محله سنگلج تهران در کدام دوره ساخته شده است؟
سنگلج
سَنگِلَج یکی از محله‌های قدیمی شهر تهران است که در کنار ۴ محلهٔ دیگر یعنی بازار، ارگ، عودلاجان و چاله‌میدان درون حصار شاه‌تهماسبی قرار داشتند. تئاتر سنگلج از قدیمی‌ترین سالن‌های تئاتر در ایران است که هنوز دایر است.
ارگ تهران
ارگ، این محله قدیمی پایتخت، در گذشته‌ای نه چندان دور وسعت محدودی داشت. در حقیقت وسعت این محدوده از ابتدای شکل‌گیری، تا سال ۱۲۸۵ هجری قمری که میدان توپخانه جدید در اراضی شمالی تهران قدیم شکل گرفت، ثابت ماند و در این سال به واسطه ایجاد میدان توپخانه جدید و احداث خیابان شرقی _ غربی باغ شاه، اراضی محله ارگ در ضلع شمالی گسترش یافت و منطبق بر خیابان و میدان سپه (امام خمینی فعلی) شد. نخستین تغییراتی که به واسطه شهرنشینی و توسعه شهری در محدوده ارگ تهران آغاز شد به نیمه دوم قرن سیزدهم هجری قمری بازمی‌گردد. نخستین طرح سامان دهی بافت شهری تهران در این محدوده، با پر کردن خندق‌های اطراف آن و احداث خیابان‌های جدید آغاز شد و به تدریج سبک‌های جدید معماری در کاخ‌های اطراف ارگ رونق پیدا کرد، تغییر شکل یافت. پس از پر کردن خندق اطراف ارگ، محل خندق و خاکریز به خیابان‌های جدید (ناصریه و جلیل‌آباد و جبه خانه) اختصاص یافت اما محل برج و باروی ارگ در زمره اراضی سلطنتی محسوب می‌شده و شاه این بخش اراضی را به نزدیکان خود بخشید. بسیاری از مالکیت‌های خصوصی موجود در لبه‌های ارگ در کنار خیابان‌های ناصر خسرو، ۱۵ خرداد و خیام به واسطه فروش جای حصار ارگ از سوی خانواده سلطنتی است. در یکی از این مدارک آمده‌است: «در زمان سلطنت محمد علی شاه اراضی پشت دیوار ارگ سلطنتی برای آن که دیوار گلی آن، به منظره زیبایی تبدیل شود به معرض فروش گذارده شده که خریداران پس از ابتیاع، مغازه و دکاکین بسازند.» این اراضی که از در اندرون تا جنب در شمس‌العماره امتداد داشت، به خانم معزز السلطنه و ملکه جهان و امیربهادر فروخته شد و هر یک از خریداران مشغول ساخت ساختمان شدند. در این هنگام کسی به نام منشورالسلطنه، به عدلیه عرض حال داد که این اراضی را مظفرالدین شاه به او واگذار کرده و بخشیده‌است. آثار پا بر جا از مجموعه تاریخی ارگ تهران، عمارت رادیو، کاخ دادگستری، قسمت اصلی کاخ دارایی، سر در قورخانه، ساختمان دارالفنون، ساختمان کلانتری ارگ، بانک ملی شعبه بازار، مسجد ارگ و ساختمان سابق وزارت کشور است. سنگلج
حسین لنکرانی محوطه دیوار سنگچین ۱
محوطه دیوار سنگچین ۱ مربوط به دوره تیموریان - دوره ایلخانی است و در شهرستان اسفراین، بخش مرکزی، دهستان دامنکوه، ۳/۵ کیلومتری شمال غرب روستای چهاربرج واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۱۰۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. تپه گنبد معدن سنگ
تپه گنبد معدن سنگ مربوط به کالکولتیک (مس‌سنگی) ـ عصر برنز ـ هزاره اول (پیش از میلاد) - هزاره دوم (پیش از میلاد) - دوره اسلامی قرن ۶ تا ۸ ه.ق است و در شهرستان تکاب، بخش تخت سلیمان، دهستان چمن، روستای گنبد واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۸۰۷ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مرکز محله درب باغ
مرکز محله درب باغ مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار است و در کاشان، خیابان فاضل نراقی، محله درب باغ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۲۹۷۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. تپه اولاگلال
تپه اولاگلال مربوط به عصر مفرغ - عصر آهن - دوره هخامنشی - دوره اشکانیان - سده‌های متاخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان ازنا، بخش جاپلق، دهستان جاپلق شرقی، ۲ کیلومتری جنوب غربی روستای شورچه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۳۷۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. شوش
زیگورات نیایشگاهی باستانی است که در زمان (عیلامی‌ها) و در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد ساخته شده‌است. دورانتاش (چغازنبیل) معبد به‌جامانده از شهر دورانتاش است و در نزدیکی شوش (شهر باستانی) قرار دارد. این سازه در ۱۹۷۹ اولین اثر تاریخی از ایران بود که در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفت. جامعه بین‌المللی برای آن ارزش استثنائی و جهانی قایل است. خاورشناسان زیگورات شوش را نخستین ساختمان مذهبی ایران می‌دانند. این نیایشگاه توسط اونتاش گال (پیرامون ۱۲۵۰ پ. م)، پادشاه بزرگ سامی نژاد عیلام باستان، و برای ستایش ایزد اینشوشیناک، نگهبان شوش (شهر باستانی)، ساخته شده‌است. مکان جغرافیایی زیگورات دورانتاش در ۴۵ کیلومتری جنوب شوش (شهر باستانی)، در نزدیکی منطقه باستانی قوماط (هفت تپه) است. دسترسی به این اثر باستانی از جاده‌ای انحرافی در جاده شوش به اهواز مقدور است. گرگان
بافت قدیم گرگان در سال ۱۳۱۰ به عنوان نخستین بافت تاریخی ایران و وسیع‌ترین بافت تاریخی در شمال کشور ثبت ملی شده‌است. این بافت ۱۶۲ هکتار مساحت دارد. این بافت شامل سه محله اصلی به نام‌های نعلبندان، سبزه‌مشهد و سبزه‌میدان است که هر محله دارای گذرهای فرعی‌تر از جمله محلات میخچه‌گران، سرچشمه، دوشنبه‌ای، شیرپشت، درب‌نو، شاهزاده قاسم و میرکریم و… است. این بافت دارای دو بخش اداری و مسکونی بوده که منازل موجود در بخش مسکونی عمدتاً متعلق به اواخر دوره قاجار و اوایل دوران پهلوی است. از خانه‌های تاریخی ارزشمند و موجود در این بافت می‌توان خانه باقری، خانه مفیدیان، خانه میرشهیدی، خانه خراسانی، خانه شفیعی، خانه شیرنگی و خانه امیرلطیفی را نام برد. مدرسه عمادیه که متعلق به دورهٔ صفویه است، در محله درب‌نو در همین بافت قرار دارد. خانه شفیعی و خانه رضاقلی نژاد که اکنون به عنوان بوتیک هتل و رستوران و در غالب «مجموعه تاریخی فرهنگی سرای خان» به شکل زیبایی بازسازی شده‌اند، از مقاصد اصلی گردشگران در قلب بافت قدیم گرگان هستند.بازار نعلبندان که در بافت تاریخی گرگان قرار دارد، یکی از شلوغ‌ترین بازارهای شهر است و زمانی بزرگ‌ترین بازار شمال کشور محسوب می‌شد.این بازار به‌روایتی همزمان با دورهٔ سلجوقی قدمت دارد. بخشی از آن در سال ۱۳۱۰ هنگام خیابان‌کشی خیابان امام تخریب شده‌است. مجموعه قزاقخانه
مجموعه قزاقخانه مربوط به دوره قاجار و دوره پهلوی است و در تهران، شمال میدان مشق سابق (باغ ملی) جای گرفته است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۸۶۷۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. محله‌های تهران
محله سنگلج که بخش اعظم و عمده آن را امروزه پارک شهر تشکیل می‌دهد، در گذشته یکی از مراکز مهم سیاسی بود و با اینکه در حال حاضر تقریباً از بین رفته ولی هنوز اشتهار تاریخی خود را از دست نداده. محله سنگ سیاه
شیراز آسیاب بزرگ محله کوچه باغ
آسیاب بزرگ محله کوچه باغ مربوط به اواخر دوره صفوی - اوایل دوره قاجار است و در میبد، محله کوچه باغ، مجاور مسجد حسن بن علی (ع) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۸۸۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. کرگج
قدمت این سازه تاریخی به دوره صفویه می رسد. همانطور که از نام برج مشخص است محل خلعت دادن (سپردن لباس و منصب دولتی) به کارگزاران حکومتی بوده است. در زمان صفویه و قاجار، این بنا محل خلعت پوشاندن به افراد شاخص حکومتی بوده که توسط شاهزادگان یا ولیعهد مقیم تبریز صورت می‌گرفته است. باغ قلهک
باغ قلهک از آثار مربوط به دورهٔ قاجار است. این اثر در تهران، خیابان شریعتی، محله قلهک، حد فاصل خیابان دولت و پل صدر، پلاک ۴۹۳ واقع شده است و در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۰۵ به ‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. معماری پیشاتاریخی در ایران
بااین‌همه شناخته‌شده‌ترین محوطهٔ عصر برنز در جنوب شرقی ایران، شهر سوخته‌است. دوران ۱ شهر سوخته در حدود ۵٫۲۰۰ سال پیش بنیان گذاشته شد. تا اواسط هزارهٔ سوم پیش‌ازمیلاد (دوران ۳ و ۲) شهر سوخته به مرکز شهری بزرگی تبدیل شده بود که ۸۰ هکتار مساحت داشت و در اطراف آن روستاهایی، هر یک به مساحت ۰٫۵ تا دو هکتار تشکیل شده بودند. ارتفاع دیوار پیرامون شهر هم به ۳٫۳ متر می‌رسیده. در زمان اوجش شهر سوخته به حوزه‌های کاربردی مختلف تقسیم شده بوده که شامل بخش ساختمان‌های عمومی و مدیریتی، بخش مسکونی، و گورستانی به مساحت ۲۱ هکتار می‌شده. فعالیت‌های تولیدی در سطح شهر پراکنده بودند ولی بعدهای در جایی که ممکن است بخش صنعتی بوده باشد تمرکز یافتند. کلیسای سورپ گئورگ
کلیسای سورپ گئورگ یا کلیسای گئورگ مقدس ، تهران مربوط به اویل دوره قاجار است و در تهران، خیابان شاهپور (خیابان وحدت اسلامی فعلی)، بازارچه قوام‌الدوله واقع شده و این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۱۶۲۱ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این کلیسا در آغاز (۱۷۹۵–۱۷۹۰ میلادی) به صورت نمازخانه‌ای ساده بوده لیکن در ۱۲۱۴ خورشیدی (۱۸۳۵ میلادی) تبدیل به کلیسا شده و پس از بازسازی در ۱۲۶۱ خورشیدی (۱۸۸۲ میلادی) به صورت کنونی درآمده است. معماری نوسنگی و مس‌سنگی در ایران
مهمترین سکونت‌گاه کاوش شده از عصر نوسنگی در جنوب شرقی ایران تل ابلیس در درهٔ مشیز کرمان است که در حدود ۶٫۴۰۰ تا ۶٫۲۰۰ سال پیش (اواخر نوسنگی با سفال و اوایل مس‌سنگی) مسکون بوده‌است. شواهد معماری در تل ابلیس نشان از تغییراتی در ساختار اجتماعی‌اقتصادی سکونت‌گاه‌ها (از گروه‌های تک‌خانواده به واحدهای بزرگتر) در اواخر دوران نوسنگی با سفال دارد. موزه ملی ایران
از دوره نوسنگی و روستانشینی آثاری چون قدیمی‌ترین خشت ایران از تپه گنج دره، قدیمی‌ترین پیکرکهای گلی انسان و حیوان از تپه سراب و ابزارهای سنگی در سالن به نمایش درآمده است. شوش (خوزستان)، اسماعیل‌آباد و چشمه علی (تهران)، تل باکون (فارس) از محوطه‌های بسیار مهم در هزاره‌های پنجم و چهارم پ.م. (دوره مس و سنگ) در ایران هستند که نمونه‌هایی از سفالینه‌های منقوش آن‌ها در سالن دیده می‌شود. از نقش‌های مورد توجه در این دوره می‌توان به نقش ساده شده بز کوهی اشاره کرد که در سطح ظروف سفالین اسماعیل‌آباد و چشمه علی دیده می‌شوند. سنگلج
سعید امیرسلیمانی هنر پیشاتاریخ
آثار و جلوه‌های هنری در ایران به دوره نوسنگی در حدود هزاره هشتم پیش از میلاد باز می‌گردد. نمونه‌هایی از قدیمی‌ترین آثار به جای مانده از این دوران را می‌توان در مکانهای نوسنگی خصوصاً در غرب زاگرس یافت. شکل و آذین‌بندی سفالینه‌ها در مناطق گوناگون فلات ایران با یکدیگر متفاوت هستند ولی بیشتر دارای ویژگی نحوه ساخت مواد و خصایص مشترکی هستند. در دوره معروف به دوره مس و سنگ، مشخص‌ترین نوع سفالگری به رنگ‌های قرمز و نخودی نقش دار شده‌است و به رنگ سیاه و الگوهای هندسی و بیشتر به روش هاشورزنی دیده می‌شوند. استفاده از چرخ سفالگری و ساخت سفالینه‌های کاملاً متقارن به حدود هزاره چهارم پیش از میلاد در نواحی تپه سیلک، تپه حصار، تل باکون، شوش و غیره می‌باشند. بر اساس یافته‌های شهر سوخته در حدود هزاره سوم پیش از میلاد چنین به نظر می‌رسد که مهمترین مرکز صنعت ساخت مفرغ در نواحی شرق ایران بوده‌است. در بررسی تاریخ هنر، هنر ماقبل تاریخ هنری‌است که در دوران ماقبل تاریخ و قبل از اختراع خط، و در میان انسان‌های بدوی و بدون تمدن در دوران آغازین تاریخ زمین‌شناسی خلق شده‌است. موجودیت این دوران می‌تواند تا زمان اختراع خط ادامه داشته باشد. تپه باغ رضوان چغابلک علی‌رضا
تپه باغ رضوان چغابلک علی رضا مربوط به عصر مس و سنگ - سده‌های متاخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان کرمانشاه، بخش ماهیدشت، دهستان چغانرگس، شمال شرق جادهٔ آسفالته به چغابلک علی رضا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۷۲۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. معماری نوسنگی و مس‌سنگی در ایران
حدود ۷٫۲۰۰ سال پیش در این منطقه (موسوم به دورهٔ سوزیانای کهن) روستاهایی با دو تا سه طبقهٔ اجتماعی تشکیل شده بوده‌است که رهبران و اطرافیان آن‌ها در بخش‌های بزرگتر و دیگران در جاهای کوچکتر می‌زیسته‌اند. آنگاه که رهبران این روستاها به دنبال گسترش منطقهٔ نفوذ خود درمی‌آمده‌اند، درگیری‌های خشونت‌باری بین روستاها روی می‌داده‌است و طرف پیروز سکونت‌گاه طرف مغلوب را به آتش می‌کشیده‌است. نمونهٔ آن چغامیش است که محوطهٔ آن در دوران اوجش به ۱۷ هکتار می‌رسیده‌است. چغامیش در نبردی منطقه‌ای تخریب شد و پس آن، شوش به‌عنوان مرکز منطقه ظهور کرد. سنگ‌نگاره بیرجند
سنگ نگاره بیرجند مربوط به سده‌های میانه و متاخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان ایرانشهر، بخش مرکزی، دهستان نایگون، ۱۶ کیلومتری جنوب روستای اله آباد نایگون واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۵۹۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. خیابان مولوی
این خیابان از خیابان‌های قدیمی تهران است و تاریخچهٔ ساخت آن به دورهٔ ناصرالدین شاه قاجار باز می‌گردد. مراکز مهمی چون بازار تاریخی مولوی، بازار پارچه‌فروش‌ها یا پرده‌فروش‌ها، کلیسای تادئوس، کوچه باغ ایلچی و محلی با نام کوچه مرغی (که بازار خرید و فروش انواع حیوانات است) می‌توان نام برد. مسجدسلیمان
برخی ساختمان‌های مسجدسلیمان که در دوره فعالیت شرکت نفت ایران و انگلیس ساخته شده‌اند سبک معماری انگلیسی داشته که اغلب در اثر گسترش و نوسازی در شهر تخریب شده‌اند. بخش‌هایی از آن هنوز به نام‌های انگلیسی آن دوره مانند منطقه کمپ کرسنت و اسکاچ کرسنت و کمیک لب کرسنت (Chemic Lab) معروف است. حسینیه کنجک
حسینیه کنجک مربوط به دوره قاجار است و در یزد، خیابان امام خمینی، محله پیر برج واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۴۷۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سگزآباد
«مطالعات باستان‌شناسی در منطقه ی فلات مرکزی ایران، نسبت به منطقه غرب به ویژه جنوب غربی بسیار جدید است و سابقه آن به سال ۱۹۳۰ می‌رسد. تا پیش از حفاری‌های دانشگاه تهران در دشت قزوین، آثار به دست آمده از تپه ی «سیلک» کاشان، شاخص ادوار مختلف دوران نوسنگی در فلات مرکزی ایران بود. ولی، با انجام حفاری‌ها در دشت قزوین و مطالعات انجام شده پسین بر روی آثار به دست آمده از تپه‌های سه‌گانه «زاغه»، «قبرستان» و تپه «سگزآباد» مشخص شد که تاریخ گونه گونی فرهنگ را در فلات مرکزی ایران از دوران نوسنگی تا میانهٔ دوره هخامنشی می‌توان در این سه تپه باستانی مورد مطالعه دقیق قرار داد.» محوطه سنگ دنگ
محوطه سنگ دنگ مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان سیاهکل، بخش دیلمان، دهستان دیلمان، روستای نوروز محله واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۵۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. کاخ‌های تهران
این کاخ به فرمان رضا شاه پهلوی بنا شده و ساخت آن از سال ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۶ به درازا کشید. معماری آن آینده‌ای از سبک‌های شرقی و غربی است. کاخ مرمر از سال ۱۳۵۵ تا ۱۳۵۹ موزه بود. استادان و هنرمندانی مانند حسین لرزاده (معمار)، استاد یزدی (کاشی کار)، محمدحسین صنیع خاتم و حسین طاهر زاده در ساختن آن همکاری کرده‌اند. تخت مرمر یا تخت سلیمان به شکل یک سکوی دیواره‌دار بلند با شصت و پنج قطعه مرمر بزرگ و کوچک ساخته شده و در وسط ایوان کاخ مستقر گردیده‌است. تخت مرمر در سه سال اول سلطنت کریم‌خان زند، در سال‌های ۱۱۶۳ تا ۱۱۶۵ هجری قمری بنا شد. تخت مرمر کنونی که در وسط ایوان اصلی کاخ قرار دارد، در سال ۱۲۲۰ هجری قمری به دستور فتح علی شاه قاجار ساخته شده‌است. دروازه قزوین
این دروازه در محله سنگلج تهران قرار داشت. معمار این دروازه استاد تقی محمدپور از معماران قدیمی و به نام دوره پهلوی اول و ابتدای پهلوی دوم می‌باشد که در زمینه معماری و طرح و نقش کاشیکاری نیز استاد بود. از دیگر آثار وی می‌توان به کاشیکاری و طراحی بخش‌هایی از سر در باغ ملی در خیابان حسن‌آباد تهران اشاره کرد. معماری عصر برنز در ایران
از ۳٬۲۰۰ پ.م. دوره‌ای دیگر از سکونت در تپهٔ جنوبی سیلک آغاز شد که تا ۲٬۸۰۰ پ.م. ادامه یافت. گل‌نوشته‌ها و مهرهای استوانه‌ای ازین دوران حاکی از حضور و نفوذ شوش آغازایلامی است. درین دورهٔ سیلک محله‌هایی با خانه‌های مسکونی و کوچه‌هایی در اطراف این خانه‌ها ایجاد شده‌است. خانه‌ها پی سنگی و دیوارهایی خشتی داشته‌اند که در بالا انحنایی پیش‌آمده داشته و روی سقف‌ها با گنبد خشتی پوشانده شده‌است. قبور مردگان در زیر کف اتاق‌ها به حالت چمباتمه یافت شده‌است و مردگان به همراه آینه مسی، ظروف مرمری، آویز نقره‌ای، گوشواره طلا، نقره، یا لاجوردی و کمربند با حلقه دفن شده‌اند. در برخی قسمت‌ها کودکان در گورهای خمره‌ای دفن شده‌اند. سبک خانه‌های این دوران از سیلک شباهت بسیاری به خانه‌های روستایی امروزی اطراف کاشان دارد. جزئیات سازه‌های تپه سیلک (از جمله اجاق‌های دوطبقه‌ای و درب‌های ورودی مرتفع) یادآور سازه‌های آغازایلامی شوش و ملیان نیز است. وسعت تپه سیلک در عصر برنز به ۷-۸ هکتار می‌رسید. مدتی کوتاهی پس از آغاز هزارهٔ سوم پیش از میلاد، سیلک رها شد و تا اواخر هزارهٔ دوم پیش از میلاد (در عصر آهن) مسکون نشد. مجموعه بافت قدیم کنگ
مجموعه بافت قدیم کنگ مربوط به دوره قاجار - دوره پهلوی است و در شهرستان بندر لنگه، جاده بندرلنگه به بندر عباس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۵۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. ابوعثمان سعید مغربی
در مورد قدمت بنای فعلی اختلاف نظر است. با توجه به سازه‌های دوران تیموری و نمونه‌های مشابه آن در ایران می‌توان بنای آن را به دوران تیموری نسبت داد که بعدها به کاشی‌کاری هفت رنگ مزین شده‌است و با توجّه به نوع رنگ کاشی‌کاری داخلی آن به اواخر قاجاریه و اوایل پهلوی برمی‌گردد؛ و کاشی کاری‌های بیرونی نیز مربوط به دوره پهلوی دوم است. جداره مغازه‌های سنگی
گفته می‌شود، مجموعه داش ماغازالار در سال ۱۲۵۱ خورشیدی، توسط شخصی به نام «امام‌علی‌زاده» ساخته شده است. نوع به کارگیری سنگ‌ها با مدل تیشه‌ای شبیه معماری قفقازی و تفلیسی است که پس از عهدنامهٔ ترکمانچای و در زمان سلطنت ناصرالدین شاه این نوع معماری قفقازی در تبریز رواج یافت. این نوع معماری در «مغازه‌های مجیدالملک باغمیشه» و «عمر ماغازالاری» نیز استفاده شده بود. جداره ساختمان جمشیدی
جداره ساختمان جمشیدی مربوط به دوره پهلوی است و در تبریز، ضلع غربی، خیابان ارتش شمالی، جنب بازار کره نی خانه، روبروی بازرگانی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۹۲۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. بستکیه
محلهٔ بستکیه در سال ۱۸۹۰ میلادی توسط بستکی‌های مهاجر تأسیس شده‌است. مصالح ساختمان خانه‌های محلهٔ بستکیه از سنگ‌های مرجانی که از دریا بیرون می‌آوردند و گچ و آهک بوده‌است، در قسمت‌های از این بناها گاهی از ساروج نیز استفاده شده‌است.. همچنین در و پنجره آن‌ها از چوب‌های قیمتی «ساج» و «تیک» و دیگر چوب‌های گران‌قیمت که از هند و مومباسا وارد می‌شد ساخته بودند، همچنین تزیینات و دکورهای دیواری از گچ و شیشه‌های رنگارنگ ساخته بودند. در بالای خانه‌شان برجهایی هوایی ساخته بودند برای تهویه خانه‌ها که آن را «اَلبَراجـِیل» می‌نامند؛ که تلفظ عربی واژهٔ بادگیر فارسی است. در بیرون خانه‌ها به هم چسپیده یا به هم نزدیک هستند و کوچه‌های تنگ وباریک میان خانه‌ها فاصله انداخته‌است، بطوریکه در بیشتر اوقات روز اطراف خانه‌ها سایه بندان است، کوچه‌های تنگ وباریک در سرعت افزودن باد نقش مهمی دارند در محلهٔ بستکیه. «محلهٔ بستکیه» یکی از مناطق مهم گردشگری و تاریخی امارت دبی می‌باشد. تمام ساختمان خانه‌های «محلهٔ بستکیه» با گچ سفیدکاری شده‌است. در و پنجره‌ها از چوب والوارهایی که از خارج و بعضی هم که در محل خود ساخته‌اند به کار رفته‌است. پارک شهر
در دهه بیست خورشیدی شهرداری تهران تصمیم‌گرفت زمین‌های سنگلج را برای پرداخت وام‌هایی که گرفته بود، به فروش بگذارد. موضوع در حضور شاه و نخست وزیر وقت به بحث گذاشته شد و همه بر این عقیده شدند که این زمین‌ها باید به پارک تبدیل شود. سنگلج
محمدرضا پهلوی عمارت ملیجک
عمارت ملیجک در محوطه و مجموعه بهارستان در تهران واقع شده است. تاریخ ساخت این عمارت، بر اساس خاطرات ملیجک، سال ۱۳۱۳ هجری قمری است. مجموعه بهارستان در کل متعلق به میرزا حسین خان سپهسالار بوده است و عمارت ملیجک اندرونی باغ سپهسالار است. منطقه تاریخی گلدن هیل
در دهه ۱۹۲۰، تپه گلدن هیل در میان منطقه‌های ممتاز شهر قرار داشت که شامل توسعه املاک وود استاک و کروز نست و ویلیام گرک می‌شد. از پنجاه و چهار خانه بزرگ ساخته‌شده در گلدن هیل، همه به جز یازده خانه بین سال‌های ۱۹۱۵ تا ۱۹۴۰ ساخته شدند. مجموعه خانه‌هایی که توسط معماران برجسته شهر طراحی شده‌اند، تنوعی از انواع سبک‌های معماری دوران توسعه این منطقه را نشان می‌دهند. این منطقه همچنین به خاطر برنامه‌های اجتماعی خود شهرت دارد. آسیاب برجی شهرک شهید فهمیده
آسیاب برجی شهرک شهید فهمیده مربوط به دوره قاجار است و در شمال بزرگراه تهران به قزوین، خیابان شهید نجاری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۶۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. محوطه چنگا
محوطه چنگا مربوط به سده‌های میانه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان اندیکا، بخش چلو، دهستان للر کتک، ۱/۵ کیلومتری شمال غرب روستای کتک بزرگ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۵۹۶۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۰، جمعیت بخش چلو ۱۰۶۲۵ نفر بوده‌است. قدس (تهران)
از آثار تاریخی شهرقدس می‌توان به تپه کاووسیه مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد در محله کاووسیه امروزی که از آثار بدست آمده از آن می‌توان به تابوت مردی مومیایی اشاره کرد و امامزادگان ابوالحسن و ابوالحسین معروف به امامزاده حضرتین انتهای خیابان امامزاده از فرزندان موسی کاظم هستند و بر دو تکه سنگ که در کنار مرقد مطهر این امامزادگان قرار دارد نوشته شده‌است: سلاله عصمت و طهارت امامزاده ابوعبدالله الحسین فرزند موسی سلاله عصمت و طهارت امامزاده ابوالحسن علی فرزند محمد و حمام قلعه که قدیمی‌ترین حمام شهرقدس است و بنای آن برای دوره قاجار می‌باشد و نهرفیروز بهرام به قدمت هزاره سوم پیش از میلاد و قبرهای سر خیابان عمارت و قبرستان ابتدای خیابان چمن اشاره کرد که قدمتی قاجاری دارند اشاره کرد.محله قلعه شاید بتوان گفت اولین محله مسکونی شهرقدس امروزی است که بین میدان قدس تا عمارت واقع شده‌است.البته در گذشته دور در کاووسیه ، سرخ حصار ، وارمینک ، چمن ، امامزاده و اسماعیل آباد سکونت‌هایی جریان داشته که در مقاطعی خالی از سکنه شده‌است. قلعه پس از استقرار اولین مهاجرین خمسه و کاشی که برای همیشه ماندگار شدند ساخته شد. امروزه هم کاشی‌ها بیشتر در همین محله و امامزاده ساکن هستند. محله قلعه برج و بارو و دروازه ای داشته که شبها در آن بسته می شد و هنوز بین قدیمی‌ها مرسوم است که می گویند اگر دیر بیایی در قلعه (یا به لفظ عامه "قعله") بسته می‌شود. هنوز می‌توان آثار دیوارهای کاهگلی آن را در کوچه‌های پشت مسجد جامع دید. در این محله اولین حمام که امروزه ثبت میراث فرهنگی شده‌است قرار دارد. محله قلعه چسبیده به چمن سبزه الماس و عمارت محله اعیانی خوانین قلعه می‌باشد . کوچه‌های باریک اولین خصیصه این محله است که به کوچه‌های بن بست ختم می‌شود که امروزه با تخریب و ساخت باغ و باغچه‌های اطرافش در جنوب و شمال به اطراف راه پیدا کرده وگرنه در گذشته تنها از شرق به میدان قدس (لاله) و در غرب به عمارت و میدان آزادی (سرقنات، منبع آب) راه داشت. اقوام اولیه در زمان قاجار مقدم های چرگر بودند که برای کار کشاورزی و دامداری به این منطقه کوچ کردند اما در زمان پهلوی مردم جهت اسکان و کار در کارخانجات اطراف آنجا به قلعه مهاجرت کردند. محله‌ای ارزان که نزدیک به شهر تهران بود. در گذشته شهرقدس دارای چندین محله بوده که تا به امروز هم موجود می‌باشند. و محله‌های جدید که اکثراً با نام خیابان معروف‌اند: و باغات معروف: عودلاجان
عودلاجان یا اودلاجان یا لارجان از محله‌های قدیمی شهر تهران است که ساکنین آن در قدیم بیشتر یهودی بودند و از غرب به خیابان ناصرخسرو، از شرق به ری، از شمال به امیر کبیر و از جنوب به ۱۵ خرداد محدود است و سه محله اصلی امامزاده یحیی، پامنار و ناصرخسرو را در بر می‌گیرد که از نظر تاریخی، به دلیل وجود بناهای تاریخی متعدد، بسیار غنی است. محله حصار
پس از ساخته‌شدن اراک توسط یوسف‌خان گرجی که این امر ۳ سال طول کشید و در سال ۱۲۹۱ ه. ق محقق شد، یوسف‌خان درصدد جذب اهالی مناطق اطراف شهر جدید برآمد تا با سکنی دادن آنها، موجبات رونق و شکوفایی شهر را فراهم کند. در آن زمان در اطراف اراک کنونی قلعه‌ها و حصارهای متعددی وجود داشت که اکثراً در ناحیه جنوبی شهر (حد فاصل سلطان‌آباد و کرهرود) واقع بودند. پس ازسکونت دادن خان‌های قلعه‌های این ناحیه در قسمت شرقی بازار اراک، خانواده‌های ساکن حصارها نیز در قسمت غربی آن ساکن شدند و در نتیجه محله غرب بازار به‌نام محله حصار شهرت یافت. تهران
برخی از محله‌های تهران نیز دارای پیشینه‌ای تاریخی هستند. تهران قدیم از چهار محله به نام‌های سنگلج، عودلاجان، بازار و چاله‌میدان تشکیل شده بود. نارمک
محلهٔ نارمک تهران یکی از مناطق تهران است که در جنوب ده نارمک ساخته شده‌است. نارمک یکی از مناطق خوش آب و هوا و سردسیری تهران به‌شمار می‌رود. این محله که در ضلع شمالی محلهٔ تهران‌نو و ضلع جنوبی و شرقی محلهٔ شمیران نو واقع شده، نارمک پیش از محله تهرانپارس در دههٔ 30 توسط فرانسوی‌ها ساخته شد. این محله در سال ۱۳۳۰ شمسی برای سکونت فرهنگیان آموزش و پرورش ساخته شد. چاله‌حصار
چاله‌حصار یکی از محلات جنوب تهران بود که چون آن را خاکبرداری و خاکش را به مصرف حصارکشی تهران رسانده بودند، مقدار زیادی چاله گودمانند داشت، بعدها برای تخلیهٔ زباله‌های شهر از آنجا استفاده می‌کردند. چاله‌حصار بخشی از محلهٔ سنگلج به شمار می‌آید. مسجد جامع کاج
مسجدجامع کاج دارای گنبد آجری نوک تیز و سنگ‌نبشته‌هایی از کاشی معرق و خط ثلث است که در سده هشتم هجری بنا شده‌است. این مسجد دارای گلدسته‌هایی بوده‌است که امروزه اثری از آنها دیده نمی‌شود. درخونگاه
درخونگاه از محله‌های قدیمی تهران است که در نزدیکی بازار تهران و پیرامون خیابان پانزده خرداد قرار گرفته و امروزه خیابان شهید اکبرنژاد نام گرفته است. درخونگاه در قدیم در بخش «سنگلج» قرار داشت. محله‌های تهران
تهرانپارس: در دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی ارباب هرمز از بزرگترین سرمایه داران زرتشتی شهرکی در شمال شرق تهران ساخت و نامش را تهرانپارس گذاشت. سپس شمار فراوانی از زرتشتیان به آنجا کوچ کردند. ارباب هرمز با یاری چند تن از مهندسان نام‌آور خیابان بندی وجدول کشی آنجا را انجام داد. ساختار شهرسازی تهرانپارس برپایهٔ اصول شهرسازی نوین است که هم‌اکنون به عنوان یکی از بهترین طرح‌های شهری به‌شمار می‌رود. درگذشته بخش بزرگی از زمین‌های تهرانپارس از آن زرتشتیان بود. اکنون تهرانپارس بسیار گسترش یافته و در منطقهٔ ۴و۸ شهرداری تهران جای گرفته‌است. تهرانپارس دارای چهارمیدان است و شهرک‌هایی مانند شهرک امید، شهید بهشتی، فرهنگیان و پارس در آن واقع شده‌است. از خیابان‌های مهم آن بلوار تیرانداز، خیابان جشنواره، خیابان رشید، خیابان استخر و بلوار وفادار و پروین را می‌توان نام برد. معماری نوسنگی و مس‌سنگی در ایران
از اوایل هزارهٔ هفتم پیش‌ازمیلاد سکونت‌گاهی در تپه عبدالحسین تشکیل شد که آن هم کمپ فصلی عشایر رمه‌گردان بوده‌است. قدیمی‌ترین لایه‌های تپهٔ عبدالحسین شامل مجموعه‌ای است از اجاق‌ها، مربوط به دورهٔ پیش‌ازسفال، و لایه‌های بعدی، از دورهٔ با سفال، دیوارهای خشتی دارد. به‌نظر می‌رسد بین این دوره‌های سکونت، عبدالحسین برای چندهزار سال رها شده بوده باشد. پل زنگ شاه محله
پل زنگ شاه محله مربوط به اواخر دوره قاجار است و در شهرستان تنکابن، بخش مرکزی، دهستان گلیجان، روستای زنگ شاه محله واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۹۷۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. معماری نوسنگی و مس‌سنگی در ایران
جوامع دوران نوسنگی با سفال و مس‌سنگی در زاگرس مرکزی به پیچیدگی اجتماعی‌سیاسی و بزرگی جوامع معاصرشان در جنوب غربی ایران نیستند، که دلیل آن می‌تواند عدم وجود سازوکار آبیاری زمین‌های کشاورزی بوده باشد. سکونت‌گاه‌ها در دره‌هایی که به آب دسترسی داشته‌است ساخته می‌شدند و ساختاری سلسله مراتبی داشته‌اند. مهمترین این سکونت‌گاه‌ها تحت تأثیر فرهنگ‌های دالما (که مرکز آن در شمال غربی ایران قرار دارد) و عبید (که مرکز آن در میانرودان است) بوده‌اند. «دوران ۵ گودین‌تپه» و تپهٔ مجاورش، موسوم به «سه گابی»، از مهم‌ترین محوطه‌های کاوش‌شدهٔ دورهٔ مس‌سنگی در زاگرس مرکزی است. از «گودین تپهٔ دوران ۵»، که در اواخر دوران مس‌سنگی مسکون بوده‌است، مجموعه‌ای از اتاق‌ها، حیاط‌ها، و انبارهای مربع یا مستطیلی منظم بازمانده‌است که با خشت خام در ابعاد مختلف ساخته و با آهک سفید اندود شده بوده‌اند. در عریض‌ترین قسمتش، حصار گرد محوطه ۱٫۵ متر پهنا داشته‌است. گویا گودین در این دوره با شوش و جلگه خوزستان در ارتباط بوده‌است. معماری پیشاتاریخی در ایران
در تپهٔ جنوبی سیلک دو دورهٔ سکونت مربوط به دوران مس سنگی هست. در اوایل هزارهٔ چهارم پیش‌ازمیلاد به دلیل زلزله یا جنگ ساکنان تپهٔ شمالی به تپهٔ جنوبی کوچ کردند و در دورهٔ اول سکونت در تپهٔ جنوبی (۶٫۰۰۰ تا ۵٫۲۰۰ سال پیش) مجموعه اتاق‌های در ابعاد و اندازه‌های متنوع با نظم هندسی و گوشه‌های راست ساختند. این اتاق‌ها از طریق فضای کوچکی شبیه هشتی به هم متصل می‌شده‌اند. در دیوارهای طویل این اتاق‌ها پنجره‌هایی برای نورگیری تعبیه شده بود. در دیوارهای بیرونی برآمدگی‌ها و فرورفتگی‌هایی برای تزئین وجود داشته و دیوارهای داخلی به رنگ سفید یا قرمز اندود شده‌اند. در ازارهٔ دیوارها نیز قطعات سفالی گذاشته شده‌است که احتمالاً برای جلوگیری از نفوذ رطوبت بوده‌است. در این دوره نیز مرده‌ها در زیر خانه‌ها دفن می‌شده‌اند. نیم‌ور
علیرغم تبدیل روستای نیم‌ور به شهر نیم‌ور، هنوز قسمت‌های شمالی این شهر بافت قدیمی خود را حفظ کرده‌اند. خانه‌ها، مسجد جامع قدیمی، حمام عمومی و… نمونه‌هایی هستند که از خشت و گل ساخته شده‌اند و هنوز پابرجا هستند. در کتاب مختصرالبلدان مربوط به حدود ۲۹۰ هجری قمری دربارهٔ زیبایی بناهای خشت و گلی نیم‌ورآمده‌است: وجود سنگ نگاره‌هایی بر روی صخره‌ها و سنگ‌ها در منطقه تیمره گلپایگان که قدمت بعضی به ۲۳۰۰ سال قبل از میلاد مسیح نیز می‌رسد، گواه قدمت بسیار زیاد این منطقه‌است. مجموعه شگفت انگیر سنگ نگاره‌های تیمره گلپایگان، شامل هزاران تک نگاره، چند نگاره، تابلوهای پر نگاره، یک کتیبه پهلوی، چند کتیبه عربی و فارسی و بسیاری علایم و نشانه‌های نمادین است. همچنین وجود بناهای تاریخی مربوط به دوره‌های ساسانیان بیانگر قدمت و عظمت تاریخی این منطقه‌است.از مهم‌ترین بناهای داخل شهر می‌توان به قلعهٔ جمشیدی منتصب به جمشید پیشدادی، قلعهٔ نایبی، مسجد جامع شهر منتصب به دوران صفویه، پل تاریخی باقرآباد و ستون‌های تاریخی میل میلونه اشاره کرد. هزاردستان (مجموعه تلویزیونی)
هزاردستان یک مجموعه تلویزیونی ایرانی ساختهٔ علی حاتمی است که در سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۶ به صورت مجموعهٔ تلویزیونی برای تلویزیون ایران ساخته شد. پروژهٔ "هزاردستان" بعد از ۸ سال تمام شد. طرح اولیه این سریال در سال ۱۳۵۴ با عنوان "جادهٔ ابریشم" و با حضور شخصیت‌هایی مثل مدرس، میرزا کوچک و رضاخان به ذهن حاتمی آمد و بعد از تغییرات اساسی که ماهیت کار را عوض کرد. این مجموعهٔ تلویزیونی در روز جهانی میراث دیداری و شنیداری در فهرست ملی برنامه حافظه جهانی یونسکو ثبت شد. ماندگارترین تأثیر "هزاردستان" در تاریخ سینمای ایران، ساخته‌شدن شهرک سینمایی غزالی است؛ شهرکی که به گفتهٔ خود علی حاتمی، زمان شروعش جوان بوده و وقتی تمام شده پیرمردی از شهرک بیرون آمده‌است. در این شهرک محله‌های اصلی و قدیمی تهران با زیربنای ۷هزار متر مربع ساخته شده و ۳۰هزار متر مربع به خیابان لاله‌زار و میدان توپخانه اختصاص یافته‌است؛ آن هم به گونه‌ای که نمای بیرونی ساختمان‌ها قابل جابه‌جا شدن باشد و بتوان هر عمارت را به بنایی دیگر تبدیل کرد. محوطه سنگو
محوطه سنگو مربوط به دوره غزنویان - اواخر دوره تیموریان است و در شهرستان اسفراین، بخش بام وصفی آباد، ۲ کیلومتری شمال شرقی شهر صفی آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۱۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سنگلج
جلال پیشوائیان محوطه چغا بافت
محوطه چغا بافت مربوط به عصر مس و سنگ - دوره هخامنشی - دوره اشکانیان است و در شهرستان اسلام‌آباد غرب، بخش مرکزی، ۲۰۰ متری شرق میدان بار اسلام‌آباد غرب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۸۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. دره سنگلاخ
بر اساس نظریه‌هایی که برخی پژوهشگران تاکنون ارائه کرده‌اند، تا قرن هفدهم میلادی (قرن یازدهم هجری) مناطق وسیع میدان وردک و درهٔ میدان به‌طور عمده هزاره‌نشین و مردم آن فارسی‌زبان بوده‌اند. البته در برخی مناطق درهٔ میدان تاجیک‌ها از قدیم سکونت داشتند که هنوز هم حضور دارند مانند، جلریز، تکانه، کهنه خمار و برخی مناطق دیگر. پس از سلطهٔ تدریجی پشتون‌ها در میدان وردک و بخشی از میدان، سادات شیعه و هم مذهبان هزاره‌شان تا قرن پانزدهم میلادی بخش‌های وسیعی از درهٔ میدان، از ملا خیل تا پل محراب، را در اختیار داشتند. اقوام پشتون با حملات متعدد به تدریج بخش‌های باقی‌مانده را نیز به تصرف خود درآوردند، سادات و هزاره‌ها را به کوه پایه‌ها راندند. تپه چغاگاوانه
در سال ۱۹۳۶ م، اریش فریدریش اشمیت طی بررسی غرب ایران موفق به تهیه عکس هوایی از این محوطه تاریخی شد. پس از آن در سال ۱۳۴۶ خورشیدی هیأتی از مرکز باستان‌شناسی ایران اقدام به گمانه زنی این تپه نمود. در نتیجه این گمانه زنی آثاری از دوره مس و سنگ تا عصر آهن شناسایی شد. در سال ۱۳۴۹ خورشیدی نیز هیأتی به سرپرستی محمود کردوانی اقدام به کاوش در این محوطه نمود. با انجام این کاوش‌ها، مجموعه بنایی از عصر آهن II (حدود ۹۰۰ – ۸۰۰ ق. م) شناسایی شد. این مجموعه چهار هزار ساله به تازگی توسط کامیار عبدی بازنگری و مطالعه شده و نتایج آن به همراه ترجمه الواح توسط گری بکمن، متخصص زبان‌های باستانی منتشر شده‌است. طبق اظهار باستانشناسان این مجموعه شامل ۵۶ لوح گلی نسبتاً سالم و ۲۸ قطعه شکسته‌است که به (خط میخی) نوشته شده و مربوط به دوره بابل قدیم (حدود ۳۸۰۰سال پیش) است. این مجموعه ارزشمند پس از ۳۰سال فراموشی، در جریان کاوش‌های جدید در منطقه چغاگاوانه در سال‌های ۷۶تا ۷۹مجدداً مورد بازنگری و مطالعه قرار گرفت. منطقه ۲۱ شهرداری تهران
منطقه ۲۱ شهرداری تهران یکی از مناطق شهری تهران و از غربی‌ترین مناطق این شهر است. این منطقه در امتداد و جنوب منطقه ۲۲ (در جنوب اتوبان تهران-کرج) و در غرب مناطق ۹ و ۵ می‌باشد. وجود چشمه ای در آب در محل فعلی شهرک انصار و کاروانسرای سنگی در وردآورد در قدیم و بعدها شهرک ویلایی کارکنان شرکت نفت در تهرانسر باعث بوجود آمدن اولین جمعیت‌های شهری در منطقه ۲۱ می‌باشند. همچنینی دسترسی خوب تمام محلات منطقه به اتوبان‌ها باعث توسعه بیشتر آن گردیده است. مجاورت با پارک جنگلی چیتگر و نزدیکی دریاچه چیتگر (شهدای خلیج فارس) هم امکانات تفریحی را برای مردم منطقه فراهم کرده است. مجموعه (تپه و محوطه) بقایای معماری تنگ گرگ دا
مجموعه (تپه و محوطه) بقایای معماری تنگ گرگ دا مربوط به سده‌های میانه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان گچساران، بخش مرکزی، دهستان امامزاده جعفر، ۳ کیلومتری روستای تلخاب شیرین، ۲ کیلومتری بالاتر از کارخانه سنگ‌شکن روانگرد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۲۲۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. محله سنگ سیاه
محله سنگ سیاه، نام یکی از محله‌های شیراز قدیم می‌باشد. از زمان کریم خان زند که محلات را کم‌تر و کوچک‌تر و حصار شهر را تنگ‌تر کردند، محله درب کازرون که در گذشته دروازه شوشتر نامیده می‌شد، خود محله‌ای جداگانه بود که با این محله ادغام شد و روی هم رفته به هر دو، محله‌ سنگ سیاه می‌گفتند. شهر بلقیس
این ساختار که بر روی لایه‌های قرون ۴–۳ه‍. ق، قرار دارد، احتمالاً متعلق به دوره سلجوقی- ایلخانی است که بخش‌هایی از آن در ضلع شمال شرقی تپه منار طی کاوش‌های باستان‌شناسی از زیر خاک بیرون آورده شده‌است. ساختار بدست آمده تاکنون شامل:بقایای ایوان ورودی مزین به آجرفرش، بخشی از صحن حیاط با حوضچه، بخشی از فضای معماری رواق‌های بخش شمال غربی که در اطراف صحن حیاط قرار داشته‌اند می‌باشد. ایوان بنا دارای کف آجرفرش از نوع خفته -راسته و دارای تزئینات گچبری خاص دوره سلجوقی- ایلخانی و در حاشیه بام دارای تزئینات دندان موشی بوده‌است. بنا احتمالادر دو دوره مورد باز سازی و مرمت قرار گرفته‌است. مصالح به کار رفته در بنا آجر، ملات گچ و از لاشه و قلوه سنگ برای مقاوم‌سازی بستر پی سنگی استفاده شده‌است. باتوجه به آثار مکشوفه از قبیل وجود یک ایوان آجر فرش با تزئینات بی نظیر گچبری از نوع برهشته در دیوارهای راهرو که از بی نظیرترین نمونه‌های گچبری در قرون ۸–۶ ه‍. ق محسوب می‌گردد، می‌توان گفت که احتمالاً این سازه از نوع مسجد - مدرسه بوده که پس از تخریب (دلایل نامشخص) در یک دوره قسمت‌هایی از آن به یک فضای صنعتی از نوع کارگاه تولید سفال و ذوب فلزات و آهنگری تبدیل شده‌است که برای روشن شدن اطلاعات دقیق آن باید منتظر کاوش‌های گسترده باستان‌شناسی بود. گوهرتپه
چنین به نظر می‌رسد آنچه به عنوان مواد فرهنگی دوره مفرغ جدید (۱۷۰۰–۲۰۰۰ ق. م) در لایه IIIc تپه حصار دامغان و گورستان قیطریه تهران در عصر آهن I (۱۵۰۰ ق. م) به دست آمده، در گهرتپه در میان تدفین‌های عصر آهن II (۱۱۰۰ ق م) قابل پیگیری می‌باشد. آثار معماری بدست آمده در گوهر تپه استفاده از چینه، خشت و سنگ را در پی بناها تأیید نموده که به وسیله تیرک‌های چوبی و افقی و نی اندود شده، پوشش دهده شده‌اند. در گوهرتپه ابزارهای سنگی زیادی بدست آمده که از آن جمله می‌توان به تیغه‌ها، تراشه‌ها و هاون‌های سنگی اشاره کرد که از کانی‌های چرت و فلینت در میان لایه‌های سنگ آهک منطقه به دست آمد و کاربرد این ابزارهای سنگی جهت درو کردن غلات، تکه کردن گیاهان و گوشت حیوانات و آسیاب کردن گندم و دانه‌های گیاهی بوده‌است. معماری نوسنگی و مس‌سنگی در ایران
در اواخر عصر نوسنگی، سیَلْک در جنوب غربی کاشان به مهم‌ترین سکونت‌گاه فلات مرکزی ایران تبدیل شد. سیلک از دو تپه با فاصلهٔ ۶۰۰ متر تشکیل شده که تپهٔ شمالی در هزارهٔ ۵ و ۶ پیش‌ازمیلاد در دو دورهٔ مختلف و تپهٔ جنوبی در هزارهٔ ۴ پیش‌ازمیلاد تا ۲۸۰۰ سال پیش (عصر برنز) مسکون بوده‌است. در دورهٔ اول تپهٔ شمالی (۸٫۲۰۰ تا ۷٫۵۰۰ سال پیش)، بناهای گلی بدون پی‌ریزی با دیوارهای چینه‌ای با ضخامت‌های مختلف از گل ساخته‌شده بودند. مرده‌ها در کف اتاق یافت شده‌اند که به حالت خمیده و عموماً در جهت شرقی-غربی دفن می‌شده‌اند. به نظر می‌رسد ساکنان آغازین سیلک شکارچی-گردآورندگانی بودند که به تدریج به کشاورزی و دامداری و یکجانشینی روی آوردند. محوطه شهرک صنعتی
محوطه شهرک صنعتی مربوط به دوره اشکانیان - دوره ساسانیان است و در شهرستان گیلانغرب، بخش مرکزی، ۲۵۰ متری شمال شهر گیلانغرب، ۳۰۰ متری جنوب شهرک صنعتی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۵۴۰۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. ساختمان تجاری غریب
ساختمان تجاری غریب مربوط به دوره پهلوی - ۱۳۱۸ است و در تهران، میدان استقلال، تقاطع جمهوری و لاله زارنو، پلاک ۲۵۱ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۸۶۷۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. معماری نوسنگی و مس‌سنگی در ایران
در این دوران در جنوب غربی ایران، شواهدی از ساخت کانال‌هایی برای انتقال آب از رودخانه‌ها به زمین‌های کشاورزی هست. به گفتهٔ کامیار عبدی، این دست پروژه‌ها سبب توسعهٔ اقتصادی و همچنین تغییراتی اجتماعی، از جمله تقسیم کار و ایجاد سلسله مراتب شد. حدود ۷٫۲۰۰ سال پیش در این منطقه (موسوم به دورهٔ سوزیانای کهن) روستاهایی با دو تا سه طبقهٔ اجتماعی تشکیل شده بوده‌است که رهبران و اطرافیان آن‌ها در بخش‌های بزرگتر و دیگران در جاهای کوچکتر می‌زیسته‌اند. آنگاه که رهبران این روستاها به دنبال گسترش منطقهٔ نفوذ خود درمی‌آمده‌اند، درگیری‌های خشونت‌باری بین روستاها روی می‌داده‌است و طرف پیروز سکونت‌گاه طرف مغلوب را به آتش می‌کشیده‌است. نشانه‌های استخراج فلز مس از حدود ۶٫۵۰۰ سال پیش در فلات مرکزی و جنوب غربی ایران حاصل شده‌است. این امر مقارن است با آغاز دوره‌ای جدید موسوم به دورهٔ مس‌سنگی، که آن را دوران گذاری بین فرهنگ‌های نوسنگی و تمدن‌های عصر برنز می‌دانند. الگوهای روستایی ایجادشده تا اواخر دوران نوسنگی در ایران، غالباً در چند هزارهٔ آتی ثابت ماند. جغرافیای ناهموار و پاره‌پارهٔ فلات ایران سبب شد مردمان این دوران در فرهنگ‌هایی به‌نسبت منزوی از هم زندگی کنند و به استثنای ساکنان دشت دهلران در جنوب غربی ایران، در روند تشکیل مدنیت در میانرودان در غرب ایران و درهٔ سند در شرق نقشی نداشته باشند. با وجود این انزوا، شواهدی از ارتباط فرهنگی بین همسایگان در فلات ایران، و در مواردی با فرهنگ‌های میانرودان هست، ولی در کل این دوران عصر تاریکی در پیشاتاریخ ایران است و نیازمند مطالعات بیشتر می‌باشد. معماری عصر برنز در ایران
در حدود ۳٬۰۰۰ سال پ.م در تپهٔ حصار در ۳ کیلومتری دامغان شهری تشکیل شد که به «تپهٔ حصار ۳» موسوم است. تپه حصار احتمالاً توسط آغازایلامی‌ها تأسیس شده بود، ولی پس از زوال آغازایلامی‌ها در غرب ایران در عصر برنز میانی (انتهای دوران بانش) به رشد خود ادامه داد. باستان‌شناسان تپه حصار را دروازهٔ بین حوزهٔ فرهنگی آغازایلامی و فرهنگ‌های آسیای مرکزی قلمداد می‌کنند. این شهر مشتمل بر بناهای کوچک خشتی بود که با معابر خاکی و فضاهای باز از هم جدا می‌شدند. تقریباً یک سوم فضای شهر به فعالیت‌های تولیدی به‌ویژه ذوب مس و ساخت اشیاء مسی اختصاص داشت. از بخش‌های نامسکون پشته برای تدفین مردگان استفاده می‌شد. تعدد مدفن‌ها در حصار از میانهٔ هزارهٔ سوم پیش از میلاد شاهدی بر ثروت قابل توجه در این جامعه است. گرچه شهر در این زمان کمی کوچکتر شد، ولی سازه‌ای بزرگ و خوش‌ساخت داشت که پر از فلزات و اشیاء گرانبها بوده‌است. این ساختمان حدود ۳۰۱۵ مساحت داشته‌است و در آن نشان از صنایع ساخته شده در آسیای مرکزی هست. این بنای بزرگ شامل هشت اتاق بوده و در آتش سوخته و منهدم شده‌است. بنا از اتاق‌های مستطیلی تشکیل شده بوده که از داخل با گچ یا آهک اندود شده بوده‌اند. دور بنا را یک حصار دفاعی کشیده بودند که تنها یک ورودی دارد و احتمالاً یک برج دیده‌بانی از آن ورودی محافظت می‌کرده‌است. این بنا یا معبد بوده یا به خانوادهٔ بزرگی تعلق داشته‌است. این بنا در حدود ۲٬۰۰۰ پ.م. در آتش سوخته‌است که به‌وضوح نتیجه‌ای حمله‌ای خشونت‌بار بوده. این آتش‌سوزی و همچنین کشف پیکان‌های سنگی و بدن سوختهٔ مردان و زنان و کودکان نشان از آن دارد که دشمنی به تپه حصار حمله کرده و آن را به آتش کشیده‌است. سنگلج
سعید راد معماری نوسنگی و مس‌سنگی در ایران
به گفتهٔ فرانک هول، شروع استقرارهای نوسنگی در فلات ایران را باید در جلگهٔ پست خوزستان و محوطه‌هایی مانند تپهٔ علی‌کُش، چغابنوت، و چغاگلان دانست. اولین سکونت‌گاه در ایران در حدود ۹٫۰۰۰ سال پیش به‌شکل خانه‌هایی تک‌اتاقه در جوار تالابی دائمی در علی‌کُش (در فاز معروف به بُزمُردهٔ آن) ساخته شده‌اند که دیوارهایی به ضخامت ۲۵ تا ۴۵ سانتی‌متر از خشت‌هایی به ابعاد ۲۵ ۱۵ ۱۰ سانتی‌متر داشته‌اند. احتمالاً هر خانه اجاقی داشته که در محوطهٔ خانه تعبیه می‌شده‌است. به‌نظر می‌رسد ساکنان علی‌کُش پس از خشک شدن تالاب به دیگر محوطه‌های جلگهٔ خوزستان، مانند چغاسفید، نقل مکان کرده باشند. محوطه کهنه گجه گنبد
محوطه کهنه گجه گنبد مربوط به دوره ساسانیان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان بیجار، بخش چنگ الماس، روستای گوگقاش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۸۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مسجد و مدرسه معیرالممالک
مدرسه و مسجد معیّرالممالک در جنوب شرقی باغ معیّرالممالک ساخته شده‌است. بعدها بخشی از باغ‌های معیّرالممالک با طرح توسعهٔ تهران تقسیم و به مردم فروخته شد، بدین سبب اطراف مدرسه در سه جهت شرق، جنوب، شمال مسکونی گردید. یکی از عوامل برپا ماندن اماکن در طول دهه‌ها و سده‌ها، درآمد موقوفاتی به آن اختصاص می‌دادند. مدرسهٔ معیّر نیز از این قاعده مستثنی نبوده‌است. در ضلع جنوبی آن تعدادی مغازه و یک دستگاه حمام در فاصلهٔ تقریبی 250 متری شرق آن ساخته، وقف مسجد گردید. بعدها در جریان توسعهٔ پاسدارخانه، املاک معیّر نیزتبدیل به بازارچه شد و درآمد حاصله وقف مدرسه گردید. در گوشهٔ جنوب غربی مدرسه آب‌انباری ایجاد گردیده بود که به منظور خنک کردن آب آن دو بادگیر در بالای عمارت تعبیه شده بود و نیاز آب آشامیدنی محل را تأمین می نمود، آب مورد نیاز حمام و اطراف آن از قنات سنگلج که دارای سه سنگ آب بود، تأمین می‌شد. وجود مجموعه آب‌انبار، مغازه‌ها و حمام خود نقش مؤثری در توسعه بعدی محله ایفا نموده، به زودی در اطراف مدرسه، بازارچه‌ها و مرکز کسب و کار چندی پدید آمد بطوری‌که محله رونقی بیش از پیش پیدا نمود، بنابراین، بافتی پدیدار شد که جلوه‌ای از پیوند ناگسستنی سکونت، کار و عبادت است.مسجد و مدرسه معیّرالممالک ضمن اینکه یانگر شیوه معماری غنی و رایج زمان خود است، یادآور ذهنیت‌های مردم و خاطرات پیشینیان است. در اراضی واقع در محلهٔ سنگلج تهران خانه‌هایی وجود داشت که متعلق به ((معیّرالممالک)) بود، در سال 1284 ه.ق معیّرالممالک شروع به احداث بناهای عمومی در این محله کرد. ازجمله بناهای احداث شده توسط ایشان مسجد و مدرسه و آب‌انبار می‌باشد، که در اراضی فوق در باغ معییرالممالک بنا نهاده شده‌است که فعلاًبه صورت مجموعه فرهنگی مذهبی پابرجاست. موقعیت بنا به دلیل نزدیک بودن به بازار بزازها و ارتباط گدرهای مجاور به میدان محدیه و بازار نو دارای اهمیت ویژه ایست.  باگذر از کوچه‌های تنگ اطراف مسجد و مشاهدهٔ بلندی دیوارهای آن این احساس به بیننده دست می‌دهد که در مقابل حصارهای بلند یک قلعه قرار گرفته‌است.زمینی با وسعت 5000 متر مربع جایگاه مسجدی است که بدون حالت دعوت کنندگی، با سکون و وقار، گویی سعی دارد خود را از دید غیر محارم پنهان دارد. عموماً مساجد به گونه‌ای هستند که از دور گنبد و منارهٔ خود را نشان می‌دهند و در رابطه با بافت اطراف خود برجسته تر و دعوت‌کننده به نظر می آیند، ولی با پی بردن به فلسفهٔ وجودی این مسجد، باوری عمیق از روحیه و شخصیت این مسجد در گذشته در ما به وجود می‌آید. مسجد در قلب محله و برای استفادهٔ ساکنین محله بنا شده‌است. ورودی جنوبی مسجد به نسبت موقعیت قرارگیری در کنار مغازه‌ها و مجاورت با کوچه‌ای عریض دارای اهمیت بیشتری نسبت به ورودی غربی است. شاید همین آمیختگی با بافت و محل کار و زندگی آن را بی نیاز اط تبلیغ کرده‌است و تواضع آن موجب امتزاج و دلنشینی بیشتر شده‌است. به‌طور کلی ساختمان را به سه بخش باز و نیمه باز و بسته تفکیک می‌کنیم: عرصه‌های عملکردی از سه بخش مذهبی، آموزشی و معیشتی تشکیل شده‌است. فضاهای ارتباطی و پشتیبانی نیز برای تأمین نیازهای جنبی و برقراری روابط میان عرصه‌ها در حد ضرورت پیش‌بینی گردیده است. سه طرف زمین در شمال، شرق، غرب کوچه‌های فرعی است، ضلع جنوبی آن گذر عمومی و پرترددتر نسبت به سایر کوچه‌ها می‌باشد.برای انتخاب ورودی ارجحیت با جهت مقابل قبله است یعنی جبهه شمالی است، ولی در اینجا به لحاظ توجه به شارع عام مردم، ورودی اصلی از جبهه جنوبی و راستای قبله انتخای گردیده است. و از زاویه جنوب شرقی زمین و نزدیکترین محل به حیاط است. ورودی جنوبی عمود بر گذر در نظر گرفته شده‌است.پس از برقراری سردر و پیش ورودی با یک چرخش مناسب به طرف شرق دالان به موازات ضلع شرق امتداد پیدا کرده‌است، پس از طی طریق در حدود ده متر و رسیدن به امتداد ضلع جنوبی حیاط با یک زاویه نود درجه به زرف غرب، به حیاط می‌رسد.با این شیوهٔ طراحی، محرمیت و خلوت درون و بریدن از سر و صدای بازارچه و حصول آرامش و سکوت در فضای روحانی مسجد و مدرسه تا حدی تأمین شده‌است، و اینکه بعد از عبور از فضای نسبیتأ تاریک و بدون نور دالان ملاحظهٔ روشنی حیاط، جذابیت اثر را بیشتر می‌کند. استفاده از تضاد نوری از ترفندهای جالب معمارانه است که برای پویایی و تحرک فضا بکاربرده شده‌است.ورودی دوم از کوپهٔ فرعی سمت غرب انتخاب شده‌است،این ورودی بیشتر برای استفادهٔ اهالی از آب‌انبار که در جنوب غرب بناست، همچنین برای تفکیک ورودی‌های خانم‌ها و آقایان در ایام عزاداری و غیره پیش‌بینی شده‌است.حیاط مجموعه به شکل یک مستطیل کامل است که در مرکز زمین مسجد قرار داده شده‌است بطوری‌که ابعاد باقی‌مانده در طرفین آن تا ابعاد بیرونی زمین، با کاربری‌های مستقر در اطراف آن و همچنین با جهت و جایگاهی ارزشی آن‌ها متناسب و هماهنگ هستند.در ضلع جنوبی حیاط شبستان اصلی و گنبدخانه و درقسمت شرق و غرب حجره‌ها و در سمت شمالی حیاط شبستان زمستانی یا مدرس قرار دارد. موزه آبگینه و سفالینه
این خانه بر پایه آمیزه‌ای از معماری ایرانی و معماری اروپایی ساخته شده‌است. طراحی پلکان آن به شیوه روسی است اما هنر معماری ایرانی در منبت کاریهای درها و پله‌ها، گچبریهای سقف‌ها و ستون‌ها و آیینه کاری‌هایی آن دیده می‌شود. پس از انقلاب در سال ۱۳۶۸ به آینه کاری طبقه دوم بخش‌هایی افزوده شده که در آن‌ها درونمایه‌های مذهبی و انقلابی به چشم می‌خورد. گچ‌بری موزه شامل دو دوره است: دوران قوام و سبک غربی در زمان سفارت مصر و آینه‌کاری‌های طبقه دوم که مربوط به دوره قاجار است. عمارت شهرداری (تهران)
عمارت بلدیه تهران یا ساختمان شهرداری تهران ساختمان باشکوهی بود که به دستور موسیو گاسپار ایپگیان، شهردار ارمنی وقت تهران، در میان سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۲ خورشیدی در ضلع شمالی میدان توپخانه (میدان سپه) تهران ساخته شد. این ساختمان در میان سال‌های ۱۳۴۵ تا ۱۳۴۸ ویران شد (تاریخ تخریب در برخی منابع ۱۳۴۷ آمده است) و جای آن فضای سبز ایجاد و پس از مدتی به پایانه اتوبوسرانی شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه واگذار گردید. رونما و دکور این ساختمان در شهرک سینمایی غزالی برای ساختن فیلم‌های تاریخی شبیه‌سازی شده است. تپه حسنلو
از دوره هفتم تا دوره اول اطلاعات بیشتری موجود است و شواهد باستان‌شناسی و حفاری ها در حسنلو وجود این دوره‌ها را کاملاً تأیید می‌کند. در این دوره‌ها به بناهای خشتی و گلی و سنگی برخورد شده‌است. از حفاری که در ترانشه U ۲۲ در سال‌های ۱۳۴۹ و ۱۳۵۱ انجام گرفت ثابت شد که از دوره چهارم سکونت در حسنلو یعنی از هنگام وقوع آتش‌سوزی بزرگ حسنلو تا دوره هفتم سکونت (۲۲۰۰ سال پیش از آتش‌سوزی) آثار ساختمانی که دال بر سکونت افرادی در حسنلو می‌باشد موجود است(۱). بنابراین دوره هفتم بین ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد بوده‌است که از ابزار مفرغی استفاده می‌شده‌است و دوره ششم بین ۲۰۰۰ تا ۲۵۰۰ پیش از میلاد مسیح و دوره پنجم می‌تواند ۱۳۰۰ سال پیش از میلاد مسیح بوده باشد. خانی‌آباد
محله خانی آباد، در کنار محله‌هایی نظیر سنگلج و بازاربزرگ، در دورهٔ سلطنت ناصر الدین شاه قاجار به شهر تهران اضافه شد. شهرک آزمایش (تهران)
شهرک آزمایش محله‌ای در منطقهٔ ۲ تهران است که محدودهٔ آن در شمال تا بلوار مرزداران، در جنوب تا بزرگراه جلال آل احمد، در شرق تا بزرگراه شیخ فضل‌الله نوری و در غرب تا بزرگراه یادگار امام است. نامگذاری این محله به نام شهرک آزمایش، برگرفته از «مرکز آموزش راهنمایی و رانندگی تهران» است که در این محله قرار دارد. این شهرک در حدود سال ۱۳۴۷ با تشکیل تعاونی مسکن ژاندارمری و واگذاری زمین به اعضای آن شکل گرفت. از بناهای تاریخیِ این محله می‌توان به آسیاب کهک اشاره کرد. معماری نوسنگی و مس‌سنگی در ایران
به‌سبب خشکی و ناملایمات جغرافیایی فلات مرکزی ایران، در دوران نوسنگی بدون سفال سکونت‌گاه‌های چندانی در این منطقه تشکیل نشد. تنها سکونت‌گاه شناخته‌شده از دوران نوسنگی بدون سفال در شرق زاگرس فازهای اولیهٔ تپه‌های سنگ‌چخماق در ۸ کیلومتری شمال شهر شاهرود است. سنگ‌چخماق از دو تپه تشکیل شده‌است که هر کدام دارای ۵ فاز استقراری بوده‌اند. در تپه غربی تعدادی پشته و همچنین بقایای بناهایی به شکل مستطیل هر کدام شامل سه اتاق پیدا شده‌است که کاربرد مسکونی و احتمالاً مذهبی داشته‌اند. از یافته‌ها در این محوطه می‌توان به جایگاه آتش به مساحت یک متر مربع، نوعی اجاق روی سکو در بخش میانی خانه (که از اتاق میانی با چند پله قابل دسترسی است)، و سکوی تخت مانند در بعضی اتاق‌ها اشاره کرد. از آنجا که خاکستر اجاق دست‌نخورده و خارج‌نشده‌است، باستان‌شناسان بر این باورند که آتشِ آتشدان مقدس بوده‌است. روی کف لکه‌های قرمز رنگی احتمالاً برای تزئین ایجاد شده بوده‌است. یکی از خانه‌ها (بنای شمارهٔ ۱۰) پی سنگی دارد. دیوارهای خانه‌ها از گل به ضخامت متوسط ۵۰ سانتی‌متر هستند که در بعضی جاها به یک متر هم می‌رسد. در وسط دیوارها هم یک پشت‌بند ساخته شده‌است. صادقیه (تهران)
در روایت‌های گوناگون آمده‌است که این محله از دوران ناصرالدین شاه قاجار بر پا شده و رفته رفته گسترش یافته‌است. نخست این محله دربرگیرنده محلات کنونی ارمکان، برق آلستوم، مجتمع دادگستری و کاشانی بود که امروزه این محلات از هم جدا افتاده‌اند. با آغاز دگرگونی‌ها و مدرنیزاسیون دوره پهلوی، تهران بسیار شتابان دستخوش دگردیسی شد و در پی آن محلاتش هم دگرگون شدند. آریاشهر هم به دلیل خوش آب وهوا بودن و نزدیک بودن به نخستین بزرگراه‌های تهران از این دگرگونی شتابان تهران بیشترین بهره را برد. در نیمه‌های دوره پهلوی دوم (سال‌های ۱۳۴۱–۱۳۳۲) در پیرامون جاده شهر به سوی کن و سولقان (ساخت محله نوساز شهر زیبا)، شهرآرا و آریاشهر ساخت و ساز بسیاری انجام گرفت. مجموعه آپارتمان‌های شهرآرا، خانه‌های ویلایی تهران ویلا و هسته‌های نخستین آریاشهر از دستاوردهای این دوره از گسترش شهر تهران هستند. در سال‌های پسین محله گسترش بیشتری یافت و خیابان‌هاو بزرگراه‌های بیشتری ساخته شد که از آن جمله بزرگراه محمدعلی جناح و بزرگراه طرشت (شیخ فضل اله) بودند. مسجد جامع سنگان خواف
به نظر می‌رسد که این گنبد با حجم گنبد خانه کوچکتر شباهت بسیار زیادی به گنبد بقعه مجموعه بناهای سنگ بست دارد و بعد از گنبد اخیر ساخته شده و معماری به شیوه رازی است، مربوط به اواخر عهد سلجوقیان است که بعداً بعلت زلزله و ریزش‌های جوی، به مرور زمان برخی از قسمت‌های آن تخریب شده‌است. زیبایی بنا در آنجا ست که به شکل ذوذنقه بنیان گرفته‌است. مجموعه بیدگل
مجموعه بیدگل مربوط به اواخر دوره ایلخانی - دوره ایلخانی است و در آران و بیدگل، محله سلمقان بیدگل، جنب‌محورتازه‌احداث ۱۶محله واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۰۱۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. باغ پهلوان‌پور
ساخت کوشک به دوره قاجار مربوط می‌شود و در سه سطح (دو و نیم طبقه) طراحی شده است. بخش داخلی کوشک شامل تالار- حوضخانه و گوشوارها است که آب قنات حسن‌آباد پس از آنکه وسط کوشک عبور می‌نماید، و در باغ جاری می‌شود. بنای معروف دیگر که در مجموعه وجود دارد، بنای زمستانخانه است که ساخت آن به دوره پهلوی اول مربوط می‌شود از آن جهت به زمستانخانه مشهور است که جهت آن با توجه به اقلیم منطقه، بنا را برای استفاده در زمستان مناسب می‌ساخته است. این بنا در یک طبقه ساخته شده و اتاقهای نشیمن، پستو، طنبی و مطبخ را شامل می‌شود. مجموعه محله چهاردرخت
مجموعه محله چهاردرخت مربوط به دوره قاجار است و در بیرجند، خیابان شهید مطهری، محله چهار درخت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. عودلاجان
عودلاجان از مناطق اعیان‌نشین تهران در دوره قاجار بوده‌است و همپای بازار وفاداری بیشتری را به مذهب و روحانیت بروز می‌دادند. این را می‌توان از وجود ۱۶ مسجد و مدرسه در این کوچکترین محله تهران دریافت و این که طبق اسناد به جا مانده از دوره قاجار، بیشترین آمار روضه خوانی، زیارت نامه خوانی و تعزیه گردانی در آن به چشم می‌آمد. محله‌ای با باغات و خانه‌های باشکوه بسیار. خانه مدرس و باغ ملک‌الشعرا و کاخ گلستان و عمارت مسعودیه در این منطقه جای گرفته‌اند. تماشاخانه سنگلج
تماشاخانه سنگلج یک تماشاخانه در تهران است در محله سنگلج در خیابان بهشت در ضلع جنوبی پارک شهر. تماشاخانهٔ سنگلج در اوایل دههٔ ۱۳۴۰ بازیر بنای ۱۰۳۴ مترمربع و در کنار باغ سنگلج توسط مهندس بابائیان ساخته شد و به وزرات فرهنگ و هنر وقت واگذار شد. این تماشاخانه که در ابتدا ۲۵ شهریور نام داشت، در مهرماه سال ۱۳۴۴ همراه با اولین جشنواره نمایش‌های ایرانی افتتاح شد، و همین زمان بود که "پهلوان اکبر می‌میرد" در این تماشاخانه به نمایش درآمد. آثار نویسندگان بزرگی همچون غلامحسین ساعدی، اکبر رادی و محمود استادمحمد در تماشاخانه سنگلج روی صحنه رفته‌اند. جعفر والی، عباس جوانمرد و علی نصیریان از جمله مهمترین کارگردانانی هستند که نمایش‌های خود را در قالب رپرتوار هنر ملی در تماشاخانه سنگلج روی صحنه برده‌اند. معماری نوسنگی و مس‌سنگی در ایران
مهمترین سکونت‌گاه عصر مس‌سنگی در فلات مرکزی ایران تپه قبرستان در ۶۰ کیلومتری جنوب قزوین است که در دوران اوجش محوطه‌ای به مساحت ۱۰ هکتار را در بر می‌گرفته‌است. شروع سکونت در تپهٔ قبرستان همزمان است با پایان سکونت در تپه زاغه. شکل ساخت‌وسازها مشابه تپه زاغه است ولی بناها هندسی‌ترند و شکل معابر مستقیم‌تر. محل اتصال دیوارها نیز نسبت به تپه زاغه منظم‌تر ساخته شده‌است و ابعاد خشت‌ها منظم‌تر است و به وضعیتی که در زاغه هست نیست. در تپهٔ قبرستان همچنین کارگاهی چنداتاقی برای ریخته‌گری مس ساخته شده بوده‌است که خبر از پیشرفت فناوری متالورژی در این سکونت‌گاه می‌دهد. نمونه‌های اشیاء فلزی ساخته شده در این دوران در تپه قبرستان در سیلک و تل ابلیس یافت شده‌اند. محله‌های تهران
یوسف آباد، امیرآباد، عباس‌آباد، جلفا، خواجه عبدالله، بهارشیراز، زرتشت، بهجت آباد، تخت جمشید (طالقانی)، تخت طاووس، سهروردی، آپادانا، توحید، مخصوص ،بریانکبریانک،جمهوری،سلامت، (نادری)، استانبول، توپخانه، لاله زار، باغ صبا، فاطمی، آرژانتین، آذربایجان دیزج ناولو
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 57 این منطقه نیز همانند اکثر مناطق محروم کشور شروع به رشد و توسعه کرده و امکاناتی از قبیل : آب آشامیدنی و فاضلاب شهری و مخابرات و لوله کشی گاز و برق و ... در این منطقه ایجاد گردیدند . بعلت مهاجرت مهاجرانی از شهرها و روستاهای اطراف و مهاجرپذیری این منطقه، این قریه بسرعت گسترش یافت و به نام شهرک سهند معروف شد و در سال ۱۳۶۶ به شهر بناب پیوست و دوباره بانام محلهٔ دیزج ناولو ( دیزج بناب ) خوانده شد . محلهٔ فعلی دیزج خود نیز متشکل از محله‌های : ۱. دیزج قدیم ۲. پشت تک باغ ۳. کوی کلستان ۴. محلهٔ چوب فروشان ۵. جای تپه ( کوی حمام ) ۶. کبیر آباد ( کوی بهداشت ) ۷. جای خرمن ( اطراف مدرسهٔ شهید مدنی ) ۸. محلهٔ مسجد صاحب الزمان ۹. محلهٔ مسجد عاشورا ۱۰. خیابان کوره ۱۱. حومه مسجد جامع دیزج ۱۲. حومه مسجد باب‌الحوایج ۱۳. کوی شهرداری ۱۴. گوی گلزار شهداء ۱۵. و ... شهرک‌های مسکونی تهران
شهرک غرب یا شهرک قدس، یکی از مناطق شمال غربی تهران است. شهرک غرب در گذشته محل اسکان خارجی‌هایی بود که وارد تهران می‌شدند. در سال ۱۳۴۰ «مجتمع مسکونی شهرک غرب» در شمال غربی تهران، با طراحی و معماری مهندسان آمریکایی و براساس مدل نمونه برج‌های مسکونی ایالات متحده آمریکا ساخته و به همین دلیل نام این منطقه شهرک غرب شد. عصر برنز
ایران دارای پیشینه بسیار طولانی در امر ذوب سنگ معدن و استخراج فلز مس می‌باشد، آثار بدست آمده از تپه قبرستان دشت قزوین متعلق به نیمه دوم هزاره پنجم پیش از میلاد، روستاهای سنگتراشان و سرخه ده علیا در خرم آبادلرستان، تپه علی کش در دهلران، تپه سیلک، تل ابلیس در بخش مرکزی رشته کوه‌های کرمان و کاوش‌های بمپور و شهداد گویای این مطلب است. فلز کاران قدیمی به مرور در جهت بهره‌گیری از عناصر و ترکیب آنها، به ماده‌ای محکم تر از آلیاژ مس و قلع دست یافتند که اصطلاحاً مفرغ نامیده می‌شود. بدین ترتیب مفرغ به صورت یکی از برجسته‌ترین صنایع فلات ایران درآمد. عصر مفرغ در ایران به سه دوره فرعی تقسیم می‌شود که عبارتند از: بستک
محلهٔ بستکیه در سال ۱۸۹۰ میلادی توسط بستکی‌های مهاجر تأسیس شده‌است. مصالح ساختمان خانه‌های محلهٔ بستکیه از سنگ‌های مرجانی که از دریا بیرون می‌آوردند و گچ و آهک بوده‌است، در قسمت‌های از این بناها گاهی از ساروج نیز استفاده شده‌است.. همچنین در و پنجره آن‌ها از چوب‌های قیمتی «ساج» و «تیک» و دیگر چوب‌های گران‌قیمت که از هند و مومباسا وارد می‌شد ساخته بودند، همچنین تزیینات و دکورهای دیواری از گچ و شیشه‌های رنگارنگ ساخته بودند. در بالای خانه‌شان برجهایی هوایی ساخته بودند برای تهویه خانه‌ها که آن را «اَلبَراجـِیل» می‌نامند؛ که تلفظ عربی واژهٔ بادگیر فارسی است. در بیرون خانه‌ها به هم چسبیده یا به هم نزدیک هستند و کوچه‌های تنگ و باریک میان خانه‌ها فاصله انداخته‌است، بطوریکه در بیشتر اوقات روز اطراف خانه‌ها سایه بندان است، کوچه‌های تنگ و باریک در سرعت افزودن باد نقش مهمی دارند در محلهٔ بستکیه. «محلهٔ بستکیه» یکی از مناطق مهم گردشگری و تاریخی امارت دبی می‌باشد. تمام ساختمان خانه‌های «محلهٔ بستکیه» با گچ سفیدکاری شده‌است. در و پنجره‌ها از چوب و الوارهایی که از خارج و بعضی هم که در محل خود ساخته‌اند به کار رفته‌است. معماری عصر برنز در ایران
بزرگترین محوطهٔ عصر برنز در جنوب شرقی ایران شهر سوخته بود. در شهر سوخته فرایند توسعهٔ شهرنشینی کل نیمهٔ اول هزارهٔ سوم پیش از میلاد طول کشید. شهر سوخته ۱ در حدود ۳٬۲۰۰ سال پیش بنیان گذاشته شد. تا اواسط هزارهٔ سوم پیش از میلاد (دوران ۳ و ۲) شهر سوخته به مرکز شهری بزرگی تبدیل شده بود که ۸۰ هکتار مساحت داشت، جمعیت آن افزون بر ۲۰٬۰۰۰ نفر بود، و در اطراف آن روستاهایی، هر یک به مساحت ۰٫۵ تا دو هکتار تشکیل شده بودند. ارتفاع دیوار پیرامون شهر هم به ۳٫۳ متر می‌رسید. شهر سوخته در زمان اوجش به حوزه‌های کاربردی مختلف تقسیم شده بود که شامل بخش ساختمان‌های عمومی و مدیریتی، بخش مسکونی، و گورستانی به مساحت ۲۱ هکتار می‌شد. فعالیت‌های تولیدی در سطح شهر پراکنده بودند ولی بعدهای در جایی که ممکن است بخش صنعتی بوده باشد تمرکز یافتند. بنگله کریکی
بَنگَلهَ کِریکی (عمارت کریکی) مربوط به دوره قاجاریه-پهلوی است و در سه کیلومتری غرب شهر بستک، منطقه کریکی، شهرستان بستک، استان هرمزگان واقع شده است. این اثر در تاریخ ۱۷ خرداد ۱۳۸۵ با شمارهٔ ثبت ۱۵۳۹۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. پامنار (محله)
پامنار، یکی از قدیمی‌ترین خیابان‌های شهر تهران و مربوط به سده ۱۳ هجری - قمری است. این خیابان در سال ۱۳۳۴ به عنوان یکی از آثار ملی ایران در فهرست این آثار به ثبت رسیده‌است. مهم‌ترین اثر تاریخی موجود در این خیابان و نیز وجه تسمیه آن مناره مسجد عولادجان معروف به مسجد و مدرسه میرزا صالح یا آبهرام یا آغابهرام، از آثار قرن سیزدهم است. در گذشته، محله پامنار یکی از گذرهای محله عودلاجان بوده که به صورت بازارچه‌ای دروازه شمیران را به شبکه بازار متصل می‌کرد. پس از توسعه معابر، بازارچه پامنار که خود مجموعه‌ای شامل کاروانسرا، تیمچه، تکیه، حمام، آب‌انبار، مسجد و مدرسه بود، به خیابان پامنار تبدیل شد و بعضی از بناهای قدیمی در این تبدیل و توسعه از بین رفت. محله پامنار به ویژه در سال‌های نهضت ملی شدن نفت، به دلیل سکونت ابوالقاسم کاشانی در آن محله، آمد و شد خواص و عوام به آنجا به یکی از کانون‌های مهم سیاسی تبدیل شد. این خیابان همچنین محل به دنیا آمدن ابراهیم حاتمی‌کیا، کارگردان سینمای ایران و عباس یمینی شریف نویسنده ایرانی نیز بوده‌است. پامنار صاحب قدیمی‌ترین چنارهای تهران است و گاری و گاری‌ران‌های بازار را نیز می‌توان در آنها دید. تهران
در دوران ناصرالدین‌شاه قاجار محله‌هایی از جمله ارگ، چاله‌حصار، خانی‌آباد، جوادیه، پامنار، یافت‌آباد، گار ماشین و گود زنبورک‌خانه ساخته شد. مسجدمحله (باب‌الحوائج)
مسجد محله (باب‌الحوائج) مربوط به دوره پهلوی است و در خوسف، خیابان ش مطهری، کوچه ش محمدرضا نصراللهی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۳۵۱۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.