نخستین کتاب زندگی‌نامه در زبان فارسی نو چه نام دارد؟
زندگی‌نامه
نخستین کتاب زندگی‌نامه در زبان فارسی نو کتاب "لباب‌الالباب" محمد عوفی است. در ادبیات فارسی کتاب‌های تألیف شده در سبک زندگی‌نامه را تذکره می‌گفتند. لباب‌الالباب
لُباب‌الاَلباب (تألیف‌شده در حدود ۶۱۸ه‍.ق) نام نخستین کتاب زندگی‌نامه تألیف‌شده به زبان فارسی است. این کتاب نوشته نورالدین محمد عوفی بخاری است. در این کتاب زندگی‌نامه سخنوران ایرانی آورده شده و پیشرو این سبک در ادبیات فارسی بوده‌است.
حقیقت و مرد دانا
"حقیقت و مرد دانا" در سالِ ۱۳۵۲ کتابِ برگزیدهٔ شورای کتاب کودک شد و همین مؤسّسه سالِ بعد، در ۱۹۷۴ میلادی، در حوزهٔ نگارش به دفتر بین‌المللی کتاب برای نسل جوان معرّفیش کرد و "حقیقت و مرد دانا" شد نخستین داستانِ فارسیِ برندهٔ دیپلم افتخارِ دفتر بین‌المللی کتاب برای نسل جوان و نخستین کتابِ فارسی در فهرستِ افتخارش. با این همه، این داستانِ «فلسفی» توجّهِ کودکان را چندان برنینگیخت. پژوهشی در سالِ ۱۳۸۹ نشان داد که از میانِ ۱۲۵ داستان برای کودکانِ گروهِ سِنّیِ ج از ۱۳۴۲ تا ۱۳۸۵ که در فهرستِ شورای کتاب کودک بوده "حقیقت و مرد دانا" «بیشترین انطباق را با مؤلفه‌های تفکر انتقادی» داشته است. شرح زندگانی من
کتاب شرح زندگانی من، اثری سه جلدی نوشته عبدالله مستوفی است. عبدالله مستوفی (۱۲۵۷ - تهران ۱۳۲۹) از خاندان مستوفیان قاجار بوده که از زمان آقامحمدخان قاجار بعنوان مستوفی مشغول به فعالیت بودند. طرحی از یک زندگی
این کتاب اولین زندگی‌نامهٔ معتبر و مفصلِ شریعتی به حساب می‌آید. سوسن شریعتی دربارهٔ این کتاب می‌گوید: حسین رضاعی
کتاب سرگذشت یک روانپزشک ایرانی، زندگی‌نامه و خاطرات حسین رضاعی‌ست که به دست پسرش کیوان گردآوری در تاریخ ۱۹ مرداد ۱۳۸۳ در تهران منتشر شده‌است.  در بخشی از این کتاب آمده‌است: ""رئیس دانشکده پزشکی، سرپرستی بخش روانی(۳۰ تخت) بیمارستان پهلوی را به من واگذار کرده بود. معذالک چون دیگر متخصصین، به علت عدم آگاهی، تحمل حضور بیماران روانی را در بیمارستان نداشتند، نقل و انتقال آنها به محلی جدید در دستور کار قرار گرفت. بدین وسیله باغ بزرگی از املاک دانشکده پزشکی (یک هکتار) واقع در غرب تهران، به عنوان اولین مرکز آموزشی-درمانی روانپزشکی تاسیس (بیمارستان روزبه فعلی) و اداره آن به من محول شد"." کاروان عمر
کاروان عمر: خاطرات سیاسی و فرهنگی هفتاد سال عمر کتابی از احمد اقتداری، نویسنده و تاریخ‌نگار ایرانی است. این کتاب که در سبک خودزندگی‌نامه نوشته شده‌است، زندگی و خاطرات نویسنده را در سن حدود هفتادسالگی در بر می‌گیرد. این کتاب به زبان فارسی نوشته شده و نخستین بار در سال ۱۳۷۲ خورشیدی، در تهران و در ۳۸۶ صفحه به چاپ رسیده‌است. خودزندگی‌نامه به شکل امروزی، سابقهٔ زیادی در فرهنگ فارسی ندارد و علت آن، وجود سنت تذکره‌نویسی بوده‌است. در گذر زمان، تذکره‌ها دچار تحول شدند و در قرن‌های یازدهم و دوازدهم هجری قمری، تذکره‌نویسان به بیان شرح حال خود در بخش‌های پایانی تذکره‌ها پرداختند. این امر باعث پیدایش اولین خودزندگی‌نامه‌ها در ادبیات فارسی شد. نگارش و انتشار خودزندگی‌نامه به شکل مدرن در دههٔ هفتاد خورشیدی رونق گرفت که "کاروان عمر" هم از جمله آثار منتشرشده در آن برهه بود. پندنامه
پندنامه، در ادب فارسی، به مجموعه‌ای از سفارش‌ها و نصیحت‌ها گفته می‌شود که در کتابی مدون شده باشد. پندنامه صورت نخستینِ کتابهای اخلاقی در زبان فارسی است. سنگی بر گوری
خودزندگی‌نامه، شرح حال یا حسبِ حال نوعی از زندگی‌نامه و دربردارنده وقایع زندگی یا بخشی از زندگی یک فرد است که به قلم خود او نوشته شده باشد. از نخستین زندگی‌نامه‌های خودنوشت می‌توان به "کتاب اعترافات" (۳۵۳ قبل از میلاد) از ایسوکراتس اشاره کرد و از مهم‌ترین آثار این گونه، به "اعترافات آگوستین قدیس" (بین ۳۹۷ و ۴۰۰ میلادی) اثر آگوستین. قدیمی‌ترین اتوبیوگرافی به زبان فارسی، زندگی ابن سیناست که آن را به شاگردانش املاء کرده‌است. "شرح زندگانی من" اثر عبدالله مستوفی از جمله بهترین نمونه‌های زندگی‌نامه خودنوشت به زبان فارسی در دوران قاجار و "یادداشت‌های قاسم غنی" و "روزها" اثر محمدعلی اسلامی ندوشن جزو بهترین این سبک در دوره معاصر به‌شمار می‌آیند. ادبیات اعترافی در زبان فارسی به دلیل نبودن سنت اعتراف در مذهب و سنت فارسی‌زبانان چندان مورد توجه نویسندگان نبوده‌است. حورا یاوری رواج خودزندگی‌نامه‌نویسی به علل مذهبی در غرب را نظر پژوهندگان آمریکایی می‌داند و معتقد است پژوهش‌گران فرانسوی برخلاف آمریکایی‌ها پیدایش و گسترش خودزندگی‌نامه را به تحولات فرهنگی و اجتماعی سده هجدهم مربوط می‌دانند. دیباچه نوین شاهنامه
بیضایی این فیلمنامه را در تابستانِ ۱۳۶۵ نوشت. کتابش نخستین بار در پاییزِ ۱۳۶۹ به وسیلهٔ انتشارات روشنگران با طرحِ جلدی کارِ آیدین آغداشلو منتشر شد. بریده‌ای از این فیلمنامه به سالِ ۱۳۸۵ در شمارهٔ ۹ مجلّهٔ "رودکی" نیز چاپ شده‌است. زندگی‌نامه
از کهن‌ترین نمونه‌های زندگی‌نامه می‌توان به کتاب‌های تاریخ‌نگاران یونان دربارهٔ شرح زندگی شاهنشاهان ایران اشاره کرد از جمله کوروش‌نامه نوشته گزنفون. خاطرات جوانی من
خاطرات جوانی من (به انگلیسی: Memories of My Youth) (به پرتغالی: As Pequenas Memórias) یک زندگینامه نوشته نویسنده پرتقالی ژوزه ساراماگو برنده جایزه نوبل است که برای اولین بار در سال ۲۰۰۶ منتشر شد است. فرخ‌نامه
فرخ نامه، دائرةالمعارف علوم و فنون و عقاید است که در سال ۵۹۸ق/۱۱۸۴م توسط ابوبکر مطهر بن محمد بن ابوالقاسم ابوسعید جمالی یزدی و به‌طور خلاصه؛ ابوبکر مطهر جمالی یزدی نوشته شده‌است. ناشر دیجیتالی کتاب، مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان و ناشر چاپی آن انتشارات امیر کبیر در سال ۱۳۸۶ می‌باشد. این کتاب دانشنامه فارسی است که در مقاله سوم آن، به کشاورزی نیز پرداخته‌است. دانشنامه‌های فارسی دربارهٔ عالم انسانی، نباتی(گیاهی) و حیوانی و کانی سخن می‌گویند. مصحح کتاب، ایرج افشار به ۱۶ نسخه خطی کتاب اشاره کرده‌است. نخستین نسخه چاپی کتاب در سال ۱۳۴۶ منتشر شده‌است. برخی مطالب کتاب ممکن است درباره علوم غریبه باشد . ولی تاریخ علم از همین رهگذر پر از فراز و نشیب شکل می‌گذرد. این کتاب یکی از متون کهن پارسی، در بررسی تاریخ کشاورزی ایران می‌باشد. پرویز ناتل خانلری
«دستور زبان فارسی» خانلری اوّلین بار در سال ۱۳۴۳ به عنوان کتاب درسی دبیرستانی به چاپ رسید و سال‌ها در دبیرستان‌ها تدریس می‌شد، و بعداً مورد تجدیدنظر قرار گرفت و در دانشگاه‌ها نیز تدریس شد. نوآوری عمده‌ای که در اوّلین نگاه در "دستور زبان فارسی" تألیف خانلری به چشم می‌خورَد، اینست که برخلاف دستورهای پیشین، که مبنای بحث خود را اجزای جمله و تعریف انواع واژه قرار می‌دادند و سپس به ترکیب جمله می‌رسیدند، در دستور خانلری کوچک‌ترین واحد گفتار که منظور گوینده، یعنی رساندن پیام را برآورده می‌سازد و جمله خوانده می‌شود، مبنای بحث قرار می‌گیرد، و سپس این واحد گفتار به دو قسمت اصلی تقسیم می‌شود که هر یک شامل اجزای کوچکتریست، و پس از آن به شناخت یک‌یک اجزای هر قسمت می‌رسد. دستور زبان خانلری برپایهٔ زبان‌شناسی و با توجّه به روح زبان فارسی تدوین شد؛ و می‌توان گفت اوّلین دستور زبان فارسی بر بنیاد زبان‌شناسی در ایران است. در این دستور، بسیاری از اصطلاحات زبان‌شناسی که اکنون در زبان‌شناسی و دستور زبان رایجست، مانند نهاد، گزاره، عملکرد، پایه، پیرو، وابسته و نظایر آن از برساخته‌های اوست. حسن انوشه
حسن انوشه از نخستین دست‌اندرکاران تهیه دایرةالمعارف تشیع در اوایل دهه ۱۳۶۰ (خورشیدی) بود. او بیش از دو هزار مدخل برای آن دانشنامه نوشت. وی همچنین با همراه با برخی دیگر از فرهنگ‌نویسان، کتاب "فرهنگ زندگینامه‌ها" را در اواخر دهه ۱۳۶۰ منتشر کرد. پس از آن به فرهنگ‌نویسی به صورت فردی پرداخت و در سال ۱۳۷۲ با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دانشنامه‌ای را ویژه زبان و ادب فارسی راه‌اندازی کرد. دانشنامه زبان و ادب فارسی
دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی دانشنامه‌ای است در شش جلد به زبان فارسی، دربرگیرندهٔ مهم‌ترین اطلاعات ادبی فارسی، در قالب مقاله‌هایی در موضوعات رجال و کتاب‌های ادبی، دستور زبان، اصطلاحات عرفانی، بلاغت (معانی و بیان)، عروض و قافیه، قالب‌های شعری، سبک‌های ادبی، زبان‌های ایرانی، انواع ادبیات، ادبیات ایران پیش از اسلام، اسطوره‌های ایرانی، اَعلام "شاهنامهٔ فردوسی"، و برخی دیگر از اَعلام، به‌ویژه اَعلام قرآنی، ادبیات معاصر ایران و احوال و آثار ایران‌شناسانی که چه در داخل و چه در خارج، در حوزهٔ زبان و ادب فارسی تحقیق کرده‌اند. بنا بر تصمیم شورای علمی دانشنامه، مدخل‌های مستقل را تنها به نویسندگان و شاعرانِ درگذشته و برجسته‌ترین آثارشان اختصاص می‌دهد. احمد آرام
احمد آرام (زاده ۷ فروردین ۱۲۸۱ تهران – ۱۴ فروردین ۱۳۷۷ ایالات متحده آمریکا)، مترجم و نویسندهٔ معاصر بود. وی در تدوین "دائرةالمعارف فارسی" مشارکت داشت و برای ترجمهٔ کتاب الحیات (با عنوان "ترجمهٔ الحیاة")، برگزیدهٔ اولین دوره کتاب سال ایران شد. زندگی نو
این کتاب توسط انتشارات ققنوس و به قلم ارسلان فصیحی به فارسی ترجمه شده‌است. فریدون رهنما
در سال ۱۳۲۶ نخستین دفتر شعرش را به زبان فارسی با عنوان "هیچ" با نام مستعار «کوچه» منتشر کرد. "منظومه برای ایران" نام نخستین دفتر شعر رهنما به زبان فرانسه بود که با نام کاوه طبرستانی توسط انتشارات پی یرسگرس در پاریس در سال ۱۹۵۰ منتشر شد. رهنما در سال ۱۹۵۹ مجموعه اشعار "سرودهای کهنه" (Poems Anciens) را با مقدمه‌ای از پل الوار شاعر سورئالیست فرانسوی در پاریس منتشر کرد. "آوازهای رهایی" نیز نام آخرین دفتر شعر او به زبان فرانسه بود که در سال ۱۹۶۸ منتشر شد. زندگی من (هلن کلر)
زندگی من ()، نام کتابی است که در سال ۱۹۰۳ توسط هلن کلر منتشر شد. در این خودزندگی‌نامه، هلن کلر به بیان جزئیات سالهای اوله زندگیش و به ویژه تجربیاتش با معلمش آن سالیوان می‌پردازد. این کتاب به الکساندر گراهام بل تقدیم شده است، در تقدیم نامه این کتاب چنین آورده شده است: هلن کلر در سال ۱۹۰۲ زمانی که هنوز در «کالج رادکلیف» تحصیل می‌کرد، شروع به نوشتن کتاب زندگی من کرد، در همان سال این نوشته‌ها به صورت مجموعه مقالاتی در مجله زنان خانه‌دار جاپ شدند. در سال بعد این مقالات به صورتی کتابی توسط شرکت «دابل دی» منتشر شد و مورد استقبال قرار گرفت. زبان فارسی نو
ابن سینا در مقدمهٔ دانشنامه علایی خود می‌نویسد: «زندگانیش دراز باد و بخت پیروز، پادشاهیش برافزون. آمد به من بنده و خادم درگاه وی، که یافته امان در خدمت وی. همهٔ کام‌های خویش، از ایمنی و بزرگی و شکوه و کفایت و پرداختن به علم و نزدیک داشتن، که باید مر خادمانِ مجلس وی را کتابی تصنیف کنیم به پارسی دری.» تاریخچه مختصر زندگی من
در سال ۱۳۹۳ این کتاب با عنوان «تاریخچه مخنصر زندگی من» با ترجمه نغمه رضوی، توسط نشر هورمزد به چاپ رسید و در سال ۱۳۹۶ تجدید چاپ شد. همچنین با ترجمهٔ احسان زیورعالم و با نام «زندگی من» در انتشارات کوله پشتی منتشر شده‌است. ادبیات فارسی
فرهنگ‌نویسی در ایران به دوران ساسانیان بازمی‌گردد. زمانی که الفبای دین‌دبیره ابداع شد نیاز مبرم به ثبت و نگهداری از واژگان اوستایی که در آن زمان زبانی مرده محسوب می‌شد از سوی موبدان و دین‌پژوهان ایرانی احساس گردید. به دنبال آن فرهنگ‌هایی به زبان پهلوی و اوستایی ایجاد شد که از آن میان دو فرهنگ لغت بنامان فرهنگ اویم ایوک و فرهنگ پهلوی امروزه بدست ما رسیده‌است. همچنین به دلیل وجود هزوارش در زبان پهلوی که لغات آرامی بودند که در قرائت می‌بایست معادل پهلوی‌شان خوانده می‌شد فرهنگ‌نویسی هزوارشها نیز معمول بوده‌است. پس از اسلام به دلیل اینکه زبان عربی به عنوان زبان دینی و ادبی و علمی تا چند قرن نخست اسلامی در ایران رایج بود ضرورت آشنایی با این زبان فرهنگ‌هایی را پدیدآورد. اما نخستین فرهنگ لغت فارسی که بیشتر برای رواج دادن زبان فارسی ادبی در ممالک ایران ساخته‌شده بود در آذربایجان و توسط خواجه نصیر طوسی به وجود آمد. مهاجرت ادیبان و علمای ایرانی در دوران متاخر به هندوستان و عثمانی نیز فرهنگ‌نویسی‌های متعدد فارسی را موجب شد. از مهم‌ترین فرهنگ‌های دیگر فارسی می‌توان تحفة الاحباب، برهان قاطع، فرهنگ جهانگیری، فرهنگ رشیدی، غیاث اللغات، آنندراج و فرهنگ نظام را می‌توان نام برد. در دوران معاصر نیز به تبعیت از واژه‌نویسی و فرهنگ‌نویسی رایج در غرب و با توجه به پیشینه این امر در ایران فرهنگ‌های نوین زبان فارسی پدید آمد. از برجسته‌ترین فرهنگ‌های معاصر فارسی لغت‌نامه دهخدا، فرهنگ معین، فرهنگ سخن، فرهنگ عمید و فرهنگ معاصر فارسی می‌باشند. حبیب ساهر
ساهر، داستان‌نویس و شاعری توانا بود. از او آثاری به سه زبان ترکی، فارسی و فرانسوی منتشر شده‌است. هم‌زمان با تقی رفعت و قبل از ظهور نیما، ساهر شعر نو فارسی سرود و سبک جدیدی را در شعر ترکی بنیان گذاشت، و بدین‌گونه بود که عنوان «پدر شعر نو ترکی ایران» در مورد او به کار رفت. نخستین شعر مدرن ساهر، ظاهراً شعر کنار آبدان است که در سال ۱۳۰۳ ه‍.ش در سن ۲۱ سالگی در تبریز سروده‌است: بحرالفواید
«بحرالفواید» از نخستین آثار دانش‌نامه‌ای به‌زبانِ فارسی که به‌قلمِ دانش‌مندی ناشناس در نیمه‌ی نخستِ سده‌ی ششم هجریِ قمری نوشته شده‌است. مباحث این کتاب کلام، تصوف، فقه، سیاست و نظایرِ آن‌هاست. افزون بر آن، مطالبی دربابِ مسائل سیاسی، اجتماعی، تاریخی و نیز آگاهی‌هایی درباره‌ی گوهرشناسی، عجایب و غرایب زمین و آسمان در آن درج شده‌است. نویسنده به‌روزگارِ المقتفی بالله، خلیفه‌ی عباسی (خلافت: ۵۵۱ - ۵۳۰)، در شام می‌زیسته و کتابِ خود را به قتلغ جبوغا الغ اتابک ابی‌سعید ارسلان آبُه‌بن‌آق‌سنقر، از اتابکانِ شام و برادرِ امیر شیرگیر و معاصر سلطان مسعود سلجوقی، تقدیم کرده‌است. وی احتمالاً سال‌ها با صلیبیان و فداییانِ اسماعیلیِ الموت و اسماعیلیانِ شام می‌جنگیده است. تاریخِ تألیفِ بحرالفواید را به‌دقت نمی‌توان معلوم کرد. اما قراینی در دست است که تألیفِ آن را در نیمه‌ی نخستِ سده‌ی ششم هجری (بین سال‌های ۵۵۲ تا ۵۵۷) محقق می‌دارد. از جمله قراین، غیر از هم‌زمانیِ نویسنده با اتابک ارسلان، مطالبی است که نویسنده درباره‌ی اسماعیلیان آورده و تصریح کرده‌است که در زمانِ نوشتنِ کتاب، حکومتِ این فرقه در دستِ حسن‌بن‌کیابزرگِ امید (حکومت: ۵۶۱ - ۵۵۷)، فرزند دوم کیا بزرگ، بوده‌است. نویسنده، در جای دیگر، از گذشت ۵۰ سال از آغازِ حکومت حسن صباح ـ که مقارنِ ۴۸۳ هجری بوده ـ یاد می‌کند. هم‌چنین در این کتاب از امیرداد حبشی پسر آلتون تاق، که در سال‌های ۴۹۰ تا ۴۹۳ زنده بوده، یاد شده‌است. شاهنامه
"شاهنامه" بزرگ‌ترین کتاب به زبان پارسی است که در همه جای جهان مورد توجه قرار گرفته و به بسیاری از زبان‌های زندهٔ جهان برگردان شده‌است. نخستین بار در سال ۶۰۱ خورشیدی، بُنداری اصفهانی "شاهنامه" را به زبان عربی برگرداند و پس از آن برگردان‌های دیگری از این اثر، ازجمله برگردانِ ژول مُل به فرانسوی، انجام گرفت. پاراماهانزا یوگاناندا
در سال ۱۹۴۶، یوگاناندا داستان زندگی خودا با عنوان زندگینامه یک یوگی را منتشر کرد. این کتاب به ۲۵ زبان ترجمه شده‌است. در ۱۹۹۹ یه عنوان یکی از ۱۰۰ کتاب مهم معنوی در قرن ۲۰ توسط گروهی از نویسندگان که توسط ناشران فیلیپ زالیسکی و هارپر کولینز ترتیب داده شده بود، برگزیده شد. زندگینامه یک یوگی جستجوی معنوی یوگاناندا را برای روشن ضمیری شرح می‌دهد، به علاوه برخوردهایش را با اشخاص معنوی سرشناس همچون تریزا نیومن، آناندامویی ما، ماهاتما گاندی، برنده جایزه نوبل ادبیات رابیندرانات تاگور، دانشمند گیاهشناس نامی لوتر بوربنک (این کتاب به یادبود لوتر بوربنک قدیس آمریکایی اهدا می‌شود)، داانشمند هندی مشهور سر جاگادیش چاندرا بوس و برنده جایزه نوبل فیزیک سر رامان اشاره کرد. یکی از فصل‌های قابل ذکر این کتاب «قانون معجزات» است، فصلی که توضیح علمی برای شاهکارهای به ظاهر معجره آسا می‌دهد. یوگاناندا می‌نویسد کلمه غیرممکن در واژگان بشری جایگاه چندانی ندارد. به‌سوی آزادی
به‌سوی آزادی (به انگلیسی:"Toward Freedom") یا خودزندگی‌نامه (نهرو) کتابی است دربارهٔ زندگی جواهر لعل نهرو، اولین نخست‌وزیر هند که به قلم خود وی نگارش شده‌است. او این کتاب را هنگامی که در زندان بود، نوشت. این کتاب در اولین سال انتشار، به چاپ نهم رسید. نهرو این کتاب را دربارهٔ علل و چگونگی فعالیت‌هایش و دلیل اینکه او در مسیر نافرمانی مدنی قرار گرفت، که به نوبهٔ خود منجر به زندانی شدنش شد، نوشت. محمد
منابع دست اول شناخت زندگانی محمد عبارت است از قرآن، گفته‌های محمد در قالب حدیث و آنچه از کردار وی به صورت سنت ثبت شده‌است. همچنین زندگی‌نامه‌هایی تحت عنوان سیره نبوی در سده‌های دوم و سوم هجری (۸ و ۹ میلادی) نگاشته شده‌است. قابل‌اطمینان‌ترین منبع برای بازسازی زندگی محمد، قرآن است. قرآن اشاراتی اندک و غیر منسجم دربارهٔ زندگی محمد دارد، اما در مواجهه با رخدادهای تاریخی متغیر روزگار محمد، تصویری باثبات و صریح از او به دست داده و دربرگیرندهٔ اطلاعات نهان فراوانی از زندگانی محمد است. مصحف عثمان، قرآنی که هم‌اکنون در دسترس است، عموماً در محافل آکادمیک به عنوان همان کلام خارج‌شده از زبان محمد، در نظر گرفته می‌شود؛ زیرا تلاش‌ها برای یافتن آنچه متن دست‌نخورده و اولیهٔ قرآن، متنی که تفاوتی پراهمیت نسبت به متن امروزی قرآن داشته‌باشد، ناموفق بوده‌است. بانو امین
وی کتاب‌های خود را با نام «بانوی ایرانی» یا «بانوی اصفهانی» به چاپ رسانده‌است که عبارتند از: اولین تألیف وی و مشتمل بر چهل حدیث در توحید و صفات خدا و اخلاق و احکام شرع و متضمّن بیانات فلسفی، عرفانی و اصولی و فقهی. این کتاب توسط شاگرد او خانم همایونی به زبان فارسی ترجمه گردیده‌است. این کتاب مشتمل بر پرسش‌های متعددی است که استادانی همچون محمّدعلی قاضی طباطبایی، محمّد طه هنداوی نجفی‌زاده و سید حسن حسینی از وی پرسیده‌اند و پاسخ‌های مبسوطی که وی برای آنان نوشته‌است. این پرسش‌ها و پاسخ‌ها توسط شیخ مرتضی مظاهری نجفی، جمع‌آوری و تنظیم شده‌اند. این کتاب متذکر می‌شود که برای انسان غیر از نشئه دنیوی، نشئه دیگری در پیش است که ناچار باید در سیر تکاملی، از تمام آن نشئات و مراحل عبور کند و سرانجام، به عالمی برسد که فوق آن عالمی نیست و آن را «معاد و قیامت» گویند. مطالب مندرج در کتاب، در قالب نُه مقاله نگاشته شده‌اند. این کتاب به زبان عربی نوشته شده و دربارهٔ کشف و شهود و مشاهداتی است که طبق گفته خودش برایش پیش آمده‌است. این کتاب در سال ۱۳۸۸ توسط سید ابوتراب حسینی ترجمه تحت‌اللفظی شده و در انتشارات گنبدهای فیروزه‌ای اصفهان به {شابک:۶-۹-۹۰۷۴۳-۶۰۰-۹۷۸} چاپ شده‌است. کتاب‌شناسی بهرام بیضایی
بیضایی از نویسندگانِ برجسته و پُرکارِ روزگارش به شمار می‌رود. پنج تا از نام‌هایِ مستعارِ شناخته‌اش عبارت است از «مهرداد رهسپار»، «ع. سالک»، «اعظم علیان»، «بهروز برومند» و «کاوه اسماعیلی». نوشته‌های بیضایی از اواخرِ دههٔ ۱۳۳۰ به بعد بعضی از مهم‌ترین نمایشنامه‌ها و فیلمنامه‌ها و پژوهش‌های زبان فارسی را در بر می‌گیرد. بعضی از این‌ها به بنگالی و کردی و ارمنی و گرجی و لهستانی و ترکی و عربی و ایتالیایی و فرانسوی و اسپانیایی و انگلیسی و آلمانی نیز درآمده است. نخستین کتابِ بیضایی به سالِ ۱۳۴۱ در تهران چاپ شد که مجموعه‌ای کوچک از دو نمایشنامه به نام‌های «مترسکها در شب» و «عروسکها» بود. او در همان اوایلِ دههٔ ۱۳۴۰ مقاله‌نویسِ پُرکاری نیز بود. سالِ ۱۳۳۳ مجلّهٔ "پُست تهران" نپذیرفت که نوشته‌ای از بیضاییِ نوجوان را چاپ کند. امّا او از اواخرِ دههٔ ۱۳۳۰ در مجلّاتی مانندِ "علم و زندگی" و "هنر و سینما" و "موزیک ایران" و "آرش" مقاله می‌نوشت. بعضی از مقالاتِ آن دوره به صورتِ کتاب هم منتشر شد، از جمله در کتابِ "نمایش در ایران" (۱۳۴۴). به رغمِ بدبینیِ ناقدانی چون صمد بهرنگی، دههٔ ۱۳۴۰ دورهٔ رونقِ نمایشنامهٔ فارسی شد؛ و بیضایی، با غلامحسین ساعدی و اکبر رادی، یکی از سه نمایشنامه‌نویسی به شمار می‌رفت که معروف یا، به قولِ سیمین دانشور در دههٔ ۱۳۶۰، «تثبیت‌شده» و «مطرح» گشتند. از دههٔ ۱۳۵۰ فیلمنامه‌نویسی نیز جزوِ کارِ نویسندگیِ حرفه‌ای بیضایی شد و تا پایانِ قرن ادامه یافت، چنان که نمایشنامه‌نویسیش. رساله ابوحفض سغدی
این فرهنگ تا اوایل سدهٔ ۱۱ ق در دست فرهنگ‌نویسان بوده‌است. زبان اهالی ماوراء النهر در آن هنگام فارسی بوده و زبان عربی زبان علمی به شمار می‌آمده‌است و ایرانیان فرهنگ‌های عربی - فارسی زیادی را به رشته تحریر در آوردند این کتاب امروز در کتابخانه‌ای وجود ندارد. محمد معین در پیشگفتار فرهنگ معین معتقد است که این فرهنگ اولین فرهنگ فارسی نوشته شده‌است که از آن اثری نیست. زندگی‌نامه
اولین تذکره نامه‌ها در ابتدا بر زندگی پیامبر اسلام و صحابه تمرکز داشتند، یکی از این نمونه‌های اولیه، کتاب طبقات الکبری از ابن سعد البغدادی است و پس از آن شروع به مستندسازی زندگی بیشتر شخصیت‌های مهم تاریخی می‌کند که در دنیای اسلام زندگی می‌کردند. اسدی توسی
این واژه‌نامه برای آن نوشته‌شده‌است که واژه‌های ناآشنایی که در فارسی دری یافت می‌شوند را برای مردمان اران و آذربایجان تعریف کند. این واژه‌نامه کهن‌ترین واژه‌نامه در دسترس به زبان فارسی است که بر پایهٔ شعرهای نمونه نوشته شده‌است. در این واژه‌نامه دانسته‌هایی جسته و گریخته دربارهٔ نام‌های برخی از شعرای سده چهارم قمری یافت می‌شود. از این واژه‌نامه چندین دست‌نویس در ایران و جای‌های دیگر در دسترس است که با هم تفاوت‌های بسیاری دارند. گویا کهن‌ترین آن‌ها در کتابخانه و موزه ملی ملک در تهران قرار دارد که به سال ۷۲۲ قمری رونویسی شده‌است. دیباچه این دستنوشته از سال ۱۳۰۲ هجری (۱۸۸۴–۸۵ میلادی) است که در آن گفته شده اسدی این کتاب را به درخواست «پسر خویش»، اردشیر بن دیلمسوپار نجمی» نوشته‌است که او از اسدی به نام «حکیمِ جلیلِ اوحد» یاد می‌کند. زندگی‌نامه
اولین تذکرهها در واقع خلاصه‌ای از زندگی‌نامه شخصیت‌های معروف اسلامی بودند که از قرن ۹ به بعد منتشر شدند و حاوی اطلاعات مهمی از زندگی بخش بزرگی از برزگان مسلمان در مقایسه با سایر نوشته‌های این دوره هستند. هوسپ امین
امین تسلط کامل به زبان انگلیسی داشت، وی در سال ۱۷۸۸ م. (۱۱۶۷ خ) خاطرات خود را تحت عنوان «"Life and Adventures of Joseph Emin, 1726-1809"» به زبان انگلیسی به قلم سپرد که به عنوان اولین حرکت از این نوع در تاریخ پیکارهای آزادی‌بخش ارمنستان شناخته می‌شود. کتاب خاطرات وی در تاریخ ۱۷۹۲ م. در ۱۰۰ نسخه به چاپ رسید. چاپ دوم کتاب مزبور در سال ۱۹۱۸ م. در شهر کلکته هند انجام پذیرفت. محمد اشرفی
اولین زند‌گینامه مدون وی به کوشش مریم حجتی - از نوادگان وی - در سال ۱۳۸۶ با نام «آسمان در آینه» به چاپ رسید. عکس منسوب به وی نیز توسط ناصرالدین شاه قاجار گرفته شده که برای اولین بار با پژوهش مریم حجتی از آرشیو آلبوم های کاخ گلستان به دست آمد. پرویز ناتل خانلری
دکتر خانلری طرح تهیّهٔ "فرهنگ تاریخی زبان فارسی" را تهیّه کرد و آن را در بنیاد فرهنگ ایران به موقع اجرا گذاشت. همکاران این طرح بزرگ را، که تعدادشان انگشت‌شمار بود، با تحقیق و تجسّس بازشناخت و گروهی جوانان علاقه‌مند را به این کار برگماشت. نخستین جلد "فرهنگ تاریخی زبان فارسی" در سال ۱۳۵۷ انتشار یافت. جلد دوم آن نیز به زیر چاپ رفته بود که با کناره‌گیری خانلری معلّق ماند و به سرنوشت نامعلومی دچار شد. کیومرث
کیومرث یا گیومرث در فارسی، گیومرت یا گیومرد در پهلوی، گَیومَرَتَن در اوستایی نام نخستین نمونهٔ انسان در جهانشناسی مزدیسنا و نخستین شاه ایران در شاهنامه است. گیومرث در زبان اوستایی از دو جز گَیو (به معنی زندگانی) و مَرَتَن (به معنی میرنده یا فناپذیر) تشکیل یافته‌است. سکینه سیمین رجالی
کتاب خودزندگی‌نامه او که نوشتن آن ۱۵ سال به طول کشیده، در سال ۲۰۱۴ پیش به زبان انگلیسی منتشر شد. کتابی به نام "سمفونی زندگی" که سال گذشته به فارسی نبز ترجمه شده‌است. قرار است عواید فروش این کتاب به یک بورسیه تحصیلی دانشگاهی اختصاص پیدا کند. زندگی‌نامه
زندگی‌نامه یا سرگذشت‌نامه یا بیوگرافی سبکی در ادبیات و دیگر رسانه‌ها از جمله فیلم‌های مستند است که مربوط می‌شود به شرح و توصیف رخدادها و روند زندگی یک یا چند نفر. بیشتر زندگی‌نامه‌ها بر پایه یادداشت‌های شخصی افراد ترتیب داده می‌شوند و داستان‌هایی واقعی هستند و نه تخیلی. یک زندگی‌نامه به فهرست کردن اطلاعات در مورد یک شخص مانند زادگاه و زادروز و تاریخ رخدادها محدود نمی‌شود و به توضیح و گاه تحلیل رویدادها می‌پردازد. زندگی خصوصی من
زندگی خصوصی من () نوشتهٔ «والتر»، خاطرات یک نجیب‌زاده‌است که رشد جنسی و تجربیات نویسنده در انگلستان ویکتوریایی را توصیف می‌کند. این اثر اولین بار در یک نسخه خصوصی در یازده جلد، به هزینه نویسنده، شامل یک فهرست ناقص، که در بیش از هفت سال از اوایل سال ۱۸۸۸ منتشر شد. پیشینه زبان فارسی
با زوال عباسیان، زندگی ملی ایرانیان دوباره برقرار شد و ایرانیان پایه‌های نوزایی را در زبان خود بنا نهادند. فارسی نو به عنوان یک زبان مستقل برای نخستین بار در بلخ از طریق اقتباس از گونه گفتاری پارسی میانه دربار ساسانی به نام "پارسی دری" پدیدار شد. گهواره نوزایی ادبی فارسی در شرق ایران بزرگ در خراسان و فرارود (افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان امروزی) بود. بنابراین واژگان فارسی نو به شدت از زبان‌های ایرانی شرقی، به ویژه سغدی، تأثیر پذیرفت. افسانه (شعر)
افسانه یکی از نخستین آثار شعر نو در زبان فارسی است که توسط نیما یوشیج منتشر شد. گرچه "افسانه" اولین شعر غیرسنتی ایران نیست و گرچه تا رسیدن به قالب اصلی شعر نیمایی فاصله زیادی دارد، به دلیل برخی نوآوری‌ها مانند فناوری‌های محتوایی، اغلب به عنوان اولین شعر نو فارسی تلقی می‌گردد. افسانه در واقع، یکی از نخستین شعرهای روایی نیما است که از دو روایت کامل و تعدادی پاره روایت تشکیل شده‌است. صدرالدین عینی یکی از نخستین سرایندگان شعر نو فارسی است. پنج سال پیش از آن که نیما افسانه را بسراید عینی در همان وزن شعری سروده به نام مارش حریت. زبان فارسی
با زوال عباسیان، زندگی ملی ایرانیان دوباره برقرار شد و ایرانیان پایه‌های نوزایی را در زبان خود بنا نهادند. فارسی نو به عنوان یک زبان مستقل برای نخستین بار در بلخ از طریق اقتباس از گونه گفتاری پارسی میانه دربار ساسانی به نام "پارسی دری" پدیدار شد. گهواره نوزایی ادبی فارسی در شرق ایران بزرگ در خراسان و فرارود (افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان امروزی) بود. بنابراین واژگان فارسی نو به شدت از زبان‌های ایرانی شرقی، به ویژه سغدی، تأثیر پذیرفت. پیشینه زبان فارسی
نخستین شعرها به زبان فارسی نو در افغانستان امروزی پدیدار شدند. نخستین شاعر بزرگ فارسی‌زبان رودکی بود. او در قرن دهم میلادی در زمان اوج قدرت سامانیان شکوفا شد. اگرچه شعر کمی از او حفظ شده‌است، هنوز به عنوان یک شاعر درباری، نوازنده و خواننده برجسته مشهور است. از جمله آثار گمشده او حکایت‌های تبدیل به نظم‌شده "کلیله و دمنه" است. غلامحسین مصاحب
دکتر غلامحسین مصاحب در سال ۱۳۳۵ عهده‌دار طرح‌ریزی و سرپرستی دائرةالمعارف فارسی شد و تا ۱۳۵۰ که آن مسئولیت را به عهده داشت، بر ترجمه و تألیف کلیهٔ مقالات دائرةالمعارف نظارت داشت. دائرةالمعارف فارسی نخستین دائرةالمعارف عمومی در زبان فارسی است، که بر اساس شیوه‌های نوین دانشنامه‌نویسی تهیه شده‌است و مشهورترین فعالیت و دستاورد غلامحسین مصاحب به‌شمار می‌آید. سیرت رسول‌الله (ابن اسحاق)
سیرة رسول‌الله یا زندگی رسول خدا که به سیرهٔ ابن اسحاق مشهور است، اثر محمد بن اسحاق بن یسار از مورخان تاریخ اسلام است. این کتاب نخستین سیرهٔ نسبتاً جامع از زندگی محمد پیامبر اسلام است و به‌عنوان اولین کوشش اصیل در این زمینه شناخته می‌شود. کتاب، اخبار تاریخی از آغاز خلقت آدم تا پایان زندگی پیامبر را شامل می‌شد. بعدها ابن هشام مطالبی را که مربوط به زندگی پیامبر نمی‌شد، به‌عنوان زوائد حذف کرد. سیرهٔ ابن اسحاق دارای ساختار منظمی است و نشانگر این است که احتمالاً علاوه بر تلاش‌های خود او، تحت‌تأثیر استادان خویش نیز بوده‌است. ابن اسحاق به‌خاطر تدوین کتاب در مدینه، متأثر از نقل‌های مدنی است که محدودیت‌هایی دارد، اما کتاب او در عراق منتشر شد و ازهمین‌رو راویان سیرهٔ ابن اسحاق شرقی هستند. او تحت‌تأثیر راویان یهودی، مسیحی یا مسلمانانی متأثر از اهل کتاب بوده و بخش اول اثرش را — که "کتاب المبتدأ" نام داشته و بعدها ابن هشام آن را زدود — از طریق این افراد نوشته‌است. او به‌دلیل نقل بسیاری از احادیث و فضایل اهل بیت پیامبر و امیر المؤمنین علی بن ابی‌طالب در کتابش، توسط مخالفانش به تشیع نسبت داده شد. ترجمۀ فارسی کامل این کتاب با عنوان «سیره محمد رسول الله» در سه جلد با ترجمۀ مسعود انصاری توسط انتشارات مولی در سال ۱۳۹۲ به چاپ رسید. دانشنامه
احتمالاً نخستین کسی که کوشید دانش بشر را در کتابی جمع کند، پلینی بزرگ (در کتاب ۳۷جلدی "تاریخ طبیعی") یا ارسطو بود. پس از آن‌ها، هم در جهان غرب و هم در مشرق‌زمین تلاش‌هایی برای این کار صورت گرفت که از جمله اولینِ آنها می‌توان از کتاب "اشتقاقات" ایسیدوروسِ سِویلی (ایزیدورِ سِویل) در سدهٔ هفتم میلادی و کتاب "مفاتیح العلوم" ابوعبدالله خوارزمی نام برد. همچنین از دیگر دانشنامه‌های دوران گذشته، "دانشنامهٔ علایی" را می‌توان نام برد که دانشنامه‌ای است تألیف ابن سینا به زبان فارسی در پنج علمِ منطق، طبیعیات (علم زیرین)، هیئت، موسیقی و علم آنچه بیرون طبیعت است (علم برین). در این دانشنامه، ابن سینا تلاش کرده‌است تا آنجا که می‌تواند، واژه‌های فارسی به‌کار بَرَد و همچنین دانشنامه پزشکی می‌سری که به فارسی و به شعر سروده شده‌است. تاریخچه رمان‌نویسی در ایران
محمدعلی جمال‌زاده که به‌عنوان نویسندهٔ نخستین داستان‌های کوتاه فارسی شهرت یافته بود، در سال ۱۳۲۱ نخستین رمان خود را با نام "دارالمجانین" منتشر کرد. رمان‌های بعدی او با نام‌های "قلتشن دیوان" در سال ۱۳۲۵، "راه‌آب‌نامه" در سال ۱۳۲۷ و "سر و ته یه کرباس" در سال ۱۳۳۴ منتشر شد. اما منتقدان، این آثار را ضعیف‌تر از اولین داستان‌های او، به‌خصوص "یکی بود یکی نبود"، دانستند و آن را توصیفی از راه دور و بدون لمس کردن جامعه ایرانی تلقی کرده‌اند. محمدعلی کاتوزیان، نویسنده و پژوهشگر از این واکنش‌های انتقادی که به‌خصوص، در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۴۰ در نشریات به چاپ رسیده‌است، با عنوان «جمال‌زاده‌زدایی» در ادبیات ایران نام می‌برد و دلیل آن را عدم وابستگی وی به جریان‌های سیاسی غالب آن دوران؛ یعنی ناسیونالیسم و سوسیالیسم می‌داند. وی معتقد است که این آثار، کم‌وبیش خوانده‌نشده توسط منتقدان رد شده‌اند. اسدی توسی
اسدی از چند جهت در تاریخ ادبیات ایران حائز اهمیت است: کهن‌ترین دستنویس فارسی که به دست آمده‌است به خط اسدی توسی‌است. علاوه بر این وی نخستین واژه‌نامهٔ فارسی را (بنا بر آنچه امروز به ما رسیده‌است) به نام لغت فرس تدوین کرد. فرهنگنامه کودکان و نوجوانان
"فرهنگنامهٔ کودکان و نوجوانان" نخستین کتاب مرجعی است که به زبان فارسی، همراه با تصویر، برای کودکان و نوجوانان تألیف شده‌است. لغت‌نامه دهخدا
همه‌گونه واژگان فارسی و محلی، نام شهرها و روستاها و کلمات علمی و شاخص، حتی واژگان عربی را می‌توان در لغت‌نامهٔ دهخدا یافت. در جلوی هر واژه، معنای لغوی آن، موارد کاربرد، طرز تلفظ صحیح، اشعاری در رابطه با آن و بسیاری اطلاعات دیگر دربارهٔ لغت قرار دارد. لغت‌نامهٔ دهخدا هم دانشنامه‌ست و هم کتاب مرجع علوم گوناگون و هم لغت‌نامه. واژهٔ «لغت‌نامه» را نخستین‌بار اسدی طوسی در لغت فُرس به کار برده‌است و علامه دهخدا برای پاسداشت او این نام را بر روی فرهنگ خود نهاده‌است. فرهنگ عمید
"فرهنگ فارسی عمید"، معروف به فرهنگ عمید، یک فرهنگ لغت یک‌زبانهٔ فارسی به فارسی تألیف حسن عمید است که در دو جلد به چاپ رسیده‌است. این فرهنگ شامل واژه‌های فارسی، لغات عربی، اروپایی و ترکی به‌کاررفته در زبان فارسی است که به همراه اصطلاحات ادبی و علمی تألیف شده‌است. حسن عمید در سال ۱۳۳۲ واژه‌نامه‌ای را به نام فرهنگ نو تکمیل و منتشر نمود که جلد اول آن در سال ۱۳۰۸ خورشیدی به چاپ رسیده بود. اما "فرهنگ فارسی عمید" نخستین بار در سال ۱۳۳۵ در ۹۳۶ صفحه با قطع کوچک چاپ شد. بعد از گذشت ده سال، این فرهنگ، همراه با اصلاحات و افزودن واژه‌های بیشتر، در سال ۱۳۴۲ و در ۱۱۱۴ صفحه، با سرمایهٔ کتابخانهٔ ابن‌سینا دوباره به چاپ رسید. ترانویسی
پس از انتشار نخستین استانداردِ رسمیِ ترانویسی، استادانِ آموزش زبان پارسی در داخل و خارج از کشور به استفاده از این شیوه‌نامه روی آوردند؛ و چندین کتاب به زبان پارسی و با الفبایِ لاتین منتشر کردند. این آثار ارزشمند برای علاقه‌مند به زبان پارسی و نسل جوان ایرانیان مقیم در دیگر کشورها بسیار سودمند است. از آن جمله می‌توان دیوان حافظ  ، رباعی‌های خیام  ، کتاب آموزشی خودآموز زبان پارسی  و کتاب دانشنامه جغرافیای ایران  را نام برد. (که می‌توان آن‌ها را به‌رایگان دریافت (بارگیری) کرد) عباس یمینی‌شریف
یمینی شریف در تیرماه سال ۱۳۳۴ با کمک همسرش توران دخت مقومی تهرانی مجوز تأسیس دبستان پسرانه روش نو را از وزارت فرهنگ اخذ کرد. کتاب کلاس اول ابتدایی تألیف او به کتاب «دارا و آذر» معروف است و سال‌ها اولین کتاب آموزشی کودکان ایران بود. همچنین او به نگارش کتاب سوادآموزی به بزرگ‌سالان برای کلاس‌های پیکار با بی‌سوادی نیز پرداخت. عباس یمینی شریف از بنیان‌گذاران شورای کتاب کودک نیز بود. بیش از سی اثر شعر و داستان او در دوران حیاتش به انتشار رسید و برنده جوایز متعدد در ادبیات کودکان شد. کاروان عمر
خودزندگی‌نامه یا اتوبیوگرافی به معنای زندگی‌نامه‌ای است که شخص، خود آن را نوشته باشد. شکل مدرن این گونه از نوشتار، سابقهٔ زیادی در فرهنگ فارسی ندارد و تنها موارد انگشت‌شماری از آن را در دوره‌های پیشین می‌توان نام برد. علت این امر را وجود سنت تذکره‌نویسی دانسته‌اند که در آن، نویسنده به جای پرداختن به زندگی خود، زندگی استادانش را می‌نویسد و نگارش زندگی‌نامهٔ خود را به شاگردانش واگذار می‌کند. بررسی ساختار این تذکره‌ها در قرن‌های یازدهم و دوازدهم هجری قمری، نشان‌گر تحولی در این نوع نوشتار است و آن این که نویسندگان در پایان تذکره، بخشی را به شرح حال خود اختصاص می‌داده‌اند. همچنین شیوهٔ دیگری از اتوبیوگرافی در ادبیات فارسی دیده می‌شود که از قرن هفتم هجری قمری به بعد پدید آمده‌است. در این شیوه، نویسندگان در قالب بیان تاریخ دورهٔ خود، به شرح وقایع زندگی‌شان می‌پرداختند. "خاطرات و خطرات" نوشتهٔ مهدی‌قلی هدایت از همین نوع اتوبیوگرافی است که در دورهٔ معاصر تألیف شده‌است. فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او
فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، کتابی پژوهشی است نوشتهٔ دکتر محمدامین ریاحی دربارۀ فردوسی و شاهنامه. این کتاب نخستین بار در سال ۱۳۷۵ در تهران به چاپ رسیده است. فهرست فرهنگ‌های لغت فارسی
فرهنگ‌های یک‌زبانهٔ فارسی که پس از اسلام تا قرن هشتم هجری تألیف شده‌اند همگی فرهنگ‌های کوتاه و اختصاصی هستند که غالباً بر اساس حرف آخر لغات و برای استفاده شاعران که بتوانند لغات را در قافیه به کار ببرند تنظیم شده‌اند. در این دوره هنوز تألیف فرهنگ‌های یک‌زبانهٔ فارسی با هدف بیان معانی لغات برای عموم مردم باب نشده بود مگر فعالیت‌های که در هند و اندکی در عثمانی شروع شده بود؛ چون زبان فارسی برای آن‌ها زبانی ناآشنا بود و برای یادگیری و آموختن آن به لغتنامه نیاز داشتند. از قرن هشتم تا قرن سیزدهم هجری قمری فرهنگ‌های یک‌زبانهٔ فارسی نسبت به دوره قبل شاهد افزایش حجم قابل توجهی هستند و همچنین بر خلاف دورهٔ قبل برای استفاده مردم عادی از آن‌ها به ترتیب حرف اول واژه‌ها الفبایی شده‌اند. کم‌توجهی ایرانیان نسبت به تألیف فرهنگ‌های یک‌زبانهٔ فارسی برای مدت مدیدی از یک سو و در طرف مقابل تعدد و شهرت فرهنگ‌های یک‌زبانهٔ فارسیِ نوشته شده در شبه قاره هند آفاتی نیز داشته که از آن جمله مرجع قرار دادن این فرهنگ‌ها توسط فرهنگ‌نویسان ایرانی و از آن طریق وارد شدن شماری واژه‌های مجعول و ساختگی دساتیری به زبان فارسی است. در اوایل قرن چهاردهم قمری فرهنگ ناظم‌الاطبا تألیف می‌شود که نخستین فرهنگ فارسی است که در آن از روش فونتیک برای نشان دادن تلفظ واژه‌ها استفاده شده‌است. همچنین در این فرهنگ واژه‌هایی که از زبان‌های اروپایی وارد فارسی شده بودند، آمده‌است. در سدهٔ حاضر لغت‌نامهٔ دهخدا تألیف می‌شود که بزرگترین فرهنگ فارسی است. در دو دههٔ اخیر فلسفه تدوین فرهنگ‌های یک زبانه به طرز قابل توجهی رعایت شده و فرهنگ‌های یک‌زبانهٔ فارسی می‌کوشند واژه‌ها را با توصیف و تعریف و به شیوه روایی معنی کنند تا آنکه با مترادف معنی واژه مورد نظر را برسانند. اوایل زندگی من
اوایل زندگی من () یک خود زندگینامه است که در آمریکا با نام یک فرمانده شگفت‌انگیز: اوایل زندگی من نیز شناخته شده است. این کتاب در سال ۱۹۳۰ میلادی توسط وینستون چرچیل نوشته شد. این خود زندگی‌نامه به تولد او در سال ۱۸۷۴ تا سال ۱۹۰۲ می‌پردازد. ادبیات مانوی
نخستین اثر به نام انجیل، نزد ایرانیان با عنوان اِوینگلیون و با صفت «بزرگ» یا «زنده» همراه است. این کتاب به تعداد الفبای سریانی به ۲۲ بخش تقسیم شده‌است. در کتاب الفرست ابن ندیم از آن ذکری نشده‌است. به گفته بیرونی، هر فصلی از آن با یکی از حروف ابجد شروع می‌شده‌است. یعقوبی تعداد انجیل‌ها را ۱۲ ذکر کرده که احتمالاً اشتباه و به جای ۲۲ است. مقدمه و بخش کوتاهی از فصل اول (الف) این انجیل به فارسی میانه منتشر شده‌است. در این متن، کتاب «اِوینگلیون زنده چشم و گوش» نامیده شده‌است. شاید به این سبب که بخشی از آن دربردارنده اندرزهایی برای مراقبت کردن از حواس بوده‌است. نام انجیل در یک قطعه دیگر به فارسی میانه نیز آمده‌است. متن در بردارنده نقل قول‌های کوتاهی از نامه‌های مختلف مانی و دیگر آثار او مانند «گنج زندگان» است. این قطعه آسیب فراوان دیده است. زبان حال یک الاغ در وقت مرگ
«زبان حال یک الاغ در وقت مرگ» نخستین داستان کوتاه صادق هدایت است که نخستین بار در مرداد و شهریور ۱۳۰۳ در دورهٔ دوم مجلهٔ وفا به چاپ رسید. چاپ این داستان پیش از نخستین سفر هدایت به پاریس بوده است. امروزه این داستان جزو آثار نایاب صادق هدایت دانسته می‌شود. فرهنگ معاصر فارسی
کار جمع‌آوری این فرهنگ از سال ۱۳۶۰ آغاز شد و در سال ۱۳۶۹ تحت عنوان "فرهنگ زبان فارسی امروز" انتشار یافت. چاپ اول آن «فرهنگ فارسی امروز» نام داشت، ولی از چاپ سوم عنوان آن به «فرهنگ معاصر فارسی» تغییر یافت. در این فرهنگ تلفظ کلمات با استفاده از حروف لاتین نوشته شده‌است. هم‌اکنون این فرهنگ را انتشارات فرهنگ معاصر در تهران به چاپ می‌رساند.این کتاب در سال ۱۳۷۷ برندهٔ جایزهٔ کتاب سال در هفدهمین دورهٔ برگزاری این جایزه شد. تاریخ ادبیات در ایران
تاریخ ادبیات در ایران کتابی اثر ذبیح‌الله صفا (۱۳۷۸-۱۲۹۰) نویسنده و ادیب ایرانی است. این کتاب مهم‌ترین کتابی است که تاریخ ادبیات فارسی را به‌طور مفصل بیان کرده‌است. این کتاب در ۵ جلد ادبیات فارسی را در سده‌های پس از اسلام و در حقیقت از زمان به وجود آمدن فارسی امروزی (دری) بیان می‌کند. در آغاز هر کتاب فصل‌هایی را به توصیف اوضاع تاریخی و اجتماعی و دینی می‌پردازد و پس از آن به ذکر احوال شاعران و نویسندگان هر دوره مشغول می‌شود. اولین جلد این کتاب در سال ۱۳۳۲ به چاپ رسید و نوشتن تمامی آن در طول چهل سال انجام شد. تاج‌السلطنه
خاطرات او اولین بار ۶۰ سال پس از مرگش منتشر شدند. هم اکنون دست نوشته‌های او در کتابخانه ملی ایران نگهداری می‌شوند و کتاب خاطراتش به زبان انگلیسی ترجمه و چاپ شده است. به غیر از کتاب «خاطرات تاج‌السلطنه» که به شکل نسخه خطی بوده و در مدت اندکی پس از نگارش آن، نسخه‌برداری و در سطح جامعه پراکنده شده، کتاب دیگری از او نیز با عنوان «سرگذشت شاهزاده خانم ایرانی» در سال ۶۱ منتشر شد البته این کتاب قبل از انتشار، در سال ۱۳۰۶ به شکل پاورقی در روزنامه کوشش منتشر شده بود. بگوئیم - نگوئیم -
برخی از نخستین کتاب‌هایی که در اواخر سده چهارم هجری به زبان فارسی دری نوشته شدند، کتاب‌های علمی بودند و در سده پنجم کتاب‌های علمی بسیاری به زبان فارسی نوشته شده بود. ابن سینا و بیرونی کتاب‌هایی به زبان فارسی نوشتند که در آن‌ها واژه‌های علمی فارسی بسیاری ساخته شده‌است. از آن جمله می‌توان به دانشنامه علائی نگاشته ابن سینا اشاره کرد. زندگی‌نامه
اولین بیوگرافی مدرن و کاری که نفوذ قابل توجهی در تکامل این سبک اعمال کرد، "زندگی ساموئل جانسون" نوشته جیمز بازول، زندگی‌نامه لغت‌نامه‌نویس و دانای کلام ساموئل جانسون است که در سال ۱۷۹۱ منتشر شد. این در حالی است که باسول موضوع خود را در سال ۱۷۶۳ شروع کرد، وقتی جانسون ۵۴ ساله بود، باسول تمام زندگی جانسون را با استفاده از پژوهش‌های اضافی تحت پوشش قرار داد. این خود مرحله مهمی در توسعه سبک مدرن از زندگی‌نامه‌نویسی بود و ادعا شده‌است که بزرگترین زندگی‌نامه نوشته شده در زبان انگلیسی است. کار باسول در آن سطح از پژوهش منحصر به فرد بود، که شامل مطالعه آرشیوها، مشاهدات عینی و مصاحبه‌ها می‌شد. روایتی قوی و جذاب است که تصویر صادقانه از تمام جنبه‌های زندگی جانسون است که یک فرمول _ شخصیتی است که امروزه به عنوان پایه ادبیات زندگی‌نامه‌نویسی خدمت می‌کند. متون تاریخی به زبان فارسی
نخستین کتاب تاریخی معرفی شده، تاریخ بلعمی متعلق به سده چهارم هجری است که بخش «تمامی حدیث انوشروان عادل و حوادث روزگار وی» از آن برگزیده شده‌است. آخرین متن معرفی شده نیز، کتاب تاریخ بیداری ایرانیان متعلق به اواخر سده سیزدهم خورشیدی است که بخش «صورت عهدنامهٔ بریگاد قزاق» از آن آورده شده‌است. یک عاشقانه آرام
یک عاشقانه آرام عنوان رمانِ نادر ابراهیمی (۱۴ فروردین ۱۳۱۵–۱۶ خرداد ۱۳۸۷) نویسندهٔ ایرانی است. این کتاب برای اولین بار در سال ۱۳۷۴ در تهران توسط نشر روزبهان منتشر شد. در بهار سال ۱۳۹۷ این کتاب در لیست پرفروش‌ترین کتاب‌های طرح عیدانه کتاب و همچنین در لیست ۱۰ کتاب پرفروش طرح پاییزه ۱۳۹۷ و طرح تابستانه ۱۳۹۶ در قسمت کتاب‌های عمومی تألیفی، قرار گرفت. در سال ۱۳۹۱ این کتاب به صورت صوتی به مدت زمان ۵۱۰ دقیقه، به روایت پیام دهکردی و با آهنگسازی کریستف رضاعی توسط نشر نوین کتاب گویا منتشر شده‌است.  داستان یک عاشقانه آرام در سال‌ ۵۷ و در بحبوحه انقلاب ایران می‌گذرد. مردی گیلانی و اهل سیاست عاشق دختری آذری به نام عسل می‌شود که او هم یک انقلابی پرشور است. مرد معلم ادبیات و یک مبارز مخالف رژیم است، از همین رو، زندگی، خانه به دوشی را به آنها تحمیل می‌کند و داستان زندگی پر التهابشان آغاز می‌شود و تا انتها مبتنی بر روابط عاشقانه این دو پیش می‌رود. نادر ابراهیمی در این رمان عاشقانه با بیان داستانی خواندنی از زندگی یک زوج و در لابلای ماجراهای پیش آمده برای آن‌ها، با قلمی زیبا گفت‌وگوهای جذابی را خلق می‌کند که مخاطبش را به فکر وا می‌دارد و او را متوجه این موضوع می‌کند که نباید به عشق به چشم یک خاطره و عادت نگاه کرد. ابراهیمی در یک عاشقانه آرام، عاشقانه می‌نویسد و در پس این عاشقانه، مضامینی جهان‌شمول را به‌ مخاطبان خود منتقل می‌کند. درواقع جهان‌بینی‌ای منعطف و قابل‌ باور در قالب شخصیت‌های این کتاب وجود دارد که می‌توانیم خودمان را به‌خوبی به‌جای آن‌ها بگذاریم و حتی خود آنها بدانیم. از شخصیت‌های ساده و روشن این کتاب درس بگیریم و موسیقی زندگی خودمان را بنوازیم. بابر
خاطرات بابر جزئیات زندگی او را به‌طور کامل شرح می‌دهد و منبع اصلی برای مطالعه زندگی بابر است. این خاطرات با عنوان بابرنامه شناخته می‌شود که توسط خود او به زبان مادری اش، زبان ترکی جغتایی، نوشته شده‌است. به گفته دیل، کتاب بابرنامه نوع ترکی اش، در خصوص ساختار جملاتش و صرف افعال و کلمات و واژگانش بسیار از فارسی استفاده شده‌است." بابر نامه در زمان نوه اش اکبر با نام توزک بابری ترجمه شد. سلجوق‌نامه
ین کتاب درقرن ششم هجری تألیف شده‌است. سلجوقنامه از مهم‌ترین و شاید یکی ازبهترین کتب دست اول برای شناسایی وپژوهش در زمینه سلجوقیان باشد. نویسندهٔ این کتاب در دورهٔ سلجوقیان می‌زیسته و با چشم خود رویدادهای این دورهٔ زمانی را بررسی کرده‌است. ظهور سلجوقیان در تاریخ ایران و آسیای غربی عموماً از بزرگترین وقایع دورهٔ جدید به‌شمار می‌آید، یکی از مهم‌ترین اقدامات آنان در دورهٔ حکومتشان رسمی‌کردن زبان فارسی و استقلال بخشیدن به ایران به‌طور حقیقی آن بود. کتاب سلجوقنامه بانثری متکلف اما نسبتاً روان نگارش یافته‌است. زندگی‌نامه
زندگی‌نامه‌ها در زبان انگلیسی در دوران هنری هشتم ظهور کردند. اعمال و یادبودها اثر جان فاکس (۱۵۶۳)، بهترین کتاب فاکس از شهدا شناخته شد، که اساساً اولین لغت‌نامه زندگی‌نامه در اروپا بود که با تاریخچه با ارزش انگلستان نوشته توماس فولر (۱۶۶۲) که تمرکزی مجزا بر زندگی عمومی داشت دنبال شد. زندگی من (تروتسکی)
زندگی من (انگلیسی: My Life: An Attempt at an Autobiography و (روسی Моя Жизнь)، نام کتابی است نوشته لئون تروتسکی، رهبر انقلابی مارکسیست است که نخستین بار در سال ۱۹۳۰ به چاپ رسید. فاطمه زهرا
منابع دست اول شناخت زندگانی فاطمه زهرا عبارت است از قرآن، گفته‌های محمّد و اهل بیت در قالب حدیث و آنچه از کردار وی ثبت شده‌است. در "الفهرست" ابن ندیم نخستین کتاب شیعه، "کتاب سُلَیم بن قِیْس هِلالی" برشمرده شده‌است، که تاریخ آن حدود نیمهٔ دوم سدهٔ اول تا اوایل سدهٔ دوم هجری تخمین زده شده‌است. علاوه بر آن، کتاب‌های سیره نبوی شامل زندگی‌نامه‌های سنتی نوشته‌شده توسط مسلمانان و گفتارهای منسوب به پیامبر اسلام است که در سده‌های دوم تا چهارم هجری نگاشته شده‌است. به‌نوشتهٔ رسول جعفریان سیرهٔ نبوی شامل دو بخش بود که یکی به زندگی اجداد محمّد و زندگی محمد در مکه می‌پرداخت و بخش دوم به حوادث پس از هجرت محمد از مکه به مدینه یعنی زندگی محمد در مدینه اختصاص داشت، که به «مَغازی» مشهور است. در این میان، قدیمی‌ترین کتاب سیره در دسترس، نوشتهٔ ابن اسحاق (درگذشته حدود ۱۵۰ ه‍.ق) با عنوان زندگی رسول خدا (نوشته‌شده در ۱۲۰ تا ۱۳۰ سال پس از درگذشت محمّد) است که متن اصلی آن از بین رفته‌است، اما بخش‌هایی از آن در آثار تاریخ‌نگاران بعدی، مانند "اَلسّیرَةُ النَّبَویّة" ابن هشام (درگذشته ۲۱۳ یا ۲۱۸ ه‍.ق) و "تاریخ طبری" طبری به‌جای مانده‌است. مورّخان اهل سنت سیرهٔ ابن اسحاق را به‌عنوان یک روایت مقبول از زندگی محمّد پذیرفته‌اند و دیگر اخباری را که گردآورده‌اند در حاشیهٔ آن قرار داده‌اند. اگرچه نه همهٔ محققین، اما بسیاری از آنان درستی و صحّت این زندگی‌نامه‌های قدیمی را پذیرفته‌اند، با این وجود میزان درستی آن‌ها قابل تعیین نیست. از دیگر سیره‌نویسان بنام، محمّد بن عمر واقدی (درگذشته ۲۰۷ یا ۲۰۹ ه‍.ق) مؤلّف کتاب "اَلمَغازی" و نیز منشی او، محمد بن سعد بن منیع (درگذشته ۲۳۰ ه‍.ق) مشهور به ابن سعد بغدادی، نویسندهٔ "طَبَقاتُ الْکُبریٰ" هستند. "المغازی" از مهم‌ترین آثار محمّد بن عمر واقدی است. در مقایسه با سیرهٔ ابن اسحاق، این کتاب از نظر وسعت و ارائهٔ جزئیات بر اثر ابن اسحاق برتری دارد. واقدی برای نوشتن مَغازی پیامبر اسلام، از تمام منابع شفاهی و مکتوب، اطلاعات نسب‌شناسان و بازدید از مناطق جنگی این نبردها استفاده کرده‌است. روضة الشهدا
"روضة الشهدا" را به‌کرات اولین مقتل به زبان فارسی خوانده‌اند اما رسول جعفریان برخلاف دیگر صاحب‌نظران، آن را نخستین مقتل فارسی نمی‌داند و معتقد است خود کاشفی برای نگارش "روضة الشهدا" در کنار منابع عربی از منابع فارسی چون "مصابیح القلوب" مولی حسن شیعی سبزواری، "مقتل الشهداء" ابوالمفاخر رازی، و "نور الائمه" نیز بهره برده‌است. جعفریان از کتابی با عنوان "مقتل الشهدا" اثر نویسنده‌ای با تخلص عاصی نام می‌برد که به زبان فارسی و به سال ۸۸۷ ه‍.ق تألیف شده‌است که مقدم بر روضة الشهدا (۹۰۸ ه‍.ق) می‌باشد. زندگی‌نامه
در ابتدا، زندگی‌نامه‌ها به عنوان یک بخش از تاریخ با تمرکز بر یک فرد خاص، با اهمیت تاریخی در نظر گرفته شد. انواع مستقل زندگی‌نامه‌نویسی با تمایز از تاریخ عمومی از قرن ۱۸ ام شروع شده و فرم‌های معاصر آن به قرن بیستم می‌رسد. ابراهیم خواجه‌نوری
کتاب روانکاوی که خواجه‌نوری آن را در سال ۱۳۳۶ تألیف کرده‌است، نخستین اثر به زبان فارسی در این زمینه محسوب می‌شود. همچنین وی برای اولین بار، اصطلاح روانکاوی را، بعنوان معادل معنایی کلمهٔ سایکو آنالیز به کار گرفت و بدین ترتیب او را مُبدع و سازندهٔ این اصطلاح و برخی واژه‌های دیگر در زبان فارسی می‌دانند. واژه‌های گویا و زیبایی که توسط تمامی مترجمین بعدی نیز به کار گرفته شده و قبول عام یافته‌اند. دیوان لغات الترک
دیوان لغات التُرک نخستین فرهنگنامهٔ‌ زبان ترکی دربرگیرندهٔ نخستین نقشهٔ زیستگاه تیره‌های ترک در جهان آن روزهاست و به شیوهٔ ترکی-عربی است که محمود کاشغری در سال ۴۶۶ هجری قمری برابر با ۱۰۷۲ میلادی آن را نوشته‌است. این کتاب در اصل برای یاد دادن ترکی به خلیفه‌های عباسی بغداد نوشته شده که زیر فرمان ترکان سلجوقی بودند اما همچنین به تاریخ، فرهنگ عامیانه، اسطوره‌شناسی، جغرافیا، مردم‌شناسی و ادبیات اقوام ترک پیش و پس از اسلام، قواعد دستوری زبان‌های ترکی و گویش‌شناسی آن‌ها می‌پردازد. این فرهنگنامه در هشت کتاب و هر کتاب در دو بخش و هر بخش بر اساس هنجارهای واژه‌سازی زبان عربی سامان یافته و حاوی ۷٬۵۰۰ تکواژ، ۲۹۰ گفتاورد و ۲۲۰ چکامه است. شاهنامه
شاهنامه رزم‌نامه‌ای گسترده و فراگیر و یکی از بزرگ‌ترین شاهکارهای ادبی جهان است که در برگیرندهٔ اسطوره‌ها، رخدادها و تاریخ ایران از آغاز تا حمله اعراب به ایران در سدهٔ هفتم است. در شاهنامه از پنجاه پادشاه (از جمله سه بانو) که بر این سرزمین فرمانروایی کرده‌اند یاد شده و درون‌مایهٔ آن تاریخی است. نخستین پادشاه شاهنامه، کیومرث است: همه و همه‌چیز
سلسلهٔ نخست: سه کتاب با نام "نقد عینی و بی‌طرفانهٔ زندگی مردم (انسان) نوین"، یا "قصه‌های بلزباب برای نوه‌اش". احمد سهراب
انجمن تاریخ جدید در سال ۱۳۰۹ دست به تأسیس کاروان شرق و غرب زد و منزل قبلی چانلر در نیویورک را خانه کاروان خواندند. هدف این مؤسسه، آماده‌سازی جوانان و نوجوانان برای عضویت در انجمن تاریخ جدید بود. این گروه فصلنامه کاروان را نیز منتشر می‌کردند. در همین فصلنامه زندگی‌نامه احمد سهراب برای اولین بار منتشر شد. زندگی‌نامه او پس از مرگش نیز با کمی تغییرات انتشار یافت. الطاف حسین حالی
الطاف حسین حالی (۱۸۳۷-۱۹۱۴) شاعر، نویسنده و منتقد هندی بود. حالی جایگاه ویژه‌ای در تاریخ ادبیات اردو دارد. وی به زبان فارسی مسلط بود و دلبستگی زیادی نسبت به سعدی داشت. در همین راستا کتاب حیات سعدی را به زبان اردو تالیف نمود که ترجمه فارسی آن در سال ۱۳۱۶ به قلم سید نصرالله سروش به عنوان نخستین کتاب فارسی درباره سعدی به چاپ رسید. زندگانی من
زندگانی من کتابی خودزندگی‌نامه از احمد کسروی است. این کتاب شامل سه بخش "زندگانی من،" "ده سال در عدلیه" (که خود به‌عنوان کتابی جدا نیز چاپ شده) و "چرا از عدلیه بیرون آمدم" است. تاریخ‌نگاری صدر اسلام
نخستین بار این آثار برای خلیفه معروف اموی، هشام بن عبدالملک از پهلوی به عربی ترجمه شد و بر تاریخ‌نگاری اسلامی شام تأثیر گذاشت. مشهورترین منبع تاریخی ایرانی که به عربی ترجمه شد و تقریباً مورد استناد تمامی مورخانی واقع گردیده که به تاریخ ایران توجه داشته‌اند، کتاب خدای‌نامه است که با عنوان سیرالملوک چند بار از پهلوی به عربی ترجمه یا تهذیب شد. نیکلسن اندیشه و روش تاریخ‌نگاری اسلامی را اساساً منبعث از این کتاب دانسته‌است. دو کتاب آیین‌نامه و گاهنامه یا طبقات الاشراف هم از دیگر کتب ایرانی است که به عربی ترجمه شد و مورد استناد مورخان قرار گرفت. همچنین به گفته زرین کوب اولین سرمشق و الگویی که مسلمانان در تاریخ‌نویسی پیدا کردند، خدای‌نامه‌ها بودند، که اساس و بنیان حماسه ملی ایرانیان به‌شمار می‌آمدند. میر رضی آرتیمانی
نخستین تذکره (زندگی‌نامه) او در کتاب دیوان میرزارضی‌الدین آرتیمانی، به قلم یاور همدانی است. حبیب‌الله نوبخت
از جمله آثاری که نوبخت انتشار داد، "شاهنامه نوبخت" یا "پهلوی‌نامه" است که در آن رخدادهای تاریخی ایران را از حمله اعراب تا زمان خود به سبک شاهنامه فردوسی و به زبان شعر روایت کرده‌است. همچون شاهنامه فردوسی، واژگان عربی در این کتاب بسیار اندک است. نهج الادب
تدوین دستور زبان فارسی در شبه قارّه در ابتدای قرن ۱۱ هجری آغاز شد، وقتی جمال‌الدّین حسین اینجوی شیرازی، مؤلّف ایرانی مقیم هند، در مقدّمه "فرهنگ جهانگیری" مباحث دستوری را پیش کشید و این کتاب را در دو نوبت تألیف و تجدید نظر کرده، به پادشاهان تیموری هندوستان ـ اکبر و جهانگیرـ تقدیم کرد؛ و امّا نخستین کتاب مستقلّ دستور زبان فارسی که در شبه قارّه تألیف شده و بر ما معلوم است، "اصول فارسی" تألیف عبدالصّمد ملتانی در سال ۱۱۱۱ هجری است، در حالی که در ایران یک قرن و نیم پس ازین تاریخ، به دستورنویسی پرداخته‌اند. زندگی نو
زندگی نو رمانی به زبان ترکی نوشتهٔ اورهان پاموک در مورد زندگی دانشجوی جوان مهندسی در استانبول است که در لابه‌لای صفحات یک کتاب به دنبال کشف «زندگی نو» است. شخصیت اصلی (عثمان) تعدادی خواننده دیگر را پیدا می‌کند که همانند او تحت تأثیر این کتاب قرار گرفته‌اند و هم‌چنین تعداد کمی از افرادی که می‌خواهند کتاب و خوانندگان آن را به دلیل تأثیرات کتاب بر پیروانش از بین ببرند. در خلال داستان هیچ عبارتی از این «کتاب» ذکر نمی‌شود و خوانندگان رمان باید از طریق اقدامات و گفتگوهای ذهنی شخصیت اصلی و دیگر خوانندگان وسواسی کتاب، گمانه‌زنی‌هایی فرضی در مورد ماهیت کتاب داشته باشند. لغت‌نامه دهخدا
لغت‌نامهٔ دهخدا کتابی جامع شامل شرح و معنی واژگان زبان فارسی است. این لغت‌نامه، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین اثر علی‌اکبر دهخدا است، که بیش از ۴۰ سال از عمر او صرف آن شد. لغت‌نامهٔ دهخدا معنی، تفسیر، و شرح تاریخیِ شمار قابل توجهی از وام‌واژه‌های عربی که وارد فارسی شده‌اند را نیز دارد. تاریخچه رمان‌نویسی در ایران
رمان ایرانی، محدود به آثار نوشته‌شده به زبان فارسی یا در محدودهٔ مرزهای ایران نیست. بسیاری از ایرانیانی که به دلایل مختلف ایران را ترک کردند و برای مدت‌های زیادی در کشورهای دیگر ساکن شدند، تلاش کردند رمان‌هایی به زبان‌های دیگر بنویسند. اولین نویسنده‌ای که به داستان‌نویسی به زبان فرانسوی روی آورد، امینه پاکروان نام دارد که در استانبول متولد و در اروپا بزرگ شد. او چندین سرگذشت و رمان نوشت که تقریباً همهٔ آن‌ها در دوران قاجار نوشته شدند. "شاهزاده گمنام" یا "امیر بی‌تاریخ"، یک رمان احساسی است در مورد یک شاهزادهٔ یتیم قاجاری که پاکروان در سال ۱۹۲۵ میلادی نوشت و مورد استقبال منتقدان قرار گرفت. فریدون هویدا، رمان‌نویس ایرانی دیگری است که او هم به زبان فرانسوی می‌نوشت. او نخستین رمان خود را با نام "قرنطینه" در سال ۱۹۶۲ میلادی نوشت. فریدون اسفندیاری نیز نخستین ایرانی بود که به زبان انگلیسی رمان نوشت. او سه رمان تخیلی نوشت که در سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۶۷ میلادی در نیویورک منتشر شدند. شمسی عصار و بهمن شعله‌ور نیز رمان‌هایی به زبان انگلیسی نوشته‌اند. ادبیات مانوی
ابن‌ندیم در «الفهرست» آن را «سِفرالجَبابره» ذکر کرده‌است. این اثر در پارتی «کَوان» (Kawān) نامیده شده، و گمان بر این است که نام دیگر آن نزد مانویان «نوشته‌ای به پارتیان» باشد. کَو (Kaw) بازماندهٔ کَوی (Kauui) اوستایی و کَی (Kay) پارسی میانه است که یکی از معانی اصلی آن «جنگ‌جوی ایرانیِ غیرزرتشتی» بوده که سپس با معنی «جبار» به‌کار رفته‌است. قطعاتی از این اثر به زبان‌های پارسی میانه و سُغدی به‌دست آمده‌است. «کَوان» شباهت‌های زیادی با «کتاب اول اخنوخ» دارد؛ و ازاین‌رو به کتاب مانی، «کتاب اول اخنوخ» نیز می‌گفته‌اند. «کتاب اول اخنوخ» (منسوب به «اخنوخ/هنوخ» جدّ نوح پیامبر) در سدهٔ دوم پیش از میلاد نوشته شده و روایت کامل از آن تنها به زبان حبشی باقی مانده‌است. ترجمه‌ای سریانی از کتاب اخنوخ نیز بوده که اکنون وجود ندارد. «کتاب اول اخنوخ» یا کتاب «کَوان» مانی بعدها به شش یا هفت زبان ترجمه شده و قطعات یا اقتباس‌هایی از روایات یونانی، لاتینی، پهلوانیگ (پهلوی اشکانی؛ پارتی)، پارسیگ (پهلوی ساسانی؛ پارسی میانه)، سُغدی و قبطی آن‌ها به‌دست آمده‌است.این کتاب دربارهٔ دیوان یا فرشتگانی تاریک و بدکاره موسوم به «اِگریگُرویی» (نگاهبانان) است که در هنگام ایجاد جهان در آسمان‌ها زندانی شده بودند؛ اما بعدها شورش کردند و هرچند چهار فرشتهٔ بزرگ آنان را دوباره به‌بند کشیدند، دویست تن از آنان در زمان اخنوخ نبی گریختند و به‌خاطر شهوت و عشق مفرط به زنان زمینی هبوط کردند (به زمین آمدند). پیروان ایرانی مانی که «کَوان» را به پارسی میانه برگرداندند، بسیاری از نام‌های ایرانی مانند «سام» (اُحیاه)، «نریمان» یا «پَت سام» (اَحیاه)، «ویشتاسپ/گشتاسب»، «خدوس/هوتوس» (همسر ویشتاسپ/گشتاسب)، «ویروگداد»، «زریل/زریر» و در یک روایت سُغدی، «آریَن ویژَن» (ایران‌ویج) را جایگزین نام‌های سامی‌کردند. درواقع، روش کار آن بوده که اصطلاحات و حتی نام‌های ایزدان، ماه‌ها و شخصیت‌های اساتیری را به زبان‌های دیگر ترجمه می‌کردند تا برای گویندگان آن زبان‌ها ناآشنا نباشد. منبع‌شناسی دوران آغازین اسلام
منابع ثانویه برای کشف و فهم تاریخی رویدادهای زندگی محمد، آثار تاریخی مورخان در قرن سوم و چهارم هجری در دنیای اسلام می‌باشد سیره نبوی شامل زندگی‌نامه‌های سنتی نوشته‌شده توسط مسلمانان و گفتارهای منسوب به اوست (سیره نبوی). قدیمی‌ترین زندگی‌نامه از محمد، نوشتهٔ ابن اسحاق(۸۵ ق. تا حدود ۱۵۰ ق) با عنوان «زندگی رسول خدا» (نوشته‌شده در ۱۲۰ تا ۱۳۰ سال پس از درگذشت محمد) است که متن اصلی آن از بین رفته‌است، ولی بخش‌هایی از آن در آثار نوشته‌شده توسط تاریخ‌نگاران بعدی، ابن هشام و طبری به جای مانده‌است. بسیاری اگرچه نه همهٔ محققین درستی و صحت این زندگی‌نامه‌های قدیمی را پذیرفته‌اند، با این وجود میزان صحت آن‌ها قابل تعیین نیست. از دیگر سیره نویسان مطرح محمد بن عمر واقدی (مرگ ۲۰۷ یا ۲۰۹ هجری) مؤلف «کتاب المغازی» و نیز منشی او، محمد بن سعد بن منیع (۱۶۸–۲۳۰ ق) مشهور ابن سعد بغدادی، نگارنده طبقات الکبری می‌باشند. زبان فارسی
در سال ۱۸۷۲ در نشست ادیبان و زبان‌شناسان اروپایی در برلین، زبان‌های یونانی، فارسی، لاتین و سانسکریت به عنوان زبان‌های کلاسیک جهان برگزیده شدند. بر پایهٔ تعریف، زبانی کلاسیک به‌شمار می‌آید که باستانی و دارای ادبیات پرباری باشد و همچنین در واپسین هزاره زندگانی خود دچار دگرگونی‌های اندکی شده باشد. فارسی از نظر آثار ادبی و شمار و گوناگونی واژگان و همچنین ضرب‌المثل‌ها یکی از غنی‌ترین و پرمایه‌ترین زبان‌های جهان است. از شناخته‌شده‌ترین آثار ادبیات فارسی می‌توان "شاهنامه" فردوسی، آثار مولوی، "رباعیات" خیام، "پنج گنج" نظامی، "دیوان" حافظ، "منطق‌الطیر" عطار نیشابوری و "گلستان" و "بوستان" سعدی را نام برد. شاهنامه
شاهنامهٔ فردوسی بزرگ‌ترین کتاب به زبان پارسی است که در همه جای جهان مورد توجه قرار گرفته‌است و مهم‌ترین دلیل آن بازگردانی‌های گوناگون آن و پژوهش‌های گسترده و همه‌جانبه دربارهٔ آن در زبان‌های خارجی است. نخستین بار "بنداری اصفهانی" شاهنامه را به زبان عربی بازگردانی کرد. این بازگردانی از روی نخستین شاهنامه که در سال ۳۸۴ تمام شده‌بود، انجام شد و در زبان عربی "الشاهنامه" نام‌گذاری شد. قانصوه غوری از سلطان‌های مملوکی مصر که اهل ادبیات و شعر نیز بود؛ امر کرد که "شاهنامهٔ" فردوسی را از فارسی به ترکی ترجمه کنند. "علی افندی" در سال ۹۱۶ هجری قمری شاهنامه را بدون کاستی به شعر ترکی درآورد. "سرافیون ساباش‌ویلی" (ادیب معروف گرجستان) شاهنامه را به نثر و نظم به گرجی درآورد. او نتوانست بازگردانی کامل شاهنامه را انجام دهد، اما اثر او پس از مرگش به دست برخی از مترجمان گمنام کامل شد. نخستین شخص اروپایی که از فردوسی و شاهنامه سخن گفت، "ویلیام جونز" انگلیسی بود که در کتاب خود موسوم به شرح ادبیات آسیایی، پاره‌هایی از شاهنامه را در سال ۱۷۷۴ میلادی بازگردانی کرد، اما چون او چندان از زندگی فردوسی آگاهی نداشت، شاهنامه را اثر چند تن از شاعران دانست. پس از او، "لومسدن" انگلیسی بود برگردان خوبی از شاهنامه انجام داد که تنها یک بخش از آن منتشر شد. پس از او نیز مهم‌ترین بازگردان کامل شاهنامه تا مرگ رستم توسط "گورس" آلمانی در سال ۱۸۲۰ میلادی انجام گرفت و توجه همگان را به شاهنامه جلب کرد. در سال ۱۸۷۳، "فریدریش روکرت" (خاورشناس و شاعر آلمانی) داستان رستم و سهراب را به نظم آلمانی درآورد و این بازگردانی موجب نامداری فراوان شاهنامه در ادبیات اروپایی شد. لوون سورملیان
سورملیان نخستین کتاب خویش به زبان انگلیسی را در سال ۱۹۴۵ نگاشت که یک خودزندگی‌نامه است دربارهٔ نسل‌کشی ارمنی‌ها که از دید سورملیان ۱۰ ساله خلق شده است. علیرضا ذکاوتی
از کارهای برجسته وی در تصحیح بازسازی کهنه‌ترین نسخهٔ اسکندرنامهٔ منوچهر خان حکیم بوده‌است که توسط انتشارات سخن در سال ۱۳۸۸ چاپ شده‌است. وی در این باره می‌گوید: این نسخه، درهم‌ریخته بود و من روی ترتیب طبیعی‌اش آن را مرتب و جاافتادگی‌ها را با نقطه‌چین در متن مشخص کردم. صحافی کتاب اشکال داشت که با زحمت زیاد کتاب تنظیم، مرتب‌سازی و چاپ شد. من در این کتاب استخراج لغات، تعبیرات جالب و اطلاعات تاریخ اجتماعی، مدنیات، غذاها، اسلحه و … که در داستان آمده‌است، آورده‌ام. اهمیت کتاب به این است که اوضاع عصر صفوی را به‌خوبی نشان می‌دهد. حتی غذاهایی که می‌خوردند، اسلحه‌هایی که در آن دوره استفاده می‌کردند همه باعث آشنایی بیشتر خواننده با آن عصر می‌شود. گرچه اسکندر در قبل از میلاد می‌زیسته اما «اسکندرنامه» متعلق به عصر صفوی است و آن دوران را به خوبی نشان می‌دهد. کتاب واقعاً جذاب و دوست‌داشتنی و شامل ماجراهای عاشقانه، پهلوانانه و شیرین‌کاری‌های عیاری است. زبان آن حد واسط بین نثر کتاب‌های عصر صفوی و زبان محاوره‌ای است و پیش‌درآمد نثر مشروطه (نثر جدید ایرانی) به‌شمار می‌رود. اولین کتاب‌های متاخر در عصر قاجار ـ متعلق به حدود ۱۵۰ سال پیش ـ به همین نثر نوشته شده‌است. رمان‌های تاریخی مانند «شمس و طغرا» از محمدباقر خسروی و ترجمه‌های «ژیل بلاس» یا «حاجی بابای اصفهانی» به قلم میرزا حبیب اصفهانی متأثر از نثر نقالی خصوصاً «اسکندرنامه» است. پس این کتاب در تحول نثر فارسی جایگاه مهمی داشته‌است. حسن مرسلوند
مرسلوند نخستین‌بار در سال ۱۳۶۴ به فکر تألیف چنین کتابی افتاد. از کارهای اداری استعفا داد و با استفاده از کتابخانهٔ شخصی‌اش که حدود چهار هزار جلد کتاب داشت، مقدار زیادی سند که از سازمان اسناد ملی ایران به امانت گرفته بود، و نیز کتاب‌ها و نشریات قرضی از دوستان و آشنایان به تألیف این کتاب مشغول شد. او کتاب را بدون حمایت نهادهای دولتی تألیف کرد و بیش‌تر هزینه‌اش را شخصاً تأمین کرد. این کتاب اطلاعات زندگی‌نامه‌ای شخصیت‌های ایرانی را در فاصلهٔ زمانی ۱۲۹۹ تا ۱۳۲۰ خورشید به دست می‌دهد و منبعی مهم در این زمینه به‌شمار می‌رود. فیلمنامه
در جدول زیر کتاب‌هایی که دربارهٔ فیلم‌نامه‌نویسی به زبان فارسی منتشر شده‌اند فهرست شده‌است: به کتاب (هفت فیلمنامه) نوشته اصغر فرهادی نیز میتوان اشاره کرد. برخی از فیلمنامه‌های برجسته غیرفارسی به زبان فارسی ترجمه شده. چند نمونه از این قرار است: برخی از فیلمنامه‌های ایرانی ماندگار شده و ارزش ادبی یافته. چند نمونه از این قرار است:کتاب خوب خرید کتاب فروشگاه کتاب الوافی بالوفیات
الوافی بالوفیّات (al wafi bil wafiyat) مجموعه زندگی‌نامه‌های ۱۴ هزار مدخلی، نوشتهٔ صلاح‌الدین صفدی در نیمهٔ اول سده هشتم ق./ سده چهاردهم م. است که الفبایی ترتیب یافته و عربی نوشته شده. نسخه‌های خطی آن در کتابخانه‌های گوناگون به‌ویژه در استانبول بود تا اینکه نخستین بار با تلاش جمعیت شرق‌شناسان آلمان چاپ، نشر و بازنگری شد. زندگانی نو
زندگانی نو ، ، کتاب کوچکی است از دانته آلیگیری که آن را در بین سال‌های ۱۲۹۳ تا ۱۲۹۵ میلادی، پیش از نوشتن کمدی الهی نگاشت. این کتاب شامل نظم و نثر است و دانته در آن به بیان عشق خود به بئاتریس پورتیناری می‌پردازد. نوشتن این کتاب به زبان ایتالیایی به جای زبان لاتین امری مهم در دوران خود بوده و به همراه کتاب کمدی الهی به تبدیل لهجهٔ توسکانی به زبان استاندارد ایتالیا کمک کرده‌است. مؤسسه لغت‌نامه دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی
در سال ۱۳۸۴، مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی، با همکاری انتشارات دانشگاه تهران، نخستین کتاب آموزش زبان فارسی در سطح مقدماتی را با نام «فارسی به فارسی»، نوشتهٔ دکتر شکوفه شهیدی (فرزند دکتر سیدجعفر شهیدی) منتشر کرد. سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیگ
«سیاحتنامه ابراهیم‌بیگ در واقع دائرةالمعارف جامع اوضاع ایران در اواخر قرن سیزدهم هجری است که با قلمی تند و بی پروا و بی گذشت تحریر شده‌است… این نخستین رمان اصیل اجتماعی از نوع اروپایی در زبان فارسی است که زندگی مردم ایران را همچنان که بوده تشریح کرده و از این حیث شباهت زیادی به رمان نفوس مرده نیکلاگوگول، نویسنده بزرگ روس پیدا می‌کند…»