نقاش دربار قاجار که بود؟
مکتب نقاشی قاجار
نخستین نقاش‌باشی دربار قاجار میرزابابا نام داشت. او در ابتدا در دربار کریم‌خان زند مشغول بود، در اواخر عمر نقاش باشیِ دربار فتحعلی شاه شد. او در نقاشی رنگ و روغن و سیاه قلم و تذهیب استاد بود و همچنین در گل و بوته و شبیه کشی متبحر بود. از آثار میرزابابا برمی آید که در بین سال‌های ۱۲۰۰و ۱۲۴۵ق فعالیت هنری داشته‌است. گفته‌اند که میرزا بابا اصفهانی بوده و در استرآباد برای خاندان قاجار کار می‌کرده‌است. او در این نقاشی‌ها از سبکی شبیه سبک محمدصادق استفاده کرده‌است. مهرعلی نقاش
مهرعلی اصفهانی برجسته‌ترین نقاش دربار فتحعلی‌شاه قاجار به شمار می‌آید. فعالیت هنری او در سال‌های ۱۲۴۵- ۱۲۱۰ ه‍. ق بود. میرزابابا اصفهانی
میرزا بابا اصفهانی نقاش نیمه اول سدهٔ سیزدهم هجری در دوره قاجار و از بنیان‌گذاران شیوهٔ پیکرنگاری درباری و مکتب نقاشی قاجار است. وی از کسانی بود که باعث رواج فن رنگ‌روغن در ایران شد. او نخستین نقاش‌باشی دربار قاجار است. مکتب نقاشی قاجار
"محمد غفاری" معروف به کمال الملک، از آخرین اساتید بزرگ دوره قاجار است که مشهورترین نقاش ایرانی به‌شمار می‌رود. او متولد ۱۲۶۴ه‍. ق. در کاشان و تحصیل‌کرده مدرسه دارالفنون است. در آن زمان تابلوی سیاه قلمی از «اعتضادالسلطنه»، وزیر علوم کشید که مورد توجه ناصرالدین شاه واقع شد و در عمارت بادگیر شمس‌العماره وصل به کاخ سلطنتی، «نقاش خانه» ای ترتیب داد و او را در آن محل جا داد. او پس از عمویش صنیع‌الملک و برادرش به شهرت بسیار رسید. شاه اول به او لقب نقاش‌باشی و منصب پیشخدمت مخصوص داد و سپس لقب" کمال‌الملک" را به عنوان امتیاز خاص به او اعطا کرد. تا زمانی که ناصرالدین شاه زنده بود، او نیز با شوق و رغبت مشغول کار بود، ولی بعد از مرگ ناصرالدین شاه در سال ۱۳۱۴ه‍. ق. به ایتالیا و فرانسه رفت و رموز و فنون علمی این هنر را فرا گرفت، بعد از پنج سال به ایران بازگشت و مدت پانزده سال(۱۳۳۰–۱۳۴۵ه‍. ق) در دارالفنون مشغول تربیت جوانان مستعد بود. شاید بتوان کار کمال الملک را به دو دوره پیش از مسافرت به فرنگ و پس از مسافرت تقسیم کرد. پیش از سفر، آثار او بیشتر تحت تأثیر سنت نقاشی کلاسیک، عصر قاجار و پیش از آن است. با روی کار آمدن رضا شاه و برخی مخالفت‌های کمال الملک با وی و وزیر معارف بر سر استقلال مدرسه از کار تدریس دست کشید و در سال ۱۳۰۶ش. مجبور به استعفا شد و یک سال بعد به حسین‌آباد (نیشابور) تبعید شد. از آثار معروف و گران‌بهای او به تابلوهای تکیه دولت که مراسم تعزیه و سوگواری ایام محرم را نشان می‌دهد؛ تابلو تالار آیینه که تصویر ناصرالدین شاه در میان آئینه کاری باشکوه کاخ گلستان استزرگر بغدادی و فالگیر یهودی و خودنگاره‌هایی از چهره خودش می‌توان اشاره کرد. با مرگ کمال‌الملک در ۱۳۱۹ در حقیقت باید عمر مکتب نقاشی قاجار را هم تمام شده دانست.
صنیع‌الملک
ابوالحسن پسر بزرگتر میرزا محمد غفاری و نوهٔ برادر ابوالحسن مستوفی غفاری، اولین نسل نقاشان کاشان، بود. با توجه به شواهد و قرائن، در حدود سال ۱۲۲۹ ه‍.ق در کاشان متولد شد. در حدود سال‌های ۱۲۴۴–۱۲۴۵ ه‍.ق، شاگرد بهترین نقاشان دربار فتحعلی‌شاه، مِهرعلی بود. تک‌چهره‌ای سیاه‌قلم آب‌مرکبی از مهرعلی به‌عنوان سرمشق برای ابوالحسن وجود دارد که در گوشهٔ سمت چپ «زد رقم بندهٔ شه مهرعلی ۱۲۴۵» و در گوشهٔ راست «به‌جهت سرمشق میرزا ابوالحسن ... ۱۲۴۵» رقم خورده‌است. در عبارت دوم، نسبت «غفاری» یا «کاشانی» زدوده شده‌است؛ اما از آن‌رو که که در آن تاریخ هنرآموز و نگارگر جوانی جز ابوالحسن غفاری شناخته‌شده نیست، شکی در انتساب این سرمشق به او وجود ندارد. ابوالحسن در دههٔ بعد پیشرفتی سریع داشت و در سال ۱۲۵۸ ه‍.ق و در بیست و نه سالگی، نقاشی رنگ روغن از چهرهٔ محمدشاه، جایگاه او را به‌عنوان هنرمند دربار تثبیت کرد و پس از مدتی سمت «نقاشباشی» دربار را دریافت کرد. اینچنین سبک او شکل گرفت؛ در نقاشی رنگ روغن، اصلاحاتی بر روش مهرعلی صورت داد؛ اما نقاشی‌ها و پرتره‌های مینیاتوری او نشان‌دهندهٔ اصالت، طبیعت‌گرایی و کمال فنی است. از آثار او پیش از سفر به اروپا روشن می‌شود که او در آن زمان، تحت تأثیر استادان و شرایط زمان، به شیوهٔ نگارگران اصفهانی کار می‌کرده و روش طراحی، قلمزنی و رنگ‌آمیزی‌شان را به‌کار می‌بسته‌است. اواخر سلطنت محمدشاه در اواخر سال ۱۲۶۳ ه‍.ق یا پس از آن سال، با سرمایهٔ خویش یا به‌کمک محمدشاه یا به‌گفتهٔ خان ملک ساسانی با کمک‌های حسینعلی‌خان معیرالممالک جهت آشنایی با نقاشی اروپا به ایتالیا فرستاده شد. تاریخ دقیق آغاز سفرش به اروپا روشن نیست. خان ملک آغاز و پایان سفر را ۱۲۵۶ و ۱۲۶۲ ه‍.ق نوشته‌است؛ اما یحیی ذکاء با توجه به آثار تاریخ‌دارِ ابوالحسن که نشانه‌های طبیعت ایران را دارد، بر این عقیده است که ابوالحسن در فاصلهٔ این تاریخ در ایران بوده‌است. ذکاء ادامه می‌دهد شواهد این نتیجه را به‌دست می‌دهند که سفر ابوالحسن به اروپا پس از ۱۳۶۳ ه‍.ق بوده‌است. حدودِ سالِ بازگشتش را هم از کتاب "گنج شایگان" — که نگارش آن در سال ۱۲۷۳ ه‍.ق پایان یافته — می‌توان به‌دست آورد. دیباچه‌نگار اصفهانی در "گنج شایگان" می‌نویسد: «میرزا ابوالحسن خان نقاشباشی... و حالیا هفتم سال است که از ایتالیا معاودت نموده...» بر اساس سال نگارش کتاب، ابوالحسن در سال ۱۲۶۶ ه‍.ق به ایران بازگشته‌است. از سوی دیگر، با توجه به اینکه میان سال‌های ۱۲۶۴ و ۱۲۶۶ ه‍.ق هیچ اثری از کارهای انجام‌شدهٔ او در ایران در دست نیست، می‌توان پنداشت که آغاز سفر او در اواخر سال ۱۲۶۳ ه‍.ق بوده و حدود سه تا چهار سال را در ایتالیا به‌سر برده‌است. تاریخ نخستین آثار او پس از بازگشت، ۱۲۶۷ ه‍.ق را نشان می‌دهد. تعداد آثار او در این سال، شش اثر است. او نخستین هنرمند ایرانیِ آموزش‌دیده در اروپاست. بین سال‌های ۱۸۴۶ و ۱۸۵۰ او در ایتالیا به مطالعه و نسخه‌برداری از کارهای استادان ایتالیایی مانند رافائل و تیسین در رم، واتیکان، فلورانس و ونیز مشغول بود. محمد یوسف نگارگر
محمدیوسف یا محمدیوسف‌الحسینی یا حسینی‌مصور ( آثار از ۱۶۳۶-۱۶۵۶ میلادی، دورهٔ صفوی، اصفهان ) هنرمند نگارگر قرن دهم هجری‌شمسی است. وی به عنوان یکی از نقاشان مکتب اصفهان، شاگرد و پیرو سبک رضا عباسی بود. آثارش کتاب‌آرایی و نقاشی‌های تک برگی را ( که در قرن هفدهم میلادی در ایران از محبوبیت زیادی برخوردار بود ) شامل می‌شود. او در زمان دو تن از پادشاهان صفوی، یعنی شاه صفی (۱۶۲۹ تا ۴۲ میلادی) و شاه عباس دوم (۱۶۴۲ تا ۶۶ میلادی) کار می‌کرد. آنتوان-فرانسوا کاله
آنتوان-فرانسوا کاله (۱۷۴۱–۱۸۲۳) نقاش فرانسوی پرتره و رسمی دربار لوئی شانزدهم بود. او برندهٔ جایزه بزرگ رم در سال ۱۷۶۴ بود. مکتب نقاشی قاجار
ابوتراب غفاری نقاش و چاپگر دوره قاجار است که از پیشگامان هنر گرافیک در ایران به‌شمار می‌رود. او برادر بزرگتر کمال‌الملک بود و در مدرسه دارالفنون آموزش دید و در فن چاپ سنگی مهارت یافت. از آثار او می‌توان به چهره محمود خان ملک الشعرا، چهره ناصرالدین شاه قاجار و چهره لسان الملک سپهر اشاره کرد. معماری قاجاری
- نقاشی های لندن کاری مکتب نقاشی قاجار
شیوه نقاشی قهوه‌خانه‌ای یا عامیانه یا آن گونه که موسوم بود «خیالی‌سازی»، شاخه‌ای از فرهنگ مردم ساده و بی‌آلایشی است که در قهوه‌خانه که محل اجتماع طبقه فقیر و متوسط است، پایه گرفته و کم‌کم رواج پیدا کرده‌است. مدح علی و گفتارهای مذهبی نیز در این قهوه‌خانه‌ها رواج داشت. برای اینکه افسانه‌های حماسی ملی مانند شاهنامه و حکایات دینی نظیر وقایع کربلا و داستانهای دلنشین ادبی از قبیل یوسف و زلیخا و لیلی و مجنون و مانند آن‌ها که قصه گویان در قهوه‌خانه‌ها می‌خواندند، بیشتر در مردم اثر کند و محسوس تر باشد، برخی از وقایع این داستان‌ها را نقاشی می‌کردند و بر در و دیوار آویزان می‌کردند؛ بنابراین نقاشی قهوه‌خانه‌ای یکی از هنرهای سنتی است که از قهوه‌خانه سرچشمه می‌گیرد، از میان نقاشان قهوه‌خانه‌ای می‌توان از حسین قوللر آغاسی با تابلوی «یا سقای کربلا» و تابلوی «یوسف و زلیخا» متعلق به محمد مدبر نام برد. این شیوه در اواخر دوره قاجار باب شد و در دوره معاصر به عنوان پایه‌ای برای نقاشان نوپرداز مورد توجه قرار گرفت. مکتب نقاشی قاجار
«سبک» هر دوره به‌طور عام روشی مشترک است که بر اجرای آثار هنری آن مقطع زمانی با اصول واحد و درک مشترک زیبایی شناختی حاکم است. آثار نقاشی، و به‌طور کلی آثار هنری دورهٔ قاجار هم از این قاعده منفک نیست. از آنجا که جریان‌های هنری ایران و کشورهای شرقی را معمولاً به حکومت همان دوره نسبت می‌دهند، مجموع آثار خلق شده در دورهٔ قاجار -اعم از معماری، نقاشی، موسیقی، نگارگری، تذهیب و غیره -را به قاجار نسبت داده‌اند. آثار هنری این دوره را «سبک قاجار» نامیده‌اند. در حقیقت تکوین آثار دورهٔ قاجار بر اساس میزان درک از زیبایی در آن دوره بوده‌است. هنرمند قاجار بخشی از این زیبایی را با رویت آثار اروپاییان درک کرد، و همین امر دلیل خلق برخی آثار به شیوهٔ آنان است. این شیوه از زمان صفویه در ایران مرسوم شد و «فرنگی سازی» نام گرفت. نقاش عثمان
پرتره‌های عثمان نسبت به کسانی که قبل از او هنرمند درباری بوده‌اند، به نمایش احساسات بیشتر متمایل هستند. به عنوان مثال در داستان رستم و سهراب، تا زمان نقاش عثمان، شخصیت‌ها همیشه به یک شکل به تصویر کشیده می‌شدند، «دور از هم و ثابت و به ندرت نمایشی از احساسات در بدن یا صورت» در حالی که در کار عثمان ظاهر سهراب «سقوطی با اندوه و حیرت» را از قتل پسر توسط پدر را نشان می‌دهد. شفیع عباسی
شفیع عباسی از نقاشان دربار شاه صفی اول و شاه عباس دوم بود. برخی از روایات‌ها حاکی از این است که او به هند رفته و در شهر آگره فوت کرد.در «احوال و آثار نقاشان» به هشت اثر دیگر وی اشاره شده‌است. قصر قاجار
از مندرجات مجموعه این منابع چنین بر میآید که بر دیوارهای جایگاه مخصوصی که در بالا خانه این بنا قرار داشته، تصاویری از شاهزادگان قاجاری نقاشی شده بوده‌است. همچنین در این بنا، نقوش برجسته‌ای که چهار زن که یکی از آن‌ها سر تا پا مسلح بود را نشان می‌دادند، حجاری شده بود. نثر فارسی
یکی از نثر نویسان آغاز کار قاجاریه میرزا رضی منشی الممالک، فرزند میرزا شفیع آذربایجانی، است. میرزا رضی از خانواده‌ای برخاسته، که از عقاید صوفیگری پیروی می‌کرده‌اند، ولی این امر او و پدر وی را از رسیدن به مقامات عالیه دولتی بازنداشته‌است. میرزا شفیع مستوفی نادرشاه بود و میرزا رضی پس از فوت پدر در دولت کریم خان زند و پس از او دربار آغا محمد خان قاجار منصب استیفا داشت و رسائل و نامه‌ها و فرامین عمده را به عربی و فارسی و ترکی و جغتایی تحریر می‌کرد و چون نوبت پادشاهی به فتحعلی شاه رسید در دربار او عزت و احترام بیشتری یافت و مشهور است که به هنگام سلام هم لوله قرطاس و هم خنجر الماس به کمر می‌زده است. ف. کلمباری
در زمان تصدی نخست‌وزیر حاجی میرزا آقاسی، کلمباری او را در سازماندهی مجدد ارتش و تولید سلاح در زرادخانه تهران یاری کرد. کلمباری نقاشی‌های بی‌شماری خلق کرد و احتمالاً شخصاً حسن غفاری را، که بیشتر با عنوان صنیع‌الملک شناخته می‌شود، می‌شناخته‌است. کلمباری در سال ۱۸۴۴ نقاشی آبرنگ ناصرالدین شاه قاجار را کشید. در سال ۱۸۴۷ یک پرتره آبرنگ از محمدشاه کشید. از مهمترین فعالیت‌های کلمباری در قشون ایران: مکتب نقاشی قاجار
ترکیب بندی و آرایش آثار دوره قاجار، تاْثیرپذیری از هنر نقاشی اروپایی را آشکار می‌سازد. علم پرسپکتیو نمودی رنسانسی، به ویژه ایتالیایی، دارد؛ نقش و نگار پارچه اغلب پارچه‌ها در نقاشی‌ها از نمو نه‌های قرن هجدهم فرانسوی است؛ شیوه اجرای همانندسازی با بافت‌های طبیعی در این آثار به وفور دیده می‌شود که سعی در بازنمایی مشابه عین خارجی آن دارد. این بازنمایی در نقاشی از چهره‌نگاری به اوج ظهور می‌رسد. فهرست شاهان قاجار
قاجارها ریشه در ایل قوانلو قاجار داشتند. این ایل یکی از هفت قبیله ترکمانی بود که طوایف قزلباش را شکل می‌دادند و در به سلطنت رساندن شاه اسماعیل یکم اثرگذار بودند. بعدها با سقوط اصفهان نقش قاجارها در مناسبات سیاسی ایران افزایش پیدا کرد و محمدحسن‌خان قاجار در آشوب‌های پس از قتل نادرشاه بر بخش‌های بزرگی از کشور چیره شد اما کریم‌خان زند او را شکست داد و فرزندش آغامحمدخان را به اسارت برد. بعد از مرگ کریم‌خان، آغامحمدخان از شیراز گریخت و خود را به ولایت اجدادی‌اش مازندران رساند. او میان قبایل قاجار اتحادی ایجاد کرد و در مجموعه‌ای از جنگ‌های طولانی، بر تمام ایران چیره شد و یکپارچگی ملی آن کشور را احیا کرد. او توسط عادل‌شاه اخته شده بود و فرزندی نداشت؛ نتیجتاً برادرزاده خود فتحعلی را به ولایتعهدی انتخاب کرد که پس قتل آغامحمدخان در ۱۷۹۷ م. (۱۲۱۱ ه‍.ق) به سلطنت رسید. دوره فتحعلی‌شاه شاهد تحکیم پایه‌های دولت نوین ایران، گسترش مناسبات اداری با اروپایی‌ها و دو جنگ با روسیه بود؛ جنگ با روس‌ها منجر به عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای و از دست رفتن بخش‌های عظیمی از سرزمین‌های شمال‌غربی ایران شد. فتحعلی‌شاه ۳۷ سال حکومت کرد و از آنجا که ولیعهد و پسرش عباس میرزا پیش از او درگذشته بود، نوه خود محمد میرزا را جانشین خود کرد. محمدشاه یک درویش بود و به همراه صدراعظمش حاجی میرزا آقاسی سرسختانه با روحانیون شیعه درگیر شد. او همچنین تلاش کرد حاکمیت ایران بر هرات را از نو برقرار کند، اما انگلستان با اشغال نظامی جزیره خارک و تهدید به جنگ تمام عیار، او را مجبور کرد به تهران عقب‌نشینی کند. محمدشاه در ۱۸۴۸ م. (۱۲۶۴ ه‍.ق) به دلیل بیماری درگذشت و پسرش ناصرالدین‌میرزا پادشاه شد. این آغازی بر یک دوره سلطنت طولانی به مدت ۵۰ سال بود که در نهایت با ترور او توسط میرزا رضا کرمانی به اتمام رسید. ناصرالدین‌شاه نیز مانند پدرش سعی کرد هرات را به سلطه ایران بازگرداند که این مرتبه انگلیس مستقیماً به ایران اعلان جنگ داد که سبب چشم‌پوشی دائمی شاه از آن شهر گردید. عهد ناصری ضمناً شاهد تغییرات اجتماعی در ایران بنا به دلایلی چون گسترش رابطه با اروپاییان بود. پس از ناصرالدین‌شاه، پادشاهی به مظفرالدین‌شاه که ۴۰ سال ولیعهد بود، سپرده شد. مهم‌ترین اتفاق در دوره مظفری امضای فرمان مشروطیت و تدوین قانون اساسی بود. شاه ۱۰ روز پس از امضای قانون اساسی درگذشت و پسرش، تحت عنوان محمدعلی‌شاه، به سلطنت رسید. او سعی کرد پادشاهی مطلقه را مجدداً در ایران برپا کند که با فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان ناکام ماند و مجبور به استعفا شد. پس از او پسرش احمد میرزا پادشاه شد. در دوره احمدشاه جنگ جهانی اول روی داد که از نتایجش اشغال کشور بی‌طرف ایران و یک قحطی بزرگ در پیامد آن بود. سرانجام با افزایش قدرت رضاخان، مجلس شورای ملی در نهم آبان ۱۳۰۴ ه‍.ش رای به خلع احمدشاه و سلسله قاجار داد. موزه هنرهای ملی
ساختمان موزه به نام (حوضخانه باغ نگارستان) از بناهای متعلق به دوره قاجار است که در عهد فتحعلی‌شاه قاجار در جنوبی ترین قسمت قصر باغ نگارستان ساخته شده و مجموعه قصر و کاخ باغ نگارستان به دست ۲ تن از معماران زبده آن دوران استاد عبدالله خان و استاد آقاجانی اصفهانی بنا شد. حاجی کربلائی دزفولی
حاجی کربلائی دزفولی معروف به حاجی کربلائی، از دلقک‌های دربار ناصرالدین شاه قاجار بود. عبدالغفار تبریزی
عبدالغفار تبریزی از خوشنویسان و نستعلیق‌نویسان زبردست دوران قاجار در قرن سیزدهم هجری است. او از خوشنویسان دربار ناصرالدین‌شاه قاجار بود. میرزابابا اصفهانی
میرزا بابا ابتدا در دربار کریم‌خان زند مشغول نقاشی بود، و پس از جلوس آقامحمدخان به تخت سلطنت، در تهران به کار پرداخت و فنون و شگردهای مختلفی در هنر خود به کار بست. در اواخر عمر نقاش باشیِ دربار فتحعلی شاه شد. او در نقاشی رنگ و روغن و سیاه‌قلم و تذهیب استاد بود. او در برخی از این نقاشی‌ها از سبکی شبیه سبک محمدصادق استفاده کرده‌است. خانه طباطبایی‌ها
قسمت بیرونی خانه شامل تالار بزرگ (شاه نشین) در مرکز با نورگیرها و پنجره‌های مشبک رنگی و پنجره‌های کناری دو جداره که عمودی باز و بسته می‌شوند. این اتاق دارای تزیینات نقاشی و آینه‌کاری و گچبری‌های جالب از جمله پنجره‌های مشبک گچی است که همچون پارچه توری ظریفی به نظر می‌رسد. در دو طرف اتاق شاه‌نشین اتاق‌های گوشواره بنا شده‌است. در جلوی اتاق شاه‌نشین، ایوانی با آیینه‌کاری و گچ‌بری‌های جالب دیده می‌شود. در طرفین تالار بزرگ دو حیاط خلوت و نورگیر به‌صورت قرینه یکدیگر احداث شده‌است که دارای تابلوهای بدیع نقاشی هستند و از نفایس آثار هنری این دیار به‌شمار می‌آیند. اسناد و قراین نشان می‌دهد که هنرمند بزرگ و نقاش باشی دربار ناصرالدین شاه قاجار یعنی میرزا ابوالحسن غفاری کاشانی ملقب به «صنیع الملک» با مالک خانه دوستی نزدیکی داشت، لذا در اجرای گچ‌بری‌ها و ترسیم نقاشی‌های این خانه نظارت داشته‌است و این مطلب ارزش و اعتبار تزیینات خانه طباطبایی را بسیار افزایش می‌دهد. گل و مرغ
مکتب نقاشی قاجار دربار کیومرث
دربار کیومرث یکی از مینیاتورهای شاهنامه شاهی یا شاهنامه شاه طهماسبی و کاری است از سلطان محمد نگارگر مشهور دوره شاه طهماسب صفوی. بسیاری از هنرشناسان این اثر را اوج نگارگری دوره صفوی و حتی اوج نگارگری ایران می‌دانند. فرخ چلا
مانند دیگر نقاشان دربار اکبر، فرخ چلا هنگام ورود به کارگاره نقاشی شاهنشاهی باید کاملاً به سبک معینی آموزش دیده باشد، با این وجود سبک شخصی (شاید سنتی) او را که در نقاشی‌هایش به خوبی می‌توان دید. یک نقاشی یک دست در داراب‌نامه سبک کشیدن ابر در نقاشی‌های هندی را به ذهن متبادر می‌سازد. برخی از خصوصیات وی عبارتند از: معماری کامل با مدل‌سازی خشک. منظره‌های عمیق با چشم‌اندازهای صخره‌ای، معمولاً از تخته سنگ‌هایی که با گیاهان یا بوته‌های مویی پوشیده می‌شوند و در مراحل بعدی یک نوار آبی عمیق به عنوان آسمان، رنگ‌های دیگر از قرمز آجری گرفته تا بنفش کم رنگ هستند. فضا به صورت فلات‌های افقی مانند پله‌هایی تقسیم می‌شود، گاهی اوقات با قطره‌های عمود و سایه‌های عمودی، منظم و پانل مانند. چهره‌های انسانی او فاقد نشاط و شادابی بودند و گاهی توسط نقاشان مشهوری مانند باساوان، منهار و دنرای نقاشی‌اش را به پایان می‌رساندند. از طرف دیگر، شکل حیوانات او کاملاً متحرک است، همان‌طور که در تصویری از "انوار سهیلی" شیر دربار از نشاط بی‌سابقه‌ای برخوردار است. صحنه‌ای از "لیلی و مجنون" نظامی هم تقریباً شامل همان گروه حیوانات است اما شکل‌ها ملایم‌ترند. احتمالاً هنرمند از نظر ریتم پیشرفت کرده‌است، یا ممکن است توسط یک هنرمند برتر به او کمک شده باشد. چشم‌انداز صخره‌ای او در صفحه‌ای از "دیوان حافظ" که یک چوپان پیر را با گله‌اش نشان می‌دهد، ویرانی از لکه‌های قهوه‌ای خشک است که در آن مرد و حیواناتش مانند تکه‌های لعابی در یک موزاییک کشیده شده‌اند. فرخ چلا چندین پی‌رنگ و صحنه از فیل هم طراحی کرد، از جمله یک دو صفحه‌ای از "اکبرنامه" که نشان می‌دهد اکبر روی فیلش نشسته. نگارگری ایرانی
مکتب نقاشی قاجار در دوره زند شروع شد و تا دورهٔ قاجار و کمی پس از آن امتداد یافت. این شیوه به عنوان سبکی منسجم و مکتبی متشکل در نقاشی ایران از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است که همهٔ ویژگی‌های موضوعی و کاربردی یک مکتب نقاشی را دارد. این شیوه بیشتر از تلفیق ویژگی‌های هنر نقاشی سنتی ایرانی با عناصر و شیوه‌های از نقاشی اروپایی شکل گرفت. هرچند آثاری نزدیک به این شیوه از دوره صفوی در ایران تاحدی مرسوم بود و «فرنگی سازی» نامیده می‌شد اما ابتدا در دوره زند و در ادامه آن در دوره قاجار شکل مشخص خود را یافت. گونه‌ای از نقاشی عامیانه با عنوان نگارگری قهوه‌خانه‌ای پدید آمد. محمدناصر ظهیرالدوله قاجار
محمدناصر ظهیرالدوله قاجار از رجال دوره قاجار بود. او در دوران محمدشاه ایشیک‌آقاسی بود. در سال ۱۲۷۷ قمری لقب ظهیرالدوله گرفت. در سال ۱۲۸۸ قمری وزیر عدلیه و در سال ۱۲۹۲ قمری حاکم خراسان شد. او سرانجام در سال ۱۲۹۶ قمری درگذشت. موسیقی ایران در دوران قاجار
اما جدای از این موسیقی جدی‌تر، نوع دیگری در موسیقی درباری نیز وجود داشته که با مراسم شادمانی و رقص همراه می‌شده و به «بازیگرخانه» (رقاص‌خانه) دربار مرتبط می‌شده‌است. بر رأس «دستگاه بازیگرخانه» دو استادِ زن قرار داشتند: «استاد مینا» که همسر مصطفی خان عموی فتحعلی شده بود، و «استاد زهره» که فرزند جعفرقلی خان عموی دیگر فتحعلی شاه بود. استاد مینا شاگر مهراب ارمنی اصفهانی بود و استاد زهره شاگرد رستم یهودی شیرازی، و هر کدامشان بر دسته‌ای بزرگ از رقاصان ریاست می‌کردند که علاوه بر رقاصی، به خوانندگی و نوازندگی سازهای مختلف نظیر تار، سه‌تار، کمانچه، سنتور، ضرب و غیره می‌پرداختند. موسیقی‌دانان در این دوره به دو دسته تقسیم می‌شدند: موسیقی‌دانان مرد در بیرونی ساز می‌نواختند و موسیقی‌دانان زن در اندرونی؛ تنها استثنا، موسیقی‌دانان مردی بودند که دچار نابینایی بودند و اجازه داشتند در اندرونی نیز موسیقی اجرا کنند. ابوتراب غفاری
ابوتراب غفاری کاشانی (۱۲۸۰یا ۱۲۸۹–۱۳۰۷ هجری قمری) نقاش و نگارگر دوره ناصرالدین شاه بود. او برادر کمال‌الملک و شاگرد و برادرزاده صنیع‌الملک نقاش‌باشی دربار ناصری بود. در مدرسه دارالفنون به تحصیل پرداخت و نقاشی را نزد عمویش فرا گرفت در زمانی که برادر و عمویش در روزنامه دولت نقاشی می‌کردند او هم نقاشی‌های روزنامهٔ شرف را بعهده گرفت. مکتب نقاشی قاجار
نقاشی پشت شیشه یا نقاشی روی شیشه، صناعتی دشوار است. نقاش باید رنگ‌ها را بر پشت شیشه بگذارد و مراحل کار را به‌طور معکوس پیش ببرد؛ یعنی نخست باید روشن‌ترین سطوح و جزئیات دیگر، و در آخر پس‌زمینه را نقاشی کند. شیشه‌های نقاشی شدهٔ به دست آمده در ایران دوره ساسانی نشان می‌دهد که به‌طور حتم ایران نخستین کشوری است که این هنر را ابداع کرده‌است اما باید رونق و رواج نقاشی روی شیشه را در حد فاصل صفویه و قاجار دانست و احتمال دارد ایرانیان از طریق نمونه‌های وارداتی از آلمان با این اسلوب آشنا شده باشند، زیرا این هنر در آن جا رواج وسیعی داشت. نقاشان ایرانی مهارت زیادی در این زمینه به دست آوردند. تک چهره‌های عالی از فتحعلی شاه و پسرانش را که توسط مهر علی در پشت شیشه نقاشی شده‌اند، در موزه مردم‌شناسی تهران و جاهای دیگر می‌توان مشاهده کرد. نقاشی روی شیشه ابتدا با گل و مرغ شروع شد و بعدها به تقلید از هنر فرنگی، این نقاشی‌ها برای تزیین شیشه‌های ساختمان‌های اشرافی و به سفارش این طبقه به کار برده شد. ملک جمشید
کتاب ملک جمشید، طلسم آصف و طلسم حمام بلور یکی از داستان‌های عامیانهٔ زبان فارسی و رایج در عصر قاجار است. در پایان کتاب ذکر شده که نقال این داستان محمدعلی نقیب‌الممالک شیرازی است. مهدی مصورالملک
میرزا مهدی‌خان نقاش از اواخر دوره ناصری، تمام دوره مظفری و تا اوایل پادشاهی محمدعلیشاه قاجار زندگی و فعالیت می‌کرد. مظفرالدین شاه قاجار (در نخستین سال پادشاهی‌اش، ۱۲۷۵ شمسی) او را ملقب به «مصورالملک» کرد. شیخ عباسی
شیخ عباسی (فعال ۱۶۵۰–۱۶۸۴) نقاش ایرانی بود که برای ترکیب تأثیرات اروپایی و هندی با آثارش شناخته شده‌است. این کار را بعد از او محمد زمان و علی‌قلی جبه‌دار هم ادامه دادند. او با پیشرفت کارش به سبک هنر هند تمایل یافت - او پادشاهان گورکانی را نقاشی می‌کرد و به ویژه سرهای هندی را با استفاده از تکنیک‌های مشابه ترسیم می‌کرد. آثار وی به عنوان دلایل و نشانه‌های مبادلهٔ فرهنگی بین هنرمندان ایرانی قرن هفدهم و هنرمندان گلکنده در همان دورهٔ زمانی پیشنهاد شده‌است. در مجموع ۲۵ اثر به شیخ عباسی نسبت داده شده‌است، از جمله تذهیب موجود در نسخه‌های خطی و مینیاتورها که از جمله با موضوعاتی متنوع مثل، شاهان صفوی و مدونا و کودک که با رنگ‌های کم رنگ و شفاف است. با توجه به فعالیت‌های هنرمندان معاصر، بسیار محتمل است که او هم روی اشیاء ساخته شده از پاپیه ماشه که لاک زده شده بود، نقاشی می‌کرده‌است. او دو پسر خود "علی نقی" و " محمد تقی " را با همان سبک تربیت کرد. مکتب نقاشی قاجار
عبدالله خان از نقاشان خاصهْ فتحعلیشاه بود و از او تک چهره می‌کشید. او دیوارنگاره‌ای عظیم از مراسم سلام نوروزی فتحعلی‌شاه در تالار بارعام کاخ گلستان کشیده که اکنون از بین رفته‌است. عبدالله خان معمارباشی و نقاش‌باشی در بار فتحعلی‌شاه و ناصرالدین شاه بود و در بین سال‌های ۱۲۲۵–۱۲۶۶ق فعالیت داشت. مهارت عبدالله خان درکشیدن مجالس بزم و رزم و شبیه‌سازی بود و بیشتر کاخ‌های سلطنتی قاجار را تزیین و آراسته‌است. محمد شاه قاجار طی فرمانی او را به منصب باشیگری معماران و پیشه‌وران و سایر ارباب حرف و صنایع، به سان دورهٔ فتحعلی شاه، منصوب کرد. مهمترین اثر عبدالله خان دیوارنگارهٔ عظیم کاخ نگارستان با ۱۱۸ پیکرهٔ تمام قد در تهران بوده که از بین رفته‌است. در این دیوارنگاره، تاج‌گذاری فتحعلی شاه در میان فرزندانش آمده بود. از آثار آبرنگ عبدالله خان تصویر شاهزاده خانمی در درون یک شمسه همراه با ندیمهٔ اوست. از دیگر آثار منسوب به او، تصویر تمام قد فتحعلی‌شاه با ردای قرمز و جواهر نشان همراه با کلاه هشترخانی است (محفوظ در لندن، موزهٔ ویکتوریا و آلبرت، ۱۸۷۶–۷۰۷). عبدالله خان در حدود سال ۱۲۲۸ق در قصر سلیمانیه کرج دیوارنگاره‌ای از آقامحمد خان و فتحعلی‌شاه اجرا کرد (امروزه از بین رفته؛ ولی قطعه‌ای از آن در دانشکدهٔ کشاورزی کرج باقی مانده‌است). مکتب نقاشی قاجار
صنیع همایون نوه آقا نجف اصفهانی و فرزندآقا محمد کاظم، از قلمدان نگاران مشهور اواخر دوره قاجار است. از وی آثار گرانبهایی به یادگار مانده‌است. استادشکرالله صنیع زاده نقاش و میناساز مشهور معاصر نوه صنیع همایون است. محمد بن ابوالقاسم اصفهانی
میرزا محمد بن ابوالقاسم اصفهانی از خوشنویسان و هنرمندان دروه فتحعلی‌شاه قاجار بود . غفاری
در دورهٔ قاجار تعدادی از رجال این خاندان به دربار راه یافتند و داخل مشاغل مهم دولتی شدند، از جمله امین‌الدوله ابوطالب غفاری، اقبال‌الدوله، صاحب‌اختیار، اعتبارالممالک و غیره. در چند قرن اخیر، نقاشان معروفی نیز از میان غفاریان برخاسته‌اند. نخستین نقاش شناخته‌شدهٔ این خاندان ابوالحسن مستوفی غفاری (ابوالحسن اول) در دورهٔ زندیه می‌زیسته و در فن آبرنگ چیره‌دست بوده‌است. میرزا محمدحسن، برادرزادهٔ ابوالحسن اول، معاصر اوایل قاجار بوده و از شاگردان آقا صادق به‌شمار می‌رفته‌است. پسران او، میرزا بزرگ غفاری، میرزا علیرضا و ابوالحسن غفاری (ابوالحسن ثانی) نیز نقاش بوده‌اند. کمال‌الملک پسر میرزا بزرگ غفاری است. ارمنی‌های ایران
در دوره قاجار جواهرسازان و زرگران دربار، به‌خصوص دربار ناصری ارمنیان بودند. ناصرالدین شاه همیشه یک زرگرباشی ارمنی مخصوص به خود داشت. یکی از مشهورترین زرگران و جواهرسازان دوره فتحعلی شاه، "تاتووس آراکلیان" بود که به او لقب (تراب خان) داده بودند. تاج آقامحمدخان قاجار
تاج آقامحمدخان قاجار که در منابع قاجاری با نام‌های کلاه کیانی و تاج شاهنشاهی ازآن یادشده، تاج نخستین پادشاه قاجار در ایران بود که درجریان تاج‌گذاری وی در نوروز سال ۱۱۷۵ خورشیدی، برابر با سال ۱۷۹۶ میلادی، مورد استفاده قرار گرفت. این تاج، قدیمی‌ترین تاج موجود از یک شاه ایرانی است و امروزه در کاخ موزه گلستان واقع در تهران نگهداری می‌شود. محمد شریف (نقاش)
محمد شریف نقاش هندی مینیاتور در دوران گورکانیان بود. او فرزند عبدالصمد شیرازی و از اشراف‌زادگان و درباریان بود. ابوالفضل علامی نام او را در لیست ۱۷ هنرمند بسیار باارزش "آیین اکبری" آورده‌است. محمد شریف از جمله نقاشانی بود که در تصویرسازی برای "خمسه نظامی" فعالیت داشت. سبک مینیاتورهایی که به او اختصاص داده شده‌است، یک نقاش را در آغاز کار خود نشان می‌دهند. این آثار بیشتر با دقت در ترسیم حیوانات کشیده شده‌اند و خیلی آماتور هستند البته در یک مورد شیوه ترسیم جانوران بهتر شده و آزادی حرکتی آن‌ها مورد توجه نقاش بوده‌است. محمد شریف به عنوان طراح سه مینیاتور در "رزم‌نامه" حضور قطعی داشت و با بهانوری (ص ۱۲۲)، کسو خرد (ص ۱۱۸) و منیر (ص ۶۸) همکاری کرده‌است. معماری قاجاری
- استفاده از کاشی منقوش و نقش دار ( منقوش اساطیری کهن و درباری ) مکتب نقاشی قاجار
محمود خان ملک الشعرا فرزند محمد حسین خان عندلیب و نوهٔ فتحعلی خان صبای کاشانی، ملک الشعرای دربار فتحعلی‌شاه بود. خاندان او از ایل دنبلی آذربایجان بودند. او در سال۱۲۲۸ق در تهران متولد شد. از کودکی به تحصیل علوم و فنون پرداخت و در ادب و فقه و عروض و قافیه و شعر و انشا و تاریخ و ریاضیات و فلسفه اطلاعاتی درخور کسب کرد. در خطاطی نیز چیره‌دستی و مهارت به دست آورد و در میناکاری و منبت کاری خود را آزمود و در پیکر تراشی و گل دوزی هم صاحب اطلاع شد. محمودخان شعر نیک می‌گفت و غزلیات او دلنشین بود. در نقاشی اسلوب کهن و نیز شیوهٔ رایج این زمان را تجربه کرد. یکی از آثار او به نام/استنساخ از آثار پیشرو نقاشی این دوره به‌شمار می‌رود. او این تابلو را با سبکی کشید که هنوز در اروپا جریان نداشت. در این تایلو فضای تصویر دو بعدی است و نور و سایه در شکل‌ها نمودی چشم گیر یافته و از ریزه کاری پرهیز شده‌است. آن را می‌توان از آثار پیشرو نقاشی مدرن ایران دانست. محمودخان در منظره پردازی و دورنماسازی دست داشت و آن را با شیوه‌ای مطلوب اجرا می‌کرد. عمارت بادگیر (۱۲۷۸ق)، منظرهٔ خیابان الماسیه(۱۲۸۸ق)، کاخ گلستان(۱۲۹۷ق)، صحن آستان قدس رضوی(۱۳۰۳ق) از آثار معروف اوست. محمودخان صبا در سال ۱۳۱۱ق درگذشت و در شهر ری به خاک سپرده شد. مکتب نقاشی قاجار
نقاشی گل و مرغ از شیوه‌های مرسوم نقاشی و نگارگری ایرانی است که از دوران سلجوقی، صفوی و وجود داشت. از نظر تاریخی ترکیب گیاهان و پرندگان از زمان دور شدن ترسیم گیاهان به طرح‌های هندسی آغاز شد. زیرا گل‌ها و گیاهان با بافت حلقه‌ای و پر خم و پیچ خود می‌توانند طرح‌های هندسی را بپذیرند اما پرندگان با نرمی اندام‌هایشان به طرح‌های غیرهندسی نیاز دارند. آثار گل و مرغ در دوران‌های مختلف، تفاوت‌هایی با هم دارند اما روند تغییرات آن‌ها در طول زمان کند بوده‌است و بیشتر در شیوه اجرا تفاوت‌هایی وجود دارد برای مثال در مکتب شیراز، گلبرگ‌ها پُرتر هستند و در مکتب‌های دیگری کاملاً نازک و اندک هستند. مکتب نقاشی قاجار
در آثار کمال الملک نیز تالار آینه، فالگیر یهودی و غروب شمیران از همه مهم‌تر هستند. از آثار محمود خان ملک الاشعرا هم می‌توانیم به تابلوی استنتاخ اشاره کنیم. ابوتراب غفاری و میرزا موسی از نقاشان دیگر این دوره‌اند. مکتب نقاشی قاجار
از چهره‌های مهم‌تر نقاشی دوران قاجار می‌توانیم به صنیع‌الدوله (ابوالحسن خان غفاری)، کمال الملک (محمد غفاری) و محمود خان ملک الشعرا (صبا) اشاره کنیم. نگارگری هزار و یک شب، ۱۸ نگارهٔ لیلی و مجنون و نقاشی‌های روزنامه دولت علیه ایران از آثار صنیع الملک است. معین مصور
معین مصور معروف به آقا معین، آقا معینا، شهرهٔ و نادرهٔ زمان، از مشهورترین استادان نگارگری قرن ۱۲ هجری‌قمری، در میانه‌های دوران صفوی است. وی از شاگردان با استعداد رضا عباسی و از آخرین بازماندگان بزرگ سنت هنری دوران صفوی بوده و گویا همهٔ عمر خود را در شهر اصفهان گذرانده‌است. او در شبیه‌سازی و چهره‌پردازی استادی چیره‌دست بود و در ارائهٔ مجالس بزمی و رزمی و مناظر گوناگون، نقاشی پُرمایه به‌شمار می‌آمد. هنر دوره قاجاریه
شاهان قاجار برای تصویب و محکم کردن موقعیت خود، توجه زیادی به هنرهای تجسمی نشان دادند. تصاویر عمومی در هنر سلسلهٔ قاجاریه، رابطه‌ای با تاریخ ایران باستان و دولت‌های آن دوران داشت و همچنین هویت نوین آن‌ها، مدرن و اصلاح طلب بود؛ عنوانی که خود نیازمند تغییرات در حکومت و پذیرش تکنولوژی بود. در هنر نیز تکنیک‌های جدیدی مانند لیتوگرافی و عکاسی و کاربردهای نوآورانه آن‌ها مانند استفاده در مثل پرتره و نقاشی رنگ و روغن، حمایت می‌شد. منصور قندریز
منصور قندریز (زادهٔ ۱۱ اسفند ۱۳۱۴ — درگذشتهٔ ۷ اسفند ۱۳۴۴ ) نقاش ایرانی و از پایه‌گذاران مکتب سقاخانه بود که در مدت کوتاه عمر خویش تأثیرات بسزایی در جریان نقاشی ایران گذاشت. او که یک نقاش نوپرداز بود، همواره بر حضور کیفیتی معنوی در آثارش تاکید داشت. طوری که نقاشی هایش به ندرت به مرز انتزاع مطلق می رسید. قاسم حاجی‌زاده
اما برخی چهره‌ها در نقاشی‌های او تکرار می‌شوند. یکی از این چهره‌ها تاج‌السلطنه همسر ناصرالدین شاه قاجار است. حاجی‌زاده شخصیت این زن و این‌که سوگلی ناصرالدین شاه و یکی از زنان بانفوذ دربار قاجار بوده را دلایل علاقه‌اش به این شخصیت می‌داند. او گاهی یک تابلو را با تغییرات مختصری و هر بار با ابزار مختلفی نظیر مداد، آبرنگ یا ترکیب مواد و در ابعاد بزرگ چندین بار تکرار می‌کند و معتقد است نمایش این آثار در کنار هم برای بینندگان تأثیرگذار است. محمدعلی نقیب‌الممالک
محمدعلی نقیب‌الممالک نقال دربار ناصرالدین‌شاه قاجار بود.این سه اثر به احمد نقیب‌الممالک هم نسبت داده شده‌اند. عبدالجلیل لونی
عبدالجلیل لونی یا عبدالجلیل چلبی (درگذشتهٔ ۱۷۳۲) نقاش دربار عثمانی بود. آقامحمدخان قاجار
آقامحمدخان قاجار، فاتح نبرد شهرک، یک روز در میدان نبرد ماند تا مجدداً نظم و آرایش سپاه خود را برقرار سازد. نبرد مذکور سرنوشت دو سلسله را رقم زده بود و حالا شیراز منتظر فاتح قجری بود. او به راه افتاد و در ژوئیه ۱۷۹۲ م، برابر با اول ذی‌الحجه ۱۲۰۷ قمری وارد مرکز سابق زندیان شد. پس از ورود به شهر، حاج ابراهیم را به «نوازشات غیر منتهی مشمول» ساخت و جایگاه او به عنوان بیگلربیگی فارس را مجدداً تأیید کرد. خان قاجار یک ماه در شیراز ماند و در این مدت در باغ وکیل ساکن بود. آقامحمدخان پیش از اینکه به سمت تهران به راه افتد، دستور داد تا آرامگاه کریم‌خان زند را نبش قبر کنند تا استخوان‌های او را نیز به تهران برند. خان قاجار استخوان‌های وکیل را در پای پلکان کاخ خود دفن کرد تا خود و اطرافیانش آن‌ها را لگدکوب کنند. این آخرین دیدار آقامحمدخان از شیراز نبود. او در بهار سال آینده نیز مجدداً به این شهر بازگشت و این بار دستور داد برج و باروی شهر را که در زمان کریم‌خان زند ساخته شده بود، خراب کنند. از تخریب باروی شهر در یکی از سروده‌های فتحعلی‌خان صبا یاد شده‌است: عبدالله قاجار
پدر او جهانگیر میرزا نوه فتحعلی شاه قاجار بود. عبدالله قاجار ابتدا در دارالفنون فن عکاسی را آموخت و چون در این زمینه استعداد زیادی از خود نشان داد، برای تکمیل معلومات خود از طرف دربار به اروپا اعزام شد. او مدتی در پاریس و وین تحصیل کرد و پس از بازگشت به ایران، در حدود سال ۱۳۰۰ هـ ق به خدمت در دربار ناصرالدین شاه قاجار گماشته شد و لقب «عکاس مخصوص همایونی» گرفت. او در آخرین سال‌های سلطنت ناصرالدین شاه و سال‌های نخستین حکومت مظفرالدین شاه، ریاست چاپخانه دربار را بر عهده داشت و در دو سفر اروپایی مظفرالدین شاه در شمار همراهان شاه بود. مکتب نقاشی قاجار
سنت هنر اصیل مینیاتور یا نگارگری که در گذشته به آن «شبیه‌سازی» می‌گفتند پس از فروپاشی حکومت صفوی رو به انحطاط رفته بود؛ در دورهٔ قاجار این هنر با نوآوری‌های برخی از اساتید دوباره تاحدی احیا شد. البته آنچه که از آن، به عنوان هنر مینیاتور در قاجار اشاره می‌شود، همانند هنر نگارگری دوره تیموری و صفوی نیست، چرا که در این دوره، با وارد شدن نقاشی اروپایی، فضای سنتی و کهن در قاجار ترک شده بود. مثلاً تصویرهای کتاب هزار و یک شب که توسط صنیع الملک تصویرسازی شده‌است، تلفیقی از نگارگری ایرانی و نقاشی اروپایی است. همچنین فقدان حامیان هنری قدرتمند و گشاده‌دست در دربار و کم‌رونقی هنر کتابسازی و کتاب‌آرایی در این دوره موجب عدم رونق این شیوهٔ پرکار دیرینه شد. جمال‌الدین بن نجار
ابراهیم بن سلیمان قُرشی، مجوّدِ دمشقی شهرت‌یافته به جمال‌الدین بن نجّار (۱۱۹۴ - ۱۲۵۳م) ادیب و شاعر شامی در سدهٔ هفتم هجری بود. محمود ملک‌الشعرا
محمودخان ملک‌الشعرا (۱۲۲۸ ه‍. ق - ۱۳۱۱ه‍.ق)، معروف به محمودخان صبا و شاید ملقب به «شریف» *، شاعر و هنرمند دوره قاجار و دوره ناصری بود. او افزون بر سرودن شعر، نقاشی توانا و خوشنویسی چیره‌دست بود. او در قلمدان‌نگاری، مجسمه‌سازی و برخی دیگر از رشته‌های صنایع دستی نیز طبع آزمود ولی بیشتر به سبب نقاشی‌های آبرنگ و رنگ روغنی‌اش شهرت دارد.علاوه بر این در زمان خود به فضل و تواضع معروف بوده،و مورد احترام بزرگان بود.بعضی وی را پیشگام در برخی سبک های نقاشی(نظیر سورئالیسم،اکسپرسیونیسم و...)می دانند. طاق‌بستان
در بالای این تابلوی حجاری بسیار نفیس، متأسفانه در زمان قاجار دستکاری‌هایی صورت گرفته و تصاویری را حجاری کرده‌اند که لطمه فراوانی به طاق‌بستان وارد کرده‌است. تصویر یک حاکم خودخواه در زمان قاجار که خواسته‌است از خود زیر این طاق یادگاری گذاشته باشد. سهراب قربانف
سهراب قربانف(زاده ۱۳۲۵- مرگ ۱۳۹۵) نقاش اهل کشور تاجیکستان بود. وی بیش از ۳۰ سال (۱۹۸۲–۲۰۱۲) رئیس اتحادیه نقاشان تاجیکستان بود. آثار او در کشورهای مختلف جهان، از جمله موزه متروپولیتن نیویورک، نگارخانه ترتیاکوف در مسکو و در موزه هنر مردمان شرق در روسیه، به نمایش گذاشته شده‌اند. برخی از شخصیت‌های مشهور سیاسی و اجتماعی جهان، مانند کوفی عنان، دبیر کل سابق سازمان ملل، ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری روسیه، پرویز مشرف، رئیس جمهوری سابق پاکستان، والنتینا ماتوینکو، فرماندار سابق سن پیترزبورگ و یوری لوژکوف، شهردار سابق مسکو، آثار او را در مجموعه‌های خود نگاه می‌دارند. هنر دوره قاجاریه
هنر دوره قاجاریه به هنر، معماری و تمام آثار هنری دوران سلسله قاجاریه که از حدود تاریخ ۱۱۶۰ هجری خورشیدی (۱۷۸۱ میلادی) تا تاریخ ۱۳۰۴ هجری خورشیدی (۱۹۲۵ میلادی) بر ایران حکومت می‌کردند اشاره می‌کند. رونق کارهای هنری در ایران یکی از آثار مثبت آرامش نسبی بود که در زمان حکومت آقا محمد خان و نوادگانش بر این کشور حاکم بود. با کشته شدن او، آشفتگی حاکم بر ایران به سرعت کاهش یافته و فرصت برای شکوفایی دوباره هنر فراهم گردید. بیژن‌خان گرجی
بیژن خان گرجی از رجال درباری فتحعلی شاه، محمد شاه و ناصرالدین شاه قاجار بوده است. او در ابتدا در دستگاه عباس میرزا در آذربایجان به خدمت مشغول بوده و در سال ۱۲۶۸ ق ناصرالدین شاه قاجار او را به سمت ریش سفیدی عمله خلوت و منصب تفنگدارباشی خود برگزیده است. هنر دوره قاجاریه
گرایش‌های قاجارها به نوع خاصی از لباس از سال‌ها پیش تا اواسط دوران حکومتشان تغییر چندانی نکرد. گرایش آن زمان جامعه ایران بیشتر به لباس‌های سنتی بود و این را می‌توان در نقاشی‌های فتحعلی‌شاه و محمد شاه دید. اما بعدها با افزایش نفوذ فرهنگی غرب، قاجارها به لباس‌های سبک غربی روی آوردند که نمونه آن ناصرالدین شاه است که معمولاً در تصاویر و نقاشی‌ها لباس نظامی سبک غربی بر تن دارد. البته این بدان معنا نیست که ایرانیان سبک لباس سنتی خود را ترک کرده بودند. بلکه شاهان قاجار ترجیح می‌دادند تا با پوشیدن آن لباس‌ها در مقابل شاهان و دیپلمات‌های اروپایی شیک و امروزی دیده شوند. مهدی مصورالملک
میرزا مهدی خان صمصام ذوالفقاری ملقب به مُصوَّرالمُمالک، یا: میرزا مهدی خان نقاش، نقاش، چهره پرداز و گراورساز ایرانی در عهد قاجاریه از هنرمندان بنام عصر ناصری و مظفری بود که در اواخر سده سیزدهم و اوایل سده چهاردهم هجری می زیست. مهدی مصورالملک
میرزا مهدی خان نقاش در سال 1314 هجری قمری از جانب مظفرالدین شاه قاجار، ملقب به "مصورالملک" شد. وی از اواخر دوره ناصری، تمام دوره مظفری و تا اوایل پادشاهی محمد علیشاه قاجار زندگی کرد. او پدر حسین گل‌گلاب است. نقاش‌باشی
نقاش‌باشی لقبی است که به برخی نقاشان دربار قاجاریه، اعطا شده است. از آن جمله: چراغ‌علی‌خان زنگنه
چراغ زنگنه خان زنگنه (مرگ بعد از ۱۸۶۴/۵ میلادی) یک دولتمرد برجسته ایران در اوایل سلطنت شاه قاجار، ناصرالدین‌شاه قاجار (۱۸۴۸–۱۸۹۶) بود. عبدالحسین صنیع همایون
عبدالحسین صنیع همایون (زاده ۱۲۳۸ اصفهان، درگذشته ۱۳۰۰ اصفهان) از برجسته‌ترین نقاشان و تذهیب کاران دوره قاجار است. وی نوه آقا نجف اصفهانی ازمعروفترین قلمدان نگار دوران قاجار می‌باشد . آثار ارزشمندی از وی به جای مانده که برخی از آن‌ها در موزه‌های مختلف داخلی وخارجی و کلکسیون‌های هنری نگهداری می‌شوند. هنر دوره قاجاریه
ترسیم افراد غیر پادشاه نیز جایگاه مهمی در هنر دوره قاجار دارد. نقاشی‌هایی از شاهزادگان غیر مهم قاجار (که تعدادشان هم کم نبود)، نوه‌ها، خواهرزادگان و برادرزادگان حاکمان و شاهان معاصر یا پیشین کشور نیز گرچه معمول نبود ولی در میان نقاشی‌های دوران قاجاریه دیده می‌شد. از نامعمول‌ترین نقاشی‌ها در دوران قاجار، نقاشی از زنان بوده‌است. در جامعه‌ای بشدت سنتی، کشیدن نقاشی از زنان آن هم با پوششی نسبتاً کمتر از پوشش متوسط زنان جامعه امری عجیب در جامعه ایران زمان قاجار بنظر می‌رسد. برای مثال پوشش معمولی زنان جامعه در دوران قاجار چادر بوده‌است که با نقاشی‌های بازمانده از پوشش زنان آن دوره متضاد است. جستار اصلی: تاریخ عکاسی در ایران مکتب نقاشی قاجار
در سدهٔ دوازدهم/ هجدهم، انواع جعبه‌ها و قاب‌های آیینه و درج‌های جواهر به این مجموعه افزوده شد. از این رو، هنگامی که قاجاریان در دهه۱۲۰۰ق/۱۷۹۰م روی کار آمدند، اشیاء لاکی زیادی ساخته می‌شد و شیوه کار به کمال رسیده بود. میرزا جانی نقاش
میرزا جانی نقاش نقاش و هنرمند دوره زندیه و اوایل قاجاریه بود که در سیاه‌قلم و آبرنگسازی سلیقه‌ای نیکو داشت. از آثار وی می‌توان تصویر گل و مرغی شیوا به آبرنگ که رقم «کمترین عبدالمحمد» دارد و تصویر دسته گلی پرآرایش با رقم «کمترین عبدالمحمد میرزاجانی (۱۲۰۵)» نام برد. از او آثاری در باغ نگارستان بر جای مانده است. عباس نقاش
وی در خانواده‌ای متدین و هنرمند در شیراز چشم به جهان گشود. دوران کودکی را نزد پدرش اصغر نقاش، که از جمله هنرمندان اسلیمی کار و قلمدان ساز آن زمان بود، گذرانید. در ادامه، هنر نقاشی دیواری را در محضر استاد محمدجعفر ترنج کار آموخت. آثار بدیع و ماندگاری را در دوران فعالیت هنری خود به جای گذاشت. از جمله آثار به جا مانده از او می‌توان به تعمیر، نوسازی و خلق آثار نقاشی در اماکنی همچون باغ عفیف آباد، سقف‌ها و دیوارهای اندرون نارنجستان قوام، حسینیه قوام، سقف و دیواره داخلی حرم سید علاءالدین حسین، نقاشی تمامی دیوارهای داخلی حرم امام زاده شاهزاده حسین، تعمیر کاشی کاری‌های مسجد نصیرالملک، تعداد بسیاری از مساجد و حسینیه‌ها از جمله مسجد رمضان خان شیراز، بیت العباس، حسینیه هجرت و خانه‌های اشرافی در شیراز و بسیاری از شهرستان‌های استان فارس همچنین اماکن مذهبی کشورهای عربی همچون امارات اشاره کرد. او که یکی از آخرین بازماندگان هنر نقاشی اسلیمی در شیراز به شمار می‌آید، در طول زندگی پربارش، شاگردان زیادی را تربیت نمود که از میان آن‌ها می‌توان اسدالله نقاش، اکبر نقاش، محمدعلی پرواز، غلامرضا زرین چنگ و دو فرزند پسرش علیرضا و محمدجواد را نام برد. مکتب نقاشی قاجار
در نیمه دوم سده سیزدهم/ نوزدهم به قلمدان‌های اهدایی خاصی برمی‌خوریم که همة سطوح آنها، داخلی و خارجی، پوشیده از نقاشی است. مضمون این نقاشی‌ها غالباً یا صحنه‌هایی است از دربار شاهان قدیم ایران، یا پذیرایی هفت شاه زاده خانم از بهرام گور در کلاه فرنگی‌هایی پر نقش و نگار. باساوان
باساوان، بساون یا باسوان نقاش مینیاتوریست هندو و از هنرمندان طراز اول دربار اکبر شاه در دربار گورکانی بود که بین سال‌های ۱۵۸۰ تا ۱۶۰۰ به شکوفایی و شهرت رسید. او توسط معاصران خود به عنوان یک نقاش ماهر، ناظر و زیرک در زمینهٔ طبیعت انسان شناخته شده بود، و برای خلق تصاویر اکبرنامه به دستور امپراتور مغول اکبر معروف بود، که به عنوان یک نوآوری در هنر هند دیده می‌شود. مکتب نقاشی قاجار
محمد شیرین نگار نقاش سده سیزدهم هجری است که متعلق به مکتب پیکرنگاری درباری دوران قاجار است. او بیشتر موضوع زنان رقاص را نقاشی می‌کرد. لعل (نقاش)
لعل نقاش هندی مینیاتورهای دوران گورکانیان بود. احتمالاً او یک مسلمان بود و نامش برگرفته از جواهر در عربی (لعل) یا رنگ قرمز در هندی (لال) است. او استاد پرکاری بود که بیش از ۱۱۰ اثر به او نسبت داده شده‌است. او در شکل‌گیری سبک به خصوص کارگاه‌های دوران اکبر شاه بسیار تأثیرگذار بود و ششمین نفر از ۱۷ نقاشی است که به ترتیب ارشدیت در "آیین اکبری" نامشان آمده‌است. لعل در "حمزه‌نامه" به‌طور متناوب در سال‌های ۱۵۶۲–۷۷ کار کرد و تا سال ۱۵۸۲ همراه با داسونت سرپرست کارگاه بود. او در "رزم‌نامه" هم طراح ارشد کارگاه بود و با مشارکت در رسم ۳۸ برگ این کتاب، نقش بزرگی داشت. ترکیبات درخشان او مانند "راما و متحدین در حال عبور از لانکا"و "مناظر طبیعی" گرایشش به آثار نگارگری ایرانی را قوی نشان می‌دهد. برای کشیدن معماری و پرتره‌ها وی با سبک اروپایی که کسو داس استفاده می‌کرد، آشنایی داشته ولی با این حال، علی‌رغم استفاده از سبک اروپایی در نگاره یک شهر دوردست برای کنایه از فضا، وی اساساً نسبت به اصول چشم‌نداز اروپایی چندان همدل نبود. او از این ترکیب در طراحی "تیمورنامه" و "جامع التواریخ" استفاده کرده‌است. اشکالی که برگرفته از سبک غرب آسیای میانه قرون وسطی است و از نمونه‌های اولیه ایرانی الهام گرفته‌اند در آثار او در "اکبرنامه" فراوان هستند و ترکیب‌بندی‌های جدیدش در کاخ‌ها درک درستی از واقعیت ندارند. تنها دو برگ وی در "بابر نامه" عدم تمایل به ترسیم پدیده‌های مشاهده‌شده و واقعیت‌نگاری را تأیید می‌کند. این همدلی با برداشت‌های تیموری و بعداً صفوی از ترکیب و نقاشی در برگ‌های "اکبرنامه" مشهود است. در نسخه‌های خطی ادبی نیز این مسئله دیده می‌شود؛ من‌جمله در "خمسه نظامی"، "بهارستان جامی"، "گلستان سعدی" و "خمسه امیر خسرو دهلوی". اگرچه لعل در اکبرنامه از فرمول‌های ثابتی در آثارش استفاده کرده، نقاشی او در "پرش سلطان بهادر به دریا هنگام احاطه شدن توسط کشتی‌های پرتغالی" بدیع، دراماتیک و چشمگیر است. به نظر می‌رسد استعداد و تمایلات هنری او بیشتر متناسب با متون ادبی بود؛ کمااین‌که "دارا و شبان" در "کلیات سعدی" شاید یکی از بهترین کارهای او باشد. نقاش عثمان
نقّاش عثمان (گاهی اوقات به نام عثمان نگار گر ثبت شده‌است. ) رئیس نقّاشخانهٔ امپراتوری عثمانی در نیمهٔ دوم قرن شانزدهم بود. تاریخ تولد و مرگ او دقیقاً مشخص نشده‌است اما بسیاری از آثار او مورخ به ربع آخر قرن شانزدهم است. قدیمی‌ترین اثر شناخته شده از نقاش عثمان مربوط به بین سال‌های ۱۵۶۰ و ۱۵۷۰ برای یک ترجمه ترکی از حماسهٔ ایرانی به نام "شاهنامه" سرودهٔ فردوسی است. او رئیس نقاشان چند تاریخ رسمی نوشته شده توسط سید لقمان در دوره مراد سوم است از آن جمله ظفرنامه، شاهنامهٔ سلیم خان و شهنشاهنامه را می‌توان نام برد. در سال ۱۵۸۲ او در "کتاب سعادت" راجع به نجوم تصویرگری کرد و در حدود ۱۵۸۵ او یکی از تصویرگران سیرنبی، حماسه ای از زندگی محمد، بود در حدود ۱۳۸۸ نوشته شده بود. آقابابا مخمور
از آقابابا با نام «آقابابا مخمور اصفهانی» نیز یادشده‌است و حدس زده می‌شود که این شخص همان «آقابابا نقاش‌باشی» باشد که نقاشی اصفهانی در دربار فتحعلی شاه بود. اگر چنین باشد، در آن صورت ممکن است وی در انتقال سبک هنری اصفهان به تهران نقش داشته باشد. البته بسیاری از موسیقی‌دانان دیگر نیز در دوران قاجاریه (از جمله در زمان ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه از دیگر شهرها به تهران مهاجرت کردند. مکتب نقاشی قاجار
آقا زمان نقاش و قلمدان ساز عصر محمد شاه قاجار بود، که یا صاحب الزمان امضاء می‌کرد. مکتب نقاشی قاجار
میرزا علی اکبر خان کاشانی مزین‌الدوله نقاش اواخر سده چهاردهم هجری را می‌توان نخستین بنیان‌گذار تئاتر در ایران به‌شمار آورد. او در مدرسه هنرهای زیبای پاریس آموزش دید و از نخستین کسانی بود که اصول و قواعد طبیعت پردازی را در نقاشی ایران به‌کار برد. از آثارش می‌توان به منظره ساحل با کلبه چوبین و چهره شعاع السلطنه اشاره کرد. تبحّر او در نقاشی منظره و گل و بوته بود. مکتب نقاشی قاجار
آقا احمد نقاش دوره قاجاریه، فرزند آقا نجف اصفهانی است. مکتب نقاشی قاجار
دوره دوم نقاشی قاجار که مقارن با سلطنت ناصرالدین شاه و بعد از آنست. تماس ایران با اروپا روز بروز بیشتر و گسترده‌تر شد. از طرف دیگر به علت سیاست استعماری دولت‌های غربی به‌ویژه روس و انگلیس سرنوشت ایران با سیاست کشورهای دیگر آمیخته می‌شود. مجموعه این عوامل به اضافه تحولات داخلی، دگرگونی‌های اجتماعی بزرگ و عمیقی ایجاد می‌کند که در انقلاب مشروطیت آثار آن به شکل انفجارآمیزی آشکار شد. توسعه صنعت چاپ- تأسیس دارالفنون (آموزش به شیوه تازه)، ایجاد ارتش مدرن، پیدایش روزنامه، گسترش افکار دموکراتیک، تماس با فرهنگ غرب و ترجمه ادبیات و علوم اروپائی، تحول در نثر و نظم فارسی، پیدایش عکاسی که خود بیش از نقاّشی نشانگر زندگی روزانه مردم آن زمان بود و به ویژه اثر این صنعت در هنر نقاشی، همه کمابیش مربوط به همین دوره و مقارن با سلطنت پنجاه ساله ناصرالدین شاه است. هنر دوره قاجاریه
در حالی که نقاشی بیشتر اشیای بی‌جان در دوران قاجار بسیار طبیعی بنظر می‌آید اما سبک قاجارها در نقاش انسان‌ها بیشتر ایدئالیستیک بوده‌است. این سبک به ویژه در ترسیم افراد خاندان پادشاهی قاجار که در آن نقاش، عناصری را درون نقاشی به دلخواه جای داده دیده می‌شود. بیشتر آثار هنری نقاشی در دربار قاجار مربوط به نقاشی شاهان ایران می‌باشد. شاهان، فرزندان آنان یا دیگر درباریان سفارش نقاشی‌های رسمی بسیاری از خود برای استفاده شخصی یا نمایش عمومی می‌دادند. مشهورترین آن‌ها نقاشی‌های بی‌شمار مربوط به فتحعلی‌شاه قاجار می‌باشد که با کمری باریک، ریشی دو شاخه و سیاه و چشمانی عمیق نمونه‌ای از یک حاکم رمانتیک شرقی می‌باشد. بیشتر این نقاشی‌ها توسط مهر علی، نقاش دربار قاجار کشیده می‌شده‌است. گرچه این نقاشی‌ها در دوران‌های مختلف زندگی شاهان قاجار کشیده می‌شده اما همگی روی ویژگی‌های متمایز هر یک از شاهان تأکید می‌کرده‌اند. برای مثال از فتحعلی‌شاه در شرایط گوناگون نقاشی‌هایی ترسیم شده‌است که مثلاً یکی از آن‌ها شاه را به شکل یک جنگ‌جوی زره‌پوش و دیگری به شکل یک نجیب زاده که در حال بو کردن گل است ترسیم کرده‌اند در حالی که شکل شاه در این نقاشی‌های گوناگون دارای فرق چندانی نیست و فرق‌های جزئی موجود مربوط به سلیقه نقاش‌های گوناگون بوده‌است. چیزی که مشخص است این است که فتحعلی‌شاه قاجار با این کارها هم تصویر خود را جاودانه کرد و هم باعث شکوفایی این سبک از نقاشی شد. یکی از دلایل آن نیز روابط دیپلماتیک نسبتاً قدرتمندی بود که شاهان قاجار با کشورهای اروپایی برقرار کرده بودند. قصر قاجار
ناصر نجمی در کتاب دارالخلافه تهران تزئین داخلی اتاق‌ها را نظیر اغلب ساختمان‌های مجلل ایرانی دانسته و نوشته‌است که این تزئینات عبارت بودند از: آینه کاری، گچکاری، اکلیل کاری، نقاشی‌های عجیب و ساده و بی‌پیرایه‌ای از صحنه‌های حماسی ایران که با تصاویری از زندگی چنگیزخان و تیمورلنگ به هم آمیخته بود. هاکوپ هوناتانیان
هاکوپ هوناتانیان در سال‌های پایانی عمر گرایش و علاقه خاصی به نقاشی‌های شرقی، به ویژه ایرانی پیدا کرد. این شیوی هنری برای او و مردم قفقاز تازگی داشت. هاکوپ پس از مواجهه با رکود اقتصادی آن روزهای تفلیس به دلایل اقتصادی و به منظور کسب تجربه‌های جدید در سال ۱۸۶۵ (۱۲۳۹) رهسپار ایران شد و در خانه دخترش در تبریز اقامت کرد و پس از یک سال اقامت در تبریز، به تهران عزیمت نمود. در تهران نخست به نام نقاش به دربار ناصرالدین شاه قاجار معرفی شد و سپس، با تجربه چندین ساله‌ای که در نقاشی چهره داشت، به کشیدن تمثال ناصرالدین شاه پرداخت. با مرگ نقاش‌باشی دربار، میرزا ابوالحسن غفاری معروف به صنیع الملک، ناصرالدین شاه پس از بازدید از این نقاشی، لقب نقاش‌باشی دربار را به او اهدا و او را به دریافت نشان علمی نایل کرد. مکتب نقاشی قاجار
مهرعلی برجسته‌ترین نقاش دربار فتحعلی‌شاه به‌شمار می‌آید. پرده‌های برجای مانده از این نقاش حاکی از آنند که او بیش از همکارانش در نمایش شوکت شاهانه توفیق یافته‌است. فعالیت هنری مهر علی در سال‌های ۱۲۴۵–۱۲۱۰ ه‍. ق بود. او دست کم ده پردهٔ پیکر نگاری از فتحعلی شاه کشید که به‌ویژه در یک شمایل تمام قد، فتحعلی شاه را با تاج کیانی و عصای مرقّع و در نهایت ذوق و مهارت نشان می‌دهد. طراحی‌های مهرعلی در اوایل سدهٔ سیزدهم هجری پخته‌تر شد و تصویر شاه را با تناسبات چشم‌گیری کار کرد. در یکی از زیباترین پیکر نگاری‌های مهرعلی از فتحعلی شاه به تاریخ ۱۲۲۷–۱۲۲۸ ه‍. ق (موزهٔ سابق نگارستان، تهران)، او با ردای جواهر نشان و تاج بر سر تصویر شده‌است. چند تابلو از زنان حرم سرا هست که از نظر سبک شبیه آثار مهرعلی است (محفوظ در تهران، موزهٔ نگارستان). از آثار منسوب به مهرعلی مجلس شکار فتحعلی‌شاه به همراه فرزندانش است که آن را در جایگاه ویژهٔ ریاست جمهوری هند آویخته‌اند. (نیو دهلی، راش تراپاتی بهاون)؛ و چند نقاشی پشت شیشه (تهران، موزهٔ مردم شناسی) نیز به او منسوب است. سر ویلیام اوزلی، که در ژوئیهٔ سال ۱۸۱۱از اصفهان دیدن کرده، در کاخ فتح‌آباد یک سلسله چهره‌نگاری از شاهان باستانی ایران کار مهرعلی مشاهده کرده‌است که از تاریخ ۱۲۴۴ق که برای سرمشق و تعلیم شاگردش ابوالحسن غفاری کشیده‌است. مکتب نقاشی قاجار
حسین بهزاد از هنرمند نقاش اواخر دوره قاجار محسوب می‌شود که سهم بزرگی در نوآوری و احیای هنر ارزشمند مینیاتور دارد. او این هنر را که از اواخر دوره صفوی به حالت تکرار و یکنواختی افتاده بود، با کوشش خود و شاگردانش رونق تازه‌ای داد و به آن جنبه علمی بخشید و به جهانیان شناساند. حسین بهزاد هنر مینیاتور را که در دوره قاجار تحت تأثیر مکاتب روسی و فرانسوی واقع شده بود، به روش اصلی و منطقی بازگرداند. بهترین آثار او، حتی از نظر خودش تابلو فردوسی، رودکی و ایوان مدائن است. در شیوه کار بهزاد که بر اساس مکتب اصفهان است، اهمیت طراحی و محدودیت رنگی، بارز است. توجه به حالات و سکنات اشخاص، سایه پردازی، انتخاب مضامین جدید و گاه موضوعات معاصر نشان می‌دهد که او از سبک پیشین در انتخاب موضوعات، پیروی نکرده‌است. هنر دوره قاجاریه
صنیع‌الملک به سرپرستی تصویرسازی و نگارگری هفته‌نامهٔ درباری روزنامه دولت علیه ایران گماشته شد؛ نشریه‌ای که نخستین لیتوگراف‌ها و نیز تصاویر و عکس‌های شاهان و شاهزادگان ایرانی را به چاپ می‌رساند. صنیع‌الملک در کاخ گلستان، آتلیه نقاشی خود را برپا کرد و هنرمندان بسیاری را در آنجا به سبک خود آموزش داد. این هنگامی بود که فن عکاسی به کشور وارد شده بود و هنرمندان ایرانی تلاش می‌کردند تا هرچه بیشتر نقاشی‌های خود را کپی دقیقی از واقعیت پدیدآورند؛ علاقه‌ای که به گفته کریم امامی، تاریخ‌دان هنر، از دوران تیموری در میان هنرمندان ایرانی وجود داشت. حرکت صنیع‌الملک به زودی پسر برادرش، محمد غفاری معروف به کمال‌الملک، را تبدیل به نقاشی کرد که دقیق‌ترین ارائه‌های رنگ روغن را از واقعیت می‌کشید. آقا نجف اصفهانی
آقا نجف اصفهانی (زاده ۱۱۶۷ اصفهان، درگذشته اصفهان) هنرمند اصفهانی و از معروفترین قلمدان نگاران دوره قاجار است. وی که به «نجفعلی نقاش باشی» معروف بوده بر روی بیشتر قلمدانهایش طرح صورت می‌کشیده است. وی در تذهیب استادی کم‌نظیر و نازک قلم بود که در چهره‌پردازی، شکارگاه، مجلس‌های رزمی و بزمی، گل‌آرایی و تصویر پرندگان نقش‌های زیبایی به وجود می‌آورد. معماری قاجاری
- کاشی کاری هفت رنگ و لعابهای رنگارنگ هنر نوگرا و معاصر ایران
تجربه مواجهه نزدیک جامعه ایران با غرب و هنر آن از میانه دوران قاجار آغاز شد. پادشاهی فتحعلی شاه و محمد شاه، سرآغاز واردات گسترده کالاهای اروپایی به ایران از جمله نقاشی‌ها و کارهای هنری بود. دوران ناصرالدین شاه زمان اوج واردات گسترده از غرب و سفر چندبارهٔ پادشاه به کشورهای «فرنگی» بود. در همین هنگام همچنین، جهان‌گردان خارجی برای دیدن و تجربهٔ آنچه «شرق اسرارآمیز» دانسته می‌شد به کشورهای خاورمیانه سفر می‌کردند و ارتباط‌های فرهنگی میان جامعهٔ ایران و نخبگان آن با کشورهای اروپایی افزون شد. در میانه سده نوزدهم میلادی، نامدارترین نقاش ایرانی ابوالحسن خان غفاری معروف به «صنیع‌الملک» بود که توانایی بدیعی درکشیدن دقیق چهره سرشناسان آن هنگام ایران داشت. وی دانش‌آموخته رم و پاریس بود و آثار مهمی چون «شاهزاده اردشیر میرزا، فرماندار تهران» (اکنون در موزه لوور) را پدیدآورد. وی با این اثر نخستین نشانه‌های بارز جدایی نقاشی ایران از فرم‌های کهن را به نمایش گذاشت. مکتب نقاشی قاجار
اسماعیل جلایر نقاش و خوشنویس نوآور نیمه دوم سده سیزدهم قمری است که بیشتر به چهره‌نگاری و نقاشی موضوع‌های مذهبی می‌پرداخت. ازجمله آثارش چهره علی، حسن و حسین و زنان قاجاری بر گرد سماور را می‌توان اشاره کرد. از اسماعیل جلایر آثاری از تلفیق خط و نقاشی باقی‌مانده که تحولی مهم در خط گلزار سنتی است و پایه‌ای برای نهضت نقاشیخط مدرن ایران محسوب می‌شود. مکتب نقاشی قاجار
موضوع در آثار نقاشی این دوره را می‌توان به چند گروه مجزا تقسیم کرد: منظره‌سازی، شمایل‌نگاری، صحنه‌های رزم و بزم، رقص و حرکات موزون، بندبازی و موضوعاتی که با شعر و ادبیات فارسی پیوند دارند. به جز استادان این هنر، نقاشان در کوچه و بازار نیز به طراحی چهره می‌پرداختند. برخی از آثار نقاشی این دوره با تأثیر از عوالم عرفانی نقش بسته‌اند. مکتب نقاشی قاجار
سید میرزا نقاش ایرانی در میانه سده سیزدهم بود. او استاد نقاشی رنگ روغن، آبرنگ و نقاشی لاکی بود. مکتب نقاشی قاجار
محمداسماعیل اصفهانی و برادران و برادرزادگان او از سرآمدان نقاشی لاکی و مینائی بودند که در روزگار سلطنت محمدشاه و ناصرالدین شاه تحول بنیادی یافتند و به ویژه محمداسماعیل در اوجگیری این هنر سهم بسیاری داشت. او در تمام دوران زندگی هنری خود هنرمندی درباری بود و خودنگاره‌هایش مورد استقبال ناصرالدین شاه و درباریان قرار گرفت و لقب «نقاش باشی» که از زمان فتحعلی شاه مرسوم شده بود، به او اعطا شد. نگاره‌های او بیشتر در روی قلمدانها و جعبه آئینه‌ها، آثار بدیعی را رقم زده‌است. عبدالله‌خان نقاش‌باشی
عبدالله خان نقاش باشی دهنوی سمیرمی معمارباشی و نقاش‌باشی دربار فتحعلی‌شاه و ناصرالدین شاه بود و در بین سال‌های ۱۲۲۵–۱۲۶۶ ق فعالیت داشت. او از نقاشان خاصهْ فتحعلی‌شاه بود و از او تک چهره می‌کشید. او دیوارنگاره‌ای بزرگ از مراسم سلام نوروزی فتحعلی‌شاه در تالار بارعام کاخ گلستان اجرا کرده بود که اکنون از بین رفته‌است. مکتب نقاشی قاجار
نقاشی دوران زند که خود ادامه دهندهْ سنت فرنگی سازی صفوی بود، با مختصر تغییری به دورهْ قاجار انتقال یافت. می‌توان گفت که مکتب موسوم به «قاجاری» در واقع از دوره کریم خان زند آغاز شد. در زمان فتحعلی‌شاه شرایط برای تجدید حیات هنر درباری مناسب بود. شاه قاجار شماری از برجسته‌ترین هنرمندان را در پایتخت (تهران) گرد آورد، و آن‌ها را به کار نقاشی پرده‌های بزرگ اندازه برای نصب در کاخ‌های نوساخته گماشت. ایل قاجار در اوایل سدهٔ سیزدهم بر ویرانه‌های قلمرو کریم خان زند به قدرت رسید. نخستین سال‌های فرمانروایی فتحعلی‌شاه هم‌زمان با جنگ‌های ناپلئون در اروپا بود و کشمکشی سیاسی میان انگلستان و فرانسه در دربار ایران جریان داشت (که به پیروزی انگلیسی‌ها انجامید، زیرا هدایای گرانبهاتری با خود آوردند). فتحعلی‌شاه نیز در ضمن برقراری رابطهٔ سیاسی، در گیر جنگ با روسها شد. هیچ‌گاه پیش از این چنین تماس نزدیک و پیوسته‌ای میان ایران و قدرت‌های اروپایی برقرار نشده بود. دیپلمات‌ها و مأموران اروپایی در تهران استقرار یافتند و مسافران فرنگی، دسته دسته، سراسر قلمرو شاه را زیر پا گذاشتند. بیشتر اطلاعات دست اول ما دربارهٔ نقاشی این دوره بر پایهٔ گزارش‌های این گردشگران استوار است. مکتب نقاشی قاجار
نگارگری قاجاری در این دوره نقاشی روی بوم رواج یافت. نقاشی‌ها بسیار متأثر از نقاشی غربی بودند. پرتره کشیدن خاصه بسیار مورد توجه قرار گرفت. تنها از فتحعلی‌شاه تعداد بیست پرتره باقی مانده‌است. هنر نوگرا و معاصر ایران
واپسین سال‌های دودمان قاجار شاهد کمرنگ شدن پشتیبانی حکومت از هنر درباری بود. هنرهای زیبا و پرهزینه‌ای چون آینه‌کاری و نماد سازی‌های نذری–مذهبی و «پرده‌سازی» عاشورایی پیگیری نشدند. البته، تعدادی از آن‌ها تنها در میان مردم عامه توانستند به موجودیت خود ادامه دهند. اما نابودی هنر دولتی در این دوره باعث پاک شدن آن از تاریخ هنر ایران نشد و پیامدهای آن از دو راه هنر مدرن در ایران را تحت تأثیر قرار داد: هنر بازاری و قهوه‌خانه‌ای بعدها راه را برای برداشت آزاد از خود توسط هنرمندان مکتب سقاخانه و ارائه یک مکتب اصیل ایرانی باز کرد؛ و نقاشی سبک اروپایی مورد توجه در دربار قاجار باعث ورود هنرمندان نوگرا به بازار هنری ایران و تبادل فرهنگی ایشان با جریان‌های اروپایی شد. برای نمونه، رسام ارژنگی و برادرش میرحسین، اگرچه همچون کمال‌الملک در دربار حضور نداشتند، ولی همچون او روش رئالیستی اروپایی را پی گرفتند و به دلیل سابقهٔ تحصیل در روسیهٔ تزاری، برخلاف کمال‌الملک که تا پایان عمر به روش واقع‌گرایانه خود وفادار ماند، به تجربه فرم‌های امپرسیونیستی و پست‌امپرسیونیستی هنرمندان روس پرداختند. این دو از جمله گروهی از هنرمندان دانش‌آموخته ایرانی در روسیه و گرجستان، و ساکن تبریز، بودند که نقش مهمی در سیر روند مدرن شدن هنر در ایران داشتند، اما نقششان در طول تاریخ به دلیل ارتباط آذربایجان با روسیهٔ تزاری و شوروی کمتر مورد بررسی قرار گرفت. با به پایان رسیدن دودمان قاجار و آغاز دودمان پهلوی در ۱۹۲۵، رضاشاه پهلوی بر خلاف شاهان قاجار، که کمابیش از مدرنیسم استقبال می‌کردند بدون آنکه خود سیاست تشویقی مشخصی درباره‌اش داشته باشند، سیاست‌های خود را بر پایه مدرن‌سازی زیرساخت‌های کشور، از جمله ارتش و آموزشگاه‌ها، بنا گذاشت. این دوره‌ای بود که با اجازهٔ دولتی، بسیاری از مستشرقان و باستان‌شناسان غربی دسترسی گسترده‌ای به ایران پیدا کردند و اکتشافات فراوانی در هگمتانه و تخت جمشید صورت گرفت و نه تنها دربار، که تعداد زیادی از روشن‌فکران ایرانی را به اندیشهٔ بازیابی شکوه گذشتهٔ ایران با پذیرش پیشرفت‌های معاصر و حرکت به سوی مدرنیسم انداخت. هنرشناسان آلمانی و فرانسوی چون ارنست هرتسفلد، آندره گودار، و آرتور پوپ آمریکایی دریچهٔ آشنایی ایران با بازار هنر جهان را باز کردند و در بنیان‌گذاری نخستین موزه ایران، موزه ایران باستان، و نمایش گذشتهٔ ایران نقش داشتند. پوپ خود در سخنرانی تأثیرگذاری که در سال ۱۹۲۵ در انجمن آثار ملی ایران در برابر رضاشاه داشت، بر اهمیت زنده ساختن هنر برای بازیابی رونق اقتصادی و سیاسی ایران تأکید کرد. فرصت‌الدوله شیرازی
فرصت هنر نقاشی را به گفتهٔ خود در کتاب "آثار عجم"، در خردسالی نزد استاد میرزاآقا آموخت. نقاشی یکی از رشته‌های موردعلاقهٔ فرصت بود. این هنر بود که فرصت را بسیار به خود مشغول کرد و از این طریق بود که او با شاهان و شاهزادگان قاجار آشنا شد و از این راه مورد تجلیل و تکریم قرار گرفت. از این رو، شاگردانی چون رخصت‌الدوله، برادر کوچک‌ترش، و صدرالدین شایستهٔ شیرازی را تربیت کرد.ودر طراحی فرش وقلمزنی بسیار توانابود چنان‌که استادان بزرگ هنر فرش وقلمزنی از طراحی وی بهره می بردند. هنر دوره قاجاریه
کمال‌الملک نخستین مکتب هنری به سبک غربی را در ایران راه‌اندازی کرد. او با تحصیلات و نگرش آکادمیکش، و پس از بازگشت از اروپا در ۱۹۱۱، نقاشی ایران را از محدودیت‌های مرسوم در دربار قاجار، رهایی داد و برای نخستین بار واقع‌گرایی به سبک اروپایی را تجربه کرد. نگاه کمال‌الملک به مدرنیته، نگاهی تحسین‌آمیز به سیر تاریخ اروپا بود. وی ارائهٔ هنر جدید در ایران را، پیروی از سبک هنری کلاسیک واقع‌گرای اروپایی می‌دانست و در هنر خود برای آوانگارد بودن، واقع‌گرایی را گاه با مقصودهای سیاسی درهم می‌آمیخت. در نقاشی نامدار «تالار آینه» وی، ناصرالدین شاه همچون شخصیتی اسیر کاخ پرزرق و برق خود، و در ابعاد کوچک به نسبت بزرگی کاخ به تصویر کشیده است. تحصیلات غربی کمال‌الملک اگرچه به خوبی او را با هنر کلاسیک اروپا آشنا کرد، اما بازگشت وی به ایران و علاقه شدید و پشتیبانی شاهان قاجار از هنر وی، او را از پیگیری سبک‌های هنری جدیدتری که در همان هنگام در غرب در حال رشد بودند، بازداشت. در عین حال، از آنجا که کمال‌الملک چهرهٔ بسیار معتبری در دربار شاهان ایرانی بود و شاگردان بسیاری را تربیت کرد، سبک هنری واقع‌گرای او تا دهه‌های متوالی بر نقاشی ایران سایه افکند و مانع از ارائه و پذیرش سبک هنری دریافتگرا شد. با مرگ کمال‌الملک در ۱۹۴۰ میلادی، نزدیک به بیست سال طول کشید تا مکتب نو–سنت‌گرای «سقاخانه» جای مکتب وی را بگیرد. قصر قاجار
بر اساس مندرجات کتاب‌های تاریخی، فتح‌علی‌شاه قاجار در سال ۱۲۱۳ قمری، در تقاطع جاده قدیم شمیران و خیابان عباس‌آباد امروزی، و بر فراز تپه‌ای رفیع، قصر زیبایی ساخت که بعدها به قصر قاجار معروف شد. ناصر عصار
ناصر عصار (زادهٔ ۱۳۰۷ در تهران - درگذشتهٔ ۱۳۹۰ در پاریس) نقاش درونگرای معاصر ایرانی بود استاد منصور
استاد منصور نقاش هندی در دربار گورکانیان در قرن هفدهم میلادی بود که میان ۱۵۹۰–۱۶۲۴ میلادی فعالیت هنری داشت. وی در دوره جهانگیر (حدود ۱۶۰۵–۱۶۲۷) رشد کرد و در این دوره به تصویر کشیدن گیاهان و حیوانات سرآمد بود. او اولین هنرمندی بود که دودو را به صورت رنگی به تصویر کشید و اولین کسی است که درنای سیبری را به تصویر کشیده. در اواخر سلطنت اکبر، او عنوان "استاد" را به دست آورد و در زمان سلطنت جهانگیر شاهکارهای وی لقب "نادرالعصر" را برایش به ارمغان آورد. اگرچه او عمدتاً به دلیل تصاویر تاریخ طبیعی خود شناخته شده‌است، اما وی همچنین مردم را در تصاویر مختلف نسخه‌های خطی به تصویر کشیده‌است. مکتب نقاشی قاجار
آغاز شیوه نقاشی دوران قاجار را باید در دوران افشار و زند جستجو کرد. اما به سبب کوتاه بودن این دو دوره و ناآرامی‌های مختلف سیاسی و اجتماعی، آثار چندانی از دوران افشار و زند بر جای نمانده‌است. از کتب تصویر شده این دوران می‌توان به تاریخ جهانگشای نادری اشاره کرد. از استادان دوره افشار می‌توان به محمد علی بیگ، ابدال بیگ، داوود نقاش، محمدرضا هندی و هادی نقاش اشاره کرد.