ملک‌الشعرای بهاردر چه قرنی زندگی می کرد؟
محمدتقی بهار
محمدتقی بهار (۱۸ آذر ۱۲۶۵- ۱ اردیبهشت ۱۳۳۰) ملقب به ملک‌الشعرا و متخلص به «بهار»، شاعر، ادیب، نویسنده، روزنامه‌نگار، تاریخ‌نگار و سیاست‌مدار معاصر ایرانی بود. ناتل خانلری وی را آخرین ادیب بزرگ ایران می‌نامد. ملک‌الشعرای صبوری
وی پدر محمد تقی بهار بوده که پس از درگذشتش لقب ملک الشعرایی به فرزندش داده شد و در سال ۱۳۲۲ هجری قمری در سن ۵۲ سالگی در شهر مشهد بر اثر بیماری وبا درگذشت. محمدتقی بهار
براساس سال شمار زندگی "بهار" به قلم محمد گلبن، "محمد تقی بهار" در سال‌های آخر عمر به بیماری سل مبتلا شد و در سال ۱۳۲۶ برای مداوا از تهران به سوئیس رفت. وی سرانجام در روز اول اردیبهشت ماه سال ۱۳۳۰، در ساعت ۸ صبح، در منزلش در خیابان "ملک‌الشعرا بهار"، خیابان تخت جمشید فوت کرد و در دوم اردیبهشت ماه بعد از ظهر جنازه او را از مسجد سپهسالار تا چهار راه مخبرالدوله بر سر دست بردند و در ساعت ۴ بعد از ظهر همان روز او را در شمیران در باغ آرامگاه ظهیر الدوله، به خاک سپردند.
صدرالدین بصری
صدرالدین علی بن ابی‌الفرج حسین بصری (۱۲۱۴ - ۱۲۸۴م) ادیب، نویسنده، شاعر و آموزگار عراقی در سدهٔ هفتم هجری بود که در حملهٔ ایلخانان مغول به حلب کشته شد. ناطق مکرانی
جز آنچه در «تذکره شمع انجمن»، تألیف حسن خان قنوجی و چند تذکره و فرهنگ دیگر به اجمال دربارهٔ زندگی ناطق مکرانی یاد شده‌است اطلاعات دقیق و مفصلی از زندگی او در دست نیست. اما آنگونه که از سال درگذشت وی (۱۲۶۴ هـ. ق) و معاصر بودن و دوستی و مراوده ادبی وی با غالب دهلوی بر می‌آید مسلماً میرزا ناطق مکرانی در سده نوزده میلادی معادل سده سیزدهم قمری می‌زیسته‌است. سیرت ملک منصور
سیرت ملک منصور کتابی است که در قرن هفتم یا هشتم توسط ابن آیبک الدواداری تألیف شده‌است. این اثر با موضوع زندگی نویسنده نگارش یافته و حاوی اطلاعات گسترده و دست اول در میان منابع عربی پیرامون روابط سلاجقه، مغولان و ممالیک است. این اثر با وجود تشابهات قابل توجه‌اش با کتاب کنز الدرر و جامع الغرر، تفاوت‌هایی نیز با آن دارد و اطلاعات دست اول ارزشمندی در اختیار خوانندگان قرار می‌دهد. رباعیات خیام
یکی از برجسته‌ترین کارهای وی را می‌توان اصلاح گاهشماری ایران در زمان وزارت خواجه نظام‌الملک، که در دورهٔ پادشاهی ملک‌شاه سلجوقی (۴۲۶–۴۹۰ هجری قمری) بود، دانست. وی در ریاضیات، علوم ادبی، دینی و تاریخی استاد بود. نقش خیام در حل معادلات درجه سوم و مطالعات‌اش دربارهٔ اصل پنجم اقلیدس نام او را به عنوان ریاضی‌دانی برجسته در تاریخ علم ثبت کرده‌است. ابداع نظریه‌ای دربارهٔ نسبت‌های هم‌ارز با نظریهٔ اقلیدس نیز از مهم‌ترین کارهای اوست. طاهره قرةالعین
محیط طباطبایی با ذکر مخمسی از میرزا محمد طاهر وحید که صد و ده سال پیش از طاهره می‌زیسته‌است، نشان داده که این غزل نه از طاهره و نه از میرزا طاهر، بلکه از طاهر کاشی است. نصرت‌الله محمدحسینی، نویسنده بهائی نیز می‌گوید: «[این غزل] به احتمال قوی سروده طاهر کاشانی است. استناد نگارنده به جُنگی از اشعار شاعران پارسی‌گوی است که در زمان فتحعلی‌شاه قاجار فراهم گشته و در کتابخانه ملک طهران موجود است.» اقبال لاهوری در جاویدنامه شعری با نام «نوای طاهره» و بدین مضمون دارد. ابن عذاری
العباس أحمد ابن عذاری المراکشی‎ (زادهٔ ) که در اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم میلادی می‌زیست نویسندهٔ کتاب مهم قرون وسطایی البیان المغربی است که تاریخ مغرب عربی و شبه‌جزیره ایبری بوده و در ۱۳۱۲ نوشته شده‌است. الله‌وردی خان
مدرسه خان از مدارس بزرگ و معروف و قدیمی شیراز است که در زمان الله وردی خان آغاز و در زمان پسرش امام قلی خان پایان پذیرفت. این مدرسه هنگام آبادانی یکصد حجره برای اقامت یکصد طلبه داشته‌است و چهار طرف آن چهار باغ برای تفریح طلاب بوده‌است. الله وردی خان که از سال ۱۰۰۴ تا ۱۰۲۲ حاکم فارس بود، مردی آزاداندیش بود و روحیهٔ این سردار آزاده با انزواء و حبس افکار آزاداندیش و الهی سازگار نبود. به همین خاطر وی ملاصدرا را که توسط علمای اصفهان تکفیر و در کهک قم تبعید شده بود به شیراز دعوت کرد. او نامه‌ای بدین مضمون به ملاصدرا نوشت: «من نمی‌توانم به کهک بیایم تا بتوانم از محضر درس شما استفاده کنم و به همین جهت در شیراز بنای مدرسه‌ای را برای شما شروع کرده‌ام و همین که تمام شد اطلاع می‌دهم که بیایید و در این مدرسه تدریس کنید». مشرقی شیرازی
حکیم حسن مشرقی شیرازی از عرفای شیعی و از سخن‌سرایان اواخر قرن دهم و نیمهٔ اوّل قرن یازدهم ه.ق است که در هیچ‌یک از تذکره‌ها مطلبی در بارهٔ او نیامده است. مجموعه آثار مشرقی شیرازی در یک دیوان گردآوری شده که تاکنون به چاپ نرسیده است. مضامین اشعار مشرقی عرفان، حکمت، موعظه، اخلاق، مدح ائمّهٔ اطهار(ع) و... است که در قالب‌های غزل، مثنوی، قصیده، رباعی و قطعه سروده شده است. حافظ
دربارهٔ تولد و مرگ حافظ ابهامات زیادی وجود دارد چنان‌که در هیچ‌یک از کتاب‌های پس از سدهٔ نهم ه‍. ق، اشاره‌ای به زمان تولد حافظ نشده‌است. اولین منبعی که تاریخِ وفاتِ حافظ در آن نوشته شده، کتابِ "لطایف اشرفی" است که آن را ۷۹۲ ه‍.ق می‌داند. این کتاب که پیرامون افکار و رفتارِ شیخ اشرفُ‌الدّین جهانگیر سمنانی در اواخر سدهٔ هشتم ه‍.ق نوشته شده‌است. دیگر آثاری که این تاریخ را ذکر می‌کنند عبارتند از: "مُجمَلِ فَصیحی"، "نَفَحاتُ الْاُنْس"، "هفت اِقلیم"، "مَجالِسُ الْمُؤمِنین"، "خِیرُ الْبَیان"، "مَجمَعُ النَّفائِس"، "نَشْتَرِ عشق"، "نَتایِجُ الْاَفکار" و "سفینَةُالْاُولیاء". "تَذکَرهٔ مِیْخانه" نوشتهٔ مُلّا عبدُالنَّبی فخرُالزَّمانی قزوینی در سدهٔ یازدهم ه‍.ق از جمله منابعی است که تاریخِ وفاتِ حافظ را سال ۷۹۱ ه‍.ق ذکر کرده‌است. این کتاب نخستین تذکرهٔ دربردارندهٔ زندگی‌نامهٔ ساقی‌نامه‌سرایان است و فخرالزّمانی از این اثر به‌عنوان «حاصل عمرِ» خود یاد می‌کند. این تاریخ در "سُلَّمُ السَّمٰوات"، "ریاضُ الْفِردُوس خانی"، "بهارستانِ سخن"، "مُنتَخَبُ اللَّطایِف"، "ریاضُ الْعارِفین"، "مَجمَعُ الْفُصَحاء"، "ریاض العارفین" لَکْهْنَوی، "تَذکِرَةُالشُّعَراء" موفرخ‌آبادی، "تذکرهٔ عَلَوی" و "خُلاصَةُالْاَشعار" نیز آمده‌است. در بعضی منابع سال درگذشت ۷۹۲ ه‍.ق آمده اما آن را برابر با ماده‌تاریخ «خاک مصلی» — که ۷۹۱ است — دانسته‌اند که عبارتند از: "هفت اقلیم"، "ریاضُ الشُّعَراء"، "خلاصةالافکار"، "شمعِ انجمن" و "آفتابِ عالمتاب". دولتشاه سمرقندی تذکره‌نویس سدهٔ نهم ه‍.ق نیز تاریخ وفات حافظ را سال ۷۹۴ ه‍.ق می‌داند. "ریْحانَةُالْاَدَب" نیز سال درگذشت را ۷۹۱، ۷۹۲ و ۷۹۴ ه‍.ق آورده‌است. خیالی بخاری
احمد بن موسی خیالی معروف به خیالی بخاری از شاعران قرن نهم است که در ماوراءالنهر می‌زیسته است. خیالی بخاری از معاصران و شاگردان خواجه عصمت بخاری است. او در عهد الغ‌بیک می‌زیست و در حدود سال ۸۵۰ بدرود حیات گفت. دیوانی که از او به یادگار مانده، شامل دو هزار بیت است که نسخه‌هایی از آن در ایران و خارج جود دارد. کافی ظفر همدانی
کافی ظفر همدانی یکی از شاعران سدهٔ ششم در همدان بود. از شعرای چیره دست سلسلهٔ سلاجقهٔ عراق و احتمالاً معاصر ملک‌شاه ابن محمود سلجوقی بود. از معدود اشعار باقی‌مانده‌اش در "مجمع‌الفصحاء" و "لباب‌الالباب" لطافت طبع و علو پایه‌اش در سخنوری پیداست. جمال‌الدین حسین فخار شیرازی
جمال‌الدین حسین فخار شیرازی از خوشنویسان صاحب نام شیراز در قرن نهم هجری قمری بود. در انواع خطوط، به‌خصوص ثلث و نسخ مهارت بسیار داشت. در کتاب "پیدایش خط و خطاطان" وفات وی اواخر سدۀ هزار هجری ثبت شده است. از آثار وی: یک قطعه از مرقع، نسخ کتابت جلی و خفی عالی، با رقم "کتبه حسین‌الفتخار"؛ یک نسخه "بهجهٔالمباهج"، وزیری بزرگ، دو صفحه اول متن و حاشیه مذهَّب عالی، نسخ کتابت عالی، با رقم: "تمام شد کتاب بهجهٔالمباهج... فی... سنهٔ احدی و خمسین و تسعمائه... جمال‌الدین‌المشهور بحسین‌الفخار"؛ یک قطعه از مرقع مالک، ثلث و ریحان سه‌دانگ جلی و رقاع کتابت جلی ممتاز، با رقم: "مشقه‌العبدالضعیف حسین‌الفخارالشیرازی...". ملا ابوبکر مصنف چوری
وی در سال 909 قمری در روستای پیرخضران در نزدیکی مریوان به دنیا آمد. وی در عصر صفویان می‌زیسته که در آن زمان هلو خان اردلان والی مریوان بوده‌است. از زندگی وی جزئیات زیادی در دسترس نیست. تعدادی از تذکره‌ها و کتاب‌های تاریخ کرد از جمله «خلاصةالاثر فی اعیان القرن الحادی عشر»، «قاموس الاعلام»، «کشف الظنون»، «مشاهیر الاکراد» و «کاتب العثمانی» حقایق مختصری از زندگی وی را ثبت کرده‌اند. وی از نسل پیرخضر شاهوست و از شجره‌نامه‌های باقی‌مانده چنان بر می‌آید که افرادی همچون مولوی کرد وهیمن از نسل وی باشند. او در مسجد هلو خان به تدریس پرداخته و سرانجام در سال ۱۰۱۴ درگذشت. آرامگاه وی در روستای چور از توابع مریوان است. از اشعار وی برمی‌آید که در عهد صفوی زیسته و از حمله قزلباشان رنج برده‌است، زیرا که در شعری چنین می‌گوید: عماد عصار
محمدحسین شهریار در زندگینامه خودنوشت خود از عماد عصار و مجله او، آشفته نام برده و ماجرای رفتن خود به همراه عماد عصار به منزل ملک الشعرای بهار را که به تشویق ملک الشعرا از شهریار و شهرت او منجر شده شرح می‌دهد. نیم‌ور
ابن فقیه همدانی در کتاب مختصرالبلدان مربوط به سال ۲۹۰ هجری، این شهر را که از مراکز مهم مذهبی فلات ایران در روزگار باستان به‌شمار می‌رفته را هم تراز با ایوان کسری، قصر شیرین و معبد کنگاور دانسته‌است و دربارهٔ نیم‌ور چنین می‌نویسد: حمزه اصفهانی در حدود ۱۱۰۰ سال پیش گشتاسب‌شاه را دلیل آبادانی نیم‌ور دانسته و می‌نویسد: در کتاب تاریخ قم که تخصصی‌ترین کتاب جغرافیایی دربارهٔ منطقهٔ فعلی شمال استان‌های قم و مرکزی است و بیش از هزار سال از تاریخ نگارش آن می‌گذرد از نیم‌ور (نیمه‌ور) به عنوان منطقه‌ای با بیش از هزار سال قدمت نام برده شده‌است که در منطقه استاق انار (نام قدیم شهرستان محلات) قرار دارد: در بعضی منابع تاریخی نیز، آبادانی نیم‌ور را به امیران عسکریه نسبت داده‌اند. محمد آل عصفور
محمد آل عصفور (۱۳۱۰- ) از شاگردان محمد معین و بدیع الزمان فروزانفر و آخرین شاگرد ملک الشعرای بهار است که هنوز در قید حیات است. ابوالعلای گنجه‌ای
نظام‌الدینْ محمود ابوالعلای گنجه‌ای شاعر قرن ششم هجری بود. او در گنجه دیده به جهان گشود و در سال ۵۵۴ قمری، برابر با ۱۱۵۹ میلادی درگذشت. فرهنگ‌های واژگان زبان فارسی
گوئی از اواخر قرن هشتم به‌بعد دانشمندان هند بلغات فارسی و اصطلاحات شعری بیش از ایرانیان توجه داشته‌اند زیرا که دوازده فرهنگ لغت مربوط به اواخر سده هشتم تا آخر سده دهم در دست است که در هند تألیف شده و در همین مدت دو فرهنگ در ایران تألیف گردیده‌است مکمل زحمات دلبستگان فارسی در هند همانا تألیف فرهنگ جهانگیری به سال ۱۰۱۷ می‌باشد. جهانگیری بهترین و جامع‌ترین فرهنگ فارسی است. مؤلف آن جمال الدین حسین انجوی شیرازی یکی از امراء دربار اکبر شاه و فرزند و جانشین او جهانگیر شاه بوده و پنجاه و سه فرهنگ فارسی در دست داشته و در لغات مندرج در آن‌ها و نیز در لغاتی که خود پیدا کرده تحقیق و اجتهاد نموده و تحریفات را دور ریخته‌است. خود گوید «بسیاری از لغات که در هیج فرهنگی نشانی از آن نبود به‌هم رسید حل آن را چاره جز تفحص از اهل دیاری که مصنف یا ناظم از آنجا بوده یا توطن در آنجا داشته نیافتم. مثلاً لغاتی که از حدیقه و دیوان حکیم سنائی غزنوی یافته شد از مردمان غزنی و کابل پژوهش نمودم». ترتیب لغات پسندیده نیست حرف دوم هر کلمه را باب و حرف اول را فصل قرار داده‌است. شاید به همین جهت کمتر از آنچه شایسته‌است طرف توجه واقع گردیده به سال ۱۲۹۳ هجری در شهر لکهنو چاپی سراسر غلط از این فرهنگ سودمند انجام یافته‌است. در قرن یازدهم و دوازدهم هفده فرهنگ لغت در هند تألیف گردید. از آنجمله است برهان قاطع تألیف محمد حسین متخلص به برهان که سال پایان تالیفش ۱۰۶۲ می‌باشد و بترتیب حروف تهجی تنظیم گردیده. هزارها لغت و معنی زائد بر فرهنگهای سلف دارد که بعضی اصیل نیست. این فرهنگ لغت شهرت بسیار یافته و چندین نوبت چاپ شده‌است. دیگر فرهنگ رشیدی تألیف عبد الرشید الحسینی از مردم سند است که تحقیقات مفیدی در لغات فارسی کرده و حرف اول و دوم بترتیب حروف تهجی است و به سال ۱۲۹۲ در کلکته چاپ سربی خورده‌است. دیگر بهار عجم تألیف تیک‌چند متخلص به بهار است. در ۱۱۵۲ به‌اتمام رسیده و شامل الفاظ مرکب و اصطلاحات فارسی است. به‌قدری پسند ادباء معاصر او واقع شد که تا ۱۲۰۰ که تاریخ وفات مؤلف است هفت بار به چاپ رسید و پس از آن هم چند بار چاپ‌سنگی خورده‌است. افسانه‌های زندگی حافظ
امیر تیمور گورکانی (۸۰۷ -۷۷۱ ق / ۱۴۰۵- ۱۳۶۹ م./۷۴۸ - ۷۸۳هـ.ش) یا تیمور لنگ با این‌که مردی خونریز و بی‌رحم بود، ولی دوستدار دانش و هنر بود و به عالمان و هنرمندان احترام بسیار می‌گذاشت و حتی هنگام قتل‌عام یک شهر دستور می‌داد که از کشتن دانشمندان و فقیهان و هنرمندان خودداری کنند. تیمور در اواخر سده هشتم به فارس لشکر کشید و در حدود سال ۷۶۷ هجری خورشیدی (۷۹۰ قمری) وارد شیراز شد. دولت شاه سمرقندی در تذکرةالشعرای خود نوشته است که تیمور پس از ورود، کسی را به نزد حافظ (حدود ۷۲۷ - ۷۹۲ هجری قمری)، شاعر نامدار فرستاد تا او را پیش وی ببرند. او ادامه داستان را این‌چنین نقل می‌کند: تیمور به حافظ می‌گوید «من اکثر ربع مسکون را با این شمشیر مسخر ساختم و هزاران ولد و ولایت را ویران کردم تا سمرقند و بخارا که وطن مألوف و تختگاه من است را آبادان و مفتخر سازم. تو مردک به یک خال هندوی ترک شیرازی، سمرقند و بخارای ما را می‌فروشی. چنانکه در این بیت گفته‌ای: شهر بلقیس
شیخ فخرالدین حَمزه (فرزند علی ملک) طوسی اسفراینی بیهقی متخلّص به «آذری» از مشایخ و شعرای مشهور قرن هشتم هجری است که بخشی از روزگار خود را در هند و بیشتر را در ایران سپری کرد. پدرش علی ملک (و در بعضی مآخذ: علی‌مالک، عبدالملک) از اعیان اسفراین و از رجال سربداران بیهق بود و چون به سال ۷۸۴ در اسفراین ولادت یافت و چندگاهی در طوس اقامت گزیده بود و به طوسی و اسفراینی اشتهار یافت و بدان سبب که در ماه آذر زاده شده بود خود را آذری نامید. آذری بعد از طی مراحل سلوک و پس از دومین زیارت کعبه و اقامت در مکّه و بازگشتش از آن دیار، به هندوستان رفت و ملازم سطان‌احمدشاه بهمنی گردید و عنوان ملک‌الشعرائی او را یافت و وی را مدح گفت و به دستور آن شهریار نظم بهمن‌نامه را آغاز کرد و هنگام تقدیم نسخهٔ ناتمام آن به احمدشاه اجازه بازگشت به وطن خود را خواست امّا مقبول نیفتاد تا آنکه بعد از چندی به وساطت شاهزاده علاءالدین پسر احمد شاه اجازه مراجعت یافت به شرط آنکه نظم بهمن‌نامه را در خراسان دنبل کند و البته آذری وعدهٔ خود را به انجام رسانید. وفاتش در هشتاد و دو سالگی به سال ۸۶۶ در اسفراین اتفاق افتاد و در همان‌جا به خاک سپرده شد و آرامگاهش هنوز زیارتگاه مردم است. ملکان
شهر ملکان که پیش‌تر «ملک‌کندی» خوانده می‌شد، پیشینهٔ تاریخی طولانی داشته و به‌دلیل آب و هوا و موقعیت گذرگاهی مناسب، از گذشته‌های دور مسکن اقوام مختلفی بوده‌است؛ به‌طوری‌که از ۶ هزار سال پیش از میلاد، روستاهای عباس‌آباد و قوریجان از اصلی‌ترین سکونتگاه‌های این منطقه به‌شمار می‌رفته‌است. عبدالملک حارثی
عبدالملک حارثی (؟ -۸۲۴م) (نسب:ابوالولید عبدالملک بن عبدالرحیم حارثی) شاعر عربی در سدهٔ دوم و اوایل سوم هجری بود که بیشتر در عراق زیست. ابوتمام و ثعالبی از شعرهایش یاد کردند و ستوده‌اند. او را در شعرگویی به مانند دورهٔ پیشین تاریخی ادبیات، اموی و بدوی‌وار، وصف کرده‌اند، حال آنکه در روزگارش ویژگی‌های نوگرایانه جریان یافت. شعرش را مشابه این دسته ندانسته‌اند و به بدویان تشبیه کرده‌اند. در حماسه، غزل و رثا سرود. همچنین رثایی از او برای برادرش در قصیده‌ای صد بیتی به جای مانده است. محمدتقی بهار
مهم‌ترین اثر "بهار" «دیوان اشعار» اوست که به اعتباری کارنامهٔ عمر او نیز به‌شمار می‌رود. این دیوان در زمان حیات او به چاپ نرسید. جلال متینی از "بهار" نقل می‌کند که می‌خواسته‌است سروده‌های خود را از صافی نقد بگذراند و منتخب دیوان خود را به چاپ برساند و از وزارت فرهنگ خواسته بود که دو تن آشنا با شعر و شاعری را برای پاک‌نویس اشعارش در اختیار او بگذارد، اما این تقاضا اجابت نشد. برخی را عقیده بر آن است که بعد از جامی، در انسجام کلام و روانی طبع و جامعیت، شاعری هم‌پایه "بهار" نداشته‌ایم. "بهار" تحصیلات خود را به شیوه امروزی فرا نگرفته بود، اما با مطالعه عمیق در آثار گذشتگان به مدد حافظه پربار و سرشار خود، این نقیصه را جبران کرد و در فنون ادبی و تحقیقی به پایه‌ای از جامعیت رسید که بزرگترین محققان زمان به گفته‌ها و نوشته‌های او استناد می‌کردند. به زبان عربی تا آن حد که بتواند از مسیر تحقیق و تتبع به آسانی بگذرد آشنا بود و با زبان‌های فرانسه و انگلیسی تا حدودی آشنایی داشت. خاقانی
خاقانی شروانی (۵۸۲ـ۵۲۰ هجری قمری)، از بزرگ‌ترین شاعران ایران در قرن ششم است. وی به‌خصوص در قصیده، صاحب سبک و از قوت اندیشه و مهارت کم‌نظیری در ترکیب‌سازی و مضمون‌پردازی برخوردار است. خاقانی علاوه بر دیوان، صاحب منظومه‌ای به نام تحفةالعراقین و نیز اثر دیگری به نام منشآت است که در برگیرندهٔ نامه‌های اوست. زادگاه خاقانی آنچنانکه از موارد بسیار در دیوان او و به عبارت‌های مختلف برمی‌آید، شهر شَروان از بلاد قفقاز در شمال رود کُر است و در بسیاری از کتاب‌های تاریخی و جغرافیایی و تذکره‌ها نیز شروان به عنوان موطن خاقانی ذکر شده‌است، و اینکه بعضی از تذکره‌نویسان متأخر زادگاه او را به‌صورت «شیروان» ذکر کرده‌اند نادرست است. از موارد متعدد در دیوان او این ابیات را می‌توان به‌عنوان شاهد نقل کرد: جهان‌ملک خاتون
جَهانْ‌مَلِک خاتون دختر جلال الدین مسعودشاه اینجو،شاهدخت و بانوی شاعر ایرانی است که در نیمه دوم سده هشتم هجری می‌زیست. او هم دوره با حافظ و عبید زاکانی بود و با عبید زاکانی مشاعره و رودررویی داشته‌اند. وی از نظر کمیت ابیات، بیش از هر شاعر زن دیگری در تاریخ ادبیات ایران تا قرن حاضر شعر سروده است. وفات جهان‌ملک خاتون بعد از سال ۷۸۴ (قمری) اتفاق افتاده‌است. اشعار او به زبان‌های فرانسوی، ایتالیایی و انگلیسی ترجمه شده‌اند. امامی هروی
ملک‌الشعراء رضی‌الدین ابوعبدالله محمد بن ابی‌بکر بن عثمان هروی (وفات ۶۸۶ ه‍. ق) متخلص به امامی از شاعران ایرانی اوایل روزگار ایلخانی است. زادگاه او هرات بوده و مدح پادشاهان کرت را کرده. او از شاعرانی است که در سدهٔ هفتم روش شاعران شرقی را در شعر خود حفظ کرد. وی با شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی، خواجه مجدالدین همگر، شمس الدین محمد صاحب دیوان و معین الدین پروانه معاصر بوده و چنان‌که از دیوانش استنباط می‌شود علاوه بر شعر، در علوم بلاغی، ادبیات عرب و نیز علوم عقلی از سرآمدن روزگار خود بوده‌است. دیوان امامی نزدیک به دو هزار بیت (یا اندکی بیشتر) است که در قالب قصیده، غزل، ترجیعات، مقطعات و رباعیات است. از این شاعر، رساله ای به زبان عربی در شرح یکی از قصاید شاعر معروف عرب، ابوالحارث غیلان بن عقبه، مشهور به ذوالرمه (متوفی ۱۱۷ هجری) در دست است که این رساله را به نام یکی از اتابکان نوشته و در آن لطایف و نکات ادبی، نحوی و لغوی قصیده یاد شده را شرح کرده‌است. میرزا علی‌نقی‌خان حکیم‌الممالک
حکیم‌الممالک علاوه بر نگارش سفرنامه ناصرالدین‌شاه به خراسان، مترجم یکی از تالیفات یاکوب ادوارد پولاک به فارسی است. او این ترجمه را به "زبده‌الحکمه" موسوم کرد. حکیم‌الممالک همچنین یکی از نویسندگان روزنامه‌های دولتی زمان ناصرالدین‌شاه بود. از این رو یکی دیگر از آثاری که به او نسبت داده می‌شود، داستانی با سبکی شبه مدرن به نام «درک بهار» است که در شماره‌های ۱۸ تا ۲۰ روزنامه ملت سنیه ایران (ذی‌الحجه ۱۲۸۴ تا صفر ۱۲۸۵) به نام او به چاپ رسیده‌است. هرچند ادوارد براون نویسنده "تاریخ ادبی ایران" نویسنده واقعی این داستان را ناصرالدین‌شاه می‌داند. به نوشته براون: «نویسنده این روزنامه، ناصرالدین شاه خودش بوده‌است. اگرچه شاه به شوخی آن را منتسب به حکیم‌الممالک می‌کرده و به امضای مشارٌ‌الیه انتشار می‌یافته‌است. به هر حال سه شماره از این روزنامه منتشر شده‌است و هر سه به قلم ناصرالدین‌شاه نگارش یافته‌است. در یک شماره احساسات جوانی بیان شده‌است که در یک صبحدم نوبهار به قصد تمتع و التذاذ از فصل بهار از خانه بیرون می‌آید، در شماره دیگر احساسات پیرمردی بیان شده‌است که وی نیز از بهار برخوردار می‌شود، در سومی معراج حکیم‌الممالک حکایت شده‌است که چگونه از کفر به ایمان هدایت یافته و سخن قطع شده‌است. این سه ورقه (شماره) بسیار خنده‌آور می‌باشد. اطلاعات اخیر از یک نامه جناب آقای اعتمادالسلطنه استخراج شده‌است.» سده ۱۰ (قمری)
قرن ۱۰ قمری یا سده دهم (قمری) در تقویم هجری قمری به فاصله سالهای ۹۰۱ تا ۱۰۰۰ قمری گفته می‌شود.در این زمان حکومت صفویان در ایران، شیبانیان در ترکستان، عثمانی بر غرب جهان اسلام و گورکانیان بر هندوستان دارای قدرت بودند. آصفی هروی (ف ‏۹۳۵‏ ق) عمعق بخاری
عمعق در حدود سال ۴۴۰ هـ.ق. در بخارا زاده شد و پس از مهارت در شعر و ادب به سمرقند رفت و به دربار آل خاقان راه یافت و در نزد پادشاهان این دودمان تقربی تمام پیدا کرد؛ و از سلجوقیان با سنجر نیز رابطه داشت؛ و از شاعران ماوراءالنهر با رشیدی سمرقندی در دربار آل خاقان بسر می‌برد و این دو شاعر با هم مناقشاتی داشتند. انوری شاعر نیز معاصر عمعق بود و به استادی وی در شعر مقر است. عمعق را پسری بود به نام حمیدی یا حمید یا حمیدالدین که برخی می‌گویند وی نیز شاعر بود و با سوزنی مهاجات داشت. عمر عمعق را فزون بر صد سال نوشته‌اند و درگذشت او باید در حدود سال ۵۴۲ یا ۵۴۳ هَ.ق. باشد. عمر بن خطاب در ادبیات فارسی
در بین آثار محمد عطار نیشابوری، عارف و شاعر ایرانی ادبیات فارسی در پایان سدهٔ ششم و آغاز سدهٔ هفتم، بارهااز عمر بن خطاب، با القابی چون امیرالمؤمنین و فاروق اعظم، و رفتار او سخن به میان آمده‌است. از جمله در الهی نامه، اسرار نامه(بخش«فی فضیلة امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه»). محمد دانش بزرگ‌نیا
میرزا محمد دانش از دوستان ملک‌الشعرای بهار بود. دیوان شعر او را انتشارات امیرکبیر در سال ۱۳۴۴ با نام راز دانش به چاپ رساند. مفضل بن سعد ما فروخی اصفهانی
مفضّل بن سعد بن حسین مافرّوخی اصفهانی از دانشمندان و تاریخ نگاران ایرانی قرن پنج هجری در اصفهان و نویسنده کتاب محاسن اصفهان که در عهد سلطنت سلطان معز الدین ابوالفتح ملکشاه سلجوقی (۴۶۵–۴۸۵ ه‍. ق) و دوره صدارت خواجه نظام‌الملک طوسی صورت گرفته و در آن ایام حکومت اصفهان با نصرةالدین ابوالفتح مظفر ملقب به فخرالملک می‌زیسته‌است. (باتوجه به احوالات کتاب محاسن اصفهان) مجله دانشکده
مجله دانشکده یا مجله بهار، مجله‌ای است که در سال ۱۲۹۷ هجری شمسی به وسیله ملک الشعرای بهار تأسیس شد. از نشریۀ «بهار» به‌عنوان نخستین نشریۀ ادبی در عالم مطبوعات ایران نام برده شده و پس از آن، نام این مجله به نشریۀ «دانشکده» تغییر کرد. مجله دانشکده پس از انتشار ۱۲ شماره، برای همیشه بسته شد. محمدتقی بهار
ملک‌الشعرا در همان سال دوره سوم نوبهار را در تهران منتشر کرد و سال بعد انجمن ادبی دانشکده (به عبارت دیگر بعدها با نام احیاء دوم انجمن ادبی ایران) و نیز مجله دانشکده را بنیان گذاشت که به اعتقاد او مکتب تازه‌ای در نظم و نثر پدیدآورد. علاوه بر بهار عده‌ای از اهل قلم مانند عباس اقبال آشتیانی، غلامرضا رشید یاسمی، سعید نفیسی و تیمورتاش با این مجله همکاری داشتند. قصیده
اگرچه پیشینهٔ قصیده به شعر عربی در دوران جاهلیت می‌رسد، لیکن در شعر فارسی از قرن سوم هجری رواج یافت و دوران اوج شکوه آن تا قرن ششم هجری بوده‌است. از قرن هفتم به‌بعد، به‌دلیل از بین رفتن دربارهای مقتدری که مشوق شاعران مدیحه‌سرا بودند، قصیده رو به ضعف نهاد. موضوع قصیده‌ها از قرن نهم به‌بعد، بیشتر تجلیل و ستایش اولیای دین است. در دوران متأخر، ملک‌الشعرا بهار با وارد کردن مضمون‌های اجتماعی و سیاسی در قصیده‌ها، رنگ تازه‌ای به قصیده داد و این قالب شعری را احیا کرد. نجیب جرفادقانی
ملک الشعرا نجیب الدین جرفادقانی (گلپایگانی) یکی از شاعران توانای پایان قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری قمری است. وی در قصیده سرایی از بهترین جانشینان شعرای بزرگ پایان قرن ششم در عراق شمرده می‌شود (صفا، ۱۳۷۳: ۳/۴۱۹) که لقب ملک الشعرایی نیز داشته‌است. ایراد معانی مختلف، تخیلات باریک، مضامین تازه و دل‌انگیز، تشبیهات و ترکیبات نو و نیز روانی و سهولت کلام از ویژگی‌های شعر اوست. ذبیح‌الله صفا می‌نویسد: «سخنش در روانی و انسجام و اشتمال بر معانی مبتکر یادآور کلام سحّار انوری و متابعان اوست و وی اگرچه واقعاً تابع انوری نیست ولی مانند همان شاعر در استفاده از مسایل علمی برای خلق مضمونهای شعری استاد است» (پیشین، همان‌جا). ای خرم از فروغ رخت لاله‌زار عمر
سه قطعهٔ خوشنویسی اثر شیخ محمد متعلق به سدهٔ ۹ و ۱۰ ه‍.ق در یکی از مرقع‌های یعقوب‌بیک آق‌قویونلو به شماره‌های ۲۱۵۳ و به‌سال ۸۸۳–۸۹۶ ه‍.ق/۱۴۷۸–۱۴۹۰ م موجود است. این مرقع در کتابخانهٔ توپکاپی‌سرای استانبول نگهداری می‌شود. در این قطعه‌ها بیت‌هایی از غزل «بیا که رایت منصور پادشاه رسید / نوید فتح و بشارت به مهر و ماه رسید» وجود دارد. در ۱۰ قطعه در مرقع H۲۱۰۶ نیز از جمله بیت‌هایی از غزل «ای خرم از فروغ رخت لاله زار عمر / بازآ که ریخت بی گل رویت بهار عمر» دیده می‌شود و مجموعاً ۱۳ قطعه از او وجود دارد. محمدتقی سپهر
محمدتقی سپهر کاشانی (زاده ۱۲۱۶ ه‍.ق - درگذشته ۱۲۹۷ ه‍.ق برابر با ۱۰ فروردین ۱۲۵۹) ملقب به لسان‌الملک، ادیب، دانشمند، مورخ و شاعر عصر قاجار. شوق‌نامه
عبدالقادر غیبی مراغی مشهور به عبدالقادر مراغه‌ای (۷۵۷–۸۳۸ ه‍. ق) شاعر، موسیقی‌دان و نوازندهٔ ایرانی قرن نهم هجری بود. مراغی در مراحل مختلف زندگی‌اش در دربارهای بغداد، بصره و در نهایت در هرات نزد شاهرخ شاه تیموری مشغول به کار بوده‌است. شخصیت او نزد ترکان عثمانی از نقش اصلی اش به عنوان نوازنده، آهنگساز و نظریه‌پرداز بسی فراتر رفته و تبدیل به یک اسطوره شده‌است. کتاب‌های "مقاصد الالحان، جامع الالحان، کنز الالحان، شرح ادوار" و "کنز التّحفر" از تألیفات او به‌شمار می‌آیند. تاریخ سیستان
از مجموعه‌ای که با عنوان «تاریخ سیستان» شناخته شده تنها یک نسخهٔ خطی متعلق به سال ۸۳۹ خورشیدی (۸۶۴ قمری) به دست آمده. این نسخه از روی نسخه‌ی قدیمی‌تری نوشته شده که به گمان بهار می‌توانسته نسخه‌ی اصل مولف بوده باشد و شاید تألیف آن حوالی سال ۷۰۴ خ. (۷۲۵ ق) به اتمام رسیده. این کتاب تألیف یک نفر نیست، بلکه دو یا سه نفر یکی پس از دیگری آن را به نگارش درآورده‌اند. نخستین بار این مجموعه در روزنامه ایران قدیم (از شمارهٔ ۴۷۴ تا ۵۶۴ مورخه ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۲ قمری) از روی نسخه‌ی خطی چاپ شد. این نسخه اندکی پس از آن به دست ملک‌الشعرا افتاد و او پس از تصحیح و افزودن پاورقی، آن‌را برای چاپ در اختیار وزارت معارف ایران قرار داد. «تاریخ سیستان» در حقیقت نامی است که در پاورقی روزنامه ایران قدیم به آن داده شد و بهار آن‌را در تصحیح خود حفظ کرد. روشن نیست که نام اصلی این مجموعه چه بوده، هر چند که در بخش‌هایی از کتاب به نوشته‌های دیگری با نام‌های «فضایل سیستان» و «اخبار سیستان» و «تاریخ» به معنای کتاب اشاره شده.  به گفته‌ی بهار خواننده‌ای که در زمانی نامعلوم پیش از او به نسخه‌ی خطی دسترسی داشته اشعاری از خود را به حاشیه‌های متن وارد کرده بوده و گاهی متن نوشته را تغییر داده بوده، و این دستکاری‌ها به متن چاپ شده در پاورقی روزنامه ایران قدیم وارد شده بود. به گفته‌ی او این دخل و تصرف در نسخه‌ی خطی واضح بوده و او توانسته نوشته‌ی تصحیح شده را از آنها بزداید. بهار در مقدمه‌ی کتاب، احتمال شروع تالیف متن به دست مولانا شمس‌الدین محمد موالی و اتمام آن به دست محمود ابن یوسف اصفهانی را مطرح کرده. جوهری هروی
ابراهیم بن محمد باقر جوهری هروی یا جوهری هراتی (درگذشته ۱۲۵۳قمری) ملقب به افصح‌الشعراء نویسنده کتاب طوفان البکاء فی مقاتل الشهداء از جملهٔ معروفترین مقاتل مورد استفادهٔ عامه در سدهٔ ۱۳ و اوایل سده ۱۴ بود. از او هم‌چنین یک دیوان، یک بحر طویل، و کتابی به نام امامت به‌جا مانده‌است. سبک‌های شعر کهن فارسی
سبک‌های شعر کهن فارسی، عنوانی است که به تقسیم‌بندی شعر کهن فارسی توسط ملک الشعرا بهار اشاره دارد. سبک در ادبیات عبارت است از روش و شیوه‌ای خاص که گوینده یا نویسنده، ادراک و احساس خود را با آن بیان می‌کند. سیروس شمیسا که خود نیز به سبک‌شناسی شعر و نثر ایران پرداخته است و کتاب‌هایی نیز در این زمینه به چاپ رسانده‌است بر این باور است این بهار بوده است که برای نخستین بار فن سبک‌شناسی را در ایران پایه گذاشته و کتاب «سبک‌شناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی» یا همان سبک‌شناسی معروف نثر را نگاشته است. ظاهراً بهار نخستین کسی است که واژهٔ سبک را در شعر آورده‌است و شاعران پیش از او در این مورد از واژه‌هایی چون «طراز» و «طریق» و «شیوه» و امثال این‌ها استفاده می‌کردند. شاهپور نیشابوری
جمال الدین شاهپور بن محمد اشهری از شعرای قرن ششم و شاگرد ظهیر فاریابی بوده و در خدمت سلطان محمد تکش می زیسته و به قول اکثر مورخین در سال ۶۰۰ هجری در گذشته است. آرامگاه وی در مقبرةالشعرای تبریز قرار دارد..وی از نوادگان عمر خیام نیشابوری می باشد. مکتب نقاشی قاجار
محمود خان ملک الشعرا فرزند محمد حسین خان عندلیب و نوهٔ فتحعلی خان صبای کاشانی، ملک الشعرای دربار فتحعلی‌شاه بود. خاندان او از ایل دنبلی آذربایجان بودند. او در سال۱۲۲۸ق در تهران متولد شد. از کودکی به تحصیل علوم و فنون پرداخت و در ادب و فقه و عروض و قافیه و شعر و انشا و تاریخ و ریاضیات و فلسفه اطلاعاتی درخور کسب کرد. در خطاطی نیز چیره‌دستی و مهارت به دست آورد و در میناکاری و منبت کاری خود را آزمود و در پیکر تراشی و گل دوزی هم صاحب اطلاع شد. محمودخان شعر نیک می‌گفت و غزلیات او دلنشین بود. در نقاشی اسلوب کهن و نیز شیوهٔ رایج این زمان را تجربه کرد. یکی از آثار او به نام/استنساخ از آثار پیشرو نقاشی این دوره به‌شمار می‌رود. او این تابلو را با سبکی کشید که هنوز در اروپا جریان نداشت. در این تایلو فضای تصویر دو بعدی است و نور و سایه در شکل‌ها نمودی چشم گیر یافته و از ریزه کاری پرهیز شده‌است. آن را می‌توان از آثار پیشرو نقاشی مدرن ایران دانست. محمودخان در منظره پردازی و دورنماسازی دست داشت و آن را با شیوه‌ای مطلوب اجرا می‌کرد. عمارت بادگیر (۱۲۷۸ق)، منظرهٔ خیابان الماسیه(۱۲۸۸ق)، کاخ گلستان(۱۲۹۷ق)، صحن آستان قدس رضوی(۱۳۰۳ق) از آثار معروف اوست. محمودخان صبا در سال ۱۳۱۱ق درگذشت و در شهر ری به خاک سپرده شد. ابراهیم بیهقی
ابراهیم بیهقی (قرن ۳ یا ۴ ق / قرن ۹ یا ۱۰ م) ادیب ایرانی بود. تنها اثر بر جای مانده از او "المحاسن و المَساوی" به زبان عربی است که اولین نمونه در نوع ادبی «زشت و زیبا» یا «شایست و نشایست» به شمار می‌رود. از شرح زندگانی او سخنی به میان نرفته ولی از روی نام او حدس می‌زنند که اهل بیهق بوده باشد. زمان زندگی‌اش را از روی قرائنی در کتابش به دست آورده‌اند و با توجه محتوای کتابش حدس می‌زنند شیعه زیدی بوده باشد. از کتاب او تنها یک نسخهٔ خطی باقی مانده اما همان کتاب در زمان خود بسیار تأثیرگذار بوده به نحوی که آثارش در "المحاسن و الاضداد" منسوب به جاحظ آشکار است. کاروانسرای قدیمی میاندشت
شیوه ساخت این کاروانسراها در کتاب مطلع الشمس به گونه مشروح و پردامنه بیان شده‌است. بر پایه نوشته نویسنده کتاب در سه کاروانسرای میان‌دشت و بیرون آنها ۲۰٬۰۰۰ زائر می‌توانستند خانه نمایند. تاریخ بنای کاروانسرای میانی را ملک الشعرای صبوری پدر ملک الشعرای بهار به شعر آورده و بر سردر کاروانسرای نام برده نگاشته‌اند. محمدتقی بهار
هنر شاعری "بهار" را بعد از قصیده، باید در مثنوی‌های او دید، مثنوی‌های کوتاه و بلندی که شمار آن‌ها به بیش از هشتاد می‌رسد. در این میان مثنوی‌هایی که در بحر حدیقه سنایی یا شاهنامه فردوسی یا سبحه الابرار جامی سروده‌است بسیار جلب نظر می‌کند و در آن‌ها از لحاظ شیوه گفتار به سبک این سه شاعر بسیار نزدیک شده‌است. بهار شاعری غزل‌سرا نبود و خود نیز چنین ادعایی نداشت. قصاید خود را به اقتضای طبع و غزلیات را بر سبیل تفنن می‌سرود. در میان غزل‌های او نمونه‌هایی که بتوان آن‌ها را از حیث مضمون با سروده‌های غزل‌سرایان معروف مقایسه کرد اندک است، هرچند از جنبه لفظی و فخامت و انسجام کلام بدان ایرادی نمی‌توان گرفت، جز آنکه در غزل نیز بر خلاف رسم متعارف، گاه به تصریح و گاه به کنایه، مضامین انتقادآمیز و شکوائیه و وطنی و سیاسی را نیز گنجانیده‌است. بهار در دیگر اقسام شعر نیز طبع‌آزمایی کرده و آثار ارزنده‌ای از خود به جا گذاشته‌است. نصیب قزوینی
نصیب قزوینی شاعر و مورخ قرن دهم هجری. وی از احفاد و بازماندگان دولتشاه سمرقندی، مؤلف تذکرةالشعراء، و از امرای دربار اکبر شاه (۹۶۳-۱۰۱۴) بود. وی در تاریخ دست داشت. برخی نام او را نقیب‌خان نوشته‌اند. اشعاری از وی در تذکره‌ها آمده است. مجله باختر
نویسندگان نوشتارهای متنوع این مجله غالباً چهره‌های شناخته‌شده از همه‌جای کشور و بیشتر از تهران و اصفهان بوده‌اند. محمد تقی بهار (ملک‌الشعرا) در کنار همکاری‌های کارشناسی و رهنمودی دیگرش، برخی از سروده‌ها و نوشته‌های تازهٔ خود را نخستین‌بار در این مجله به چاپ رسانده‌است. او در آن زمان در تبعید داخلی به سر می‌برد و در اصفهان زندگی می‌کرد. نوشته‌های او و محمد حجازی و محمدحسین استخر و صادق رضازادهٔ شفق در بارهٔ فردوسی در "مجلهٔ باختر" بیشتر برای نخستین‌بار بود که منتشر می‌شدند. همکاری‌های کارشناسانه بهار شامل بک سلسله نوشتار در رابطه با بررسی‌های تازه‌ای که در بارهٔ شاهنامه و سرایندهٔ آن در جریان بود، نیز هست.M. Ṣadr Hāšemī, Tārīḵ-ejarāʾed wa majallāt-e Īrān, Isfahan, 1327 Š. /۱۹۴۸–۱۳۳۲ Š. /1953, nos. 267-68. R. Lescot, “Notes sur la presse iranienne,” REI 2-3, 1939, p. 273. L. P. Elwell-Sutton, “The Iranian Press, 1941-1947,” Iran 6, 1968, no. 97. بازگشت ادبی
در ادبیات، بازگشت به سبک قدیم به‌عنوان یک دوره محسوب می‌شود نه یک سبک خاص. چنانکه در کتاب سبک‌شناسی استاد ملک‌الشعرای بهار (سه جلدی)، انواع سبک‌های شعر فارسی، از ابتدای سدۀ سوم و حضور رودکی تا سدۀ حاضر، به چهار دسته تقسیم شده‌اند. قصر جهان‌نما
این قصر با باغ اش از سازه‌های تاریخی استان سمنگان قرن نوزدهم ویا استان بلخ کنونی کشور افغانستان است. این بنا که در شهرستان (ولسوالی) خلم قرار گرفته نسبت به دوره امیر عبدالرحمن‌خان داده می‌شود. نام خلم پیشتر از آن تاشقرغان بود. قرار متون پیشینه نگاری این قصر در سال ۱۸۵۷ میلادی بازسازی شده بود. قدامت آن پیش از این است این قصر هم با گنبد به‌گونه کلاه رستم داستان زینت شده بود. امروزه تقریباً %۴۰ از آن ویران شده‌است. جهان آرا دخت شاه جهان بود. با احتمال قوی این باغ از طرف گورگانی‌ها ساخته شده باشد. زیرا سال‌ها ی ساخت بناهای تاریخی در سرزمین نامنهاد افغانستان از سوی مورخین حاکم دولتی اش دقیق ذکر نمی‌شوند. دوره امارت امیر عبدالرحمن‌خان ۱۸۸۰–۱۹۰۱ بود. قاری عبدالله
قاری عبدالله (۱۲۴۷–۱۳۲۲)، ملقب به ملک‌الشعرا، شاعر اهل افغانستان بود. او حافظ قرآن بود و در سال ۱۳۱۷ برای خدمات چهل‌ساله‌اش نشان درجه دوم معارف را گرفت. ملک عماد زوزنی
ملک عماد الدین زوزنی معروف به عماد زوزنی، شاعر قرن هشتم در زوزن متولد شد. ملک مشرقی قزوینی
میرزا ملک مشرقی در سالی نامعلوم در خانواده‌ای اعیانی در قزوین یا اصفهان زاده شد. در مشهد بزرگ شد و پس از تحصیلات اولیه به هرات رفت و آغاز دوران شاعری را در هرات گذارند. از شاعران مورد علاقهٔ حسن‌خان شاملو، بیگلربیگی خراسان شد و ملازم او بوده؛ در دربار او با فصیحی و اوجی و دیگر شاعران معاشرت داشته‌است. پس از چند سال اقامت در هرات، در شمار نزدیکان شاه عباس یکم درآمد و چون در فن انشا مهارت داشت از جملهٔ منشیان دار الانشای سلطنی گشت؛ مشرقی منشی ویژهٔ شاه عباس یکم بود و در مدح او قصایدی سرود. همچنین در موسیقی‌شناسی نزد دربار سرشناس شمرده می‌شد. دیوانش به ده هزار بیت می‌رسد که شامل غزل، قصیده، قطعه و رباعی است. مشرقی در سال ۱۰۵۰ق/۱۶۴۰م در اصفهان درگذشت؛ ماده‌تاریخ آن از نظمی تبریزی: شمس طبسی
شمس‌الدین محمد بن عبدالکریم طبسی (زاده ؟ در طبس - درگذشته در ۶۲۴ هـ. ق در هرات)، متخلص به شمس، از شاعران قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری قمری است. دیوان او به همت تقی بینش در سال ۱۳۴۳ تصحیح و چاپ شده‌است. وی قاضی‌زاده و از شاگردان رضی‌الدین نیشابوری بوده‌است. شعیب جوشقانی
خواجه فریدالدین شعیب جوشقانی شاعر اهل جوشقان [مرکزی - جوشقان استرک] کاشان در قرن یازده زندگی می‌کرد. وی در دربار شاه عباس صفوی به دلیل خط خوشی که داشت سمت منشی داشت. از آثار مشهور این شاعر کتاب او در شعر، مثنوی عاشقانه وامق و عذرا است. مثنوی خواجه فریدالدین به شیوه روایی قدما سروده شده‌است. خواجه اختیار منشی گنابادی
خواجه اختیارالدین حسن فرزند علی یکی از خوشنویسان بزرگ قرن دهم هجری بوده‌است. او را از بزرگترین استادان خط تعلیق می‌دانند. وی مدت سی سال در دربار سلطان محمد خدابنده فرزند اول شاه طهماسب صفوی به‌کار نوشتن نامه‌های شاه اشتغال داشت. اکثر مورخین وفات وی را در سال ۹۹۰ هجری دانسته‌اند ولی کتاب دانشوران خراسان آن را ۹۷۰ ذکر کرده‌است. محمدتقی بهار
بهار در چهارسالگی به مکتب رفت و در شش‌سالگی فارسی و قرآن را به خوبی می‌خواند. از هفت‌سالگی نزد پدر شاهنامه را آموخت و اولین شعر خود را در همین دوره سرود. اصول ادبیات را نزد پدر فراگرفت و سپس تحصیلات خود را نزد میرزا عبدالجواد ادیب نیشابوری تکمیل کرد. وقتی پانزده‌ساله شد، اوضاع کشور یعنی مرگ ناصرالدین شاه و روی‌کارآمدن مظفرالدین شاه چنان بود که پدرش به این نتیجه رسید که با تغییر اوضاع، دیگر کسی به شاعران اعتنایی نخواهد کرد و تقریباً او را از شعر گفتن منع و تلاش کرد تا بهار را به تجارت وادارد. عبدالله بیگ
احمد بیگ برای عبدالله و علی بیگ شخصی را استخدام می‌کند که به آن‌ها در منزل درس بیاموزد. معلم آن بهار شیروانی از شاعران مشهور قرن ۱۳ هجری بوده‌است. سال‌ها بعد مصباح الدیون به تهران رفته و چندی بعد به خراسان سفره کرده و با صبوری ملک الشعرا پدر استاد محمدتقی بهار ملاقات نموده‌است. بعدها در تبریز به عنوان منشی کونسولگری فرانسه استخدام می‌شود. مصباح الدیوان متخلص به ادب در سال ۱۲۹۱ خ در سن ۵۳ سالگی در روستای باغچه بوکان درگذشت. دیار بکریه
ابوبکر طهرانی، از دیوان سالاران و مورخان دربار ترکمانان قره قویونلو و آق قویونلو در قرن ۹ هجری(۱۵ میلادی) بوده است. علی‌رغم شهرت فراوان، از شرح زندگانی و روند دانش اندوزی وی به جز آنچه خود در کتاب دیار بکریه اش نوشته است، اطلاعات دیگری در دست نیست. او در ابتدای کتاب، خود را «"ابوبکر الطهرانی الاصفهانی"» خوانده است. عدم اطلاع از شرح حال مؤلف، سبب گمانه زنی‌هایی دربارهٔ هویت او شده است. از جمله محمدامین خنجی را عقیده بر این است که ممکن است این کتاب تألیف وزیر و مورخ رسمی سلاطین آق قویونلو «خواجه فضل بن روزبهان خنجی» باشد. ملاصدرا
بنا بر مشهور ملاصدرا در سال ۱۰۵۰ قمری (۱۶۴۰ میلادی) درگذشته‌است، اما مطابق یادداشت‌های نوه او به نام محمد علم‌الهدی (فرزند فیض کاشانی)، سال صحیح درگذشت وی ۱۰۴۵ قمری (۱۶۳۵ میلادی) بوده‌است، و گسست ناگهانی و ناقص ماندن برخی نوشته‌های وی مانند تفسیر قرآن و شرح اصول کافی از (شیخ کلینی) در حدود سال ۱۰۴۴ قمری (۱۶۳۴ میلادی)، تاییدکننده این ادعاست. تصنیف
همانگونه که شیدا در تبدیل تصنیف از یک فرم عامیانه به یک فرم اصیل موسیقی ردیفی نقش داشت، و عارف در گسترش تصنیف به مفاهیمی فرای احساسات عاشقانه پیشرو بود، محمدتقی بهار (موسوم به ملک‌الشعرا، ۱۲۶۵–۱۳۳۰ ه‍.خ) نیز بابت ورود تصنیف به ادبیات مکتوب ایران مؤثر بود. تصنیف‌های بهار نیز مانند تصنیف‌های عارف ماهیت ملی-میهنی داشتند، و بهار که شاعر توانمندی بود، توانست ارتباط بین شاعری و تصنیف‌سازی را مستحکم‌تر کند. خود بهار نیز در نامه‌ای به مجتبی مینوی از سخیف بودن تصنیف‌های کوچه‌بازاری انتقاد کرده و بر سرودن تصنیف‌هایی که اصول شعری در آن‌ها رعایت شده‌اند تأکید کرده‌است. آهنگسازی تصنیف‌های بهار را درویش‌خان انجام داده‌است، و به همین رو از درویش‌خان (و حسام‌السلطنه مراد) به عنوان تصنیف‌سازان بزرگ این دوره یاد کرده‌اند. پس از بهار، هم‌دوره‌های وی همچون حسین گل‌گلاب و محمدعلی امیرجاهد نیز تحت تأثیر او به تصنیف‌سازی روی آوردند. امیرجاهد همچنین تصنیف‌های خودش را با صدای ساز و آواز هنرمندان زمان خود روی صفحهٔ گرامافون ضبط کرده و نت تصنیف‌هایش را هم به صورت چاپی منتشر کرد. مجموعهٔ این رویدادها از زمان عارف به این سو، جایگاه تصنیف را چنان بالا برد که سازندگانشان از ذکر نامشان به عنوان سازندهٔ تصنیف ابایی نداشتند. خلیل‌الله شاه
میر خلیل الله شاه یا خلیل الله شاه هراتی (درگذشت ۱۰۳۵ ه‍.ق) ملقب به «پادشاه قلم» و «قلندر» از خوشنویسان و نستعلیق‌نویسان ایرانی اواخر سده دهم و اوایل سده یازدهم هجری بود که مدتی در هند و دربار ابراهیم عادل‌شاه ثانی (۹۸۸–۱۰۳۵ه‍.ق/۱۵۸۰-۱۶۲۶م) امیر دکن به خوشنویسی مشغول بوده‌است. عالم‌آرای امینی
خواجه فضل‌الله در سال ۸۹۲ برای سومین بار از شیراز عازم حجاز شد؛ سپس در اردوگاه تابستانی سلطان در دامنه کوه سهند تبریز به حضور سلطان یعقوب آق قویونلو رسید و کتاب بدیع الزمان را -که دیباچه اش به نام سلطان مصدر شده بود- تقدیم داشت که مورد اعجاب و تحسین فراوان قرار گرفت. در همین مجلس بود که خواجه به میل خود، تقبل کرد که تاریخ سلطنت آن پادشاه را بنویسد. در این رابطه سلطان یعقوب می‌گوید: «اگر تاریخ حیات ما را فضل‌الله بن روزبهان بنویسد، چنان‌که خود گفت، «ناسخ تواریخ ملوک عالم» خواهد بود.» علی حریری
علی حریری (۱۰۰۹–۱۰۷۹ میلادی یا ۱۴۲۵ میلادی ) جزو اولین شعرای کُرد شناخته‌شده است که در قرن ۱۱ یا ۱۵ میلادی در منطقهٔ حکاری می‌زیست. از او آثاری به‌جای مانده‌است. او از جمله کسانی بود که مکتب شعری جدیدی را به مرکزیت جزیرهٔ بوتان در میانرودان ایجاد کرد. وی، برخلاف دیگر ادبای روحانی زمانه‌اش، که به فارسی یا عربی شعر می‌سرودند، با زبان مادری‌اش طبع شعری خویش را آزمود. حافظ (ابهام‌زدایی)
حافظ شاعر فارسی‌زبانِ سدهٔ هشتم ه‍.ق شیراز است. عبدالرزاق دنبلی
ملک‌الشعرای بهار سبک عبدالرزاق را میان شیوه جوینی و وصاف و شیخ می‌داند و به دید او مفتون در شعر نیز به شیوه متقدمین از شعرای عراقی و سلجوقی گرایش دارد و در نثر و نظم از بزرگان پارسی زبانش می‌توان شمرد. محمدتقی بهار
محمدتقی بهار در پنجشنبه ۱۲ ربیع‌الاول ۱۳۰۴ هجری قمری، برابر با ۱۸ آذر ۱۲۶۵ هجری خورشیدی در مشهد زاده شد. زهیر بن ابی سلمی
اما به سبب مرگ فرزندان وی از این زن، او را طلاق داد، و کبشة بنت عمّار بزنی گرفت و از او صاحب دوپسر بنام‌های: «کعب» و «بجیر» این دو نیز شاعر بودند. در بعضی روایات آمده‌است که «زهیر» قریب به صدسال عمر آورده‌است، چنانکه تاریخ نویسان از شعری که در مورد سبب آغاز جنگ داحس والغبراء سروده‌است، تخمین زده‌اند که زهیر در سال ۵۳۰ میلادی زاده شده‌است. أما سال مرگ وی مابین سال‌های ۶۱۱ و ۶۲۷ مبلادی ترجیح می‌دهند. وی یکی از شعراء بزرگ دوران جاهلیت بود و به حکیم شعراء عرب شهرت یافته بود. یواقیت العلوم و دراری النجوم
یواقیت‌العلوم، برای "مظفرالدوله والدین ملک‌الامرا طغرل‌تگین غازی‌بیک الب‌ارغو بن یرنقش بازدار" نوشته شده‌است. خاندان وی از اوایل سده ششم تا اواسط سده هفتم قمری(سال ۶۳۵ق)، بمدت صد و شانزده سال، حکمرانی شهر قزوین را داشته‌اند. مؤلف در مقدمه کتاب می‌نویسد:به گفتهٔ ایرج افشار و نیز محمدتقی دانش پژوه، چهارده رساله، به کوشش سید محمد باقر سبزواری، جامع العلوم، اثر فخر رازی خوانده شده، که از روی نسخه ۱۰۵۳ کتابخانه ملی ملک چاپ شده‌است. کتاب چهار رساله در سال ۱۳۴۰ توسط انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده‌است. در حالی‌که این رساله، بخشی از کتاب یواقیت العلوم، فن بیست و ششم آن، در علم فلاحت است. این اشتباه از آنجا صورت گرفته‌است که بخش کشاورزی یواقیت العلوم، دارای مشابهت بسیاری با بخش علم الفلاحه از کتاب جامع العلوم (ستینی)(تالیف در ۵۷۴ق) فخر رازی است. وحشی بافقی
کمال‌الدّین یا شمس‌الدّین محمّد وحشی بافقی یکی از شاعران نامدار سدهٔ دهم ایران است که در سال ۹۳۹ هجری قمری در شهر بافق از توابع یزد چشم به جهان گشود. دوران زندگی او با پادشاهی شاه طهماسب صفوی و شاه اسماعیل دوم و شاه محمد خدابنده هم‌زمان بود. وی تحصیلات مقدماتی خود را در زادگاهش سپری نمود. وحشی در جوانی به یزد رفت و از دانشمندان و سخنگویان آن شهر کسب فیض کرد و پس از چند سال به کاشان عزیمت نمود و شغل مکتب‌داری را برگزید. وی پس از روزگاری اقامت در کاشان و سفر به بندر هرمز و هندوستان، در اواسط عمر به یزد یا کرمان (دقیقا مشخص نیست) بازگشت و تا پایان عمر (سال ۹۹۱ هجری قمری) در این شهر زندگی کرد. ابوبکر طهرانی
مولانا ابوبکر طهرانی، از دیوان سالاران و مورخان دربار ترکمانان آق قویونلو و قره قویونلو در قرن ۹ هجری(۱۵ میلادی) بوده است. او در ابتدای کتاب دیار بکریه، خود را «ابوبکر الطهرانی الاصفهانی» خوانده است. علاوه بر این اشعاری نیز از وی به جا مانده است. مهاباد (اردستان)
ملک الشعرای بهار در منظومه آیینه عبرت در مورد این بخش از تاریخ می‌نویسد: کمال‌الدین بنایی
کمال‌الدین شیرعلی بنایی حالی هروی با نام اصلی علی بن محمد معمار بنایی (درگذشتهٔ ۸۹۱ خ./۹۱۸ ق) از شاعران و قصیده‌سرایان توانای سده نهم خورشیدی (اواخر سده نهم و اوایل سده دهم قمری) است. وی در طول زندگی دو تخلص شاعری برگزیده است؛ یکبار دیوانی با تخلص «بنایی» سروده‌است و در پایان زندگی نیز با تخلص «حالی» به پاسخگویی برخی از غزل‌های سعدی و حافظ پرداخته‌است. اما بیشتر او را با نام «بنایی» می‌شناسند. بقعه شاه داعی‌الله
شاه داعی الی اللّه از عرفاً و حکمای معروف شیراز در قرن نهم است. نام او محمود ملقب به نظام‌الدین ، مشهور به شاه داعی الی اللّه‌ و تخلصش در شعر داعی است. وی علاوه بر اینکه شعر را نیکو می‌سروده، قریب ۳۵ جلد کتاب مختلف هم تألیف کرده‌است و دارای دیوان اشعار متجاوز از پنجاه هزار بیت شامل سه مجموعه قدسیات، واردات و صادرات است. وی در سال۸۱۰ (هجری قمری) در شیراز دیده به جهان گشود و در سال ۸۷۰(هجری قمری) در سن شصت سالگی وفات یافته و آرامگاه وی مجاور قبرستان معروف و تاريخی دارالسّلام قرار دارد و در مجاور وی قبر فرزندش سيدميرقاسم كه در سال ۹۲۰ هجری قمری وفات يافت قرار دارد .ساختمان بقعه وی در زمان کریم خان زند احداث شد که سنگی بزرگ و خوش نگار بر قبر او قرار داده شده و بر روی آن به خط ثلث برجسته نوشته شده است كه متعاقباً در سال ۱۲۹۹ هجری قمری توسط فردی خير به نام حاج ميرزا كريم صراف تعميراتی بر آن انجام گرفته است. اين بقعه با آجر و كاشی و چوب تزئين شده و بسيار باشكوه و با خطوط زيبا از كلام‌الله و اشعار شاه داعی الی الله به خط نستعليق منقوش شده است. بر روی سطح ديوار رو به قبله قبر، زندگی شاه داعی الی الله به‌طور مختصر برای اطلاع عموم بر روی كاشی نوشته شده است.  اين آرامگاه دارای دو سنگ قبر بزرگ سماقی مجلل سرخ رنگ متعلق به شاه داعی و فرزندش است و از دو قسمت تشكيل شده است. بر سر در آرامگاه شعری از خود شاه داعی الی الله نوشته شده است: حکیم شاه محمد قزوینی
حکیم شاه محمد بن حاجی مبارک قزوینی معروف به حکیم شاه محمد قزوینی (وفات پیرامون ۹۶۶ ه‍.ق) مؤلف، دانشمند و مترجم سدهٔ نهم و دهم ه‍.ق است. از آثار او ترجمه‌هایی از ترکی و عربی به فارسی موجود است. مهم‌ترین ترجمهٔ او، ترجمهٔ "مجالس‌النفائس" علی‌شیر نوایی از ترکی جغتایی به فارسی است. به گفتهٔ خود او ترجمهٔ این کتاب در دو سال از سال ۹۲۷ تا ۹۲۹ ه‍.ق انجام شده‌است. علی‌اصغر حکمت این ترجمه را همراه با ترجمه‌ای دیگر از این کتاب به نام لطائف‌نامه از فخری هراتی در تهران به‌چاپ رساند. از دیگر آثار ترجمهٔ قزوینی می‌توان ترجمهٔ حیاةالحیوان نوشتهٔ دمیری شافعی را نام برد که آن ترجمه را حیاةالانسان نامید. از آثار دیگر می‌توان به حواشی بر تهافت، شرح ایاغوجی و شرح‌های بسیار دیگری اشاره کرد. فهرست اهالی مازندران
(۵۳۲–۴۵۴ خورشیدی) قائم‌شهر امین الاسلام ابوعلی فضل بن حسن طبرِسی یا شیخ طَبرِسی (۵۳۲–۴۵۴ خورشیدی) با لقب «امین الاسلام» دانشمند و فقیه شیعه ایرانی است که کتاب‌هایی دربارهٔ علوم دینی عصر خود تألیف کرده‌است. آرامگاه وی در ۵ کیلومتری خارج قائم‌شهر، بین روستای افرا و شیخ‌کلی از توابع دهستان بالاتجن واقع شده‌است. (زادهٔ ۹۹۴ در شهرستان آمل – درگذشتهٔ ۱۰۳۶ هجری قمری در لاهور) معروف به طالبا و ملک الشعرا از شاعران بزرگ پارسی‌گوی سدهٔ یازدهم قمری است. طالب آملی یکی از شاعران مشهور سدهٔ یازدهم هجری در سبک هندی بود. ابتدا در شعر «آشوب» تخلص می‌کرد ولی بعداً تخلصش را به «طالب» تغییر داد. معروف به مجتهد تنکابنی، علامه، مجتهد و فقیه اصولی. درتنکابن متولد شد. او مؤلف آثاری چون ادبیات عربی، شعر، اصول فقه، فقه، درایه، تفسیر، کلام، نجوم، حساب و فلسفه آثاری شامل تألیف، شرح، حاشیه و ترجمه دارد که بنا بر نقل خود او به بیش از ۱۷۱ اثر می‌رسد. وی مؤلف کتاب قصص الانبیاء می‌باشد. با نام کامل ابوجعفر، محمد بن علی بن شهرآشوب بن ابونصر بن ابوالجیش مازندرانی ملقب به رشیدالّدین و عزالدّین و مشهور به اِبنِ شَهْرْآشوب ساروی (۴۷۵–۱۲ شهریور ۵۷۱ هجری خورشیدی، ۱۰۹۶–۲۷ اوت ۱۱۹۲ میلادی)، مفسر، محدث، ادیب و فقیه بزرگ شیعه‌است. تنها یک‌جا[۱] کنیه‌اش «ابوعبدالله» آمده و از آن‌جا وارد منابع اخیر شده‌است. حاج میرزا حسین نوری طبرسی مشهور به علامه محدث نوری، علامه نوری، حاجی نوری و صاحب مستدرک در ۱۴ دی ۱۲۱۷ش (۱۸ شوال ۱۲۵۴ق) در روستایسعادت آباد نور دیده به جهان گشود. وی فرزند آیت‌الله میرزا محمد تقی نوری و نواده آیت‌الله میرزا علی نوری از علمای بزرگ شیعه بود. علی کنی معروف به آیت‌الله حاج ملا علی کنی از فقهای بزرگ امامیه، مجتهد بزرگ و متنفذ ایران در زمان قاجار بود. او در سال ۱۲۲۰ در روستای کن پا به عرصه وجود نهاد اصل او از آمل، مازندران بود. عارف و صوفی قرن چهارم قمری بود. وی مرید محمد بن عبدالله طبری و معاصر با عضدالدوله دیلمی (۳۷۲–۳۳۸ ق) بود. او از مشایخ صوفیهٔ آمل و طبرستان بود و علم بالای لدنی داشت. بهاء الدین سید حیدر بن علی بن حیدر معروف به شیخ حیدر آملی یا میر حیدر آملی (زاده:۷۲۰هجری آمل) عارف و صوفی و مفسر شیعه دوازده امامی قرن هشتم است. وی از نوادگان علویان مازندران است که تبار اش به علی بن حسین، امام زین العابدین -امام چهارم شیعیان- می‌رسد. عالم، زاهد، بزرگ ایرانی، تألیفات او عبارتند از: شرح مسایل الذریعه، بشاره المصطفی الشیعه المرتضی، معارف الحقایق، نهج الفرقان و تحفه الابرار. متولد تنکابن. وی مؤلف کتاب تحفة المؤمنین می‌باشد. وی فرزند محمدحسین‌حسینی‌شریف تنکابنی از حکیم‌باشیان و پزشکان پژوهشگر دوران قاجاریه می‌باشد. وی حکیم‌باشی فتحعلی‌شاه قاجار (۱۲۱۲–۱۲۵۰ هجری قمری) بود. شیخ عبدالنبی قزوینی (صاحب کتاب تتمیم آمل الامل) که در دوران جوانی با حکیم تنکابنی معاشرت و هم‌نشینی داشت وی را به فضل و کمال ستوده‌است و اضافه می‌نماید که عملاً کرسی تدریس طب در تهران به او اختصاص داشت و بسیاری از پزشکان مشهور، از شاگردان وی بودند شیخ خلیفه مازندرانی معروف به شیخ خلیفه بنیان‌گذار نهضت سربداران خراسان بود. با نام کامل ابو جعفر محمد بن جریر بن رستم الطبری آملی دانشور و کلام‌شناس برجسته امامی اواخر سده سوم قمری که اصلاً از آمل طبرستان بود. وی در روز چهارشنبه یازدهم ذیقعدة الحرام سال ۱۳۰۴ در تهران متولد شد. مقدمات علوم را نزد پدر آموخت. پس از آن نزد عالمان دیگری مانند شیخ عبدالنبی نوری و میرزا حسن کرمانشاهی درس خواند. سپس در سال ۱۳۴۰ به نجف اشرف رفت و مدت چهارده سال از محضر استادانی چون میرزای نائینی و آقا ضیاءالدین عراقی (اراکی) و آقا سید ابوالحسن اصفهانی بهره یافت. سپس به تهران بازگشت و به تدریس مشغول شد. وی شاگرد برجسته میرزا علی آقا قاضی نیز بوده‌است. وی متولد ۱۲۸۲ در تنکابن است. دو دوره کامل درس خارج اصول فقه ملامحمدکاظم خراسانی معروف به آخوند خراسانی (م ۱۳۲۹ ق) را درک کرد و از وی اجازهٔ اجتهاد گرفت. شیخ محمدرضا تنکابنی یکی از چهار روحانی بزرگی بود که در دورهٔ اعمال فشار بر عالمان دینی و محدودیت پوشش روحانی، به دلیل داشتن اجازهٔ اجتهاد، در تهران مجاز به استفاده علنی از کسوت روحانیت بود. نکابنی روز ۲۱ فروردین ۱۳۴۵ ش. در تهران درگذشت. او وصیت کرده بود که پیکرش در نجف اشرف به خاک سپرده شود، نخست در تهران مراسم تشییع جنازه اش برگزار شد و حاج سید احمد خوانساریبر او نماز خواند. آن گاه، پیکر وی توسط آیت الله میرزا علی فلسفی به کربلا انتقال یافت. جنازه را یک شب در حرم امام حسین گذاشتند، سپس آن را به آستان منور علوی در نجف بردند و طی مراسمی نزد بارگاه هود و صالح در وادی السلام به خاک سپردند. محمدسعید بارفروشی مازندرانی معروف به علامه سعیدالعلماء (زادهٔ ۱۱۵۲ روستای دیوکلا در اطراف بابل - درگذشتهٔ ۱۲۳۳ در بابل) از فقها و مراجع تقلید ایرانی در قرن سیزدهم شمسی بود. وی نقش عمده‌ای در مقابله با بابیت مخصوصاً در جریان اجتماع و شورش قلعه طبرسی داشت. میر سید رضی لاریجانی آملی مجتهد، عالم، بزرگ علوم عرفانی، و پایه‌گذار مکتب تهران بود. میرزا حسینعلی نوری (زاده:۱۸۱۷، درگذشت:۱۸۹۲) معروف به بهاءالله، پایه‌گذار دین بهائی بود. بهائیان معتقدند که بهاءالله، بنیان‌گذار دین بهائی جدیدترین فرستاده الهی در سلسله پیامبران پیشین چون ابراهیم، موسی، بودا، زردشت، مسیح و محمّد است و رسالتش برای ایجاد تمدّنی جدید و جهانی است که بشر در این زمان بدان نیازمند است. بهائیان پیامبران را تجلی روح اعظم الهی بر روی زمین می‌دانند. پیروان او بهائی خوانده می‌شوند. امروزه شمار بهائیان بیش از ۷ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر برآورد شده‌است. حکیم اشراقی سده یازدهم هجری خورشیدی بود. وی از شاگردان برجسته ملاصدرا و فیاض لاهیجی بود. تنکابنی به نقلی در سال ۱۱۰۱ و به نقلی در سال ۱۱۰۵ به حج رفت، در مکه در حین طواف کعبه به دلیل مناظره‌ای که دربارهٔ خلافت امام علی در مکه داشت، به اتهام اهانت به خانه خدا دستگیر شد. به حکم قاضی، به تعزیر و اخراج از مکه محگوم ش وی بر اثر جراحات حاصله از تعزیر در بین راه مکه و مدینه در گذشت، از این رو برخی وی را شهید دانسته‌اند. محل دفن وی در کنار قبر ابوذر غفاری در ربذه (در نزدیکی رابغ) است. د. معروف به عمو فردوس (متولد ۳ دی ۱۳۴۲ در قائم شهر) نویسنده کتاب‌های آموزشی کودکان و نوجوانان و رئیس دانشگاه آزاد واحد تهران مرکزی است پژوهشگر برتر صندوق علمی فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو)، مدیر سابق فرهنگ و هنر مرکز گفتگوی تمدن‌ها و رئیس سابق دانشکده هنر و معماری دانشگاه آزاد اسلامی است. او همچنین مجری و مبتکر برنامه تلویزیونی شهرک الفبا بود. او مجروح شیمیایی جنگ ایران و عراق است. ملک‌جهان خانم
ملک‌جهان خانم (زاده ۱۲۲۰ قمری - درگذشته ۱۲۹۰ قمری) ملقب به مهدعلیا، نواب عِلیّه و ملکه قجری همسر محمدشاه و مادر ناصرالدین شاه قاجار بود، او را از چهره‌های درباری مهم این دوره می‌دانند. با تحریک او میرزا تقی‌خان امیرکبیر از مقام صدارت اعظم برکنار و کشته شد. ملک‌جهان خانم، همچنین، آخرین زنی بود که ملقّب به مهد علیا شد. نوبهار (روزنامه)
یكی از ناظران آن دوره نوشته است: «روزنامۀ نو‌بهار اشعاری درج كرده بود. چون ملک‌الشعرای خراسانی مدیر آن دشمن زیاد دارد، به شاه گفتند این اشعار در قدح و هجو شماست. [نوبهار را] توقیف كردند و خودش را هم می‌خواستند تبعید كنند». بهار می‌گوید: «وزیر داخلۀ وقت به یكی از هم‌مسلكان ما نوشت كه بدون ملاحظه باید مدیر نو‌بهار تا عصر پنجشنبه خود را برای رفتن حاضر كند كه صبح شنبه، خبر نبودن او در قصر صاحبقرانیه منتشر گردد». نعمت خان عالی
میرزا نورالدین محمد، معروف به عالی شیرازی، نعمت‌خان و دانشمندخان و متخلص به عالی، شاعر فارسی‌سرای هند در قرن یازدهم ه‍.ق است. به احتمال در ۱۰۴۸ ه‍.ق به دنیا آمده‌است. اجداد او در شیراز در فن طبابت معروف بودند. پدرش حکیم محمّد فتح الدّین عمّ حکیم محمّد خان بود که در زمان شاهزادگی بهادر شاه اوّل پادشاه مغول هند (۱۱۱۶–۱۱۲۳) مصاحب وی بود. عالی از زمان شاه جهان (۱۰۲۸–۱۰۳۷) به ملازمت شاه جهان درآمد. تخلّص نخست عالی، «حکیم» بوده‌است. بنا به صلاحدید «ملا شفیعا» تخلص خود را به عالی تبدیل کرد. در پایان عمر وی به سمت‌های حکومتی در دکن سپری شده‌است. از القاب وی «دانشمند خان» بوده‌است. وی دارای دو پسر با نام‌های «محمدصادق» و «حاذق» (ملقب به حکیم الممالک) بوده‌است.وفات نعمت خان عالی در سال ۱۱۲۱ ه‍.ق افتاده‌است. حافظ
خواجه شمسُ‌الدّینْ محمّدِ بن بهاءُالدّینْ محمّدْ حافظِ شیرازی (۷۲۷ هجری قمری / ۱۳۱۵ میلادی – ۷۹۲ هجری قمری / ۱۳۹۰ میلادی) مشهور به لِسانُ‌الْغِیْب، تَرجُمانُ الْاَسرار، لِسانُ‌الْعُرَفا و ناظِمُ‌الاُولیاء، شاعر فارسی‌زبانِ سدهٔ هشتم ه‍.ق شیراز است. بیش‌تر شعرهای او غزل است. مشهور است که حافظ به شیوهٔ سخن‌پردازی خواجوی کرمانی گرویده و همانندیِ سخنش با شعرِ خواجو مشهور است. حافظ از مهم‌ترین اثرگذاران بر شاعرانِ فارسی‌زبانِ پس از خود شناخته می‌شود. در سده‌های هجدهم و نوزدهم میلادی اشعار او به زبان‌های اروپایی نیز ترجمه شد و نامش به محافل ادبی جهان غرب نیز راه یافت. هر سال در ۲۰ مهر مراسم بزرگ‌داشت حافظ در آرامگاهش در شیراز با حضور پژوهشگرانی از اقصا نقاط دنیا برگزار می‌شود. در تقویم رسمی ایران ۲۰ مهر روز بزرگداشت حافظ نامیده شده‌است. ظهوری ترشیزی
نورالدین محمد ظهوری ترشیزی (حدود ۹۴۴ ق - ۱۰۲۵ ق)، شاعر و نویسنده نیمه اول قرن ۱۰ تا ربع اول قرن ۱۱ ه‍.ق متخلص به ظهوری. ملقب به ملک الشعراء، اهل ترشیز (کاشمر، خراسان رضوی) بود. او مدت زیادی در هند سکونت داشت و شهرت وی در هند بیشتر از ایران است. مولانا ناصری
مولانا ناصری شاعری پارسی‌گوی بوده که در سال‌های آخر سدهٔ هفتم هجری / سیزدهم میلادی در آناتولی شرقی و احتمالاً شهر سیواس می‌زیسته‌است. مجمر اصفهانی
سید حسین بن علی مجمر اصفهانی از سادات طباطبایی و از شاعران قرن سیزدهم هجری می باشد. او در اواخر قرن دوازدهم هجری در زواره (شهری در استان اصفهان)به دنیا آمد و پس از تحصیل علوم متداول و کسب فنون ادب به تهران رهسپار شد و به خدمت معتمد الدوله نشاط اصفهانی که از رجال دانشمند و از معارف شعرای قاجاریه بود راه یافت. نشاط که از استعداد و قریحه مجمر مطلع گشت به تربیت وی همت گماشت و پس از چندی او را به دربار فتحعلی شاه برد و وسیله تقرب او نزد خاقان مغفور گردید. شاه قاجار که خود نیز از شاعری بهره‌ای وافی داشت و قدر سخن را نیکو می‌شناخت وی را مشمول عنایت و ملاطفت قرار داد و به لقب مجتهد الشعرایی سر افرازش گردانید. عمر مجمر کوتاه بود. رضا قلی خان هدایت (صاحب کتاب روضه الصفا) سال فوت مجمر را ۱۲۲۵ هجری ذکر کرده و می‌نویسد: مجمر اصفهانی اشعار نمکین دارد اگر دیر زیسته بود همانا ترقی کلی مینمود. شیوه غزلیات مجمر به سبک سعدی است و گاهی هم غزل‌های حافظ را استقبال کرده‌است و قصاید او به سبک عراقی و اغلب در مدح فتحعلی شاه است. محمد بن محمود بن محمد نیشابوری
از زندگی نیشابوری اطلاعات زیادی در دسترس نیست. قسمت اعظم زندگی او در دورهٔ غزنویان (سدهٔ چهارم تا ششم قمری) و سلجوقیان (سدهٔ پنجم و ششم قمری) بوده‌است، و در دربار بهرامشاه غزنوی جایگاهی داشته‌است و در آن دربار به تألیف و ترجمه و تفسیر آثار فلسفی و موسیقی (از جمله ترجمه و تفسیر "احصاء العلوم" از فارابی و کتاب "شفا‌" و "کتاب النجات" از ابن سینا) پرداخته‌است. حافظ
سال تولد حافظ روشن نیست و تنها برپایهٔ نشانه‌ها و قرائن حدود آن را می‌توان در سال‌های ۷۲۰ تا ۷۲۵ ه‍.ق تخمین زد. براین‌اساس، گزارش فخرالزمانی سن حافظ درهنگام مرگ را ۶۵ سال ذکر می‌کند که سال تولد را ۷۲۷ ه‍.ق به‌دست می‌دهد؛ اما این گزارش درست نیست. چراکه اگر منظور حافظ از «مجلس سلطان غیاث‌الدین» در غزل «ساقی حدیث سرو و گل و لاله می‌رود…»، جشن نوروز در روزگار غیاث‌الدین کیخسرو اینجو درنظر گرفته‌شود، و با توجه به این‌که دوران حکومت او تنها سه سال برقرار بوده، این غزل باید در همین دوره سروده شده‌باشد. ازسوی‌دیگر، توجه به مضمون غزل، نشان‌دهندهٔ شوروشوق جوانی شاعر است و بر همین اساس می‌توان پنداشت که در آن روزگار، حدود دههٔ سوم از عمر بوده و اگر ۲۵ سال برای او درنظر گرفته‌شود، سال تولد او حدود ۷۱۳ ه‍.ق به‌دست می‌آید. از سوی دیگر، جلال‌الدین فریدون عکاشه نیز در همین دوران ربیعه‌ای در مدح غیاث‌الدین کیخسرو دارد. این احتمال است که کیخسرو در بهاری از دورهٔ دو تا سه سالهٔ حکومتش، جشنی بزرگ برپا کرده باشد که حافظ و عکاشه به آن اشاره نموده‌اند. از سوم سوی، حافظ قطعه‌ای با مطلع «خسروا دادگرا شیردلا بحرکفا/ ای جلال تو به انواع هنر ارزانی» خطاب به جلال‌الدین مسعودشاه اینجو — برادر غیاث‌الدین کیخسرو — سروده که ظاهراً مناسبتش فتح دوبارهٔ شیراز به‌دست وی بوده‌است. او در این قطعه به اندوختهٔ سه سالهٔ خویش در دورهٔ حکومت و وزارت مسعودشاه و غارت آن اشاره می‌کند که بر اساس آن، این ابیات پس از استیلای دوبارهٔ مسعودشاه بر شیراز در سال ۷۴۰ ه‍.ق سروده شده‌اند. به‌باور قاسم غنی، این قطعه در فاصلهٔ ۲۵ تا ۳۰ سالگی حافظ سروده شده‌است که همچنان سال تولد وی را حدود میانهٔ دههٔ دوم سدهٔ هشتم ه‍.ق می‌نمایاند. مجتبایی با توجه به شواهد، سن حافظ را در این هنگام ۲۰ سال بیان کرده که سال تولدش را ۷۲۰ ه‍.ق نشان می‌دهد. محمد معین نیز سال ۷۱۵ ه‍.ق را برای تولد حافظ ذکر می‌کند. خواجه عمید لوبکی
حکیم خواجه عمید لوبکی در زمان سلطان نصیر الدین محمدبن بلبن معروف به خان و مشهور به قاآن ملک و ناصرالدین محمودشاه از سلاطین دهلی می‌زیست. قصیده را به سبک شعرای آذربایجان می‌سرود و در شعر عمید تخلص می‌کرد. محمود ملک‌الشعرا
فرزند او فتحعلی‌خان، ابتدا از شعرای دربار لطفعلی‌خان زند بود و پس از شکست و کشته شدن شاه زند، به در بار قاجار پیوست و در عهد فتحعلی‌شاه سمت ملک‌الشعرائی دربار و حکومت قم و کاشان و ساوه و نراق و حدود جوشقان و نطنز تا اصفهان با او بود. آرامگاه بزرگمهر قائنی
یکی از عرفای نامدار، سیاست‌مدار و شاعر قرن چهارم و پنجم هجری قمری به نام قسیم بن ابراهیم بن منصور معروف بزرگمهر قائنی است. بزرگمهر قائنی حکیم ادیب، فرزانه، سیاست‌مدار و شاعر سده چهارم و ربع اول پنجم قمری است که در دربار سلطان مسعود غزنوی خدمت کرده‌است. وی به زبان فارسی و عربی سخن می‌گفته و از وی اشعار و قصیده‌هایی به جای مانده که قصیده بهاریه او از شهرت خاصی بر خوردار است. بوذر جمهر بعد از مرگ سلطان محمود تا زمان فروپاشی حکومت غزنویان در دربار سلطان مسعود غزنوی به سر برد و در اواخر حکومت غزنویان از غزنه که پایتخت بود به قائن آمد و پس از مدتی در گذشت. جهان‌ملک خاتون
ظاهراً جهان تا اواخر قرن هشتم قمری یا حداقل سال ۷۸۴ زندگی می‌کرده است، زیرا در غزلی، شاهزاده جلایری احمد بن بهادر پسر شیخ اویس را مدح کرده است و او در آن سالها حاکم اصفهان بوده است. در غزل دیگری او میرانشاه پسر تیمور لنگ (درگذشته ۸۱۱ ق/ ۱۴۰۸ م) را ستوده است که او در سالهای ۷۸۲ و ۷۹۵ حاکم خراسان و آذربایجان بوده است. اگر این غزل واقعا در مدح همین میرانشاه باشد، پس جهان باید در تاریخی پس از سال ۷۹۵ ق درگذشته باشد. قره‌بلاغ (کاغذکنان)
قره‌بلاغ یکی از روستاهای استان آذربایجان شرقی است که در دهستان کاغذکنان شمالی بخش کاغذکنان شهرستان میانه در ۷ کیلومتری شهر اقکند ( خونج) واقع شده‌است.این روستا محل زندگی شاعر و عالم دوره قاجار ملأ محمد باقر خلخالی کاغذکنانی صاحب مثنوی ترکی ثعلیه ( تولکو ناغیلی) می باشد در سالهای اخیر بنای یادمانی به نام این شاعر دوره ناصرالدین شاه توسط اداره کل فرهنگ و ارشاد استان آذربایجان شرقی در این روستا احداث شده است. عمعق بخاری
امیرالشعرا شهاب‌الدین عَمعَق بُخاری (؟ –۵۴۲ یا ۵۴۳ قمری) مُکَنی به ابوالنجیب و ملقب به شهاب الدین و امیرالشعراء، از شاعران پارسی گوی سدهٔ پنجم و ششم قمری در ماوراءالنهر است. او به درگاه پادشاهان آل افراسیاب تعلق داشت و چند تن از امیران آن را مدح کرده‌است. اشعار وی آکنده از صنایع بدیعی است. او بخصوص در تشبیه چیره‌دست است. عمعق عمری دراز (بیشتر از صد سال) یافت. انوری ابیوردی عمعق را در شعر اهل خراسان خود به عنوان استاد سخن یاد می‌کند و مصرعی از شعر او : «خاک خون آلود ای باد به اصفهان بر» را تضمین می‌کند. عنصری بلخی
ابوالقاسم حسن بن احمد عنصری بلخی شاعر نام‌آور پارسی‌زبان در سال ۳۵۰ هجری قمری زاده شد. امیر نصر برادر سلطان محمود غزنوی، وی را به غزنه فراخواند. سلطان محمود غزنوی به او توجه نشان داد و به او عنوان ملک‌الشعرایی داد. عنصری در سال ۴۳۱ هجری قمری درگذشت. عبدالرحیم برعی
عبدالرحیم بن احمد بُرَعی همچنین با نسبت‌های "هاجری" و "یمنی" (؟ -۱۴۰۰م) شاعر عربی یمنی در سدهٔ هشتم هجری بود که دیوان اشعارش برجا مانده است و چاپ شده. اما از زندگی‌اش چیزهای بسیاری دانسته نیست. او را شاعری وجدانی و احساس‌مدار وصف کرده‌اند که بخشی از شعرهایش در مدح پیامبر اسلام است و بخشی دیگر با تعابیر صوفیانه بیان شده. محمدتقی بهار
او "بهار" را از وجود دختری دیگر در این خانواده، به نام "سودابه"، آگاه کرد. "بهار" بقیهٔ عمر را با همین همسر به سر برد. "سودابه صفدری" را پس از ازدواج، به خواست "ملک‌الشعراء"، «بهار جون» صدا می‌کردند. وی زنی مدیر و مقتدر بود که اداره همه کارهای خانه و زندگی به عهده وی بود. حاصل این ازدواج فرزندانی به نام‌های «هوشنگ ملک، ماه ملک، ملک دخت، پروانه، مهرداد و چهرزاد» شد. "سودابه" در تابستان ۱۳۵۸، در دهم مرداد ماه درگذشت و در بهشت زهرا دفن شد. ملاصدرا
صدرالدین محمد بن ابراهیم قوام شیرازی معروف به مُلاصَدرا و صدرالمتألهین (درگذشته ۱۰۴۵ قمری)، حکیم  متأله و فیلسوف ایرانی سدهٔ یازدهم هجری قمری و بنیان‌گذار حکمت متعالیه است. کارهای او را می‌توان نمایش دهندهٔ نوعی تلفیق از هزار سال تفکر و اندیشهٔ اسلامی پیش از زمان او به حساب آورد. یکی از خیابان‌های شیراز، تهران، مشهد، اصفهان، قزوین و یزد به نام این فیلسوف است. چالوس
ملک الشعرای بهار: غزالی
در سال ۴۹۹ قمری، فخرالملک پسر خواجه نظام‌الملک که به وزارت سلطان سنجر خراسان رسیده بود، از غزالی دعوت کرد که برای تدریس به نظامیه نیشابور بازگردد. غزالی عهدی را که بر سر مقبرهٔ ابراهیم بسته بود شکست و دعوت را قبول کرد و تا مدت کوتاهی پیش از مرگش به تدریس در نیشابور مشغول شد. غزالی باور داشت خواست خداوند این است که او به عنوان «مجدِد» دین در آستانه قرن جدید اسلامی عمل کند. او زندگی‌نامه خود به نام «المنقذ من الضلال» را در همین دوره نوشت. ملک‌الشعرا
سمت افتخاری ، که بالاترین مقام ادبی است، رسماً توسط ملکه بریتانیابا توصیه و سفارش نخست‌وزیرتعیین می‌شود. نخستین بار در قرن هفدهم در زمان پادشاهی جیمز اول، این لقب به بن جانسوناعطا شد. هر ده سال ملک الشعرای جدید انتخاب می‌شود. ، از ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۹ ملک‌الشعرا بود. سیمون آرمیتاژ در سال ۲۰۱۹ در سمت بیست و یکمین ملک‌الشعرا در بریتانیا انتخاب شد. حسن‌شاه هروی
حسن شاه هروی معروف به هزّال از شاعران قرن نهم است که از دوران شاهرخ میرزا تا عهد سلطان حسین بایقرا با شاهزادگان و پادشاهان تیموری معاصر بوده و با ایشان هم‌نشینی داشته‌است. وی در حدود سال ۸۰۰ هجری قمری، در مشهد ولادت یافت و در جوانی به هرات رفت و در آن‌جا سکونت گشید. حسن‌شاه هروی در سال ۹۰۵ هجری درگذشت. وی اشعار هزل گفته است که آن‌ها را در کتب تاریخ نقل کرده‌اند؛ بیشتر قصایدش در مدح شاهان تیموری مانند شاهرخ، میرزا سلطان محمد فرزند بایسنقر، سلطان حسین بایقرا و امیرعلیشیر نوایی است. در دیوان اشعارش علاوه بر قصاید، غزلیات، رباعیات و قطعاتی نیز وجود دارد. مشهورترین قصیده‌ای او فرس‌نامه است که در آن شاعر اسبش را به طرز شوخی‌ناک توصیف کرده‌است.