کنند و از خطای آن جلوگیری کنند. جبهه داخلی برای کمک به ارتش و ناوگان دریایی انگلیس فعالیت‌های مختلفی را انجام داد، از جمله این که نرده‌ها و دروازه‌های فلزی را پایین کشیدند تا آن‌ها را با سنگ یا چوب جا به حا کنند. سپس این فلز را ذوب می‌کردند و در ساخت کشتی‌های جنگی یا هواپیما از آن استفاده می‌کردند. اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
ایران به دنبال حمله متفقین با مشکلات اقتصادی بسیاری رو به رو شد. تورم، دزدی و قحطی نمونه کوچکی از پیامدهای حمله متفقین به ایران بود. نامه شکایت آقای محمود بدر وزیر دارایی در نخستین روز از تیرماه سال ۱۳۲۱ به نخست‌وزیر گواهی شرایط سخت مردم ایران در پی تجاوز متفقین است. جنگ جهانی دوم
برتری جمعیتی و اقتصادی متفقین در مراحل اولیه جنگ در اثر حملات برق‌آسای آلمان و ژاپن به شدت خرد شد و تا سال ۱۹۴۲ دست بالاتر را متحدین داشتند. اما پس از آن و با ورود آمریکا و شوروی به میدان جنگ و پیوستن آن‌ها به جرگه متفقین جریان جنگ آرام‌تر شد و وارد مرحله جنگ فرسایشی گشت. در همین زمان ایالات متحده آمریکا به تنهایی دو سوم تمام ملزومات متفقین اعم از کشتی، هواپیما، توپخانه، تانک، کامیون و مهمات را تولید کرد. هرچند در اکثر مواقع دسترسی متفقین به مواد خام و اولیه فراوان و ارزان علت برتری تولید آن‌ها نسبت به متحدین دانسته می‌شود اما نباید عوامل مهمی مانند بی میلی ژاپن و آلمان در استفاده از زنان به عنوان نیروی کار، بمباران‌های متفقین، حرکت کند و دیر آلمان به سمت اقتصاد جنگی را نیز از نظر دور داشت. افزون بر این نه آلمان و نه ژاپن خود را مهیای یک جنگ طولانی‌مدت نکرده بودند. آن‌ها برای جبران این ضعف تلاش کردند تا با برده‌داری و به کار گرفتن میلیون‌ها نفر به عنوان نیروی کار اجباری شرایط خود را بهبود ببخشند. تخمین زده می‌شود آلمان ۱۲ میلیون نفر که بیشتر از اهالی اروپا شرقی بودند و ژاپن ۱۸ میلیون نفر را به کار اجباری و بردگی گرفتند. ایران پهلوی
در تیرماه ۱۳۱۶، پیمان سعدآباد با درون‌مایهٔ اتحاد، میان ایران، افغانستان، ترکیه و عراق نوشته شد. منش سیاسی رضاشاه، تبلیغات منفی قدرتمندی علیه او ایجاد کرد و بریتانیا که از دیرباز به شخص رضاشاه بدبین بود، روابط ایران با ایتالیا، فرانسه و آلمان را نیز سبب نگرانی دانست؛ تبلیغات رسانه‌ای علیه رضاشاه، پس از روابط ۱۹۳۹ ایران با ژاپن، شدت گرفت. با رخ دادن جنگ جهانی دوم، با وجود اعلام بی‌طرفی، بریتانیا و شوروی ایران را اشغال کرده و رضاشاه را با اعمال فشار برکنار کردند. بریتانیا در هنگام اشغال ایران توانست چند تهدید دیگر هم از بین ببرد؛ برای مثال، ناوگان دریایی ایران که در حال شکل‌گیری بود را به همراه دریادارانی همانند غلامعلی بایندر، از میان برداشت. پس از اشغال ایران، بریتانیا و شوروی به محمدعلی فروغی پیشنهاد دادند که رسماً جمهوریت را اعلام کند که وی مخالفت کرد. کمی بعد، آشکار شد که بریتانیا و شوروی خواستار کنار زدن رضاشاه هستند و این دو، در نهایت از سلطنت پسر او، محمدرضا پهلوی حمایت کردند. آغاز پادشاهی محمدرضا پهلوی، با اشغال ایران در جنگ جهانی دوم هم‌زمان شد. کمی پس از پادشاهی وی، در آغاز دههٔ ۱۳۲۰، ایران پذیرفت که رسماً در کنار متفقین قرار گیرد و متفقین اعلام کردند، به استقلال و یکپارچگی سرزمین ایران احترام خواهند گذاشت. با پشتیبانی آمریکا و با سیاست نخست‌وزیر وقت، قوام السلطنه به حکومت خودمختار در آذربایجان و کردستان خاتمه داد. با پیشرفت جهان، در ایران نیز نیاز به فضای سیاسی و رسانه‌ای جدید حس شد و با فرمان محمدرضا پهلوی، تمام زندانیان سیاسی از عفو کامل برخوردار گشته و فضا برای رسانه‌ها بازتر شد؛ در همین حین، احزاب سیاسی در این کشور جان گرفته و بر عموم مردم اثر گذاشتند. با این وجود، اعتراضات فراوانی به شخص محمدرضا پهلوی شد و بخشی از مردم با قدرت داشتن یک «فرد» مخالفت داشتند. حزب‌هایی نیز به ترورهای برنامه‌ریزی‌شده دست زده و به مخالفت با شاه روی آوردند. از مهم‌ترین وقایع دوران محمدرضا شاه، آغاز جنبش ملی‌شدن نفت ایران و قدرت گرفتن محمد مصدق بود. مصدق که در اوایل جنبش نفت، از حمایت شاه برخوردار بود، پس از ملی‌شدن صنعت نفت در سال ۱۳۲۹، محبوبیت بسیاری میان مردم کسب کرد. اگرچه، دولت قانونی وی سرانجام با کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ سرنگون شد. علی آقا واحد
با آغاز جنگ جهانی دوم و خود نمائی‌های استالین سبب حمله ارتش آلمان به شوروی و اشغال اراضی آن می‌شود. در چنین شرایطی جوانان جمهوری خود مختار آذربایجان نیز به جبهه‌های جنگ با آلمان نازی اعزام می‌شوند. واحد هر روز خبر کشته شدن همولایتی‌های خود را می‌شنود. اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
پس از پایان جنگ جهانی دوم، نیروهای آمریکایی و انگلیس به تخلیه نیروهای خود از ایران پرداختند. دولت شوروی قبل از خاتمه جنگ، درصدد به دست آوردن امتیاز استخراج نفت شمال برآمد، اما چون با تصویب قانون منع اعطای امتیاز نفت به خارجیان در مجلس شورای ملی، از دریافت این امتیاز محروم شد، بنای مخالفت و ناسازگاری با دولت ایران را گذاشت و نیروهای خود را از ایران بیرون نبرد، بلکه بسیار علنی در آبان ماه ۱۳۲۴ به پشتیبانی از جنبش‌های خودمختاری کردها و آذربایجانی‌ها در ایران پرداخت. ارتش شوروی از ورود نیروهای پلیس و ژاندارمری ایران به آذربایجان و کردستان خودداری کرد. کردها، جمهوری مهاباد را با پشتیبانی شوروی برپا کردند و در آذربایجان، جعفر پیشه‌وری با حمایت شوروی، فرقه دموکرات آذربایجان را برپا نمود. سید محمد مجاهد
...((در دیدگاهی دیگر محرکین اصلی این جنگ و وادارکنندگان فشار به شاه وقت قاجار برای شروع جنگ با امپراطوری روس روحانیونی همچون محمد مجاهد و ملا احمد نراقی بوده اند.و تحریک خوانین محلی قفقاز که منافعشان توسط روس به خطر افتاده بود.(حتی در منابعی ذکر گردیده که روسها از این جنگ حذر داشته وحتی افرادی برای میانجیگری و احتراز از شروع جنگ به دربار ایران فرستاده اند و حاضر به برگرداندن قسمتی از سرزمین های اشغالی عهدنامه ننگین گلستان گشته اند اما روحانیت شدیدا شاه و ولیعهد را از انجام هر گونه توافقی برحذر میدارند و با صدور فرمان جهاد جنگ ویرانگری را به کشور تحمیل نموده و پس از عدم توفیق و شکست سنگین نیروهای ایران و موفقیت ارتش تزاری و کسب پیروزی شان عهدنامه ی ننگین ترکمنچای به ایران تحمیل میگردد و پیکر کشور ایران عضوی از خود را به دلیل بی درایتی و بی درایتی روحانیت و حاکمیت از دست میدهد به اضافه پرداخت خسارتی هنگفت به امپراطوری روس))[مذهب و حکومت در ایران .الگار]. در حقیقت جنگ دوم بدستور روسیه و با هماهنگی با سید محمد مجاهد انجام شد. سید محمد مجاهد با سر سپردگی که به روسیه داشت و با دانستن و آگاهی از ناتوانی ایران برای جنگ مجدد صورت گرفت که وی وظیفه خود را در این راستا به خوبی به انجام رسانید. تاریخچه رمان‌نویسی در ایران
پس از سال ۱۲۸۴ تا سال ۱۳۰۰، جنگ جهانی اول شروع شد و بحران اقتصادی و نابسامانی اجتماعی دامن ایران را گرفت. اصلاحات جنبش مشروطه به بن‌بست رسید و یاس عمومی در کشور فراگیر شد. نگارش رمان‌های تاریخی در این دوران با دستمایه قرار دادن هویت و امنیت ملی در این دوران ظهور کرد. به‌این‌ترتیب، نویسندگان با نوشتن از شکوه گذشتهٔ ایران و قهرمانان مردمی دوران قدیم، به دنبال تحقق رویاهای خود در گذشته بودند. ترجمهٔ رمان‌های تاریخی غربی مانند الکساندر دوما از سال ۱۲۶۰ در رواج رمان تاریخی تأثیرگذار بود. اهمیت و تأثیر آثار ترجمه‌شدهٔ غربی، از دو جنبه قابل توجه است: اول این که نویسندگان ایرانی توانستند از شیوه‌های توصیف در این آثار الگوبرداری کنند و دوم این که استقبال عمومی از آن‌ها، ظهور یک جمعیت کتاب‌خوان جدید، عمدتاً از طبقهٔ متوسط شهری را نشان داد که سلیقه و ترجیحات جدیدی در انتخاب کتاب داشت. یتیم‌خانه ایران
در آغاز جنگ جهانی اول که جهان درگیر جنگ بی‌رحمانه‌ای بود، ایران اعلام بی‌طرفی می‌کند و از ۱۲۹۵ سه سال کشور دچار کمبود مواد غذایی می‌شود که به قحطی بزرگ معروف است. در این اثنا شخصی به نام حاج ابوالفضل، یتیم‌خانه‌ای دایر می‌کند که بچه‌های بی‌سرپرست را در آنجا نگهداری می‌کنند. او فرزندی دارد به نام محمد جواد که پس از مرگ پدر اداره یتیم‌خانه را بر عهده می‌گیرد، پرچم‌دار مبارزه با نیروهای بیگانه می‌شود. فیلم داستان تعقیب و گریز محمدجواد و یک مرد انگلیسی است که یکی از فرماندهان ارتش دنسترویل در ایران است.در خلال تحقیق برای ساخت سریالی تلویزیونی به نام آخرین دربار آخرین شاه که دوران حکومت ناصرالدین شاه تا حکومت محمدرضا پهلوی را به تصویر می‌کشد، به ناگهان قحطی سال‌های جنگ جهانی اول که مقطعی مهم در تاریخ ایران است توجه طالبی را به خود جلب می‌کند. پس از آشنایی با این برهه از تاریخ، طالبی به جمع‌آوری و مطالعهٔ کتب تاریخی روی آورده و بر اساس اطلاعات حاصله، به نگارش یتیم خانهٔ ایران می‌پردازد. کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹
طی جنگ جهانی اول هم‌زمان با حکومت احمدشاه قاجار دولت مشروطه ایران ضعیف‌ترین دوران خود را می‌گذراند. ایران از جوانب گوناگون اوضاعی آشفته، نابسامان، بغرنج و متزلزل داشت. بحران فزاینده اقتصادی، وضعیت ناپایدار سیاسی و مداخلات مهارگسیخته قدرت‌های خارجی ایران را تا آستانه یک دولت ورشکسته و وابسته پیش برده بود. علی‌رغم اعلام بی‌طرفی دولت ایران نیروهای متخاصم از جنوب و شمال وارد ایران شدند. بر اثر اشغال ایران توسط بریتانیا و خرید آذوقه مردم ایران توسط ارتش اشغالگر و شروع قحطی بزرگ ایران (۱۲۹۸-۱۲۹۶)، بخش بزرگی از مردم ایران به کام مرگ فرورفتند. سپاه روسیه تا دروازه‌های تهران پیشروی کرد اما از منقرض کردن سلسله قاجار منصرف شد. غرب کشور را سپاه عثمانی اشغال کرده بود. در جنوب مردم محلی در چند نوبت با متجاوزان انگلیسی درگیر شدند که از مهم‌ترین نبردهای جنگ جهانی اول در ایران می‌توان به مقاومت تنگستانی‌ها و قشقایی‌ها اشاره کرد. جمعی از رجال و نمایندگان مجلس، حکومت موقتی به نام دولت ملی به ریاست نظام السلطنه (رضا قلی خان مافی) تشکیل دادند. پس از پایان جنگ نیز کشور دچار هرج و مرج بود. دولت در خارج از پایتخت نفوذی نداشت و هر بخش از کشور زیر نفوذ قدرتی محلی بود. شمال کشور را سپاه انگلستان و روسیه در اشغال داشت. پلیس جنوب با همکاری قشون هند یها زیر نظر بریتانیایی‌ها بر جنوب حکمرانی داشت. در آذربایجان غربی اسماعیل‌آقا سیمیتقو شورشی بود. لرهای شورشی لرستان را تحت کنترل داشتند. راه تهران به خراسان زیر غارت یاغیان ترکمن بود. در خوزستان شیخ خزعل حکومت می‌کرد و در فارس قوام‌الملک شیرازی و قشقاییها قدرت را در دست داشتند. کرمان و بلوچستان تحت نفوذ بلوچها بود و امیرموید در مازندران قدرت را به دست داشت. یالمار شاخت
شاخت در پایان جنگ دوم جهانی به اتهام کمک به ناسیونالیسم افراطی آلمان و تقویت آن و نیز دادن خط به هیتلر دستگیر و محاکمه شد، ولی مجازات نشد. بازپرس انگلیسی ضمن تحقیق و بازجویی از او، درباره دیدارش از تهران و احساس رضاشاه نسبت به دولت نازی آلمان هم از او سوال کرده بود که پرسش و پاسخ در آرشیو مربوط محفوظ است. «شاخت» گفته بود که همانند سایر ناسیونالیست‌های آلمانی به ایرانیان علاقه‌مند بوده است. دکتر مصدق که با تحریم و محاصره اقتصادی دولت لندن دست به گریبان بود از دکتر شاخت خواست که «طرح اقتصاد بدون نفت» را برای ایران بنویسد و با خود به تهران بیاورد که او در سپتامبر ۱۹۵۲ (مهر ۱۳۳۱) با طرح خود به تهران آمد. تابستان سال بعد مصدق راه‌حل مسائل دیگری را از دکتر شاخت خواست که پیش از اتمام کار، حکومت او برانداخته شد. با وجود این، دکتر شاخت در فوریه ۱۹۵۴ (بهمن ۱۳۳۲) با راه‌حل‌های خود به تهران آمد که به آن توجه نشد. روابط ایالات متحده آمریکا و ایران
پایان جنگ جهانی دوم ضرورت خروج نیروهای متفقین از ایران را مطرح کرد. استالین به بهانه‌هایی از خروج ارتش سرخ از شمال ایران خودداری کرد. مذاکرات احمد قوام (قوام السلطنه) در مسکو بی‌نتیجه ماند و ایران مجبور شد به شورای امنیت سازمان ملل متحد شکایت کند. در واکنش به این اقدام اتحاد شوروی نه تنها به خروج نیروهایش از ایران اقدام نکرد بلکه در آذربایجان و کردستان حکومت‌های دست‌نشانده به وجود آورد. هری ترومن رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا در ۱ فروردین ۱۳۲۵ (۱۹۴۶) اولتیماتوم داد در صورت خودداری شوروی از خروج نیروهایش از ایران ایالات متحده آمریکا نیز اقدام به بازگرداندن نیروهایش خواهد کرد. نگرانی استالین از برخورد نظامی با آمریکا که در آن زمان تنها کشور دارنده بمب اتمی بود سرانجام شوروی را به خروج از ایران وادار کرد. اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
در نامه‌ای محرمانه در تاریخ ۱۳۲۱/۴/۲۹ به نخست‌وزیر وقت نسبت به سانسور مطبوعات و بسته‌های پستی در تهران توسط مأموران بریتانیا چنین توضیح داده شده‌است: در نامه محرمانه دیگری به تاریخ ۱۳۲۱/۴/۵ که وزیر وقت دارایی به وزیر امور خارجه دربارهٔ خرید جو توسط نیروهای شوروی از کشاورزان نوشته شده‌است، تأکید شده که هر چه سریع تر از ادامه این کار خودداری شود: وزیر دادگستری طی نامه‌ای در تاریخ ۱۳۲۳/۳/۸ به نخست‌وزیر از تخلفات و همچنین جلوگیری از محاکمه نیروهای متفقین به خصوص در پرونده‌های قتل عمد و غیرعمد توضیح می‌دهد که بخشی از نامه به این شرح است: مهاجرت لهستانی‌ها به ایران پیرو جنگ دوم جهانی روی داد و در طی سال‌های ۱۳۲۰ الی ۱۳۲۳ خورشیدی بیش از ۱۵۰ هزار نفر از لهستانی‌ها برای مهاجرت به فلسطین و آفریقا، از کشور اتحاد جماهیر شوروی وارد خاک ایران شدند. جنبش‌های مقاومت در جنگ جهانی دوم
اعتصاب عمومی لوکزامبورگ در سال ۱۹۴۲، یک جنبش مقاومت مسالمت‌آمیز علیه نازی‌ها بود. یک اعتصاب سراسری، که عمدتاً در شهر ویلتز صورت گرفت، کشور را فلج کرد. در پاسخ به این اعتصاب اشغالگران آلمانی ۲۱ نفر از شرکت کنندگان در اعتصاب را به مرگ محکوم کردند. بمباران درسدن در جنگ جهانی دوم
مردم غیرنظامی به پناهگاه گریختند. اما نخستین موج حمله باعث قطعی برق شد. برای همین بعضی‌ها درست در هنگام آغاز موج دوم حمله، پناهگاه‌ها را ترک کردند. چه مردمی که در پناهگاه‌ها ماندند و چه مردمی که از آنجا فرار کردند بر اثر خفگی جان خود را از دست دادند. زیرا آتش، اکسیژن هوا را می‌سوزاند. بسیاری از اجساد که که در پناهگاه‌ها پیدا شدند بر اثر دمای بسیار بالای آتش‌سوزی در حالی جان دادند که لباس‌هایشان سالم باقی مانده اما اعضای بدنشان بر اثر گرمای غیرمستقیم سوخته و به خاکستر تبدیل شده بود. علل جنگ جهانی دوم
در سال ۱۹۳۷، حمله ژاپن به منچوری و چین انجام شد. ژاپن تحت عنوان حوزه رفاه مشترک آسیای شرقی بزرگ، با شعارهایی مانند «آسیا برای آسیایی‌ها»، ژاپن به دنبال حذف نفوذ قدرت‌های غربی در چین و جایگزینی آن با سلطه ژاپن بود. حزب سعادت (اهواز)
شرکت نفت ایران و انگلیسی به بهانهٔ ایجاد امنیت برای مراقبت از تأسیسات نفتی و توسعهٔ آن و به پشتوانهٔ نیروهای نظامی بریتانیا که در سال‌های اشغال نظامی ایران (۱۳۲۴–۱۳۲۰) در خوزستان مستقر بودند، از هیچ قانونی تبعیت نمی‌کرد و در پرداخت دستمزدها، تعیین ساعات کار، تعیین مزایا، مرخصی، بیمه، بازنشستگی و … به دلخواه خود عمل می‌کرد. مهم‌تر از آن اینکه هیچ‌گونه فعالیت اتحادیه‌ای نیز از سوی شرکت نفت تحمل نمی‌شد. جنگ جهانی دوم در اسفند ۱۳۲۴ پایان یافت و با رسیدن قوام‌السلطنه به نخست‌وزیری امکان فعالیت برای تشکیلات کارگری و چپ بیشتر مهیا گشت و حزب توده نیز که در نخستین سال‌های تأسیس فعالیت چندانی در خوزستان نداشت، هرچه بیشتر به فعالیت در میان کارگران پرداخت که به گسترش فعالیت‌های این حزب طی سال‌های ۱۳۲۵ و ۱۳۲۶ انجامید. با این حال در اوایل خرداد ۱۳۲۵ اتحادیه‌های کارگری در تنگنای بی‌سابقه‌ای قرار گرفتند و حمله و تعرض به کارگران در اعتصابات و تجمعات شدت گرفت. در این ضدیت با جنبش کارگری و فعالیت‌های کارگران انگلستان، دولت مرکزی و حزب سعادت هم‌رأی بودند. به همین دلیل نیز اقدامات حزب سعادت علیه جنبش کارگری به موضع‌گیری محدود نمی‌شد و گاه به حملهٔ اعضای این حزب به کارگران نیز می‌انجامید. در سال ۱۳۲۵ نمایندگان کارگران از بندر معشور (ماهشهر) خبر حمله به تجمع خود را اینگونه منتشر ساختند: عبدالخالق جرفی معتقد است که این قبیل درگیری‌ها میان دو حزب سبب شد تا فرجام کار حزب نه به سود طبقهٔ کارگر باشد و نه به رفع مسئلهٔ ملی بینجامد، بلکه شرکت نفت ایران و انگلیس و حکومت مرکزی برندهٔ بازی باشند. دالان ایرانی
کمک‌رسانی به شوروی برای مقابله با آلمان نازی در جنگ جهانی دوم، بهانه اصلی برای اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰ بود. چچن
استدلال ژوزف استالین و برخی دیگر آن بود که این عمل به منظور جلوگیری مردم چچن از کمک به آلمان، در زمان جنگ جهانی دوم لازم، بوده‌است. اگرچه جبهه آلمان هیچگاه به مرزهای چچن نرسید، یک جنگ چریکی فعال تهدید به تجمیع قدرت دفاعی شوروی در قفقاز نمود. (والنتین پیکول نویسنده شاخص در نوشتار تاریخی خود با نام بربروسا این‌گونه ادعا می‌کند که در سال ۱۹۴۲ و در حالی که شهر گروزنی خود را برای محاصره آماده می‌کرد، کلیه هواپیماهای بمب‌افکن پایگاه جبهه قفقاز به جای رویاروئی با آلمان در محاصره استالینگراد اجباراً جهت سرکوب شورشیان چچن اعزام شدند. همچنین پرتاب محموله‌های سری آلمان در چچن و استراق سمع تبادلات رادیوئی آلمان با شورشیان چچن امری عادی به‌حساب می‌آمد. پس از سال ۱۹۵۶ و طی دوران استالین‌زدایی تحت حکومت نیکیتا خروشچف، به مردم چچن اجازه برگشت به سرزمین خود داده شد. شورش نان در تهران
پیش از جنگ جهانی دوّم، ایران صادرکننده ویژه غلّه بود اما سال۱۳۲۰ با قحطی مرگباری روبرو شد. در آن شرایط طاقت فرسا گرسنگی و بی غذایی واکنش مردم را برانگیخت و در کرمانشاه، نجف‌آباد، زنجان، سنندج، تبریز، داراب، رشت، قزوین، ملایر، اراک و گلپایگان... مردم به انبارهای غلّه هجوم بردند. اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
در ستاد ارتش، سپهبد رزم‌آرا مدتی پیش از حمله متفقین عدم آمادگی ارتش برای دفاع از مرزها را به سرلشکر ضرغامی فرمانده ارتش گزارش می‌کند و پیشنهاد می‌کند به دلیل عدم توانایی مقابله با شوروی، از راه‌های سیاسی برای رفع خطر اقدام شود. گزارش توسط ضرغامی به رضاشاه ارائه می‌شود اما وی از گزارش خشمگین شده و ولیعهد را برای تحقیق بیشتر به جلسه بعد ستاد کل می‌فرستد. رزم‌آرا کمبود نفرات و امکانات به‌ویژه امکانات ترابری موتوری را دلیل اصلی عدم توان مقابله با شوروی بیان می‌کند. رضا شاه مدتی بعد دستور تشکیل لشکرهای جدید را صادر می‌کند اما از صدور فرمان آمادگی برای دفاع خودداری می‌کند. لشکرهای ارتش بدون افزایش نفرات و امکانات به تعداد مورد نظر رضاشاه افزایش می‌یابند و در واقع برخی لشکرها به چند لشکر تقسیم می‌شوند. رضاشاه امکان حمله متفقین را بسیار کم می‌دانست به همین دلیل ارتش ایران هیچ گونه آمادگی برای مقابله با حمله متفقین نداشت. بنیتو موسولینی
هیتلر قصد یورش به لهستان را داشت، هر چند چیانو هشدار داد که این کار سبب جنگ با متفقین می‌گردد. هیتلر نظر چیانو را نادیده انگاشت، در عوض پیش‌بینی نمود که بریتانیا و سایر کشورهای غربی خود را [از معرکه] عقب خواهند کشید و پیشنهاد کرد که ایتالیا بایستی به یوگسلاوی یورش ببرد. این پیشنهاد موسولینی را می‌فریفت اما در این دوره آغاز یک جنگ جهانی فاجعه ای برای ایتالیا می‌بود چرا که وضعیت جنگ‌افزارهایش از زمان تأسیس امپراتوری ایتالیا تا به حال ناکافی بود. از آن مهمتر پادشاه خواستار بی‌طرفی در اختلاف آلمان و لهستان بود. بدین سان وقتی جنگ دوم جهانی در ۱ سپتامبر ۱۹۳۹ با حمله آلمان به لهستان جرقه خورد و سبب واکنش اعلان جنگ بریتانیا و فرانسه به آلمان شد، ایتالیا در جنگ درگیر نشد. به هر حال وقتی آلمان‌ها ۱۸۳ پروفسور دانشگاه یاگیلونیا در کراکوف را در ۶ سپتامبر ۱۹۳۹ بازداشت کردند موسولینی شخصاً میانجیگری کرد، اقدامی که سبب آزادی ۱۰۱ نفر آز آنان گردید. علل جنگ جهانی دوم
در واکنش به فشار ژاپن بر مقامات فرانسوی هندوچین فرانسه برای توقف تجارت با چین، ایالات متحده در ژوئیه ۱۹۴۰ شروع به محدود کردن تجارت با ژاپن کرد. پایان تمام محموله‌های نفت در سال ۱۹۴۱ تعیین‌کننده بود زیرا آمریکایی‌ها، بریتانیایی‌ها و هلندی‌ها تقریباً تمام نفت ژاپن را تأمین می‌کردند. در سپتامبر ۱۹۴۰، ژاپنی‌ها به هندوچین فرانسوی ویشی حمله کردند و تونکین را اشغال کردند تا از واردات اسلحه و سوخت چین از طریق هندوچین فرانسه در امتداد راه‌آهن چین و ویتنام از بندر هایفونگ از طریق هانوی به کون‌مینگ در یون‌نان جلوگیری کنند. ایالات متحده تصمیم گرفت که ژاپنی‌ها اکنون بیش از حد پیش رفته‌اند و تصمیم گرفت که به زور آنها را به عقب برگرداند. در سال‌های ۱۹۴۰ و ۱۹۴۱، آمریکایی‌ها و چینی‌ها تصمیم گرفتند اسکادران داوطلبی متشکل از هواپیماها و خلبانان آمریکایی برای حمله به ژاپنی‌ها از پایگاه‌های چینی سازماندهی کنند. این واحد که با نام ببرهای پرنده شناخته می‌شود، توسط کلر لی چنولت فرماندهی می‌شد. اولین نبرد آن دو هفته پس از حمله به پرل هاربر انجام شد. جنگ جهانی دوم
زمانی که جنگ داخلی در اسپانیا سر گرفت، هیتلر و موسولینی از شورشیان ملی‌گرا که توسط فرانسیسکو فرانکو رهبری می‌شدند حمایت نظامی کردند. این حمایت از سمت ایتالیا بیشتر بود تا از سمت نازی‌ها؛ موسولینی مجموعاً ۷۰٬۰۰۰ نیروی زمینی و ۶٬۰۰۰ خدمهٔ نیروهای هوایی به انضمام ۷۲۰ هواپیما به اسپانیا فرستاد. از سوی دیگر، شوروی از حاکم فعلی اسپانیا یعنی جمهوری دوم اسپانیا حمایت می‌کرد. همچنین بیش از ۳۰٬۰۰۰ نیروی داوطلب خارجی که با نام تیپ‌های بین‌المللی شناخته می‌شدند علیه ملی‌گرایان می‌جنگیدند. در این میان آلمان و شوروی از این جنگ نیابتی به عنوان فرصتی برای آزمودن پیشرفته‌ترین سلاح و تاکتیک‌های جنگی‌شان بهره بردند. در نهایت ملی‌گرایان در سال ۱۹۳۹ در جنگ پیروز شدند و فرانکو که حال تبدیل به یک دیکتاتور شده بود در طول جنگ جهانی دوم رسماً موضع بی‌طرفی گرفته اگر چه عموماً حامی نیروهای محور بود. مهم‌ترین همکاری او با آلمان عبارت بود از ارسال داوطلبانی به جبههٔ شرقی. خیزش‌های گتو
خیزش‌های گتو در طول جنگ جهانی دوم به یک سری شورش‌های مسلحانه علیه رژیم آلمان نازی میان سال‌های ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۳ در گتوهای تازه تأسیس شده یهودیان در سراسر اروپای تحت اشغال نازی‌ها گفته می‌شود. به دنبال حمله آلمان و شوروی به لهستان در سپتامبر ۱۹۳۹، یهودیان لهستانی از همان ابتدا هدف حمله قرار گرفتند. طی چند ماه در درون خاک لهستان اشغالی، آلمانی‌ها صدها گتو ایجاد کردند که در آن یهودیان را ناچار به زندگی می‌کردند. این گتوهای جدید بخشی از سیاست رسمی آلمان در حذف یهودیان از صحنه عمومی با هدف بهره‌کشی اقتصادی بود. ترکیبی از تعداد زیاد زندانیان، شرایط غیر بهداشتی و کمبود غذا منجر به مرگ و میر زیادی در درون این گتوها شد. در بیشتر شهرها جنبش‌های مقاومت زیرزمینی یهودی تقریباً بلافاصله پس از آن شکل گرفتند، اگرچه گتوسازی دسترسی آنها به منابع را بشدت محدود کرده بود. پیش‌زمینه و علل انقلاب ۱۳۵۷ ایران
ایده الکسی دوتوکویل که «پیشرفت فزاینده مداوم، به جای آرام کردن مردم، در همه جا روحیه ناآرامی ایجاد کرده‌است»، توسط چندین ناظر به عنوان توضیحی برای شورش ۷۹–۱۹۷۸ ارائه شده‌است.اما این ایده توضیح نمی‌دهد که چرا در رکود اقتصادی سال ۱۹۷۵–۷۶ هنگامی که بیکاری و تورم در سطوح مشابه سال ۱۹۷۸ بود، فعالیت اعتراضی بسیار کمی وجود داشته‌است.علاوه بر این، مناطق "دارای حکومت خودکامه با رشد بالاً در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ - ونزوئلا، الجزایر، نیجریه، عراق - هم علی‌رغم این حقیقت که آن کشورها هم از مشکلات ثروت نفت (فساد، بدهی، تقلب و سرکوب) رنج می‌بردند، به وضوح فاقد انقلابات بودند. با این حال، ایده دیگر توکویل این است که " زمانی که مردمی که یک قانون ظالمانه را در طول یک دوره طولانی بدون اعتراض تحمل کرده‌اند، ناگهان حکومت فشار خود را کم می‌کند، و به نظر می‌رسد که این غیرمنتظره بودن را حل می‌کند. دلیل دیگر، یا دلیل نسبی، برای تردید آزادسازی شاه به عنوان نتیجه از تشویق رئیس‌جمهور جیمی کارتر است. کرزمن اشاره می‌کند که "حتی با ورود شاه به واشنگتن" برای یک دیدار دولتی در اواخر سال ۱۹۷۷، " مدارای جزئی او با فعالیت مخالفان از بین رفت." … در نوامبر ۱۹۷۷، همان‌طور که شاه سعی در جلب نظر جیمی کارتر کرد، لیبرال‌ها در حالت عقبنشینی بودند." یک نویسنده دیگر به نام "موژان مومن" این که کارتر می‌توانست جز بی اعتنایی به سیاست حقوق بشر خود کاری برای شاه انجام دهد یا چیزی بگوید را زیر سؤال می‌برد - چرا که " دخالت مستقیم آمریکا تنها باعث افزایش خشم علیه شاه طرفدار آمریکا می‌شد. ۲ اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
اشغال نظامی ایران توسط متفقین بلافاصله سرنوشت ایران را رقم زد. ارتش، توسطِ سرلشکر «احمد نخجوان» خلع سلاح و پادگان‌ها به ارتش مهاجم تسلیم شد و در مدت سه روز و در اثر حملات هواپیماهای شوروی و بریتانیا چنان به سرعت عقب‌نشینی کرد که فرماندهی عالیِ متفقین نیز آن را پیش‌بینی نکرده بود. به طوری که احمد نخجوان به پادگان قلعه‌مرغی اعلام کرد در صورت فرود چتربازان انگلیس در این پایگاهِ نظامی اسلحه خود را در اختیار آن‌ها قرار دهند. در روز چهارم فروغی که بازنشسته شده بود برای مذاکره با متفقین نامزدِ نخست‌وزیری شد؛ نخست‌وزیر جدید در عرض یک هفته درخواست صلح نمود و پنهانی پیشنهادِ برکناری رضا شاه را به متفقین داد و متفقین نیز استعفای رضا شاه را تنها شرطِ برای آتش‌بس اعلام کردند. انگلیس نیز که خواستار پشتیبانی عمومی بود با تبلیغ روحانیون از بیرحمی و عدم اداره درست کشور توسط رضا شاه انتقاد کرد. دوهفته بعد نمایندگان رضا شاه را به ثروت اندوزی عظیم، کشتار مردم بی گناه و سوء استفاده از القابی برای خود مانند سردار سپه و فرمانده کل متهم می‌کردند. سه هفته بعد شاه بدون گفتگو با متفقین به نفع ولیعهد خود کناره‌گیری کرد و کشور را به سرعت ترک کرد. در مجلس نیز پس از خروج رضا شاه در روز ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ ذکاءالملک فروغی صدراعظم، با حضور در مجلس شورای ملی استعفای رضا شاه را از سلطنت و آغاز سلطنت محمد رضا شاه را اعلام کرد. لیوار
همزمان با جنگ جهانی دوم و حضور نیروهای روسی در آذربایجان نظم امور کشور به هم خورده و آشفتگی کشور را فرا گرفته بود. در منطقه مرند نیز آشفتگی‌هایی پدید آمد. از مهم‌ترین آن‌ها تسخیر ادارة نظمیه مرند توسط تفنگچیان لیواری به تحریک و تشویق نیروهای روسی بوده‌است. ماجرا از آنجا آغاز شد که چند نفر از ریش سفیدان طوایف لیوار بر عوارض تعیین شده بر دانه‌های گرچک ـ که توسط چهار پایان برای فروش به مرند برده می‌شد ـ به علت تبعیض در این عوارض، معترض بودند؛ ولی نه تنها به اعتراض آن‌ها رسیدگی نشد بلکه معترضان به زندان افتادند. خبر زندانی شدن آن‌ها موجب جریحه دار شدن احساسات لیواری‌ها شد. به این جهت آن‌ها تصمیم می‌گیرند که سران خود را از زندان آزاد کنند. آن‌ها ادارة نظمیة مرند را اشغال و سران خود را آزاد می‌کنند. ماجرا به همین‌جا ختم نمی‌شود. قوای کمکی از مرکز رسیده و شورشیان را در روستا به گلوله می‌بندند. در این درگیری ۸ نفر جان باخته و چندین نفر زخمی می‌شوند. پس از سرکوب شورشیان و با ادامه حضور نیروهای روس و فعال شدن حزب دمکرات برخی از لیواری‌ها که سابقه بی رحمی‌های مأموران دولتی را به چشم دیده بودند به این حزب ملحق شدند. آن‌ها تحت نفوذ فردی به نام لطفعلی نایب قرار داشتند؛ ولی سیستم قبیله‌ای و رقابت‌های بین آن‌ها فعالیت‌های حزب را در لیوار به تسویه حساب‌های شخصی و قومی کشانید؛ به این جهت فعالیت اعضاء محدود شد و برخی به زندان محکوم شدند. پس از شکست حزب برخی از لیواری‌های عضو حزب به آن طرف ارس فرار نمودند و بسیاری با تعهد رسمی کتبی، آزاد شدند. اقدامات اعضاء حزب در لیوار مهاجرت بسیاری از لیواری‌ها را به روستاهای اطراف و یامچی باعث شده بود. اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
پس از آغاز جنگ جهانی دوم در ۹ شهریور ۱۳۱۸ (۱ سپتامبر ۱۹۳۹)، ایران بی‌طرفی خود را اعلام کرد اما پس از آغاز تهاجم آلمان به شوروی به دلیل گستردگی مرز ایران با اتحاد جماهیر شوروی، این بی‌طرفی ناپایدار بود. نیروهای متفقین به بهانهٔ حضور کارشناسان آلمانی در ایران این کشور را اشغال کردند. تخلیه غیرنظامیان لهستانی از اتحاد جماهیر شوروی در جنگ جهانی دوم
مهاجرت لهستانی‌ها به ایران پیرو تخلیه غیرنظامیان لهستانی از اتحاد جماهیر شوروی در جنگ دوم جهانی روی داد که با وجود بی‌طرفی ایران، مسائل و مشکلات اقتصادی و اجتماعی زیادی برای ایران به همراه داشت. در طی سال‌های ۱۳۲۰ الی ۱۳۲۳ خورشیدی بیش از ۱۵۰ هزار لهستانی برای مهاجرت به فلسطین و آفریقا، از کشور اتحاد جماهیر شوروی وارد خاک ایران شدند. با گسترش جنگ دوم جهانی، کشور لهستان در سال ۱۳۱۸ خورشیدی (برابر با ۱۹۳۹ میلادی) مورد هجوم آلمان نازی از یک طرف و شوروی از طرف دیگر قرار گرفت و عملاً به دو قسمت تقسیم شد. اسرای زیادی به شوروی منتقل و در اردوگاه‌ها اسکان داده شدند و بسیاری نیز به‌طور دسته جمعی اعدام شدند. قحطی ۱۲۵۰–۱۲۴۹ ایران
احمد کتابی معتقد است که بروز و گسترش قحطی در ایران نتیجه مستقیم استبدادگرایی، فساد و بی کفایتی حکومت‌ها در ایران بوده‌است و می‌گوید: «بی مناسبت نیست که با تأسی به دکتر هما ناطق، که در پژوهش عالمانه خود در زمینه تاریخچه وبا در ایران بین «مصیبت وبا» و «بلای حکومت‌های فاسد و غیر مردمی» ایران، پیوندی نزدیک یافته‌است، میان وقوع قحطی و نظام حکومتی در ایران نیز همبستگی و ارتباطی جستجو شود.» حسین شهیدی در کتاب سرگذشت تهران در باب این قحطی آورده‌است: «در دوره ناصر الدین شاه و پس از او تا پایان دوره قاجاریه فقط این دو بار قحطی طبیعی یا مصنوعی در ایران و تهران روی نداد بلکه هر چند سال یکبار قحطی گریبان مردم را می‌گرفت و تنها در این میان محتکران که از اشخاص ثروتمند و با نفوذ بودند از آن سود می‌بردند.» شوکو اوکازاکی در خصوص قحطی سال ۱۲۴۹ ش اظهار نموده‌است که: «عاملِ اصلی قحطی سال ۱۲۸۸ ق بروز دو خشکسالی پی در پی بود، اما این بلا به هیچ وجه کاملاً نتیجه بوالهوسی طبیعت نبود … بخش بزرگی از مسئولیت این رویداد ناگوار را می‌توان، واقع بینانه، متوجه مقامات بالا، ملاکان، سوداگران غله، و برخی روحانی نمایان که دست اندرکار احتکار و سوء استفاده از اوضاع به نفع خود بودند، شناخت. همچنین، حکومت مرکزی و حکام ولایات و نواحی، که تدبیر و اقدامِ مؤثری برای اصلاح وضع در کار نیاوردند، در این بلیه سزاوار نکوهش اند. به سخن دیگر، حرص و بی کفایتی دولت مردان به همان اندازه مسبب گرسنگی و رنج مردم بود که خشکسالی و بخلِ طبیعت.» علل جنگ جهانی دوم
معاهده ورسای و جامعه ملل به دنبال خفه کردن سیاست‌های توسعه‌طلبانه و نظامی‌گرایانه همه طرفین بودند، اما شرایط تحمیل شده توسط سازندگان آنها بر وضعیت جدید ژئوپلیتیکی جهان و شرایط تکنولوژیکی آن دوران، تنها به ظهور مجدد آن‌ها جسارت بخشید. ایدئولوژی‌های دوره بین دو جنگ در اوایل دهه ۱۹۳۰، یک ایدئولوژی ملی نظامی و تهاجمی در آلمان نازی، امپراتوری ژاپن و ایتالیای فاشیستی (۱۹۲۲ تا ۱۹۴۳) غالب شد. این نگرش به پیشرفت در فناوری نظامی، تبلیغات خرابکارانه و در نهایت گسترش سرزمینی دامن زد. مشاهده شده‌است که رهبران کشورهایی که به‌طور ناگهانی نظامی شده‌اند، اغلب احساس می‌کنند که نیاز دارند ثابت کنند ارتش‌هایشان نیرومند هستند، که اغلب عاملی مؤثر در شروع درگیری‌هایی مانند جنگ دوم ایتالیا و اتیوپی بود و جنگ دوم چین و ژاپن بود. اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
رضاشاه بعد از ظهر روز ۹ شهریور، همه فرماندهان و مقامات امضاکنندهٔ طرح مرخصی سربازان وظیفه را - که در عمل به انحلال ارتش انجامیده بود - به کاخ سعدآباد احضار کرد و به آن‌ها نسبت خیانت داد. شاه، سرلشکر احمد نخجوان، (کفیل وزیر جنگ) و سرتیپ علی ریاضی را مسبب این طرح قلمداد نمود، از آن‌رو آن دو را به شدت زخمی و پس از خلع درجه، زندانی کرد. سپس دستور داد ایشان به خاطر این خیانت در دادگاه زمان جنگ محاکمه شوند. نخجوان تا ۸ شهریور ۱۳۲۰ در سمت کفالت وزارت جنگ قرار داشت و طرح مرخص کردن سربازان وظیفه و استخدام سربازان پیمانی را به تصویب اعضای شورای عالی ارتش رسانید. همین امر موجب تغیر و اعتراض شدید رضاشاه شد؛ لذا احمد نخجوان را به شدت مضروب و به زندان افکند. او تا ۲۵ شهریور در زندان بود و پس از استعفای شاه، در کابینهٔ فروغی، وزیر جنگ شد. این ماجرای کتک زدن، در روزهای آینده به زیان رضا شاه تمام شد و عزم کسانی را که خواهان تبعید او از ایران، پس از استعفا بودند، جزم‌تر کرد. علل جنگ جهانی دوم
اطلاعات بیشتر: تهاجم آلمان به لهستان بین سال‌های ۱۹۱۹ و ۱۹۳۹، لهستان سیاست ایجاد توازن بین اتحاد جماهیر شوروی و آلمان نازی را در پیش گرفته بود و با هر دوی آنها پیمان عدم تجاوز را امضا کرد. در اوایل سال ۱۹۳۹، آلمان خواستار پیوستن لهستان به پیمان ضد کمینترن به عنوان دولت اقماری (کشور تابع) آلمان شد. لهستان از ترس از دست دادن استقلال از این اقدام خودداری کرد. هیتلر در ۲۳ مه ۱۹۳۹ به ژنرال‌های خود اعتراف کرد که دلیل او برای حمله به لهستان دانزیگ نبوده‌است: «مسئله گدانسک (دانتسیش) موضوع مورد بحث نیست. مسئله گسترش فضای زندگی ما (سیاست لبنسراوم) در شرق است…». برای بازدارندگی هیتلر، بریتانیا و فرانسه اعلام کردند که تهاجم به معنای جنگ است و سعی کردند اتحاد جماهیر شوروی را متقاعد کنند که به این بازدارندگی بپیوندد. شوروی، با این حال، کنترل کشورهای بالتیک و بخشی از لهستان را با اتحاد با آلمان توسط پیمان مخفی پیمان مولوتوف-ریبنتروپ در اوت ۱۹۳۹ به دست آورد. تلاش لندن برای بازدارندگی با شکست مواجه شد، اما هیتلر انتظار جنگ گسترده‌تری را نداشت. آلمان در ۱ سپتامبر ۱۹۳۹ به لهستان حمله کرد و درخواست بریتانیا و فرانسه برای عقب‌نشینی لهستان را رد کرد، که نتیجه آن اعلان جنگ در ۳ سپتامبر ۱۹۳۹ مطابق با معاهدات دفاعی با لهستان بود که آنها امضا کرده بودند و علناً اعلام جنگ کردند. با این حال، نه فرانسه و نه بریتانیا کمک نظامی قابل توجهی به لهستان ارائه نکردند، مگر عملیات کوچکی که به عنوان «حمله سار» شناخته می‌شود. از ۱ سپتامبر ۱۹۳۹ لهستان از ترس تکرار سناریوی بسیج جنگ از ۱۹۱۴ فقط تا حدی بسیج شده بود، که عمدتاً نتیجه فشار سفیران بریتانیا و فرانسه بر دولت لهستان بود. ورماخت از نظر تعداد تانک‌ها و هواپیماها و پیشرفت فنی تجهیزاتش نیز از برتری برخوردار بود. اولتیماتوم هری ترومن به ژوزف استالین
با اشغال ایران در ۱۳۲۰ به دست متفقین (آمریکا، انگلیس، شوروی)، معاهده‌ای بین ۳ کشور امضا شد که ۶ ماه پس از اتمام جنگ جهانی دوم، نیروهایشان را از خاک ایران خارج کنند. آمریکا و انگلیس تخلیه کردند، اما شوروی امتناع ورزید. شوروی که به دنبال تسلط بر حوزه‌های نفت شمال بود، دو حکومت وابسته به خود (پیشه‌وری و قاضی محمد) را در آذربایجان و کردستان به وجود آورد تا ایران را تحت فشار بگذارد. بعد از مدت‌ها کشمکش میان ایران و شوروی، نهایتاً شوروی از ایران خارج شد. هری ترومن ادعا کرد علت خروج شوروی، اولتیماتوم او (توسل به سلاح اتمی) علیه ژوزف استالین بود. از نظر مورخین، فرستادن پیام اولتیماتوم هری ترومن به یوزف استالین جعلی است. مورخی به نام ج. آ. تورپه در مقاله ای منتشر شده در سال ۱۹۷۸، اولتیماتوم ترومن به استالین را زیر سؤال برده است. علل جنگ جهانی دوم
تحت رژیم نازی، آلمان برنامه توسعه خود را آغاز کرد که به دنبال بازگرداندن مرزهای «حق» خود بود. به عنوان مقدمه‌ای برای اهداف خود، راینلند در مارس ۱۹۳۶ مجدداً نظامی شد. همچنین ایده آلمان بزرگ اهمیت داشت، که حامیان آن امیدوار بودند که مردم آلمان را تحت یک دولت-ملت متحد کنند تا همه سرزمین‌های ساکن توسط آلمانی‌ها را در بر بگیرد، حتی اگر در یک قلمرو خاص آلمانی‌ها در اقلیت باشند. پس از معاهده ورسای، اتحاد بین آلمان-اتریش و تأسیس جمهوری اتریش آلمانی، ایالتی از اتریش-مجارستان، توسط متفقین، با وجود حمایت اکثریت بزرگ از اتریشی‌ها، ممنوع شد. مقاومت آلبانی در جنگ جهانی دوم
در نیمه سال ۱۹۴۲ حزب کمونیست آلبانی از جوانان این کشور خواست تا برای آزادی کشور از ایتالیا وارد جنگ با اشغالگران شوند. این تبلیغات باعث شد که تعداد کارگران جوان بیشتری به حزب بپیوندند. در سپتامبر سال ۱۹۴۲ این حزب دست به تشکیل یک جبهه مردمی زد و نام آن را جنبش آزادیبخش ملی (NLM) نامید. این جنبش از تعدادی گروه‌های مقاومت شامل تعدادی گروه بشدت ضد کمونیست تشکیل شده بود. در زمان جنگ پارتیزان‌های این جبهه به هشدارهای ایتالیا که گفت با عملیات چریکی تنبیه خواهند شد توجه نکردند. رهبر پارتیزان‌ها برعکس بر روی تمایل به انتقام‌گیری علیه چنین اقداماتی از سوی ایتالیا که باعث جذب نیرو نیز می‌شد حساب باز کرد. علل جنگ جهانی دوم
در طول بحران اقتصادی جهانی رکود بزرگ در دهه ۱۹۳۰، بسیاری از مردم ایمان خود را به دموکراسی از دست دادند و کشورهای سراسر جهان به رژیم‌های استبدادی روی آوردند. در آلمان، کینه و نفرت از کشورهای دیگر به دلیل بی‌ثباتی نظام سیاسی آلمان تشدید شد، زیرا بسیاری از فعالان مشروعیت جمهوری وایمار را رد کردند. افراطی‌ترین خواستار سیاسی که از آن وضعیت بیرون آمد، آدولف هیتلر، رهبر حزب ناسیونال سوسیالیست کارگران آلمان (حزب نازی) بود. نازی‌ها از سال ۱۹۳۳ قدرت توتالیتر را در آلمان به دست گرفتند و خواستار لغو مقررات پیمان ورسای شدند. سیاست‌های بلندپروازانه و تهاجمی داخلی و خارجی آنها منعکس کننده ایدئولوژی‌های یهودستیزی، اتحاد همه آلمانی‌ها پان‌ژرمنیسم، کسب «فضای زندگی» یا سیاست لبنسراوم برای شهرک‌نشینان کشاورزی، حذف بلشویسم و هژمونی نژاد آریایی/نژاد نوردیک بر دون‌انسان‌ها مانند یهودیان و اسلاوها بود. سایر عوامل منجر به جنگ شامل تجاوز ایتالیای فاشیستی (۱۹۲۲ تا ۱۹۴۳) به اتیوپی و امپراتوری ژاپن علیه جمهوری چین (۱۹۴۹–۱۹۱۲) بود. غائله آذربایجان
غائلهٔ آذربایجان که در منابع غربی بحران سال ۱۹۴۶ ایران نامیده شده، اشاره به وقایعی دارد که در خلال سال‌های ۱۳۲۵ و ۱۳۲۶ خورشیدی در ایران پیش آمد و منجر به تشکیل و سقوط حکومت خودمختار آذربایجان و جمهوری مهاباد شد. این بحران یکی از نخستین بحران‌های پس از جنگ جهانی دوم بود. شورش ظفار
عملیات نظامی ارتش شاهنشاهی ایران در ظفار برای مقابله با چریک‌های جدایی‌طلب چپ‌گرا در این منطقه به درخواست سلطان قابوس، پادشاه عمان از محمدرضا پهلوی، پادشاه وقت ایران انجام گرفت. حضور نظامی ایران در تغییر وضعیت بسود پادشاهی عمان و سرکوب شورش ظفار نقش داشت. از آن زمان سلطان قابوس بقای تخت و تاج خود را تا حد زیادی مدیون ایران می‌داند. محمدرضا پهلوی در ۱۹۷۳ میلادی (پائیز ۱۳۵۲) واحدهای واکنش سریع ارتش شاهنشاهی ایران را با سلاح‌های مدرن و ۲۰ فروند بال‌گرد به ظفار اعزام کرد. اهداف عملیات نظامی ارتش شاهنشاهی ایران در ظفار شامل تأمین ثبات منطقه و مقابله با جریان‌های انقلابی، تجربه جنگ واقعی برای نیروهای نظامی ایران -به همین دلیل هر چهار ماه یک بار افسران و سربازان ایرانی تعویض می‌شدند- و ضربه به رادیکال‌ترین حکومت منطقه یعنی یمن جنوبی می‌شد. علل جنگ جهانی دوم
اطلاعات بیشتر: عملیات بارباروسا و مناقشه طرح‌های تهاجمی شوروی آلمان در ژوئن ۱۹۴۱ به اتحاد جماهیر شوروی حمله کرد. هیتلر معتقد بود که اتحاد جماهیر شوروی را می‌توان در یک حمله سریع و بی‌امان شکست داد و از وضعیت ناآماده شوروی بهره برد. هیتلر امیدوار بود که موفقیت در آنجا بریتانیا را به پای میز مذاکره بکشاند و جنگ در کل به پایان برسد. شورش‌های غذا در خاورمیانه
روند اعتراضات مردمی بر اثر مشکلات معیشتی به شورش نان در ایران منجر گردید. تلاشهای نمایندگان مجلس برای آرام کردن مردم مؤثر واقع نشد و گروهی از مردم به ساختمان مجلس حمله کرده و آن را اشغال کردند. سپس جمعیت معترض به سمت بازار تهران حرکت کردند. آنها ابتدا شیشه‌ها و تابلوهای مغازه‌ها و اماکن را درهم شکستند و سپس اقدام به غارت فروشگاه‌های مواد غذایی و سایر مغازه‌ها کردند. یک گروه از جمعیت معترض به خانه قوام نخست‌وزیر وقت حمله کردند. در غروب آن روز ارتش و پلیس به خیابانهای مرکز تهران بازگشتند. در ۱۸ آذر ۱۳۲۱ اعتراضات مردم ادامه یافت، گروه‌هایی از دانشجویان در دانشگاه تهران سازماندهی شده و به سمت مجلس حرکت کردند. براساس اعلامیه‌های حکومت نظامی نیروهای پلیس برای جلوگیری از هرگونه تظاهراتی واکنش نشان دادند. مسلسل‌ها و تانک‌ها در تقاطع‌های مهم نشانه‌گیری شده بود و سربازان انگلیسی و لهستانی در میدان‌های بزرگ تهران به چشم می‌خوردند. سربازان ایرانی با شلیک مسلسل در میدان بهارستان به مقابله با جمعیت دانشجو و مردم معترض پرداختند که در نتیجه آن حدود ۶۰۰ نفر کشته یا زخمی شدند. شورش اونین
عقبه جنگ جنگ دوم چچن
استدلال استالین و برخی دیگر آن بود که این عمل به منظور جلوگیری مردم چچن از کمک به آلمان، در زمان جنگ جهانی دوم لازم، بوده‌است. اگرچه جبهه آلمان هیچگاه به مرزهای چچن نرسید، یک حرکت پارتیزان فعال تهدید به تجمیع قدرت دفاعی شوروی در قفقاز نمود. (والنتین پیکول نویسنده شاخص در نوشتار تاریخی خود با نام بربروسا این‌گونه ادعا می‌نماید که در سال ۱۹۴۲ و در حالی که شهر گروزنی خود را برای محاصره آماده می‌نمود، کلیه هواپیماهای بمب‌افکن پایگاه جبهه قفقاز به جای رویاروئی با آلمان محاصره استالینگراد اجباراً جهت سرکوب شورشیان چچن اعزام گشتند. همچنین پرتاب محموله‌های سری آلمان در چچن و استراق سمع تبادلات رادیوئی آلمان با شورشیان چچن امری عادی بحساب می‌آمد. پس از سال ۱۹۵۶ و در طی دوران استالین زدایی تحت حکومت نیکیتا خروشچف، به مردم چچن اجازه برگشت به سرزمین خود داده شد. علل جنگ جهانی دوم
ژاپنی‌ها در ژوئیه ۱۹۳۷ به طرف پکن راهپیمایی کردند. در آسیا، امپراتوری ژاپن تمایلات توسعه‌طلبانه ای نسبت به منچوری و جمهوری چین (۱۹۴۹–۱۹۱۲) در سر داشت. دو عامل همزمان در ژاپن هم به قدرت رو به رشد ارتش این کشور و هم به هرج و مرج در صفوف آن قبل از جنگ جهانی اول کمک کردند. یکی قانون هیئت دولت ژاپن برای معرفی اعضای کابینه قبل از ایجاد تغییرات بود که به نیروی زمینی امپراتوری ژاپن و نیروی دریایی امپراتوری ژاپن نیاز داشت. این امر اساساً به ارتش حق وتو بر تشکیل کابینه در این کشور ظاهراً پارلمانی داد. عامل دیگر گکوکوجو (بالاتر رفتن از مافوق) نافرمانی نهادینه شده توسط افسران جوان بود. برای افسران جوان رادیکال معمول بود که اهداف خود را تا حد ترور افراد ارشد خود تحت فشار قرار دهند. در سال ۱۹۳۶، این پدیده منجر به حادثه ۲۶ فوریه شد که در آن افسران جوان اقدام به کودتا کردند و اعضای اصلی دولت ژاپن را کشتند. در دهه ۱۹۳۰، رکود بزرگ اقتصاد ژاپن را ویران کرد و به عناصر رادیکال در ارتش ژاپن این فرصت را داد تا کل ارتش را وادار کنند تا برای فتح تمام آسیا تلاش کنند. علل جنگ جهانی دوم
رویدادهای قرن بیستم نقطه اوج یک فرایند هزار ساله اختلاط بین آلمانی‌ها و مردم اسلاو بود. ظهور ناسیونالیسم در قرن نوزدهم، نژاد را به محوریت وفاداری سیاسی تبدیل کرد. ظهور دولت-ملت جای خود را به سیاست‌های هویتی، از جمله پان‌ژرمنیسم و پان‌اسلاویسم داده بود. علاوه بر این، بر اساس نظریه‌های داروینیسم اجتماعی همزیستی را به عنوان یک مبارزه «ژرمن در مقابل اسلاو» برای تسلط، زمین و منابع محدود چارچوب‌بندی کردند. نازی‌ها با ادغام این ایده‌ها در جهان بینی خود، معتقد بودند که آلمان‌ها، نژاد آریایی، نژاد برتر و اسلاوها پست‌تر هستند. همه مردان شاه
رضاشاه در سال ۱۹۳۳ قراردادی امضا کرد که به واسطه آن حق بهره‌برداری از نفت ایران را به شرکت نفت ایران و انگلیس واگذار می‌کرد. اگر چه ایران در جنگ جهانی دوم رسماً بیطرف بود، اما نسبت به نیروهای محور روابط دوستانه داشت. در همین زمان اشغال ایران در جنگ جهانی دوم توسط متفقین (انگلیسی‌ها و روس‌ها) در ۱۹۴۱ به بهانه حضور کارشناسان آلمانی در ایران اتفاق افتاد. سپس رضاشاه توسط انگلیسی‌ها مجبور به کناره‌گیری از سلطنت و تفویض قدرت به پسرش محمدرضا شاه شد. محمدرضا شاه قرارداد نفتی با شرکت نفت ایران و انگلیس را ادامه داد. وقتی اولین مجلس انتخابی ایران که به صورت دمکراتیک توسط مردم انتخاب شده بود، در سال ۱۹۵۰ تلاش کرد نفت را ملی کند و تأسیسات نفتی را به نفع ایران ضبط کند در حالیکه هنوز قرارداد با انگلیسی‌ها ادامه داشت، دولت انگلیس به دادگاه بین‌المللی در بلژیک شکایت کرد اما در دعوای حقوقی علیه دولت جدید ایران شکست خورد. به تلافی این شکست، انگلیسی‌ها خلیج فارس و تنگهٔ هرمز را محاصره کردند و اقتصاد ایران را به شدت تحت فشار قرار دادند. محمدرضا شاه در این زمان از ایران فرار کرد و قدرت به صورت کامل در دست نخست‌وزیر منتخب مردم، محمد مصدق قرار گرفت. جنبش‌های مقاومت در جنگ جهانی دوم
در سال ۱۹۴۰، ویتولد پیلکی، یکی از فرماندهان مقاومت لهستان، به فرماندهان مافوق خود طرحی را ارائه داد که می‌تواند به اردوگاه کار اجباری آشویتس آلمان، نفوذ کند و از داخل آن دست به جمع‌آوری اطلاعات بزند و علاوه بر آن در این اردوگاه مقاومت را سازماندهی کند. ارتش مقاومت لهستان این طرح را تأیید کرد، برای او کارت شناسایی جعلی تهیه کرد و در ۱۹ سپتامبر ۱۹۴۰ او همراه با غیرنظامیان به اردوگاه آشویتس رفت. در کمپ، او گروهی زیرزمینی را تشکیل داد. از اکتبر ۱۹۴۰، او از طریق شبکه مقاومت آشویتس اولین گزارش‌های مربوط به اردوگاه و نسل‌کشی در آن را به ستاد ارتش مقاومت لهستان در ورشو فرستاد. عکاسی جنگ
عکس‌های جنگی در طول جنگ جهانی دوم بیشتر ترغیب‌کنندهٔ روحیهٔ میهن‌پرستی و افشاکنندهٔ بی‌عدالتی‌های اجتماعی بود. اما عکس‌های تکان‌دهنده از فاجعه‌های جنگ ویتنام باعث ایجاد روحیه و تفکرات ضد جنگ در مردم شد. تاریخچه هوانوردی ایران ۱۳۲۴ - ۱۲۵۶
ایران با شروع جنگ جهانی دوم اعلام بی‌طرفی کرد اما ۲۶ مرداد ۱۳۲۰ شوروی و بریتانیا خواستار خروج کارکنان آلمانی شدند که ایران مخالفت کرد و این شد بهانه ای برای اشغال ایران در جنگ جهانی دوم. ۳ شهریور ۱۳۲۰ شوروی از سمت شمال و بریتانیا از جنوب و غرب حمله کرد. سووشون
ایران در جریان جنگ جهانی دوم اعلام بی‌طرفی کرد. اما نیروهای متفقین به بهانهٔ حضور کارشناسان آلمانی در ایران، بی‌طرفی ایران را نقض کردند و در شهریور ۱۳۲۰ با ورود به خاک ایران از شمال و جنوب، آن را اشغال نمودند. رضا شاه پهلوی در جریان این واقعه مجبور شد از سمت خود کناره‌گیری کند و سلطنت را به فرزندش محمدرضا بسپارد. در دوران سلطنت رضا شاه، قدرت سیاسی ایران در دست شخص شاه بود. اما با سقوط وی، قدرت سیاسی بین پنج مرکز قدرت یعنی دربار، مجلس، کابینه، سفارتخانه‌های خارجی و مردم تقسیم و باعث بروز بی‌ثباتی در کشور شد. این بی‌ثباتی‌ها به مدت سیزده سال (تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲) ادامه داشت. در این دوران، ایران از یک آشوب اجتماعی به آشوب اجتماعی دیگر و از یک بحران سیاسی به بحران سیاسی دیگر دچار می‌شد. در این دوران تضاد طبقاتی در شهرها تشدید شد؛ جامعه از دو طبقهٔ اجتماعی تشکیل شده بود که یکی بسیار ثروتمند و قدرتمند و دیگری بسیار فقیر و فاقد قدرت بود. در بیشتر نواحی ایران رقابت‌های قومی در بین اقوام همجوار در جریان بود و سران عشایر با اسلحه‌هایی که از قبل پنهان کرده یا از طریق خلع سلاح مراکز نظامی یا قاچاق به دست آورده بودند، برای اعادهٔ اقتدار و بازپس‌گیری املاک مصادره‌شدهٔ خود دست‌به‌کار شدند و دست به نبردهای خونینی با دولت مرکزی زدند. دولت گاهی برای ایجاد موازنهٔ قدرت و تضعیف این شورش‌ها و ایجاد آرامش موقتی، عشیره‌های مختلف را علیه یکدیگر تحریک می‌کرد. در شهرهای مختلف ایران درگیری‌های مذهبی اوج گرفته بود. در مناطقی از ایران به خصوص کردستان، خوزستان و آذربایجان، حرکت‌های استقلال‌طلبانه برای تشکیل جمهوری‌های کوچک‌تر شکل گرفت. از سال ۱۳۲۰ نشانه‌های کمبود غلات در کشور ظهور کرد و باعث بروز شورش‌هایی در کرمانشاه (آبان ۱۳۲۰)، داراب (آذر ۱۳۲۰)، رشت (تیر ۱۳۲۱)، بروجرد (مرداد ۱۳۲۱) و برخی از شهرهای دیگر کشور شد. کمبود غله، بروز قحطی نان، افزایش تورم و شیوع بیماری تیفوس را در پی داشت. نیروهای متفقین غلات را خریداری می‌کردند و علاوه بر مصرف سربازان خود در کشور، مقدار زیادی را نیز از کشور خارج می‌نموند. نیروهای نظامی روسیه ارسال گندم و برنج از تبریز و گیلان به مناطق مرکزی کشور را ممنوع کرده بودند و آرد در مناطق مرکزی ایران کمیاب شده بود. ترفندهای دولت برای واردات گندم از هند نیز نهایتاً به بن‌بست رسید. دولت قادر به تأمین آرد مورد نیاز نانوایی‌ها نبود و در سطح شهرها درگیری‌هایی بین مردم و نانوایان پیش می‌آمد که دولت مجبور شد آرد و نان را جیره‌بندی کند. مجلس نیز برای مبارزه با احتکار غلات قوانینی به تصویب رساند، هرچند که اجرای این قوانین قدرت اجرایی لازم را نداشت. کمبود غله و مواد غذایی در شیراز نیز شدید بود؛ چنان‌که مردم تا چند روز بدون نان می‌ماندند. کشت محصول نسبت به سال‌های قبل از آن ۴۰ درصد کاهش پیدا کرد و انگلیسی‌ها محموله‌های غله را با زور و فشار بر مردم توقیف می‌کردند. فقر در ایران
به گزارش بی‌بی‌سی فارسی، این بحث که انگیزهٔ مردم ایران از مشارکت در انقلاب ۱۳۵۷ این کشور، برخورداری از امکانات اقتصادی بیشتر بود یا استقرار حکومت دینی، هنوز محل اختلاف است اما این انقلاب، حکومتی را سرنگون کرد که اولویت اصلی یا منحصر به فرد آن، توسعهٔ سریع اقتصادی و اجتماعی ایران بوده‌است. با سرنگونی نظام پهلوی، روند مصادره‌ها و تعطیلی واحدهای نوین صنعتی، خدماتی و کشاورزی، تا از کار انداختن بخش نوین اقتصاد این کشور ادامه یافت و جایگاه پیشین ایران در جهان، از دست رفت. دیدگاه‌های قدیمی نخبگان سیاسی و اقتصادی جدید و شکل‌گیری اقتصاد زیرزمینی، گسترش رفتارهای فاسد اقتصادی و انحصار نهادهای قدرتمند بر بخش بزرگی از اقتصاد ملی، بیش از پیش به اقتصاد ایران ضربه زد. ایران پس از جنگ این کشور با عراق، اقتصاد بدون تنشی تجربه نکرده‌است و کارفرمایان ایرانی به تطبیق با شرایط اقتصاد جنگی و اقتصاد مقاومتی تشویق شده‌اند. علل جنگ جهانی دوم
درگیری‌های مداوم در چین منجر به تعمیق درگیری با ایالات متحده شد که در آن افکار عمومی با حوادثی مانند کشتار نانجینگ و قدرت رو به رشد ژاپن نگران شده بودند. مذاکرات طولانی بین ایالات متحده و ژاپن انجام شد. [ حمله ژاپن به هندوچین فرانسه/[هندوچین فرانسه در جنگ جهانی دوم]] باعث شد رئیس‌جمهور فرانکلین دلانو روزولت تمام دارایی‌های ژاپن را در ایالات متحده مسدود کند. پیامد مورد نظر متوقف کردن حمل و نقل نفت از ایالات متحده به ژاپن بود که ۸۰ درصد از واردات نفت ژاپن را تأمین می‌کرد. هلند و بریتانیا نیز همین روند را دنبال کردند. محمدرضا پهلوی
به گفته میلانی، شاه در شرایط بحرانی، ریشه مشکلات را نه در عوامل داخلی، بلکه در توطئه‌های خارجی سراغ می‌کرد. به همین خاطر راه حلش برای بحران هم بیشتر معطوف به این توطئه‌ها بود و کمتر به ریشه یابی یا برطرف کردن علت‌های داخلی بحران توجه داشت. شاه همه نیروهای مخالف خود را بازیچه دست نیروهای خارجی می‌دانست. می‌پنداشت که این گروه‌ها، اهرم فشار بر او در مذاکرات مهم نفتی هستند. هنگامی که موج تظاهرات گسترش پیدا کرد، شاه به برخی از رهبران تیم مذاکره‌کننده ایران دستور داد با نمایندگان شرکت‌های نفتی وارد مذاکره شوند و خواسته‌هایشان را برآورده کنند. جدای از این، شاه در ماه‌های پیش از انقلاب بارها بر آن شد تا از خواسته‌های آمریکا و انگلیس آگاه شود. شاه احمد قریشی و همایون صنعتی‌زاده (که به تصورش از معتمدان آمریکا و انگلیس بودند) را به دربار فراخواند و از هر دو پرسشی واحد داشت: «این آمریکایی‌ها از ما چه می‌خواهند؟» شاه گاهی مخالفانش را، مشتی «مارکسیست، تروریست، دیوانه و جانی» می‌خواند؛ ولی وقتی بالاخره در اکتبر ۱۹۷۸ (مهر ۱۳۵۷) با هلیکوپتری فراز تهران گشتی زد و ابعاد تظاهرات را به چشم خود دید، یکباره نه تنها دلزده که سخت نگران شد. تردیدی نداشت که تنها به تمهید خارجی‌ها چنین تظاهرات گسترده و انسجام‌یافته، سازمان یافته بود. همان شب با سفیران آمریکا و انگلیس دیدار کرد. می‌گفت کشورهای متبوع دو سفیر مسئول وضعیت ایران هستند. به زبانی تلخ و پر طعنه از دو سفیر پرسید: «مگر من با شما چه کرده‌ام؟». می‌گفت خیانت غربی‌ها به او و ایران همانند خیانتی که در کنفرانس یالتا (که منجر به واگذاری اروپای شرقی به شوروی شد) است. در سال ۱۹۷۸ (۱۳۵۷) شاه و بسیاری از مقامات عالیرتبه رژیم پهلوی، ارزیابی غلوآمیزی از قدرت آمریکا و انگلیس داشتند. گمان داشتند که این دو کشور می‌توانند همه اتفاقات در ایران و اکثر جهان را نه تنها کنترل، که تنظیم کنند. اگر در یکی از رسانه‌های غرب، به ویژه بی‌بی‌سی، گزارشی در نقد شاه پخش می‌شد، همین یک گزارش کافی بود که شاه و مخالفانش متقاعد شوند که غرب برای ایران نقشه‌ای نو کشیده و شاه دیگر ضربه پذیر شده‌است. کار نگرانی از نقش بی‌بی‌سی در تقویت و ترویج مخالفت با رژیم به جایی رسید که برخی از سران نیروی هوایی به شاه توصیه کردند که شبی با استفاده از جنگنده‌های نیروی هوایی، دکل مخابراتی بی‌بی‌سی را ویران کنند. سوسیال امپریالیسم
یکی از قابل توجه‌ترین کاربردهای مفهوم سوسیال امپریالیسم توسط مورخ مارکسیست بریتانیایی تیموتی میسون بود که استدلال کرد جنگ جهانی دوم توسط سوسیال امپریالیسم ایجاد شد. به عقیده میسون، سیاست خارجی آلمان تحت تأثیر ملاحظات سیاسی داخلی قرار داشت و آغاز جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۳۹ به بهترین وجه به عنوان «نوع وحشیانه سوسیال امپریالیسم» شناخته شد. میسون استدلال می‌کرد که «آلمان نازی همیشه "در برخی زمان‌ها" متمایل به یک جنگ بزرگ توسعه‌ای بود». با این حال، میسون بیان می‌کند که زمان وقوع چنین جنگی توسط فشارهای سیاسی داخلی، به ویژه در رابطه با یک اقتصاد در حال شکست، تعیین شد. به گفته میسون، تا سال ۱۹۳۹، «گرم شدن بیش از حد» اقتصاد آلمان ناشی از تسلیح مجدد، شکست برنامه‌های مختلف تسلیح مجدد ناشی از کمبود کارگران ماهر، ناآرامی‌های صنعتی ناشی از فروپاشی سیاست‌های اجتماعی آلمان و کاهش شدید زندگی بود. استانداردهای طبقه کارگر آلمان، هیتلر را مجبور کرد که در زمان و مکانی به جنگ برود که انتخاب او نبود. میسون ادعا کرد که در مواجهه با بحران عمیق اجتماعی-اقتصادی، رهبری نازی تصمیم گرفته بود سیاست خارجی بی‌رحمانه‌ای را برای تصرف سرزمین‌هایی در اروپای شرقی که می‌توانستند بی‌رحمانه برای حمایت از استانداردهای زندگی در آلمان غارت شود، آغاز کند. میسون سیاست خارجی آلمان را ناشی از سندرم فرصت طلب «قربانی بعدی» پس از آنشلوس توصیف کرد "،" که در آن «بی بند و باری نیات تهاجمی» با هر حرکت موفق سیاست خارجی تغذیه می‌شد. به نظر میسون، تصمیم برای امضای پیمان عدم تجاوز آلمان و شوروی و حمله به لهستان و خطر جنگ با بریتانیا و فرانسه، کنار گذاشتن هیتلر از برنامه سیاست خارجی خود بود که در کتاب "نبرد من" و "Zweites ب"یان شده‌است. بوخ، و به دلیل نیاز به تصرف و غارت سرزمین‌های خارج از کشور به منظور جلوگیری از فروپاشی اقتصاد آلمان، او را مجبور کرد. تئوری میسون در مورد جنگ جهانی دوم به عنوان یک عمل سوسیال امپریالیسم و به عنوان یک «فرار به جنگ» ناگهانی در سال ۱۹۳۹ قرار بود او را در دهه ۱۹۸۰ در مناظره ای با ریچارد آوری مورخ بریتانیایی شرکت دهد. ایران در جنگ جهانی اول
با آن که ایران از کانون اصلی جنگ یعنی اروپا فاصلهٔ زیادی داشت، ولی به یکی از میدان‌های جنگ تبدیل شده بود. ایران در آن زمان با انقلاب مشروطیت مرحلهٔ جدیدی از تاریخ خود را آغاز کرده بود. انقلابیون صدر مشروطه در تلاش برای آزادی کشور، قطع دست بیگانگان و احیای استقلال و تمامیت ارضی و حاکمیت ملی کشور بودند. اما عملکرد قوای بیگانه و هجوم آن‌ها به شهرهای شمالی، جنوبی و غربی کشور، راه هر گونه دستیابی به استقلال و ثبات را بر ایران سد کرده بود. در این میان وجود شخصیت‌ها و رجالی که هر کدام از آبشخور یکی از قدرت‌های مداخله‌گر تغذیه می‌شدند، بلیهٔ مضاعفی بود که حاکمیت ملی، تمامیت ارضی و استقلال مردم ایران را نشانه گرفته بود. اعتراضات ۱۹۶۸
بلوک شرق در دهه‌های بعد از جنگ جهانی دوم اعتراضات گسترده زیادی را دیده بود. از جمله این اعتراضات می‌توان به انقلاب مجارستان، خیزش آلمان شرقی، اعتصابات کارگری در لهستان و مهم‌ترین آن‌ها اعتصابات ۱۹۵۶ پزنان، اشاره کرد. جنبش آزادی زنان باعث شد یک نسل در اعتقاد خود به اینکه خانواده مهم‌تر از فرد است شک کنند. جنبش صلح سبب شد این نسل حکومت‌ها را بیشتر به سؤال بکشند و بیش از پیش از آن‌ها سلب اعتماد کنند. زمانی اکه این نسل به دانشگاه رسید، بسیاری از آن‌ها جزئی از فرهنگ پاد فرهنگ بودند و انگیزه ای شدند برای موج شورش‌ها که در دانشگاه‌ها شروع شد و جهان را جابجا کرد. امواج جنبشهای اجتماعی در طی دهه ۱۹۶۰ ارزش‌های نسلی که در ۱۹۶۸ دانشجو بودند را شکل داد. در آمریکا، جنبش حقوق مدنی سیاهپوستان آمریکا در خشن‌ترین حالت بود. همچنین در ایرلند شمالی، جایی که این جنبش‌ها صحنه را برای شورش علیه حکومت بریتانیا آماده کرد. فرانسه و ایتالیا در میان جنبش سوسیالیسم بودند. جنبش‌های سیاسی چپ نو در بسیاری از کشورهای اروپایی و آمریکای جنوبی تحولات سیاسی ایجاد می‌کرد. تقابلات فلسطین و اسرائیل شروع شده بود. جنبش‌های ضد جنگ بریتانیای کبیر بسیار قدرتمند بود و استقلال آفریقا یک کشمکش ادامه‌دار بود. در مارس ۱۹۶۸ در لهستان، تظاهرات دانشجویی در دانشگاه ورشو بعد از ممنوعیت اجرای تئاتر جشن مرگ از آدام میتسکیه ویچ توسط حکومت، در سالن تئاتر لهستان در ورشو با این توجیه که این تئاتر حاوی محتوای ضد شوروی است، آغاز شد. این تظاهرات با نام وقایع مارس ۱۹۶۸ معروف شد. جنگ جهانی دوم
با شروع جنگ جهانی دوم دولت ایران اعلام بی‌طرفی کرد، اما بی‌طرفی ایران به دلیل موقعیت استراتژیک از سوی کشورهای درگیر در جنگ مورد توجه قرار نگرفت. وقوع جنگ جهانی دوم در بیشتر کشورها و به خصوص ایران به لحاظ موقعیت خاص جغرافیایی، تأثیرات مخربی بر زندگی مردم وارد نمود. تخریب ساختار اجتماعی اقتصادی، رکود کشاورزی، ناامنی‌های اجتماعی، شیوع بیمارهای واگیردار از تبعات این جنگ در ایران بوده‌است.