جبلة بن على که بود و در کجا به شهادت رسید؟
جبله بن علی شیبانی
جبله هنگام ورود مسلم بن عقیل به کوفه از نخستین بیعت‌کنندگان با او بود. پس از شکست نهضت مسلم از کوفه فرار کرد و نزد قبیله خود مخفی شد و هنگامی که شنید حسین بن علی وارد کربلا شده است، خود را به او رساند و در حمله نخستین و تیرباران سپاه عمر بن سعد، کشته شد. جبله بن علی شیبانی
جبله بن علی (عبدالله) شیبانی، از یاران علی بن ابی طالب و فرزندش حسین بود که در روز عاشورا در نبرد کربلا کشته شد. جبله بن علی، از تیره شیبان، شاخه‌ای از اعراب عدنان شمالی بود. این قبیله که منسوب به بکر بن وائل بود، ابتدا در مدینه زندگی می‌کردند و سپس به کوفه هجرت کردند.
محمد بن سعد بن منیع
ابوعبدالله محمد بن سعد بن مَنِیع (۱۶۸–۲۳۰ ق / ۷۸۴–۸۴۵ م) مشهور به ابن سعد مورخ و سیره‌نویس مشهور اهل بصره بود. اما بیشتر عمر خود را در شهر بغداد زندگی کرد. او کاتب و منشی واقدی یکی دیگر از سیره‌نویسان نخستین بود. وی در میان دانشمندان و مورخین بعد از خود به ثقه بودن و مورد اعتماد بودن در نقل روایات شهرت داشت؛ و به همین خاطر مورخین بعد از او بسیار به او ارجاع داده‌اند. ابن سعد در ۸۴۵ میلادی در سن ۶۲ سالگی در همان بغداد درگذشت و در کنار دروازهٔ شام در بغداد به خاک سپرده شد. شرف‌الدوله دیلمی
شرف‌الدوله در اول جمادی‌الثانی ۳۷۹ (۶ سپتامبر ۹۸۹) درگذشت. مدت حکومت وی در عراق دو سال و هشت ماه بود. وی ۲۸ سال عمر کرد و جسد او را در نجف دفن کردند. پس از عضدالدوله او دومین امیر آل بویه بود که در نجف دفن شد. وی در اوج بیماری فرمان کور کردن صمصام‌الدوله را صادر کرد که دستور او پس از مرگش انجام شد. پس از شرف‌الدوله برادر نوزده ساله‌اش ابونصر ملقب به بهاءالدوله جایش را گرفت. معاویة بن ابی‌سفیان
معاویه یکم (به عربی: معاویة بن أبی سفیان زاده) (حدود ۵۹۷، ۶۰۳ یا ۶۰۵ – مرگ: آوریل ۶۸۰) بنیانگذار و نخستین خلیفه خلافت اموی بود که از سال ۶۶۱ میلادی تا زمان مرگش زمامداری کرد. او کمتر از سی سال پس از درگذشت پیامبر اسلام محمد و بلافاصله پس از خلفای چهارگانه راشدین خلیفه شد. معاویه برخلاف پیشینیان خود که از صحابه صمیمی محمد بودند، از پیروان نسبی و معمولی پیامبر اسلام محسوب می شدند. پس از فتح مکه توسط محمد در سال ۶۳۰ میلادی، معاویه یکی از کاتبان قرآن شد. وی از سوی خلیفه ابوبکر به عنوان جانشین فرمانده در فتح شام منصوب گردید. او در خلافت عمر ارتقاء و در خلافت عثمان (که از خویشانوندان او بود) والی سوریه شد. او با قبیله قدرتمند بنی کلب متحد شد، او دفاع از شهرهای ساحلی شام را علیه ارتش بیزانس در دستور کار قرار داد، و تلاش‌های جنگی علیه امپراتوری بیزانس، از جمله اولین لشکرکشی‌های دریایی مسلمانان را فرماندهی کرد. در پاسخ به قتل عثمان در سال ۶۵۶ میلادی، معاویه دست به انتقام‌گیری از خلیفه چهارم (علی) زد و به مخالفت با جانشین عثمان (علی) پرداخت. در طول اولین جنگ داخلی مسلمانان، این دو ارتش (لشکریان علی و معاویه) در نبرد صفین در سال ۶۵۷ جنگیدند و نهایتاً مذاکراتشان نافرجام ماند. پس از آن، معاویه توسط حامیان سوری خود و همپیمانش عمرو عاص که مصر را از فرماندار علی در سال ۶۵۸ گرفته بودند، به عنوان خلیفه به رسمیت شناخته شد. پس از ترور علی در سال ۶۶۱، معاویه پسر و جانشین علی، حسن را مجبور به کناره‌گیری کرد. و ولایت معاویه در سراسر خلافت ثبات یافت. در داخل کشور اموی، معاویه بر قبایل وفادار عرب سوریه و سیستم اداری تحت سلطه مسیحیان سوریه تکیه داشت. او اولین خلیفه ای بود که نامش بر روی سکه‌ها، کتیبه‌ها یا اسناد امپراتوری نوپای اسلامی آمده بود. در خارج، او تقریباً سالانه نیروهای خود را در حملات زمینی و دریایی علیه بیزانسی‌ها، از جمله محاصره ناموفق قسطنطنیه، درگیر کرد. او در عراق و استان‌های شرقی، اختیارات را به والیان مقتدر المغیره و زیاد بن ابی سفیان تفویض کرد. به دستور معاویه، فتح افریقیه (مرکز شمال آفریقا) توسط فرمانده عقبه بن نافع در سال ۶۷۰ آغاز شد، در حالی که فتوحات در خراسان و سیجستان در مرز شرقی از سر گرفته شد. معاویه پسر خود یزید اول را به عنوان جانشین خود معرفی کرد. این اقدامی بی‌سابقه در سیاست اسلامی بود و مخالفت با آن توسط رهبران برجسته مسلمان، از جمله پسر علی، حسین، و عبدالله بن زبیر، پس از مرگ معاویه ادامه یافت و با شروع جنگ داخلی دوم مسلمانان به اوج خود رسید. در حالی که در برخی منابع از معاویه تحسینشده است اما او به دلیل عدم عدالت و تقوای خلفای راشدین و تبدیل منصب خلافت به سلطنت مورد انتقاد قرار گرفته‌است. در کنار این انتقادات، مسلمانان اهل سنت او را به عنوان صحابی محمد و کاتب وحی قرآنی گرامی می‌دارد. در اسلام شیعه، معاویه به دلیل مخالفت با علی، اتهام به مسموم کردن پسرش حسن مورد انتقاد شدید و نفرت است. یزید
معاویه در ۵۶ هجری او را به عنوان خلیفه بعدی معرفی کرد که با مخالفتِ چندین مسلمان صاحب‌نام از حجاز مواجه شد؛ در همین رابطه، پس از مرگ معاویه در ۶۰ هجری، حسین ابن علی و عبدالله ابن زبیر او را به عنوان خلیفه به رسمیت نشناختند و برای مناسک حج، عزم ورود به حرم مکه کردند. سپس حسین برای آغاز مخالفت و قیام علیه یزید راه کوفه را در پیش گرفت که در مسیر به‌همراه همراهان کم‌تعدادش توسط سپاهیان خلیفه در نبرد کربلا کشته شد. قتل حسین به بروز انزجار در حجاز منجر شد و ابن زبیر علم مخالفت با یزید را در حجاز برافراشت و مردمان بسیاری از مکه و مدینه به حمایت از او برخاستند. یزید ابتدا تلاش کرد با توسل به دیپلماسی، اعتماد ابن زبیر و حجازیان را کسب کند اما ناموفق بود، پس سپاهی را برای سرکوب شورش راهی حجاز کرد. سربازان اموی در نبرد حره اهالی مدینه را شکست دادند و سه روز شهر را غارت کردند. سپس سپاه خلیفه به سمت مکه به راه افتاد و شهر را محاصره کرد. این محاصره چند هفته طول کشید، اما با مرگ یزید محاصره پایان یافت. یزید بن معاویه در سال ۶۴ هجری درگذشت و با مرگ او، خلافت اسلامی درگیر جنگ داخلی شد. عمار بن ابی سلامه همدانی
وی به قصد ترور ابن زیاد به پادگانی به نام النخیله که نزدیک کوفه بود رفت اما موفق نشد و به کاروان حسین پیوست. و سرانجام ، دهم محرم ۶۱ قمری در نصرت حسین کشته شد. نام او در زیارت ناحیه چنین آمده است : لمعه دمشقیه
شیخ شمس‌الدین محمد بن مکی بن احمد عاملی نبطی جزینی معروف به شهید اول در سال ۷۳۴ هجری قمری، برابر ۷۱۲ خورشیدی، زاده و در سال ۷۸۶ هجری قمری، برابر ۷۶۳ خورشیدی، در دمشق به جرم شیعه بودن کشته شد. ابوعلی محمد مکی در روستای جزین در جنوب جبل عامل لبنان زاده شده است. به همین خاطر به وی لقب جزینی نیز داده‌اند. خلافت علی بن ابی‌طالب
عایشه که در جریان شورش علیه عثمان از شورشیان حمایت می‌کرد، پس از طواف خانه کعبه، در راه بازگشت به مدینه خبر قتل عثمان و به خلافت رسیدن علی را شنید. سپس به مکه بازگشت و فعالانه به تبلیغ علیه علی پرداخت و چهار ماه بعد طلحه و زبیر به وی پیوستند. علاوه بر عایشه، افرادی از بنی‌امیه که از مدینه فرار کرده بودند و بر طبق نظر رابرت گلیو، خلافت را در انحصار بنی‌امیه می‌دیدند و اهدافشان با طلحه و زبیر متفاوت بود، در مکه جمع شده و به والیان عزل‌شدهٔ بصره و یمن پیوستند که از بیت‌المال برای خود پول آورده بودند. علی بن ابی‌طالب
پس از کشته‌شدن عثمان، او به‌عنوان چهارمین خلیفهٔ مسلمانان برگزیده شد. دوران خلافت وی با نخستین جنگ‌های داخلی میان مسلمانان و شورش‌هایی نظیر شورش ایرانیان هم‌زمان بود. علی با دو نیروی مخالف مجزا مواجه شد: گروهی به رهبری عایشه، طلحه، و زبیر در مکه که خواهان برگزاری شورا برای تعیین خلافت بودند و گروهی دیگر به رهبری معاویه در شام که انتقام خون عثمان را خواستار بودند. چهار ماه پس از خلافت، علی در جمل گروه اول را شکست داد؛ اما سرانجام جنگ صفین با معاویه به لحاظ نظامی بی‌نتیجه بود و در نتیجه حکمیت به لحاظ سیاسی ضد علی تمام شد. سپس در سال ۳۸ هجری با خوارج که قبول حکمیت توسط علی را بدعت می‌دانستند و بر او شوریدند، در نهروان جنگید و آنان را شکست داد. او سرانجام در مسجد کوفه به ضرب شمشیر یکی از خوارج به نام ابن ملجم مرادی کشته شد، در خارج شهر کوفه دفن شد، و بعدها حرم او و شهر نجف پیرامون مدفن او ساخته شد. زندگی نظامی علی بن ابی‌طالب
در این جنگ، پنج تن از سپاه مکه به نام‌های عمرو بن عبدود، عکرمة بن ابوجهل، هبیرة بن وهب، نوفل بن عبدالله و ضرار بن خطاب موفق شدند از خندق بگذرند. در نبردهای تن به تن، عمرو بن عبدود به دست علی بن ابی‌طالب کشته شد. نوفل بن عبدالله پس از گذشت از خندق، سقوط کرد و سنگباران شد که در آن میان علی وارد خندق گشت و او را در آن میان کشت. بسر بن ارطات
بُسر بن ارطات (عربی: بُسر بنِ أبی أرطأة) از فرماندهان سپاه معاویه بود. او در حدود سال ۷ هجری قمری، در شهر مدینه متولد شد. بُسر بن ارطات در زمان خلافت عمر و عثمان در فتوحات مسلمانان در شام و مصر شرکت داشت. وی در نبرد صفین از فرماندهان سپاه شام در لشکرکشی‌هایی موسوم به غارات بود که بعد از این نبرد به‌دستور معاویه در سرزمین‌های تحت حکومت علی‌ بن‌ ابی‌طالب نا‌امنی ایجاد کرد. وی با سپاهی به حجاز و یمن تاخت و اموال مردم مدینه را غارت کرد و حامیان و شیعیان علی را به قتل رساند. سپس در مکه با زور و تهدید برای معاویه از مردم بیعت گرفت. در دیگر نواحی عربستان و یمن هم مردم را به خاطر دوستی با علی غارت کرد و کُشت. بُسر بن ارطات در این غارتگری بیش از سی هزار نفر از مردم، از جمله دو تن از فرزندان عبیدالله بن عباس را قتل عام کرد. در این جنگ عبیدالله بن عباس گریخت. همچنین پس از خلافت معاویه، در سال ۴۲ قمری به فرمان معاویه به مدینه رفت و افرادی را که در قتل عثمان نقش داشتند، کشت. در نهایت، وی چنانکه علی نفرینش کرده بود، دچار زوال عقل شد و با شمشیر چوبی به اشیاء حمله‌ور می‌شد. برخی می‌گویند او در زمان معاویه یا عبدالمک بن مروان یا ولید بن عبدالملک فوت کرده‌ است. زندگی نظامی علی بن ابی‌طالب
در نبرد بدر در صحنه‌ای، نخست، اسود بن عبدالاسد کنار آب‌انباری که مسلمانان ساخته بودند رفت و حمزه بن عبدالمطلب وی را کشت. سپس عتبة پیش آمد و برای نبرد تن‌به‌تن مبارز طلبید؛ پس میان عتبة و شیبة (برادر عتبة) و ولید (پسر عتبة) از قریش، و عبیدة بن الحارث و حمزه بن عبدالمطلب و علی از مسلمانان، نبردی سه‌به‌سه درگرفت و هنگامی که عتبه توسط حمزه، و ولید توسط علی کشته شد، شیبه، با خنجری پهلوی عبیده زخمی کرد و عبیده با شمشیر پای شیبه را آنگاه حمزه و علی پیش رفتند و شیبه را کشتند و به کمک علی، عبیدة را به لشکرگاه بازگرداند و وی چند روز بعد درگذشت. کمی بعد از سوی سپاه مکه تیری چند انداخته شد و دو مسلمان کشته شدند، و آنگاه نبرد اصلی آغاز شد. علی بن ابی‌طالب
علی بی‌درنگ پس از کامیابی در ساکت کردن شورش طلحه و زبیر، به شام در شمال سرزمین‌های اسلامی روی آورد. معاویه حاکم سرزمین شام بود. او در زمان عمر به فرمانداری این منطقه گماشته و در زمان عثمان در آنجا تثبیت شده بود. میان شورش‌های طلحه و زبیر با شورش معاویه یک تفاوت اصلی بود که در مورد نخست، طلحه و زبیر به دنبال شورا و برگزیدن یک خلیفهٔ دیگر بودند ولی معاویه ادعا می‌کرد که به خونخواهی عثمان برخاسته‌است و درخواست مجازات قاتلان وی را دارد. دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد علی معتقد بود که عثمان به این دلیل کشته شد که مردم به خاطر اعمال مستبدانهٔ وی تحت ظلم بودند؛ بنابراین آن‌ها مشمول مجازات نمی‌شوند. "من نمی‌گویم که [عثمان] به ناحق کشته شد (مظلوم بود). و من نمی گویم که او به عنوان ظالم کشته شد.»  علی نامه‌ای برای معاویه نوشت و آن را به دست جریر بن عبدالله بجلّی، فرماندار پیشین همدان که از سوی عثمان برگزیده شده بود، داد تا به دست معاویه برساند و از او بیعت بگیرد ولی معاویه به بهانه‌های گوناگون جریر را در آن سرزمین نگه داشت و در این مدت دمشق را آمادهٔ نبرد با علی کرد. علی در این نامه اشاره می‌کند که: عثمان بن حنیف
وی از شرکت کنندگان در جنگ احد بود. برخی از حضور وی در صلح حدیبیه سخن گفته‌اند. وی در دوران خلافت عمر بن خطاب، والی بصره و مأمور اندازه گیری سرزمین های خراجی عراق بود. پس از آن عایشه در ماجرای جنگ جمل از وی خواست تا وی را همراهی کند، اما او استنکاف کرد. یاران عایشه تمام موهای سر و صورت او را کندند و نزد عایشه بردند، عایشه او را آزاد کرد. وی به سپاه علی پیوست و در جنگ جمل بر علیه عایشه بود. وی در نهایت در کوفه و در دوران حکومت معاویه از دنیا رفت. برخی محل مرگ وی را مدینه گزارش کرده‌اند. علی در آغاز سال ۳۶ هجری که به خلافت رسید، عثمان بن حنیف را به سمت فرمانداری بصره منصوب کرد. وی را جزء یاران خاص علی بن ابی‌طالب گزارش کرده‌اند که عضوی از اعضاء شرطة الخمیس بوده‌است. تل زینبیه
تل زینبیه در اصطلاح به مکانی گفته می‌شود که به محل کشته شدن حسین بن علی (معروف به قتلگاه) مشرف است. در واقعه کربلا، زینب کبری از بالای تل زینبیه به مشاهده و بررسی حال برادر خود (حسین) می‌پرداخت. تل زینبیه، از لحاظ موقعیت مکانی در جنوب غربی حرم حسین بن علی واقع شده‌است. این محل که تا حدودی از سطح زمین بالاتر بوده، در واقع مکانی خاکی بین قتلگاه و خیمه‌گاه کاروان حسین بن علی بوده‌است. از لحاظ لغوی، تل به معنی تپه خاکی و ریگی است که بالاتر از زمین هموار باشد. کلمه «زینبیه» نیز در این عبارت منسوب به زینب کبری، خواهر حسین بن علی (و سومین فرزند علی بن ابی طالب و فاطمه الزهراء) است. این محل حدوداً پنج متر از سطح صحن حرم حسین بن علی بالاتر است که از طریق پله می‌توان به بالای آن رفت. فاصله تل زینبیه تا قتلگاه در حدود ۳۵ متر است. سوید بن عمرو
درکتاب ابصارالعین تألیف علامه سماوی از قول طبری آمده است که سوید بن عمرو در روز عاشورا پس از کشته شدن بشر بن عمرو حضرمی بااجازه حسین بن علی به سوی سپاه یزید تاخت و شجاعانه وارد جنگ شد و تعدادی از افراد دشمن را کشت تا جراحت زیادی برداشت و به رو در خاک افتاد. دشمن خیال کرد او کشته شده‌است. وی را رها کردند تاوقتی شنید که دشمن فریاد می زند که حسین کشته شد. او کاردی نزد خود پنهان کرده  بود باهمان کارد با تمام توان در کنار بدن حسین بن علی به دفاع پرداخت. سپاه دشمن وی رامحاصره کرده بر او هجوم اوردند تا به ضربت اسلحه عروه بن بکار و زید بن ورقا کشته شد. حکیم بن جبله عبدی
وقتی خبر کشته شدن حکیم و رشادت‌های طایفه کوچک عبدالقیس و بکر بن وائل به سمع علی بن ابی طالب رسید، اندوهگین شد و در مدح دلاوری شجاعانه او و یارانش اشعاری سرود. نبرد عین الورده
به دنبال کشته‌شدن حسین بن علی در نبرد کربلا، گروهی از شیعیان کوفه برای ابراز پشیمانی از عدم حمایت وی به رهبری سلیمان بن صرد خزاعی قیام کردند. سپاه توابین در ماه ربیع‌الثانی سال ۶۵ هجری قمری برای مقابله با لشکر اموی از کوفه عازم شام شد. این دو سپاه در منطقه‌ای به نام عین الورده با یکدیگر مقابله کردند. سرانجام پس از سه روز جنگ، رهبر گروه توابین کشته شد و این جنگ با شکست نهضت توابین به پایان رسید. عقیل بن ابی‌طالب
وی آگاهی گسترده‌ای از قبایل عرب و تاریخ و وقایع گذشته آنان داشت و به علم انساب مسلط بود. به هنگام اقامت علی در کوفه به آن شهر سفر کرد؛ ولی به علت کهولت سن در هیچ‌یک از جنگ‌های جمل، صفین و نهروان شرکت نکرد. گویند عقیل در اواخر عمر نابینا شد و در سال پنجاه هجری در مدینه درگذشت و در داخل خانه خود، که در کنار بقیع قرار داشت به خاک سپرده شد. محمد هلال بن علی
محمّد اوسط مشهور به هلال بن علی و محمد هلال، (۱۴–۶۴ ه‍. ق)، فرزند بلافصل علی بن ابیطالب و نوه محمّد بن عبداللّٰه می‌باشد. وی در شهرستان آران و بیدگل در شمال استان اصفهان مدفون است. عبدالله بن زبیر
یزید در پاسخ به افزایش مخالفت‌ها در عربستان، نیرویی از عرب‌های سوریه را به فرماندهی مسلم بن عقبه را برای سرکوب ابن‌زبیر و انصار اعزام نمود. در تابستان ۶۸۳م، انصار در نبرد حره شکست خوردند و ابن‌حنظله کشته شد. سپاه اموی به حرکتش به‌سوی مکه ادامه داد ولی ابن‌عقبه در مسیر درگذشت و فرماندهی به جانشینش حصین بن نمیر واگذار شد. کمی بعد، پس از آنکه ابن‌زبیر از تسلیم شدن خودداری کرد، او در ۲۴ سپتامبر شهر را به محاصره گرفت. در این محاصره در اثر منجنیق‌باران سپاه اموی، به بنای کعبه آسیب‌هایی وارد گشت. در طول محاصره دو قریشی از نامزدهای بالقوهٔ خلافت یعنی مصعب بن عبدالرحمن و مسور بن مخرمه، کشته یا به دلایل طبیعی درگذشتند. در ماه نوامبر، خبر درگذشت یزید باعث مذاکرهٔ ابن‌نمیر با ابن‌زبیر گردید. او گفت ابن‌زبیر را به عنوان خلیفه به رسمیت خواهد شناخت به آن شرط که او مرکز حکومتش را به سوریه که مرکز اداری و نظامی امویان بود منتقل کند. با رد شدن این پیشنهاد به‌وسیلهٔ ابن‌زبیر، سپاه اموی به شام عقب نشست و ابن‌زبیر را در مکه رها نمود. غزوه خندق
سرانجام، پنج تن از سپاه مکه به نام‌های عمرو بن عبدود، عکرمة بن ابوجهل، هبیرة بن وهب، نوفل بن عبدالله و ضرار بن خطاب موفق شدند از خندق بگذرند. در نبردهای تن به تن، عمرو بن عبدود به دست علی بن ابی‌طالب کشته شد. نوفل بن عبدالله پس از گذشت از خندق، سقوط کرد و سنگباران شد که در آن میان علی وارد خندق گشت و او را در آن میان کشت. ابوسفیان از ترس این‌که مسلمانان بدن نوفل را به انتقام حمزه، مثله کنند پیشنهاد کرد که پیکر مرده او را به ده هزار دینار بخرد؛ اما محمد نپذیرفت. معزالدوله دیلمی
احمد دیلمی ملقب به معزالدوله و مُکَنّیٰ به ابوالحسین فرزند بویه، از امیران بوییان بود که در سال ۳۲۵ خورشیدی (۳۳۴ قمری) موفق به شکست دادن خلیفه عباسی المستکفی بالله شد. احمد به وسیله برادرش عماد الدوله برای تسخیر کرمان که در اختیار صفاریان بود فرستاده شد. احمد منازعه بر سر فارس را یکسره کرد و در آن رشادت‌های زیادی از خود نشان داد، و بدین وسیله اعتبار بسیاری کسب نمود. در این زمان کرمان به سرعت در برابر وی سقوط کرد ولی با مقاومت قبایل قفص و بلوچ مواجه گشت. سپس برادرش عماد الدوله او را به فارس فرا خواند تا منتظر دستور باشد و پس از آن او را به استخر فرستاد. لشکر کشی او به کرمان موجب گردید که بنو الیاس برای همیشه اقتدار آل بویه را به رسمیت بشناسد. اما ولایات کرمان تا چند دهه بعد مستقیماً به آل بویه ملحق نشد. در سال ۳۳۴ هجری قمری عماد الدوله احمد را برای تسخیر بغداد بدان جا فرستاد و وی موفق به تصرف بغداد گشت و خلیفه بدو لقب معز الدوله را داد همچین او جانشین واقعی امیر الامرا شد پس از آن وی در بین‌النهرین خود را در مواجهه با بریدیان دید که به بصره و واسط عقب نشسته بودند و دشمنان دیگر آل بویه حمدانیان بودند که پس از تلاشی بی‌ثمر در بیرون راندن آل بویه از بغداد به شمال بین‌النهرین عقب‌نشینی کرده بودند. معز الدوله در سال ۳۳۶ هجری قمری بریدیان را شکست داد. مسکویه از زبان عماد الدوله نقل می‌کند: «معز الدوله و رکن الدوله در نسب با من برادرند و در پرورش پسران من اند و در قدرت یافتن برکشیدگان من اند.» اگر چه معزالدوله در بغداد عنوان امیر الامرایی را یدک می‌کشید اما هیچ گاه ادعای امیر الامرایی کل فرمانروایی آل بویه را نکرد ولی در امور حکومتی مستقل و جداگانه رفتار می‌کرد. معز الدوله در سال ۳۵۶ در میانه راه جنگی ، بر ضد شاهانِ مناطق باتلاقیِ بین‌النهرین در گذشت. پس از مرگش پسرش عز الدوله دعوی امیر الامرایی کرد و اختلافی در خاندان پدیدار گشت. وی اندکی پیش از مرگ عمان را تسخیر کرد. او در وصیت‌نامه خود به فرزندش اصرار می‌کند با ترکان با انصاف برخورد شود و سبکتگین در منصب خود نگه داشته شود. در این وصیت‌نامه از دو مسئله مبرم سخن می‌گوید یکی مربوط به سیاست آل بویه نسبت به حمدانیان و دیگری طرفداری از قبول برتری رکن الدوله برادرش و همچنین به پسرش سفارش می‌کند که احترام عضد الدوله پسر عمویش را نگاه دارد و جانب وی را رعایت کند. در دوران او حرم امامان در عراق بازسازی شد و عزاداری روز عاشورا به صورت گسترده‌تر برگزار می‌شد. مغیرة بن نوفل
مغیره بن نوفل بن حارث بن عبدالمطلب، از قریشی نسب‌های و از تیره بنی هاشم است که به ابویحیی مکنی است. وی در زمان حیات محمد و قبل از هجرت پیامبر اسلام به مدینه در مکه به دنیا آمد. به گزارش ابن اثیر، وی در حدود سال ششم از حیات محمد را درک کرده‌است و به عنوان یک صحابی شناخته می‌شود. وی را شخصیتی با نفوذ گزارش کرده‌اند که در زمان خلافت عثمان، قضاوت شهر مدینه را عهده‌دار بوده‌است. وی در جنگ صفین در کنار علی بن ابی‌طالب بود و او را یاری کرد. وی از دستگیر کنندگان ابن ملجم مرادی بود. ابن ملجم که علی را در مسجد کوفه مورد ضربت قرار داد، از مسجد گریخت و هر کس که قصد دستگیری او را داشت، با شمشیر فراری می‌داد؛ تا آنکه مغیره پارچه‌ای را روی صورت ابن ملجم انداخت و او را دستگیر کرد. او همچنین ابن ملجم را در خانه خود حبس کرد تا آنکه علی بن ابی‌طالب از دنیا رفت. از وی اشعاری در مرثیه حسین بن علی نیز گزارش شده‌است. بلاذری این شعر چنین گزارش می‌کند: عبیدالله بن علی
بنابر آنچه شیخ مفید در الارشاد و طبری در تاریخ خود بیان می‌کنند، عبیدالله بن علی، از کشته‌شدگان در واقعه کربلا بوده است. ابوالفرج اصفهانی نیز کشته شدن وی را نقل کرده ولی آن را قبول نمی‌کند. مجلسی نیز این قول را نمی‌پذیرد و قاتل عبیدالله را مختار ثقفی می‌داند. این احتمال داده شده که وی با برادرش عبدالله بن علی اشتباه شده و به غلط از جمله شهدای کربلا ذکر شده است. امارت جبل لبنان
قُرقَماز یا قرقماش، پس فخرالدین اول بود و پس از او به حکومت رسید. حکومت وی از ۱۵۴۴ تا ۱۵۸۵ میلادی دوام داشت. در اواخر دوران حکومت او یک کاروان حامل خراج‌های دولت عثمانی مورد چپاول قرار گرفت؛ دولت عثمانی که تصور می‌کرد حاکم محلی در این کار همدست بوده به منطقهٔ جبل لبنان یورش برد و قرقماز هم خود را در صخره‌ای در جزین محبوس کرد تا دست عثمانی به وی نرسد و نهایتاً در همانجا درگذشت. محمد باقر
در دوران ولید بن عبدالملک، حَجّاج بن یوسُف — که به قساوَت علیه شیعه معروف بود — همچنان به‌عنوان والیِ خلیفه حکم می‌راند. از قول محمد باقر آمده است که حجّاج شیعیان را به هر سوءظنی دستگیر می‌کرد و عرصه بر آنان چنان تنگ شده بود که اگر کسی را «زِندیق» یا «کافِر» می‌خواندند، برایش بهتر از آن بود که او را «شیعهٔ» علی بن ابی‌طالب بنامند. قتل سعید بن جُبَیْر، شخصیتِ معروف شیعی را مربوط به دوران ولید می‌دانند. در همین ایام بود که زین‌العابدین هم از دنیا رفت و بدین ترتیب، ولید نخستین خلیفهٔ مصادف با امامت محمد باقر بود. خلافت علی بن ابی‌طالب
دوران خلافت وی با نخستین جنگ داخلی میان مسلمانان (فتنه اول) و شورش‌هایی نظیر شورش ایرانیان هم‌زمان بود. علی با دو نیروی مخالف مجزا مواجه شد: گروهی به رهبری عایشه، طلحه، و زبیر در مکه که خواهان برگزاری شورای خلافت برای تعیین خلیفه بودند و گروهی دیگر به رهبری معاویه در شام که انتقام خون عثمان را خواستار بودند. چهار ماه پس از خلافت، علی در جمل گروه اول را شکست داد؛ اما نبرد صفین با معاویه به لحاظ نظامی بی‌نتیجه خاتمه یافت و در پی آن حکمیت به لحاظ سیاسی ضد علی تمام شد. سپس در سال ۳۸ هجری بخشی از سپاه علی، موسوم به خوارج، که قبول حکمیت توسط وی را بدعت می‌دانستند بر او شوریدند. علی در نهروان آنان را شکست داد. او سرانجام در مسجد کوفه به ضرب شمشیر یکی از خوارج به نام ابن ملجم مرادی کشته شد و در خارج شهر کوفه دفن شد. حمودیان
در اوایل قرن ۵ قمری بود که سلیمان بن حکم حکومت ولایات سبته و طنجه را به فردی به نام علی بن حمود که نسب وی به ادریسان مغرب می‌رسید، واگذار کرد و همچنین قسمت‌های جنوبی اندلس، جزیره خضرا، را نیز به برادر علی یعنی قاسم بن حمود اعطا کرد. در این زمان که دستگاه خلافت از آشفتگی فراوانی رنج می‌برد، علی با به تحریک فردی به نام خیران که از سرداران بربر بود علیه سلیمان شوریدو توانست وی را شکست داده و قرطبه را فتح کند. پس از تصرف قرطبه سلیمان و پدرش حکم به دستور علی به قتل رسیدند و خود علی نیز با لقب متوکل علی‌الله به مسند خلافت رسید. وی پس از چندی حکومت شرایط سختی را برای مردم قرطبه به وجود آورد که سبب شورش علیه وی شد که وی به خشونت همگی را سرکوب کرد و همچنین رفتار بد وی موجب رنجش بربرها علی‌الخصوص خیران شد. در همین حال فردی به نام عبدالرحمن توانست به کمک خیران و امیران سرقسطه، شاطبه و والنسیا شورش بزرگی را علیه علی بن حمود به راه بیندازد و علی نیز دست به اقدام متقابل زد و آماده نبرد شد اما توسط ۳ تا از غلامان خود کشته شد. حسین بن علی
حُسِین بن علی بن ابی‌طالب (به عربی: اَلْحُسَینُ بْنُ عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِب؛ ۳ شعبان ۴ هجری قمری / ۹ یا ۱۰ ژانویه ۶۲۶ میلادی – ۱۰ محرم ۶۱ هجری قمری / ۱۰ اکتبر ۶۸۰ میلادی) فرزندِ علی بن ابی‌طالب و فاطمه زهرا و نوهٔ محمد بن عبدالله، پیامبر اسلام، است. او امام سوم شیعیان و پدر سلسلهٔ امامان شیعه دوازده‌امامی از سجاد تا حجت بن الحسن و نیز امامان اسماعیلیه به‌شمار می‌رود. او با کنیه‌اش، اَباعَبدِاللّٰه، نیز شناخته می‌شود. حسین روز عاشورا در نبرد کربلا کشته شد و به‌همین خاطر شیعیان وی را سَیِّدُالشُّهَداء نیز می‌نامند. اسامة بن منقذ
اُسامة بن مرشد شهرت‌یافته به اسامه ابن مُنْقِذ (۱۰۹۵-۱۱۸۸م) امیر و شاعر عربی شامی بود. در دمشق سکونت گزید و در آنجا درگذشت. برخی حمله‌ها بر صلیبیان در فلسطین را فرماندهی کرد. در سال‌های پایانی زندگی‌اش به صلاح‌الدین ایوبی پیوست. چند اثر در تاریخ و نقد شعر عربی نگاشت. نجده بن عامر حنفی
نجده در حدود ۶۵۵ به دنیا آمد و اهل قبیله بنو حنیفه از شاخه‌های قبیله بکر بن وائل، ساکن در یمامه (عربستان مرکزی) بود. او در زمان جوانی، نفوذ چشمگیری در خوارج بنو حنیفه در منطقه خود داشته‌است. در سال ۶۸۰، او شورشی را در یمامه علیه خلافت اموی آغاز کرد، که تقریباً با سرکوب قیام حسین بن علی در طول نبرد کربلا همزمان بود. در طول محاصره مکه توسط امویان در سال ۶۸۳، عبدالله بن زبیر، رهبر مخالفان حکومت بنی امیه در حجاز، مشغول به مقاومت بود، نجده و سواران وی به کمک ابن زبیر آمدند. پس از رفع محاصره مکه، ابن زبیر خود را خلیفه اعلام کرد و نجده و سایر رهبران خوارج به بصره عزیمت کردند. در آنجا، تحت رهبری نافع بن ارزق [رهبر خوارج]، آنها با ارتش متحد سابق خود، ابن زبیر روبرو شدند که پس از برکناری فرماندار اموی این شهر در سال ۶۸۴ و عدم تعیین فرماندار جدید این شهر در پی تسخیر این شهر بود. در نهایت این شهر و پادگان عربی آن سلطه ابن زبیر را به رسمیت شناختند و خوارج در نزدیکی اهواز مستقر شدند. غار قلعه‌جوق
شایع است که بوعلی سینا مدتی در این غار زندانی بوده‌است و ابونصر امام همدانی، طاهربن محمد بن ابوالحسین نوه عبدالرحمن امام معروف همدان در این غار درگذشت و جنازه‌اش به همدان منتقل شد و در آنجا دفن گردید. علی بن ابی‌طالب
تعدادی از خوارج تصمیم به قتل علی، معاویه، و عمرو عاص به صورت هم‌زمان گرفتند تا به عقیدهٔ خود اسلام را از دست این سه تن که مسئول جنگ‌های داخلی بودند، خلاص کنند که تنها موفق به کشتن علی شدند و معاویه و عمرو عاص جان سالم به در بردند. در منابع روز ضربت خوردن علی ۱۷، ۱۹، و ۲۱ رمضان گزارش شده‌است. اما شیخ مفید روز ۱۹ را صحیح‌تر می‌داند و ابن ابی الحدید نیز می‌نویسد چون این سه تن کارشان را عبادت می‌دانستند بنابراین آن را در شب قدر ۱۹ رمضان قرار دادند تا ثواب بیشتری برده باشند. روز درگذشت علی هم در منابع از ۱۱ تا ۲۱ رمضان گزارش شده‌است و مدت تحمل ضربت را دو یا سه روز دانسته‌اند. علی هنگامی که مشغول خواندن نماز صبح در مسجد کوفه بود و به روایتی دیگر در کنار در مسجد توسط عبدالرحمن بن ملجم و با یک شمشیر زهرآگین از ناحیهٔ سر ضربت خورد. عبدالرحمن این عمل را به قصد انتقام‌گیری از وی در قبال کشتار نهروان انجام داد. دو روز بعد در ۱۹ یا ۲۱ رمضان ۴۰ هجری، علی در سن ۶۲ یا ۶۳ سالگی درگذشت. شبث بن ربعی
شبث بن ربعی (درگذشته حدود ۷۰ قمری) از شخصیت‌های صدر اسلام و از سرکردگان کوفه و از طایفه بنی تمیم، ابتدا از یاران علی ابن ابی‌طالب بود. پس از آن در دوره‌های بعدی از جمله افراد مؤثر در قتل حسین بن علی و مسلم بن عوسجه و همین‌طور مختار ثقفی گردید. طبق روایاتی وی از اولین کسانی بود که حسین بن علی را به کوفه دعوت و با مسلم بن عقیل بیعت کرد؛ ولی در آخر با زور و طلا با ابن زیاد بیعت کرد و با کاروان شمر به کربلا رفت. در روز عاشورا او فرمانده لشکر پیاده عمر بن سعد بود. جبیله
قدمت این شهر، به پیش از اسلام می‌رسد. امین ریحانی، این شهر را قریه‌های قدیمی بنوحنیفه در نجد گزارش کرده است و مسیلمه کذاب، که مدعی نبوت در زمان حیات پیامبر اسلام به شمار می‌رفت، در این شهر مسکن داشته است. به گزارش برخی منابع، تپه های ماهورهای سمت راست وادی جنیفه، که در نزدیکی این شهر واقع شده است، به قبور الصحابه مشهور است و مدفن جنگجویان نبرد عقرباء می‌باشد. این نبرد در سال یازدهم هجری در سرزمین یمامه بین مسلمانان و سپاه مسیلمه در گرفت. منابع دامنه این نبرد را تا شما شهر کنونی جبیله گزارش کرده اند. بنا به گزارش منابع، ۱۲۰۰ نفر از صحابه های پیامبر در نبرد کشته شدند که وجود هفتصد حافظ قرآن در بین آنها، محل تأمل است. زید برادر عمر بن خطاب از جمله کشته شدگان این نبرد است. حجر بن عدی
معاویه ابن ابوسفیان در زمان علی برخی از شیعیان معترض به خود، از جمله حجر بن عدی را به قتل رسانید. عده‌ای نیز معتقدند که پس از مرگ حسن مجتبی و رفت‌وآمد بزرگان عراق و اشراف حجاز با حسین بن علی دست‌نشاندگان معاویه به دستور او سختگیری بیشتری نسبت به شیعیان، به‌خصوص شیعیان کوفه می‌کردند و بعضی از چهره‌های سرشناس شیعه را به قتل می‌رساندند. یکی از آنان حجربن عدی کندی بود. مرج عذرا نخست توسط حجر بن عدی فتح شد و سرانجام نیز خود در این مکان کشته شد. مزار او از سوی شیعیان زیارت می‌شود. جبله (سوریه)
شهر جبله در استان لاذقیه در کشور سوریه واقع شده‌است. جمعیت این شهر ۶۸٫۳۶۸ نفر است. علی بن ابی‌طالب از دید اهل سنت
علی در جنگ بدر در سال دوم هجری، جوان بیست و پنج ساله بود که در جنگ تن به تن بر رقیبش ولید بن عتبه، سلحشور ماهر قریش، پیروز گردید و با یک ضربت شمشیر ولید را به جهنم فرستاد. همچنین در سال پنجم هجری در جنگ احزاب (خندق) عمرو بن عبدود، پهلوان کم نظیر عرب، طلب مبارزه نمود، علی جوان کم سابقه رقیب او گردید و با پیش دستی عمرو را با یک ضربت شمشیر از پای در آورد؛ که همراهان عمرو از این عمل شجاعانه علی مبهوت و مرعوب شدند. دلاوری و شجاعت علی در تمام جنگهای دوران رسالت و در زمان خلفای راشدین و در هنگام خلافت خود در تمام صحنه ها زبان زد عام و خاص و حتی غیر مسلمانان است. ابن ابی شیبه عالم اهل سنت در کتاب مصنّف از لیث بن سعد از محمد باقر از جابر بن عبدالله انصاری نقل می کند: «علی در جنگ خیبر در قلعه را بلند کرد تا مسلمانان بالا رفتند و آن را فتح نمودند، این در چنان سنگین بوده که کمتر از چهل نفر نمی توانستند آن را بلند کنند» ابوعلی محتاج
ابوعلی که اینک به فرمان خلیفه دلگرم بود، با سپاهی که رکن‌الدوله به او داده بود، به نیشابور بازگشت و در آنجا خطبه به نام خلیفه عباسی کرد (ابن اثیر، ۸/۵۰۴–۵۰۷). در این میان نوح درگذشت (۳۴۳ق/۹۵۴م) و پسرش عبدالملک پس از استقرار بر تخت، مأموریت بکربن مالک را تأیید کرد و او از بخارا به نیشابور رفت تا ابوعلی را براند. یاران ابوعلی از گردش پراکنده شدند و او به ناچار دوباره نزد رکن‌الدوله گریخت و چندی بعد همراه او به گرگان حمله برد و آن دیار را از دست وشمگیر به درآورد و سپس برای تحقق هدف نهایی خود که چیرگی بر خراسان بود، به ری بازگشت، ولی چندان نماند و در وبایی که در ۳۴۴ق/۹۵۵م وی را فرو گرفت، همراه پسرش درگذشت. پیکر او را به چغانیان بردند و در همان‌جا به خاک سپردند (همو، ۸/۵۱۲). یاقوت ویرانیِ دژ استوناوند در ری را در سال ۳۵۰ق/۹۶۱م به این ابوعلی نسبت می‌دهد (معجم البلدان، ۱/۲۴۴)، حال آنکه مسلم است که وی در آن تاریخ زنده نبوده‌است. سلیمان بن صرد خزاعی
سلیمان و یارانش از سال ۶۱ هـ ق، به‌طور مخفیانه و سال ۶۴ هـ ق، بعد از مرگ یزید آشکارا مردم را به خونخواهی حسین دعوت می‌کردند و در سال ۶۵ هجری قمری، سلیمان با هم پیمانانش قیام کرده و با شعار «یالثارات الحسین» مردم را به انتقام، فرا خواندند، آن‌ها با ورود عبیدالله بن زیاد از شام به عراق، به طرف کربلا آمدند، و به قبر حسین بن علی رسیدند و بسیار گریستند و با یارانش همگی از خدا آمرزش خواستند و عده زیادی به آن‌ها ملحق شدند. سپس از فرات عبور کرده و بعد از رسیدن به منطقه عین الورده، لشکر شام مقابل آن‌ها قرار گرفته و نبرد سختی کردند. در آغاز جنگ، پیروزی با توابین بود ولی چون دائماً به لشکر شام، اضافه شد، کم‌کم محاصره و کشته شدند. سلیمان بن صرد خزاعی در این جنگ که به عنوان نبرد عین‌ الورده خوانده می شود، توسط حصین بن نمیر در سن ۹۳ سالگی کشته شد یکی از دشمنان، سر او و همراهش مسیب را نزد عبدالملک مروان به شهر شام برد. موقع بن ثمامه اسدی
موقع از قبیله بنی‌ اسد بود که در کوفه می‌زیستند. کُنیه او ابوموسی بود. او شبانه و در روزهای نزدیک به عاشورا به کاروان حسین بن علی ملحق شد. موقع صبح عاشورا با اذن اباعبدالله به میدان شتافت و پس از تمام شدن تیرهایش مجروح شد و بیهوش بر زمین افتاد. خویشاوندانش که در سپاه عمر بن سعد بودند، او را نجات داده و به کوفه برده و پنهان کردند. عمر بن سعد مخفی شدن او را گزارش داد و عبیدالله بن زیاد فرمان قتلش را صادر کرد که با شفاعت قبیله بنی‌ اسد او را در غل و زنجیر به قریه زاره تبعید کردند. یک‌ سال بعد، پس از تحمل رنج‌ها و سختی‌های فراوان کشته شد. معن بن عدی
مـَعن بن عَـدِیّ از انصار بود که پس از درگذشت محمد پیامبر اسلام در ماجرای سقیفه بنی ساعده، هنگامی که ابوبکر و عمر بن خطاب پس از اجتماع انصار در سقیفه، به سقیفه می‌رفتند به آن‌ها پیوست و به آن‌ها دلداری می‌داد. در پیمان برادری انصار و مهاجرین، وی با زید بن خطاب عقد برادری بست. معن بن عدی در نبرد یمامه در زمان خلافت ابوبکر کشته شد. یعلی بن امیه
یعلیٰ بن اُمَیِّه با کُنیهٔ ابوخالد (?-۶۵۷) که همچنین یعلیٰ بن مُنیّه نیز نامیده می‌شد، از صحابه بود. نخست هم‌پیمان قریش در جاهلیت بود و پس از فتح مکه مسلمان شد. در غزوه حنین طائف و تبوک شرکت داشت. از سوی عمر، خلیفهٔ دوم بر برخی مناطق یمن، حکومت کرد. در نبرد صفین همراه علی بن ابی‌طالب و در همان نبرد کشته شد. عقبة بن نافع
عقبة بن نافع الفهري القرشي (زادهٔ ۸ یا ۱۰ قمری/۶۲۲ میلادی– درگذشت ۶۳ قمری/۶۸۳ میلادی) یک فرماندهٔ عرب بود که به معاویة بن ابی‌سفیان و یزید بن معاویه در خلافت امویان خدمت می‌کرد. فتوحات مغرب عربی شامل کشورهای کنونی الجزایر، تونس، لیبی و مراکش در آفریقای شمالی توسط او آغاز شد. عقبه مؤسس شهر فرهنگی قیروان در تونس بود. جبله
اِب از توابع کشور یمن واقع در شبه جزیره عربستان است.  شهری کوهستانی بسیار زیبا ومشوق، دارای طبیعت خلاب که هر عابر شیفته أی به سوی خود جلب می‌نماید. این شهر در ۷ کیلومتری شمال استان إب واقع می‌باشد. شهری با معماری فرید و منحصر به فرد. وارتفاعش از سطح دریا در حدود ۸۷۵ متر با می‌باشد. و در کنار دره (وادی الجنات) واقع شده‌است. جمعیت این شهر کوهستانی در حدود ۷۰ هزار نفر می‌باشد.  که تماماً از اهل سنت از شاخه شافعی هستند یعنی از پیروان محمد ادریس شافعی هستند و بزبان عربی تکلم می‌کنند. علی بن ابی‌طالب
علی به جز جنگ تبوک که در آن به فرمان محمد جانشین او در مدینه بود، در تمام غزوهها شرکت داشت. او معمولاً علم‌دار سپاه محمد بود و در دو غزوه (خیبر در سال ششم هجری و یمان به سال ده هجری) فرمانده سپاه اسلام بود. او در مدینه در اغلب جنگ‌ها پرچم‌دار سپاه اسلام بود و به دلاوری مشهور گشت. شجاعت علی در سفرهای نظامی به افسانه مبدل گشت. وی به همراه حمزه، ابودجانه و زبیر به خاطر حملاتش به دشمن شناخته می‌گردد. گفته می‌شود که در جنگ بدر به تنهایی بیش از یک‌سوم افراد دشمن را کشت. در سال ۵ هجری، او به دست خود، دشمنانی را که از سوی محمد به مرگ محکوم شده بودند، اعدام کرد و به همراه زبیر، بر کشتار قبیلهٔ بنی‌قریظه نظارت نمود. او قاطعانه در جنگ‌های احد مصادف با ۶۲۵ میلادی و حنین مصادف با ۶۳۰ میلادی از محمد محافظت کرد. پیروزی مسلمانان در جنگ خیبر را به شجاعت وی نسبت می‌دهند پس از چند حمله ناموفق، محمد اعلام کرده بود که پرچم سپاه را به دست کسی خواهد داد که «خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش او را دوست دارند و از طریق او خداوند مسلمین را پیروز خواهد کرد.» ظاهرا در نتیجه همین نبرد بوده است که شهرت علی به عنوان یک جنگجوی شکست ناپذیر ابعاد افسانه ای پیدا کرده است. گفته می شود علی در آهنین و سنگین خیبر را به‌عنوان سپر خود به کار برد، طبق روایتی، جبرئیل به رزم علی و شمشیرش ذوالفقار که از محمد گرفته بود، اشاره کرد و به محمد گفت «جوانمردی جز علی و شمشیری جز ذوالفقار وجود ندارد». علی با جنگجوی بزرگ قریش، طلحه بن ابی طلحه جنگید. طلحه مدام رجز می‌خواند که هر مسلمانی را که به مصافش بیاید شکست می‌دهد. وقتی طلحه از علی شکست خورد، با بیان جمله «کرم الله وجهه» از وی تقاضای رحمت کرد. این دعای خیر، یکی از القاب علی گردید که بیشتر توسط اهل سنت به کار برده می‌شود. این عبارت که معمولاً با کلمات دیگری همراه می‌شود، به منظور درود فرستادن و دعای خیر کاربرد دارد.  در غزوه خندق، پس از آنکه عمرو بن عبدود با اسبش از خندق عبور کرد و مبارز طلبید، علی داوطب شد. محمد پس از اینکه داوطب دیگری پیدا نشد به او اجازه مبارزه داد. علی پس از شکست عمرو، چنانکه گویی شک داشته باشد، برای مدت کوتاهی از ادامه کار بازماند. بعدا وقتی محمد دلیل این تردید را پرسید علی پاسخ داد عمرو در حین مبارزه به او توهین کرده بود و ترسیده بود اگر در دم کارش را تمام کند، کینه شخصی در آن دخیل بوده باشد.  در سال ۶۳۰ میلادی مردم مکه تسلیم شدند و محمد مکه را فتح کرد. وی از علی خواست تا ضمانت کند که این پیروزی بدون خون‌ریزی خواهد بود چرا که محمد مسلمانان فاتح را از انتقام‌گیری از مکیان مغلوب منع کرده بود. محمد به وی دستور داد تا کعبه را از بت‌های دوران جاهلیت پاک کند. سعد (غلام عمرو بن خالد صیداوی)
سعد (سعید) غلام عمرو بن خالد صیداوی، از جمله افراد سپاه حسین بن علی بود که در نبرد واقعه کربلا کشته شد. عبدالله بن زبیر
ابن‌زبیر در مکه مستقر گردید و از آنجا به مخالفت با یزید برخاست و با مرگ یزید در ۶۸۳م، خودش را خلیفه مسلمین نامید که در تاریخ به عنوان نقطهٔ آغاز فتنه دوم شناخته گردیده‌است. در همین حال فرزند و جانشین یزید نیز تنها پس از چند هفته از آغاز حکومتش درگذشت و باعث آغاز زوال قدرت بنی‌امیه در سرزمین‌هایش گردید و درپی این رویداد بسیاری از سرزمین‌هایشان به زیر قدرت و نفوذ ابن‌زبیر درآمدند. گرچه ابن‌زبیر به عنوان خلیفه در بسیاری از نقاط خلافت به رسمیت شناخته شده‌بود ولی اقتدار او تنها محدود به حجاز می‌گردید. در سال ۶۸۵ خلافت اموی با رهبری مروان یکم در سوریه و مصر احیا گردید درست درهمان زمانی که اقتدار ابن‌زبیر در عراق و عربستان بوسیلهٔ حامیان خاندان علی و خوارج به چالش کشیده شده‌بود. مصعب برادر ابن‌زبیر توانسته‌بود حکومت ابن‌زبیر در عراق را در سال ۶۸۷م مستحکم نماید اما سرانجام در سال ۶۹۱م از عبدالملک جانشین مروان شکست خورد و کشته شد. فرمانده امویان، حجاج بن یوسف توانست ابن‌زبیر را در مقرش مکه محاصره کند و درنهایت در سال ۶۹۲م او را کشت. کشته شدن علی بن ابی‌طالب
در کوفه، عبدالرحمن پیش مردان قبیله‌اش کنده رفت. اما نیتش را برملا نکرد، چرا که می‌ترسید در همه جا فاش شود. روزی گروهی از قبیله تیم الرباب را دید که برای ۱۰ تن از کشتگانشان در نهروان عزاداری می‌کردند و در میان آنان زنی زیبارو به نام قطامه بنت شجنه را دید و دلباخته‌اش شد و از وی خواستگاری کرد. قطام پذیرفت به شرطی که مهریه‌اش ۳۰۰۰ درهم، یک کنیز و یک غلام، و کشتن علی باشد. وی در جنگ نهروان پدر و برادرش را از دست داده و در فکر انتقام‌گیری از علی بود. او نه تنها به عبدالرحمن در انجام این امر پافشاری کرد، بلکه خود نیز کمکش کرد و فردی به نام وردان از قبیله‌اش را به کمک وی فرستاد. عبدالرحمن نیز از فردی به نام شبیب بن بجره از قبیلهٔ بنی اشجع درخواست یاری نمود. سجاد
پس از شکست مختار و کشته شدن عبدالله بن زبیر، خلیفه زبیری، محمد حنفیه و زین‌العابدین توافق کردند به مکّه بروند و مقابلِ حَجَرُالْاَسْوَد ایستاده، برای دریافتِ نشانه‌ای از طرف خداوند دعا کنند. ابتدا محمد دعا کرد اما پاسخ یا نشانه ای دریافت نکرد. سپس زین‌العابدین دست به دعا برداشت که بر اساسِ این روایت، حجرالاسود شروع به لرزش کرد تاجاییکه نزدیک بود از روی دیوار سقوط کند؛ و با زبانِ فصیحِ عربی به سخن آمد و شهادت داد که علی بن حسین امام و جانشینِ واقعیِ حسین است. شهادتی که محمد حنفیه به آن گردن نهاد. بر طبق این گزارش، زین‌العابدین سپس به مدینه برگشت و زندگیِ آرامی را به‌همراه عدهٔ محدودی از اطرافیانش — که برای پرسش‌های دینی به او مراجعه می‌کردند — شروع کرد. حسین بن علی
پس از مرگِ معاویه در سال ۶۰ ه‍. ق، او از بیعت با یزید اجتناب کرد و با خانواده‌اش به مکه رفت و چهار ماه در آنجا ماند. اهالی کوفه که اکثراً شیعه علی بودند از مرگِ معاویه شادمان شدند و به حسین نامه نوشتند که دیگر حکومت بنی‌امیه را تحمل نخواهند کرد و با وی بیعت کردند. حسین نیز پسرعمویش، مسلم بن عقیل، را به آنجا فرستاد تا وضع را بررسی کند. سپس، در نتیجهٔ اقدامات عبیدالله بن زیاد، حاکم جدید کوفه، مردم ترسیدند و مسلم را تنها گذاشتند. حسین، که از آنچه در کوفه رفته بود خبر نداشت، به رغم اصرار دوستانش، در ذیحجه سال ۶۰ رهسپار کوفه شد تا آنچه را خواست خداوند می‌دانست، به انجام رساند. در میانهٔ راه، سپاه کوفه به فرماندهی حر بن یزید ریاحی مسیر کاروان به سوی کوفه را سد کردند و در نتیجه، کاروان از مسیر خود منحرف شد و در روز دوم محرم سال ۶۱ ه‍.ق به کربلا رسید. از روز سوم ماه محرّم، به فرماندهی عمر بن سعد، لشکریانی از کوفه به منطقه وارد شدند. حسین صبح روز دهم محرم، عاشورا، لشکریانش را آماده کرد و سوار بر اسب رو به لشکریان ابن سعد خطابه‌ای ایراد کرد و مقامش را برای آنان شرح داد؛ ولی باز به وی گفته شد که نخست باید تسلیم یزید شود. او در پاسخ گفت که هرگز خودش را چون بَرده تسلیم نمی‌کند. بدین ترتیب، نبرد کربلا آغاز شد و شماری از دو طرف کشته شدند. پس از نیمروز، سپاهیان حسین به‌شدت تحت محاصره قرار گرفتند. با کشته شدن یاران و خاندان حسین در پیش رویَش، سرانجام او تنها ماند و از سر و بازو آسیب دید و بر روی صورت به زمین افتاد و سنان بن انس نخعی یا شمر بن ذی الجوشن سرش را از تن جدا کرد. نبرد به پایان رسید و سربازان ابن زیاد رو به غارت آوردند. بعد از آن که ابن سعد محل جنگ را ترک کرد، بنی اسد تَنِ حسین و دیگر کشتگان را همان‌جا به خاک سپردند. سرِ حسین با سرهای دیگر هاشمیان، همراه با کاروان اسرا به کوفه و دمشق برده شد. ولید بن عقبه
کلیفرد ادموند بسورث معتقد است بعد از کشته شدن عثمان، ولید به جزیره گریخت و در آنجا ماند و از سیاست به دور بود تا اینکه در ۶۱ هجری/۶۸۰ میلادی در رقه درگذشت. اما مادلونگ می‌نویسد که وی در زمان شورش طلحه و زبیر، بر خلاف مروان و برخی دیگر از آل امیه که به کمپین عایشه در مکه پیوستند، مستقیماً به شام نزد معاویه رفت. مبرقع
خلیفه معتصم لشکری به فرماندهی رجا بن ایوب حیدری علیه شورشیان گسیل کرد. تعداد نیروهای حیدری بسیار بیشتر بود و فرمانده عباسی عاقلانه تصمیم گرفت تا فصل برداشت صبر کند، زمانی که اکثر حامیان دهقان المبرقع در مزارع خود پراکنده می‌شدند. در این اثنا بود که بنا به روایت یعقوبی، ابن اثیر و ابن خلدون، معتصم درگذشت و خلیفه جدید واثق، حیدری را برای سرکوب شورش ابن بیهاس در اطراف دمشق روانه کرد. از سوی دیگر، طبری شورش و شکست آن را دقیقاً در دوران سلطنت معتصم، یعنی قبل از مرگ او در ۵ ژانویه ۸۴۲، روایت کرده و ابن بیهاس را به عنوان یکی از پیروان المبرقع برشمرده است؛ بنابراین رابطه دقیق بین این دو قیام از منابع نامشخص است. حیدری پس از غلبه بر ابن بیهاس به سمت جنوب برگشته و در نزدیکی رمله با نیروهای المبرقع مقابله کرد. این نبرد یک پیروزی قاطع برای ارتش دولتی بود، به طوری که المبرقع اسیر شد و به پایتخت خلیفه، سامرا آورده شد، جایی که او را به زندان انداختند و دیگر خبری از آن نشد. نجده بن عامر حنفی
چندی از رهبری وی نگذشته بود که نجده حمله‌ای به قبیله بنی کعب، شاخه ای از قبیله بنی عامر بن صعصعه، در بحرین (شرق عربستان) انجام داد و در نبرد ذوالمجار، ضربه سنگینی به آنها وارد کرد و ذرت و خرمائی را که بنی کعب از یک بازار غارت کرده بود تصرف کردند. پیروزی نجده، نشانه آغاز یک سری از پیروزی‌ها بود که در نهایت باعث شد بیشتر عربستان تحت کنترل وی درآید و این به ضرر ابن زبیر بود زیرا نشان دهنده ناتوانی او در مقابله با خوارج بود. در سال ۶۸۶، او به بحرین بازگشت و به قبیله بنی عبدالقیس که مخالف خوارج بود حمله کرد. وی با کمک قبیله أزد، بسیاری از اعضای قبیله بنی عبدالقیس را در قطیف به قتل رساند یا اسیر کرد، جایی که وی پس از آن مقر خود را نیز در آنجا مستقر کرد. با افزایش قدرت روزافزون نجده و کنترل بحرین و یمامه، وی از طریق بستن مسیرهای بین مکه [مرکز خلافت زبیری] و بصره [از استان‌های کلیدی و مهم زبیریان] خلافت زبیری را مورد تهدید قرار داد. حمزه ابن الزبیر، فرماندار بصره، با اعزام یک ارتش ۱۴ هزار نفری به رهبری عبدالله بن عمیر اللیثی علیه خوارج، سعی کرد تا بحرین را از کنترل نجده خارج کند. با این حال، در سال ۶۸۶ نجده و مردانش در کمین نیروهای خلافت زبیری نشستند و آنان را متفرق ساختند. براء بن‌مالک انصاری
براء بن مالک بن نضر انصاری از یاران محمد پیامبر اسلام و برادر انس بن مالک است. بعد از جریان سقیفه بنی ساعده از کسانی بود که به علی بن ابی طالب گرویدند و از شیعیان او به شمار می‌آید. در جنگ بدر و احد و خندق شرکت کرد و در جنگ شوشتر کشته شد. او نقش مهمی در جنگ مقابل مسیلمه کذاب پیامبر دروغین داشت. وی در جنگ یمامه وزیر مسیلمه را به قتل رسانید. آرامگاه براء بن مالک در شهر شوشتر و در نزدیکی قلعه سلاسل قرار دارد. محمد بن مسلمه
در همان روز، ابن مسلمه با کشتن قاتل برادرش که یک جنگجوی یهودی به نام مرحب بود، انتقام برادرش را گرفت، در یک نبرد سخت میان مرحب یهودی و ابن مسلمه مسلمان که شدت آن به حدی بود که درختان خرما در باغ بیرون از دیوار قلعه، به‌طور کامل بریده شدند. نبرد در حالی پایان یافت که ابن مسلمه موفق شد یکی از پای مرحب را قطع کند. در این زمان علی بن ابی طالب به طمع غنیمت پیش دستی کرده و سر مرحب را برید. این باعث شد که علی بتواند غنایم را برای خود بگیرد، که پس از آن ابن مسلمه به نزد محمد رفت تا از علی به پیامبر شکایت کند چون غنایم پاداش کشتن مرحب سهم او بود نه علی. (علی فقط سر مرحب یهودی را برید در حالی که ابن مسلمه بود که با او جنگیده و او را شکست داده بود) و پس از آنکه آن‌ها اختلاف خود را به محمد پیامبر اسلام ارجاع دادند، پیامبر اسلام حق را به ابن مسلمه داد و شمشیر، سپر، کلاه و زره مرحب را به ابن مسلمه تحویل داد. بعدها ابن مسلمه یک قهرمان یهودی دیگر به نام یوسر را نیز کشت و همچنین در گروه کسانی که هنگام محاصره قلعه الصعب بن، سپر حضرت محمد را سپر کردند شرکت کرد. معاذ. پس از جنگ، کنانه بن ربیع توسط زبیر بن عوام شکنجه شد، به این امید که او بگوید گنجینه خاندان ابوالحقایق را در کجا پنهان کرده و جای آن گنج را به محمد نشان دهد. پس از شکنجه‌های فراوان هنگامی که کنانه دیگر قادر به صحبت نبود، محمد به زبیر دستور داد که او را به ابن مسلمه بسپارد. به ابن مسلمه اجازه داده شد که سر کنانه را ببرد. امیه بن سعد طایی
امیة ‌بن‌ سعد بن زید طائی، در صبح عاشورا در هجوم گسترده و همه جانبه سپاه عمر بن سعد به خیمه‌گاه حسین بن علی کشته شد. جریر بن عبدالله بجلی
در همان سال به دستور محمد بن عبدالله به تباله رفت و بعد از کشتن بسیاری از آنان، بتکده معروف برخی از قبایل عرب که در آن جا واقع بود و به «ذوالخلصه» معروف بود، را خراب کرد. تباله منطقه‌ای بین مکه و مدینه است که در تعیین دقیق محل آن اختلاف است؛ اما قدر مسلم آن است که در جنوب جزیرةالعرب، میان جنوب عربستان سعودی و نواحی یمن شمالی واقع است. جریر بن عبدالله بجلی پیش فروة بن عمرو بیاضی منزل کرد و محمد بن عبدالله از او در مورد اخبار قوم خودش سؤال می‌کرد، و او می‌گفت خداوند متعال اسلام را آشکار ساخته و در مسجدهای ایشان اذان گفته می‌شود و قبایل بت‌هایی را که می‌پرستیده‌اند، شکسته و بتخانه‌ها را ویران کرده‌اند. در همین سال، که سال وفات محمد بن عبدالله بود، وی از طرف محمد مأموریت یافت تا به اسود برود و مردم این منطقه را به اسلام دعوت کند، وی نیز چنین کرد؛ اما مردم اسود اجابت نکرده و همچنان بر کفر خود باقی ماندند. همچنین در مورد یکی از مأموریتهای وی از سوی محمد بن عبدالله، در الطبقاتالکبری آمده‌است: نعمان بن مقرن
نعمان ابن مقرن یکی از سرداران و فرماندهان عرب در حمله اعراب به ایران بود، که در جنگ نهاوند در سال ۲۱ هجری یا ۶۴۱ میلادی پس از سه روز نبرد سنگین در پشت دروازه‌های نهاوند؛ به دست سربازان ایرانی به فرماندهی پیروزان کشته گشت. جسد او در ۵ کیلومتری شمال غربی شهر مدفون شد و امروزه در نزد اهالی نهاوند به مقبره بابا پیره (در گویش محلّی: بُوَه پیره) مشهور می‌باشد.مردم معتقدند که نعمان بن مقرون یا بابا پیره از یاران حسین بن علی بوده و او را امامزاده تلقی می‌کنند. در حالیکه این باور صحت ندارد. در مقابل، میهن پرستان از اعتقاد و زیارت این آرامگاه توسط افراد ناآگاه انتقاد می کنند.  با آشکار شدن هویت اصلی آرامگاه،موجی از نفرت نسبت به آن شکل گرفته است.  نعمان در زمان حمله مسلمین به ایران فرماندار کسکر (قدیمی‌ترین شهر مسیحی‌نشین عراق) بود. عمر به او نامه نوشت که از فرمانداری کناره‌گیری کند و به فرماندهی سپاه مسلمانان دربیاید و به قصد تسخیر نهاوند حرکت کند. او در روزهای اولیه جنگ نهاوند کشته شد و فردی به نام حزیفه جانشین او شد. مردم ایران بدین باورند که وی قاتلی بود که ناموس ایرانیان را بر لشکریانش حلال کرد و اکنون مورد احترام است آرامگاه وی، در شهرستان نهاوند، دهستان قشلاق، جاده نهاوند به کرمانشاه واقع شده و در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۵۰۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. خولی بن یزید اصبحی
خولی بن یزید اصبحی از افراد حکومت بنی امیه بود. وی در جریان نبرد کربلا عثمان بن علی را مورد هدف قرار داد که همان سبب کشته‌شدن او شد. وی مامور آوردن سر بریده حسین بن علی از کربلا به کوفه نزد ابن زیاد بود. او سرانجام در سال ۶۶ هجری در کوفه در قیام مختار توسط بن کامل شاکریَ کشته شد. خلافت علی بن ابی‌طالب
در ۳۹ هجری، علی کنترل حجاز را نیز از دست داد. معاویه، بسر بن ارطات را با سپاهی به حجاز گسیل داشت. بسر به همراه ۲۶۰۰ سپاهی، طبق دستور معاویه، مردم را در طول مسیر تا مدینه غارت کرد و ترساند. کارگزار علی در مدینه، ابوایوب انصاری، پیش از رسیدن بسر به کوفه گریخت. بسر در مدینه مردم را تا سرحد جان ترساند و از آن‌ها به زور برای معاویه بیعت ستاند. سپس به سوی مکه رفت، و در راه مردم را کشت و اموالشان را برد. قثم بن عباس، کارگزار علی در مکه نیز، پیشاپیش ورود وی، گریخت. بسر بر مکه تسلط یافت و از مردم بیعت ستاند. سپس، سوی طائف رفت و مغیره بن شعبه که بزرگ آنجا بود و تا آن زمان راه میانه برگزیده بود، پیشاپیش ورودش را خوشامد گفت و به استقبالش شتافت. آنگاه، به جانب یمن رفت و در راه بر دو پسر عبیدالله بن عباس، والی علی در یمن، دست یافت و آن دو را کشت. عبیدالله بن عباس نیز پیشاپیش ورود بسر گریخت و آن‌ها که در صنعا و دیگر مناطق یمن مقاومت کردند، همگی کشته شدند. در نجران، یمن و حضرموت بر هر یک از حامیان علی که دست یافت، او را کشت و حتی برخی بزرگان قبایل مسلمان و مسیحی را که جانب علی نبودند، برای ترساندن مردم کشت. برخی نیز به دژها پناه بردند یا به کوه‌ها گریختند. در گزارش‌ها عدد مبالغه‌آمیز سی هزار کشته را برای یورش بسر برشمرده‌اند. علی برای مقابله با بسر به زحمت و کندی توانست حمایت مردم کوفه را جلب کند. علی در تلاش برای تجهیز سپاهی برای گسیل به شام بود، اما خبر جنایات بسر وی را مجبور به پرداختن به وضع عربستان کرد. سرانجام، جاریه بن قدامه داوطلب شد، تا وضع حجاز و یمن را آرام سازد. علی به جاریه دستور داد که در مسیر به هیچ‌یک از مسلمان و اهل ذمه آسیبی نرساند و اموال هیچ‌کس، حتی مرکبی، را برای سپاهش نستاند. جاریه با چهار هزار سپاهی به سرعت در پی بسر شتافت. وقتی جاریه به یمن رسید، هواداران عثمان گریختند و در کوه‌ها توسط حامیان علی کشته شدند. اما بسر و سپاه شام، بنا بر نقشه، معاویه بمحض اطلاع از این لشکرکشی به سرعت گریختند، تا با وی مواجه نشوند. پیش از آنکه جاریه از حجاز بازگردد، خبر کشته شدن علی به وی رسید. افسانه ایلیا
علی بن عبدالله بن سلیمان اسدی یا ایلیا یکی از شخصیت‌های مرموز و تاریک تاریخ است. عده ای سرگذشت او را افسانه و غیر واقعی میدانند و عده ای خلاف این نظریه را دارند. اما شواهد تاریخی نشان از این دارد که علی بن عبداللهاسدی زاده کوفه و از شیعیان علی بن ابی طالب بوده‌است. او در سال ۷۵ قمری (۶۹۴ (میلادی))در کوفه به دنیا آمد. وی با کشته شدن پدرش به دست حجاج بن یوسف ثقفی به امپراتوری روم شرقی فرار کرد. به گواهی تاریخ وی در آنجا رشد و نمو نمود و به یکی از سرداران ارتش روم شرقی مبدل گشت. وی پس از ۸۰ و به روایت دیگر ۸۳سال زندگی در سال ۱۵۸ قمری (۷۷۵ (میلادی)) به دست سپاهیان منصور دوانیقی کشته شد. مدفن وی گوشه شرقیمعید پارتنون در آتن پایتخت یونان است. جنگ جمل
در ابتدای خلافت علی بن ابی طالب، طلحه و زبیر در مدینه با وی بیعت نمودند، اما چهار ماه بعد بیعت خود را شکستند و راهی مکه شدند؛ و در آنجا به عایشه، همسر محمد پیامبر اسلام و دختر ابوبکر خلیفه اول، که از دشمنان علی بود پیوستند و مردم را به خونخواهی عثمان برانگیختند، در حالی که علی در کشته شدن عثمان نقشی نداشت و فرزندش حسن را نیز برای محافظت از عثمان فرستاده بود. در نهایت حدود سه هزار نفر به سوی بصره حرکت کردند. در بصره سپاه جمل به بیت المال حمله کردند و محافظان آن را کشتند و درگیری را آغاز کردند. همچنین عثمان بن حنیف، والی منصوب علی، را مجبور کردند که شهر را ترک کند و موی سر و ریشش را کندند. از طرفی هم علی با قوای خود در پی آنان آمد و لشکری از کوفه به وی پیوست. علی به بصره نزدیک شد و باب مذاکرات با طلحه و زبیر و عایشه را باز کرد. در حالی که، همه در حال حاضر فکر می‌کردند توافق بین طرفین حاصل شده‌است، جنگ بین دو سپاه ناگهان آغاز گردید. در منابع در مورد آغازگر جنگ روایاتی گوناگون داریم. بر طبق برخی روایات، علی به لشکریانش دستور داد که جنگی را آغاز نکنند، اما پس از آنکه برخی از سپاهیان علی کشته شدند، وی با سپاه جمل وارد جنگ شد. علی به سپاه خود دستور داد هرکس از دشمن زخمی شد او را نکشید و لباس و وسایل اشخاص را به غنیمت نبرید. آل بویه
علی بن بویه پس از به دست آوردن خوزستان، راهی فارس شد و احمد نیز به کرمان روی آورد و به فتح آن سرزمین دست یافت (۳۳۴ه‍.ق). سپس، به بغداد رفت و المستکفی بالله – خلیفه عباسی – را مطیع خود ساخت. خلافت بغداد که پیشرفت‌های برادران بویه را با چشم خود می‌دید، به خاطر دیدگاه برخی از وزیران خود، از جمله «ابن مقله» با آنان از در سازش درآمد و لقب ویژه برای آنان فرستاد که علی را «عمادالدوله» و حسن را «رکن الدوله» و احمد را «معزالدوله» نامید. همان معزالدوله بود که در بغداد دستور داد سب آل علی موقوف شود و مراسم عزاداری ماه محرم را برپا داشت. به خصوص، در ایام عاشورای سال ۳۵۲ ه‍. ق؛ که جمع کثیری در بغداد گرد آمدند و بازارها بسته شد، مردم آن روز آب ننوشیدند و در بازارها خیمه پر پا کردند و بر آن خیمه‌ها پلاس آویختند و زنان بر سر و روی شان می‌کوفتند. از این زمان رسم زیارت قبور پیشوایان شیعه رایج شد و بغداد به دو بخش مهم شیعه‌نشین (کرخ) و سنی‌نشین تقسیم شد (۳۶۳ ه‍.ق). همچنین، مقام نقابت علویان هم در زمان بویهیان تأسیس شد. در زمان رکن‌الدوله بود که مذهب شیعه رسمیت کامل یافت. علی بن جبله العکوک
ابوالحسن، علی بن جَبَلة بن عبدالله انباری شهرت‌یافته بهالعَکَوَّک (به‌معنای: چاقِ کوتاه‌قد، ) (۷۷۶–۸۲۸م) شاعر نابینای عراقی در نیمهٔ دوم سدهٔ دوم هجری و اوایل سوم بود. او در محافل ادبی می‌رفت و کم‌کم در ادبیات و شعرگویی سرآمد شد. او به مدح ابودلف عجلی و حمید بن عبدالحمید طوسی پرداخت و در این مبالغه نمود؛ مأمون از او در خشم شد و مدایحش را خروج از ایمان صحیح دانست. گویند مأمون دستور قتلش را داد. اما بیشتر برآنند که العَکَوک تا پایان عمر مخفی شد. او را شاعری لطیف‌المعانی و فصیح الالفاظ داسنته‌اند. حارث بن نبهان
حارث بن نبهان از یاران حسین بن علی بود که در نبرد کربلا در روز عاشورای سال ۶۱ هجری قمری کشته شد. حارث بن نبهان یکی از کشته شدگان حادثه عاشورا است. در کتاب‌های تاریخی نام او را «حرث» هم گفته‌اند. پدر حارث غلام حمزه عموی محمد مصطفی، پیامبر اسلام بود که دو سال بعد از کشته شدن حمزه در جنگ احد، از دنیا رفت. حارث بعد از مرگ پدرش، سال‌ها در کنار علی بن ابیطالب زندگی کرد و همیشه همراه او بود. بعد از کشته شدن علی بن ابیطالب، حارث با خانواده و پسران او همراه شد و سعی می‌کرد از آنها جدا نشود. ابوعبیده جراح
ابوعبیده فرمانده یکی از سپاه‌های چهارگانهٔ ابوبکر در جنگ‌های ردّه بود. ابوعبیده هم چنین تا قبل از ورود خالد پسر ولید به سوریه، فرمانده سپاه مسلمانان در حمص بود. سپاه ابوعبیده و خالد در شهر بصره به یکدیگر پیوستند و قلعه بصره را در محاصره خود گرفتند. ابوعبیده هم چنین هدایت قلب سپاه مسلمانان در جنگ اجنادین را بر عهده داشت. این جنگ به سقوط قلعه بصره انجامید. در سال ۶۳۹ میلادی، ابوعبیده و خالد در جنگ یاکوسا، ارتش رومیان را شکست دادند. پس از شکست رومیان در یاکوسا، هراکلیوس امپراتور روم فرمان جنگ داد. فرمانده سپاه مسلمانان در این جنگ که به معراج الصفر معروف است، ابوعبیده جرّاح بود. ابوعبیده جرّاح هم چنین در حرب العقاب با رومیان وارد جنگ شد و به پیروزی رسید. با پیروزی مسلمانان در این دو جنگ، ابوعبیده وارد دمشق شد و شهر دمشق به تصرّف مسلمانان درآمد. هفهاف بن مهند راسبی
وی هنگامی به کربلا رسید که جنگ پایان یافته بود و لشکریان عمر سعد به غارت خیمه‌ها دست زده بودند. وی در چنین شرایطی به دفاع از خیام حسین بن علی برخاست. پس از کشتن نفراتی از دشمن محاصره شد و اسبش از پای درآمد. وی پیاده به جنگ پرداخت تا اینکه بر اثر کثرت جراحات وارده در نزدیکی گودال قتلگاه کشته شد. وی در روز عاشورا در جنگ کشته شد. علی بن الحسین شجاعت هفهاف در روز عاشورا را ستوده است. فیصل الدویش
فیصل بن سلطان الدویش (عربی: فیصل بن سلطان الدویش، زاده ۱۸۸۲ - درگذشته ۱۹۳۱) شیخ قبیله مطیر و یکی از رهبران گروه اخوان بود که به ابن سعود در اتحاد و یکپارچگی عربستان سعودی کمک کرد. الدویش فرماندهی حمله به نیروهای کویتی در نبرد حمض را که در ۱۶ مه ۱۹۲۰ رخ داد برعهده داشت. در ۱۰ اکتبر ۱۹۲۰، وی مجدداً به کویت حمله کرد که این جنگ به عنوان نبرد الجهراء شناخته می‌شود. وی در سال ۱۹۲۹ و در نبرد السبله مجروح شد و از عربستان فرار کرد و بعدها تسلیم انگلیسی‌ها در کویت شد. سلطان الدویش، توسط شاه عبدالعزیز بن سعود که قبلاً به او خدمت می‌کرد مورد عفو قرار گرفت، اما بعداً در ریاض زندانی شد و در سال ۱۹۳۱ در اثر بیماری آنوریسم درگذشت. محمد بن ابی سعید ابن عقیل
در نبرد کربلا حسین بن علی ناجوانمردان سپاه اموی را به خاک هلاکت می‌افکند. در این هنگام از خمیه‌های کاروان حسین بن علی، کودکی بیرون آمد که دو گوشواره در گوش داشت و از وحشت و حیرت به جانب چپ و راست می‌نگریست و گوشواره‌هایش می‌لرزید. سنگ‌دلی به نام هانی بن ثبیت حضرمی یا لقیط بن ایاس (ناشر) جهنی بر او حمله برد و او را کشت. ابن طباطبا
اباعبدالله محمد بن ابراهیم بن اسماعیل بن ابراهیم بن حسن بن حسن بن علی ابن ابی‌طالب مشهور به ابن طباطبا(۱۷۳–۱۹۹ ق/۷۸۹–۸۱۵ م) از سادات حسنی بود که در زمان جنگ امین و مأمون قصد تشکیل یک دولت شیعی را داشت و بنا بود نصر بن شبیب که از شیعیان ساکن جزیره بود، او را یاری دهد. اما نصر منصرف شد و قیام به تأخیر افتاد. وی در سال ۱۹۹ قمری قیام کرد و با کمک ابوالسرایا بر کوفه چیره شد و توانست دولتی را بنا نهد. حسن بن سهل والی عراق سپاهی را برای سرکوب قیام گسیل داشت که از ابوالسرایا شکست خورد. در همین احوال ابن طباطبا خیلی زود درگذشت. حکیم بن جبله عبدی
حکیم پسر جبله عبدی (به ضم حاء و فتح کاف خوانده می‌شود) "با نسب کامل حکیم بن جبله بن حصن بن اسود بن کعب عبدی از قبیله عبد القیس". از بزرگان قبیله عبد القیس و از یاران علی بن ابی طالب است. با آمدن عایشه به بصره حکیم همراه هفتصد سوار بر ضد عایشه قیام کرد و در این درگیری کشته شد. حجر بن عدی
حجر از شیعیان و فرماندهی علی بن ابی طالب و از قبیله کنده بود. او به صلح حسن بن علی و معاویه اعتراض داشت، اما همواره مدافع اهل بیت و حسن بن علی بود. شور و هیجان مبارزاتی و احساس دینی حجر، او را محبوب شیعیان کوفه ساخت؛ تا جایی که وی را به بزرگی و رهبری مبارزه با آل امیه قبول داشتند. با مرگ مغیره بن شعبه، زیاد بن سمیه والی کوفه شد و شش ماه در آنجا و شش ماه در بصره بود. ابن زیاد حجر را بخود نزدیک ساخت و او را گرامی داشت، ولی هنگامی که به بصره می‌رفت، به حجر دربارهٔ رفتارش نصیحت کرد. با رفتن زیاد به بصره، شیعیان فرصت یافتند تا پیرامون حجر گرد آیند. هنگامی که عمرو بن حریث جانشین زیاد به آنان اعتراض کرد، وی را سنگسار کرده، به قصر راندند و بر شهر چیره شدند. عمرو نیز اوضاع شهر را به آگاهی زیاد رسانید و او نیز پس از چند روز به کوفه آمد و با احضار بزرگان و اشراف کوفه دستور داد هر کدام اعضای قبیله خود را از سپاه حجر جدا کنند. نخبگان قبایل کوفه نیز چنان کردند اما همچنان سپاه حجر قابل توجه بود. زیاد می‌دانست توان رویارویی با حجر را ندارد، از اشراف یمنی خواست که به حجر حمله کنند. حجر برای جلوگیری از جنگ داخلی، دستور به پراکندگی یارانش داد و خود نیز به پناه برخی بزرگان شیعه کوفه رفت. زیاد از محمد اشعث کندی خواست حجر را دستگیر کند. حجر پیام داد اگر به او امان دهد و نزد معاویه بفرستد، خود را تسلیم می‌کند. زیاد قبول کرد. حجر تسلیم شد و زیاد او را زندانی نمود. یکی از یاران حجر به نام عمرو بن حمق خزاعی به موصل فرار کرد، اما مأموران والی او را دستگیر کردند و کشتند. زیاد به سران چهار ناحیه کوفه دستور داد شهادت نامه ای علیه حجر برای معاویه بنویسند. آنان نیز شهادت دادند. هفتاد نفر از سران کوفه از جمله ابوبرده بن ابوموسی اشعری و محمد بن اشعث. زیاد حجر را به نزد معاویه فرستاد. وی دستور داد آنان را در مرج عذرا نگه دارند. معاویه در آن ناحیه او را به کشت. هنگامی که عایشه خبر کشته شدن حجر را شنید، گفت «پیامبر فرمود: در مرج عذرا عده ای کشته می‌شوند که خدا و اهل آسمان ناراحت می‌شوند». بطال
نخستین‌بار در جریان جنگ بابیزانس از او نام برده شده‌است. در این جنگ که به فرماندهی مسلمة بن عبدالملک بود، بطال فرماندهی طلایه‌داران سپاه که ده هزار نفر بودند را بر عهده داشت. او در این جنگ توانست منطقه را برای بازرگانان و کشاورزان امن کند. بطال همچنین در سال ۱۱۳ قمری در لشکرکشی به بیزانس همراه با عبد الوهاب بن بُخت حضور داشت. در جنگ معاویه بن هشام با رومیان نیز بطال حضور داشت. در این جنگ کنستانتین، فرمانده رومی، اسیر شد. بطال در آخرین جنگ خود با بیزانس در کنار ملک بن شبیب، فرمانده سپاه، حضور داشت. او در این جنگ کشته شد. در خصوص تاریخ مرگ او اختلاف وجود دارد و تاریخ مرگش را از سال ۱۰۷ تا ۱۲۳ قمری نقل کرده‌اند. وی در محل مرگش که اکنون به سید غازی معروف است دفن شد. جابر بن عروه
جابر بن عروة الغفاری از اصحاب پیامبر(ص) که در کربلا برای یاری حسین بن علی به قتل رسید. سالم بن عمرو بن عبدالله
سالم بن عمرو بن عبدالله از یاران حسین بن علی بود که در روز عاشورا در نبرد کربلا کشته شد. سالم بن عمرو بن عبدالله بن ثابت بن نعمان یا سالم بن مدینه کلبی از غلامان آزاد شده قبیله بنی المدینه، تیره‌ای از کلب بن وبره بود. کلب بن ویره شامل اعراب قحطانی یمن بودند که در کوفه زندگی می‌کردند. به همین دلیل سالم را کلبی و یا کلبی کوفی نیز می‌نامیدند. عقبة بن نافع
عقبه در سال ۶۳ قمری (۶۸۳ میلادی) در نزدیکی بسکره توسط کسیله کشته شد. سپاهش قیروان را تخلیه کردند و به برقه برگشتند. سجاد
زین‌العابدین، تنها یکی از پسرانِ حسین بن علی بود که علی نام داشت. تاریخ‌نگارانی چون قاضی نُعمانِ اسماعیلی، او را برادرِ اَرشد و بزرگترین پسر حسین بن علی می‌دانند و از او به‌عنوان «علیِ‌اکبر» نام می‌برند و برادر شهیدش در کربلا را «علیِ‌اصغر» می‌نامند. در مقابل مورخانی از اهل سنت چون طَبَری، بَلاذُری، ابن قُتَیْبه و ابن سعد، زین‌العابدین را برادرِ کوچک‌تر — «علی‌اصغر» — می‌دانند و از برادرش با عنوان علی‌اکبر یاد می‌کنند. منابعِ شیعهٔ امامیه، علی‌اصغر را برادرِ سوم و نوزادی می‌دانند که او هم در کربلا کشته شد. برخی از این منابع امامیه، زین‌العابدین را برادر میانی می‌دانند و او را «علی اَوْسَط» می‌نامند. منابع دیگرِ امامیه، این نسبت را برعکس می‌کنند و برادر شهیدش را علی اوسط و زین العابدین را برادر ارشد می‌دانند. بنا به روایتی از شیخ طوسی، عالم شیعه، حسین بن علی هنگام خروج از مدینه امانتی نزد ام سلمه، بیوهٔ محمد، گذاشت و از او خواست هنگام مراجعتِ بزرگترین پسرش امانت را به او بدهد و این امانت به سجاد تحویل داده شد. بر این اساس نتیجه‌گیری می‌شود که سجاد بزرگترین پسر حسین بوده‌است. شهادت ثالثه
از ابوالفرج اصفهانی نقل کرده اند که در قطیعه که در مدینه واقع میباشد شنیده که کسی اذان میگفته و در اذان خود اشهد ان علیا ولی الله میگفته است ابوالفرج(۲۴۲_۲۸۹) بنقل از کتاب نشوار المجاضره و اخبار المذاکره که اصل کتاب در کتابخانه موزه بریطانیا است نوشته قاضی تنوخی شافعی و مرگلیوث مستشرق معروف از روی نسخه موزه بریطانیا آنرا چاپ کرده ابن بطوطه هم در سفرنامه خود اورده که در شهر قطیف عربستان در اذان شهادت بر ولایت امیرالمومنین علی بن ابیطالب را میگفته اند سید موسی صدر
موسی صدر از سال ۱۳۴۳ و یک سال پیش از تأسیس جنبش فلسطینی فتح، در پی اندیشه تبدیل جامعه مصرفی لبنان به جامعه‌ای مقاوم در برابر تجاوزات آینده اسرائیل برآمد. وی در بهار سال ۱۳۴۴ گروهی از جوانان شیعه را به مصر اعزام نمود، تا در دوره‌ای شش‌ماهه فنون نظامی را فرا گیرند. با بازگشت این جوانان که نخستین کادرهای مقاومت لبنان بودند، عملیات ایذایی مشترک رزمندگان فلسطینی لبنانی در شمال اسرائیل آغاز گردید. بخش اعظم نیروهای رزمنده از جوانان شیعه لبنان، و فرماندهی عملیات بر عهده رزمندگان فلسطینی بود. این نوع عملیات مشترک تا اوایل سال ۱۹۷۲ ادامه یافت. در مهر ۱۳۴۸ مؤسسه صنعتی جبل عامل یا کارگاه کادرسازی صدر رسماً آغاز به کار نمود. در پی بمباران شدید جنوب لبنان توسط اسرائیل در سال ۱۳۴۹ و عدم واکنش مناسب دولت وقت، اعتصابی بی‌سابقه به دعوت موسی صدر لبنان را فرا گرفت، به گونه‌ای که دولت وقت را بر آن داشت برای بازسازی مناطق جنگی و برپایی پناهگاه‌های مناسب در آن، مجالس جنوب را تأسیس نماید. از اوایل سال ۱۳۴۱ عملیات جوانان شیعه در داخل اسرائیل شکلی مستقل به خود گرفت، هر چند تا سال‌ها پس از آن نیز به صلاحدید صدر، افتخار آن به نام «نیروهای مخصوص جنبش فلسطینی فتح» ثبت می‌شد. در شهریور سال ۱۳۵۱ و کمتر از ۲۴ ساعت پس از اشغال ۴۸ ساعته دو روستای «قانای جلی» و «جویا» به دست سربازان اسرائیلی، نشست فوق‌العاده مجلس اعلای اسلامی شیعیان با حضور تمامی اعضاء در روستای جویا برگزار گردید، و از همان روز نخستین بذرهای «مقاومت لبنانی» توسط موسی صدر پاشیده شد. یک ماه پس از این حادثه و به هنگام حمله نیرهای اسرائیلی به روستای «فاووق» در جنوب لبنان، نخستین عملیات غیررسمی مقاومت لبنان به اجرا درآمد، که حاصل آن چند کشته و مجروح اسرائیلی بود. از پاییز سال ۱۳۵۱ آموزش نظامی جوانان شیعه شتاب بیشتری گرفت. نخستین کشتهٔ مقاومت لبنان «فلاح شرف الدین» مؤذن چهارده ساله مؤسسه صنعتی جبل عامل بود که در زمستان ۱۳۵۲ و پس از کشتن چند تن از سربازان اسرائیلی، در روستای مرزی «بنت جبیل» کشته شد. در خرداد سال ۱۳۵۴ و به دنبال وقوع انفجاری در اردوگاه نظامی عین البنیه در کوه‌های بقاع، که به کشته شدن ۲۷ تن از جوانان شیعه انجامید، صدر رسماً ولادت «گروه‌های مقاومت لبنان» را اعلان نمود. با پایان یافتن جنگ داخلی لبنان و انتقال دامنه ناآرامی‌ها به جنوب، واحدهای مقاومت لبنان رسماً در نقاط استراتژیک مناطق مرزی مستقر شدند. نخستین عملیات بزرگ مقاومت لبنان علیه تجاوزات اسرائیل در اواخر سال ۱۳۵۵ صورت گرفت که پس از چند روز درگیری، به آزادسازی شهرک‌های «طیبه» و «بنت جبیل» منجر گردید. موسی صدر نخستین شخصیتی بود که در زمستان سال ۱۳۵۶، طرح سازشکارانه توطین پناهندگان فلسطینی در جنوب لبنان را افشا، و با مواضع شجاعانه خود از تحقق آن جلوگیری نمود. در حمله گسترده سال ۱۳۵۷ اسرائیل به جنوب لبنان و به رغم عقب‌نشینی احزاب چپ و گروه‌های فلسطینی، جوانان مقاومت لبنان و دانش آموزان مؤسسه صنعتی جبل عامل در منطقه اشغالی باقی‌ماندند، و به رغم امکانات اندک تا به آخر علیه اشغالگران ایستادگی کردند. موسی صدر اگرچه لبنان را محل اصلی فعالیت‌های خود قرار داده بود، اما هیچگاه از دیگر مسائل جهان اسلام غافل نبود. انقلاب اسلامی ایران، امنیت حوزه‌های علمیه، اتحادی عربی-اسلامی جهت مبارزه با اسرائیل و گسترش تشیع در آفریقای سیاه، مهم‌ترین دغدغه‌های خارج از لبنان وی را تشکیل می‌دادند. در پی دستگیری روح‌الله خمینی و در اوایل تابستان ۱۳۴۲، صدر راهی اروپا و شمال آفریقا شد تا از طریق واتیکان و الازهر، شاه را برای آزادسازی ایشان تحت فشار قرار دهد. با آزاد شدن خمینی در پایان این سفر، ابوالقاسم خویی تصریح نمود که این آزادی بیش از هر چیز مرهون سفر صدر بوده‌است. در پی تبعید خمینی به ترکیه در پاییز سال ۱۳۴۳، صدر اقدامات مشابهی را انجام داد، تا ضمن تأمین امنیت خمینی، ترتیبات انتقال او به عتبات عالیات را فراهم سازد. در نیمه دوم دهه چهل و پس از آماده شدن نخستین کادرهای نظامی مقاومت لبنان، ده‌ها تن از جوانان مبارز ایرانی به لبنان آمدند و زیر نظر آنان فنون نظامی را فرا گرفتند. نافع بن هلال
وی اهل کوفه بود. او که از قاریان قرآن و حدیث و از اصحاب علی به شمار می‌رفت و در جنگهای صفین، جمل و نهروان شمشیر زده بود، وقتی حسین بن علی به سوی عراق آمد، به سوی او شتافت و در راه به کاروان پیوست. او سفارش کرده بود اسبش را که کامل نام داشت از کوفه برایش بیاورند و عمرو بن خالد و دوستانش این کار را کردند. در روز عاشورا هنگامی که عمرو بن قرظة، از یاران امام، کشته شد و برادرش علی بن قرظة که در سپاه کوفه بود، به خونخواهی او به میدان آمد، نافع بن هلال بر او حمله کرد و او را مجروح ساخت. یارانش برای نجات او حمله کردند و نافع بن هلال با آنها درگیر شد. رجز می‌خواند و می‌گفت: «اگر مرا نمی‌شناسید خود را معرفی می‌کنم: من از قبیله جَمَلی هستم و آیین و دینم همان دین حسین بن علی است.» جعدة بن هبیره مخزومی
جعده بن هبیره مخزومی از صحابه محمد پیامبر اسلام و خواهر زاده علی بن ابی طالب بود. نام مادرش فاخته بود و پدرش نیز هبیره بود که از فرماندهان کفار مکی بود که با محمد پیامبر اسلام می جنگیدند. جعده پس از فتح مکه اسلام آورد و مردی جنگجو، شجاع و فقیه بود. علی در زمان خلافتش، پس از نبرد جمل، وی را والی خراسان بزرگ نمود. در زمان وی بود که علی ماهویه، مرزبان مرو را با شرایطی مسؤول خراج کرد. جعده در نبرد صفین نیز شرکت کرد. جنگ جبال (۳۱۹ قمری)
خواهرزادهٔ مرداویج، ابی الکرادیس علی بن عیسی طلحی، برای طلب خراج به شهر همدان عازم شد. در همین هنگام سپاه خلیفهٔ عباسی، به فرماندهی ابوعبدالله بن خلف، نیز در همدان اقامت داشت. در ورودی همدان شیرسنگی بود که مردم شهر آن را حافظ و نگهبان همدان می‌دانستند. لشکریان ابی‌الکرادیس در ورود به شهر این مجسمه را شکسته و از کوه به پایین پرت کردند. مردم همدان از این اقدام منزجر شده و به حمایت از سپاه خلیفه به مقابلهٔ با لشکریان زیاری پرداختند. در جنگی که رخ داد چهار هزار نفر کشته شدند و ابی‌الکرادیس هم کشته شد. ابراهیم بن ولید
ابراهیم بن ولید (۱۲۶-۱۲۷ ه.ق) خلیفه‌ای از خلفای اموی بود؛ او مدت کوتاهی در سال ۷۴۴ میلادی خلافت کرد، و پس از آن از ترس رقیبان و دشمنان سیاسی، خلافت را واگذاشت؛ مروان بن محمد که اوضاع را برای بازگرداندن خلافت به موقعیت قبلی آماده دید به سمت دمشق حرکت کرد و با درگیری که در صفر سال ۱۲۷ انجام شد سپاه دمشق را شکست داد. او برای حکم و عثمان، کسانی که ولید بن یزید آنها را جانشین خود کرده بود بیعت گرفت. اما تا هنگام پیروزی او، این دو نفر که در زندان بودند کشته شدند و مردم بالاجبار با خود مروان بن محمد بیعت کردند. شاید برای اینکه بیعت او را مشروع جلوه دهند، اعلام کردند که حکم و عثمان در زندان، ضمن شعری مروان را به عنوان جانشین خود تعیین کرده‌اند. بدین ترتیب بود که آخرین خلیفه اموی بر سر کار آمد. وی متهم است قبل از خلافتش محمد باقر را به قتل رسانده. زیاد بن ابیه
در سال ۶۵۹ میلادی(۳۹ قمری)، علی ابن ابی طالب پیشوای شیعیان او را به مأموریت جنگی در اصطخر ایران فرستاد. علی بن ابی طالب، او را به حکمرانی فارس و کرمان برگزید. پس از کشته شدن علی بن ابی طالب، معاویه بن ابی سفیان با حسن ابن علی عهدنامه صلح بست. پس از تحکیم پایه‌های خلافت معاویه، مغیره بن شعبه، زیاد را به دمشق دعوت کرد. معاویه زیاد را به دربار دمشق جلب کرد، او را برادر خود خواند و اعلام کرد که سمیه، مادر زیاد در جاهلیت با ابوسفیان همبستر شده‌است و زیاد پسر ابو سفیان است؛ و در سال ۴۴ ه. ق حکومت کوفه و بصره را به زیاد سپرد. در سال ۶۷۱ میلادی، زیاد موفق به فتح مرو گردید. زیاد در سال ۶۷۳ فوت و عبیدالله بن زیاد به جانشینی او برگزیده شد. سنان بن انس نخعی
اقدام سنان در کشتن حسین بن علی در روز عاشورا نیز یکی از کار های وی است. پیش از پرداختن به این موضوع باید دانست یکی از کارهای سنان در این جنگ، شرکت در حمله شمر و یارانش به خیمه گاه حسین بن علی است. هر چند در میان مردم مشهور است که حسین بن علی به دست شمر بن ذی الجوشن کشته شده، ولی میان تاریخ نگاران و مقتل نویسان، سنان بن انس نخعی، شهرت بیشتری دارد. بنی تغلب
با ظهور اسلام و همینطور پس از قدرت یافتن مسلمانان در دوران خلفاء، این قبیله همواره در موضع مقابل و مخالف قرار داشت. در سال ۱۱ ه.ق زنی به سجاح پس از دعوت به پیامبری خودش، از جانب سران بنی تغلب مورد هواخواهی قرار گرفت و این قبیله در صدد جنگ با ابوبکر شد. در ۱۲ ه.ق در جنگ عین التمر که بین سپاه ایران و اعراب رخ داد؛ سردار سپاه ایران یک عرب تغلبی بود به نام عقة بن عقه که در مقابل سردار سپاه مسلمانان، خالد بن ولید به جنگ رفت و کشته شد. پس از آن ربیعه بن بحیر به انتقام عقه رفته و او نیز کشته شد و دختر بیعه نیز به اسارت مسلمانان درآمد. علی بن ابی‌طالب دختر ربیعه را خریداری کرد و از او صاحب دو فرزند به نام‌های عمر و رقیه شد. در سال ۱۳ ه.ق برخی از تغلبی‌های مسیحی به کمک سردار عرب رفتند و در مقابل ایرانی‌ها قرار گرفتند. در سال ۱۶ ه.ق مردی به نام انطاق با همراه ساختن رومی‌ها و مسیحی های تغلبی با خود، به جنگ و مخالفت با مسلمانان برخواست و در طی این شورش، مسلمانان به فتح تکریت رفتند. در نهایت بنی‌تغلب شکست خوردند و با پذیرش اسلام، بخشیده شدند. در سال ۱۷ ه.ق عمر بن خطاب اصرار داشت تا بنی تغلب یا مسلمان شوند و یا آنکه مالیات دو چندان بپردازند. بلال حبشی
بِلال بن رَباح معروف به بِلال حبشی در بین سال‌های ۵۷۸ تا ۵۸۲ میلادی در مکّه متولّد شد. او برده امیة بن خلف بود و پس از این که اسلام آورد امیّه او را به شکنجه و آزار گرفت. گفته شده او را بدست کودکان سپردند و آنها او را در درّه‌های مکه می‌گرداندند و او پیوسته می‌گفت: احد! احد! (خدای یکتا، خدای یکتا) او در سال ۶۲۲ میلادی، به مدینه هجرت کرد و از آن پس در تمام جنگ‌ها در سپاه اسلام می‌جنگید. او در جنگ بدر، ارباب سابقش امیّه پسر خلف را کشت. بلال هم چنین در جنگ احد، خندق، بنی مصطلق و تبوک حضور داشت. رشیدالدین سنان
رشیدالدین سنان معروف به شیخ الجبل یا پیر کوه، از رهبران اسماعیلیان در سوریه بود. در جوانی به الموت رفت و فنون فداییان را فراگرفت. در ۱۱۶۲ (میلادی)، به سوریه رفت و قلعه‌اش را در مصیاف با کمک فداییان دیگر ساخت. وی در روند جنگ‌های صلیبی دخالت داشت. بر اساس وقایع تاریخی مثل اتفاقاتی که در حین حمله صلاح الدین ایوبی به مصیاف افتاد و دست‌نوشته‌های خودش، او قدرت‌هایی خدادادی و نیز توانایی غیب‌گویی داشته‌است. سلیمان بن کثیر اعرج
سلیمان بن کُثیر اعرج، از یاران حسین بن علی بود که در نبرد کربلا در روز عاشورا کشته شد. سلیمان بن کُثیر (کَثیر) بن فلیب صدفی ازدی ازد شنوئه اعرج، از طایفه ازد و از شاخه ازد شنوئه بود. او اصالتی یمنی داشت ولی در کوفه می‌زیست. سلیمان هم‌زمان پیامبر را درک کرده و از تابعین و از اصحاب امیرالمومنین به‌شمار می‌رفت. او راوی روایات پیامبر بود. همچنین از مجاهدین جنگ جمل نیز بود که در این جنگ بر اثر اصابت تیری که عمرو بن ضبّه تمیمی به پایش زد، مجروح شد و بعدها پایش می‌لنگید و به همین سبب به او اعرج می‌گفتند. امیة بن خلف
امیة بن خلف جمحی یکی از سران قبایل قریش و رئیس بنی جمح بود که در غزوه بدر به دست بلال حبشی کشته شد. بنابر برخی روایات سوره همزه درباره وی نازل شده است. سعید بن جبیر
سعید بن جُبَیر (۴۶ - ۹۵ قمری)، از شیعیان برجسته و از یاران و شاگردان امام چهارم شیعیان، زین العابدین (علی بن الحسین) بود که به همین دلیل به دست حجاج بن یوسف ثقفی کشته شد. بشیر بن سعد
بشیر از جمله کسانی بود که در پیمان عقبه با پیامبر بیعت کرد. او همچنین در چندین غزوه از پیامبر همچون بدر و احد شرکت داشت. بشیر در سال ۱۲ هجری در نبرد عین‌التمر به فرماندهی خالد بن ولید در نزدیکی انبار زخمی شد و در همان‌جا درگذشت و به خاک سپرده شد. ابودجانه
ابودجانه انصاری یا ابی دجانه (سماک بن خرشه انصاری خزرجی) از یاران پیامبر اسلام محمد و از یاران علی بن ابی طالب که به شجاعت مشهور بود، و در همه جنگ‌ها همراه پیامبر شرکت کرد، و در جنگ علیه مسیلمه کشته شد. جریر بن عبدالله بجلی
جریر بن عبداللَّه بن جابر بجلی از اصحاب محمد و علی بن ابیطالب است که به «ابوعمرو» و نیز «ابوعبداللَّه» کنیه داشت. وی در ماه رمضان سال دهم هجری به حضور محمد بن عبدالله آمد و اسلام را پذیرفت و با او بیعت کرد. جریر مردی زیبا چهره و سفیدرو بود و محمد دربارهٔ او گفته است: «کأنّ علی وجهه مَسحةَ ملک؛ گویی فرشته بر چهره‌اش دست کشیده‌است.» وی که از جانب عثمان بر همدان حاکم بود در ابتدای خلافت علی بن ابیطالب اطاعت و فرمان برداری خود را اعلام کرد و در مقر فرمانداریش همدان مردم را به اطاعت و بیعت از علی فرا خواند، و پس از جنگ جمل، علی او را عزل کرد و به کوفه فراخواند و نامه علی را برای معاویه به شام برد، اما عاقبت از علی و نیز از معاویه کناره گرفت و در جزیره و نواحی آن مقیم شد تا آن که در شرات به سال ۵۴ هجری به روزگار حکومت ضحاک بن قیس بر کوفه درگذشت. محققان و علماء شیعه او را متهم می‌دانند زیرا که علی را ترک کرد و از او حمایت ننمود. در برخی کتب جریر را از دوستداران عثمان و هوادار بنی امیه معرفی می‌کند و مسجد او در کوفه از جمله مساجد ملعونه است. نام او را در ردیف مغضوبین علی بن ابیطالب نام بردند و گفته شده در آخر عمر دیوانه شده بود. منطقه جبله
منطقه جبله (به عربی: منطقة جبلة) یک منطقه در سوریه است که در استان لاذقیه واقع شده‌است. عنترة بن شداد
تاریخ نویسان گفته‌اند عنتره هنگام دفاع از قبیلهٔ بنی عبس در برابر دشمنان، کشته شده‌است. در جنگی که بین دو قبیلهٔ «عبس» و «طی» رخ داده بود، هنگام نبرد تیری زهرآلود به وی اصابت کرد و مسموم‌اش کرد. گویند فردی بنام «اللیث الرهیص» که از قبیلهٔ طی بود وی را مورد اصابت تیر زهرآلود قرار داده‌است. او هنگام مرگ ۹۰ ساله بود و نام اسب وی «الأبجر» بود. چنان‌که مورخ آلمانی، «فیلیپ»، در کتاب خود با نام ""تاریخ العرب"" و ""حرب البسوس"" به آن اشاره نموده‌است، که از قدیمی‌ترین و مشهورترین جنگ‌های عرب عصر جاهلیت است. جنگ جمل
آنچه از این روایات بر می‌آید این است که بنا به سنت عرب، جنگ بیشتر شامل نبردهای دو نفره رودررو بوده و درگیری گروهی و گسترده در آن به چشم نمی‌خورد. طلحه توسط تیری زخمی شد و سپس درگذشت. زبیر نیز پس از دیدار با علی، میدان جنگ را ترک نمود. برخی افراد از قبیله بنی تمیم خودسرانه وی را تعقیب کردند و در جایی خلوت کشتند. مهم‌ترین بخش جنگ، حول شتر و هودج عایشه در جریان بود و در طی آن بین ۴۰ تا ۲۷۰۰ نفر از محافظان عایشه کشته شدند. نهایتاً، سپاه علی پیروز شد و یاران علی زانوی شتر را قطع کردند و شتر به همراه عایشه به زمین نشست. عایشه بازداشت گردید اما با احترام با وی رفتار شد و علی وی را تحت مراقبت به مدینه فرستاد. او به سپاه شکست خورده جمل امان داد، برخی از سران مخالف همچون مروان بن حکم را پس از بیعت آزاد نمود و دستور داد که جز اسلحه جنگی، چیزی به غنیمت گرفته نشود و اسرا آزاد شوند. این عمل علی، باعث بروز ناآرامی‌هایی در سپاهش گردید. ابو تغلب
ابو تغلب فضل‌الله بن حسن ملقب به عده الدوله و غضنفر، فرمانروای حمدانی در موصل و جانشین ناصرالدوله بود. در آغاز حکمرانی با رقابت برادرانش برای دستیابی به قدرت روبرو شد. آل بویه هم حکومت او را مورد تهدید قرار دادند. در ۹۷۸ میلادی جزیره توسط امیر فناخسرو عضدالدوله دیلمی، حکمران فارس و عراق، تصرف شد و سپس حکومت فاطمی به شام حمله کرد. ابو تغلب تلاش کرد دمشق را برای خود نگه دارد؛ اما موفق نشد و در ۹۷۹ دستگیر و اعدام شد. جبل (شهر)
جبّل به فتح جیم و کسر باء مضمومه و لام، شهرکی است بین نعمانیه و واسط که قبلاً به صورت شهر بوده و امروز به صورت روستای بزرگی در آمده است . در گذشته شهری آباده بعد از دیر هزقل و قبل مادرایا در مسیر کوفه و بغداد بوده است . ابن رسته در قرن سوم گوید آشپزخانه سلطان در آنجاست.