اورارتوی باستانی در کدام مناطق حضور داشتند؟
ارزنجان
مناطق باستانی و تاریخی آن عبارتند از منطقه اورارتویی آلتین‌تپه در خاور ارزنجان با اشیاء کشف شده از سال‌های ۶۰۰ تا ۹۰۰ پیش از میلاد مسیح، منطقه تِرجان، آرامگاه ماماخاتون، با سردری از سنگ تراشیده شده و منقش مربوط به سدهٔ دوازدهم. ارومیه
از تل‌های متعدد در نزدیکی شهر (گوک تپه، دیگاله، ترمنی، احمد، سارالان، دیزه تپه) تا به حال اشیای بسیار قدیمی به دست آمده‌است. ارومیه در اورارتوی باستانی قرار داشت (اواخر هزاره دوم قبل از میلاد-اوایل هزاره اول قبل از میلاد) که دارای ارتباطات زبانی با هوریان آناتولی بود ولی شدیداً تحت تأثیر آشوریان بود. درست زیر دریاچه ارومیه شهر و امارت منا قرار داشت، که در قرن هشتم با قدرت فزاینده آشور که سارگون شاه آن اورارتویی‌ها را در ۷۱۴ قبل از میلاد شکست داده بود، علیه اورارتو درآمد گرچه شاهان اورارتو تا قرن ۷ قبل از میلاد همچنان حضور داشتند. تاریخ باستان
اورارتو خود در منطقه اطراف دریاچه وان بود. دولتهای نیری بارها مورد حمله آشوریان قرار گرفتند، به ویژه در زمان توکولوتی-نینورتا اول (حدود ۱۲۴۰ قبل از میلاد)، تیگلات-پیلسر اول (حدود ۱۱۰۰ سال قبل از میلاد)، آشور-بلکالا (حدود ۱۰۷۰ قبل از میلاد)، آداد- نیراری دوم (حدود ۹۰۰)، توکوتی-نینورتا دوم (حدود ۸۹۰) و آشورناسیرپال دوم (۸۸۳–۸۵۹ پیش از میلاد). اورارتو
اورارتو یا ارمینا (به ارمنی Ուրարտու - Urartu به آسوری māt Urarṭu; بابلی Urashtu) که بر پایه انجیل به آن پادشاهی وان و نیز پادشاهی آرارات نیز گفته می‌شود، نام تمدّنی در عصر آهن است. از نقطه نظر گستره جغرافیایی، این تمدن در اطراف دریاچه ارومیه، دریاچه وان، سرزمین کوهستانی ارمنستان و ناحیه آناتولی شرقی ترکیه امروزی قرار داشته‌است. مردم اورارتو از نیاکان گرجی‌ها و ارمنی‌های باستان منطقه بوده‌اند و از حدود سال ۸۶۰ تا ۶۰۰ پیش از میلاد بر این منطقه حکمرانی داشته‌اند.
اشکناز
پادشاهی آشکناز در منابع قدیمی عبری و بخصوص کتاب ارمیای نبی و در قطعه‌ای که به تاریخ - ۵۹۳ پ.م. - مورخ است نام برده شده و ضمناً پادشاهی مزبور در ردیف اورارتو و ماننا بوده‌است. سه کشور یاد شده همچون کشورهای تابع پادشاهی ماد وصف شده‌اند. آخرین باری که منابع شرقی از پادشاهی اشکناز یاد می‌کنند در نیمهٔ نخستین قرن ششم پ.م. است. این تاریخ مربوط است به اصطلاحِ «فهرست اقوام» یا «جدول نام‌های اخلاف موهوم نوح نبی» که یهودیان آن عصر نوح را نیای اصلی اقوام گوناگون می‌شمردند. بعدها به آنچه اصطلاحاً «قاعدهٔ کاهنان» نامیده شد منضم گردید و سپس به انضمام آن به " سفر پیدایش تورات " ملحق شد. اینجا اشکناز با ریفات و توهارما (ارمنستان کوچک) به عنوان پسران گومر یعنی کیمریان نام برده شده‌است. در کتاب ارمیا مربوط به عهد عتیق از ناحیهٔ آرارات و توابعش با نام اشکنازی یاد می‌شود. این محدوده با نام پادشاهی اورارتو نامیده می‌شده که بخشهایی از ایران امروزی را نیز دربرداشته است. محدودهٔ زندگی اشکنازی‌ها ابتدا به‌طور غیردقیق در حوالی ناحیهٔ سکاستان نامیده شد؛ و پس از گذشت زمان، مردم به اشتباه تمامی اسلاوها را بعنوان اشکناز درنظر گرفتند. سپس در یک اشتباه تاریخی بزرگ در قرن ۱۱ میلادی، به‌ویژه تاریخ‌نویسان یهودی کشور آلمان را مکان اشکنازی‌ها نامیدند. زیرا مدت‌ها پیش از آن یهودیان زیادی از مناطق اسلاونشین به دلیل فشارهای زیاد از سوی اسلاوها به سوی آلمان و لهستان و فرانسه مهاجرت کرده بودند. امروزه به‌طور دقیق پذیرفته شده‌است که ناحیهٔ زندگی خزرها منطقهٔ حقیقی اشکنازی‌ها بوده‌است. ناحیهٔ زندگی اشکنازی‌ها دقیقاً مصادف با سکونتگاه قوم یأجوج و مأجوج است که در کتابهای تاریخی به آن اشاره شده‌است. سارگون دوم
در هر حال نقشهٔ روسا و متاتی نقش بر آب شد. در جنگ کوهستان اوُآئوش آشوریان نیروهای ایشان را تارومار کرده به سرزمین اورارتو عقب نشاندند. سارگن دوم با یک راهپیمایی معجّل کرانه شرقی دریاچه اورمیه را بسوی شمال درنوردید. مردم محل به وسیلهٔ آتشی که بر قلل کوه‌ها افروخته می‌شد از نزدیک شدن لشکر آشور با خبر شده مساکن خویش را ترک می‌گفتند. نخست اوشکایا که قلعهٔ مرزی اورارتو بود و محتملا در عهد ساردوری دوم هنگام تسخیر ناحیهٔ سوبی واقع در کرانهٔ شرقی دریاچهٔ اورمیه - که پیشتر به ماننا تعلق داشت - ساخته شده، اشغال گشت. این قلعه نگهبان راه وصول به سوبی و ناحیه زرند بود. بنا به گزارش سارگن دوم سوبی از طرف پادشاه اورارتو به ویژه برای پرورش اسب جهت سواران اورارتویی معیّن شده بود. سرزمین کوهستانی ارمنستان
«نخست تمدن آشوری‌ها همسایه جنوبی ارمنستان که ارمنستان اولیه یا اورارتو ظاهراً روابط زیادی با آن داشته‌است. سپس تمدن یونان باستان که پس از فتوحات اسکندر کبیر بر سرتاسر خاورمیانه سایه انداخت. مدتی بعد، ارمنستان با تمدن رومی که مظهر آن مسیحیت قرنهای اولیه است رابطه مداوم پیدا کرد، و سرانجام دولت رم شرقی بود که با همه ضعفها و عیبهایش می‌توانیم از رسالت بزرگ و تاریخی آن به عنوان مربی خاور اسلاونژاد و خاور آسیایی چشم بپوشیم.» ایروکوا
در زمانی که اروپاییان پای به ینگه دنیا نهادند ایروکواها در شمال خاوری ایالات متحده کنونی می‌زیستند. امروزه آنان در آمریکا و کانادا پراکنده‌اند. در کانادا ایشان در جنوب کبک و نیز جنوب انتاریو می‌زیند و در آمریکا نیز در نیویورک، ویسکانسین و اوکلاهوما. اورارتو
دانش‌پژوهی‌ها نشان می‌دهد که گویش اورارتویی به زبان هوریانی شبیه است و زبان کوتی به عنوان زیرگروه زبان هوریانی شناخته شده و زبان ماننایی نیز از زبان هوریانی انشقاق یافته‌است. کوه آرارات
آشوریان، نخستین ساکنان و حکام آراتا، که در آغاز هزارهٔ سوم پیش از میلاد به تدریج به سمت جنوب کوچ کردند و در بین‌النهرین (عراق کنونی) سکونت گزیدند، مردمی از تیرهٔ آرمه نوید بودند. آراتا
در ۱۹۷۳ گروه باستان‌شناسی که تل ملیان در استان فارس (در فاصله ۵۵۰–۶۰۰ کیلومتری جنوب شرق اوروک) را کاوش می‌کردند، اظهار کردند که این منطقهٔ باستانی باید همان انشان عیلامی باشد، هرچند به‌طور دقیق نمی‌توان این مدعا را اثبات کرد، اما مطمئناً انشان باستانی در همین محدوده و در میان کوه‌های استان فارس قرار داشته‌است. با این اوصاف ارتّه باید جایی در استان‌های جنوبی ایران باشد، همچون شهر سوخته زابل و شهداد کرمان بوده باشد. اورامان
پیشینه سکونت در این منطقه به پیش از تاریخ برمی‌گردد که کشف قباله‌های اورامان وجود حاکمیت آشوریان، مادها، هخامنشیان و یونانیان را تأیید کرده‌است. کهن‌ترین آثار سکونت انسان در بررسی‌ها و کاوش‌های باستان‌شناسی در اطراف روستای هجیج یافت شده و مربوط به دوران پارینه‌سنگی است که طبق گزارش باستان‌شناسان بیش از ۴۰ هزار سال تا حدود ۱۲هزار سال قدمت دارند. معماری پلکانی اورامان تخت و خانه‌های دیدنی آن، روستا را به‌شکل هرم‌گونه درآورده است که در راس این هرم قلعه‌ای باستانی قرار دارد. منطقه اورامانات منطقه‌ای فرهنگی در غرب کشور بین دو استان کردستان و کرمانشاه واقع شده که دارای کوه‌ها و رودهای خروشان است. وجود این عوامل طبیعی دره‌هایی را شکل داده که ساکنان اورامانات، هزاران سال در تعامل با طبیعت زندگی کرده و این تعامل را می‌توان در باغ‌های پلکانی، معماری پلکانی زندگی هوار نشینی (کوچ گاه‌های موقت)، جشن‌ها و آیین‌های اصیل، صنایع‌دستی منحصر بفرد منطقه و… مشاهده کرد. یوردخانی
حوزة جغرافیایی و قلمرو زیست اصانلو، به سبب پراکندگی طایفه‌ها و تیره‌های آن، دقیقاً مشخص نیست. بنابر اسناد تاریخی، از جمله تاریخ افشار ()، گروهی از اصانلوها به هنگام حکومت خاندان گرگین بیک احتمالاً در آذربایجان می‌زیستند و وابسته به افشارهاو ملتزمان دربار و حاکمان منصوب افشاریه بوده‌اند؛ گروه بزرگی از اصانلوها هم هنگامی که امامقلی سلطان اوسالو، حکومت گاورود کردستان‌ را در دست داشت، همراه طایفة ارشلوی افشار، در ۹۹۵ه/ ۱۵۸۷م، اواخر سلطنت خدابنده، در اطراف اصفهان اقامت داشتند (). قره‌ضیاءالدین
علاوه بر موارد فوق در قلعه بسطام آثار مربوط به ارمنیان نیز موجود می‌باشد که به نام اورارتویی معروف است ولی در حفاری‌های محوطه قلعه قرون وسطی در ارتفاعات قلعه بسطام سنگی با لبه‌های نامنظم به دست آمده که نقش صلیب ارمنی بر روی آن کنده شده‌است. با انحلال و شکست اورارتوها از دولت‌های همسایه، ارمنیان تازه‌وارد تمدن اورارتوی در منطقه شدند و در طول اقامت طولانی خود در منطقه آثار تاریخی چندی از خود بجا گذاشته‌اند که نمونه‌هایی از آن تا بحال باقی است که از جمله آن‌ها یک قلعه و یک اتاق به نام بوزخانه در قسمت جنوبی شرقی روستای مذکور می‌باشد. زبان‌های ناخی
بنابه نظر پژوهشگران گرجی، ایالات اورارتایی سوپانی توسط تزو، قبیله باستانی ناخی، اشغال شده بود و در تاریخ‌نگاری گرجی باستان تسوبنا نامیده می‌شد. زبان تزووی، زبان غالب این مردمان بود و این مورخان گرجی گمان می‌کنند که ناخی باشند. تزووی و خویشاوندانش در این منطقه ممکن است در لایه‌های هورو-اورارتیان در زبان ارمنی دخیل باشند. مردم آلتای
در این منطقه برنز و آهن وجود داشته و دارد و در منطقه ای که امروزه مردم آلتایی در آن زندگی می کنند ، شهرک های ناهمگن در دوران عصر مفرغ و آهن وجود داشته است. از قرن پنجم قبل از میلاد و به بعد اقوام ترک در این منطقه مستقر شدند و به زودی شروع به ترکیب با جمعیت های قبلی کردند. منطقه پس از آن فتح شد و یا در داخل حوزه نفوذ شد Xiongnu از Rouran Khaganate از ترک Khanganate از امپراتوری اویغور و سئی قرقیزستان . در این دوره های زمانی ، مردم محلی منطقه از نظر فرهنگی و زبانی ترکی شدند. دودمان گوتیان در سومر
در قرن سیزدهم پیش از میلاد شلمنسر یکم نیز از پیروزی خویش بر کوتیان سخن می‌گوید به موجب کتیبهٔ وی کوتیان در اراضی بین اورارتو و کوت‌موخی مستقر بودند؛ بنابراین در آن زمان درّه بختان جزو سرزمین ایشان بوده‌است. بعدها، در هزارهٔ اول پیش از میلاد، آشوریان تمام قبایل ساکن شمال و مشرق سرزمین آشور و از آن جمله اورارتوئیان را بلا استثناء کوتی می‌نامیدند؛ ولی در کتیبه‌های شاهان قرن‌های چهاردهم و سیزدهم پ.م. کوتیان به حد کافی از اورارتوییان (اوروآتری)، هوریان (شوباریان)، لولوبیان و کاسیان و غیره مشخص بوده‌اند. زبان اورارتویی
اینگونه به نظر می‌رسد که ارمنی‌ها به همان منطقه جغرافیایی مانند اورارتوها حرکت کردند. بعد از اینکه مردم کهن اورارتویی زبان ارمنی را گرفتند، داریوش پادشاه هخامنشی در کتیبه کهن بیستون نام آن منطقه را ارمنستان ذکر کرد. کهن‌ترین نوشته بدست آمده متعلق به پادشاهی ساردوری یکم و مربوط به اواخر قرن ۹ پیش از میلاد است. و تا سرنگونی حکمرانی اورارتویی تا ۲۰۰ سال بعد نیز این کتیبه‌ها نوشته می‌شوند. مردم کرد
در حالی که بسیاری از کردها در خارج از کردستان قومی زندگی می‌کنند، بسیاری از غیر کردها هم در کردستان زندگی می‌کنند. در ترکیه، کردها همه‌جا هستند؛ ولی در شمال برخی اوست‌ها و چرکس‌ها و در جنوب برخی مسیحیان سیریاک و یاکوبی هم زندگی می‌کنند. ارامنه کاملاً محو شده‌اند. در ایران، در غرب دریاچه ارومیه و در عراق در منطقه دهوک-زاخو و کرکوک برخی کلدانی‌ها و آشوریان و در شهرهای اندکی ارامنه زندگی می‌کنند. یهودیان که زمانی حضور زیادی داشتند از ۱۹۴۸ میلادی همگی مهاجرت کرده‌اند. در کرکوک برخی ترکمن‌ها زندگی می‌کنند. آتورپاتکان
از رود ارس تا کوه‌های آورین‌داغ و قره‌داغ. ناحیهٔ شهرهای کنونی قطور، خوی و مرند. این ناحیه را آشوریان سان گی بوتو می‌نامیدند و از قرن نهم تا پایان قرن هشتم پ.م. کاملاً جزو اورارتو بوده‌است و سرنوشت آن بعد از آن تاریخ تا دوران سقوط آشور و اورارتو روشن نیست. سرزمین ماد
وقایع آغاز قرن هشتم یا ۷۹۹ (پیش از میلاد) از لحاظ تاریخ ماد اهمیت فوق‌العاده داشت. در آن دوران که ماد هنوز برای مبارزه با دشمن خطرناکی چون آشور متحد و آماده نبود و پادشاهی نظامی آشور آن سرزمین را هدف چپاول و غارت‌گری‌های منظم قرار داده مرتباً قطعاتی از خاک آن را متنزع می‌نمود، تهاجم اورارتو منجر به ایجاد حایلی میان آشور و ماد گشت و بدین منوال ماد از اینکه تحت انقیاد آشور درآید نجات یافت و چون خود اورارتوییان از لحاظ قوم ماد به صورت بزرگترین خطر درآمدند مبارزه آزادی طلبانه مننا این خطر جدید را از قبایل سرزمین ماد دور ساخت. اورارتوییان بیشتر اراضی مننا را به زیر فرمان خود درآوردند مجدداً جسارت کرده به سرحددات بابل در دره دیاله حمله کردند، رقابت دو امپراتوری کشور گشا یعنی آشور و اورارتو به مردم ماد و مننا کمک کرد. شهرستان سراب
وجود دو سنگ نبشته اورارتویی در جوار سراب در منطقه نشت اوغلی و دیزج رازلیق از نظر آثار تاریخی بسیار اهمیت دارد. آثار به‌دست آمده از دورۀ اورارتورها (معاصر مادها) که به خط میخی می‌باشند، نشانگر قدمت این شهر و تاریخی بودن آن می‌باشد. این دو سنگ نبشته فتح‌نامۀ شاهان اورارتورها است. وجود این دو کتیبه نشانگر اهمیت این منطقه در آن زمان‌ها می‌باشد اما معلوم نیست که شهرهای مفقود شدۀ یاد شده در کتیبه‌های اورارتویی در کجا و کدام نقطه واقع هستند. به طور قطع مراکز مزبور مهم و سوق‌الجیشی بوده که در حوالی این کتیبه‌ها قرار داشتند. تاریخ نویسان قدیم تاریخ سراب را با تاریخ اهر و ارسباران به هم آمیخته دانسته‌اند. پارس
در نیمهٔ اول از هزارهٔ اول ق. م. سه قدرت بزرگ در نواحی شمال دجله و فرات با هم رقابت داشتند که از میان آن‌ها ایرانیان توانستند بر دو رقیب دیگر یعنی اورارتو (آرارات) و آشور چیره شوند و شاهنشاهی وسیعی به وجود آورند. مردمان بومی فلات ایران پیش از مهاجرت آریاییان
مانناییان همسایهٔ شمالی گوتیان و همسایهٔ جنوب و جنوب شرقی اورارتو‌ها و همسایهٔ شرقی میتانی‌ها بودند. قومی ساکن در آذربایجان غربی و سواحل جنوبی دریاچه ارومیه. این قوم سرانجام مقهور اورارتو‌ها و سپس آشور‌یان گردید. تمدن حسنلو متعلق به این قوم است. منوآ
سمیرامیس و پسرش آداد نراری سوم با منوآ پیشوای قبایل اورارتوییان دو بار در ماننا و پنج بار در جنوب دریاچه وان در خوبوشکیه و یک بار در درّهٔ علیای فرات پیکار کردند. سلمنسر چهارم جانشین آداد نراری سوم نیز از سال - ۷۸۱ تا ۷۷۸ پیش از میلاد - با اورارتو در جنگ بود، ولی کامیاب نگردید. در آن زمان قبایل جنگجوی اورارتو برای آشور خطری جدّی بشمار می‌رفت. حتی در پایان قرن نهم پیش از میلاد اورارتوییان موساسیر را در بخش علیای زاب بزرگ در مرز آشور اشغال کردند و مستقیماً مرکز خاک آشور را مورد تهدید قرار دادند و در آغاز قرن هشتم وارد قسمت علیای رود فرات گشتند. استان ختای
هاتای که از اوایل عصر برنز مستقر شده بود، زمانی بخشی از امپراتوری آکد و سپس پادشاهی آموریان یمهد بود. بعداً بخشی از پادشاهی میتانی شد، سپس این منطقه توسط گروهی از هیتی‌ها و نئو هیتی‌ها اداره می‌شد که بعداً نام استان مدرن هاتای را به خود اختصاص دادند.پادشاهی نئو هیتی پالیستین نیز در اینجا قرار داشت.این منطقه تحت کنترل آشوری ها (به جز اشغال مختصر اورارتو) و بعداً نوبابلی ها و پارس ها قرار گرفت. تاتارستان
در حال حاضر تاتارها نه تنها در جمهوری تاتارستان، بلکه در سایر جمهوریها و مناطق ولگا - اورال و خصوصاً مسکو سکونت دارند. همچنین تاتارها در شرق و غرب سیبری، خاور دور، آسیای مرکزی، قزاقستان، اوکراین و جمهوریهای بالتیک زندگی می‌کنند. کل جمعیت تاتارها در داخل و خارج از تاتارستان در حدود ۹ میلیون نفر برآورد می‌شود. خاستگاه ارامنه
حکومت آشور در طول تاریخ باستان پیوسته تلاش می‌کرد اقوام ساکن اورارتو را به تابعیت خود درآورد و حکومت‌های کوچکتر واقع در اورارتو را متلاشی سازد. بعنوان مثال سپاهیان اورارتو که همان ارامنه امروزی بوده‌اند، در نبردی تاریخی از سارگون دوم شکستی بسیار سخت خوردند و تعدادی بسیاری از آنها کشته و قتل‌عام گشتند. نامار
قبایلی که بزبان هوریانی سخن می‌گفتند در هزارهٔ دوم پ.م در میانرودان شمالی و تا حدی در سوریه و در سراسر فلات ارمنستان پراکنده بودند. اینان تا اواسط هزارهٔ اول پ.م در کنار قبایلی که منشأ دیگر داشتند باقی ماندند. زبان هوریانی با زبان اورارتویی خویشاوندی نزدیک داشت. نبشته‌ای به خط اکدی و به زبان هوریانی از شخصی بنام تیشاری پادشاه اورکیش و نامار از ربع سوم هزارهٔ سوم پیش از میلاد بدست ما رسیده است. محل اورکیش مشخص نیست و مورد بحث می‌باشد ولی نامار مسلماً مکانی است که بعدها نامار یا نامرو خوانده شد- یعنی در درّهٔ رود دیاله. توشپا
توشپا (به ارمنی کلاسیک:Տոսպ Tosp؛ به اکدی:Turuspa) نام شهری بوده که در سدهٰ نهم پیش از میلاد پایتخت دولت اورارتو بوده‌است. ویرانه‌های این شهر امروزه در غرب شهر وان در خاور دریاچه وان و در استان وان در کشور کنونی ترکیه جای‌گرفته‌است.Wikipedia contributors, "Tushpa," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tushpa&oldid=520321407 (accessed December 26, 2012). آراتا
از طرفی برخی از محققین هم ارتّه را با Āraṭṭa یا Arāṭṭa سنسکریت که در مهاباراتا ذکر شده برابر می‌دانند، مردمانی که در آرارات و اورارتو باستانی (ارمنستان و شرق ترکیه) زندگی می‌کردند. اورارتو
با این وجود اندکی بعد منائیان از اورارتو جدا شدند. ظاهراً وحدت دولت و کشور منائیان که به تمام نواحی مجاور دریاچه ارومیه به استثنای کرانهٔ غربی و شمالی آن بسط یافته بود، در مبارزه با اورارتو استحکام و قوام یافت. دولت منائیان (ماننا) در برابر شاهان اورارتو مقاومت شدیدی ابراز داشت. برغم لشکرکشی‌های خانمان بر باد ده آرگیشتی یکم و دو لشکرکشی جانشین وی ساردوری دوم اورارتوییان دیگر نتوانستند منائیان را قطعاً مطیع و منقاد خویش سازند. آشوریه هخامنشی
در زمان فرمانروایی هخامنشیان بر آشوریه، پایتخت‌های سابق آشوریان یعنی نینوا، دور شاروکین و نمرود جمعیت پراکنده‌ای داشتند. بیشتر آشوریان در شهرهای کوچک و روستاها سکونت داشتند. با این حال، بنابه نظر برخی آشورشناسان شهرهایی مانند عرفه، تل حلف و اربیل سالم و دست نخورده ماندند. طبق گفتهٔ تاریخ‌نگار یونانی گزنفون، با وجود ویرانی بسیاری از شهرهای آشوریان در جنگ‌ها، آشوریانی که در روستاها زندگی می‌کردند، زندگی مرفهی داشتند. گزنفون و سایر یونانیانی که از آشوریه بازدید می‌کردند، پس از عبور از شهر نمرود که از آن به عنوان «ویرانه‌ای با ساکنانی اندک» یاد می‌کند، از روستاهای شمال غربی منطقه به دنبال کرانهٔ رود دجله این گونه یاد می‌کند: ... روستاهایی پر از ذرت وجود دارد، قصری پیداکردیم با روستاهای زیادی اطراف آن… آنان (یونانیان) در آن روستاها به مدت سه روز ماندند نه تنها به خاطر زخم هایشان، بلکه به خاطر اینکه آنان مقادیر بسیاری آرد و شراب و انبارهای بزرگ جو برای تغذیهٔ اسبان داشتند تمام این منابع توسط ساتراپ‌های منطقه جمع‌آوری شده‌است. این نقل قول نشانگر رونق کشاورزی و وجود کاخ‌های ساتراپی در آشوریه است. مکان دقیق کاخ‌ها مشخص نیست اما آستن هنری لایارد باستان‌شناس بریتانیایی، مکان کاخ‌ها را نزدیک زاخو کنونی پیش‌بینی می‌کند. کتیبهٔ یافت شده در مصر که به وسیلهٔ ساتراپ آن زمان آرسامس نوشته شده، از مراکز حکومتی آشوریان در زمان هخامنشیان را این‌گونه نام می‌برد: پیش از حکومت ایرانیان بر آشوریه، هخامنشیان تا حد زیادی تحت تأثیر آشوریان قرار داشتند. در زمان فرمانروایی هخامنشیان در این منطقه زبان آرامی به عنوان زبان میانجی با الفبای آشوری کاربرد روزمره داشت. مذهب آشوریان گرامی داشته می‌شد و سیستم قضایی آشوریان، تقویم آشوریان و قوانین حکومتی آنان به قوت خود باقی ماندند. آشوریان مانند سایر خراجگزاران ایران، مجبور به پرداخت مالیات و اعزام سرباز برای سپاه ایران بودند. نقش برجسته‌ای در کاخ آپادانا ادای احترام مردان خراجگزار آشوری را نشان می‌دهد که هدایایی را برای پادشاه ایران آورده‌اند: یکی چرم، یکی پارچه، دو نفر ظرف و دو نفر قوچ شرقی آورده بودند. جمعیت‌شناسی تاریخی منطقه ارومیه
در سالنامه‌های آشوری آمده‌است که منطقه شمالی دریاچه ارومیه در دست اورارتو بوده و جنوب آن در دست ماننا و ارومیه نیز یک منطقه چند قومیتی بوده‌است. آریایی
به گفتهٔ گیرشمن اقامت پارسیان در غرب دریاچه ارومیه دیری نپایید و مهاجرت آنان بر اثر فشار آشوری‌ها یا اورارتویی‌ها صورت گرفته‌است. در هر صورتی پارس‌ها به هر طریقی که به ناحیه فارس وارد شده باشند، با مردم سرزمین‌های مسکون در مسیر حرکت خود مواجه بودند و در طی این مسیر فرهنگ و قومیت آن‌ها با بومیان این مناطق درهم آمیخت. کاوش‌های باستان‌شناسی مسجد سلیمان (مربوط به ۵۰۰ پ. م) و ایجاد دهکده‌های پارسی در اطراف شوش با یک قرن قدمت بیشتر حاکی از اختلاط فرهنگی این اقوام و مسیر مهاجرت است. کوه آرارات
بخش عمده‌ای از سرزمین کوهستانی ارمنستان، با مرکزیت کوه آرارات، که سرچشمهٔ رودخانه‌های دجله، فرات و ارس و محصور به آب‌های دریای خزر، دریای سیاه و دریای مدیترانه است، در زمان پیدایش انسان اولیه در زیر آب‌های بالا آمده پس از عصر یخبندان و جزو نخستین سکونت گاه‌های انسان اولیه بوده. وجود حدود ۱۰۷۶ غار، فقط در اطراف شهر آنی (شهر باستانی) حاکی از وضعیت مناسب زندگی انسان‌های غارنشین در آن دوران در منطقهٔ سرزمین کوهستانی ارمنستان است. از دوران زیست (همو سپینس)ها آثاری باقی‌مانده که قدمت آن‌ها در سرزمین کوهستانی ارمنستان به دوازده هزار سال، پیش از میلاد بازمی‌گردد. پیدایش، اسکان و رشد انسان‌های اولیه مستقیماً در گرو محیط زیست مناسب بوده‌است. از این رو، منطقهٔ حاصلخیز و پرآب سلسله جبال ارمنستان و اطراف کوه آرارات را یکی از نواحی مناسب برای سکونت انسان اولیه و رشد دامداری و کشاورزی پس از دوران یخ بندان کرهٔ زمین دانسته‌اند. وجود معادن طبیعی و رشد صنعتی ناشی از طبیعت مستعد منطقه بعدها، در طول تاریخ و در عصر آهن و مفرغ نیز سبب شکوفایی استعداد ساکنان این ناحیه شد. کشف ابزارهای آهنی به جای مانده از انسان اولیه، ضرب سکه‌های امپراتوری روم و تأمین اسلحهٔ فلزی ارتش ایران باستان گواه این واقعیت است. ایشپوئینی
سرزمین گیلزان در الواح ایشپوئینی یاد نشده ولی از این عصر به بعد گیلزایی در منابع آشوری دیده نمی‌شود. انضمام این ناحیه به اورارتو از آنجا نیز پیداست که اورارتوییان در آن زمان موصاصیر را که با آن ناحیه مجاور بود متصرف بودند و از آغاز حکومت مینوآ پسر ایشپوئینی اورارتوییان بارها به جنوب دریاچه اورمیه لشکرکشی کردند. اگر اصطلاح دریای برآمدن خورشید را که در الواح شامشی آداد پنجم آمده مربوط به دریاچهٔ اورمیه بدانیم، چون از مسکونهٔ «اوشپینا» نیز در کنار آن یاد شده. این خود دلیل دیگری بر متصرفات ایشپوئینی در اراضی دریاچه اورمیه می‌باشد. خاستگاه ارامنه
هوری‌ها، در کوه‌های ارمنستان ریشه داشته و از آنجا پدیدار شده‌اند. زبان اصلی آنان، اینک از میان رفته، اما گفته می‌شود ممکن است که با زبان‌های گرجی و قفقازی خویشاوند باشد. مقالات بسیاری نیز از مجلات علمی شناخته شده پیوستگی میان زبان‌های هوری- اورارتویی و ارمنی را ثابت کرده‌اند. مردم هوری- اورارتویی به زبان قفقازی شمال شرقی سخن می‌گفته‌اند. دانش‌پژوهی‌ها نشان می‌دهد که زبان اورارتویی به زبان هوریانی شبیه است و زبان ماننایی نیز از زبان هوریانی انشقاق یافته‌است. هوری‌ها و اورارتوها در شرق آناتولی ساکن بودند، برپایهٔ دیدگاه دیاکونوف (دیرین- زبان‌شناس) نیز، عنوان شده‌است که گویش هوریانی به زبانی اورارتویی بسیار شبیه است. دیاکونوف از زبان گوتی را نیز به عنوان زیرگروه زبان هوریانی یاد می‌کند که با زبان‌های مانا خویشاوند بودند. زبان اورارتویی
اورارتویی یک زبان کنایی، پیوندی است که نه با زبان‌های سامی و نه زبان‌های هند و اروپایی نزدیکی ندارد و به خانواده هورواورارتویی وابسته است که تنها هم خانواده آن زبان هوری است. قواعد هر دو زبان یکی است و در هنگام صرف نام‌ها، پسوندهایی که به نام اضافه می‌شود در هر دو زبان یکسان است. در بسیاری از کتیبه‌های یافت شده در منطقه امپراتوری اورارتویی با خط میخی و دبیره آشوری نوشته شده‌است. ادعا شده‌است که اورارتویی یک الفبای جدا گانه هیروگلیفی داشته‌است اما این ادعا تا کنون بی‌پایه مانده‌است. لاهرود
وجود غارهای تاریخی متعدد و محوطه باستانی شهر یری در اطراف این شهر را به سلسله اورارتوری‌ها می‌رساند. بنا بر گزارش کارشناسان میراث فرهنگی قدمت محوطه باستانی شهر یری به هشت هزار سال قبل از میلاد و غار تاریخی لاهرود به ۱۰ هزار سال قبل از میلاد مسیح می‌رسد. این شهر از دیر باز مورد توجه پادشاهان بزرگ ایران بوده‌است. حضور نادر شاه افشار در شیروان دره سی و نامگذاری محل دیدار او از این منطقه به نام نادر باخان توسط اهالی منطقه گواهی بر این مدعاست. پرشی
جهانشاه درخشانی تاریخ‌نگار برجستهٔ ایرانی پَرَشی را همان پارس می‌داند و پَرَشیان را نیاکان پارسیان برمی‌شمارد. برخی جایگاه پرشی را در کُنارصَندَل جیرفت می‌دانند. هر چند که یوسف مجیدزاده باستان‌شناس برجستهٔ ایرانی مقیم فرانسه و سرپرست چند دور کاوش‌های باستان‌شناختی جیرفت این منطقه را اَرَتّه می‌داند. هرودوت تاریخ‌نگار یونان باستان آورده که پارسیان در گذشته Artaians یا Artaioi (ارتّه‌ای‌ها) نامیده می‌شدند. برای همین این احتمال وجود دارد که ارتّه همان پرشی باشد. بوشتو
بوشتو (Buštu) بارها به مثابه مرکز مهمی، به مناسبت ماننا و پارسوآ در الواح اورارتویی آمده‌است. اینجا محل سکونت و دفاع یکی از قبایل ماننا در آغاز حکومت آرگیشتی یکم پادشاه اورارتو در سال ۷۸۰ پ. م. بود. طبق آنچه اصطلاحاً سال‌نامهٔ خورخور آرگیشتی‌یکم نامیده می‌شود آرگیشتی در نقطه‌ای واقع در جنوب ماننا، یعنی در ناحیهٔ آرسیتا در اراضی بوشتو و باروآتا سه بار پیکار کرد و با لشکریان آشور تلاقی نمود و حتا وارد درّهٔ رود دیاله و نامار شد. آرگیشتی بار دیگر در سال ۷۷۵ پ. م. موفق به تصرف قلعهٔ بوشتو گردید.. کردستان
در ترکیه، کردها در سرتاسر ناحیه شرقی کشور زندگی می‌کنند. بنا بر تروتر، حد محدوده‌شان به شمال خط دیویغی-ارزروم-قارص بود. در ناحیه ارزروم خصوصاً در شرق و جنوب شرق یافت می‌شوند. کردها همچنین شیب‌های غربی کوه آرارات، باشندگان اصلی بخش‌های کاقیزمان و توزلوجا‌اند. در غرب، آن‌ها در کمربند پهنی ماورای فرات و در ناحیه سیواس، بخش‌های کانغالی و دیوریغی حضور دارند. کل منطقه شامل نواحی شرق و جنوب شرقی این حدود می‌شود. برخی گروه‌های مهم کرد در هیمنه و در شهرهای بزرگ استانبول، آنکارا و ازمیر هستند. به اختصار از ۸۱ استان ترکیه، کردها در ۲۱ استان زندگی می‌کنند؛ که در شمال شرقی، استان‌های ارزنجان، ارزروم و قارص، در مرکز، از غرب به شرق و شمال به جنوب استان‌های ملطیه، تونج‌ایلی، الازیغ، موش، کاراکوزه (اغری)، سپس آدیامان، دیاربکر، سعرد، بیتلیس، و وان، نهایتاً استان‌های جنوبی شانلی‌اورفه، ماردین و چلامریک (حکاری) هستند. سارگون دوم
سارگن دوم همچنان لشکرکشی بسوی جنوب ماننا را تعقیب کرد و خارخار را اشغال نمود و ساکنان آن محل را به اسارت برد و به جای اهالی پیشین آنجا، مهاجرانی را سکونت داد. به ظنّ غالب اینان اسرائیلیانی بودند که در سال - ۷۲۲، ۷۲۱ - سر به اطاعت نهاده بودند. خارخار را سخت مستحکم ساخته و مرکز ایالت آشوری‌اش قرار دادند. ایالت مزبور شامل ناحیهٔ رودک علیا یا آرانزشو و ناحیهٔ رودک سفلی یا بیت راماتوآ. این ناحیه نیز در گذشته جزئی از آرازیاش بود و نواحی اوریکاتو و سیگریس و شاپاردا و اوریاکو نیز بود. از میان نواحی یاد شده آرانزشو ناحیه‌ای است که در لشکرکشی‌های سابق آشور از آن یاد شده و به نظر می‌رسد در ناحیهٔ همدان واقع بوده باشد. شاید ناحیهٔ رودک علیا و رودک سفلی که غالباً تحت عنوان شانارته خوانده شده‌است همان درّه و بستر رودک‌هایی است که از الوند سرازیر شده سپس و به رود قره سو (قم) ملحق می‌شوند. سیگریس و شاپاردا را هم نزدیک همین نقاط باید جستجو کرد. شهرستان میانه
وجود کتیبه‌های آشوری و اورارتویی در بعضی مناطق آذربایجان و کشف آثار باستانی و مجسمه‌های سفالین در شهرستان میانه، قدمت تاریخی آن را به دوره‌های پیش از تشکیل دولت ماد می‌رساند. اویرات‌ها
اویرات غربی‌ترین شاخه از مغول می‌باشند که خاستگاه اصلی ایشان کوه‌های آلتای در باختر مغولستان می‌باشد. ادیان میانرودان باستان
امپراتوری آشوری نو (۹۱۱–۶۰۵ پیش از میلاد) غالب‌ترین قدرت روی زمین و بزرگترین قدرت جهان بود که بین قرن ۱۰ پیش از میلاد و اواخر قرن ۷ پیش از میلاد دیده شده بود با امپراتوری که از قبرس در غرب تا مرکز ایران در شرق و از قفقاز در شمال تا نوبیا، مصر و شبه جزیره عربستان در جنوب امتداد یافته بود، تسهیل در گسترش فرهنگ و مذهب میانرودان تحت فرمان امپراتورانی مانند آشوربانی پال، توکولتی-نینورتای دوم، تیگلات-پیلسر سوم، شلمنسر چهارم، سارگون دوم، سنخریب و اسرحدون را فراهم آورده بود. در طول امپراتوری نو آشوری، زبان آرامی به عنوان زبان میانجی در امپراتوری و همچنین میانرودان پذیرفته شد. آخرین سوابق مکتوب به زبان اکدی متون نجومی مربوط به سال ۷۸ میلادی است که در آشور کشف شد. ایروان
از ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد، انسان‌ها در محدوده ایروان زندگی می‌کرده‌اند. استحکامات عصر برنز شامل شنگاویت، :تیشبانی و بردادزور در این منطقه یافت شده‌اند. کاوش‌های باستان‌شناسی قلعهٔ اورارتویی به نام اربونی را که در ۷۸۲ (پیش از میلاد) و بنا به امر شاه آرگیشتی یکم بنا شده بود را نمایان ساخت که در محل ایروان فعلی و برای محافظت از حملات قفقازیان شمالی قرار داشت. کانال‌های آبیاری و مخزن آب اورارتویی نیز در این محل کشف شده‌است. قلعه تیش‌ابیانی (کارمیربلور) به دست سیت‌ها در ۵۸۵ (پیش از میلاد) تخریب شد. سانگیبوتو
سان گی بوتو جلگه‌ای بود زراعتی و حاصلخیز. کوه‌هایی که آن را از درّهٔ ارس جدا می‌کردند و رشته جبالی که به موازات مدار قرار داشت - با گردنهٔ قتور - ناحیهٔ مزبور را از فلات ارمنستان مجزا می‌نمود، در عهد باستان کاملاً پوشیده از جنگل انبوه بود. اکنون ناحیهٔ شهرهای کنونی خوی، مرند، سلماس و قطور از اراضی سانگی‌بوتو بشمار می‌روند این ناحیه را آشوریان سان‌گی‌بوتو می‌نامیدند و از قرن نهم تا پایان قرن هشتم پ. م. کاملاً جزو اورارتو بوده‌است و سرنوشت آن بعد از آن تاریخ تا دوران سقوط آشور و اورارتو روشن نیست. تاریخ گرجستان
در میانه قرن هشتم پیش از میلاد، دیائوخی در نتیجهٔ قدرت گرفتن اورارتو فروپاشید. غلبه کول‌ها (کولخیس) و مخالفت آن‌ها با تائوها (دیائوخی) نیز در این امر سهیم بود. قسمتی از سرزمین دیائوخی به کول‌ها واگذار شد. مدتی بعد کشمکش بین کول‌ها و اورارتو آغاز شد و کول‌ها شکست خوردند. قلمرو اورارتو در زمان خود وسیع‌ترین امپراتوری به‌شمار می‌رفت. در قرن هفتم پیش از میلاد، هم‌زمان با آغاز دوره ضعف اورارتو، آریایی‌ها پادشاهی ماد را تأسیس کردند. با قدرت گرفتن ماد و شکست خوردن اورارتو، مادها حوالی ارمنستان امروزی ساکن شدند که نتیجهٔ ترکیب این دو قوم (گرجی و آریایی) قوم ارمنی بود. در اوسط قرن ششم پیش از میلاد مسیح هخامنشیان جایگزین مادها، در حکومت بر جنوب گرجستان باستان شدند. مارلیک
در کاوش‌های صورت گرفته در گیلان دو مورد یراق اسب کتیبه دار اورارتویی از املش مربوط به پادشاهان اورارتویی به نام منوآ (۸۱۰ ق.م) و آرگیشتی اول (۷۸۱ق.م) توسط جرج کامرون و آی.جی گلب به دست آمده است و در کاوش تپه مارلیک مهرهای کتیبه دار با خط آشوری نو توسط عزت الله نگهبان در سال ۱۳۴۰ یافت شد و طی حفاری های باستانشناسی گیلان یک کتیبه اورارتویی در منطقه تالش توسط محمدرضا خلعتبری در سال ۱۳۸۰ یافت شده است. احمدرضا احمدی در نوشته «حقیقت تلخ است» برای ویژه نامه کتاب «نوشتن با دوربین» از قول گلستان می‌نویسد: «می‌گفت: من و دکتر نگهبان (باستان‌شناس) شب‌ها بیدار می‌ماندیم که ایادی شهرام پهلوی نیایند در تاریکی شب عتیقه‌ها را بدزدند! این موضوع بعداً در خاطرات دکتر نگهبان، در کتابی که سازمان میزاث فرهنگی منتشر کرده نیز آمده‌است.» اورارتو
ماننا در زمان حکومت آرگیشتی یکم هنوز تابع اورارتو بود. طبق آنچه اصطلاحاً سالنامهٔ خورخور آرگیشتی یکم نامیده می‌شود وی در نقطه‌ای واقع در جنوب ماننا یعنی در همین سرزمین سه بار پیکار کرد و با لشکریان آشور تلاقی نمود و حتی وارد درّهٔ رود دیاله و نامار که منابع اورارتو بابیلو می‌خوانند شد. از جنگ آشور «علیه اورارتو و نامار» در فهرست مردان سال آشوری در ذیل وقایع سال - ۷۷۴ پ.م. یاد شده‌است؛ بنابراین در آن دوره ماننا هنوز در دست اورارتوییان بود زیرا ایشان در پارسوآ و نامار جنگ می‌کردند و ناگزیر می‌بایست در اراضی ماننا پایگاه داشته باشند. ضمناً این نکته را هم باید تذکر داد که در سال نامه‌های آرگیشتی یکم پادشاه اورارتو تا آن تاریخ از انقیاد دولت ماننا سخنی در میان نیست. سرزمین ماد
ایشپوعینی پادشاه اورارتو به هنگام جنگ‌های خانگی آشور به کرانه‌های دریاچه ارومیه آمد پادشاهی گیلزان را به اورارتو منضم ساخت و ظاهراً شکست سختی به پادشاهی مننا متحد آشور وارد کرد زیرا که در دهه دوم سده نهم پ.م. شارسینا متحد استراتژیک اورارتو، شاه مننا بوده‌است. مهاجرت معکوس ارامنه
اورارتو، سلف ساتراپی ارمنستان، زمانی در قرن ۹ قبل از میلاد قبایل ارتفاعات را متحد کرد که در نهایت منجر به ظهور مردم ارمنستان شد. با گسترش زبان ارمنی، ارتفاعات همگن شدند. رخش‌الان‌ها
واپسین بار آنان را در کناره شمالی دریای سیاه در اوکراین امروزی و شبه جزیره کریمه گزارش کرده‌اند. از آن پس آنان با مردمان بومی این سرزمین همچون هون‌ها، آوارها، خزرها، اسلاوها و تاتارها درآمیخته اند. تاریخ ارمنستان
اورارتوییان در روزگار خود به سبب مهارت در فن فلزکاری مورد تحسین همسایگان بودند، زیرا می‌توانستند مجسمه هائی در اندازه‌های طبیعی بسازند. هنر و فرهنگ اورارتویی بیشتر متکی بر کاوش هائی است که در سه محل توپراق‌قلعه و کارمیر بلور و دژ اربونی در ارمنستان صورت گرفته‌است. یکی از فنونی که اورارتوییان را از اقوام مجاور هم عصر خود ممتاز می‌کرد، مهارت آن‌ها در ساختن شبکه‌های آبیاری و آب‌بندها برای توسعه کشاورزی بود. آثار بر جای مانده بیانگر قدرت حیرت‌انگیز آن‌ها در ایجاد کانال‌های آبیاری و آبرسانی از فواصل بسیار دور بوده‌است. ساختن قوس‌های کاذب، استفاده از سنگ‌های تیره و روشن مخصوصاً در ساختمان معابد و پنجره‌های کور که جلوه و زیبائی خاصی در بنا ایجاد می‌کرد از ابتکارات معماری آن‌ها به‌شمار می‌رود. میتانی
تمدن میتانی در میانرودان و غرب ایران و جنوب آناتولی بود و در ۱۵۰۰ پ م از کنار دریای مدیترانه تا کوه‌های زاگرس دولتی تشکیل داده بودند. سپس شمال بین‌النهرین را به سرزمین خود اضافه کردند. دولت ایشان سرزمینی از کرکوک تا کوه‌های زاگرس، از آشور تا مدیترانه (سوریه) را در برمی‌گرفت. سفالی که در حسن لو نزدیک دریاچه ارومیه پیداشده است نشان می‌دهد که این منطقه پیش از نیمه هزاره دوم پیش از میلاد، بخشی از منطقه فرهنگی هوریان و زیر نفوذ شاه میتانی بو ده است. اوروتلی
اوروتلی (به ایتالیایی: Orotelli) یک کومونه در ایتالیا است که در استان نیورو واقع شده‌است. اوروتلی ۶۱٫۲ کیلومتر مربع مساحت و ۲٬۲۸۲ نفر جمعیت دارد. خوبوشکیه
دوران آداد-نراری سوم با آغاز تهاجم مینوآ پادشاه اورارتو به جنوب شرقی مصادف بود به احتمال قوی پادشاه آشور با اورارتوییان از سال ۸۰۱ (پیش از میلاد) به بعد پنج بار در جنوب دریاچه وان در خوبوشکیه مصاف داشتند. مهری
البته مشابهت الفاظ به تنهایی دلیل نیست ولی یک سلسله نظرات دیگر ما را وا می‌دارد ماتانیان و هوریان را یکی بدانیم. با وجود این احوال چون منابع آشوری با صراحت اشاره می‌کنند که جلگهٔ جنوبی مجاور دریاچه ارومیه جزو کشور لولوبی زاموآ بوده و با در نظر گرفتن اینکه لولوبیان از لحاظ قومی با قبایل هوریان و اورارتوییان بالکل متفاوت بوده‌اند، باید اندیشید که ماتانیان (هوری) فقط در سواحل غربی و شمالی دریاچه ارومیه ساکن بودند. روسای یکم
سارگون در آن به خوبی شرح می‌دهد که پس از یورش به یک بخش از این منطقه به چه گنجینه‌هایی دست یافت: یک تُن طلا، پنج تن نقره و هزاران شیء گران بهای دیگر. با وجود همهٔ این کامیابی‌ها، سارگون دوم هنوز احساس نمی‌کند که به یک پیروزی کامل دست یافته‌است؛ چرا که دژهای اورارتو را هنوز تصرف نکرده بود و تنها ویرانگر بخشی از این پادشاهی بود. هیچ‌یک از این جنگ‌ها نتوانست سلسله یا سرزمین اورارتو را از میان بردارد. روسای یکم در جریان درگیری‌هایش با آشور (یا اندکی پس از آن) از دنیا می‌رود و پسرش آرگیشتی دوم جانشین او می‌گردد. سیلونس مورلی
مورلی قرار بود بیشتر دو دهه آینده را به کار میدانی در منطقه مایا، نظارت بر حفاری‌های فصلی باستان‌شناسی و پروژه‌های مرمت اختصاص دهد و در فصل خارج از فصل به ایالات متحده بازگردد تا مجموعه‌ای از سخنرانی‌ها در مورد یافته‌های خود ارائه دهد. اگرچه مورلی در درجه اول درگیر کار در چیچن ایتزا بود، اما مسئولیت‌هایی را نیز بر عهده گرفت که کار میدانی تحت حمایت کارنگی را به سایر سایت‌های مایا، مانند یاخچیلان، کوبا، کوپان، کویریگوآ، وکسمال، نارانجو، سیبالو اواکتاکتون گسترش داد. مورلی آخرین مورد از این مکان‌ها (واقع در منطقه حوضه پتن گواتمالا، در شمال تیکال) را دوباره کشف کرد. مورلی با اعتقاد به اینکه باید مکان‌های باستانی مایاهای باستانی بسیار بیشتری در این منطقه وجود داشته باشد، در ازای اخبار مربوط به چنین مکان‌هایی برای چیکلروهای محلی که در جنگل‌ها به دنبال منابع قابل بهره‌برداری از صمغ طبیعی بودند، "هدیه" تبلیغ کرد. در زمان مناسب او با اطلاعاتی که منجر به کشف مجدد آن شد پاداش دریافت کرد. او همچنین نام آن را، اواکتاکتون، از زبان مایاها، پس از کتیبه‌ای که در آنجا یافت، اعطا کرد که تاریخ تقویم شمارش طولانی مایا را در چرخه هشتم ثبت کرده بود (یعنی «۸-تن»؛ این نام همچنین می‌تواند به معنای واقعی کلمه «هشت سنگ» باشد. "). سارومات
گسترده‌ترین ناحیه‌ای که سرمتی‌ها در آن سکونت یافتند از یک سو سرزمین میان رودخانه ویستولا (در لهستان کنونی) تا ریزشگاه رود دانوب (در رومانی و بلغارستان امروزی) و از سوی شرق تا ولگا (در روسیه و قزاقستان فعلی) و از سوی دیگر از منطقه اسرارآمیز فرااپاختریان در شمال تا دریای سیاه (در اوکراین کنونی) و دریای خزر در جنوب بود. سرزمین‌های میان دریای سیاه و خزر تا کوه‌های قفقاز هم در محدوده آنها بشمار می‌آمد. مشتا (دژ)
در آن زمان اورارتو برای آشور خطری جدی بشمار می‌رفت حتی در پایان قرن نهم اورارتوییان موساسیر در بخش علیای زاب بزرگ اشغال کردند و مستقیماً مرکز خاک آشور را نیز مورد تهدید قرار دادند و در قرن هشتم پ.م. لشکریان اورارتو وارد علیای فرات گشت. محتملا لشکرکشی‌های مینوآ به مننا در پایان قرن نهم پ.م. صورت گرفت و تعداد این لشکرکشی‌ها کمتر از دو نبود. پادشاه اورارتو قلعه‌ای در خاک مننا احداث یا احیا کرد تحت عنوان مشتا، این قلعه اکنون در روستایی بنام رازلیق نزدیک داش‌تپه (میاندوآب) قرار دارد و لوحی هم در آنجا به زبان اورارتویی باقی است. سارگون دوم
در مغرب اولخو نیز چنین نواحی ثروتمند و آباد و متمدّنی وجود داشت. بسیاری از دهکده‌های این نقاط سخت مستحکم بودند ولی ارتش روسا که روحیهٔ خویش را باخته بود کوششی برای حفظ آن‌ها نکرد. کماکان آشوریان وارد قلاع ثروتمندی می‌شدند که ساکنان آن‌ها اموال خویش را رها کرده و گریخته بودند. بدین سبب بخصوص در اینجا ذخایر عظیم آذوقه بدست آشوریان افتاد. بخشی از مردم که به کوه‌ها پناه برده بودند بدست آشوریان نابود گشت. آشوریان دهکده‌ها را چنان‌که رسم ایشان بود سوزاندند و غارت کردند و سپس از طریق گردنهٔ قتور وارد خاک اصلی اورارتو شدند. هوری‌ها
در مشرق دجله و خاک آشور در هزارهٔ سوم پ.م. وجود هوریان ثابت شده‌است و در هزاره دوم پ.م. نیز ایشان در ناحیه کرکوک شهری در اقلیم کردستان عراق امروزی می‌زیسته‌اند. مدارک متقنی دربارهٔ نفوذ هوریان به نقاط شرقی‌تر در دست نیست. گرچه بعضی‌ها حدس زده‌اند نواحی آذربایجان و زنجان تا هزارهٔ یکم پ.م. ویژگی‌های هوریان را واجد بوده‌اند. برخی از هوریان احتمالأ از زمان قدیم در ناحیه دریاچه ارومیه (غربی) می‌زیسته‌اند و بخشی نیز شاید پس از استعمار آنجا توسط اورارتو در پایان قرن نهم و آغاز قرن هشتم پیش از میلاد، به آن نواحی کوچانده شده باشند. آرتساخ (استان تاریخی)
قره‌باغ کوهستانی پس از سقوط دولت باستانی اورارتو همانگونه که اشاره کردیم اورارتوهای التصاقی زبان به احتمال زیاد پدر ملت امروزی چچن‌ها می‌باشند. بعد اورارتوها مسیحیان آلبان در قفقاز جنوبی دولت تشکیل داده و این ناحیه جزو دولت آلبان گردید و پس از گذشت چندین سده دولت مسیحی آلبان پس از حملهٔ اعراب و اشغال این ناحیه‌ها توسط سپاه اسلام پس از گذشت چندین سال بیشتر مردم این نواحی مسلمان گشته و آیین مسیحی را رها کرده و به اسلام گرویدند؛ و بقیهٔ این مسیحیان در میان ارمنیان آسمیله گشته و حل شدن و بنا به روایتی بیشتر ارامنه امروز از نسل آن مردم مسیحی هستند و پس از مسلمان شدن ناحیه چندین سلسلهٔ مسلمان محلی در قفقاز حکومت کردند ولی مهمترین و بزرگ‌ترین این‌ها دولت شیروانشاهان بودند و پس از این‌ها هم سایر سلسله‌های ترک‌تبار مسلمان مثل سلجوقیان، آق‌قویونلوها، قره‌قویونلوها، صفویان، و قاجاریان بر این منطقهٔ تاریخی حکومت کردن بیش از هزاران سال این نواحی و نواحی اطراف در حاکمیت مسیحیان و مسلمانان بوده است. اورارتو
شلمنسر چهارم جانشین آداد نراری سوم نیز از سال -۷۸۱ تا ۷۷۸ پ.م. - با اورارتو در جنگ بود، ولی ظاهراً کامیاب نگردید. در آن زمان اورارتو برای آشور خطری جدّی به‌شمار می‌رفت. حتی در پایان قرن نهم پ.م. اورارتوییان موساسیر را در بخش علیای زاب بزرگ اشغال کردند و مستقیماً مرکز خاک آشور را مورد تهدید قرار دادند و در آغاز قرن هشتم وارد قسمت علیای فرات گشتند. محتملا این لشکرکشی‌ها کمتر از دو نبود. پادشاه اورارتو قلعه‌ای در خاک ماننا احداث یا احیا کرد و لوحی از وی در آنجا باقی است که حاکی از آن می‌باشد. میلان (اسکو)
شهرستان اسکو در طول تاریخ همواره منطقه و گذرگاهی پررفت‌وآمد و پرحادثه بوده‌است. نخستین و قدیمی‌ترین مأخذی که نام اسکو در آن به چشم می‌خورد، کتیبهٔ شمسی آداد (یا شامسی آداد)، پادشاه آشور است که در فاصلهٔ سال‌های ۸۲۴ تا ۸۱۱ پیش از میلاد به جنوب دریاچهٔ ارومیه و منطقهٔ آذربایجان لشکر کشیده، و از ناحیهٔ اسکو با عنوان قلعهٔ "سه کوه آویزان (اوشکایا)" نام برده‌است. لشکرکشی‌های آشوریان همواره با تخریب بسیار و انهدام گسترده همراه بوده‌است. سند و مدرک تاریخی دیگر به جا مانده، دو کتیبه از آرگیشتی اول، یکی از پادشاهان اورارتو است. او در فاصلهٔ سال‌های۷۷۹ و ۷۷۳ پیش از میلاد به جنوب دریاچهٔ ارومیه یورش برده، و درسنگ‌نوشته‌ای که از خود به جا گذاشته، از دستگیری فرمانفرمای سرزمین اوشکایا و درهٔ اوشکایا سخن به میان می‌آورد. در لشکرکشی‌ها، مردمان نواحی مورد تعرض قرار گرفته با اطلاع از سرازیر شدن مهاجمان، آبادی‌ها و سکونتگاه‌های خود را ترک می‌کردند و به ارتفاعات صعب‌العبور کوهستان پناه می‌بردند. در صورتی که حضور مهاجمان و متعرضین به طول می‌کشید، به احتمال زیاد بومیان ناگزیر می‌شدند برای مصون ماندن از گزند دشمن، سکونتگاه‌هایی فصلی یا دائمی برای اقامت خود و خانواده و احشام و دام‌هایشان ترتیب دهند سومین منبع باستانی که در آن نامی از اسکو دیده می‌شود، کتیبهٔ سارگون دوم، یکی دیگر از پادشاهان آشوری است که در لشکرکشی سال ۷۱۴ پیش از میلاد، در جنگی که در کوهستان اوآئوش (سهند امروزی) با بومیان و مردم محلی انجام داده، از فتح قلعهٔ اوشکایا سخن به میان می‌آورد و می‌گوید که ۱۱۵ دهکدهٔ اطراف را طعمهٔ حریق کرده و ویران و نابود ساخته‌است. زبان‌های ایروکویی
خانوادهٔ زبان‌های ایروکویی در نواحی اطراف رودخانه سنت لارنس و دریاچه‌های ایری و آنتاریو رایج‌اند و قلمرو زبان‌های آلگانکی در این ناحیه را به دو بخش مجزا تقسیم کرده‌اند. زبان‌های موهاک، آنیده و سنه‌کا ازجمله اعضای خانواده ایروکویی به‌شمار می‌آیند. زبان‌های جنوبی این خانواده، چروکی و تاسکارو هستند که در ایالت‌های کارولینای شمالی، کارولینای جنوبی و تنسی گفتگو می‌شوند. در جنوب شرقی ایالات متحده، زبان‌های ماسکوگی رایج‌اند. این خانواده شامل زبان‌های آلاباما، کریک - مینول، چاکتاو و میکاسوکی است. سراب (آذربایجان شرقی)
قدمت این شهرستان آنطوری که از مدارک و کتابهای موجود در این زمینه بر می‌آید به دوره پیش از اسلام برمیگردد. وجود کتیبه اورارتو، تپه‌های باستانی و معابد سنگی در حومه این شهر نشان گر قدمت تاریخی منطقه است. سراب در دوره امپراتوری اورارتویی از جمله مناطق دارای تمدن شهرنشینی بود. حتی پاره‌ای از محققین و باستان شناسان بر این باورند که قبور پراکنده در اطراف و اکناف شهر سراب، قدمتی بیش از سنگ نبشته‌های اورارتویی دارند همچنین، آثار به جای مانده از فتوحات حکمرانان اورارتویی قدمت تاریخی این منطقه را به سال‌های ۶۸۵–۷۳۰ ق. م می‌رساند. اقلیم کردستان عراق
با ورود آریایی‌ها به فلات ایران مناطق کردنشین امروزی ایران نیز از همان دوره‌های آغازین سکنه‌ای ایرانی‌تبار داشت و در حوزه فرهنگ ایرانی قرار گرفت. در آن دوره اما بخشی از منطقه امروزی کردستان عراق آشوری‌نشین بود و بخشی از امپراتوری آشور را تشکیل می‌داد در این دوره اقوامی ایرانی زبان از سکاها که مزدور آشوری‌ها بودند منطقه مانا در سرزمین ماد محل تاخت و تاز خود قرار دادند، در دوره‌های بعدی دسته‌های از اقوام سکایی در منطقه مانا در مکریان امروزی و کوهستان‌های اربیل ساکن شدند که آثار فراوانی از اقوام سکایی در تپه زیویه سقز، ودر کوهستان‌های قندیل کشف گردیده‌است. اورارتو
از لوح نبشتهٔ نمرود چنین مستفاد می‌گردد که آشوریان در سال -۸۰۲ پ.م. - مدعی فرمانروایی بر الی پی، خارخار، آرازیاش و مسو و کشور مادها و سراسر گیزیل بوندا و مَنا و پارسوآ و آلابریا و آبدادان تا آندیا و دریای کاسپی (خزر) بودند. همهٔ این سرزمین‌ها در این لوح و نوشتهٔ شمشی-آداد پنجم تحت عنوان نائیری تسمیه شده‌اند. کیمری‌ها
اتحاد میان روسای دوم پادشاه اورارتو و کیمریان و فرمانفرمایان دیگر چندی بعد از وقایع بالا نیز بر جا بود و موجب نگرانی آشور گشت. آشوریان بیم داشتند که اورارتوییان و کیمریان از قرارگاه خویش به ناحیهٔ شوباریو در کوه‌های ساسون - در بخش غربی تاور ارمنستان - که در سال ۶۷۳ پ.م. بدست آشوریان افتاده بود حمله کنند. مردمان بومی فلات ایران پیش از مهاجرت آریاییان
لولوبیان یک قوم کوهستان‌نشین ساکن در کوه زاگرس در جنوب زیستگاه گوتی‌ها و شمال کاشیان بود. از جمله بنیاد گزاران طوائف کرد لولوبیان بوده‌اند. اورارتو قومی پیشرفته ساکن در نواحی کوهستانی آناتولی و شمال غرب آذربایجان امروز همسایهٔ هیتی‌ها و سپس همسایهٔ شمالی آشوریان بودند. بعدها نامشان با ناحیه وان در ترکیه امروز ارتباط یافت. آنان ناچار در برابر قدرت توسعه طلب آشور متحدتر شدند و حکومتی تشکیل دادند که مخصوصاً در حدود سال ۸۰۰ پیش از میلاد قوت گرفت و تبدیل به یکی از قدرت‌های آسیای غربی گردید. فرضیه آناتولیایی
فرضیهٔ آناتولیایی (به انگلیسی: Anatolian hypothesis) فرضیه‌ای است که طی آن آناتولی دوران نوسنگی (Neolithic Anatolia) را به عنوان خاستگاه نیاهندواروپاییان (ایرانیان و نیز آریاییان هند و آناتولی و اروپا) مطرح می‌کند. این فرضیه نخستین بار از سوی کالین رنفریو (Colin Renfrew) در ۱۹۸۷ میلادی پیش کشیده شد. به تازگی وی بازنگری‌هایی در نظریهٔ خود نموده و مناطق غربی ایران را بیش‌تر در فرضیهٔ خود در نظر می‌گیرد. تصویری که رنفرو از هندواروپائیان ارائه می‌دهد، کاملاً با توصیف گیمبوتاس که فرضیهٔ کورگان را پیشنهاد کرده بود، متفاوت است. او آن‌ها را جنگجویانی شبه‌بیابانگرد نمی‌داند، بلکه قومی صلح‌طلب و کشاورزانی یکجانشین معرفی می‌کند که در آناتولی ساکن بودند. آناتولیایی‌های باستان
کهنترین زبان شناخته‌شده منطقه آناتولی -یعنی زبان هیتی- شاخه‌ای از زبان‌های آناتولی و هندواروپایی است. هواداران فرضیه کورگان-فرضیه‌ای که خاستگاه هندواروپاییان را استپ‌های جنوب روسیه می‌داند- وجود زبانی از این خانواده را مربوط به مهاجرت احتمالی هندواروپایی از یکی از دو راه بالکان یا قفقاز به آناتولی در هزارهٔ سوم پیش از میلاد می‌دانند. بر این اساس در کنار تخارها، این دو قوم هیتی و تخار کهنترین اقوامی‌اند که از کوچ آنها از خاستگاه نخستین هندواروپاییان اطلاع در دست است. احتمال داده می‌شود که مهاجرت این اقوام از سرزمین نخستین پیش از آشنایی هندواروپاییان با فناوری گردونه بوده‌باشد. همچنین به نظر می‌رسد که این اقوام بی‌جنگ و خونریزی در سرزمین جدید اسکان یافته باشند. هیتی‌ها در هزارهٔ دوم پیش از میلاد امپراتوری‌ای تشکیل دادند. در سده‌های بعدی آناتولی شاهد ورود اقوامی بعضاً تازنده به خاک خود شد، از جمله فریژی‌ها، بیتینی‌ها، مردمان ایرانی، یونانیان، غلاطیان، رومیان و سرانجام غزان. گرجستان
در میانه قرن هشتم پیش از میلاد، دیائوخی در نتیجه قدرت گرفتن اورارتو فروپاشید. غلبه کول‌ها (کولخیس) و مخالفت آن‌ها با تائوها (دیائوخی) نیز در این امر سهیم بود. قسمتی از سرزمین دیائوخی به کول‌ها واگذار شد. مدتی بعد کشمکش بین کول‌ها و اورارتو آغاز شد و کول‌ها شکست خوردند. زبان اورارتویی
در کاوش‌های صورت گرفته در گیلان دو مورد یراق اسب کتیبه دار اورارتویی از تمدن املش مربوط به پادشاهان اورارتویی به نام منوآ (۸۱۰ ق. م) و آرگیشتی اول (۷۸۱ ق. م) توسط جرج کامرون و آی. جی گلب به دست آمده‌است و طی حفاری‌های باستانشناسی گیلان یک کتیبه اورارتویی در منطقه تالش توسط محمدرضا خلعتبری در سال ۱۳۸۰ یافت شده‌است. هیتی‌ها
در جنوب منطقه مرکزی هستی‌ها، قلمرو کیزوواتنا در منطقه توروس قرار داشت. در غرب ارزوا. در شمال، قبایل کوهستانی کاسکا نشیمن داشتند. کاسکاها غیرهندواروپایی بودند و احتمال می‌رود که با مردم قفقازی ازجمله چرکسی‌های امروزی همریشه بوده باشند. کاسکاها در طول دوره هیتی‌ها سرکش باقی ماندند و مانع گسترش قلمرو هیتی به سمت شمال گشتند. در سوی شرق هیتی‌ها، مردم میتانی سکونت داشتند. میتانی‌ها از تباری مرتبط با اورارتوها بودند اما تحت نفوذ فرهنگ هندو-آریایی قرار داشتند. پس از الحاق ارزوا و میتانی (در زمان سوپلولیومای اول)، حوزه نفوذ هیتی‌ها تحت رهبری مرسیلی دوم از شرق با هایاسا آزی، از غرب با آهیواوا، از جنوب با کنعان مصر و از جنوب شرقی با آشور هم‌مرز شد. گرجستان
قلمرو اورارتو در زمان خود وسیع‌ترین امپراتوری به‌شمار می‌رفت. در قرن هفتم پیش از میلاد، هم‌زمان با آغاز دوره ضعف اورارتو، آریایی‌ها پادشاهی ماد را تأسیس کردند. با قدرت گرفتن ماد و شکست خوردن اورارتو، مادها حوالی ارمنستان امروزی ساکن شدند که نتیجه ترکیب این دو قوم (گرجی و آریایی) قوم ارمنی بود. در اوسط قرن ششم پیش از میلاد "مسیح"، هخامنشیان جایگزین مادها در حکومت بر جنوب گرجستان باستان شدند. اوروک
اوروک در سراسر هزارهٔ دوم تا دورهٔ سلطنت اشکانیان نیز مسکونی بود. اما به صورت محلی کوچک. اوروک به راستی نقش مهمی در اسطوره‌شناسی بین النهرین ایفا کرده‌است. ارمنستان
نام «ارمنیا» نخستین بار در سطر ۱۵ ستون اول متن پارسی کتیبه داریوش اول بر کوه بیستون آمده‌است. در متن عیلامی کتیبه مزبور، نام این سرزمین به صورت «هارمی نویا» در متن اکدی «اوراشطو» و در متن آرامی «اررط» آمده‌است. محققان «اوراشطو» را همان اورارتو دانسته‌اند. در کتیبه‌های آشوری که به خط میخی است، این نام به صورت اورارتو آمده‌است. در کتاب مقدس به صورت آراراط آمده‌است. دولت اورارتو به نام «پادشاهی وان» نیز نامیده می‌شود. گویش هورامی
هورامان سرزمینی است در دو کشور ایران و عراق که میان مناطق کردنشین میباشد. هورامی‌ها در ایران در دو استان کرمانشاه و کردستان و در عراق در استان سلیمانیه حضور دارند که به سه بخش اورامان لهون به مرکزیت شهر پاوه، اورامان تخت و اورامان ژاورود تقسیم می‌شود، تمرکز اصلی اورامی زبانان در دو شهر پاوه و سروآباد و اقلیت قابل توجهی در شهر مریوان در ایران و شهر حلبچه در عراق است. هورامی‌ها در شهرهای کرمانشاه، سنندج، قروه،زاغمرز(چهارقلعه)، دماوند، سلیمانیه، اربیل و بغداد جمعیت قابل توجهی دارند.فؤاد معصوم رئیس‌جمهور سابق کرد عراق از جمله گویشوران مهم و شناخته شده هورامی بود. ایگور میخایلوویچ دیاکونوف
تعدادی از مقاله‌های دیاکونوف به تاریخ بخش‌های شرقی و مرکزی آسیای صغیر در طول سده‌های هشتم تا شش پیش از میلاد می‌پردازند و دیگر آثار او به فرهنگ باستانی آسیای مرکزی اختصاص دارند. دیاکونوف در مقالهٔ «ایرانِ شرقی پیش از کوروش» به مشکلات خاستگاه و تخصیص قبایل ایرانی‌زبان در آسیای مرکزی، افغانستان و شرق ایران توجه کرد و همچنین بر پایهٔ سنت‌های اوستایی و با توجه به داده‌های باستان‌شناسی به تاریخ آن‌ها در دوران پیشاهخامنشی پرداخت. بنا بر دیدگاه او، فرهنگ اوستایی و پیشااوستایی دوران هخامنشیان، می‌بایست در پارت، مرو، باختر و رخج واقع شده‌باشد و تاریخ آن نیز باید به نیمهٔ نخست هزارهٔ یکم پیش از میلاد بازگردد. اورارتو
شلمنسر یکم از اورارتو به عنوان یک منطقهٔ جغرافیایی یاد کرده نه یک پادشاهی»؛ هشت سرزمین را درون اورارتو نام می‌برد. در زمان لشکرکشی‌های پادشاه آشوری این سرزمین‌ها از هم جدا بوده‌اند و در آن زمان شاه اورارتو بیاینِلی نام داشته‌است. ملی‌گرایی ارمنی
ارمنیان ساکنان اصلی بیشتر سرزمین ارمنستان تاریخی هستند و ترک‌ها نمی‌توانند مدعی حضور در آناتولی، قبل از کشورگشایی‌های سلجوقیان در قرن یازدهم داشته‌باشند. این پیشنهاد که ارمنیان نیز تازه‌وارد منطقه شده‌اند، حتی ۱۵۰۰ سال زودتر از ترکان، ادعاهای ترک‌ها و ارمنی‌ها، دربارهٔ این سرزمین را «از نظر اخلاقی» برابر می‌کند. از تمدن کهن اورارتو و پیشینیان ماقبل تاریخ آن و همچنین کوه آرارات که نمادی ارزشمند برای مردم ارمنی، به ویژه در میان نسل دوم ارمنیان پراکنده، به‌شمار می‌رود، می‌توان برای تأیید مجدد «بومی بودن» ارمنیان و جبران «بدبختی‌های مدرن» آنان استفاده کرد. سانگیبوتو
ترعه‌های احداثی اورارتوها هنور هم مورد استفادهٔ اهالی قفقاز می‌باشد. شاهد بارز، اینکه نیروهای تولیدی در تحت حکومت اورارتوئیان چه گام‌های بزرگی به پیش بر می‌داشت همانا گفته‌های دشمنان ایشان یعنی آشوریان در وصف رونق و شکفتگی دهکده‌های ناحیهٔ سانگی بوتو است. بطوریکه متن سارگون‌دوم حکایت می‌کند، در این نواحی پیشرفتهٔ زراعی، ثروت‌های کلان در دست بخشی از مردم گرد آمده بود و ظاهراً تأسیسات اقتصادی کالایی عظیمی وجود داشت بسطام (چایپاره)
از جای‌های باستانی و تاریخی این روستا می‌توان دژ بسطام وابسته به دوره اورارتو را نام برد. میلان (اسکو)
دولت اورارتو در حدود ۹۰۰ پیش از میلاد در شرق آناتولی در اطراف دریاچهٔ وان به وجود آمد، و بعدها سیطرهٔ آن به سرزمین امروزی آذربایجان نیز گسترش یافت. مردم اورارتو در کار کشاورزی پیشرفته و متبحر بودند. آن‌ها از طریق کشاورزی به شیوهٔ آبیاری مصنوعی توانستند باعث پیشرفت‌های بسیاری در سیستم‌های آبیاری شوند. در نتیجهٔ ضروریات و اقتضائات خاص منطقه، اورارتویی‌ها به احداث قنوات و حفر نهرها و چاه‌ها و ساختن سدها و ایجاد کانال‌های آبیاری و زهکشی و تأسیس مسیرها و شبکهٔ پیچیده و گسترده‌ای برای آبیاری و آبرسانی شهری و روستایی پرداختند. مشابهت و دنبالهٔ همین تجربیات آنان در امر آبیاری و کانال‌کشی را می‌توان طی قرون متمادی ردیابی و مشاهده کرد، و همین میراث ارزشمند امروزه به دست ما رسیده و آن را در شبکهٔ قنات‌های اسکو بعینه می‌توان مشاهده کرد. در واقع سرسبزی و طراوت اسکو و اطرافش هم مرهون وجود آب صدها چشمه و قنات فعال بوده‌است. اوروک
اوروک (به سومری: اونوگ، در انجیل: اِرِخ، یونانی: اورخویه، در عربی: ورکة یا أورک) از شهرهای باستانی سومر و بعداً بابل در منطقه میانرودان (جنوب عراق امروزی) بود. اورارتو
به نظر می‌رسد که ساردوری دوم در همان سال ناگزیر با ماننا - در خاک ماننا - پیکار کرد و چنان‌که در سال‌نامه مذکور است پس از اشغال دژ داربو در کرانهٔ شرقی دریاچه ارومیه آن سرزمین را به خاک خویش منضم ساخت. بعد خواهیم دید که نفوذ ماننا به هر تقدیر در نقاط دور دست جنوب و محتملاً به ماوراء ناحیهٔ مسیر رود جغتو بسط یافته بوده‌است؛ و اینکه ساردوری دوم لشکرکشی به نامار را رسماً لشکرکشی به ماننا خوانده شده نیز حاکی از همین موضوع است. لشکر کشی‌های اورارتوییان علیه ماننا، بعدها بر اثر شکستی که از طرف تیگلات-پیلسر سوم شاه آشور در سال - ۷۴۳ پ.م. - به اورارتوییان وارد آمد متوقف گشت. بیشتر اطلاعات ما از تمدن اورارتو، از نوشته‌های آشوری است. قدرت اورارتو آن‌ها را قادر به در اختیار گرفتن تجارت قفقاز و حوزه اطراف دریای خزر می‌کرده‌است. شهرهای اورارتو معماری خاص و شاهانه‌ای دارند که باقی‌مانده بعضی از آن‌ها در شمال کردستان، حکایت از پیشرفته بودن آن و تأثیرش بر معماری ماد و هخامنشی می‌کند. زبان اورارتو احتمالاً از زبان‌های هورانی بوده (که از زبان‌های مرده، قفقازی هستند) و نزدیکترین زبان مدرن به آنها، زبان گرجی است. سارگون دوم
بدنبال فراریان عرصهٔ جنگ کوه اوُآئوش ساکنان اوشکایا و پادگان محل آنجا را ترک گفتند و سارگن دوم بدون اینکه پیکاری کند اشغالش نمود؛ و فرمان داد دیوارهای آن را که چهار متر ضخامت داشت خراب کنند و تمام خانه‌های اوشکایا و ۱۱۵ دهکدهٔ اطراف را طعمهٔ آتش ساخت. پس از آنکه اورارتوئیان از آن ناحیه طرد شدند آزا شاه ماننا، می‌توانست متصرفات خویش را بطرف شمال بسط دهد ولی آشوریان نمی‌خواستند به متحد خویش ولایات ویران نشده و پر جمعیّت و آباد دهند؛ و قلعهٔ آنیاشتانیا و طویله‌های آن را با اسبان ذخیرهّ ارتش اورارتو و ۱۷ دهکدهٔ پیرامون و قلعهٔ مضاعف تاروئی تارواگیس را در سرزمین قبیلهٔ دالیان - که آن نیز پایگاه اسبان ذخیرهٔ اورارتو بود - ویران کردند. لشکریان آشور همه جا انبارهای جو را تصرّف کرده و گندمزارها و مراتع را نابود می‌کردند. ساردوری دوم
ساردوری دوم جانشین آرگیشتی یکم در دههٔ پنجم قرن هشتم بر تخت سلطنت کشور اورارتو جلوس نمود. در زمان وی سرزمین ماننا یا بخشی از اراضی دریاچه ارومیه بویژه قسمت شمالی آن تحت انقیاد شاهان اورارتو قرار داشت. به رغم لشکرکشی‌های خانمان برانداز آرگیشتی یکم دو حملهٔ دیگر توسط ساردوری دوم انجام گرفت اما اورارتوییان دیگر نتوانستند سرزمین ماننا را کاملاً و به‌طور قطع مطیع و منقاد خویش سازند. اوراری
اوراری (به لاتین: Urari) یک منطقهٔ مسکونی در روسیه است که در Urarinsky selsoviet واقع شده‌است. آذربایجان
پیش از آمدن مادها به آذربایجان، می‌توان به حکومت مانناییان اشاره کرد. زبان ماننایی‌ها روشن نیست؛ اما بخشی از نام‌های سرداران آن‌ها آریایی است و در کل، زبان واحدی در بین ماننا حاکم نبود. اما ماننایی‌ها بر تحت نفوذ ایرانی‌شدن قرار داشتند و نام‌های ایرانی مانند «دیاکو» و «بغدادتی» و «اودکی» و «ازآ» همگی نام‌هایی ایرانی هستند که در میان آن‌ها دیده می‌شود. همچنین در این دوره می‌توان به حکومت اورارتویی اشاره کرد که اندکی از بخش‌های آذربایجان غربی را شامل می‌شد. هوری‌ها
قبایلی که به زبان هوریانی سخن می‌گفتند در هزارهٔ دوم پ.م. در میانرودان شمالی و تا حدی در سوریه در سراسر فلات ارمنستان پراکنده بودند. اینان تا اواسط هزارهٔ یکم پ.م. در کنار قبایلی که منشأ دیگر داشتند باقی ماندند. زبان هوریان با اورارتوییان خویشاوندی نزدیک داشت. نبشته‌ای به خط اکدی و به زبان هوریانی از شخصی به نام تیشاری پادشاه اورکیش و ناوار از ربع سوم هزارهٔ سوم پیش از میلاد در دست است. محل اورکیش مشخص نیست و مورد بحث می‌باشد. ولی ناوار مسلماً مکانی است که بعدها نامار یا نامرو خوانده شد. دودمان باگراتونی
کوه آرارات که در آنجا نژاد آنان به آداب و سنن باستانی تورات پیوند می‌یافت، تارون (ارمنستان باستان) که زندگی مسیحیت ارمنستان در آنجا آغاز شده بود، حوزهٔ مسیر ارس یعنی منطقه‌ای که ارمنیان عشق و علاقهٔ ویژه‌ای به آن دارند زیرا مرکز قدرت پادشاهی آنان در دوران سلسلهٔ اشکانی ارمنستان بوده و در جاهای مختلف آن زیارتگاه‌هایی واقع شده‌اند که بیش از همه مورد ستایش ملیت و مذهبی آنان هستند. آرگیشتی دوم
آرگیشتی دوم نهمین پادشاه کشور باستانی اورارتو در خاور آناتولی بود وی پس از پدرش روسای یکم به سلطنت پادشاهی اورارتو رسید. اسکو
در گذشته شهری در دامنهٔ سهند و شرق دریاچهٔ ارومیه به‌نام «اوشکایا» وجود داشته که گویا در محل اسکوی فعلی بوده‌است. نام این شهر در کتیبهٔ ارگیشتی اول و نیز سارگن دوم (پادشاه آشور) آمده‌است؛ به گونه‌ای که سارگن دوم در کتیبهٔ خود که متعلق به سدهٔ نخست پیش از میلاد است، از هجوم جنگ‌جویان آشوری به سرزمین اورارتو و به آتش‌کشیدن اوشکایا و آبادی‌های اطراف آن سخن به میان آورده‌است. دوران وایکینگ‌ها
مردم نورس با سفر دریایی از سرزمین‌های خود در دانمارک، نروژ و سوئد در جزایر بریتانیا، ایرلند، جزایر فارو، ایسلند، گرینلند، نرماندی، سواحل بالتیک و در امتداد مسیرهای تجاری ولگا و دنیپر در شرق اروپا ساکن شدند. در آن‌جا آن‌ها را با نام وارنگیان می‌شناختند. آنها همچنین برای مدت کوتاهی در نیوفاندلند مستقر شدند و اولین اروپاییانی بودند که به آمریکای شمالی رسیدند. اسکاندیناوی گائل‌ها، نورمن‌ها، مردم روس، مردم فارویی و ایسلندی‌ها از این مستعمرات نورس پدید آمدند. وایکینگ‌ها چندین پادشاهی و حکومت ارلی را در اروپا تأسیس کردند: پادشاهی جزایر ("Suðreyjar")، اورکنی ("Norðreyjar")، یورک ("Jórvík") و دانلا ("Danalǫg")، دوبلین ("Dyflin")، دوک‌نشین نرماندی و روس کیف ("Garðaríki"). سرزمین‌های اسکاندیناوی در دوران وایکینگ‌ها به پادشاهی‌های بزرگ‌تری تبدیل شدند و امپراتوری دریای شمال شامل بخش‌های بزرگی از اسکاندیناوی و بریتانیا بود. در سال ۱۰۲۱، وایکینگ‌ها به آمریکای شمالی رسیدند. شهرستان سراب
پیش از اسلام تا سال ۳۶۵هجری قمری، نام این شهرستان سراو سراره بوده‌است. قدمت این شهرستان آنطوری‌که از مدارک و کتاب‌های موجود در این زمینه بر می‌آید به دورۀ پیش از اسلام برمی‌گردد. وجود کتیبه اورارتو، تپه‌های باستانی و معابد سنگی در حومۀ این شهر نشان‌گر قدمت تاریخی منطقه است. سراب در دورۀ امپراتوری اورارتویی از جمله مناطق دارای تمدن شهرنشینی بود. حتی پاره‌ای از محققین و باستان شناسان بر این باورند که قبور پراکنده در اطراف و اکناف شهر سراب، قدمتی بیش از سنگ نبشته‌های اورارتویی دارند. همچنین، آثار به جای مانده از فتوحات حکمرانان اورارتویی قدمت تاریخی این منطقه را به سال‌های ۶۸۵–۷۳۰ ق.م می‌رساند. مردمان بومی فلات ایران پیش از مهاجرت آریاییان
پیش از مهاجرت آریایی‌ها به فلات ایران مردمانی در این سرزمین می‌زیستند. کاسپی‌ها، کاسی‌ها، ایلام، گوتی‌ها، لولوبیان، اورارتوها و ماناییان از جملهٔ اقوام فلات ایران پیش از مهاجرت آریاییان بودند. اورارتو
با این حال گاهی موفقیت‌های جزئی نصیب ایشان می‌شد؛ مثلاً در سال - ۷۷۵ پ.م. - آرگیشتی یکم موفق به تصرف بوشتو شد و در سال - ۷۷۱ پ.م. - نواحی چندی در مشرق دریاچهّ ارومیه و در سال - ۷۶۸ پ.م. شهر شاهی شیمری خادیر (شاید همان شوردیره که در منابع آشوری آمده‌است باشد) را مسخر کرد. اما این فتوحات آرگیشتی یکم موقتی بود و منجر به اشغال دایمی ماننا نگشت؛ ولی ماننا در پایان دوران آرگیشتی یکم کاملاً تابع اورارتو شد زیرا که ساردوری دوم پسر آرگیشتی یکم باری دیگر به نامار لشکر کشید. شاید نیرومندی مجدد ماننا با ضعف موقعیت اورارتو و تقویت آشور که مقارن با سلطنت تیگلات-پیلسر سوم پادشاه آشور بود مربوط باشد. این پادشاه، چنان‌که بعد شرح آن خواهد آمد، ظاهراً در طی نخستین لشکرکشی خویش علیه ماد با ماننا تماس عملیاتی داشت.