چه مناطقی به زبان سانسکریت صحبت می کردند؟
هند بزرگ
زبان سانسکریت از هند به مناطق مجاور رفته است. مناطق چین و تبتی نیز از سانسکریت بهره گرفته‌اند. بسیاری از زبانهای شرق و جنوب شرقی آسیا از کاراکترها و خصوصیات زبانی و خط‌های هندی به ویژه سانسکریت استفاده می‌کنند.
زبان‌های هندوایرانی
زبان‌های هندوایرانی یا زبان‌های آریانیک (زبان‌های آریایی) (Indo-Iranian languages or Indo-Iranic languages or Aryanic languages) توسط مردمان هندوایرانی یا مردمان آریانیک (مردمان آریایی) صحبت می‌شود و گسترهٔ جغرافیایی بزرگی شامل فلات ایران، قسمت‌هایی از آسیای میانه، شمال شبه‌قاره هند و بخش‌هایی از قفقاز را در بر می‌گیرد. جمعیت هندوایرانی‌ها بیش از یک و نیم میلیارد نفر است.خبرگزاری آناتولی ترکیه در اینفوگرافیکی که در ۲۹ ام ماه آوریل سال ۲۰۱۷ میلادی (اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۶ خورشیدی) به مناسبت سفر طیب اردوغان به هند تهیه کرده بود، جمعیت هند را شامل ۷۲ درصد هندوآریایی و ۲۵ درصد دراویدی برشمرده بود که بیش از ۹۵۰ میلیون نفر از مردم هند در سال ۲۰۱۷ هندوآریایی هستند. زبان جاوه‌ای
هنوز هم واژگان سانسکریت بسیار کاربرد دارند. گویشوران امروزی به واژگان جاوه‌ای باستان و سانسکریت "کاوی" (به معنای "ادبی") می‌گوبند؛ اما واژگان "کاوی" از عربی نیز هستند. زبان‌های هلندی و مالایی نیز در آن مؤثر هستند ولی هیچ‌یک در جاوه‌ای به اندازه سانسکریت تأثیرگذار نبوده‌اند. اوپانیشادها
برخی محققان بر این باورند که اوپانیشادها در گذر زمان با یکدیگر آمیخته و گسترش یافته‌اند. در متن‌های نسخه‌های مختلف اوپانیشادهای یکسان که در مناطق مختلف آسیای جنوبی یا در زبان‌های غیرسانسکریت یافت شده‌است و همچنین در بدنهٔ متن هر اوپانیشاد تفاوت‌هایی در وزن، شیوه نگارش، دستور زبان، و ساختار هست و باور بر این است که متن‌های کنونی حاصل کار نگارندگان پرشماری باشد. آمریکای لاتین
آمریکای لاتین به‌طور سنتی، به مناطقی از قارهٔ آمریکا گفته می‌شود که در آن‌ها به زبان‌های رومی مانند اسپانیایی، پرتغالی و فرانسوی صحبت می‌شود و اکثر نیم‌کره غربی به‌جز ایالات متحده آمریکا و کانادا و کشورهای غیر اسپانیایی‌، زبان حوزه دریای کارائیب زیر عنوان آمریکای لاتین دسته‌بندی شده‌اند. شاهنشاهی ساسانی
به خاطر یورش سکاها و زیرگروه‌های آنها، آلان‌ها به آذربایجان، ارمنستان و دیگر نواحی قفقاز، این ناحیه جمعیت بزرگتری از ایرانی‌ها، هرچند اندک، به خود گرفت. پارتی و دیگر گویش‌های ایرانی در خراسان تکلم می‌شد، در حالی که در مناطق دوردست در شرق که همیشه در دست ساسانی‌ها نبود، سغدی، باختری و خوارزمی و پارتی تکلم می‌شد. در جنوب در سیستان، که در دوره اشکانیان جمعیتی از سکاها بدانجا رفته بودند، سیستانی تکلم می‌شد. کرمان جمعیتی از ایرانی‌ها را به خود داشت که شبیه پارسیان بودند، در شرق دوردست در پاراتان، توران، مکران، بلوچی و زبان‌های غیرایرانی و هندوآریایی تکلم می‌شد. زبان سانسکریت
از ۱۹۴۷ یک برنامه رادیوی ملی به نام رادیوی همه هند پخش می‌شود. کانال تلوزیون ملی دی دی ساعت ۶:۵۵ خبر روزانه به سانسکریت پخش می کند. این برنامه ها از طریق اینترنت هم در دسترس هستند. مردم آسیی
آسیی‌ها همچنین می‌توانند با Asiaghs سانسکریت مرتبط باشند. بر پایه چاناکیا:آنها مردمانی بودند که زندگیشان به آسیی (شمشیر) بستگی دارد. زبان سانسکریت
متن‌های این زبان به سالهای ۱۵۰۰–۱۲۰۰ پیش از میلاد مسیح برمی‌گردد. باشقیرستان
باشقیرها تا قرن نوزدهم با زبان ترکی تکلم می‌نمودند. در اواخر همین سده آن‌ها زبان تاتاری را قبول نموده بین سال‌های ۱۹۲۳ الی ۱۹۳۰ از الفبای فارسی-عربی و بین سال‌های ۱۹۳۰ الی ۱۹۳۹ نیز از الفبای لاتین استفاده می‌کردند. در سال ۱۹۴۰ نیز همانند دیگر جمهوری‌های آسیای میانه الفبای سیریلیک جای الفبای لاتین را گرفت. با سقوط قازان و با وجود سیاست‌های روسی کردن و مسیحی نمودن حکومت وقت شوروی، بخشی از مسلمانان حتی به بهای محرومیت از امتیازات روس‌ها، تغییر دین را قبول نکرده و اعتقاد به اسلام را ادامه دادند. بخشی از این مردم که دین خود را تغییر داده بودند نیز در قرن نوزدهم دوباره به اسلام گرویدند. در سال ۱۷۸۸ کاترین دوم در منطقه ایدیل- اورال مجلس اسلامی اورِنبِرگ را تأسیس نمود ومجلس بعدها به «اوفا» منتقل شد. زبان‌های کارتولی
زبان‌های کارتوِلی یا قفقازی جنوبی یک خانوادهٔ زبانی مربوط به منطقهٔ قفقاز است. قفقازی جنوبی برخلاف مجموعه قفقازی شمالی یک خانواده زبانی مجزا بوده و با زبان‌های دیگر رایج در سراسر جهان ارتباط و همبستگی شناخته شده‌ای ندارد. زبان‌های این خانواده در گرجستان، روسیه، آمریکا، ترکیه، ایران و برخی مناطق اروپا پراکنده‌است. بیشتر گویشوران این زبان را مردم گرجی تشکیل می‌دهند. زبان‌های کارتولی به دلیل صرف پیچیده و نظام‌های صیغه، شناخته شده‌اند. هند
ورود آریایی‌ها به هند در فرهنگ، دین و ادبیات و نظام اجتماعی این سرزمین بسیار تأثیرگذار بوده‌است. از جمله می‌توان به شکل‌گیری زبان سانسکریت، تدوین متون مقدس هندو و پیدایش سیستم طبقاتی جامعه هند اشاره کرد. زبان فارسی در هند
همانندی‌های فراوان میان زبان اوستا و سانسکریت هم نشانه دیگری از پیوند دیرینهٔ ایران و شبه قاره دارد. در دوران اشکانیان (۲۲۶–۲۴۹ ق. م) این روابط رو به گسترش نهاد تا اینکه در زمان ساسانیان (۲۲۶ ق. م - ۶۵۲ م) با وجود ترجمهٔ کتاب‌های مهم هندی مانند «کلیله و دمنه» در عصر انوشیروان، پیوستگی‌های فرهنگی قوت گرفت. شاهنشاهی ساسانی
بیشتر مردم میانرودان سامی‌تبار بودند و به زبان‌های سامی سخن می‌گفتند و ایرانی‌ها در اقلیت بودند. این اقوام سامی، یهودیانی بودند که تلمود بابلی را نوشتند، و همین‌طور مردمانی بودند که به زبان آسوری و لهجه‌های گوناگونی از زبان آرامی را تکلم می‌کردند. اعراب در میان‌رودان سکونت داشتند و از سده سوم زمانی که اردشیر شمال عربستان را تسخیر کرد، عربی در شاهنشاهی شناخته‌شده بود. زبان نیاهندوایرانی
کشفیات اخیر زبانشناختی وجود دسته دیگری از هندو اروپایی را در شمال دریای سیاه و در میان قبایل ایرانی تنبار اسکیتی تائید می‌کن. پیشتر همه واژه‌های آریایی آن منطقه را - که غالباً در منابع یونانی یافت می‌شود - واژه‌های اسکیتی و در نتیجه ایرانی می‌پنداشتند. اما اکنون روشن شده‌است که برخی آن واژه را نمی‌توان ایرانی دانست و باید هندو اروپایی به‌شمار آورد. مثل mesple (بدر، قرص کامل ماه؛ سنسکریت: mās، یعنی ماه؛ sinu یعنی رود تنائیس، رود دُن؛ سنسکریت: sindhu (رود، رود سند). آمریکای اسپانیایی‌زبان
دیگر زبان‌های اروپایی نیز در آمریکای اسپانیایی‌زبان وجود دارند: زبان انگلیسی، توسط گروه‌هایی در پورتوریکو و کشورهای دیگری در حوضهٔ کارائیب مانند بلیز و گویان; زبان آلمانی، در جنوب شیلی، و بخش‌هایی از آرژانتین، ونزوئلا و پاراگوئه; زبان ایتالیایی در آرژانتین، ونزوئلا و اروگوئه؛ زبان‌های اوکراینی، لهستانی و روسی در آرژانتین، و زبان ولزی، در جنوب آرژانتین گویشوران قلیلی دارند. دو زبان ییدیش و عبری در شهرهای بوئنوس آیرس و سائوپائولو توسط اقلیت‌های مذهبی یهودی صحبت می‌شوند. زبان‌های غیر اروپایی دیگری همچون زبان ژاپنی در پرو، بولیوی و پاراگوئه، زبان کره‌ای در آرژانتین و پاراگوئه، زبان عربی در آرژانتین، ونزوئلا، کلمبیا و شیلی و زبان چینی در جنوب آمریکا سخنورانی دارند. خروشتی
خروشتی نام دبیره باستانی بود که در گنداره باستان استفاده می‌شد. از این نظام نوشتاری برای نوشتن زبان‌های گنداری و سانسکریت استفاده می‌شد. همچنین این خط در بلخ، سغد و امپراتوری کوشان نیز استفاده می‌شد. زبان‌های آسترونزیایی
محدودهٔ پراکنش این زبان‌ها جزیره‌های جنوب شرق آسیا و اقیانوس آرام است. چند زبان از این خانواده نیز در قاره آسیا گویشور دارد. یک زبان تک‌افتاده نیز از این خانواده به قاره آفریقا رسیده‌است. این زبان، یعنی زبان مالاگاسی در کشور ماداگاسکار صحبت می‌شود. بیشتر زبان‌های این خانواده شمار کمی گویشور دارند ولی چند زبان اصلی استرونزیایی هم هستند که ده‌ها میلیون متکلم دارند. معنی نام آسترونزیا در زبان لاتین، «جزایر جنوبی» است. زبان سانسکریت
سانسکریت یا سَنسکریت (saṃskṛtam संस्कृतम्) زبان باستانی مردم هندوستان و زبان دینی مذاهب هندوییسم، بودیسم و جاینیسم می‌باشد که از دیدگاه زبان‌شناسی با زبان پارسی باستان ، هم‌ریشه است و زبان سانسکریت؛ از خانوادهٔ زبان‌های هندواروپایی به‌حساب می‌آید. نسک ارجمند وداها به این زبان است. در دورهٔ نوین دانش سانسکریت کمک بسیاری به خوانش نبشته‌های این دو زبان باستانی کرده‌است. سانسکریت یکی از زبانهای رسمی ایالت اوتاراکند هند است. ویکی‌پدیا نسخه سانسکریت دارد که در سال ۲۰۰۳ راه‌اندازی شده است. ایگلسینته
ساکنان این منطقه به زبان‌های ایتالیایی و ساردنیایی (کامپیدانی) سخن می‌گویند. زبان‌های سامویدی
زبان‌های سامویدی یک گروه زبانیست، زیرمجموعه خانواده زبان‌های اورالی که بیشتر متکلمین آن مردم سامویدی هستند که در نواحی شرقی و شمالی کشور روسیه به ویژه در منطقه سیبری و حوالی رود ینی‌سئی به سر می‌برند. شمار زیادی از زبان‌های سامویدی امروزه نابوده شده یا در معرض نابودی قرار دارند. شمار متکلمان این زبان‌هااندک است. زبان سامویدی اگرچه متکلمانی عمدتاً از نژاد زرد دارد با این حال از نظر زبانشناسی به خانواده زبان‌های اورالی تعلق داشته و بدین ترتیب با زبان‌هایی مانند زبان فنلاندی، زبان مجاری و زبان استونیایی که زبان مردمی سفیدپوست است ریشه مشترک دارد. آیین کهن آریایی
خاورشناسان و دانشمندان امروزی عقیده دارند که در ادوار ماقبل تاریخ و هندواروپایی‌ها، که نیاکان آریاییان به‌شمار می‌روند، قبل از انشعاب به قسمت‌های مختلف زمین باهم در آسیای مرکزی می‌زیسته و به یک زبان سخن می‌گفته‌اند و زبان مزبور کهن‌تر و ساده‌تر از زبان سانسکریت بوده و این زبان مادر همهٔ زبان‌های آریائی آسیا و اروپا به‌شمار می‌آید. به علاوه همهٔ این اقوام به یک دین و یک روش پرستش عقیده داشتند. احتمال می‌رود که سردی هوا در عصر یخبندان مابین ۱۸۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ سال قبل مهاجرت عظیم اقوام هندواروپایی را سبب شده‌باشد. در طی این مهاجرت یک شعبه از هندواروپایی‌ها به سوی شمال غرب روانه شده و به پنج قسمت مختلف اروپا کوچ نمودند. شاخهٔ دیگر آریاییان بودند که در نواحی استپ ممتد از شمال دریای سیاه و دریای خزر در جنوب روسیه تا ترکستان و رودهای جیحون و سیحون مسکن گزیدند. در اواخر هزاره چهارم را اوایل هزار سوم قبل از میلاد، در استپ‌های آسیای مرکزی از اقوام هندواروپایی جدا شدند و به سمت نواحی آسیای مرکزی جنوبی و افغانستان حرکت کردند. این اقوام پس از سکونت در منطقه ای که بر حسب سنت و روایت اوستا و ریگ‌ودا (متون باستانی اقوام هندوایرانی) به نام اَریانم وَئِجَه (Airyanəm vaējō) شهرت دارد، در حدود اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول پ م هم‌زمان با عصر برنز متأخر از یکدیگر جدا شدند و در مسیرهای جداگانه ای وارد سرزمین هند و فلات ایران شدند. زبان‌های ایرانی
زبان‌های ایرانی نو با این که در ایران، افغانستان و تاجیکستان متمرکز شده‌اند اما گستره جغرافیایی بسیار وسیع‌تری را در بر می‌گیرند شامل مناطقی در قفقاز، آسیای میانه، ترکستان چین، پامیر، ترکیه، سوریه، عراق و شبه قاره هند. خط میخی سومری
نظر به زبان‌شناسی (فیلولوژی) زبان سومری‌ها آنچنانکه از آثار کتبی خود آنان به ما رسیده با هیچ‌یک از زبان‌های کهن پیوستگی ندارد نه با زبان سامی اکد که همسایه سومر بود نه از زبان غیر سامی ایلام، چنان‌که خود زبان ایلام، سرزمینی که امروزه خوزستان می‌گوییم نه سامی است نه آریایی. همچنین پیوستن نژاد سومری‌ها به نژاد مردمان آسیای صغیر و ارمنستان و قفقاز به هیچ روی پذیرفتنی نیست. با وجود ودا نامه دینی برهمنان و اوستا نامه دینی ایرانیان که هر دو از کهنترین آثار کتبی هستند، نمی‌توان سومری‌ها را شعبه‌ای از آریایی‌ها حتی هند و اروپایی دانست زیرا زبان آن‌ها هیچ پیوندی با سانسکریت و زبان اوستایی و پارسی هخامنشی ندارد. چون سومری‌ها از حیث نژاد با هیچ‌یک از اقوامی که در تاریخ شناخته شده‌اند پیوندی ندارند و زبانشان با هیچ‌کدام از زبان‌های کهن پیوستگی ندارد می‌توان گفت آنان در سرزمین شنعار منفرد بودند و تمدن خاصی داشتند و خط خاصی برای نوشتن زبان خود بکار می‌بردند همان خطی که بعدها به دستیاری اکدی‌های سامی نژاد تغییراتی یافته و اساس خطوط میخی اقوام دیگر گردید. آنچه مسلم است این است که سرزمین شنعار در سه هزار سال پیش از میلاد مسیح در دست سومری‌ها بوده. آغاز هزاره سوم پیش از میلاد تاریخ برخاستن اکدی‌هاست. سرزمینی که آن‌ها بدست آوردند از پیرامون کویر سوریه تا نزدیکی بغداد کنونی کشیده می‌شد. سارگون یکم نخستین فرمانروای نامی اکد است که در سال ۲۷۷۵ پ.م، لوگال زگیسی پادشاه سومر را شکست داد. اکدی‌های سامی نژاد همیشه از اقوام دیگر هم نژادشان از سوی سوریه و فلسطین و عربستان تقویت شده و نیرومندتر می‌شدند و بر نفوذ خود در خاک‌های همسایه می‌افزودند اما سومری‌ها که خویشاوندی و پیوندی با هیچ‌یک از همسایگان خود نداشتند رفته رفته از میان رخت بر بستند. البته بسیاری از دانش‌ها از جمله ستاره‌شناسی از سومر برخاست همچنین تقسیم ساعت به شصت دقیقه و تقسیم دقیقه به شصت ثانیه از یادگارهای آنهاست. اثراتی که از دین آن‌ها به بابل و آشور و از دین این دو قوم به بنی اسرائیل رسیده و در تورات بازتاب یافته شایان توجه است.در برخی تحقیقات نیز سومریان را مهاجرینی از سرزمین گیلان شمرده‌اند و تبار آن‌ها را از کاسی‌های گیلان و مازندران می‌دانند. زبان اکسیتان
زبان اکسیتان، اوکسیتان یا اکسیتانی (به اکسیتان: occitan) یک یا گروهی از چندین زبان رومی است که که در جنوب فرانسه، موناکو، دره‌های اکسیتان ایتالیا و همچنین دره آران اسپانیا گفتگو می‌شود. این مناطق در مجموع اکسیتانیا نامیده می‌شوند. اکسیتان همچنین در درون بوم گواردیا پیمونتزه (کالابریا، ایتالیا) تکلم می‌شود. برخی زبان کاتالان را جزو اکسیتان می‌دانند، چرا که فاصله میان این زبان و برخی از گویش‌های اکسیتان (مانند زبان گاسکون) مانند فاصله بین گویش‌های مختلف اکسیتان است. کاتالان تا پایان قرن نوزدهم گویشی از زبان اکسیتان محسوب می‌شد و هنوز هم نزدیکترین خویشاوند آن باقی مانده‌است. زبان تصریفی
نمونه‌های زبان‌های هندواروپایی تصریفی شامل کشمیری، سانسکریت، پشتو، =زبان‌های هندوآریایی نو همانند پنجابی، هندوستانی، بنگالی; یونانی (کلاسیک و نوین)، لاتین، ایتالیایی، فرانسوی، اسپانیایی، پرتغالی، رومانیایی، ایرلندی، آلمانی، فارویی، ایسلندی، آلبانیایی و همه زبان‌های بالتواسلاوی هستند. زبان‌های قفقازی شمال شرقی نیز کمی تصریفی می‌باشند. زبان‌های قفقازی شمال شرقی
زبان‌های قفقازی شمال‌شرقی که به نام‌های دیگری همچون زبان‌های کاسپین شمالی و زبان‌های ناخ-داغستانی نیز نامیده شده‌اند، یک خانوادهٔ زبانی هستند که در شمال خاوری قفقاز (داغستان، چچن و اینگوش) پراکندگی دارند. این خانوادهٔ زبانی همچنین در بخش‌هایی از جمهوری آذربایجان، ترکیه، گرجستان، اردن و برخی دیگر از کشورهای خاورمیانه گویشور دارد. جمعیت گویشوران این خانوادهٔ زبانی به ۵ میلیون نفر می‌رسد. از زبان‌های بزرگتر این خانواده زبان چچنی، آواری، لزگی، اینگوشی، لک و… هستند. واژگان هندوستانی
هندوستانی، که به آن هندی-اردو نیز گفته می‌شود، مانند همه زبان‌های هندوآریایی، دارای یک پایه اصلی واژگانی مشتق‌شده از زبان سانسکریت است که آن را از طریق پراکریت به دست آورده‌است. بدین ترتیب گونه‌های معیار زبان هندوستانی (هندی-اردو) دارای واژگان مشترک بسیاری، به ویژه در سطح محاوره‌ای، هستند. با این وجود، در سخنرانی‌های رسمی، هندی تمایل به استفاده از واژگان سانسکریت دارد، در حالی که اردو به فارسی و گاه عربی رو می‌آورد. این تفاوت در تاریخ هندوستانی نهفته‌است که در آن زبان میانجی هندوستانی در مناطق شهری سلطان‌نشین دهلی (مانند دهلی، لکهنو و حیدرآباد) شروع به گرفتن وام‌واژه از فارسی کرد. این گویش اردو نامیده شد. ادبیات هند
آثار نخستین ادب هند، بیشتر شفاهی بوده‌اند و سینه به سینه منتقل می‌شده‌اند. ادبیات سانسکریت با پیدایش ریگ ودا مجموعه‌ای از سرودهای مقدس هندوان در ۱۵۰۰–۱۲۰۰ پیش از میلاد آغاز می‌شود. به نظر می‌رسد حماسه‌های رامایانا و مهاباراتا در زبان سانسکریت، پایان هزاره اول پیش از میلاد نوشته شده باشند. نمونه‌هایی از آثار ادبی نیز در زبان‌های «کانادا» و تلوگو مربوط به سده‌های پنجم و یازدهم پیدا شده‌است. پس از آن، آثار دیگری در زبان‌های مرهتی و بنگالی و فارسی و اردو و دیگر زبان‌های هندی تولید شده‌است. گویش قصرانی
دانشنامه ایرانیکا درباب زبان منطقه قصران آورده‌است که باید به دو بخش باید تقسیم شود. زبان بومیان شمال و شمال شرق منطقه بخش درونی قصران نزدیکی بسیار زیادی به زبان مازندرانی دارد. گویش منطقه جنوبی از اوشان در مرکز تا جاجرود و تجریش در جنوب شمیران گونه ای از گویش‌های فارسی-مازندرانی است و ویژگی‌های زبان‌های حاشیه دریای خزر را دارد در سال‌های دور آن دسته از بومیان تهران که در محدوده ونک و شمیران سکونت داشتند به دلیل مجاورت با استان مازندران لهجه مازندرانی داشتند. والنتین ژوکوفسکی خاورشناس و زبان‌شناس روس اواخر قرن ۱۹ میلادی در سفری که به ایران داشت در حوالی شمیران با گویش تجریشی آشنا شده و در آثارش به این گویش اشاره می‌کند؛ گویشی که شباهت بسیاری با گویش مازندرانی دارد. تا امروز در محدوده‌هایی از جمله سرآسیاب دولاب، شاه عبدالعظیم و… هنوز هم افرادی با لهجه شمرانی صحبت کنند؛ لهجه‌ای که ملایم شده گویش مازنی است.گیتی دیهیم در کتاب بررسی خرده‌گویش‌های منطقهٔ قصران به انضمام واژه‌نامهٔ قصرانی آورده‌است: البته زبان رایج در لالان مانند اوشان، فشم، میگون و لواسان، کاملاً تاتی نیست و زبان مازندرانی بسیار در آن نفوذ یافته‌است. گویش مردم لالان به گویش روستاهای امامه، زایگان، آبنیک، گرمابدر، میگون و شمشک در قصران بسیار نزدیک است. نفوذ مازندرانی در زبان تاتی قصران به این دلیل است که قصران در گذشته تحت حاکمیت طبرستان قرار داشته اما در تقسیمات کشوری معاصر جزو استان تهران محسوب می‌شود.حسین کریمان در جلد دوم کتاب قصران کوهسران آورده‌است :منطقه قصران باستانی شامل مناطق اوشان، فشم، شمشک، گاجره و روستاهای کوهپایه‌ای توچلال تا مناطق غربی رودخانه جاجرود. زبان عمومی مردم قصران لهجه‌ای از زبان باستانی پهلوی است که زبان طبری یا مازندرانی، که از ریشهٔ زبان‌های دیرین ایرانی است، و عربی و اندکی ترکی، بدان درآمیخته و از زبان دری نیز در قرون اسلامی تأثیر یافته‌است، و هر چه از ری به مازندران نزدیک تر شوند بر میزان لهجهٔ مازندرانی به همان نسبت افزوده می‌شود، چنان‌که در لهجهٔ میگون و شهرستانک و سرک و لالان و زایگان و روته و گرمابدر و شمشک و دربندسر لهجهٔ مازندرانی غلبه دارد. شاهنشاه
در تاریخ هند، زبان سانسکریت کلمات زبان مانند " Chakravarti " , " Rajadhiraja " و " Maharadhiraja " از جمله اصطلاحاتی هستند که برای به کار بردن عنوان «شاه شاهان» مورد استفاده قرار گرفت. آریایی
به باور مریم سینایی در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، در دوره‌های گذشته چنین پنداشته می‌شد که سنسکریت نیای همهٔ زبان‌های هندواروپایی و هندوستان میهن اصلی اقوامی بوده‌است که به این زبان سخن می‌گفته‌اند. از این رو، نام "آریایی" بر تمام این اقوام اطلاق می‌گردید. بعدها با نادرست دانستن این نظریه، این اصطلاح متروک شد. در سدهٔ بیستم و همزمان با ظهور فاشیسم این اصطلاح در آلمان برای مدتی معمول گردید و با اطلاق آن بر اقوام ژرمنی، به آن انگ نژادپرستانه زده شد. اکنون اصطلاح "آریایی" تنها برای اقوام هندوایرانی که خویشتن را خود به این نام می‌خواندند، به کار می‌رود. فرهنگ‌های سکایی
ماساژت‌ها در آسیای مرکزی (سغد) می‌زیستند و در ناحیه‌ای میان دو رود آمودریا و سیردریا در شمال خوارزم را گذران زندگی می‌کردند. زیستگاه آنها در مصب سیردریا قرار داشت که اکنون دیگر شرایط آن زمان را ندارد و در نتیجه اثر آنچنانی از آن تمدنهای باستانی ناحیه، ماساژت‌ها و… باقی نماند. بعضی ازمنابع تاریخی، طایفة خونریز ماساژت را با قوم «یاجوج و ماجوج» مذکور در تفاسیر تورات و قرآن یکی می‌دانند و به تصریح بعضی منابع تاریخی قوم «هفتالیان» که در شاهنامة فردوسی از آنان بکّرات یادشده را نیز باید جزء همین طوایف به‌شمار آورد. سکاهای ماساژت به سمت نواحی ماورای سیردریا درحوالی فرغانه گسترش داشتند و پس از گذشتن از کوه‌های «تیان‌شان» وارد سرزمین کاشغر شده، از آنجا سراسر ترکستان را به تصرّف درآوردند و با همسایه شدن با چینیان و ترکان آسیای مرکزی بتدریج با ایشان درآمیختند و نهایةً در آنها مضمحل شدند، بعضی از محقّقان این احتمال را مطرح کرده‌اند که ماساژت‌ها در واقع همان اقوام تورانی مذکور در شاهنامه و سایر تواریخ ایرانی و عربی هستند؛ که بدین ترتیب «ترک» خوانده شده‌اند؛ کما اینکه در تواریخ یونانی نیز از ایشان با همین عنوان تورانی یادگردیده است. واسیلی آبایف (Vasily Abaev) ایران‌شناس و زبان‌شناس گرجی (۱۹۰۰–۲۰۰۱م) در تحقیق مفصلّی که انجام داده، به این نتیجه رسیده‌است که نبرد ایرانیان و تورانیان در واقع نبرد بین دو بخش غربی و شرقی سکاها مهاجر (سکاهای ایرانی مهاجر به داخل فلات ایران و ترکی) بوده‌است. وی در ادامه به اسامی قهرمانان تورانی استناد می‌کند که همه ایرانی به نظر می‌رسند. او توران را متعلّق به سکاییان دانسته و یادآور شده‌است که نام‌هایی از این‌گونه در میان سکاییان حاکی از تبار آریایی ایشان است. آن دسته از سکاهای مهاجرت کرده به داخل فلات ایران، مانند سیستان و… در مقابل هجوم و ورود ترکان و ماساژت‌های همراه آنها، به فلات ایران تا مدتها سدّ محکمی در شرق ناحیهٔ اصلی ایران ایجاد کرده بودند و در برابر تجاوزات آنها به حدود شرقی ایران پایداری داشته‌اند که در بخش پهلوانی شاهنامه (یعنی داستانهای مربوط به رستم) نیز این موضوع منعکس است. زبان‌های هندوآریایی
برای اولین بار در سال ۱۸۸۲ آلبرشت وبر (Albrecht Weber) با انتشار کتاب «تاریخ ادبیات هندی» به وجود واژههای ایرانی در زبان سنسکریت اشاره کرد و واژگانی از قبیل lipī- «نوشته» برگرفته از dipī-فارسی باستان، divira- «دبیر» وام واژهای از فارسی باستان dipī.bara- «دبیر»، aspist «خوراک اسب» واژه ای ایرانی از زبان فارسی میانه aspist و غیره برای اثبات نوشتههای خویش آورده‌است. در سال ۲۰۰۱ باروو(Burrow) در کتابش با عنوان «زبان سنسکریت» واژههایی که وبر آورده ذکر کرده و در مورد ریشه و منشأ این واژگان بحث کرده‌است. در سال ۱۳۸۱ رضائی باغ بیدی مقالهای را با عنوان «روابط متقابل زبانهای ایرانی و هندی باستان و میانه» در مجلهٔ «نامهٔ فرهنگستان» منتشر کرد که قبلاً در آوریل ۲۰۰۲ در بیست و سومین همایش بین‌المللی استادان فارسی سراسر هند، به صورت سخنرانی ارائه کرده بود. او در این مقاله، وام واژههای ایرانی ذکر شده را آورده‌است و همچنین واژه‌های هندی در زبانهای ایرانی میانه و باستان را ذکر کرده و در مورد زمان ورود این واژگان، پبشنهادهایی را مطرح کرده‌است. نکته ای که در اینجا قابل ذکر است این است که هیچ‌کدام از این نویسندگان، به بحث در مورد واژگان دورهٔ نو زبان‌های ایرانی و هندی نپرداخته‌اند. گویش سیستانی
زبان اوستایی یا سیستانی باستان زبان اوستایی را که زبان زند نیز می‌شناسند از زبان های ایران باستان شاخهٔ شرقی بوده و از درخت تناور زبان‌های هندو_اروپایی است مایکل ویتزل در کتاب خانه آریائیان این احتمال را مطرح میکند که این زبان در متون ایران شرقی و در سرزمین های باستانی سیستان،هرات،مرو و باختر مورد استفاده بوده است  تنها اثر به جا مانده از آن اوستا است از مطالعهٔ اوستا برمی‌آید که دو گویش گوناگون از این زبان در اوستا به کار رفته‌است که یکی کهنه‌تر می‌نماید، نخستین لهجهٔ گاهانی است که سروده‌های شخص زرتشت به آن است، به علاوه یسن‌های ۳۵ تا ۴۱ (هفت هات) و نیز چهار دعا از یسن ۲۷ به این لهجه است لهجهٔ پسین‌تر لهجهٔ سایر قسمت‌های اوستای امروزی است. گرنوت ویندفر، ایرانشناس،این احتمال را مطرح می‌کند که زبان اوستایی توسط قبایل ساکن در مناطق شمال شرق ایران و زبان قدیم فارسی در منطقه جنوب غرب ایران استفاده می‌شده است. او معتقد است که این زبان، هم‌ریشه با سانسکریت و نزدیک به پارسی باستان است. هیات بازنگری مسائل سیستان. زبان‌های هندواروپایی
گفتار جونز بر خویشاوندی زبان‌های سانسکریت، لاتین، یونانی و زبان‌های ژرمنی، سِلتی و زبان فارسی، روش تازه‌ای را در بررسیهای زبان‌شناسی پدیدآورد؛ گرچه حذف آگاهانه زبان هندوستانی، زبان‌های اسلاوی و پهلوی، رده‌بندی اوستایی همچون لهجه ای از سانسکریت یا پراکریت و جای دادن زبان‌های چینی، ژاپنی و مصری در خانواده هندواروپایی، امروزه همچنان شگفتی هر زبانشناسی را برمی‌انگیزد. زبان آسی
نیاکان آس‌ها را در قرون وسطی «آلان» و «الآن» و در دوران باستان «سَرمَت» نامیده‌اند. این زبان اکنون زبان آس‌های اُستیای شمالی (در فدراسیون روسیه) و اُستیای جنوبی (در گرجستان) است. به علاوه در برخی نقاط دیگر چون کابارده بالکار و استاوروپول نیز عده‌ای به زبان آسی تکلم می‌کنند. سرزمین آسی‌زبان‌ها در دو سوی سلسله جبال قفقاز واقع شده‌است. زبان آسی در اصل یک زبان ایرانی است، ولی به سبب تأثیر زبان مردم قفقاز، تغییراتی در آن روی داده و از این جهت آن را یک زبان دو جنبه‌ای و شامل عناصر ایرانی و غیر ایرانی می‌دانند. بیرونی در مقدمهٔ تحدید نهایت الاماکن می‌نویسد که زبان قوم آلان و آس، آمیخته‌ای از خوارزمی و بجناکی است. الفبای بین‌المللی نویسه‌گردانی سانسکریت
الفبای بین‌المللی نویسه‌گردانی سانسکریت ( یا به اختصار IAST) شیوه‌ای برای نویسه‌گردانی دبیره‌های براهمایی (که در زبان سانسکریت و زبان‌های هندی مرتبط دیگر از آن‌ها استفاده می‌شود) به صورت لاتین‌نویسی و بدون از دست دادن اطلاعات تلفظی است. این شیوه را ویلیام جونز، چارلز ترولیان، مونیه مونیه-ویلیامز و دیگر محققان و مستشرقان در قرن نوزدهم میلادی پایه گذاردند و بعدها در سپتامبر ۱۸۹۴ در کنفرانس کمیته نویسه‌گردانی زبان‌های شرقی در ژنو استانداردی برای آن تدوین شد. IAST به خواننده اجازه می‌دهد که متون هندو را بدون ابهام و دقیقاً همانگونه که در خط کهن هندی نوشته شده بخواند. به‌دلیل وفاداری این الفبا به خط کهن هندی، این الفبا هنوز بین محققان محبوب است. ولایت سمنگان
مطابق آمار مدرسه نیروی دریایی آمریکا حدود ۷۲.۵ درصد مردم سمنگان فارسی زبان که ۶۵ درصد آنها را تاجیک ها و حدود ۷ درصد هزاره هستند. ۲۲.۵ درصد نیز به ازبکی سخن می گویند. تاجیک ها اکثریت باشندگان ولسوالی های فیروز نخچیر-دره صوف پایین-خرم و سارباغ-ایبک-روی دو آب را تشکیل می دهند،ازبک ها عمدتا در ولسوالی حضرت سلطان و تعداد قابل توجهی در ایبک و همچنین اقلیتی در دره صوف هستند،هزاره ها اکثرا در دره صوف بالا زندگی می کنند همچنین اقلیتی از هزاره ها در روی دوآب و دره صوف پایین زندگی می کنند. زبان‌های نیلوصحرایی
زبان‌های نیلوصحرایی گروهی از زبان‌های آفریقایی هستند که توسط ۵۰–۶۰ میلیون انسان در بخش‌های شمالی رود شاری و نیل، شامل منطقه تارخیی نوبه، شمال جایی که دو شاخه نیل به هم می‌پیوندند می‌شود، گویش می‌شوند. زبان‌های این خانواده در ۱۷ کشور در بخش شمالی آفریقا از الجزایر تا بنین در غرب، از لیبی تا جمهوری دموکراتیک کنگو در مرکز و از مصر تا تانزانیا در شرق پراکنده هستند. بزرگترین شاخه‌های این در کشورهای نوین سودان و سودان جنوبی رایجند. ادبیات ایرانی میانه
به زبان سغدی در ایالت قدیم سخن گفته می‌شد که مهم‌ترین شهرهای آن سمرقند و بخارا بوده‌است. علاوه بر این ایالت علاوه بر ایالت سغد، زبان سغدی در نواحی درگیر مانند واحه‌های تورفان در ترکستان شرقی به عنوان زبان مراودات تجاری و فرهنگی و زبان اداری و تألیف و تصنیف رواج داشته‌است. از کتیبه بوگوت در مغولستان، که متعلق به اندک زمانی پس از ۵۸۱ میلادی است، چنین برمی‌آید که زبان سغدی زبان رسمی نخستین امپراتوری ترکان بوده‌است. این زبان نه تنها در سکه‌های حکمران‌های سغد، بلکه در اسناد رسمی و نامه‌ها نیز به کار می‌رفت و در آسیای میانه به عنوان زبان میانجی از قرن ششم تا دهم میلادی (چهارم هجری) معمول بود. با گسترش زبان فارسی در آسیای میانه از حدود قرن چهارم هجری، سغدی به تدریج از اهمیت افتاد. با این همه، به عنوان زبان تکلم تا حمله مغول در قرن هفتم هجری همچنان به حیات خود ادامه داد. بازمانده‌ای از این زبان اکنون در دره رودخانه زرفشان در شمال کوه یغناب (در جمهوری تاجیکستان) متداول است. آثار سغدی را بر حسب موضوع، می‌توان به دو دسته عمده دینی و غیردینی تقسیم کرده. دیواناگری
رواج دیواناگری با استفاده اختصاصی این خط برای چاپ متون مذهبی سانسکریت اتفاق افتاد که موجب ارتباط نزدیک بین خط دیوانگری و سانسکریت شد و این تصور را پدید آورد که دیوانگری خط زبان سانسکریت است؛ اما پیش از دوره استعمار انگلیس در شبه قاره هند هیچ خط ویژه‌ای برای سانسکریت وجود نداشت و مردم نقاط مختلف به خط خود این زبان را می‌نگاشتند. زبان‌های هندوآریایی
تماس میان زبان‌های ایرانی باستان و هندی باستان، بعد از جداییشان در آسیای میانه، در واقع، از زمانی آغاز شد که سپاهیان کورش هخامنشی (شاهنشاهی: ۵۵۰–۵۲۹ ق‌م) از بلخ و ارتفاعات هندوکش گذر کردند و از راه درّهٔ کابل، به سرزمین هند رسیدند. (گرشویچ، ۱۳۸۵/۱۹۸۵). در نتیجهٔ این برخورد، واژه‌هایی ایرانی از طریق فارسی باستان، به زبان سنسکریت راه یافته‌اند. زبان سانسکریت
اسپانیا خط (نوشتار)
الفبای فنیقی به نوعی شبه قاره هند را نیز درنوردید. دانشمندان، خط برهمایی هند را از فرزندان همین خط می‌دانند که زبان سنسکریت و دیگر زبان‌های هندی با آن نوشته می‌شود. متون دینی بودایی به زبان خُتَنی (سکایی) که یکی از زبان‌های ایرانی شرقی دوره میانه است به خط برهمایی نوشته شده‌است. الفبای سینهالا
الفبای سینهالا () یا الفبای سینهالی یک سامانه نوشتاری است که توسط مردم سینهالی و بیشتر سری لانکان‌ها در سری لانکا و هر جایی که به زبان سینهالی نوشته می‌شود (شامل زبان مقدس پالی و سانسکریت)، مورد استفاده قرار می‌گیرد. شاهنشاهی ساسانی
در خوزستان به چندین زبان سخن گفته می‌شد. زبان نئو-ایلامی یا خوزی (که با دوره تاریخی نباید اشتباه شود) در دوره ساسانی در این ناحیه وجود داشت. پارسی در شمال و شرق و آرامی در بقیه نواحی آنجا. در میشان، آرامی‌ها، به همراه اعراب (که به آن‌ها اعراب میشانی هم گفته می‌شد) و اعراب بیابان‌گرد، به همراه بازرگانان نبتی و پالمیرایی، جمعیت سامی آن استان را تشکیل می‌داد. ایرانی‌ها هم شروع به سکونت در این استان کرده بودند و جمعیتی از زط‌ها هم در آنجا بود که به هند اخراج شدند. دیگر اقوام هندی همچون مالایی‌ها در میشان اسکان داده شدند که یا برده بودند یا ملوانان به خدمت گرفته‌شده. در آسورستان یا دل ایران‌شهر، بیشتر مردم آشوری‌های آرامی‌زبان بودند، در حالی‌که پارسیان، یهودیان و اعراب اقلیت آن استان را تشکیل می‌دادند. زبان تشلحیت
تشلحیت (تیفیناغ: ⵜⴰⵛⵍⵃⵉⵜ Taclḥit) یکی از زبانهای اطلس آمازیغ است که زبان شالحیین در مراکش است و از نظر تعداد گوینده‌ها بزرگترین زبان آمازیغ است. منطقه تشلحیت در قسمت غربی کوه‌های اطلس بلند، کوه‌های اطلس کوچک و بیشتر دشت سوس و از مهمترین مراکز شهری این منطقه می‌توان به شهرهای آگادیر، گلیمیم، ترودانت و اوورزازات اشاره کرد. تعداد سخنرانان از 7 میلیون نفر فراتر می رود. چرکس
چرکس‌ها یکی از اقوام ساکن شمال غرب قفقاز هستند که به زبان چرکسی از شاخه زبان‌های شمال باختری قفقازی (ایبری- قفقازی) سخن می‌گویند. این قوم از تبار قفقازی آدیغه‌ای- آبخازی‌ست که هم‌اکنون در سه جمهوری قفقاز شمالی یعنی جمهوری کاباردینو- بالکاریا (قبارطه- بلغار)، جمهوری کاراچای- چرکسیا (قره چای- چرکس) و جمهوری آدیغه پراکنده هستند. ناحیهٔ چرکستان که منظور جغرافیای تاریخی چرکس‌ها است، در تاریخ ۳۰۰ سالهٔ اخیر خویش، تبدیل به محل مجادلات منطقه‌ای سه دولت ایران، روس و عثمانی شده بود. چرکس‌ها در طول تاریخ همواره به‌صورت برده و غلام برای حکومت‌های گوناگون جنوبی از جمله ایرانیان و عثمانیان آورده می‌شدند، بدین ترتیب این قوم توانستند در نواحی جنوب و به‌خصوص در دربار ایران و عثمانی نفوذ کنند و تأثیرات به‌سزایی در برخی از دوران تاریخی داشته باشند. بعد از فروپاشی شوروی، تمایلات استقلال‌طلبانه در این ناحیه آغاز شد و چرکس‌ها نیز وارد مناقشات قفقاز شدند. از جمله مهم‌ترین مناقشات، می‌توان درگیری میان گرجس‌ها و آبخازها را اشاره کرد که نهادها و نیروهای نظامی چرکسی با گرجیان به مبارزه پرداختند. ویلیام جونز (واژه‌شناس)
او زبان‌های انگلیسی، یونانی، لاتین، سانسکریت، عربی، فارسی، فرانسوی و ایتالیایی را می‌دانست. به یاری واژه‌نامه می‌توانست بنگالی، آلمانی، پرتغالی، اسپانیایی، هندی، عبری، ترکی و (خط) رونی را بخواند؛ و این خودباوری را داشت که اگر نیاز باشد می‌تواند تبتی، پالی، پهلوی، دری، روسی، سریانی، اتیوپیایی، قبطی، ولزی، سوئدی، هلندی و چینی را بخواند که به بیش از شش‌ زبان از آن میان به خوبی گفتگو می‌کرد گرچه به‌نادرست خط رونی و دری (گویش بومی ایرانیان زرتشتی) را نیز زبانی جداگانه به‌شمار‌می‌آورد. و این موضوع علاقهٔ شدید او را به فراگیری زبان‌های گوناگون و کشف رابطهٔ میان آنها نشان می‌دهد، گرچه در این راه به خطا رفته و چینی، ژاپنی و مصری را هم از یک خانواده زبانی دانست، زبان هندوستانی را از خانواده ای به جز سانسکریت، پهلوی را سامی، اوستایی را لهجه ای از سانسکریت و زبانهای اسلاوی را تاتاری. با این همه او به دلیل علاقهٔ فراوانش به ادبیات و شاعران ایران، به جونز ایرانی ملقب شده بود. به رغم این گرایش و شیفتگی در برابر زبان فارسی، و آشنایی او با این زبان و زبان سانسکریت که نزدیکترین زبان به اوستا است، هنگامی که انکتیل دو پرون، دانشمند زبانشناس فرانسوی، برای نخستین بار ترجمه بخش‌هایی از اوستا را پیش روی او و برخی دیگر از دانشمندان شرق‌شناس و واژه‌شناس نهاد، در کمال شگفتی وی را کلاهبردار و فریبکار خواندند در اروپا بحثی در مورد صحت کار به وجود آمد. گفته شد که به اصطلاح زند-اوستا کار اصلی زرتشت نیست و ساختگی بوده‌است. مهمتر از همه در میان این گروه، مایه افسوس است که شرق‌شناس برجسته، سر ویلیام جونز بود. وی در نامه‌ای که به زبان فرانسوی (۱۷۷۱) چاپ شده، ادعا کرد که آنکتیل فریب خورده‌است، و پارسیان سورات بر روی آن مشتی از نوآوری‌ها و سخنان پوچ‌های بی‌ارزش نگاشته‌اند. در انگلیس، سر ویلیام جونز از سوی ریچاردسون و سر جان چاردین پشتیبانی می‌شد و در آلمان، توسط ماینرز. آنکتیل دو پرون به عنوان فریبکاری شناخته شد که متن خود را برای حمایت از ادعای خود اختراع کرده بود. در آن زمان باور عمومی شرق شناسان بر این استوار بود که فارسی از سانسکریت ریشه دارد. از همین رو و ناآشنایی وی با زبان‌های پهلوی، فارسی باستان و اوستایی، او نام خانواده مشترک زبانهای خویشاوند از روسی و لاتین و یونانی، تا آلبانیایی و ایرانی و سانسکریت را هندواروپایی نهاد و از کهنترین گستردگی زبانی _که شاخه‌های آن از سکایی ختنی و تمشقی در سین کیانگ چین، تا زبان منقرض شده یاسی در مجارستان کنونی می‌رسید_ نامی نبرد. قصر شیرین
زبان مردم قصرشیرین کردی جنوبی است که با لهجهٔ قصری ادا می‌شود. اشتراک زبانی بین مردم کرمانشاه و قصرشیرین بسیار زیاد است وهمچنین گویش‌های دیگر کردی کلهری مانند سنجاوی، ، باجلانی و جافی هم در قصرشیرین تکلم می‌شود. از این میان دو گویش باجلانی امروز متکلم بسیار کمتری دارند و از سوی سازمان یونسکو در فهرست زبان‌های شدیداً در معرض خطر نابودی قرار گرفته‌اند. یهودیان قصرشیرین در گذشته به زبان آمیخته به واژگان عبری سخن می‌گفتند که خود آن را لیشانا نوشان به معنای «زبان خودمان» یا هولاهوله می‌نامیدند. این زبان نیز امروزه با کوچ دسته جمعی یهودیان به اسرائیل به فراموشی سپرده شده و از سوی سازمان یونسکو در فهرست زبان‌های شدیداً در معرض خطر نابودی نیز قرار گرفته‌است. مردم کولی
قره‌چی‌ها به ترکی حرف می‌زدند، اما در میان خود گویش عجیب و مخصوصی داشتند. این گویش شباهت عجیبی با سانسکریت و زبان‌های هند و پاکستان داشت. سر ویلیام اوزلی که در سال‌های ۱۸۱۰ و ۱۸۱۲، هنگامی که عباس میرزا ولیعهد در تبریز بود، در راه سفر خود به هند و ایران، سری هم به آذربایجان زد، بسیاری از لغاتی را که «قره‌چی» ها استفاده می‌کردند، ثبت کرد. او دربارهٔ «قره‌چی» ها می‌نویسد: پراکریت
زمانی که دین بودایی و دین جینی در هند گسترش پیدا کردند و از حمایت‌های دولتی برخوردار بودند، به تدریج زبان سانسکریت از جایگاه نخست خود نزول پیدا کرد و جای خود را به زبان‌های پرکریت داد. این زبان در نتیجهٔ جذب مردمان بومی منطقه که عمدتاً دراویدی ها بوده اند، با اقوام هندوایرانی که به زبان سانسکریت تلکم می‌کرده اند، به عنوان یک زبان جدید به وجود آمده است. مکریان
مُکریان شهرستان‌های جنوب دریاچه ارومیه شامل سردشت، نقده شاهین‌دژ، تکاب، میاندوآب، اشنویه، بوکان، پیرانشهر، مهاباد و دهستان ترجان را دربرمی گیرد. برخی کُردستان را تنها برای بخش مرکزی و شمالی مُکریان به‌کار می‌بردند.در حال حاضر شهرستان بوکان بزرگ‌ترین و پرجمعیت‌ترین شهرستان این منطقه جغرافیایی هستند. زبان کردی با لهجه مکریانی در بخش جنوب مرکزی مکریان یعنی شهرستان‌های سردشت، مهاباد، بوکان و غرب مکریان یعنی شهرستان‌های پیرانشهر و اشنویه گویشور دارد.مکریان شهرستان‌های جنوب دریاچه ارومیه شامل نقده، سردشت، شاهین دژ، تکاب، میاندوآب، اشنویه، بوکان، پیرانشهر، مهاباد و دهستان ترجان با مرکزیت روستای باغلوجه را دربر می‌گیرد. برخی کُردستان را تنها برای بخش مرکزی و شمالی مُکریان به‌کار می‌بردند. مقدمات زبان سنسکریت (کتاب)
این کتاب به چهار بخش تقسیم شده است. دروس پایه، نکات دستوری، متنهای برگزیده و واژه‌نامه. زبان سنسکریت نزدیکترین زبان به زبانهای ایران باستان (اوستایی و فارسی باستان) است و فراگیری آن زمینۀ مستحکمی برای فراگیری زبانهای ایرانی باستان فراهم خواهد آورد. در پیش‌گفتار کتاب حاضر آمده است:سَنسکریت نامی است که هندیان باستان برای زبان کهن خویش برگزیده بودند. زبان سنسکریت یکی از مهمترین اعضای شاخۀ زبانهای آریایی است. زبانهای آریایی شاخه‌ای بسیار مهم از خانوادۀ هندواروپایی را تشکیل می‌دهد. چالوس
مردم چالوس به زبان طبری کلارستاقی که لهجه ای از زبان مازندرانی است سخن می‌گویند. زبان طبری کلارستاقی به همراه زبان طبری کجوری زیر مجموعه گویش طبری رویانی می‌باشد که از شهرستان نور تا نشتارود در شرق تنکابن گویش می‌شود. گویش طبری رویانی زبان حکام اسپهبد رویان نیز بوده‌است. در گذشته سرزمین رویان شهرستان‌های نور، نوشهر، چالوس، کلاردشت (کلار)، عباس‌آباد (لنگا) و تنکابن را شامل می‌شد و گاهی مرز غربی آن تا رودسر ادامه می‌یافت. زبان مازندرانی زبانی است که در استان مازندران و قسمت‌هایی از استان‌های گلستان، سمنان، تهران و البرز رایج است. مازندرانی استان مازندران به سه گویش غربی، مرکزی و شرقی تقسیم می‌گردد. گویش طبری چالوس (کلارستاقی) جز گویش غربی مازندرانی محسوب می‌شود. گویش مازندرانی غربی در محدوده میان چالوس و تنکابن گویش می‌شود. زبان سانسکریت
متونی است که به هزاره‌های پس از میلاد و ۱۵۰۰ سال پیش برمی‌گردد. زبان سانسکریت
سانسکریت ۱۴هزار گویش‌ور دارد. تخارها
تُخار نام قومی آریایی ساکن تخارستان بود که در سدهٔ سوم پیش از میلاد در نواحی کوچا و تورفان در شمال شرقی سرزمینی که بعدها ترکستان شرقی یا ترکستان چین خوانده شد، به سر می‌بردند. مردمی قوی و نیرومند بودند و به یکی از زبان‌های وابسته به گروه زبانی هند و اروپایی سخن می‌گفتند که به زبان تخاری معروف است. هرچند این زبان شرقی‌ترین زبان شناخته شدهٔ هند و اروپایی است، اما از لحاظ بخش‌بندی ستم-کنتوم، به شاخهٔ غربی یا کنتوم تعلق دارد. آسیای مرکزی
در زمان‌های پیش از اسلام و اوایل اسلام، آسیای میانه ایرانی بود و اقوام ایرانی باختری‌ها، سغدی‌ها، خوارزمی‌ها و مردم نیمه عشایر سکاها و داهان‌ها ساکن بودند و به زبان‌های ایرانی شرقی صحبت می‌کردند. پس از پراکنده شدن اقوام ترک، آسیای میانه به میهن قزاق‌ها، ازبک‌ها، تاتارها، ترکمن‌ها، قرقیزها و اویغورها تبدیل شد. زبان‌های ترکی تا حد زیادی جای زبان‌های ایرانی را که در این منطقه صحبت می‌کردند، گرفتند. در واقع پس از بیش از هزار سال در طول هزاره اول که آسیای میانه جایگاه مردمان باستانی ایران بود و به توران زمین ایرانی یا ایران بیرونی معروف بود، از حدود سال هزار میلادی به بعد توسط عشایر مختلط ترک‌زبان اشغال شد. قزاق‌ها، ازبک‌ها، تاتارها، ترکمن‌ها، قرقیزها و اویغورها همگی درصدی از ژنتیک ایرانی را به ارث برده‌اند و زبان‌های آن‌ها نیز واژگان زیادی از زبان فارسی و زبان‌های ایرانی را در خود دارند. زبان میانجی یا زبان رسمی بسیاری از حکومت‌های هزار سال اخیر در این مناطق زبان فارسی بوده‌است و فقط در دو قرن اخیر با اشغال توسط روسیه و چین و تلاش پانترکیسم در دوره معاصر کم شده‌است. نام بسیاری از مکان‌ها و شهرها در این منطقه برگرفته از زبان فارسی است. پراکریت
پراکریت نام گروهی از زبان‌های هندوآریایی میانه است. واژهٔ پراکریت در زبان سانسکریت معنای "جداشدهٔ از یک سرچشمه" را می‌رساند. شهرستان شمیرانات
دانشنامه ایرانیکا درباب زبان منطقه قصران آورده‌است که باید به دو بخش باید تقسیم شود. زبان بومیان شمال و شمال شرق منطقه بخش درونی قصران نزدیکی بسیار زیادی به زبان مازندرانی دارد. گویش منطقه جنوبی از اوشان در مرکز تا جیرود و تجریش در جنوب شمیران گونه ای از گویش‌های فارسی-مازندرانی است و ویژگی‌های زبان‌های حاشیه دریای خزر را دارد در سال‌های دور آن دسته از بومیان تهران که در محدوده ونک و شمیران سکونت داشتند به دلیل مجاورت با استان مازندران لهجه مازندرانی داشتند. والنتین ژوکوفسکی خاورشناس و زبان‌شناس روس اواخر قرن ۱۹ میلادی در سفری که به ایران داشت در حوالی شمیران با گویش تجریشی آشنا شده و در آثارش به این گویش اشاره می‌کند؛ گویشی که شباهت بسیاری با گویش مازندرانی دارد. تا امروز در محدوده‌هایی از جمله سرآسیاب دولاب، شاه عبدالعظیم و… هنوز هم افرادی با لهجه شمرانی صحبت کنند؛ لهجه‌ای که ملایم شده گویش مازنی است.گیتی دیهیم در کتاب بررسی خرده‌گویش‌های منطقهٔ قصران به انضمام واژه‌نامهٔ قصرانی آورده‌است: البته زبان رایج در لالان مانند اوشان، فشم، میگون و لواسان، کاملاً تاتی نیست و زبان مازندرانی بسیار در آن نفوذ یافته‌است. گویش مردم لالان به گویش روستاهای امامه، زایگان، آبنیک، گرمابدر، میگون و شمشک در قصران بسیار نزدیک است. نفوذ مازندرانی در زبان تاتی قصران به این دلیل است که قصران در گذشته تحت حاکمیت طبرستان قرار داشته اما در تقسیمات کشوری معاصر جزو استان تهران محسوب می‌شود.حسین کریمان در جلد دوم کتاب قصران کوهسران آورده‌است :منطقه قصران باستانی شامل مناطق اوشان، فشم، شمشک، گاجره و روستاهای کوهپایه‌ای توچلال تا مناطق غربی رودخانه جاجرود. زبان عمومی مردم قصران لهجه‌ای از زبان باستانی پهلوی است که زبان طبری یا مازندرانی، که از ریشهٔ زبان‌های دیرین ایرانی است، و عربی و اندکی ترکی، بدان درآمیخته و از زبان دری نیز در قرون اسلامی تأثیر یافته‌است، و هر چه از ری به مازندران نزدیک تر شوند بر میزان لهجهٔ مازندرانی به همان نسبت افزوده می‌شود، چنان‌که در لهجهٔ میگون و شهرستانک و لالان و زایگان و روته و گرمابدر و شمشک و دربندسر لهجهٔ مازندرانی غلبه دارد. زبان‌های هندوآریایی
حدود ۱۵۰۰ سال ق. م عده‌ای از اقوام آریایی، رهسپار سرزمین ایران شدند و آن‌ها نیاکان اقوام ایرانی امروزی هستند. اقوام ایرانی به زبان ایرانی باستان که نیای تمام زبان‌های ایرانی است، صحبت می‌کردند. (ابوالقاسمی، ۱۳۸۳: ۲۰) گروه زبانی هندوآریایی نیز به سه گروه زبانی دیگر: آریایی میتانی، آریایی شمال دریای سیاه و زبان‌های هندی تقسیم‌بندی می‌شود. (Witzel, 2001:54) عده ای دیگر از اقوام آریایی به طرف سرزمین هند حرکت کردند و در آنجا ساکن شدند. اقوام هندی به زبان هندی باستان صحبت می‌کردند. (Bryant,2001:61)کهن‌ترین زبان گروه هندوآریایی، زبان سنسکریت است و کهن‌ترین گونهٔ زبان سنسکریت با توجه به وداها، گونهٔ «ودایی» است که کهن‌ترین بخش آن «ریگ ودا» نام دارد. تاریخ این سروده‌ها، حدود هزار سال قبل از میلاد است که صدها سال به صورت شفاهی و سینه به سینه انتقال یافته‌اند. سانسکریت دارای ادبیات غنی است و از میان آثار ادبی این زبان، دو شاهکار حماسی مهابهاراته و رامایانه معروف هستند. سنسکریت به خطّی به نام دوناگری((Devanāgarī نوشتهمیشود. (MacDonell, 2004: 16) زبان سانسکریت
آذربایجان  البته این زبان تا آمریکا هم رفت اما دوام نیاورد. زبان سانسکریت
سانسکریت زبان مقدس سنت‌های متفاوت هندو، بودایی و جین است. و هنگام عبادت در معبد های هندو بودیسم نوار و مهایانا و بودیسم تبتی مورد استفاده قرار می گیرد. مردمان ایرانی‌تبار
اسناد و مدارک تاریخی نشان می‌دهند که منطقه سین‌کیانگ پیش از سکونت مهاجران مغول و اقوام ترک، سرزمینی ایرانی بوده که اقوام و قبیله‌های ایرانی مانند سکاها و سغدها با گویش زبان‌های خاور ایران (زبان‌های ایرانی شرقی) در آن زندگی می‌کردند. در کتاب‌های تاریخی از حضور گروه‌هایی از اقوام آریایی در منطقه سین‌کیانگ نام برده شده‌است. برخی از آنان حکومت محلی نیز داشتند که رواج زبان سغدی از نشانه‌های پایدار فرهنگ ایران باستان در این سرزمین به‌شمار می‌آید. همچنین گذر جاده ابریشم از این منطقه سبب شده نژادهای گوناگون با فرهنگ‌های گوناگون در آن ساکن شوند و هم‌زیستی مسالمت‌آمیزی داشته باشند که گردهمایی فرهنگ‌های متنوع آسیایی بر غنای فرهنگی آن افزوده‌است. در این بین زبان و فرهنگ ایرانی به دلیل پیشینه طولانی و توسعه خود حرف اول را می‌زده‌است. در سال ۸۴۰ میلادی به دلیل قحطی و خشک‌سالی و بحران اجتماعی در مغولستان، بسیاری از مغول‌ها به سین‌کیانگ کوچ کردند. از آمیزش مهاجران و دیگر اقوام ترک با ساکنان بومی یعنی سکاها و آریایی‌ها نژاد تازه‌ای به وجود آمد که بعدها به اویغورها شناخته شدند. در اثر افزایش شمار مهاجران، جمعیت قبایل آریایی و ایرانی که به زبان‌های شرقی ایرانی صحبت می‌کردند کاهش یافت و به تدریج در جمعیت غالب، همگون‌سازی فرهنگی شدند. تون
حسن پیرنیا، در کتاب تاریخ ایران باستان، به اولین اشاره‌های تاریخی به منطقه‌ای که تون در آن واقع است می‌پردازد و می‌گوید: «از منطقه‌ای که تون در آن واقع شده‌است، در کتیبه داریوش با عنوان استاگارتیه یاد شده که نویسندگان قدیم ساکارتیا ضبط کرده‌اند.» این منطقه ابتدا زیر نفوذ مادها بوده و پس از عصر سلوکیان هم از طرف جنوب سرزمین پارت را محدود می‌کرده و جز قسمت تون و طبس، بقیه نواحی آن کویر خشک و بی‌آب و علف بوده‌است. هردوت، مردمان این ناحیه را طایفه‌ای از پارسی‌ها می‌داند و می‌گوید که به زبان پارسی سخن می‌گفتند و از راه شکار گورخر و غزال روزگار می‌گذراندند. باختر (بلخ)
زبان پادشاهان کوشانی ختنی و تخاری بود که این دو زبان از هم تفاوت کلی داشتند. اما زبان خروشتی در باختر از تاریخ پنجم پیش از میلاد تا آغاز قرن ششم میلادی، به مدت ده قرن رایج بود. شاخهٔ زبان‌های ایرانی شرقی از آسیای میانه تا جنوب سند و در غرب از کرمان تا سیستان وسعت داشت. آثاری از آن دوره‌ها نیز در مناطق مذکور وجود دارد. از سال ۲۲۰ تا ۴۲۵ میلادی، باختر در تشنجات و حملات سه جانبه قرار داشت. ساسانیها شمال غرب باختر را در دست گرفتند، سلسلهٔ کیداری‌ها که مرکز آن کاپیسا بود، موجودیت خود را در جنوب حفظ نموده و با ساسانی‌ها در جنگ بودند. کیداری‌ها با دولت گپتاهای هندی دوستی و مراودت داشتند. سرزمین اصلی جنوب شرق آسیا
سرزمین اصلی آسیای جنوب شرقی در تضاد با ناحیه دریایی جنوب شرق آسیا است. این تفاوت بیشتر در سبک زندگی خشکی‌محور در هندوچین و سبک زندگی دریامحور در مجمع‌الجزایر مالایی و فیلییپین و همچنین خط تقسیم میان زبان‌های آستروآسیایی، تای-کادای و چینی-تبتی (رایج در سرزمین اصلی جنوب شرق آسیا) و آسترونزیایی (رایج در ناحیه دریایی جنوب شرق آسیا، گرچه مالایی در سرزمین اصلی جنوب شرق آسیا نیز رایج است) است. زبان‌های سرزمین اصلی منطقه زبانی جنوب شرقی آسیا را تشکیل می‌دهند و گرچه به چندین خانواده زبانی مستقل تعلق دارند، اما در طول تاریخ به هم نزدیک شده‌اند و شباهت‌های گونه‌شناختی مشترک بسیاری دارند. خوش‌نویسی هندی
در درباره خوشنویسی هندی گفته شده: نوشته‌های هندی از طریق بازرگانان، راهبان و نظامیان به کشورهای آسیای جنوب‌شرقی برده شد که بر زبان و خط آن‌ها تأثیر زیادی بر جای گذاشت؛ از جمله بر ساختار درونی، نحوه قرارگیری سیلاب‌ها و ارائه حروف و همچنین جهت نوشتن (چپ به راست). خوشنویسی‌های سانسکریت که بر برگ پالم نوشته می‌شد به مناطق مختلفی از جمله بالی فرستاده می‌شد. زبان‌های ایرانی
گروه شمال غربی: گروه جنوب غربی: زبان‌های ایرانی دارای رسم‌الخط‌های گوناگون هستند. از جمله خط میخی (در مورد پارسی باستان)؛ خط آرامی (در مورد نخستین کتیبه‌های پارسی میانه، پارتی، سغدی، و خوارزمی)؛ دو نوع خط سریانی، سطرنجیلی (در مورد پارسی میانه، پارتی، باختری، سغدی و فارسی نو) و نستوری (سغدی مسیحی و فارسی نو)؛ خط عبری (در مورد فارسی نو و لهجه‌های محلی)؛ خط عربی (در مورد فارسی نو، خوارزمی، کُردی، پشتو و بلوچی)؛ خط براهمی (در مورد خُتَنی، تُمْشُقی و سغدی)؛ خط یونانی (در مورد آذری (باختری))؛ خط سیریلیک (در مورد اُسِتی و تاجیکی) و خط لاتین (در مورد آذری، کُردی، اُسِتی و زازاکی). گویش کلارستاق
گویش کلارستاق در منطقه کلارستاق تکلم می‌شود. نظرات گوناگونی در بین زبان‌شناسان در مورد طبقه‌بندی این گویش وجود دارد. در کتاب راهنمای زبان‌های ایرانی که به ویراستاری رودیگر اشمیت منتشر شده، گویش بومی مناطق از چالوس تا خود تنکابن (گویش منطقه کلارستاق) گویشی از زبان مازندرانی می‌باشدوبگاه گلاتولوگ گویش کلارستاق و گویش کلاردشت را گویش هایی از زبان مازندرانی می داند.حبیب برجیان گویش مناطق کجور و کلار را از لهجه های زبان مازندرانی می داند. ایران کلباسی گویش کلاردشت و تنکابن را گونه ای از زبان مازندرانی می داند. طبق دانشنامه ایرانیکا به نقل از دونالد استیلو در بین تنکابن و کلاردشت گویش‌ها حالت انتقال بین گیلکی و مازندرانی دارند؛ و آن را شاخه‌ای زبانی مجزا از گیلکی و مازندرانی طبقه‌بندی کرده‌اند. گویش‌های بومی کلارستاق و تنکابن را بدین ترتیب می‌توان چنان‌که دونالد استیلو پیشنهاد می‌کند، یک گروه زبانی مجزا درون پیوستار گفتاری در طول مناطق ساحلی و ارتفاعات کرانهٔ خزر دانست. این گروه حدوداً بین کلاردشت در شرق، و رامسر در غرب کشیده شده‌است و زین رو توسط دونالد استیلو کاسپین مرکزی تعیین شده‌است با وجود این اتفاق نظر بر سر آن کم است، فردوس آقاگل‌زاده گویش چالوس و کلاردشت را گویشی از زبان مازندرانی معرفی می‌کند. در سال ۱۳۸۱ «واژه‌نامه بزرگ تبری» به ویراستاری «جهانگیر نصری اشرفی» منتشر شد که در بردارنده واژگانی از گویش‌های عباس‌آباد و آمل و بابل و بهشهر و علی‌آباد کتول و کردکوی و نوشهر و ساری و تنکابن و دیگر مناطق بود. در کتاب واژه‌نامه بزرگ تبری گویشی که در منطقه کلارستاق شامل چالوس و تنکابن شرقی (کلارستاق باستانی، برخی از روستاهای کوهپایه‌ای منطقه بیرون بشم و لنگا و نواحی جلگه ای از آب چالوس و عباس‌آباد و رودخانه نشتا به مرکزیت عباس‌آباد) تکلم می‌شود گویشی از زبان مازندرانی می‌باشد. شماری از پژوهشگران زبان‌شناس، گویش منطقه تنکابن (گویش تنکابنی) را گویشی از زبان مازندرانی غربی می‌دانند. زبان گیلکی به دو گویش غربی (بیه پس) و شرقی (بیه پیش) تقسیم می‌شود و گاه دو گویش دیلمی_اشکوری و گویش بینابین چابکسری_تنکابنی (رامسری_تنکابنی) که به طبری_گیلکی (محدوده تنکابن تا چابکسر) معروف است هم به این فهرست اضافه می‌شوند. زبان مازندرانی زبانی است که در استان مازندران و قسمت‌هایی از استان‌های گلستان، سمنان، تهران و البرز رایج است. مازندرانی استان مازندران به سه گویش غربی، مرکزی و شرقی تقسیم می‌گردد. گویش طبری چالوس (کلارستاقی) جز گویش غربی مازندرانی محسوب می‌شود. گویش مازندرانی غربی در محدوده میان چالوس و تنکابن گویش می‌شود. گویش کلارستاقی از سمت شرق با گویش کجوری در شهرستان نوشهر و شرق چالوس و از سمت غرب با گویش تنکابنی در شهر تنکابن هم‌جوار است. زبان فارسی میانه
در دوره ساسانیان، ایرانیان در محاوره، به فارسی میانه گفتگو می‌کردند و در هر شهر و ولایت از لهجه‌ها و گویش‌های مختلف محلی و منطقه‌ای خود استفاده می‌نمودند. این لهجه‌ها و گویش‌ها فرق‌های زیادی با یکدیگر داشتند که حتی باعث می‌شد که مردم نقاط دورتر در فهمیدن سخن یکدیگر دچار مشکل شوند. علت اصلی آن هم این بود که نظام استاندارد یا «معیار» زبان کتبی فارسی میانه منسجم نبود و توان خواندن و نوشتن آن هم محدود به قشر بسیار کوچکی از مردم بود که اصولاً عبارت از دو قشر بودند: دبیران و دهقانان برای نوشتن متون و نامه‌های رسمی، اداری و تجاری و روحانیون جهت ثبت متون دینی. سانسکریت ودایی
در هزاره دوم پیش از میلاد؛ ریگ‌ودا که از قدیمی‌ترین اشعار و سرودهای مذهبی هندی‌ست، به زبان سانسکریت ودایی سروده شد.Wikipedia contributors, "Vedic Sanskrit," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vedic_Sanskrit&oldid=508905152 (accessed September 13, 2012). زبان سانسکریت
ترکمنستان هند
زبان‌های سانسکریت و تامیل، زبان‌های اصلی و سنتی هند شناخته می‌شوند و در طول تاریخ طولانی این سرزمین در تغییر و تحول زبان‌های رایج در این منطقه زبان‌های فارسی و انگلیسی نقش مهمی بر عهده داشته‌اند. سالیان دراز حکومت استعماری بریتانیا بر شبه قاره هند و انجام بخش عمده‌ای از امور اداری به زبان انگلیسی موجب شده این زبان، زبان دوم بسیاری از مردم هند باشد. اسکندر مقدونی در قرآن
در ۱۲۳۶ میلادی، بازپس‌گیری اندلس اصلاً کامل شد و اروپایی‌ها شبه جزیره ایبری را از مسلمانان باز پس گرفتند، اما امیرنشین غرناطه، دست نشانده مسلمان کوچکی از پادشاهی کاستیل تا ۱۴۹۲ میلادی در اسپانیا ماند. در طول بازپس‌گیری اندلس، مسلمانان مجبور شدند یا به مذهب کاتویک بگروند یا شبه جزیره را ترک کنند. نودگان مسلمانان که به مسیحیت گرویدند موریسکوها (یعنی «مورمانند») نامیده می‌شدند و مظنون بودند که مخفیانه اسلام را به کار می‌بندند. موریسکوها از زبانی به نام عجمیة استفاده می‌کردند که گویشی از زبان اسپانیایی بود (مستعربی) لیکن با الفبای عربی نوشته می‌شد. عجمیه نقشی مهم را در حفظ اسلام و زبان عربی در زندگی موریسکوها بازی کرد؛ نیایش‌ها و احادیث محمد به آوانوشته‌هایی عجمیه ای از زبان اسپانیایی ترجمه شد، حینی که آیات قرآن را در عربی اصلی حفظ کردند. در طول این دوره، نسخه ای افسانه اسکندر به زبان عجمیه نشوته شد، که بر پایه "قصاص ذوالقرنین" در عربی و همچنین نسخه‌های رومی زبان "رمانس اسکندر" ایجاد شد. شاهنشاهی ساسانی
در کلان‌شهرها اسیران جنگی رومی/بیزانسی و جماعتی از مردم سوریه که در شاهنشاهی اسکان داده شده بودند، به زبان لاتین، آسوری و یونانی تکلم می‌کردند. به علاوه، اسلاوها، گوت‌ها و ژرمن‌هایی که به عنوان اسیر جنگی از ارتش رومی/بیزانسی گرفته می‌شدند و در شاهنشاهی اسکان داده شده بودند، به زبان‌های خودشان در شاهنشاهی تکلم می‌کردند. این‌ها تنها زبان‌هایی هستند که ما امروزه از آن‌ها اطلاع داریم، زبان‌ها و لهجه‌های فراوان دیگری بوده‌اند که امروزه از دست رفته‌اند. زبان‌های مردم بیابان‌گرد بیشتر مشکل‌زا هستند. مسلماً کردها وجود داشته و زبان کردی و لهجه‌های مختلف آن، به همراه زبان لری، و همین‌طور چند زبان دیگر که از دست رفته‌اند، وجود داشته‌اند. از قرن پنجم، قبایل ترکی وارد شاهنشاهی شدند (چه با یورش و چه اینکه دولت آن‌ها را برای خدمت در ارتش به کار گرفته باشد) که می‌توان نتیجه گرفت زبان ترکی هم وجود داشته، به‌خصوص در شمال شرق. ساسانیان باید ساختاری را برپا می‌کردند تا استان‌های مختلف را از نظر زبان به هم مرتبط کنند و یک راه ارتباطی عمومی ایجاد کنند. این کار ممکن است با گماشتن فرمانداران پارسی زبان و غیرپارسی زبان و بومیان دوزبانه صورت گرفته باشد. در حالی که شاهزاده‌هایی از خون پادشاهی بر نقاط گوناگون حکمرانی می‌کردند، دستگاهی حکومتی از دبیران، کاهنان و دیگر مناصب بر طبق شواهد موجود از سده چهارم در کتیبه شاپور سکان‌شاه، شاه سیستان وجود داشته‌است. دره سنگلاخ
بر اساس نظریه‌هایی که برخی پژوهشگران تاکنون ارائه کرده‌اند، تا قرن هفدهم میلادی (قرن یازدهم هجری) مناطق وسیع میدان وردک و درهٔ میدان به‌طور عمده هزاره‌نشین و مردم آن فارسی‌زبان بوده‌اند. البته در برخی مناطق درهٔ میدان تاجیک‌ها از قدیم سکونت داشتند که هنوز هم حضور دارند مانند، جلریز، تکانه، کهنه خمار و برخی مناطق دیگر. پس از سلطهٔ تدریجی پشتون‌ها در میدان وردک و بخشی از میدان، سادات شیعه و هم مذهبان هزاره‌شان تا قرن پانزدهم میلادی بخش‌های وسیعی از درهٔ میدان، از ملا خیل تا پل محراب، را در اختیار داشتند. اقوام پشتون با حملات متعدد به تدریج بخش‌های باقی‌مانده را نیز به تصرف خود درآوردند، سادات و هزاره‌ها را به کوه پایه‌ها راندند. آسیای مرکزی
آسیای مرکزی در درازای تاریخ با کوچ‌نشینان و جادهٔ ابریشم یادآوری شده‌است و مانند جاده‌ای برای پیوند مردم، جابجایی کالاها و اندیشه‌ها بین اروپا، خاورمیانه، آسیای جنوبی و آسیای شرقی بوده‌است. آسیای مرکزی در باستان و از آغاز تاریخ از پنج سرزمین مرگیانا (مرو)، غرب (باکتریا)، سغد، خوارزم و سکاستان تشکیل شده‌بود که مردمانشان ایرانی‌تبار بودند و به زبان‌های ایرانی میانه سخن می‌گفتند و این سرزمین‌ها در دوران باستان به مرور بخشی از شاهنشاهی ایران شدند. آرام (منطقه)
آرام () که با نام آرامستان و آرامیا نیز شناخته می‌شود، یک منطقه تاریخی شامل چندین پادشاهی آرامی بود که بخش زیادی از سوریه امروزی، جنوب‌شرقی ترکیه و بخش‌هایی از لبنان و عراق را در بر می‌گرفت. آرام در اوج خود از دامنه کوه لبنان به سمت شرق در سراسر فرات، از جمله بخش‌هایی از دره رود خابور در شمال غربی بین‌النهرین در مرز عراق امروزی امتداد داشت. ظهور دولت‌های آرامی در سراسر خاورمیانه حتی باعث تغییر زبان آن شد. زبان آرامی در نهایت جایگزین اکدی به عنوان زبان کل منطقه شد و زبان اداری و تجاری چندین امپراتوری مانند امپراتوری هخامنشی و امپراتوری بابل نو شد. زبان جاوه‌ای
جاوه‌ای واژگانی گوناگون و بسیاری دارد و بسیاری از وام‌واژه‌های آن دارای برابرهای اصیل آسترونزیایی هستند. سانسکریت تأثیر عمیق و ماندگاری بر جاوه‌ای گذاشته‌است. فرهنگ لغت "جاوه‌ای باستان-انگلیسی" شامل تقریباً ۲۵٬۵۰۰ مدخل است که بیش از ۱۲٬۶۰۰ مورد آن از زبان سانسکریت وام گرفته شده‌اند. اگرچه این تعداد واژه سانسکریت در زبان روزمره کاربرد ندارند، اما نشان می‌دهند که وام‌واژه‌های سانسکریت در متون رسمی تا چه حد پذیرفته شده‌است. در یک اثر ادبی معمولی جاوه‌ای باستان، حدود ۲۵٪ از واژگان از سانسکریت است. در بسیاری از نام‌های شخصی جاوه‌ای نیز ریشه‌های سانسکریت را به وضوح قابل تشخیص هستند. منطقه‌های کردنشین
در منطقه خراسان نیز مناطق کردزبان وجود دارند که مردم به زبان کرمانجی صحبت می‌کنند که از این میان می‌توان به مناطق: قوچان، شیروان، بجنورد، اسفراین، درگز، چناران و باجگیران اشاره نمود. روته
گیتی دیهیم در کتاب بررسی خرده‌گویش‌های منطقهٔ قصران به انضمام واژه‌نامهٔ قصرانی ، زبان آبادی زایگان را تاتی و مخلوطی از طالقانی و مازندرانی قید است.حسین کریمان در جلد دوم کتاب قصران کوهسران آورده است : منطقه قصران باستانی شامل مناطق لاوشان، فشم، شمشک، گاجره و روستاهای کوهپایه‌ای توچلال تا مناطق غربی رودخانه جاجرود. زبان عمومی مردم قصران لهجه‌ای از زبان باستانی پهلوی است که زبان طبری یا مازندرانی، که از ریشه‌ی زبانهای دیرین ایرانی است، و عربی و اندکی ترکی، بدان درآمیخته و از زبان دری نیز در قرون اسلامی تاثیر یافته است، و هر چه از ری به مازندران نزدیک تر شوند بر میزان لهجه‌ی مازندرانی به همان نسبت افزوده می‌شود، چنانکه در لهجه‌ی میگون و شهرستانک و لالان و زایگان و روته و گرمابدر و شمشک و دربندسر لهجه‌ی مازندرانی غلبه دارد . آریایی
پس از ایرانیان متکلم به زبان‌های شاخه غربی ایرانی باستان، یعنی مادها، پارس‌ها و پارت‌ها، ایرانی‌های شرقی زبان، به کوچ آغازیدند. برخی از ایشان در منطقه میان ایالت مرو باستان و ایالت بلخ باستان، رخج و بلوچستان اسکان یافته بودند، اما بیش‌تر قبایل ایرانی شرقی از جمله گروهی از سکاها، (اسکیت‌ها، الان‌ها، ماساگت‌ها)، خوارزمیان و سغدیان در منطقه جنوب شرقی اروپا و آسیای مرکزی باقی ماندند، برخی از بازماندگان شان مانند اوستی‌ها در قفقاز و یغناییها و پامیریها در تاجیکستان هنوز در آسیای مرکزی به زبانهای ایرانی شرقی سخن می‌گویند. هند بزرگ
زبانهای پالی و سنسکریت همراه با آئین‌های تراوده، مهایانه، بودیسم، برهمائیسم و هندوئیسم از طریق تماس مستقیم با مردمان مناطق فوق به آن نواحی گسترش پیدا کردند. زبان طوارقی
زبان طوارقی زبان اهالی بربر در شمال غرب آفریقا است که حدود یک میلیون و دویست هزار تن از بربرهای طوارق بدان سخن می‌گویند. این زبان که از گروه زبان‌های آفریقایی-آسیایی رسم‌الخط این زبان شبیه الفبای عربی است با اندکی تغییر به نحوی که برای زبان طوارقی مناسب باشد. این زبان در کشورهای مالی، نیجر، بورکینافاسو، الجزایر و لیبی رایج است. با وجود اینکه در بسیاری از کشورها مانند مالی و بورکینافاسو و نیجر الفبای لاتین رایج است اما این زبان را بیشتر با خط عربی و با واژگان قرضی بسیاری از همین زبان می‌نویسند. الفبای دیگری که خاص این زبان است الفبای تیفیناغ است که خطی بربری به شمار می‌آید. زبان سانسکریت
پاکستان شهرستان شابران
شابران یکی از مناطقی است که بومیان آن را گروه زیادی از تات‌ها تشکیل می‌دهند. تات‌های اران از زمان ساسانیان در شبه‌جزیره آب‌شوران و دیگر مناطق اران سکونت دارند و به زبان تاتی سخن می‌گویند. در سرشماری‌های جمهوری آذربایجان تات‌ها را جزو قومیت آذربایجانی به شمار می‌آورند. زبان جاوه‌ای
سامانه نوشتاری این زبان مشتق از الفبای پالاوای هند بود. نزدیک به نیمی از واژگان یافت‌شده در ادبیات جاوه‌ای باستان دارای ریشه سانسکریت هستند و همچنین این زبان دارای حجم زیادی از وام‌واژگان زبان‌های همسایه در ناحیه دریایی جنوب شرق آسیا است. زبان اکسیتان
اکسیتان در خارج از فرانسه در دره آران در شمال شرق اسپانیا، دره‌های اکسیتان (پیمونت و لیگوریا) در شمال غرب و گواردیا پیمونتزه کالابریا در جنوب شرق ایتالیا و همچنین موناکو گفتگو می‌شود. جوامع پراکنده‌ای از اکسیتان‌زبانان در کشورهای مختلف شامل آلمان (وورتمبرگ)، اسپانیا (سن سباستین در سرزمین باسک)، ایالات متحده (والدس)، کانادا (استان کبک) آرژانتین (پیگوئه) و مکزیک (گواناهواتو) یافت می‌شوند که در نتیجه مهاجرت‌های اخیر بدین مناطق نقل مکان کرده‌اند. یکسان‌سازی فرهنگی در ایران معاصر
ایران پیش از سده بیستم چون امروز سرزمین دارای تنوع زبانی بود. در فلات مرکزی جمعیت شهری به زبان فارسی صحبت می‌کرد. روستاییان به فارسی، بختیاری، لری یا ارمنی، کوچروها به بختیاری، قشقایی، بلوچی، عربی یا ممسنی سخن می‌گفتند. در استان‌های کرانه خزر روستاییان به گیلکی، تالشی، یا مازندرانی، شهرنشینان به فارسی و ترکی آذری؛ کوچروها به کردی یا ترکی حرف می‌زدند. ساکنان آذربایجان عموماً به آذری تکلم می‌کردند اما در بعضی مناطق سکنه تات و ارمنی، و عشایر کرد، شاهسون، ترکمن، افشار، و قره داغی نیز وجود داشتند. استان‌های غربی غالباً شامل قبایل کرد، لر و عرب بود و در بعضی نقاط نیز قبایل افشار، آذری، فارس، بیات، گورانی، و آسوری سکونت داشتند. علاوه بر آن سکنه بسیاری از دره‌های کردنشین، گویش کردی خاص خود را به کار می‌بردند. استان‌های جنوب شرقی شامل قبایل بلوچ، عرب، افغان، افشار، کرد و نوشیروانی بود. بالاخره در مناطق شمال شرقی فارسها، آذریها، ترکمنها، کردها، اعراب، شاهسونها، افشارها، جمشیدیها، تاجیکها، افغان‌ها، قاجارها، هزاره‌ها، بیاتها و بلوچها می‌زیستند. به این ترتیب ساختار قومی ایران به موزاییک پیچیده‌ای شبیه بود که در آن هر تکه‌ای شکل و اندازه و رنگ متفاوتی داشت. اگر عبارت واحدی بتواند این وضع را توصیف کند، بی تردید تنوع گروهی است؛ زیرا در بین دهقانان، عشایر و شهریان تنوع عظیم شیوه زیست وجود داشت. باورهای مذهبی متنوعی، به ویژه در بین شیعه و سنی، مسلمان و غیر مسلمان، مجتهدی‌های اثنی عشری و شیعیان دیگر دیده می‌شد. علاوه بر این در زبان‌ها و گویشها، به ویژه بین فارس، آذری، ترکمن، کرد، گیلک، بلوچ و مازندرانی نیز تنوع وجود داشت. استان کردستان
به استناد شواهد و مدارک مستند تاریخی، قوم کرد یکی از اقوام آریایی هستند که در هزاره دوم قبل از میلاد از کناره‌های دریای خزر به سلسله کوه‌های زاگرس آمده و با غلبه بر قدرت آشوریان در نینوا، امپراتوری مادها را در قرن هفتم قبل از میلاد در ایران پایه‌گذاری کردند. استان کردستان یکی از استان‌های کردنشین در غرب ایران است. ساکنان این استان کرد هستند و به زبان کردی با لهجه‌های مختلف صحبت می‌کنند. گروهی از مردم شناسان بر این باورند که زبان کردی یکی از زبان‌های گروه هند و اروپایی و ایرانی است. زبان کردی در استان کردستان و همچنین در استان‌های کرمانشاه، آذربایجان غربی، همدان و شمال خراسان و دیگر کشورها، لهجه‌های گوناگونی دارد اما مهم‌ترین و پر تکلم‌ترین این لهجه‌های کردی شامل دو شاخه «کرمانجی» و «سورانی» است، شاخه سورانی در استان کردستان لهجه رایج در ادبیات مکتوب است. زبان‌های هندواروپایی
بخشی از این سخنرانی چنین است: «زبان سانسکریت پیشینهٔ باستانی‌اش هرچه باشد ساختاری شگفت‌انگیز دارد، پیشرفته تر از یونانی است، سترگ‌تر از لاتین است و آراسته تر از هر دوی آنهاست؛ بااین‌همه، هر دو، هم در ریشه‌های فعل و هم در ساختهای دستوری، همسانی و نزدیکی بسیار بیشتر از آن دارد که تنها وابسته به بخت بتواند بوده‌باشد؛ شباهتی چندان نزدیک و چنان قوی که هیچ واژه‌شناس تاریخی نمی‌تواند به سنجش و آزمونِ سانسکریت و یونانی و لاتین بپردازد و آنگاه بدین نکته باور نیاورد که این هر سه می‌باید از سرچشمه‌ای یگانه برخاسته باشند؛ سرچشمه‌ای که شاید دیگر اکنون موجود نباشد. نشانه‌های دیگری هم هست، هرچند نه بدان محکمی، که براساس آن می‌توان چنین فرض کرد که زبان‌های گوتیک و سِلتی و فارسی نیز خاستگاهی یگانه با سانسکریت دارند.» مقدمات زبان سنسکریت (کتاب)
آریاییان در اوایل هزارۀ دوم پیش از میلاد به دو گروه بزرگ «هند و آریایی» و «ایرانی» تقسیم شدند. دستۀ کوچکی از هندو ایرانیان به سوی آسیای صغیر و شمال بین‌النهرین روانه شدند و با هوریان در آمیختند. نسخه خطی بخشعلی
این نسخه خطی به شکل قبلی خط شارادا نوشته شده‌است، خطی که به دلیل استفاده از آن عمدتاً از قرن هشتم تا دوازدهم در بخش شمال غربی جنوب آسیا، مانند کشمیر و مناطق مجاور، شناخته شده‌است. زبان نسخه خطی، اگرچه در نظر گرفته شده بود سانسکریت باشد، اما به‌طور قابل توجهی در آوایی و ریخت‌شناسی آن تحت تأثیر یک گویش یا گویش‌های محلی قرار گرفت، و برخی از ویژگی‌های زبانی حاصل از متن با سانسکریت ترکیبی بودایی مشترک است. گویش‌های پوشاننده، اگرچه قرابت مشترکی با آپابراشا و با کشمیری قدیم دارند، دقیقاً شناسایی نشده‌اند. این احتمال وجود دارد که بیشتر قواعد و مثال‌ها در اصل به زبان سانسکریت سروده شده باشند، در حالی که یکی از بخش‌ها کاملاً به یک گویش نوشته شده‌است. این احتمال وجود دارد که نسخه خطی تلفیقی از قطعاتی از آثار مختلف باشد که در تعدادی از انواع زبان‌ها سروده شده‌است. هیاشی اذعان می‌کند که برخی از بی نظمی‌ها به دلیل اشتباهات کاتبان است یا ممکن است املا باشد. زبان گنداری
زبان گنداری زبانی‌است از شاخهٔ شمال غربی پراکریت که روزگاری در گنداره گویشورانی داشته‌است. این زبان می‌بایست از سانسکریت ودایی یا زبانی نزدیک بدان مشتق شده‌باشد. برای نگارش گنداری از خط خروشتی استفاده می‌شده‌است. ۱۱۶۵ (خورشیدی)
۱۱۶۵ هزار و صد و شصت و پنجمین سال هجری خورشیدی است. تا سدهٔ دوازدهم خورشیدی کسی از وجود خانوادهٔ زبان‌های هندواروپایی باخبر نبود تا اینکه ویلیام جونز زبان‌شناس و خاورشناس انگلیسی این خانوادهٔ زبانی را کشف کرد. وی در همین سال اعلام کرد: «سنسکریت و یونانی و لاتینی از اصلی که شاید اکنون وجود ندارد، منشعب شده‌اند ... و امکان دارد که زبان‌های آلمانی و سلتی و فارسی از همان اصلی منشعب شده باشند که سنسکریت از آن منشعب شده است.» زبان کریک
زبان کریک یا ماسکوگی زبانی است که سرخپوستان کریک در ایالات متحده آمریکا به‌ویژه در فلوریدا و اکلاهما بدان سخن می‌رانند. زبان مالایی
مالایی باستان بسیار تحت تأثیر زبان سانسکریت بود و به الفبای گرانتا نوشته می‌شد. ‏کهن‌ترین نمونه‌های یافت شده از مالایی باستان متعلق به سنگ نوشته‌های کدوکان بوکیت یافته‌شده در سوماترا است و به قرن هفتم میلادی بازمی‌گردد. شاهنشاهی ساسانی
در قلمرو ساسانیان در قفقاز، زبان‌های پرشماری تکلم می‌شدند که گرجی و ارمنی غالب بودند و به خاطر اینکه محل سکونت اشراف پارتی بود، زبان پارتی هم نفوذ زیادی پیدا کرد. زبان‌های کارتولی گوناگون (خصوصاً در لازستان)، پارسی میانه، آلبانی قفقاز، سکایی، یونانی و زبان‌های دیگر از جمله دیگر زبان‌های این ناحیه هستند.