سازعاشیقی در زمره چه سازهایی است؟
عاشیق
ساز عاشیقی، که عموماً با تک لغت ساز شناخته می‌شود، با قوپوز و چگور هم‌خانواده است و از جهات زیادی به باغلاما شباهت دارد. ساز کاسه‌ای حجیم و نیمه گلابی، از چوب درخت توت، و دسته‌ای از چوب درخت گردو یا زردآلو است که روی آن سیم و پرده‌ها را برای نواختن آهنگ‌های گوناگون نهاده‌اند. ساز عاشیقی با مضراب نواخته می‌شود. روی بسیاری از سازهای عاشیقی تزییناتی از جنس صدف، استخوان یا پلاستیک‌های رنگی دیده می‌شود. ساز دارای ۲۰ پرده می‌باشد و از ۹ سیم تشکیل می‌گردد. در این آلت موسیقی هفت پرده اصلی و پنج نیم پرده وجود دارد. اولین پرده سیم اول ساز بر اساس اوکتاو «do» تنظیم می‌شود. پرده‌های این ساز بر اساس اوکتاو، به قرار زیر است:
شور (دستگاه موسیقی)
هرمز فرهت افشاری را به عنوان یک دستگاه مستقل از شور تعریف می‌کند و برایش گوشه‌های زیر را برمی‌شمارد: بیات راجع، رهاب، مسیحی، نهیب، و مثنوی پیچ. برکشلی افشاری را جزئی از شور می‌داند، و نت پنجم آن را متغیر می‌داند و آن را دلیل «حالت مالیخولیایی» این نغمه عنوان می‌کند؛ وی برای افشاری این گوشه‌ها را برمی‌شمرد: درآمد، جامه‌دران (نت شروع: درجهٔ پنجم، نت متغیر: درجهٔ پنجم)، مثنوی‌پیچ (نت شروع: درجهٔ هفتم از طرف بم، نت شاهد: درجهٔ چهارم، نت ایست: درجهٔ دوم، غالباً با اشعار مولوی خوانده می‌شود)، قرائی (نت شروع: درجهٔ هفتم، نت شاهد: درجهٔ هفتم، نت ایست: درجهٔ پنجم)، شاه‌ختایی (نت شروع: درجهٔ هفتم از طرف بم، نت شاهد: درجهٔ سوم، نت ایست: درجهٔ دوم). سازهای زخمه‌ای
سازهای زخمه‌ای یا سازهای زهی زخمه‌ای سازهایی هستند که با کمک زخمه به صدا در می‌آیند. مانند گیتار، تار، سه‌تار، عود (ساز)، ماندولین، بانجو، قانون و غیره. نیازی
نیازی همچنین یک آهنگ‌ساز باقریجه بود. با اتکا بر شیوه‌های عزیر حاجی‌بیگف، آهنگهای محلی و موسیقی سنتی آذربایجانی را به‌طور عالی با موسیقی سمفونیک کلاسیک غربی تلفیق کرد. اصلی‌ترین آثار نیازی حاوی اپرای خسرو و شیرین (۱۹۴۲) و باله «چیترا» (۱۹۶۰) می‌باشد. یک مقام سمفونی وی به اسم «راست» به محبوبیت جهانی دست یافته و در رپرتوار بسیاری از ارکسترهای سمفونیک در سراسر جهان قرار گرفته‌است. رباب
در متون گذشته و فرهنگ‌های پارسی اسدی توسی تا برهان قاطع برای اشاره به رباب Cithar, Setar, و به رباب چار تار "شاشک", "شارشک", "شوشک" و بالاخره "شاشنگ" آمده‌است. در زبان فارسی ساز ضربتی-زهی و زخمه‌ای رُباب (Robab, Rubab) و سازواره آرشه‌ای یا کمانی رِباب (Rebec, Rebab)از نگاه مرفولوژی زبانی واژه‌های هم‌نویس (Homograph) اند که رونویس یکسان ولی از دیدگاه آواشناسی هم آواز نیستند. هر دو واژه‌ها با احتمال قوی پارسی نیستند و امکان دارد معرب باشند؛ و این هر دو واژه در زبان فارسی از زبان عربی وام گرفته شده باشد. هردو ساز موسیقی باهم شباهت نزدیک دارند که رباب سازی است که با انگشت و مضراب "زده" یا نواخته می‌شود؛ و رباب که به آن مردمان با زبان‌های غیرعربی یعنی هندو ایرانی غیچک (Ghichak) و در زبان هندو ژرمنی آلمانی "گیگی" (Geige) که با کمان "سایده", "شقیده" یا نواخته می‌شود. به زبان‌های هندو اروپایی به رباب عربی Rebec گفته می‌شود. هومن خلعتبری
آنسامبل شوش متشکل از چهار نوازنده با سازهای پیانو، کمانچه، پرکاشن و کنترباس است که گروهی «ساز‌محور» است و در بعضی موارد از نوازنده یا خوانندهٔ میهمان نیز بهره خواهد برد. در این آنسامبل اولویتی در نسبت‌های صدایی وجود ندارد و هر سازی دارای حضور و شخصیتی مستقل بوده و در نتیجه هماهنگی مناسبی را با هم خواهند داشت. قطعاتی که در این آنسامبل اجرا می‌شود به نوعی در سبک موسیقی تلفیقی، موسیقی ملل و موسیقی تجربی، با تمایل و نگاه به سمت موسیقی خاورمیانه است. سازهای پیانو، کمانچه و کنترباس به عنوان معرفی کنندهٔ خطوط ملودیک و هارمونیک بوده و در کنار آن‌ها وظیفهٔ اجرای ریتم و رنگ آمیزی غیر‌ملودیک بر عهدهٔ سازهای پرکاشن است. شهرستان مهرستان
موسیقی مهرستان طی سالیان دراز گرمابخش شادی و شور مردم این سامان بوده‌است سازه‌هایی مثل قیچک، رباب، بنجو، تمبورک، و دهلک وسعتی در خور توجه به موسیقی این خطه داده‌است. دهل و سرنا از دیگر سازهای رایج به ویژه در قادراباد رونق افزای جشن و سرور بوده‌است. از انواع موسیقی در شهرستان می‌توان موسیقی‌های مجلسی را نام برد. موسیقی رنسانس
هرچند در دوره رنسانس موسیقیِ‌سازی هنوز شأن و اهمیت موسیقی آوازی را نداشت، اما کم‌کم بر اهمیت آن افزوده می‌شد. نوازندگان، بنا به رسم معمول، به نواختن موسیقی متناسب با آواز یا به همراهی آوازخوانان می‌پرداختند. موسیقی‌سازی حتی تا دهه‌های نخست سدهٔ شانزدهم به میزان زیادی از موسیقی آوازی گرفته می‌شد. گروه‌های سازی، قطعه‌های پلی فونیک آوازیی را می‌نواختند که اغلب در چاپ آن‌ها چنین اشاره‌ای آمده بود: "برای خواندن یا نواختن با ساز". کلاوسن، ارگ و لوت سازهایی بودند که توسط تکنوازان برای اجرای تنظیم‌های سادهٔ‌سازی از آثار آوازی به کار برده می‌شدند. به هر حال، در سده شانزدهم، موسیقی‌سازی هر چه بیشتر از قید الگوهای آوازی رها شد و آثاری که ویژهٔ ساز به نگارش درآمده باشند بیشتر شد. آهنگسازان، در نگارش موسیقی برای ارگ یا لوت، بهره‌گیری از توانایی‌های ویژهٔ این سازها را آغاز کردند و فرم‌های خالصِ سازی، مانند تم و واریاسیون، را گسترش دادند. این‌گونه آثارسازی بیشتر برای رقص که تفریح محبوب دورهٔ رنسانس بود، به نگارش درمی‌آمدند. موسیقی رقص توسط گروه نوازندگان یا تکنوازانی مانند کلاوسن یا لوت اجرا می‌شد. از موسیقی رقص، گنجینه‌ای غنی که در سدهٔ شانزدهم به چاپ رسیده بر جا مانده‌است. موسیقیدانان رنسانس میان سازهای قوی و نافذ که مناسب فضای باز بودند، مانند انواع ترومپت و شاوم (سازی دو زبانه و نیایِ اُبوا) و سازهای ملایم و خانگی، مانند انواع لوت و رکوردر (نوعی فلوت قدیمی)، تمایز قائل بودند. در دورهٔ رنسانس، صدای سازها نسبت به آنچه امروزه از آن‌ها می‌شنویم، هموارتر و کمتر درخشان بوده‌است. رکوردرها و ویول‌ها (سازهای زهی-آرشه‌ای) از مهمترین سازهای دورهٔ رنسانس بودند. آهنگسازان رنسانس در قطعات خود سازها را مشخص نمی‌کردند. ممکن بود یک اثر با رکوردرها، ویول‌ها یا بسته به سازهای در دسترس با چندین ساز مختلف اجرا شود. در دورهٔ رنسانس، ارکستر تثبیت شده به معنای امروزی وجود نداشت. از بزرگترین موسیقیدانان غیر مذهبی رنسانس می‌توان تامس ویلکز، تامس مورلی و آندرا گابریلی را نام برد. مازورکا
این رقص که از قرن شانزدهم شناخته شده بود، بعد وارد "موسیقی علمی" شد. آهنگسازان کلاسیک بسیاری مازورکاهای متعددی نوشته‌اند اما مازورکاهای فردریک شوپن آهنگساز لهستانی برای پیانو سولو برجسته‌ترین و مشهورترین نوع این فرم موسیقی است. از مازورکاهای دیگر می‌توان به دو مازورکای هنریک ویناوسکی برای ویلن و پیانو نام برد. عاشیق
بایاتی از انواع سروده‌های عاشیقی است که رواجش در بین عامه مردم، بیش از سایر انواع ادبی است. هر بایاتی چهار مصراع دارد وهر مصراع از ۷ هجا تشکیل می‌شود. مصراع‌های اول، دوم و چهارم هم قافیه بوده و مصراع سوم آن آزاد است. دو مصراع نخست تمهیدی برای گفتن جان کلام در مصراع‌های سوم و چهارم به کار گرفته شود. بایاتی شباهت بسیاری با دوبیتی دارد. بایاتی برگرفته از نام قومی قدیمی از اقوام» اوغوز «(ترک) یعنی» بایات «(بیات) بوده‌است. بایاتی‌های ساری عاشیق معروف هستند. نمونه: باغلاما
عاشیق ویسل، اورهان گنجه‌بای، اردال ارزنجان، از نوازندگان بنام این ساز هستند. دایرةالمعارف سازهای ایران
جلد نخست دربارهٔ سازهای زهی، زهی مضرابی و زهی آرشه‌ای نواحی مختلف ایران است. (این کتاب را جامعه بین‌الملل اتنوموزیکولوژی (SEM) در سال ۲۰۰۲ به عنوان بهترین کتاب سازشناسی سال در جهان معرفی کرد) جلد دوم به سازهای کوبه‌ای (پوست صداها و خودصداها) ی نواحی مختلف ایران می‌پردازد. جلد سوم دربارهٔ سازهای بادی خواهد بود و جلدهای دیگر به متون مربوط به سازها خواهند پرداخت. جلد آخر مجموعه شامل واژه‌نامه و نمایهٔ دائرةالمعارف خواهد بود. سازهای ضربی
سازهای ضربی یا پوست‌صداها (membranophones) رده‌ای از سازها هستند که تولید صدا در آنها با ارتعاش پوست طبیعی یا مصنوعی صورت می‌گیرد. ساز
بررسی و طبقه‌بندی و شناخت سازها را «سازشناسی» یا «ارگانولوژی» می‌نامند. سازها را به صورت‌های مختلف دسته‌بندی کرده‌اند ولی معمول‌ترین (و نه لزوماً دقیق‌ترین) دسته‌بندی سازها تقسیم آن‌ها به سازهای زهی، سازهای بادی، سازهای کوبه‌ای، سازهای صفحه‌کلیددار، سازهای الکترونیک و صدای انسانی است. سنتور
سنتور ساز زهی موسیقی ایرانی است. فرهنگ دهخدا سنتور را این‌گونه بازشناخته‌است: از سازهای ایرانی به شکل ذوزنقه که دارای سیم‌های بسیاری است و با دو زخمهٔ چوبی (مضراب) نواخته می‌شود. رایج‌ترین نوع سنتور (۹ خرکی) دارای ۷۲ سیم است که به دسته‌های ۴ تایی و در ۱۸ دسته تقسیم می‌شود. موسیقی
اگرچه هر وسیله‌ای را که صدا بدهد می‌توان ساز دانست ولی در کل منظور از ساز وسایلی است که صرفاً برای اجرای موسیقی ساخته می‌شود. شاخک (ساختاری)
تعداد شاخک‌های موجود در ابزارها بسیار متفاوت است – ممکن است یک چنگک فقط دو عدد داشته باشد، یک چنگال باغی چهار عدد و یک شن‌گش یا کلوخ‌شکن متعدد باشد. شاخک‌ها ممکن است پَخ باشند، مانند آنهایی که روی چنگال قرار دارند و به عنوان وسیله ای برای غذا خوردن استفاده می‌شوند. یا تیز، مانند روی چنگک یا حتی سیم خاردار، به عنوان یک نیزه سه‌شاخ. اصطلاح "شاخک" و "شاخ" بیشتر قابل تعویض هستند. دندانه‌های یک شانه، شاخک است. این اصطلاح همچنین در سازهای موسیقی مانند زنبورک، دیاپازون، گیتارت، جعبه موسیقی یا مبیرا که حاوی میخ‌های برجسته فلزی بلند ("شاخک") است که برای تولید نُت تلنگرزده می‌شود، استفاده می‌شود. سنتور
این ساز به شکل ذوزنقه متساوی‌الساقین ساخته می‌شود و نوع رایج این ساز دارای ۷۲ سیم است که هر ۴سیم از روی یک خرک می‌گذرد و دارای ۱ کوک است و در واقع سنتور دارای ۱۸ خرک است که ۹ تای ان در سمت راست و ۹تای ان در سمت چپ قرار می‌گیرد. سیم‌های این ساز توسط ۲ ترکه چوبی به صدا در می ایند که اصطلاحاً ان را مضراب می‌نامند، ولی باید توجه داشت که سنتور جز سازهای زهی-مضرابی (زهی زخمهای محسوب نمی‌شود) همرفیق
علاوه بر گروه بمرانی که به اجرای موسیقی باکلام می‌پردازد، در هر قسمت از برنامه نیز از یک نوازنده دعوت می‌شود تا ساز مورد علاقه مهمان برنامه را برای دقایقی بنوازد و این بخش به صورت موسیقی بی‌کلام است. هرچند نمایش ساز و آلات موسیقی در صدا و سیما ممنوعیت دارد اما در این بخش از برنامه از سازهایی نظیر دیوان، کمانچه و… استفاده می‌شود. حسن کسائی
نِی از جمله سازهایی است که در تاریخ موسیقی ایران جایگاه پرفراز و فرودی از دربار پادشاهان ساسانی تا همدم بودن با شبانان داشته؛ ولی هیچ‌گاه نتوانست قابلیت اصلی خود را نشان دهد که بتواند مانند سازهایی از قبیل عود، تار، سنتور و انواع مختلف سازهای آرشه‌ای و مضرابی جایگاه نسبتاً ثابتی در بین موسیقی‌دانان و مردم پیدا کند. عاشیق
بالابان سازهای بادی با طول ۲۸۰ الی ۳۲۰ میلی‌متر است. این ساز ۹ سوراخ – یک سوراخ در قسمت زیرین ساز و هشت سوراخ در قسمت بالای ساز – دارد. وسعت صدای ساز از «sol» اوکتاو تا «do» اوکتاو دوم است. قاوال که از سازهای ضربی است از کشیدن پوست ماهی/ بز/ تلق بر روی دایره چوبی تشکیل می‌شود. سازهای بادی برنجی
ساز بادی برنجی () دسته‌ای از سازهای بادی ارکستر سمفونیک، از دستهٔ شیپورها است که سابقاً از مس ساخته می‌شد و امروزه از برنج ساخته می‌شود.  در این دسته از سازها تولید صدا از طریق ارتعاش لب‌های نوازنده در درون کاسه دهنی حاصل می‌شود. مانند ترومپت، ترومبون و توبا. جنس سازهای این خانواده از مس یا برنز می‌باشد. در این سازها صدا توسط ارتعاش لب‌های نوازنده تولید می‌شود. سازهای برنجی از لوله‌ای تشکیل می‌شود که حداقل دو بار خمیده شده باشد. شکل لوله در این سازها مخروطی و انتهای آنها به شکل قیف یا فنجان است. در این نوع سازها هر چقدر وسعت صوت بم‌تر باشد، دهانهٔ ساز گودی بیشتری دارد. لوله‌های این سازها فاقد سوراخ هستند و صدا از طریق دریچه‌هایی که به وسیلهٔ دگمه‌هایی در زیر انگشتان نوازنده قرار دارد، تولید می‌شود. در سازهایی که صدای زیر دارند سه دریچه و سازهایی که بم هستند چهار دریچه تعبیه شده‌است. در برخی از این نوع، سازها فاقد دریچه هستند و تولید صدا از طریق فشار هوا انجام می‌گیرد و از دو لوله متصل به شکل (U) تشکیل می‌شود. سازهای ایرانی
از نظر جنس سه نوعند: - فلزی - سفالی - چوبی بالالایکا
بالالایکا (به روسی: Балала́йка) گونه‌ای ساز زهی مضرابی و جز ساز سنتی و قدیمی روسی است. موسیقی آذربایجانی
موسیقی آذربایجانی از دو نوع یا شاخهٔ اصلی تشکیل شده که از لحاظ تقسیم‌بندی موسیقایی منشاء و حالت‌های مختلفی دارند. معمولاً نوع سازهای موسیقی آذربایجانی، خاستگاه و دوستداران اقسام موسیقی با هم تا حدی متفاوتند، هرچند بسیاری دوستدار هردو هستند. تعداد بسیاری از موسیقی‌دانان آذربایجانی با آشنایی به هردو نوع از این موسیقی‌ها توانسته‌اند آثاری هنری بزرگی در قالب اپرا‌ها، موسیقی سمفونیک و موسیقی برای باله خلق نمایند. از مهم‌ترین گونه‌های موسیقی آذربایجانی می‌توان به موسیقی میخانه‌ای، هنر اجرای آذربایجانی تار، بالابان، ناقارا، باغلاما و گارمان اشاره کرد. چهارمضراب
به گفتهٔ روح‌الله خالقی، چهارمضراب در ابتدا برای سازهای تار و سنتور مرسوم بود و سازهای کمانه‌ای (نظیر ویولن و کمانچه) برای اجرای چهارمضراب به کار نمی‌رفتند؛ او همچنین سازهای بادی (نظیر نی) را اساساً برای اجرای چهارمضراب نامناسب می‌داند. وی شکل‌گیری چهارمضراب‌های جدید را به درویش‌خان نسبت داده‌است و از حبیب سماعی هم به عنوان یکی از ابداع‌کنندگان چهارمضراب‌های مطلوب برای ساز سنتور یاد کرده‌است. همچنین به گفتهٔ او اولین چهارمضراب‌هایی که برای ساز ویولن ساخته می‌شدند، بسیار یکنواخت بودند و از تکنیک‌های آرشه کشیدن بی‌بهره بودند اما پس از آن که علینقی وزیری در کتاب "دستور ویولن" چهارمضراب‌هایی با تکنیک‌های مختلف آرشه ارائه کرد، ابوالحسن صبا چهارمضراب‌های مناسب برای ویولن را به کمال رسانید. محمدعلی بهارلو نیز این روند گسترش چهارمضراب از تار و سه تار به کمانچه و ویولن را تأیید کرده‌است. پایه‌گذاری چهارمضراب برای ساز پیانو نیز به مشیر همایون نسبت داده می‌شود و اگرچه پس از او مرتضی محجوبی و جواد معروفی شکل‌های پیشرفته‌تری از چهارمضراب برای پیانو ساختند اما از دید خالقی تمام این‌ها از تکنیک‌های نوازندگی پیانو بی‌بهره بودند. عاشیق هاوالاری
این کتاب حاوی سی و شش آهنگ در دستگاه سه‌گاه زابل است که مهدی‌پور به شکل «نت» درآورده‌است. این آهنگها به شرح ذیل است:موسیقی آشیقی اصیل‌ترین موسیقی آذربایجان است که در مناطق مختلف به صورتهای متفاوت اجرا می‌شود و در بعضی از مناطق مخصوص آن منطقه است. به عنوان مثال زنجان، ارومیه، مراغه،میاندوآب هشترود، ساوه، همدان و شیروان آهنگهای مخصوص به خود دارند؛ اما تووز، قازاخ، گده بیگ، گویچه، میانه، ورزقان، بورچالی و قره‌داغ تبریز آهنگهای یکسانی دارند که در سبکهای مختلف اجرا می‌شود. آشیق دهقان از مشهورترین آشیقهای ارومیه تعداد آهنگهای مختص این منطقه را بیش از هفتاد قطعه می‌داند. دیگر مناطق نام برده شده یعنی زنجان، مراغه، هشترود، ساوه و شیروان، پنجاه تا هفتاد آهنگ خاص منطقه خود دارند. علی‌رغم وجود آهنگهای خاص هر منطقه، شکل ساز و شیوهٔ کوک کردن آنها همانند یکدیگر است و فقط در همدان و ساوه فاصلهٔ پرده‌ها اندکی با سازهای دیگر متفاوت است که در این امر متأثر از موسیقی مناطق همجوار خود هستند. دوست و برادر هنرمندم ایلقار ایمان وردیف، نوازندهٔ برجستهٔ ساز قوپوز در جمهوری آذربایجان، تحقیقاتی در خصوص جمع‌آوری کل آهنگهای مناطق مذکور آغاز نموده است. سازسازی
سازسازی یا سازگری به معنای ساختن ساز و ابزار موسیقی است. سازسازی از شاخه‌های موسیقی و صنایع‌دستی به‌شمار می‌آید. هنر سازسازی را می‌توان چکیده‌ای از درودگری، زرگری، معرق، نوازندگی و … دانست. ایران
موسیقی در ایران، از دوران باستان، حائز اهمیت بوده‌است. در دوران شاهنشاهی هخامنشی، موسیقی در آیین‌های مذهبی و دادگاه‌ها استفاده می‌شده‌است. هویت دقیق موسیقی ایرانی، هنوز آشکار نشده‌است اما تحقیقات پیرامون آن، ادامه دارد و جوانبی از آن، مشخص شده‌است. موسیقی در دوران ساسانیان قابل توجه بوده‌است و ساسانیان، شمار فراوانی از سازها را به کار برده‌اند. باربد، از موسیقی‌دانان دوران شاهنشاهی ساسانی، نخستین سیستم موزیکال خاورمیانه را با عنوان "خسروانی" ایجاد کرد. بسیاری از مدها و ملودی‌های باستانی ایران، با تسلط اعراب بر این کشور، از بین رفته‌اند؛ اما دستگاه‌ها، به شکل شفاهی به ایران کنونی رسیده‌اند. ایران زادگاه نخستین سازهای پیچیده‌است که قدمت برخی از آنان، به هزارهٔ سوم پیش از میلاد می‌رسد. نواحی ایران، دارای شمار قابل توجهی سازهای بومی از انواع بادی، پوست‌صدا، خودصدا و زهی هستند. سازهایی همانند تار، سه‌تار، بربط، سنتور، قانون، کمانچه، نی، قیچک، رباب، تنبک، دف، دایره و دایره‌زنگی در موسیقی ملی ایران به کار می‌روند. در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰، موسیقی ایران به شکل اساسی تغییر یافت. در دههٔ ۱۳۳۰، موسیقی پاپ وارد ایران شد و نخستین گروه‌های پاپ و راک ایرانی، شکل گرفتند. موسیقی پاپ ایرانی در این دوران، از موسیقی پاپ غربی اثر گرفت. در دههٔ ۱۳۴۰ نیز نخستین شاخه‌های نوگرایی در موسیقی ایران، پدیدار شد. در اواسط دههٔ ۱۳۴۰، استودیوهای ایرانی با همراهی بارها و باشگاه‌های شبانه، به گسترش موسیقی جدید رایج در ایران کمک کردند. در این سال‌ها، شعر و موسیقی ایران، دگرگون شد و ستاره‌های موسیقی، یکی پس از دیگری بر روی صحنه رفتند. موسیقی زار
یکی از موسیقی‌های محلی جنوب ایران است. موسیقی زار مربوط به مردمان کناره خلیج فارس است و در اصل از آفریقا به ایران آمده است. در این موسیقی از سازهای گوناگونی استفاده می‌شود. یکی از این سازها تنبیره یا تنبوره نام دارد، که فقط توسط بابازار یا شخص دیگری که او اجازه بدهد نواخته می‌شود.مضراب این ساز از شاخ گاو یا گوسفندی که برای اجرای مراسم قربانی شده ساخته می‌شود. آهنگ خون که آهنگی با ضرباهنگ تند است و هنگامیکه خون را می‌آورند اجرا می‌شود جزئی از موسیقی زار به‌شمار می‌آید. در باور باورمندان به آیین زار٬ برخی از انسان‌ها، توسط نیروهای نامرئی که به عنوان باد شناخته می‌شوند تسخیر می‌شوند. این بادها شخصیت‌های گو ناگونی دارند، و بیماری وافسردگی و روان پریشی شخص تسخیر شده را موجب می‌شوند. و آیین زار برای درمان آن‌ها برپا می‌شود. هزینه‌های برپایی این آیین توسط بیمار تقبل می‌شود. نخست وقتی بابا یا ماما احتمال بدهد که شخص، مبتلا به یکی از زارها شده ، او را مدت هفت روز در حجاب و دور از چشم دیگران نگه می‌دارند و در طول این چند روز با داروهای ویژه و روغن‌های مالیدنی، تحت نظر قرار می‌گیرد. سپس اهل محل توسط یک خیزرانی (کسی که ایفاگر یکی از نقش‌های مراسم درمان است و چوب ویژه خیز ران در دست دارد)،خبردار می‌شوند. از بعد ورود بیمار تا پایان، کل مراسم توسط بابا یا ماما هدایت می‌شود که کار آن‌ها و شگردهای آن‌ها اکنون نوعی جادوی پزشکی تلقی می‌شود. اما مهمتر شاید آوازی است که می خوانند و سازهایی است که نواخته می‌شود ، زیرا در باور آن‌ها چون این بادها با موسیقی به مهر می آیند و بابا و ماما به تدریج به هویت باد پی می‌برند و باد نام خود را فاش می‌کند. مراحل بعدی درمان از این پس امکان‌پذیر می‌شود. در صورتی که خواسته‌های باد بر آورده شود ،باد "زیر شده" و بیمار را آزار نخواهد داد اما "مرکب"خود را کاملا رها نمیکند و کسانی که گرفتار این بادها شده باشند در سواحل جنوب به "اهل هوا" شناخته می‌شوند. داستان عاشیقی
داستان عاشیقی، به مثابه یکی از ارکان موسیقی عاشیقی، نوعی روایت است که عاشیقها در گردهماییها و، به ویژه، در قهوه خانه عاشیقلار، اجرا می‌کنند. قسمت‌های منثور این ژانر هنری را عاشیق روایت می‌کند و بخش‌های منظوم آن را همراه با نواختن "ساز عاشیقی" به آواز می‌خواند. والس
محدودیتی برای استفاده از سازها و صداهای مختلف در یک والس وجود ندارد و راه خلاقیت باز است، اما از دوره شکل‌گیری والس سازهایی مانند پیانو، سازهای ارکسترال مانند ویلن و ساز آکاردئون، چه به صورت آکوستیک (اجرای صدا توسط ساز به صورت مستقیم) و چه الکترونیک (اجرای صدا توسط پلاگین‌های نرم‌افزاری) بیشترین استفاده را در این موسیقی داشته‌اند و می‌توان گفت که مناسب‌ترین سازها برای والس هستند. سازهای کوبه‌ای نیز به صورت محدود، گاهی در والس‌ها استفاده می‌شوند و معمولاً درام‌های آرام و با شدت کم، مناسب قطعات والس هستند. اما در کل، درام جایگاه زیادی در قطعات والس که معمولاً بی‌کلام هستند ندارد و بیشتر زمانی وارد قطعه می‌شود که والس ما با صدای خواننده ترکیب شود و بی‌کلام نباشد. (برگرفته از مقاله «والسی برای تو» نوشته علیرضا برجعلی) ارکستر مجلسی
ارکستر مجلسی به ارکستری گفته می‌شود که در آن از سازهای زهی آرشه‌ای، سازهای بادی چوبی و سازهای کوبه‌ای و سازهای کلیددار همچون پیانو می‌تواند استفاده شود. ارکستر مجلسی از نظر تعداد نوازنده و ساز ارکستری کوچکتر از ارکسترهای سمفونیک می‌باشد. موسیقی لری
ساز کمانچه به عنوان ساز رسمی مردم لر ایفای نقش می‌کند. نحوه نوازندگی و ایجاد ویبراسیونها توسط نوازندگان محلی باعث می‌گردد نوعی لهجه خاص مربوط به این قوم در ملودی‌ها طنین بیندازد. این لهجه ملودیک ناشی از اجرای زینت‌های خاص توسط نوازندگان و تأکید بر فواصلی است که با آنچه مبنای فواصل موسیقی غربی است، تفاوت دارد. همچنین در بسیاری از قسمت‌ها شروع از درجه دوم (نت ر) است و در مواردی ایست قطعات نیز بر این درجه استوار است که باعث تفاوت‌هایی در نحوه بیان با دستگاه ماهور در ردیف می‌گردد. ملودی‌ها در سه بخش باستانی (شامل کلام‌ها)، روستایی (همراه با دوزله و دهل) و شهری (همراه با کمانچه و گاه در کنار سایر سازها) قرار می‌گیرند. فواصل موسیقی باستانی با تفاوت‌هایی اندکی منطبق بر فواصل موسیقی تنبوری در قوم کرد است. از جمله این نغمه‌های باستانی می‌توان به مقام‌های سحری، هوره و چمری اشاره نمود. عاشیق
در ایران، قهوه‌خانه‌هایی که به اجرای داستان عاشیقی اختصاص داشته باشند به بنام قهوه‌خانه عاشیقلار شناخته می‌شوند. معروفترین این نوع مکان‌ها قهوه‌خانه حسین تیرانداز در مقابل باغ گلستان تبریز بود. فعالین چپ در دهه پنجاه پای عاشیق عبدالعلی نوری و عاشیق حسن اسکندری را به این قهوه‌خانه باز کرده و آنجا را به محفل روشنفکری تبریز تبدیل کردند. قهوه‌خانه که سابقاً اغلب محل مراجعهٔ روستاییان بود به تدریج پر از دانشجویان و جوانان می‌شد. حتی برخی از مسافرینی که به تبریز می‌آمدند سراغقهوه‌خانه عاشیقلار را می‌گرفتند. قهوه‌خانه همیشه مملو از جمعیت بود. عاشیق‌ها یکی پس از دیگری ساز بدست می‌گرفتند و در میان جمعیت جوان حاضر در قهوه‌خانه می‌گشتند و آوازهای مورد تقاضای آنان را می‌خواندند. زنبورک (ساز)
زنبورک با اصول حاکم بر موسیقی کلاسیک و موسیقی مدرن مطابقت ندارد و توانایی اجرای نت‌های گام‌های موسیقی مثل مینور و ماژور را ندارد. از این رو در ساز نامیدن یا ننامیدن آن اختلاف نظر وجود دارد و در منابع آکادمیک رشته موسیقی و در کتب سازشناسی به عنوان ساز محسوب نمی‌گردد. گیتار
گیتار نوعی ساز زهی است که با پیک یا انگشت نواخته می‌شود و از این جهت که سیم‌های آن در اثر ارتعاش تولید صدا می‌کنند، به سازهای گروه کوردوفون یا زه‌صدا تعلق دارد. این نوع گیتار شش سیم دارد و این ساز علاوه بر داشتن قدمت تاریخی قابل توجه (چه از لحاظ ساختار آن و چه از لحاظ تکنیک‌های نوازندگی) توانسته‌است هم‌گام با تحولات موسیقی غرب پیشرفت چشمگیری داشته باشد؛ که در نتیجه گونه‌های متفاوتی از آن به وجود آمده و هم‌اکنون جایگاه ویژه‌ای در موسیقی جهان دارد. عاشیق محمد حسین دهقان
در سن پنج – شش سالگی به همراه مادر پشت قهوه‌خانه ای که عاشیقها درآن می‌خواندند، از پنجره ای که صدای عاشیقها بیرون می‌زد، گوش می‌کرده‌است. یکی ازشاگردان فرهاد به نام عاشیق محمد علی پس از اجرای برنامه‌هایش در قهوه‌خانه‌ای که نزدیک منزل مسکونی وی بوده، ساز خود را هر شب به امانت به خانواده ایشان می‌سپرده که وی از این فرصت استفاده کرده و ساز او را برداشته و تمرین می‌نموده‌است. سایر استادان وی عاشیق قرمزی باش، عاشیق علی، عباد، کرم بوده‌است. ارکستر
هر ارکستر به‌طور معمول براساس قرارگرفتن نوع و تعداد سازها در آن نامگذاری می‌شود. برای نمونه، ارکستر سمفونی، که به‌عنوان بزرگترین نوع ارکستر شناخته می‌شود، بدان معناست که در آن از تمام گروه‌های سازی استفاده شده و تقریباً تمامی سازهای موسیقی کلاسیک غربی در آن وجود دارد. ارکسترهای کوچک‌تر، که بخشی از سازهای موسیقی کلاسیک در آن قرار دارد، با نام‌های دیگر از جمله ارکستر مجلسی نامیده می‌شوند. ارکستر مجلسی به ارکستری گفته می‌شود که در آن از سازهای زهیِ آرشه‌ای، سازهای بادی چوبی و سازهای کوبه‌ای و سازهای کلیدی همچون پیانو می‌تواند استفاده شود. موسیقی نویز
بر خلاف کلاسیک‌نویز، تمرکز اصلی و نقطه کلیدی در سبک نویز، پرداختن به صداهای انتزاعی ست. صداهایی که تا حد امکان هیچ مرجع و منبعی از جهان خارج برای آن‌ها قابل تصور نباشد. تقریباً تمامی موزیسین‌های نویز در این نکته هم باورند که می‌بایستی در سازهای موسیقی مورد استفاده، طول موج‌هایی را که شکل دهندهٔ نت‌های استاندارد و تداعی‌کنندهٔ سازها یا اشیا بیرونی هستند، حذف کرده ویا تغییر داد. (به‌طور مثال گروه Whitehouse در آغاز فعالیت هنری خود از سینت‌سایزرهای خراب یا به شدت دستکاری شده استفاده می‌کرد). از همین روی بود که بسیاری از گروه‌ها و موزیسین‌های نویز در ابتدا از سازهای متداول در سبک کلاسیک راک که به شدت دستکاری شده و صداهای متداول آنها، آشنایی زدایی شده بود استفاده می‌کردند. اما در اوایل دههٔ هشتاد میلادی سینتی سایزر جایگزین سازهای سبک موسیقی راک شد و در دههٔ ۹۰، کامپیوتر جای سازهای پیشین را گرفت. این جایگزینی و استفاده از کامپیوتر به عنوان ساز، نه تنها به دلیل امکان آفرینش صداها و نویزهای جدید و آبستره توسط کامپیوتر، بلکه پیش تر از آن، توانایی در تولید امواجی به واقع در هم فشرده با چگالی بسیار بالا -مشهور به: Walls of Sound- توسط کامپیوتر بود. «وظیفهٔ نویز نه تنها حمله به گوش‌ها، که یورش به تمام اندام بدن و متأثر کردن مخاطب است» به موازات روش یاد شده، می‌توان به موزیسین‌هایی اشاره کرد که از روی عمد و تحت تأثیر اندیشهٔ DIY از به کار بردن دستگاه‌های مدرن در ساخت موسیقی ی خود صرف‌نظر می‌کنند. به‌طور مثال Daniel Menche که تنها از صداهایی بهره می‌برد که از بدنش تولید شده‌اند.و همینطور فرکیوکو یا FreqCo که درموسیقی خود در حال حاضر تنها از امواج با سمپل بالا استفاده میکند که کد های مورس هم وارد آن کرده. سازهای زهی
http://en.wikipedia.org/wiki/String_section عاشیق محمد حسین دهقان
وی در بیش از بیست کشور دنیا و در همایش‌ها و کنگره‌های بزرگ داخلی و خارجی در جمهوری آذربایجان، آلمان، فرانسه، چین، ترکیه، سوئد، دبی، کشورهای آمریکای لاتین و … شرکت داشته و علاوه بر کاستها و آلبوم‌های موسیقی، اشعار زیادی هم سروده که موجود است. ایشان بیش از بیست شاگرد عاشیق تربیت کرده‌ام که امروز از عاشیق‌های سرشناس آذربایجان محسوب می‌شوند. موسیقی بلوچی
موسیقی بلوچستان را می‌توان با توجه به فرم و محتوا و ترکیب بندی سازها به انواع مختلف تقسیم کرد. رایج‌ترین و عامیانه‌ترین نوع موسیقی در کل بلوچستان سوت است که نازینک هم گفته می‌شود. مضامین اشعار در سوت، اغلب وصف طبیعت و یار و دیار و دل تنگی است. می‌توان گفت اغلب قطعاتی از موسیقی بلوچی که در رسانه‌ها پخش می‌شود، سوت است. چون تا حدود زیادی شادتر و عامیانه تر از انواع موسیقی دیگر است. از موسیقی دانان مطرح معاصر می‌توان به پیربخش صاحبداد، فیض محمد بلوچ، دین محمد زنگشاهی و براهیم آسکانی اشاره کرد. بیشتر سازهای موسیقی بلوچی اعم از زهی و کوبه ای و بادی در موسیقی سوت کاربرد دارند. سرود، بنجو، رباب، تنبیرگ، دونلی، نل، دهلک، کوزگ و کنجری. این موسیقی با نام‌های دیگری چون حماسی و شروندی هم شناخته می‌شود، قلب تپنده موسیقی بلوچستان است. شعرهایی که در این موسیقی خوانده می‌شود و زهیروگ‌هایی که نواخته می‌شود، شناسنامه موسیقی و فرهنگ بلوچی هستند. یکی از مهم‌ترین دلایل اهمیت موسیقی شاعری این است که مضامین و محتوای اشعار و کلام آن بسیار گسترده‌است. داستان‌های حماسی، عاشقانه، مذهبی، قومی، جنگی، پندآموز و غیره. در موسیقی شاعری تنها دو ساز مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ «سرود» و «تنبیرگ». این موسیقی در خیلی از مناطق بلوچستان رواج دارد اما در شمال بلوچستان (منطقه سرحد) کمتر به چشم می‌خورد. ذکرهای گواتی را برای افرادی می‌نوازند که دچار جن زدگی و باد شده‌اند. اصولاً وقتی این افراد دچار اختلالات می‌شوند و دکتر و درمان‌های پزشکی افاقه نمی‌کند، رو به خلیفه می‌آورند. خلیفه شخص اول مراسم گواتی است و از طریق ذکر و ریاضت و کار خیر با مسائل باد و جن و پری آشناست. وی با دیدن بیمار متوجه درجه وخامت بیماری او می‌شود. این غزل‌ها و ترکیب بندی سازهایش، خاص روستاهای اطراف سراوان در شرق بلوچستان ایران است. سازهایشان رباب و تنبیرگ است که در دو دهه اخیر، بنجو هم به حلقه ذکرشان اضافه شده؛ اما کماکان از دهلک در ذکرهای اصیلشان استفاده نمی‌کنند. شیوه اجرای غزل‌ها بدین گونه است که نفر اصلی غزل را می‌خواند و بقیه افراد در حلقه ذکر، سربند اصلی غزل را تکرار می‌کنند. ذکرهای این درویشان و ملنگ‌ها بسیار پرشور و وجد است و از سر شب شروع و دقایقی قبل از نماز صبح تمام می‌شود. غزل‌ها از مولانا، حافظ، شیخ عبدالقادر جیلانی، حضرت قلندر، صاحب عبدالرئوف، سیدنبی بخش و غیره است. ذکرهای دروایش قادری جنوب بلوچستان است که با دف‌های بزرگ و کوچک همراهی می‌شود. به دف‌های بزرگ سما و به دف‌های کوچک کسل گفته می‌شود. در حلقه ذکر، خلیفه مریدان حضور دارند. خلیفه ذکر اصلی را می‌خواند و سما را می‌نوازد و مریدان جواب ذکر می‌گویند و سما می‌نوازند. مجلس با ذکر خدا و حضرت رسول شروع می‌شود، پس از آن، ذکرهای حضرت غوث الاعظم شیخ عبدالقادر جیلانی، حضرت قلندر، سیداحمد رفاعی را می‌خوانند. دف‌های مورد استفاده برخلاف دف‌های رایج در مناطق دیگر، زنجیر ندارد و پوست ضخیمی هم روی آن بسته می‌شود و عموماً نقش‌هایی با حنا روی آنها می‌زنند. لازم به ذکر و تأکید است که اساس و بنیان تمامی موسیقی بلوچستان بر پایه زهیروگ و لیکو استوار است و نمی‌توان آنها را یک نوعی از موسیقی به حساب آورد. زهیروگ به معنای دل تنگی هست، مثلاً وقتی مادری فرزندش را از دست می‌دهد یا از او دور است، در فراقش زهیروگ می‌خواند. لیکو و زهیروگ مقام‌های آوازی و سازی هستند که به صورت متر آزاد اجرا می‌شوند. از زهیروگ‌ها و لیکوها می‌توان به سیم، دشتیاری، اشرف درا، زامرانی، دلگانی، سرحدی، بیاک رمی، بشگرد، سلات، کوردی، جدگالی و سوسالی اشاره کرد.این ساز شبیه به قیچک سیستانی بوده با این تفاوت که کاسه‌ای به بزرگی کاسه تار و دسته‌ای کوتاه دارد. نام دیگر قیچک سرود یا سروز است. به قیچک نواز، سرودی می‌گویند. این ساز شبیه کمانچه است با این تفاوت که کاسه‌ای به بزرگی کاسه تار و دسته‌ای کوتاه دارد. هنگام نواختن روی زانو یا زمین قرار می‌گیرد و آرشه یا کمانک به‌طور افقی با سیم‌ها تماس دارد. قیچک را معمولاً در بلوچستان می‌سازند، طنین خوشایندی دارد و در آهنگ‌های بلوچی یکه‌تاز میدان است. صدای آن وسعت زیادی دارد به همین دلیل به عنوان مناسب‌ترین ساز برای اجرای موسیقی‌های شاد و غم‌انگیز انتخاب می‌شود. از نظر کارکرد و قدرت اجرای آهنگ‌های مختلف می‌توان قیچک را با ویلن مقایسه کرد. شاه‌صراحی
شاه‌صراحی یکی از سازهای ابداعی محمدرضا شجریان است که در نمایشگاه سازهای ابداعی او در سال ۱۳۹۰ به نمایش درآمد. این ساز شبیه‌ساز کنترباس می‌باشد. شاه صراحی از نظر ظاهری بیشتر شبیه‌ساز عود یا بربط است با این تفاوت مهم فنی که خرک ساز مثل کمانچه روی یک پرده پوستی قرار گرفته و مانند بربط روی صفحه چوبی بدنه ساز قرار ندارد. ابعاد شاه‌صراحی تقریباً به اندازه کنترباس است یعنی نوازنده باید آن را در حالت ایستاده یا نشسته با یک تکیه گاه بنوازد. عاشیق محمد حسین دهقان
محمد حسین دهقان (زاده سال ۱۳۱۳) از هنرمندان بنام عرصه موسیقی آذربایجان و از اساتید هنر عاشیقی مکتب ارومیه به شمارمی‌رود که در کنار بزرگانی مانند عاشیق درویش وهاب‌زاده، فرهاد سلیمی، یوسف اوهانس و اصلان طالبی نقش بسزایی را در حفظ و اشاعه این موسیقی اصیل و مردمی آذربایجان داشته‌است. محمد حسین دهقان در سال ۱۳۱۳ در روستای ایگدیر (ارومیه) به دنیا آمده‌است. از پنج سالگی با ساز آشنا و از ۸ سالگی انگشتانش ساز عاشیقی را لمس کرده (در دست گرفته) و از پانزده، شانزده سالگی در مجالس و جشن‌های مردمی حضور یافته‌است. وی سه شرط اصلی عاشیق‌های آذربایجانی: اول صدا، دوم نوازنده ماهر ساز عاشیقی بودن و سوم سرودن اشعاری به سبک و سیاق عاشیقی (گرایلی، قوشما، دیوان، تجنیس و ..) را همواره یکجا داشته وبه چندین هنر آراسته‌است. وی اغلب میراث ادبی و هنری عاشیق‌های متقدم و معاصر (ده‌ها هزار بیت شعر در قالبهای مرسوم سبک عاشیقی) و ده‌ها داستان مفصل عاشیقی را با زیر و بم و جزئیات و اشعار و روایت‌های مختلف آن را از حفظ می‌داند و می‌خواند. فرم‌های موسیقی ردیفی
برخی منابع، ردیف موسیقی ایرانی را به دو بخش کلی «آواز» و «ضربی» تقسیم می‌کنند، و انواع اصلی موسیقی ضربی را شامل چهارمضراب (شش یا دوازده ضربی و سریع)، رِنگ (شش ضربی و با سرعت متوسط و معمولاً همراه با رقص)، تصنیف (معمولاً شش ضربی و آهسته)، و پیش‌درآمد (آهسته) بر می‌شمارند. منظور از فرم ضربی، فرمی است که وزن مشخص و بسته دارد، در مقابل آواز که وزن آزاد دارد. اگر چه به لحاظ نظری تمام گوشه‌ها را می‌توان به صورت ضربی یا آوازی اجرا کرد، اما پیمان ناصح‌پور در بررسی ردیف میرزاعبدالله، این گوشه‌ها به عنوان اصلی‌ترین گوشه‌هایی که برای موسیقی ضربی به کار می‌روند برمی‌شمرد: سازهای کوبه‌ای
سازهای کوبه‌ای یا ساز کوبه یا پِرکاشِن به سازهایی گفته می‌شود که از طریق ضربه، تکان، سایش، خراش یا هر عمل دیگری که منجر به نوسان شود، تولید صدا کنند. وظیفهٔ اصلی سازهای کوبه‌ای معمولاً اجرای ضرب‌آهنگ (ریتم) در متن آهنگ است، ولی توانایی اجرای ملودی را هم دارند. تاریخچهٔ سازهای کوبه‌ای به هزاران سال پیش برمی‌گردد. این سازها احتمالاً پس از صدای انسانی قدیمی‌ترین نوع سازها هستند. سازهای کوبه‌ای را عموماً می‌توان به دو دستهٔ سازهای کوبه‌ای با کوک معیّن مثل زیلوفون و سازهای کوبه‌ای با کوک نامعین مثل انواع طبل تقسیم کرد. عاشیق هاوالاری
از دید تاریخ و جغرافیا موسیقی هر منطقه از تاریخ و زندگی آن منطقه متأثر می‌شود. موسیقی آشیقی قدیم‌ترین موسیقی این منطقه است که از بطن زندگی ملت آذربایجان برخاسته و از حیات اجتماعی آنان منشأ گرفته‌است. آهنگهای آشیقی به شش دستگاه موسیقی یعنی زابل سه‌گاهی، آورتا ماهور، راست، بیات شیراز، بیات کرد و شور محدود می‌شود. امروزه با توجه به آهنگهای آهنگسازان معاصر و شیوهٔ تنظیم موسیقی آنان به هارمونی و آکوردی جدید برمی خوریم که اصل و ریشهٔ آنها از زمانهای قدیم در ساز آشیقی آذربایجان وجود داشته‌است و از گذشته تا حال نواخته شده و می‌شود؛ به عنوان مثال در آکوردهای ساز تنوع اجرای فاصله‌های پنجم، چهارم و دوم که اکنون مورد توجه همه آهنگسازان جهان نیز قرار گرفته، قابل ذکر است. آهنگساز همیشه جاوید و نامی آذربایجان، دانشمند بزرگ اوزوئیرحاجی بیگ اف در خلق اپرای کور اغلو از همین آکوردها استفاده کرده‌است. جعبه موسیقی
جعبه موسیقی یکی از سازهای موسیقایی سدهٔ ۱۸ و ۱۹ است که با حرکت مجموعه‌ای از سنجاق‌ها که روی یک استوانه یا صفحه چیده شده‌اند، و از روی دندانه‌ها (یا تیغه‌های) یک شانهٔ فولادی عبور می‌کنند و نُت‌های آهنگینی می‌نوازند، کار می‌کند. جعبه‌های موسیقی از جعبه‌های تزئینی موزیکال سدهٔ ۱۸ برگرفته شدند. برخی از جعبه‌های موسیقی پیچیده‌تر یک طبل ظریف یا ناقوس کوچکی نیز افزون بر شانهٔ فولادی دارند. سازهای زهی
سازهای زهی یا زه‌صداها آن رده‌ای از سازها هستند که در آن‌ها صدا از لرزش زه یا تار یا سیم به وجودمی‌آید. معمولاً با زخمه زدن یا ضربه زدن یا کشیدن آرشه بر روی این زه‌ها صدای دلخواه از ساز درمی‌آید. سازهای زهی را به صورت‌های مختلف بخش‌بندی نموده‌اند. موسیقی تلفیقی
موسیقی تلفیقی (فیوژن) گونه‌ای از موسیقی که نتیجه تلفیق دو یا چند فرهنگ موسیقایی است. موسیقی تلفیقی ترجمه اصطلاح موسیقی فیوژن است که در اصل و ابتدا به ترکیب موسیقی جز با فانک و راک گفته می‌شده‌است. در موسیقی تلفیقی همواره تلاش در به هم رساندن موسیقی در دهکده جهانی موسیقی است به عنوان مثال می‌توان به تلفیق موسیقی ایرانی و موسیقی کلاسیک غربی در آلبوم (مولانا و باخ) اثر داود آزاد یا تلفیق موسیقی اصیل آذربایجان با موسیقی جز که توسط عزیز مصطفی زاده در آذربایجان صورت می‌گیرد، اشاره کرد. موسیقی زار
سازهای اولیه این سیاهان را سازهای لِیوا می‌گفتند که شامل دهل‌های بزرگ و نوعی ساز بادی بوده‌است. از این سازها ظاهراٌ درمراسم شادی استفاده می‌کردند و همچنین برای رقص‌های ویژه‌ای از قبیل خنجرسازی و رقص لِیوا. موسیقی ارمنی
موسیقی عاشوقی در ارمنستان مسیر تکاملی ویژه‌ای طی کرده‌است. در این کشور موسیقی عاشقی از قرن ۱۶ به بعد رواج داشته‌است. مهم‌ترین عاشق ارمنی :سایات‌نووا (۹۵–۱۷۱۲) بود، که هنر موسیقی دوره زمان خود را به حد کامل رساند.موسیقی مردمی ارمنی دارای دو بخش است: موسیقی روستایی ارمنی دربارهٔ عشق و عشق به طبیعت، حسرت، اعتراض، آواز، رقص و غیره، آواز خوانده و نواخته می‌شود. عمده‌ترین آلات موسیقی روستایی مانند: بلول، توتاک یا شوی، زورنا، دهل موسیقی شهری ارمنی بیشتر در زمینه عشق، گهواره، آواز جشن، آوازهای رقص و غیره می‌باشد. عمده‌ترین آلات موسیقی شهری مانند: شوی، دودوک، زورنا، دهل، نقاره و دب، گیتار، جاز و ارگ فرهنگ در استان فارس
موسیقی بومی ایل قشقایی با نام «عاشیقها»، «چنگیان» و «ساربانان» درآمیخته و در این میان موسیقی عاشیقی از جایگاه والایی برخوردار است، موسیقی عاشیقی کهن و گسترده است و با شعر فولک درآمیخته است عاشیق‌ها برای رویدادهای غمناک و شاد نوایی در سینه دارند. در هنر عاشیقی حماسه جایگاه ارزنده‌ای دارد و در شعر آن نیز عرفان مقامی‌شایسته. حضور این هنرمندان را نه تنها در فارس، بلکه در آذربایجان و بیرون از مرزهای این سرزمین نیز می‌توان پی گرفت. از خلال روایات قومی‌می‌توان دریافت که عاشیق‌های قشقایی در اصل از مناطقی همانند قفقاز، شیروان و شکی به فارس مهاجرت کرده‌اند و وجوه اشتراک قابل توجهی بین عاشیق‌های قشقایی و آذربایجانی به ویژه در زمینه بیان شجاعت و مردانگی افسانه‌وار «کوراوغلو» وجود دارد، ولی از نظر شیوه اجرا تفاوت‌هایی نیز با همدیگر دارند. آهنگ‌هایی همچون «کرمی»، «معصوم»، «محمود» و... را با کمی‌اختلاف عیناً در اجرای عاشیقهای آذربایجانهم می‌توان ملاحظه کرد.‌سازی که عاشیق قشقایی می‌نوازد شبیه سه‌تار و دارای ۹ سیم است که عموماً آن را با مضراب یا پنجه می‌نوازند، ولی در دهه‌های اخیر کاربرد تار، کمانچه و دیگر آلات موسیقی نیز جایگاهی در میان موسیقی قشقایی یافته‌اند که عمدتاً مورد استفاده هنرمندان جوان قرار می‌گیرد از آهنگ‌های قدیمی‌و امروزی عاشیق‌های قشقایی می‌توان از «سحرآوازی»، «جنگ‌نامه»، «محمدطاهر بیک»، «معصوم»، «صمصام»، «کوراوغلو»، «محمود و صنم»، «محمود و نگار»، «باش خسرو»، «هلیله خسرو»، «بیستون»، «حیدری، «گرایلی»، «باش گرایلی»، «باسماگرایلی»، «کرمی» و... نام برد که برخی از آن‌ها همراه با داستانی که عمدتاً مایه مهر و محبت و دلدادگی دارند، خوانده می‌شود. موسیقی شمال استان همدان
اصطلاح عاشیق یا آشیق در آناتولی و آذربایجان به خوانندگان سیاری دلالت داشته که انواع مختلفی از اشعار عامیانه یا داستانهای عاشقانه ترکی را خلق و اجرا می‌کرده‌اند. عاشیق در استان همدان عموماً به شخصی اطلاق می‌شود که نوازنده چگور است و در حین نواختن، به خواندن و نقل داستان می‌پردازد. غیر از نوازندگان چوگور که غالب عاشیقهای این استان را تشکیل می‌دهند، به نوازندگان تار که داستان نقل می‌کنند نیز عاشیق گفته می‌شود. از بین عاشیقها و نوازندگان موسیقی ترکی همدان (با چوگور، کمانچه، ویولون، تار، بالابان، دهل و غیره) می‌توان از افراد ذیل نام برد: عاشیق محمد حسین دهقان
عاشیق دهقان از معدود هنرمندان آذربایجان غربی است که در جشنواره‌های متعدد داخلی و خارجی شرکت کرده و در بیشتر آنها به کسب مقام و افتخار نائل شده‌است که می‌توان به دریافت لوح تقدیر از مقام ریاست جمهوری وقت، دریافت ۲۵ عدد لوح تقدیر از وزرای ارشاد، ۳ بار کسب مقام اولی در هنر عاشیقی، در میان عاشیقهای جهان، کسب ۱۵ عدد سکه بهار آزادی در مسابقات مختلف، دریافت ۵ سکه بهار آزادی از آقای خاتمی، اشاره کرد. همچنین عاشیق دهقان دارای دیپلم افتخار بوده و دکترای هنر عاشیقی از کشور آذربایجان دریافت کرده‌است و در شهرهای باکو و آنکارا نیز برنامه‌های زیادی را اجرا نموده‌است. نکته آخر اینکه وی یکی از ۴۲ نفر نام‌آور عرصه هنر و از بزرگان موسیقی کشور است که لوح افتخار آن را به یدک می‌کشد. به مدت ۱۰ سال نیز به عنوان داور در مسابقات مختلف هنر عاشیقی داوری نموده‌است. فرهنگ در جمهوری آذربایجان
عاشیق‌ها نوازندگان و آوازخوانانی هستند که در مناطق آذری‌نشین ایران هنرنمایی می‌کنند، عاشیق‌های آذربایجان وارث یکی از غنی‌ترین بخش‌های ادبیات و فرهنگ شفاهی آسیا هستند. از مشهورترین عاشیق‌های ایرانی می‌توان از خسته قاسم هنرمند توانای فولکور آذربایجانی نام برد. معروف‌ترین داستان‌های عاشیق‌ها نیز کوراوغلو، اصلی و کرم، دده قورقود، عاشیق غریب و طاهر میرزا نام برد. عاشیق
با زوال سلسله صفوی فرهنگ ترکی در میان طبقه حاکمه ایران کمرنگ‌تر شّد. در عوض، هنر عاشقی در فرم داستان‌های منظوم عامیانه در متن جامعه به بقای خود ادامه داد. در دوران سلسله پهلوی فرهنگ آذربایجان دچار رکود شد. با این‌حال، علی‌رغم ممنوعیت ضمنی نوشتن به زبان ترکی، موسیقی عاشقی تحمل می‌شد. عاشیق‌ها در قهوه‌خانه‌های تبریز و ارومیه و شهرهای دیگر برنامه اجرا می‌کردند. در تبریز ساز عاشیق با بالابان و قاوال همراهی می‌شد ولی در ارومیه اجرای تکساز رایج بود. در دوره ده ساله بعد از انقلاب اسلامی موسیقی عاشقی، همانند دیگر موسیقیها، تا حدی ممنوع شّد. در سال‌های میانی دهه شصت، عاشیق رسول قربانی، که به سختی با پارچه فروشی زندگی می‌کرد، خواندن آوازهایی با مضامین مذهبی و انقلابی را آغاز کرد. دولت ایران بزودی به اهمیت تبلیغی این ژانر موسیقی پی برده و موسیقی عاشقی را ترویج کرد. در حال حاضر موسیقی عاشقی در اوج شکوفایی است. بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی جمهوری‌های تازه استقلال یافته در قفقاز و آسیای میانه بخشی از هویت فرهنگی خود را در سنت عاشقی جستجو کردند؛ اتفاقی که موقعیت اجتماعی عاشق‌ها را بالا برد. در نتیجه موسیقی عاشقی، با تجربه کردن نوع آوریها، با اجراهای حرفه‌ای مناسب برای محیطهای شهری سازگار شد. برای نمونه، در مسابقه آواز یوروویژن ۲۰۱۲، در بخشی از اجرای تیم جمهوری آذربایجان آلات عاشیقی نواخته شدند. بعلاوه، در نتیجه تلاش‌های دولت جمهوری آذربایجان، سپتامبر ۲۰۰۹، هنر عاشقی آذربایجان در لیست معارف فرهنگی یونسکو قرار گرفت. سازدهنی کروماتیک
سازدهنی کروماتیک ، یکی از انواع سازدهنی است که از یک شستی برای تعویض زبانهٔ حامل سوراخ‌های نواختن استفاده می‌کند. این ساز در مواقع عادی کلیدهای دیاتونیک را می‌نوازد اما با فشار دادن شستی، نیم‌پرده بالاتر از هر نُت نواخته می‌شود. به همین دلیل یک سازدهنی کروماتیک می‌تواند تمامی ۱۲ نت کروماتیک سازهای غربی را بنوازد و به همین دلیل در موسیقی‌های جاز، کلاسیک و پاپ کاربرد بیشتری نسبت به دیگر انواع سازدهنی (ترمولو و دیاتونیک) دارد. سازدهنی‌های کروماتیک را معمولاً در اندازه‌های ۱۰سوراخه (۱۰۴۰)، ۱۲سوراخه (۱۲۴۸) و ۱۶سوراخه (۱۶۶۴) می‌سازند که به ترتیب قادر به نواختن ۲.۵ اکتاو، ۳ اکتاو و ۴ اکتاو هستند. و کلید دو ماژور (C) به علت راحتی بکارگیری و راحتی به‌خاطر سپردن آن، بیشترین کاربرد را دارد. سازدهنی‌های کروماتیک همیشه بالاترین قیمت را در میان انواع سازدهنی‌ها (کروماتیک، ترمولو و دیاتونیک) دارند. باغلاما
در ایران گاهی به آن ساز دیوان نیز می‌گویند؛ که از واژه فارسی ساز به معنی دستگاه و ابزار آمده‌است. اگرچه ساز به یک مجموعه از سازهای زخمه‌ای اشاره دارد. این ساز در موسیقی کلاسیک عثمانی، موسیقی محلی ترکی، موسیقی آذری، موسیقی آشوری، موسیقی ارمنی، و در بخش‌هایی از سوریه، عراق و یونان کشورهای بالکان استفاده می‌شود. ابزاری شبیه باغلاما در حفاری‌های باستان‌شناسی از سومر و هیتی در آناتولی و در آثار یونان باستان یافت شده‌است. موسیقی
ساز منحصربه‌فرد ایرانی که در این تقسیم‌بندی قرار می‌گیرد سنتور است. این ساز شامل جعبه‌ای ذوزنقه‌ای است و از ۷۲ رشته سیم سفید و زرد تشکیل یافته‌است. سازهای زهی آرشه‌ای
سازهایی مانند ویلون، ویولا و ویلونسل از این دسته هستند. این دسته سازها عامل ایجاد صوت سیم یا زه هست و آرشه ای که با کشیده شدن، سیم را مرتعش شده و تولید صوت می‌کند. در این دسته از سازها تکنیکی وجود دارد به نام پیتزیکاتو که با انگشتان دست سیم مرتعش می‌شود اما این یکی از تکنیک‌های این سازها است بنابرین در این مورد شبیه به سازهای زهی زخمه ای می‌مانند. استان فارس
با تکوین و رشد شهرنشینی، فرهنگ مردم دچار دگرگونی و تغییرات ساختاری شده‌است. ویژگی‌های قومی و فرهنگی مختلفی در میان اقوام و عشایر وجود دارد. عشایران هنوز ویژگی‌های سنتی را حفظ کرده‌اند. استان فارس یکی از استان‌هایی‌است که بالاترین جمعیت عشایری کشور را دارد. فرهنگ مردم فارس در کل به بخش‌های متعدی مانند جشن، موسیقی، پوشاک و خوراک تقسیم می‌شود. در بخش موسیقی می‌توان به عاشیقهای قشقایی، چنگیان و ساربانان اشاره کرد. موسیقی بومی ایل قشقایی با نام عاشیقها، چنگیان و ساربانان درآمیخته و در این میان موسیقی عاشیقی از جایگاه والایی برخورداراست، موسیقی عاشیقی کهن و گسترده‌است و با شعر فولکوریک درآمیخته‌است عاشیقها برای رویدادهای غمناک و شاد نوایی دارند. در هنر عاشیقی، حماسه و در شعر آن نیز عرفان مقامی شایسته دارد. پیشینه مکتوب شعر و ادبیات در میان ایل قشقایی به بیش از ۲۵۰ سال پیش می‌رسد. اشعار شاعران گمنام سینه به سینه نقل می‌شود و به گنجینه فولکلوریک قشقایی‌ها غنا می‌بخشد. شعر قشقایی را همه‌جا می‌خوانند در عروسی، در عزا و در زمان شادی و غم. شعر عروسی‌ها همراه پایکوبی و شعر عزا همراه با حزن و اندوه خوانده می‌شود. رقص‌های محلی و بومی قشقایی‌ها نیز که با آهنگ جنگ‌نامه توأم است عمدتاً به صورت گروهی اجرا می‌شود و در این میان رقص چوب به لحاظ شیوهٔ اجرا و حرکات ریتمیک اجراکنندگان آن، از جذابیت خاصی برخورداراست. پوشاک مردمان فارس به دلیل گوناگونی فرهنگی، بسیار متنوع است و از میان آن‌ها می‌توان به قبا (آرخالق)، شال و چقه اشاره کرد. تار
تار در لغت ایرانی به معنی زه، سیم و از لحاظ سازشناسی از گروه سازهای زهی مضرابی است. بنابر روایتی تار از زمان فارابی (حدود سال ۲۶۰ هجری – سال ۳۳۹ هجری) موسیقیدان معروف ایرانی وجود داشته و بعد از وی توسط صفی الدین ارموی و دیگران به سمت کمال پیش رفته‌است. بر این اساس نمونه سلف تار مربوط به عهد صفوی (سال ۱۰۸۰ هجری) در تصویر زیر مربوط به نقاشی‌های کاخ هشت بهشت اصفهان مشاهده می‌شود. دو تصویر که یکی در سال ۱۷۷۵ میلادی و دیگری در سال ۱۷۹۰ میلادی در شیراز از تار نقاشی شده‌است نشان می‌دهد نواختن این ساز در دورهٔ زندیه در شیراز متداول و مرسوم بوده‌است. با این همه، نام نوازندهٔ مشخصی از این ساز در منابع دورهٔ زندیه دیده نمی‌شود و از این‌رو، احتمالاً این ساز در آن دوره نام دیگری داشته‌است. سازِ تار با شمایل و مشخصات کنونی (کاسه و نقاره شبیه به دل روبروی هم، با دسته‌ای متصل دارای ۶ سیم طبق تصویر بالا) از زمان قاجار دیده شده‌است. مرتضی حنانه (استاد موسیقی ایرانی) در کتاب گامهای گمشده، تار را ساز ملی ایرانیان می‌داند. مرحوم روح‌الله خالقی (استاد موسیقی ایرانی) در کتاب سرگذشت موسیقی می‌گوید: ساز (تار) بهمراه نام سازهایی دیگر در شعر فرخی سیستانی شاعر ایرانی (۳۷۰–۴۲۹) ذکر شده‌است (هر روز یکی دولت و هر روز یکی غژ * هر روز یکی نزهت و هر روز یکی تار). ساز تار ساخته و پرداخته ذوق ایرانی است (منحنی و قوس‌هایی که در ساخت تار دیده می‌شود در خوشنویسی و نقاشی و مینیاتور و معماری ایرانی جاری و ساری است) و طی سالهای متمادی کامل و کاملتر گشته‌است. آخرین اصلاحات توسط درویش خان استاد موسیقی ایرانی(۱۲۵۱تهران_۲ آذر ۱۳۰۵تهران) با افزودن سیم ششم جهت تکمیل و وسعت دامنه صوتی تار انجام پذیرفته‌است. تار دارای ۲۸ پرده است (یعنی کمتر از سه اکتاو). آخرین الگوی منحصربه‌فرد ساخت تار نیز متعلق به سازگر مشهور ایرانی استاد یحیی دوم (۱۲۵۴–۱۳۱۰ه‍.ش) می‌باشد چه به لحاظ شاخص فنی و چه از لحاظ ذوقی همچنان که گره چوب را به شکل متقارن روی کاسه تار (در اصطلاح چهار گل) طراحی می‌نموده‌است. جنس چوب کاسه تار از درخت توت، دسته آن گردو می‌باشد. کاسهٔ تار بیشتر از کنده کهنه چوب توت ساخته می‌شود که هرچه این چوب کهنه‌تر باشد به دلیل خشک بودن تارهای آن چوب تار دارای صدای بهتری خواهد بود. پرده‌ها از جنس روده گوسفند و دسته و پنجه معمولاً از چوب گردو تهیه می‌شوند. شکل کاسهٔ تار مانند دو دل به هم چسبیده و از پشت شبیه به انسان نشسته‌ای است. تار قفقازی شکل کمی متفاوتی دارد و سیم‌های آن بیشتر است. جنس خرک از شاخ بز کوهی است. در دو طرف دسته از استخوان شتر استفاده می‌شود. از لحاظی ساز تار به سه‌تار نزدیک است. از لحاظ شیوهٔ نوازندگی زخمهٔ عادی در تار به صورت راست (از بالا به پایین) است ولی در سه‌تار بالعکس است (از پایین به بالا). همچنین از نظر تعداد پرده‌ها نیز با هم شباهت دارند. صدای تار به دلیل وجود پوستی که روی آن است از شفافیت خاصی برخوردار است برای این پوست معمولاً از پوست بره تودلی یا بزی استفاده می‌شود. به خصوص سازهایی که ساخت قدیم هستند از شیوهٔ صدای دیگری برخوردارند. سازدهنی
سازدهنی یا هارمونیکا جزء سازهای بادی است و در خانوادهٔ سازهای زبانه آزاد (Free Reed Instruments) قرار می‌گیرد. تاریخ موسیقی ایران
اصطلاح «خنیای باستانی ایرانی» یک اصطلاح مربوط به عصر پس از هخامنشیان می‌باشد. در این دوره سه نوع موسیقی رزمی، بزمی و مذهبی وجود داشته‌است که موسیقی رزمی آن‌ها در هنگام جنگ‌های هخامنشیان اجرا می‌شده‌است. از سازهای آن‌ها به کرنای فلزی طویل می‌توان نام برد که نمایانگر عظمت و گسترش موسیقی رزمی در دوران هخامنشیان بوده‌است. از موسیقی مذهبی هخامنشیان که در مراسم مذهبی زرتشتی اجرا می‌شده‌است می‌توان به سازهای شبیه به «سنج» (ساز کوبه‌ای) اشاره کرد. موسیقی شمال استان همدان
بسیاری از مقامهای محلی این ناحیه حالت آوازی-ضربی دارد؛ چنان‌که شاید نتوان در اجرای آن‌ها به سهولت سازهای ضربی به کار برد؛ از این رو به ندرت در کنار چوگور یا کمانچه محلی، سازهایی همچون دایره می‌نوازند. همچنین گروه نوازی نیز در میان نوازندگان محلی همدان چندان رایج نیست. این ویژگی در میان عاشیقهای آذربایجان غربی، اوزانهای ترکیه و شاهسونهای قم، همچنین بخشیهای شمال خراسان و باغشی‌های ترکمن مشترک است؛ البته دونوازی به شکل چوگور و بالابان یاکمانچه و چوگور کمابیش متداول بوده‌است؛ اما گروه نوازی چند چوگور با هم یا با سازهای دیگر اصلاً مرسوم نیست. در توضیح تمایل نوازنده‌ها به تکنوازی یا عدم کاربرد سازهای ضربی، می‌توان گفت که اکثر نغمات محلی، ریتم منظم ندارند و در نواختن یک مقام، گاه از میزانهای مختلف استفاده می‌شود و تعدادی از مقامها نیز اساساً ضربی نیست. از سوی دیگر، متداول‌ترین کاربرد این موسیقی، در نقل داستان بوده‌است که عاشیقها به مناسبت حال و هوای مجلس و اقتضای داستان پردازی خود، از نغمه‌ها و مقامها و ریتمهای مختلف استفاده می‌کند؛ در حالی که کاربرد هم‌نوازی، اغلب در اجرای تصنیف است و در موسیقی ترکی منطقة همدان، تعداد تصانیف، اندک است. موسیقی
تار یکی از سازهای زهی اصیل ایران است که یک شکم چند قسمتی و شش سیم دارد. از این گروه سازها، سه تار و دو تار را می‌توان نام برد که نوازندگی دوتار در ترکمن صحرا و نواحی خراسان بسیار معمول است. سازهای گلابی شکل در طول تاریخ دچار تکامل و تغییر شده‌اند. این تغییر از ساختمان اصلی دوتار؛ در ابعاد گوناگون شروع شده و به سازهای امروزی رسیده‌است. موسیقی شمال استان همدان
عاشیقهای همدان از دیرباز در زنده نگاه داشتن موسیقی بومی این ناحیه کوشیده‌اند. ساز اصلی عاشیقها چوگور است که بازمانده ساز کهن «چونگور» است. تعدادی انگشت شمار نیز در نواختن کمانچه مهارت دارند و در دهه‌های اخیر تعدادی نیز به نواختن تار فارسی و ویولون روی آورده‌اند. بالابان و نی فلزی نیز کمابیش در میان نوازندگان محلی رایج بوده‌است. عاشیق محمد حسین دهقان
مستند زندگی ایشان در واحد هنرهای تصویری حوزه هنری استان آذربایجان غربی با مشاوره و همکاری واحد موسیقی حوزه هنری آذربایجان غربی آغاز شده بود که در آن بخشی از زندگی شخصی و فعالیت‌های هنری محمد حسین دهقان برای نخستین بار به تصویر کشیده شده‌است. فیلم عاشیق محمدحسین دهقان به کارگردانی محمدرضا مقدسیان با سال ساخت ۱۳۷۴ نیز مستند زندگی ایشان می‌باشد.در سال ۱۳۹۶ به پاس بیش از نیم قرن فعالیت در زمینه موسقی عاشیقی، در حوزه هنری شهر ارومیه مراسم بزرگداشت ایشان برگزار گردید. موسیقی
از سازهای ضربی معروف ایرانی دهل و تنبک و نقاره در ابعاد و شکل‌ها و کاربردهای گوناگون و دایره ودف و دهلک و کسسر و . . . هستند. هارپسیکورد
هارپسیکورد یا چمبالو یا کلاوسن یکی از سازهای کلاویه‌دار است. ساز کلاوسن از مهمترین ساز‌های دوره‌ی باروک محسوب می‌شود که به طور بسیار معمول در گروه همراهی‌کننده باس شماره‌دار را می‌نواخت. مهمترین آهنگسازانی که از این ساز بسیار بهره برده‌اند میتوان به ژان-باتیست لولی، ژان فیلیپ رامو، فرانسوا کوپرن، یوهان سباستین باخ و ... اشاره کرد.  شکل ظاهریِ هارپسیکورد تقریباً شبیه پیانو است، اما شیوهٔ ایجاد صدا در این دو ساز با هم تفاوت‌هایی دارد؛ در هارپسیکورد، با فشردن کلاویه‌ها و حرکت اجزای یک سیستم مکانیکی متصل به آن‌ها، زائده‌های کوچک (مضراب مانند) سیم‌ها را به ارتعاش درمی‌آورَد و صدا ایجاد می‌شود. موسیقی سنتی ایرانی
آواز معمولاً قسمتی از دستگاه مورد نظر است که می‌توان آن را "دستگاه فرعی" نامید. آواز از نظر فواصل با دستگاه مورد نظر یکسان یا شبیه بوده و می‌تواند شاهد یا ایست متفاوتی داشته باشد. به‌طور مثال آواز دشتی از متعلقات دستگاه شور و از درجه پنجم آن بوده و به عنوان مثال اگر شور سل را در نظر بگیریم، دارای نت شاهد و ایست «ر» است. بدین ترتیب در آواز شور ملودی با حفظ فواصل دستگاه شور روی نت «ر» گردش می‌کند و در نهایت روی همان نت می‌ایستد. به‌طور کلی هر آواز پس از ایست موقت روی ایست خودش، بروی ایست دستگاه اصلی (در این‌جا شور) بازمی‌گردد. آوازهای متعلق به دستگاه موسیقی ایرانی ۵تا هستند و عبارت‌اند از: طبل بزرگ
طبل بزرگ طبل دوطرفه‌ای است که نواکی پایین را تولید می‌کند. طبل بزرگ یک ساز کوبه‌ای است که بیشتر در سازگان سمفونیک، دسته‌های موسیقی نظامی و موسیقی جاز کاربرد دارد. کرنا
کرنا به دلیل خصوصیات منحصر به فردش معمولاً با سازهای مجلسی جفت و جور نیست و در کاربردهای امروزی همانند گذشته، غالباً با دهل یا نقاره همراهی می‌شود. در نتیجه گروه نوازی با آن چندان معمول نیست و پیشینه‌ای هم ندارد. اما در چند سال اخیر تلاش‌هایی برای ارائه گروه نوازی با حضور کرنا صورت گرفته‌است که از نخستین نمونه‌ها می‌توان به کرنانوازی خسرو سلطانی در اثر «نوبانگ کهن» با همراهی حسین علیزاده اشاره کرد. سلطانی در این اثر با دو ساز کرنا و سرنا که هر دو هویتی بومی دارند، به اجرای موسیقی دستگاهی پرداخته و همچنین در اثر دیگری به نام «ماهور کبیر» با همراهی یکی از ارکستر سمفونیک‌های اتریش، کرنا نواخته‌است. کرنا همانند دیگر سازهای جهان،سازی با قابلیت‌های عمومی است و در عین حال مجموعه از توانایی‌های انحصاری هم دارد. بنابراین ایجاد ترکیبات صوتی جدید و متفاوت از آن، امری کاملاً طبیعی می‌تواند باشد. موسیقی باروک
موسیقی باروک، هم‌گام با پیوستگی ریتم و ملودی از پیوستگی دینامیک (نوانس) نیز برخوردار است. به طوری دیگر، حجم صوتی برای مدت‌ای ثابت نگه داشته می‌شود. تغییر دینامیک، ناگهانی و چنان است که گویی دینامیک از سطحی به سطح دیگر منتقل شده باشد. این تغییر و تبدیل میان قوی و ضعیف، دینامیک پله‌ای نامیده شده‌است. دگرگونی تدریجی دینامیک که با کرشندو و دکرشندو پدید می‌آید از ویژه‌گیهای شاخص موسیقی باروک نیست. با این همه بی‌تردید اجراکنندگان این موسیقی برای دست‌یابی به مقصودهای بیانی، دگرگونی‌های ظریف و ماهرانه‌ای را در دینامیک پدیدمی‌آورده‌اند. سازهای شستی‌دار مهم در دورهٔ باروک، ارگ و کلاوسن (هارپسیکورد) بودند که هردو با دینامیک یک‌نواخت موسیقی آن دوره هم‌خوانی داشتند. نوازندهٔ ارگ و کلاوسن نمی‌توانست مانند پیانیست امروزی با تغییر فشار انگشت بر شستی‌ها، کرشندو و دکرشندو پدیدآورد. کلاویکورد، سومین ساز شستی‌دار مهم این دوره، گرچه می‌توانست تغییرهای تدریجی در دینامیک پدیدآورد، اما این تغییرها در محدوده‌ای کوچک –در حدود ppp تا mp- ممکن بود. کنترباس
کُنترباس بزرگ‌ترین و بمترین ساز زهی آرشه‌ای است که یا به وسیلهٔ آرشه، یا از طریق زخمه زدن (پیتزیکاتو) نواخته می‌شود. امروزه این ساز در موسیقی کلاسیک غربی در دستهٔ سازهای زهی نقش مهمی را در ارکستر ایفا می‌کند. کنترباس نه‌تنها در موسیقی کلاسیک غربی، بلکه در دیگر سبک‌های موسیقی مانند جاز، بلوز و راک اند رول کاربرد دارد. کوک سیم‌های این ساز به ترتیب از زیر به بم عبارت است از: از کنترباس به عنوان تنها ساز مدرن خانوادهٔ ویولا دا گامبا نام برده می‌شود؛ خانواده‌ای که اصلیت اروپایی دارد و در قرن پانزدهم میلادی پدید آمد. به همین خاطر می‌توانیم به این ساز «ویول‌بیس» نیز بگوییم. با این حال، این مسئله که آیا کنترباس مستقیماً از خانوادهٔ ویولا دا گامبا است یا نه، به‌طور کامل به جواب نرسیده‌است. قاشقک (ساز)
قاشُقَک یا کاستانیـِت از سازهای کوبه‌ای است. افشاری
آواز افشاری یکی از آوازهای موسیقی ایرانی است و از متعلقات دستگاه شور دانسته می‌شود. این آواز بر محوریت دستگاه شور است اما نت ایست آن درجهٔ دوم شور است و نت شاهد آن درجهٔ چهارم شور است. درجهٔ پنجم شور نت متغیر است و درجات ششم و هفتم در درآمد افشاری نقشی ندارند اما در برخی گوشه‌های آن حائز اهمیت می‌شوند. آواز افشاری آوازی نسبتاً مستقل از دستگاه شور است. ویرجینال
ویرجینال یک ساز صفحه کلیدی از خانواده سازهای هارپسیکورد است. که نواختن آن در اواخر دوره رنسانس و اوایل دوره باروک در اروپا رایج بود. سازهای تیغه‌ای
سازهای تیغه‌ای در سامانه هورن‌بوستل-زاکس دسته ۱۲ را تشکیل می‌دهند. دستگاه (موسیقی)
با این حال در تقسیم‌بندی‌های قدیمی‌تر (اوایل قرن بیستم)، برخی نظریه‌پردازان دوازده دستگاه برمی‌شمردند، و پنج مورد از آوازهای یادشده را نیز جزو دستگاه‌ها برمی‌شمردند. برای مثال، گن‌ایچی تسوگه ابوعطا را جزو دستگاه‌ها برمی‌شمرد و ژان دورینگ نیز تعداد دستگاه‌ها را دوازده عدد ذکر می‌کند (که در شش یا هفت گام اجرا می‌شوند). هرمز فرهت نیز تعداد دستگاه‌ها را دوازده عدد ذکر می‌کند، که این امر اساساً به آن خاطر است که "فرود" (بازگشت به درآمد دستگاه) در این‌ها متفاوت است (مثلاً فرود بیات اصفهان متفاوت از فرود دستگاه همایون است). برونو نتل با استناد به تحقیقات دیگران نشان داده‌است که گوشه‌هایی که قابلیت پرده‌گردانی دارند در قرن اخیر بیشتر مورد توجه بوده‌اند، چنان‌که حتی برخی از آن‌ها به‌طور مستقل از دستگاهی که به آن وابسته بودند، اجرا می‌شوند و در حال تبدیل به یک دستگاه مستقل هستند؛ او از این جمله به بیات کرد اشاره می‌کند (مشتق از دستگاه شور، با افزودن درجهٔ پنجم به اندازهٔ نیم پرده) و آن را در حال تبدیل به یک دستگاه جداگانه می‌داند. برخی محققان دیگر از جمله ژان دورینگ و هرمز فرهت هم به این روند شکل‌گیری دستگاه‌های جدید صحه گذاشته‌اند. همچنین آقابابا مخمور که اولین کاربرد واژهٔ «دستگاه» به او نسبت داده شده نیز دوازده دستگاه برشمرده‌است اگر چه نام‌های آن‌ها با نام دستگاه‌های امروزی مطابقت کامل ندارد. رسالهٔ دیگری که احتمالاً در دورهٔ قاجار نوشته شده‌است نیز موجود است که عنوان آن "دربارهٔ شش دستگاه اصل و شش دستگاه فرع" است که یعنی تعداد دستگاه‌ها را ۶ یا ۱۲ برمی‌شمرد. دست آخر آن که حجاریان از شخصی با نام خانوادگی «پرورش» نام می‌برد که در سال ۱۹۳۸ در کتابی با نام «"راهنمای موسیقی"» با دستگاه خواندن بیات کرد و سایر آوازها، جمعاً سیزده دستگاه برمی‌شمرد. اما از سوی دیگر، حجاریان خود معتقد است که دستگاه‌ها برای «دستگاه بودن» نیاز دارند که یک «اوج» داشته باشند، و او آوازهایی نظیر شوشتری را به دلیل نداشتن اوج، دستگاه نمی‌داند. در همین راستا او همچنین اشاره می‌کند که اگر چه ردیف میرزاعبدالله و ردیف معروفی برای آواز بیات کرد اوج قائل نمی‌شوند، اما ردیف دوامی یک گوشهٔ اوج برای آن ذکر می‌کند و خودِ دوامی هم بیات کرد را در راه دستگاه شدن توصیف می‌کند. موسیقی کلاسیک قرن بیستم
با ورود رایانه‌ها از سال ۱۹۵۷، وقتی که منبعِ صداهای صوتی از جهان روزمره بود، این زمینه‌ها به‌طور فزاینده‌ای اهمیت پیدا کردند و از اصطلاح موسیقی کانکریت استفاده شد و هنگامی که صداها توسط ژنراتورهای الکترونیکی تولید می‌شدند، «موسیقی الکترونیک» نامیده می‌شد. پس از دهه ۱۹۵۰ میلادی، اصطلاحِ موسیقی الکترونیکی برای هر دو نوع مورد استفاده قرار گرفت. بعضی مواقع موسیقی الکترونیکی با سازهای معمولی‌تر ترکیب می‌شوند، آثاری از اشتوکهاوزن (سرودها)، ادگار وارز (بیابان) و ماریو داویدووسکی (مجموعه‌های همگام‌سازی) سه نمونه از این سری هستند. موسیقی کوچه‌بازاری
موسیقی کوچه‌بازاری بیشتر با سازهای عود (بربط)، تنبک، فلوت، تمپو، سنتور، ویولن، کمانچه، تار، چنگ، قانون و شکلی از سبک موسیقی عربی درآمیخته است و زادگاه این سبک بازار خیابان لاله‌زار بود که مورد توجه عموم قشر کارگر و طبقهٔ پایین و متوسط جامعه قرار گرفت. کسی که بیش از دیگر خوانندگان به این سبک جان بخشید، قاسم جبلی بود. هورن‌بوستل-زاکس
هورن‌بوستل-زاکس یک نظام رده‌بندی برای سازهای موسیقی است که توسط ویکتور شارل ماهیون پایه‌گذاری، و سپس توسط موسیقی‌دان آلمانی، کورت زاکس و اریش موریتس فون هورن‌بوستل موسیقی‌دان و تاریخ‌شناس اتریشی در سال ۱۹۱۴ کامل شد. اساس این رده‌بندی بر طبق نوع لرزش ماده در سازها و مبانی آکوستیکی است و به ۴ گروه تقسیم می‌شود که عبارتند از: خودصداها، پوست‌صداها، زه‌صداها و هواصداها؛ که بعدها برقی‌صداها به عنوان پنجمین رده به آن‌ها اضافه شد. سازها در ابتدا بر اساس نظام موسیقی ارکستری طبقه‌بندی می‌شدند و شامل سازهای زهی، بادی، بادی برنجی و پرکاشن بود. این رده‌بندی بسیار شناخته شده‌است اما در آن، بسیاری از سازهای دیگر موسیقی لحاظ نمی‌شد و رده‌ها محدود به همین سازها بودند و همچنین افزودن سازهای دیگر، باعث گمراهی می‌شد. با ایجاد رده‌بندی «هورن‌بوستل-زاکس» هر سازی می‌تواند براساس نوع صدا دهی و ابزار آن در رده‌بندی گنجانده شود. فرهنگ در جمهوری آذربایجان
عاشیق در استان همدان عموماً به شخصی اطلاق می‌شود که نوازنده چگور است و در حین نواختن، به خواندن و نقل داستان می‌پردازد. غیر از نوازندگان چگور که غالب عاشق‌های این استان را تشکیل می‌دهند، به نوازندگان تار که داستان نقل می‌کنند نیز عاشق گفته می‌شود. موسیقی مجلسی
موسیقی مجلسی فرمی در موسیقی کلاسیک است که برای تعداد کمی ساز (معمولاً دو تا هشت ساز) تصنیف می‌شود. موسیقی مجلسی از گذشته برای اجرا در محیط کوچکی مانند یک خانه یا یک اتاق ساخته می‌شده‌است؛ برخلاف گونه‌های دیگرِ موسیقی که برای اجرا در تالار یا کلیسا ساخته می‌شوند. موسیقی سنتی ایرانی
موسیقی دستگاهی ایرانی ممکن است هم به شکل آوازی و هم با ساز اجرا شود. از جمله رایج‌ترین سازها در این موسیقی، دو ساز زهی-زخمه‌ای تار و سه‌تار، ساز زهی-کششی کمانچه، ساز بادی نی، زهی-کوبشی سنتور همراه با ساز ضربی تنبک هستند. علاوه بر آن‌ها سازهای دیگری نیز که در ایران وجود دارند، ممکن است اشتفاده شوند؛ از آن جمله: همچنین از اواخر دورهٔ قاجار تحت تأثیر موسیقی اروپایی سازهای غربی مانند فلوت، پیانو و کلارینت (قره‌نی) نیز برای نواختن موسیقی دستگاهی ایرانی استفاده می‌شدند. در این میان ویلن جایگاه خاصی در موسیقی ایرانی پیدا کرد به طوری که سال‌ها کمانچه را از صحنه خارج کرده بود. آذری‌های ایرانی
«عاشیق»، در آذربایجان (هم در ایران و هم در جمهوری آذربایجان)، شاعر و نوازنده‌ای است که همراه با ساز آواز خود را اجرا می‌کند. عاشیق‌ها از دوران قبل از اسلام در بین مردمان ترک‌تبار وجود داشته‌اند. عنوان قدیمی عاشیق‌ها «اوزان» است. علاوه بر قهوه‌خانه‌ها، عاشیق‌ها در عروسی و دیگر مراسم نیز اجرا می‌کنند. از داستان‌های حماسی که عاشیق‌ها نقل می‌کنند، می‌توان به کوراوغلو، و از داستان‌های عاشقانه می‌توان به اصلی و کرم اشاره کرد. فهرست سازها
این فهرستی از سازهای موسیقی جهان است. نوا (دستگاه موسیقی)
اگرچه، در بیشتر متون مربوط به ردیف موسیقی ایرانی دستگاه نوا یکی از هفت دستگاه اصلی دانسته می‌شود اما علینقی وزیری آن را یکی از متعلقات دستگاه شور دانسته و روح‌الله خالقی نیز، که از شاگردان وزیری بود، این دیدگاه را تکرار کرده‌است. به نظر می‌رسد که دلیل این دیدگاه آن باشد که با شروع از درجهٔ چهارم دستگاه شور می‌توان به دستگاه نوا رسید. از‌ آنجا که به روش مشابهی می‌توان از دستگاه همایون به آواز بیات اصفهان رسید و اصفهان یک دستگاه مستقل دانسته نمی‌شود (بلکه از متعلقات همایون در نظر گرفته می‌شود)، وزیری و خالقی نوا را نیز یک دستگاه مستقل ندانسته‌اند. فرهت این دیدگاه وزیری را نقد می‌کند و تأکید می‌کند که در موسیقی ردیفی ایرانی، تمرکز مدها در حد یک دانگ است و در نتیجه رابطهٔ بین درجات دستگاه‌ها و آوازهای مختلف نباید به تنهایی مبنای تصمیم‌گیری در مورد استقلال آن‌ها از یکدیگر باشد. ساز شستی‌دار
(به فارسی: ساز برقی یا ترکیب‌کننده) ابزار الکترونیکی است که قادر به تولید انواع مختلف صدا و ترکیب سیگنال‌های با فرکانس متفاوت است. سینث‌سایزر به جای تولید صدای مستقیم طبیعی سیگنال‌های الکتریکی می‌سازد که می‌تواند متعاقباً از داخل بلندگو یا هدفون پخش شود. سازدهنی
از سایر سازهای این خانواده می‌توان ملودیکا (Melodica)، کنسرتینا (Concertina) و آکاردئون (Accordion) را نام برد. شاید برخی مواقع متوجه شباهت موجود بین صدای سازدهنی و آکاردئون شده باشید. این شباهت در جنس صدا، در واقع به خاطر شباهت در ساختمان این سازها و نحوه تولید صوت در آن‌ها است. دسته عزاداری
نوع موسیقی که در دسته‌های عزاداری به کار می‌رود، شامل نوحه‌های محزونی است که غالباً در ریتم‌های یک‌ضربی یا سه ضربی، و در دستگاه همایون یا چهارگاه اجرا می‌شوند. سازهای اولیه‌ای که در این موسیقی به کار گرفته می‌شده شامل دف، دمام و سنج بوده که در گذشت زمان، برخی از این سازها جای خود را به سازهای کوبه‌ای غربی نظیر طبل داده‌اند. عاشیق
سه روش مختلف دستانبندی در ساز عاشیقی وجود دارد که اختالفشان در تعداد دستانهاست. در قدیم این ساز ۹ دستان داشت و امروزه حدود ۱۶ دستان دارد و تکنوازان از سازهایی با ۱۹ تا ۲۲ دستان استفاده می‌کنند. هارمونیک
به هر یک از اعضای سری‌های هارمونیک، که سری‌های نامتناهی واگرا هستند، هارمونیک می‌گویند. نامش از مفهوم فرازنواخت‌ها یا هارمونیک‌ها در سازهای موسیقی می‌آید: طول موج‌های فرازنواخت‌های ستونی از هوا (مانند آن چه در توبا است) یا رشته‌ای (زهی) مورد ارتعاش، از طول موج بنیادین آن ستون هوا یا رشته (زه) مشتق شده‌اند. سازهای کمانه‌ای
سازهای کمانه‌ای دسته‌ای از سازهای زهی هستند که با کشیدن آرشه بر روی زه‌ها به صدا درمی‌آیند. تماس آرشه با زه موجب ارتعاش می‌شود که نتیجهٔ آن تولید صدا است. کاواکینیو
کاواکینیو یکی از سازهای زهی از خانوادهٔ گیتار اروپایی است. این ساز چهار سیمه است. موسیقی
نی از قدیمی‌ترین این نوع است و شامل یک لوله استوانه‌ای از جنس نی بوده که دارای هفت بند و شش گره‌است. نی از دسته سازهای محلی است و تقریباً در تمام نقاط ایران معمول و رایج است. موسیقی قرن بیستم
در قرن بیستم نوآوری‌های جالب در قالب‌ها و سبک‌های موسیقی به‌وجود آمد. آهنگسازان و ترانه سرایان اشکال جدید و صداهای جدیدی را خلق کردند که موسیقی دوره قبلی را به چالش می‌کشید. مانند استفاده از آکوردهای طولانی و آکوردهای بیباپ Bebop که یک سبک مهم جاز در دهه ۴۰ بود. پیشرفت تقویت کننده‌های قدرتمند گیتار و تقویت کننده‌های صوتی در دهه ۱۹۶۰ و۱۹۷۰ موجب شد تا گروه‌های زیادی کنسرت‌های بزرگی را برگزار کنند و مردم هم بتوانند با بلیط‌های ارزان برای تماشا حضور پیدا کنند. آهنگسازان و ترانه سرایان با سبک جدید موسیقی کار جدید را تجربه می‌کردند و در اواخر دهه ۱۹۶۰ سبک موسیقی جاز فیوژن پا به عصر هنر موسیقی گذاشت. با گذر ایام، آهنگسازان شروع به استفاده از سازهای الکترونیک و دیجیتال کردند و دستگاه‌های موسیقی وارد صحنه شد. در دهه ۱۹۸۰ سبک‌های جدید موسیقی مانند موسیقی رقص الکترونیک مانند موسیقی هاوس بوسیله سازهای الکترونیک پیشرفته مانند سیتی سایزر به‌وجود آمد. به‌وجود آمدن وسایل نقلیه سریع‌السیر مانند هواپیمای جت، به آهنگسازان و طرفدارانشان اجازه سفرهای طولانی و در کمترین زمانبندی را داد که بتوانند هر چه بیشتر هنر خود را به نمایش بگذارند. هارپسیکورد
این ساز نزد موسیقی‌دانان دورهٔ رنسانس و باروک محبوبیت زیادی داشته و یکی از مهم‌ترین سازهای کلاویه‌ایِ موسیقی اروپایی از قرن شانزدهم تا نیمهٔ آغازینِ قرن هجدهم میلادی بوده‌است. در این دوره، با فراگیر شدن پیانو، به‌مرور محبوبیت هارپسیکورد رو به کاهش گذاشت. در قرن بیستم میلادی به‌خاطر استفاده در اجرای آثار قدیمی و برخی آثار مدرن استفاده از هارپسیکورد دوباره رواج یافت. این ساز در دورهٔ باروک به‌عنوان ساز همراهی‌کننده به‌کار می‌رفت. غالباً برای این ساز آهنگساز به‌صورت «باس شیفره» یا شماره‌گذاری شده به گونه‌ای استفاده می‌کرد که نوازنده اجازهٔ بداهه‌نوازی در آکوردهای تعریف شده را داشت.