عطار نیشابوری در چه قرنی می زیست؟
آرامگاه عطار نیشابوری
فریدالدین عطار نیشابوری شاعر و عارف نامی ایران در حدود سال ۶۱۸ و با حمله‌ی مغول‌ها درگذشت. آرامگاه وی در خیابان عرفان واقع در نیشابور کنونی هر ساله پذیرای علاقه‌مندان به ادب و فرهنگ ایرانی است. آرامگاه عطار از بناهای دوره امیر علیشیر نوایی است و در سده نهم هجری ساخته شده‌است. بنای کنونی آرامگاه دارای هشت ضلع و گنبدی کاشی کاری شده و چهار در ورودی است. در نمای بیرونی آن چهار غرفه کاشی کاری شده تعبیه شده‌است و در وسط بقعه، قبر عطار و یک ستون هشت ترکی به ارتفاع ۳ متر وجود دارد. عطار
فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری مشهور به شیخ عطّار نیشابوری (۱۱۴۶م/۵۴۰ق – ۱۲۲۱م/۶۱۸ق) یکی از عارفان، صوفیان و شاعران ایرانی سترگ و بلندنام ادبیات فارسی در پایان سدهٔ ششم و آغاز سدهٔ هفتم است.
عطار
در برخی منابع دیگر نجم‌الدین کبری مشهور به شیخ ولی‌تراش را مربی و مرشد معنوی فریدالدین عطار نیشابوری خوانده‌اند. فاطمه نیشابوری
فاطمه نیشابوری از زنان صوفی و عارف ایرانی قرن سوم هجری اهل خراسان نیشابور بود. او معاصر با ذوالنون مصری و یزید بسطامی بوده‌است. از زندگی او اطلاعات زیادی در دست نیست. خبازی نیشابوری
خَبّازیِ نیشابوری (درگذشته ۳۴۲ ق.) از علما و دانشمندان و شاعران ایرانی روزگار سامانیان و از معاصران کسایی، دقیقی، شهید بلخی، ابوالمؤید بلخی، رودکی، عماره مروزی، اعجمی، طخاری، جویباری، ابوالعباس بن عباس رنجی، ابوالمثل بخاری و رابعه قزداری بوده‌است. از اشعار او اثر کمی به جا مانده است. عمر بن خطاب در ادبیات فارسی
در آثار مصیبت نامه خسرو نامه، منطق الطّیر و الهی نامهٔ عطار نیشابوری نیز از عمر بن خطاب بیان شده‌است. عطار
او داروسازی و داروشناسی را از پدرش آموخت و در عرفان مرید سلسلهٔ خاصی از مشایخ تصوف نبود و به کار عطّاری و درمان بیماران می‌پرداخت. وی علاقه‌ای به مدرسه و خانقاه نشان نمی‌داد و دوست داشت راه عرفان را از داروخانه پیدا کند علاوه بر این شغل عطاری خود عامل بی‌نیازی و بی‌رغبتی عطار به مدح‌گویی برای پادشاهان شد. زندگی او به تنظیم اشعار بسیار گذشت از جمله چهار منظومه از وی علاوه بر دیوان اشعار و مجموعه رباعیاتش، مختارنامه. آوازهٔ شعر او در روزگار حیاتش از نیشابور و خراسان گذشته و به نواحی غربی ایران رسیده بوده‌است. اسنادی نیز در دست است که نشان می‌دهد حلقهٔ درس‌های عرفانی عطار در نیشابور بسیار گرم و پرشور بوده‌است و بسیاری از بزرگان عصر در آن‌ها حاضر می‌شده‌اند. در دوران معاصر، شیعیان با استناد به برخی شعرهایش بر این باورند که وی دوست‌دار اهل بیت بوده‌است. تاریخ نیشابور
دوره سیصد ساله ای‌ که از اوایل قرن سوم تا اوایل قرن ششم هجری قمری، شروع می‌شود ، مهم‌ترین و پرفراز و نشیب‌ترین دوران تاریخ نیشابور بوده‌است. حبش حاسب
از زندگی حاسب، حتی از سال تولد یا تاریخ دقیق درگذشت او اطلاعی در دست نیست. فقط می‌دانیم او در اوایل قرن سوم هجری خورشیدی در بغداد به عنوان ستاره‌شناس فعالیت می‌کرده‌است؛ و البته زیجهای فراوانی از او به دست آمده‌است؛ و در اواخر قرن نهم میلادی درگذشت است بخت‌آفرید
نسک‌های پهلوی از پیشوایی پارسا به نام بخت‌آفرید یاد می‌کنند که در روزگار خسرو انوشیروان می‌زیسته‌است. چنان‌که از درون مایه این نسک‌ها برمی‌تابد بخت‌آفرید از مفسران نام‌آور اوستا و زند در آن روزگار بوده‌است. وی در میان مردم روزگار خویش به رادی و پارسایی مشهور بوده و مردمان حرمت بسیار بر او می‌نهادند. خیام
س.ا. کانسوا گفته: «در تاریخ ریاضی سده‌های ۱۱ و ۱۲ [میلادی]، و شاید هم بتوان گفت در تمام سده‌های میانه، حکیم عمر خیام متولد نیشابور خراسان نقش بِسزایی داشته‌است.» سده ۳ (قمری)
قرن ۳ قمری یا سده سوم (قمری) در تقویم هجری قمری به فاصله سالهای ۲۰۱ تا ۳۰۰ قمری گفته می‌شود. ابواسحاق جویباری نیشابوری (واحد پول)
نیشابوری به سکه‌های ضرب‌شدهٔ نیشابور کهن گفته می‌شود. «دینار نیشابوری» واحد پولی رایج در تمدن اسلامی از سده دوم تا هفتم هجری بوده است. وزن آن نزدیک چهار گِرَم بوده است. آن چنان‌که ناصرخسرو در سفرنامه آورده، قیمت سه دینار و نیم آن مساوی سه دینار مغربی بوده است. بلبل‌نامه
بلبل‌نامه مثنوی عرفانی منسوب به شیح فریدالدین ابوحامد محمدبن ابوبکر عطار نیشابوری (۵۱۲ یا ۵۱۳ یا ۵۲۷-۶۲۷) شاعر و عارف معروف ششم هجری. بلبل نامه که در صحت انتساب آن به عطار تردیدهایی وجود دارد، مثنوی عرفانی کوتاهی است که آن را "گل و بلبل" نیز خوانده‌اند. این مثنوی در حدود ۶۳۰ بیت دارد. محمد بن سرخ
ابوسعید محمد بن سُرخ نیشابوری (مرگ ۴۵۰ هجری) از دانشمندان و متفکران بزرگ اسماعیلی مذهب ایرانی اهل نیشابور در سدهٔ پنجم قمری بوده‌است. ناصرخسرو
ابومعین ناصر بن خسرو بن حارث قبادیانی بلخی، معروف به ناصرخسرو (۳۹۴–۴۸۱ ه‍.ق) از شاعران بزرگ فارسی‌زبان، فیلسوف، حکیم و جهانگرد ایرانی و از مبلغان مذهب اسماعیلی بود. وی در قبادیان از توابع بلخ متولد شد و در یمگان از توابع بدخشان درگذشت. وی بر اغلب علوم عقلی و نقلی زمان خود از قبیل فلسفه و حساب و طب و موسیقی و نجوم و کلام تبحر داشت و در اشعار خویش به کرات از احاطه داشتن خود بر این علوم تأکید کرده‌است. ناصر خسرو به همراه حافظ و رودکی جزء سه شاعری است که کل قرآن را از برداشته‌است. وی در آثار خویش، از آیات قرآن برای اثبات عقاید خودش استفاده کرده‌است. ابومعین ناصر بن خسرو بن حارث قبادیانی بلخی، معروف به ناصرِ خسرو، در ۹ ذیقعده ۳۹۴ قمری (۳ سپتامبر ۱۰۰۴ میلادی، ۱۲ شهریور ۳۸۳ خورشیدی) در روستای قبادیان بلخ در خراسان بزرگ -در کشور کنونی تاجیکستان- در خانوادهٔ ثروتمندی که ظاهراً به امور دولتی و دیوانی اشتغال داشتند چشم به جهان گشود. فهرست آثار عطار نیشابوری
فهرست آثار عطار نیشابوری تمام آثار عطار نیشابوری از جمله مثنوی‌ها، منثور و منسوب به او را شامل می‌شود. در طول تاریخ آثار بسیاری به عطار نسبت داده شده‌اند و از آن گذشته پیش و پس از وی عدهٔ زیادی بوده‌اند که عطار تخلص می‌کرده‌اند؛ به گونه‌ای که عده‌ای آثار او را به تعداد سوره‌های قرآن یعنی ۱۱۴ کتاب پنداشته‌اند اما آثار مسلم عطار طبق پژوهش‌های محمدرضا شفیعی کدکنی و عبدالحسین زرین‌کوب بدین گونه است: لطف‌الله نیشابوری
لطف‌الله بن‌سلیمان‌شاه نیشابوری ملقب به مولانا (تولد نیشابور؟_وفات-سال ۸۱۶ هجری قمری) از شاعران ایرانی در قرن هشتم و آغاز قرن نهم هجری بوده‌است. او از نام خویش برای تخلص شعریش استفاده می‌کرده و "لطف" تخلص می‌کرده‌است. لطف‌الله هم عصر با شاهرخ تیموری بوده‌است. یاجناوالکیا
یاجناوالکیا () ستاره‌شناس، فیلسوف، نویسنده، و شاعر هندو بود که نامش در اوپانیشادها آمده‌است و احتمالاً در قرن هشتم پیش از میلاد در منطقه ویدها در هند باستان می‌زیسته‌است. او یکی از نخستین حکما و فلاسفه در تاریخ مکتوب محسوب می‌شود. او مبدع حکمت معرفت‌شناسی نتی نتی (نه این، نه این) در شناخت اصل آتمن و برهمن دانسته می‌شود. او شاگرد آرونی بود. مصیبت‌نامه
مصیبت‌نامه از آثار منظوم عطار نیشابوری می‌باشد که شامل ۷۵۳۹ بیت و ۳۴۷ حکایت است که عطار آن را در بیان سیر آفاقی انسان نگاشته‌است. مصیبت‌نامه به همراه سه اثر مهم دیگر او، یعنی «الهی‌نامه»، «اسرارنامه»، «منطق‌الطیر» در قالب مثنوی سروده شده‌است. عطّار، روشنگری‌های عارفانهٔ خود را در سیر و سلوک، طیّ ۴۰ مقاله بیان می‌دارد و در خلال تمام بخش‌های این مثنوی همچون سایر آثارش از جمله منطق‌الطّیر، با ذکر حکایت‌هایی، خواننده را در درک مفاهیم شعر خود یاری می‌رساند. وی تأکید می‌کند این کتاب به زبان حال است نه قال. چهارطاقی نیاسر
رضا مرادی غیاث‌آبادی، اختر باستان‌شناس، در سال ۱۳۸۰ و در کتاب «نظام گاهشماری در چارتاقی‌های ایران» فرضیه کاربری آن را به‌عنوان یک تقویم آفتابی یا شاخص اندازه‌گیری زمان مطرح کرد. غیاث آبادی معتقد است «این بنا کارکردی تقویمی دارد و به گونه‌ای ساخته شده که طلوع و غروب خورشید در آغاز و میانه هر یک از فصل‌های سال از یکی از روزنه‌های آن دیده می‌شود. بنای چارتاقی نیاسر به مانند دیگر چارتاقی‌های منفرد ایران بدون وجود بناهای دیگر در اطراف آن ساخته شده و دقت محاسبات تقویمی آن بیش از بناهای دیگر تقویمی در جهان است که گاه تا سه درجه خطا دارند.» آنگونه که در نقشه‌های آن دیده می‌شود؛ ساختار تقویمی این بنا به گونه‌ای است که در آغاز و میانه هر یک از فصل‌های سال، پرتوهای خورشید بامدادی به شکلی خاص از میان پایه‌های بنا دیده می‌شده و هنوز نیز دیده می‌شود. تصوف در نیشابور
نیشابور از سدهٔ سوم تا ششم قمری از مراکز تصوف در اسلام به شمار می‌رفته‌است. بیشتر صوفیان و مشایخ صوفیه در نیشابور اهل سنت و پیروی مذهب شافعی بودند. تصوف مشایخ صوفیه در نیشابور که پیروان زیادی داشتند به سنّت صوفیانه نیشابوری معروف است. نخستین بار در نیشابور محمد سلمی نیشابوری تاریخ صوفیان را نوشت (در در سدهٔ چهارم و پنجم هجری قمری). فرقه صوفیه ملامتیه از این منطقه نشات گرفت. مشهورترین صوفیان نیشابور عطار نیشابوری و ابوسعید ابوالخیر است. بسیاری از صوفیان نیشابوری شاعر و دانشمند نیز بوده‌اند. مکتب کیوتو
نیشیدا بانفوذترین و مهم‌ترین فیلسوف قرن بیستم ژاپن است. نیشدا کیتارو (۱۹۵۰-۱۸۷۰) در ۱۹ می۱۸۷۰ در روستای موری در حومهٔ شهر کانازاوا به دنیا آمد. خودش می‌گوید که «زندگی من دو نیمه داشت: نیمه اول صرف نگاه کردن به تخته¬سیاه شد و نیمة دوم صرف تدریس در مقابل تخته¬سیاه». مهم‌ترین کتاب او تحقیقی درباب خیر(۱۹۰۵) نام دارد. او در این کتاب فلسفه اروپایی را با اندیشهٔ آسیایی به ویژه تفکر ژاپنی درهم آمیخت و طرحی نو درانداخت. او شالودهٔ جدیدی برای فلسفهٔ ژاپن ریخت که در آن عناصر شبه دینی و عرفانی آسیایی از یک سو و عناصر عقل گرایانهٔ فلسفهٔ غربی از دیگر سو غنایی خاص به فلسفهٔ مکتب کیوتو بخشیدند. او بنیانگذار اولیه مکتب کیوتو است. نیشابور
نِیْشابور ( فارسی نوشده از فارسی میانه: "نیو شاهپوهر"، ) از بزرگ‌ترین شهرهای شمال شرق ایران، پایتخت تاریخی و سابق بخش غربی خراسان بزرگ (یا همان رَبْعِ نیشابور)، پایتخت طاهریان پس از مرو و پایتخت سابق و محل قدرت‌گیری امپراتوری سلجوقی، از شهرهای جاده ابریشم قدیم، مرکز شهرستان نیشابور، دومین شهر پرجمعیت استان‌های خراسان پس از مشهد و سومین شهر بزرگ شرق ایران است. در دامنه‌های رشته کوه بینالود قرار داشته و از مهم‌ترین مراکز تاریخی، گردشگری، صنعتی کشور و منطقه و تاریخ و فرهنگ ایران می‌باشد. نماد شهر نیشابور آرامگاه خیام نیشابوری می‌باشد. همچنین نیشابور دارای مرغوب‌ترین معدن سنگ فیروزه جهان است. ابراهیم بیهقی
ابراهیم بیهقی (قرن ۳ یا ۴ ق / قرن ۹ یا ۱۰ م) ادیب ایرانی بود. تنها اثر بر جای مانده از او "المحاسن و المَساوی" به زبان عربی است که اولین نمونه در نوع ادبی «زشت و زیبا» یا «شایست و نشایست» به شمار می‌رود. از شرح زندگانی او سخنی به میان نرفته ولی از روی نام او حدس می‌زنند که اهل بیهق بوده باشد. زمان زندگی‌اش را از روی قرائنی در کتابش به دست آورده‌اند و با توجه محتوای کتابش حدس می‌زنند شیعه زیدی بوده باشد. از کتاب او تنها یک نسخهٔ خطی باقی مانده اما همان کتاب در زمان خود بسیار تأثیرگذار بوده به نحوی که آثارش در "المحاسن و الاضداد" منسوب به جاحظ آشکار است. ابو رشید نیشابوری
سعید بن محمد نیشابوری (تولد ۳۴۵ قمری /درگذشت ۴۱۵) شناخته شده به "ابورشید نیشابوری"، محدث، متکلم و دانشمند مسلمان در سده چهارم و پنجم هجری قمری بود. عطار
درحالی که بسیاری از پژوهشگران بر این عقیده‌اند که عطار مرید شخص خاصی نبوده‌است برخی نیز بر خلاف این معتقدند؛ برای مثال در کتاب مجمع الفصاء تألیف رضاقلی خان هدایت آمده‌است: «شیخ الاصفیا شیخ فریدالدّین محمّد و ابوطالب کنیت آن جناب بود و جناب شیخ مجدالدّین بغدادی که از خلفای شیخ نجم‌الدّین کبری است وی را تربیت فرمود. جناب شیخ از اکابر این طبقه است و در عُلو حالِ وی کس را مجال سخن نیست. هفت شهر عشق عطّار که در عرفان معروف است از وی چنین نقل شده‌است: نخستین «جستجو و طلب» است، باید در راه مقصود کوشید-دوم مقام «عشق» است که بی‌درنگ باید به راه وصال گام نهاد. سوم «معرفت» است که هر کس به قدر شایستگی خود راهی برمی‌گزیند. چهارم «استغنا» است که مرد عارف باید از جهان و جهانیان بی‌نیاز باشد. پنجم مقام «توحید» است که همه چیز در وحدت خدا مشاهده می‌شود. ششم مقام «حیرت» است که انسان در می‌یابد که دانسته‌های او بسیار اندک و محدود است. هفتم مقام «فنا» است که تمام شهوات و خودپرستی‌های آدمی از او زایل می‌شود و می‌رود تا به حق واصل شود و در واقع از این فنا به بقا می‌رسد. تاریخ نیشابور
در اوایل نیمه دوم قرن سوم هجری یعنی در سال۲۵۹ ه‍.ق یعقوب لیث صفاری، نیشابور را به تصرف درآورد ولی پس از مرگش عمرو بن لیث صفاری در سال۲۷۹ هجری نیشابور را پایتخت‌خویش قرار داد و او نیز عمارات زیادی بر شهر افزود. الهی‌نامه (عطار نیشابوری)
الهی‌نامه از سروده‌های عطار نیشابوری و از شاهکارهای ادب پارسی به‌شمار می‌رود که بر وزن مثنوی «خسرو و شیرین» نظامی گنجوی سروده شده‌است. عطار، در این اثر به بازگویی مقاصد اهل تصوف می‌پردازد و همچون صوفیان به جای برهان (استدلال منطقی)، از تمثیل بهره می‌گیرد. رباعیات خیام
عُمَر خَیّام نیشابوری (نام کامل: غیاث‌الدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم خَیّام نیشابوری) (زادهٔ ۲۸ اردیبهشت ۴۲۷ خورشیدی در نیشابور - درگذشتهٔ ۱۲ آذر ۵۱۰ خورشیدی در نیشابور) که «خیامی» و «خیام نیشابوری» و «خیامی النّیسابوری» هم نامیده شده‌است، فیلسوف، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و رباعی‌سرای ایرانی در دورهٔ سلجوقی بود. در گذشته پایگاه علمی خیام برتر از جایگاه ادبی او بوده‌است و لقب «حجّةالحق» داشته‌است، امروزه اما آوازهٔ وی بیشتر به‌واسطهٔ نگارش رباعیاتش است که شهرت جهانی دارد. افزون بر آن‌که "رباعیات خیام" را به اغلب زبان‌های زنده ترجمه کرده‌اند، ادوارد فیتزجرالد رباعیات او را به زبان انگلیسی ترجمه کرده‌است که مایهٔ شهرت بیشتر وی در مغرب‌زمین شده‌است. ابن عطا آدمی
ابوالعباس احمد بن محمدبن سهل بن عطاء ابن عطا آدمی عارف و شاعر قرن سوم هجری قمری است. او متولد آمل و از شاگردان ابراهیم مارستانی بود. به جنید پیوست اما پس از چندی از وی گسست و بر پاره‌ای گفتارهای استادش، از آن جمله برتری توانگران بر تهیدستان و مسئلهٔ خواطر خرده گرفت. در آخرین محاکمهٔ حلاٌج به دفاع از وی برخاست. این جانبداری سبب گردید که حلاٌج در میان صوفیان از بسیاری اتهام‌ها تبرئه گردد. وی نیز به فرمان حامدبن عباس وزیر مقتدر عباسی کشته شد. ابن عطا قریحهٔ شعری نیز داشت. بعضی کتاب‌های صوفیه از جمله کتاب‌های «اللمع» ابونصر سراج اشعار جالبی از وی نقل کرده‌اند. ابن عطا تفسیر رمزی بر قرآن نوشت. قطب‌الدین حیدر تونی
قطب‌الدین حیدر تونی، در سده ۶ هجری در شهر تون (فردوس امروزی) زاده شد. وی با عطار همنشینی داشته و عطار، کتاب حیدری‌نامه را به نام وی نوشته‌است. وی مدتی در تبریز اقامت کرد و در سال ۶۱۸ در آنجا درگذشت. عطار شیرازی
عطار شیرازی، متخلص به روح عطار و روح، (زنده تا سال ۷۶۰ تا ۷۷۰ هـ. ق.) شاعر قرن هشتم هجری شمسی و معاصر حافظ شیرازی بوده‌است. از زندگی او اطلاع چندانی حتی در تذکره‌های شعرا هم موجود نیست ولی می‌توان از قراین و شواهد شعر خود او دریافت که احتمالا اهل شیراز نبوده و پیشه عطاری داشته و در بیتی به بازاری‌بودن خود اشاره کرده است. او خواجه قوام الدین محمدبن علی معروف به صاحب عیار (مقتول به سال ۷۶۴ هـ.ق .) را مدح گفته‌است. وی میان شعر حافظ و سلمان ساوجی (هر سه هم‌عصر بوده‌اند)، داوری کرده است که این نشان از مقام بالای ادبی او داشته است. عایشه صفار
عایشه صفار نیشابوری (نام کامل: عایشه بنت احمد صفار بن منصور بن عبدوس صفار نیشابوری) بانوی محدث مسلمان ایرانی در سده پنجم قمری بود. او در سال ۴۷۱ قمری در نیشابور متولد شد و در سال ۵۴۸ قمری به هنگام حمله غزها به نیشابور به قتل رسید. رضی‌الدین نیشابوری
رضی الدین ابوجعفر محمد نیشابوری دانشمند، فقیه، عارف و شاعر در قرن ششم قمری بوده است. تخلص وی "رهی" است. پندنامه عطار
از میان آثار زیادی که به عطار نسبت داده شده‌است، برخی تذکره‌نویسان از جمله امین احمد رازی و هدایت، مثنوی پندنامه را از عطار دانسته‌اند. از میان محققان متأخر، فروزانفر ضمن اینکه‌این انتساب را رد نکرده در آن تردید روا داشته‌است. عبدالحسین زرین‌کوب در مورد صحت انتساب پندنامه نظر مشخصی ابراز نکرده‌است. اما محمدرضا شفیعی کدکنی انتساب پندنامه را به عطار با قطعیت رد می‌کند و در مقدمه خود بر منطق‌الطیر عطار پس از برشمردن آثار عطار می‌نویسد: «جز آن چهار منظومه (منطق‌الطیر و الهی‌نامه و اسرارنامه و مصیبت‌نامه) و دیوان و مختارنامه و کتاب تذکرة الاولیا، هیچ اثر دیگری از عطار نیست و تمام منظومه‌های ناتندرستی که به اسم بلبل‌نامه، بیسرنامه، پسرنامه، حیدری‌نامه، پندنامه، جوهرالذات، حلاج‌نامه، سیاه‌نامه، اشترنامه، لسان‌الغیب، مظهرالذات، معراج‌نامه، مفتاح‌الفتوح، نزهت‌نامه، وصلت‌نامه، هیلاج‌نامه وجود دارد، و بعضی از آنها مانند پندنامه متأسفانه بارها و بارها به نام او نشر یافته، هیچ‌کدام از آثار او نیست. اغلب اینها محصول روزگار انحطاط عرفان و حاصل یاوه‌گویی درویش‌های بیکاری است که طبع نظمی داشته‌اند و اندیشه‌های علیل و تخیلات خود را به‌صورت منظومه‌هایی سست و بیمارگونه به دست آیندگان سپرده‌اند، و برای آن که از بیرحمی زمانه - که این‌گونه آثار را در همان عصر مؤلفان به فراموشی می‌سپارد - در امان بمانند نام شریف و ارجمند فریدالدین عطار نیشابوری را به‌عنوان سراینده بر آنها نهاده‌اند و آن بزرگوار در طول این سده‌ها نامش به این‌گونه یاوه‌ها آلوده شده‌است و هنوز هم در مباحث تاریخ عرفان و ادب متأسفانه آثار این آمیختگی گاه‌گاه خود را نشان می‌دهد؛ هم در نوشته‌های خاورشناسان و هم در آثار بعضی از نویسندگان ایرانی و شرقی.» زندگی
عطار ( دیوان چ نفیسی ص 178 ). راتبه نیشابوری
راتبه نیشابوری (۲۵۹-۳۰۵ق) شاعر، موسیقی‌دان، خواننده و بربط‌نواز دوران طاهریان است. ابوسعد نیشابوری
ابوسعد عبدالملک بن محمد بن ابراهیم خرگوشی نیشابوری، صوفی، عارف مسلمان، نویسنده و دانشمند شافعی مذهب در سده چهارم هجری قمری بود. محمد بن محمود بن محمد نیشابوری
محمد بن محمود بن محمد نیشابوری یا محمد بن محمود بن احمد نیشابوری (حدود ۴۸۰ – ۵۹۹ هجری قمری) مفسر و ادیب قرن ششم هجری بود. سنگ‌نوشته‌ها در نیشابور
یک ستون سنگی مربوط به دوره تیموری به ارتفاع سه متر به صورت عمودی در زیر گنبد آرامگاه عطار نیشابوری قرار دارد. بر بالای آن نام «چهارده معصوم مذهب شیعه دوازده امامی» و این بیت شعر: شاهپور نیشابوری
جمال الدین شاهپور بن محمد اشهری از شعرای قرن ششم و شاگرد ظهیر فاریابی بوده و در خدمت سلطان محمد تکش می زیسته و به قول اکثر مورخین در سال ۶۰۰ هجری در گذشته است. آرامگاه وی در مقبرةالشعرای تبریز قرار دارد..وی از نوادگان عمر خیام نیشابوری می باشد. ابوالعباس ایرانشهری
ابوالعباس ایرانشهری یا حکیم ایرانشهری فیلسوف، ریاضی‌دان، طبیعی‌دان و ستاره‌شناس ایرانی قرن نهم میلادی بود. وی در شهر نیشابور متولد شد که همچنین به نام ایرانشهر نیز شناخته می‌شود و از همین رو وی نام ایرانشهری گرفته‌است.وی پیش از ابوریحان بیرونی، در قرن‌های سوم و چهارم می‌زیست. بیرونی در مواضعی از تحقیق ما للهند از ایرانشهری نام برده‌است و در ابتدای آن، در مقام انتقاد از کسانی که راء و افکار ادیان دیگر را گزارش کرده‌اند، می‌گوید ایرانشهری تنها کسی است که در گزارش و نقل آراء آن‌ها جانب بی غرضی را رعایت کرده‌است. او بر آراء یهود و نصارا و مضامین کتب مقدس آن‌ها چیرگی داشته و از مانویت فراوان سخن گفته‌است؛ اما اطلاعات او دربارهٔ هندی‌ها ناچیز بوده‌است. بیرونی می‌گوید ابوالعباس ایرانشهری به هیچ‌یک از ادیان متدین نبود و خود دین تازه‌ای ابداع کرده بود و مردم را به آن فرامی خواند. زرتشت
انکتیل دوپرون چند سال پس از بازگشت از هند، زند-اوستا را در ۳ جلد منتشر ساخت. در این مجموعه، یک زندگینامه زرتشت بنا به متون جدید فارسی هم وجود داشت. برخلاف هاید، پریدو و دیگران، دوپرون زرتشت را در این زندگینامه در فضایی مانند داستان‌های کتاب مقدس قرار نداد، بلکه تلاش کرد تا تأثیر زرتشت بر تمدن انسانی را بشناساند. بنا به گفته او، زرتشت در قرن ۶ قبل از میلاد زیست، دورانی که دوپرون آن را در باب تفکرات انسانی «انقلابی» می‌داند؛ زیرا در این دوران فرسید فلسفه یونانی را بنا نهاد، کنفوسیوس پاکی اخلاقی را مجدداً برقرار کرد و زرتشت ایده جهان بی‌پایان را مطرح ساخت. زرتشت در اپرای "فلوت سحرآمیز"، اثری از موتسارت، موسیقی‌دان معروف اتریشی، با نام زاراسترو ظاهر می‌شود. در این اپرا، ملکه شب از شاهزاده تامینو می‌خواهد که دخترش پامینا را از اسارت کاهن اعظم ایزیس، زاراسترو نجات دهد؛ در عوض، شاهزاده تامینو پس از ملاقات با زاراسترو، با اهداف والای او آشنا می‌شود و تصمیم می‌گیرد که به زاراسترو بپیوندد. زرتشت در فلوت سحرآمیز نجات‌بخشی روشنگر و خردمند است و دوگانه روشنایی و تاریکی در این اپرا نیز به خوبی پیداست. حضور زاراسترو در اپرا با «پرتو خورشید شب را پس خواهد راند/نیروی ناخواستنی ریاکاران را از بین خواهد برد» به پایان می‌رسد. افراد دیگری چون گئورگ فریدریش هندل هم زرتشت را در اپراهایشان به تصویر کشیده‌اند. آرامگاه عطار نیشابوری
آرامگاه عطار نیشابوری بنایی است تاریخی که در دوره تیموری به فرمان امیر علیشیر نوایی بر روی قبر عطار نیشابوری ساخته شد. در دوره‌های پهلوی دوم مرمت کامل و دهه ۷۰ نیز مرمت مختصر شد. این آرامگاه در بلوار شادیاخ (عرفا کنونی) که از مناطق گردشگری شهر نیشابور می باشد واقع شده است. آرامگاه کمال الملک نیز در محوطه این بنا می باشد. این بنا در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۱۷۳ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. ابوعلی دقاق
ابوعلی حسن بن محمد دقاق نیشابوری (اختصاراٌ دَقّاق یا دَقّاق نیشابوری) از صوفیان و عارفان ایرانی در سده چهارم و اوائل سده پنجم هجری بود. پسنده نیشابوری
پَسَنده نیشابوری معروف به "بانو پسنده" یا "بانو پسندیده" از زنان عارفه ایرانی قرن سوم هجری اهل نیشابور بود. پسنده همروزگار با فاطمه نیشابوری بوده‌است. دلیل شهرت او نزد شیعیان به این سبب است که گفته می‌شود علی بن موسی در مدت اقامتش در نیشابور در سال ۲۰۰ هجری در خانهٔ پسنده سکونت داشته‌است و شهرت وی به پسنده این بوده که علی بن موسی در بین کاخ‌ها و خانه‌های بزرگ نیشابور در آن زمان خانهٔ محقر وی را برگزیده و پسندیده‌ است. عطار تونی
عطار تونی، (زادهٔ تون، فردوس امروزی)، از شاعران سدهٔ نهم هجری است که برخی از آثار او به اشتباه در شمار آثار عطار نیشابوری آمده است. تاریخ نیشابور
پادشاهی آل سلجوق از نیشابور آغاز می‌شود. در سال ۴۲۹ ه‍.ق طغرل بیک شهر را گرفت و پایتخت خود قرار داد و این شهر منزلت قبلی خود را از سرگرفت اما چون طغرل درگذشت جانشین وی آلب‌ارسلان دربارش را به اصفهان برد ولی دوره‌های طویلی از ایام حکومت خویش را در نیشابور می‌گذرانید. مقارن همین زمان یعنی در سال ۴۳۷ ه‍.ق که ناصرخسرو علوی از این ناحیه می‌گذشت نیشابور را در اوج شهرت و اعتبار می‌دید رونق بازرگانی نیشابور به‌حدی بود که در سرزمین عربستان تمامی دادوستدهای بازرگانی با سکه‌های طلای نیشابور صورت می‌گرفت. نیشابور در زیر لوای حکومت سلاجقه به‌ویژه در دوران سلطنت ملکشاه سلجوقی (۴۶۵–۴۸۵ ه‍.ق) به همت خواجه نظام‌الملک طوسی (م ۴۸۵ ه‍.ق) وزیر این سلطان از لحاظ مرکزیت علمی مشهور شد و نظامیه‌ای که جنبه دانشگاه‌های کنونی داشت در نیشابور بنیاد گردید و تعداد ۱۳ کتابخانه که مهم‌ترین آن‌ها حدود پنج‌هزار جلد کتاب داشت به وجود آمد. بدین جهت این شهر عنوان دارالعلم به خود گرفت و سال‌های متمادی مرکز تجمع علما و دانشمندان بود. به‌طور کلی می‌توان گفت که نیشابور پس از سلجوقیان تا حمله مغول پیوسته دارالملک و مرکز ایالت خراسان بزرگ بوده‌است. در قرن پنجم تا هفتم هنر آبگینه نیشابوری به اوج خود می‌رسد که حمله مغول‌ها نیشابور و هر آنچه در آن بوده‌است را به ویرانی می‌کشاند. خیام
عُمَر خَیّام نیشابوری (نام کامل: غیاث‌الدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم خَیّام نیشابوری) (۴۴۰ – ۵۱۷ ه‍.ق) که خیامی، خیام نیشابوری و خیامی النّیسابوری هم نامیده شده‌است، همه‌چیزدان، فیلسوف، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و شاعر رباعی‌سرای ایرانی در دورهٔ سلجوقی است. گرچه جایگاه علمی خیام برتر از جایگاه ادبی اوست و لقبش «حجّةالحق» بوده‌است، ولی آوازهٔ وی مدیون رباعیاتش است که شهرت جهانی دارد. "رباعیات خیام" به بیشترِ زبان‌های زنده برگردان شده‌است. آوازهٔ وی در غرب به‌طور مشخص بیشتر مدیون ترجمهٔ ادوارد فیتزجرالد از رباعیات او به زبان انگلیسی است. باباطاهر
باباطاهر یا باباطاهر عریان همدانی، عارف، شاعر ایرانی و دوبیتی‌سرای اواخر سده چهارم و اواسط سده پنجم هجری (سده ۱۱م) ایران، در دوران طغرل بیک سلجوقی می‌زیسته‌است. بابا لقبی بوده که به پیروان وارسته می‌داده‌اند و عریان به دلیل بیان کردن مسائل به صورت بی‌پرده و عریان بوده‌است. برخی منابع باباطاهر عریان را اهل همدان معرفی کرده‌اند اما دانشنامه ایرانیکا باباطاهر را از مردم لر معرفی می‌کند در حالی که باباطاهر در یک دوبیتی خود را از مردم لک معرفی می‌کند. مسلک درویشی و فروتنی او که شیوهٔ عارفان است سبب شد تا وی گوشه‌گیر گشته و گمنام زیسته و تفصیلی از زندگانی خود باقی نگذارد. علی بن یونس عاملی نباطی بیاضی
علی بن محمد بن یونس عاملی نباطی بیاضی بقاعی، که به زین الدین و ابومحمد شهره است، یکی از مفسران و متکلمان و ادیبان شیعه بوده‌است که در قرن نهم می‌زیسته‌است. وی در رمضان سال ۷۹۱ در نبطیه جبل عامل به دنیا آمده و در سال ۸۷۷ ه‍.ق از دنیا رفته‌است. وی توسط مجلسی، حر عاملی و کفعمی و خوانساری به وثاقت و علم و کمالات ستایش شده‌است. پیشینه نیشابور: اساطیری و پیشاتاریخی
با نظر به آثار قابل مشاهده در این محوطه، محدوده‌ای در حدود شانزده هکتار را در بر می‌گیرد در شانزده کیلومتری جنوب شرقی شهر کنونی واقع شده‌است. پیشینه این محوطه با قدمت حدود ۵۵۰۰ پیش از میلاد به دوره نوسنگی جدید بازمی‌گردد. یکی از یافته‌های برجستهٔ این محوطه، اسکلت زنی حدود ۴۵ ساله همراه با یک قطعه فیروزهٔ سوراخ‌شده در نزدیکی کمر است؛ آزمایش C14 روی استخوان ساق پای اسکلت، گاهنگاری مطلق ۴۳۶۰ پیش از میلاد را نشان می‌دهد. محمد بن محمود بن محمد نیشابوری
تاریخ نگارش بهجت الروح مشخص نیست اما احتمالاً به قبل از قرن دهم هجری بر می‌گردد. هویت «سعیدی» هر چه باشد، بین این روایات توافق هست که او که در زمانی ساسانیان می‌زیسته، بنیانگذار مکتب دوازده مقامی در موسیقی ایران است. این در حالی است که برخی روایات جدیدتر (که پس از قرن دهم هجری نوشته شده‌اند) چنین می‌نویسند که مقامات را فیثاغورث ایجاد کرده بوده، تعدادشان هشت عدد بوده، و افزودن چهار مقام بعدی و رسیدن به دوازده را به موسیقی‌دانان پس از اسلام نظیر شیخ صفدی (که احتمالاً در قرن دهم می‌زیسته) نسبت می‌دهند، از جمله فرصت الدوله شیرازی که در "بحور الالحان" (که اولین بار در ۱۲۹۳ قمری در بمبئی چاپ شد) می‌نویسد: شطرنج نیشابوری
شطرنج نیشابوری یکی از آثار مهم کشف شده در نیشابور است که قدمت آن به سده ۱۲ میلادی می‌رسد. این مجموعه یکی از کهن‌ترین و کامل‌ترین مجموعه‌های موجود شطرنج می‌باشد که شامل هفده مهره فیروزه‌ای و پانزده مهره بنفش رنگ است. مهره‌ها لعاب داده شده‌اند. شطرنج نیشابوری اکنون در گالری ۴۵۳ موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود. ابوحمزه خراسانی
ابوحمزه عبدالرحمان محمد بن ابراهیم نیشابوری (مرگ ۲۹۰ هجری)، از صوفیان و عارفان ایرانی در سدهٔ سوم هجری بود. او از محله مُلقاباد نیشابور برخاسته است و به گفتهٔ خواجه عبدالله انصاری اصل او را گوزگان نیز دانسته‌اند. وی در نیشابور پرورش یافته، در همان دیار به کمال رسیده واحتمالاr در همان‌جا درگدشته است. کتابی به نام «المنتمین امن‌السیاح والعباد والمتصوفین» از او به جای مانده‌است. ابوسعد نیشابوری
تاریخ تولدش معلوم نیست، اما می‌توان حدس زد که پیش از سال ۳۲۱ هجری بوده باشد. نسبتش به کوی یا محله خرگوش در نیشابور قدیم می‌رسد. پدرش، ابوعثمان محمد، که از مشایخ روایت او نیز بوده‌است، از زهاد و عباد صوفیه به‌شمار می‌رفته‌است، و از همین روی از ابوسعد با عبارت «زاهد بن زاهد» یاد کرده‌اند. وی در سال ۴۰۷ هجری قمری در نیشابور در گذشت. وی مؤسس اولین بیمارستان عمومی در نیشابور نیز بوده‌است. تصوف
مرحله دوم این دوره (ربع آخر قرن ششم تا پایان قرن هفتم) با عارفان نامور و تأثیرگذاری مانند: عطار نیشابوری (م۶۱۸)، مولوی (م ۶۷۲)، روزبهان بقلی (م۶۰۶)، شهاب الدین سهروردی (م۶۸۸) و ابن فارض (م ۶۳۲) عصر طلایی عرفان را ببار نشست. در این دوره عرفان ادبی با مولوی و عراقی و عرفان نظری با محی الدین و شاگردانش به اوج رسید به گونه‌ای که دوره‌های بعدی عرفان بسیار متأثر از فرزانگان این مرحله است. محمد بن محمود بن محمد نیشابوری
تاریخ تولد نیشابوری بین سال‌های۴۸۰ تا ۴۹۰ هجری قمری تخمین زده می‌شود و بنا بر یک روایت، در سال ۱۰۸۷ یا ۱۰۸۸ میلادی (معادل ۴۸۰ قمری) بوده‌است. لقبش «فخرالدین» بود و در علوم و هنرهای مختلف تبحر داشت و به شهرهای مختلف از جمله مرو، شیراز، اصفهان، همدان، بخارا و غزنه سفر کرده بود. حافظ
دربارهٔ تولد و مرگ حافظ ابهامات زیادی وجود دارد چنان‌که در هیچ‌یک از کتاب‌های پس از سدهٔ نهم ه‍. ق، اشاره‌ای به زمان تولد حافظ نشده‌است. اولین منبعی که تاریخِ وفاتِ حافظ در آن نوشته شده، کتابِ "لطایف اشرفی" است که آن را ۷۹۲ ه‍.ق می‌داند. این کتاب که پیرامون افکار و رفتارِ شیخ اشرفُ‌الدّین جهانگیر سمنانی در اواخر سدهٔ هشتم ه‍.ق نوشته شده‌است. دیگر آثاری که این تاریخ را ذکر می‌کنند عبارتند از: "مُجمَلِ فَصیحی"، "نَفَحاتُ الْاُنْس"، "هفت اِقلیم"، "مَجالِسُ الْمُؤمِنین"، "خِیرُ الْبَیان"، "مَجمَعُ النَّفائِس"، "نَشْتَرِ عشق"، "نَتایِجُ الْاَفکار" و "سفینَةُالْاُولیاء". "تَذکَرهٔ مِیْخانه" نوشتهٔ مُلّا عبدُالنَّبی فخرُالزَّمانی قزوینی در سدهٔ یازدهم ه‍.ق از جمله منابعی است که تاریخِ وفاتِ حافظ را سال ۷۹۱ ه‍.ق ذکر کرده‌است. این کتاب نخستین تذکرهٔ دربردارندهٔ زندگی‌نامهٔ ساقی‌نامه‌سرایان است و فخرالزّمانی از این اثر به‌عنوان «حاصل عمرِ» خود یاد می‌کند. این تاریخ در "سُلَّمُ السَّمٰوات"، "ریاضُ الْفِردُوس خانی"، "بهارستانِ سخن"، "مُنتَخَبُ اللَّطایِف"، "ریاضُ الْعارِفین"، "مَجمَعُ الْفُصَحاء"، "ریاض العارفین" لَکْهْنَوی، "تَذکِرَةُالشُّعَراء" موفرخ‌آبادی، "تذکرهٔ عَلَوی" و "خُلاصَةُالْاَشعار" نیز آمده‌است. در بعضی منابع سال درگذشت ۷۹۲ ه‍.ق آمده اما آن را برابر با ماده‌تاریخ «خاک مصلی» — که ۷۹۱ است — دانسته‌اند که عبارتند از: "هفت اقلیم"، "ریاضُ الشُّعَراء"، "خلاصةالافکار"، "شمعِ انجمن" و "آفتابِ عالمتاب". دولتشاه سمرقندی تذکره‌نویس سدهٔ نهم ه‍.ق نیز تاریخ وفات حافظ را سال ۷۹۴ ه‍.ق می‌داند. "ریْحانَةُالْاَدَب" نیز سال درگذشت را ۷۹۱، ۷۹۲ و ۷۹۴ ه‍.ق آورده‌است. عمید عطایی رازی
ابوالعلاء عطاء بن یعقوب رازی، معروف به ناکوک، شاعر، ادیب و دبیر سدهٔ پنجم هـ ق. است. او را عمید عطاء نیز گویند. از نام رازی مشخص است که زادگاه او ری بوده اما از سال تولد او آگاهی‌ای در دست نیست. پدران او منصب دبیری داشتند و دارای ثروت فراوانی بودند. او نیز در دربار سلطان ابراهیم غزنوی دبیر بود. سلطان ابراهیم از او رنجیده‌خاطر گشت و او را به هند تبعید کرد عطایی رازی در همان هند درگذشت. اکثر منابع از هشت سال اسارتش در لاهور خبر داده‌اند. عطایی بیش از هشتاد سال زندگی کرد. سال درگذشت او را ۴۷۱ هـ ق. و ۴۹۱ هـ ق. یاد کرده‌اند که تاریخ اخیر درست‌تر به نظر می‌آید. او هم‌روزگار مسعود سعد سلمان و ابوالفرج رونی بود. عطایی به دو زبان فارسی و عربی شعر می‌سروده و گویا در هر دو زبان دیوان هم داشته، اما اکنون از آن‌ها اثری در دست نیست. تنها بخشی از آن سروده‌ها در تذکره‌ها آمده‌است. جدای از این آثار، دو منظومهٔ "برزونامه" و "بیژن‌نامه" هم منسوب به اوست. محمدتقی ادیب نیشابوری
پدر، که محمد تقی را مستعد فراگیری علوم می‌بیند در ۱۸ سالگی برای کسب علم به مشهد می‌فرستد و او سه سال در خدمت شیخ محمد کدکنی (در گذشته ۱۳۵۷ هـ. ق) که از بزرگان علما بود به کسب علم پرداخت. از اواخر سال۱۳۳۳ هـ. ق در محضر درس استاد یگانه ادبیات و بلاغت اسلامی آن زمان در حوزه خراسان یعنی ادیب نیشابوری حاضر شد و بعد از آزمون ورودی که به صورت شفاهی صورت می‌گرفت مورد توجه خاص ایشان قرار گرفت به‌طوری که خود در ۲۵ سالگی، صاحب حوزهٔ تدریس گردید. در زمستان سال ۱۳۴۷ ش. هنگام رفتن به مدرس به زمین‌خورده دچار شکستگی پا شدند و همین حادثه موجب شد که خانه‌نشین شده و بالاخره در ۲۱ آذرماه ۱۳۵۵ش (بیستم ذی الهجه ۱۳۹۶ هـ. ق) درگذشت و به همت بعضی از شاگردانش در ایوان آخرین غرفه جنوب غربی صحن عتیق (انقلاب) رضوی به خاک سپرده شد. از جمله بزرگترین شاگردان وی می‌توان به دکتر محمدجعفر جعفری لنگرودی حقوق دان بزرگ ایران و اسلام و صاحب تألیفات عدیده در فقه، حقوق و ادبیات و فلسفه حقوق اشاره کرد. زرتشت
از همان آغاز در میان نویسندگان اروپایی اولیه مسیحی و سپس در قرون وسطی، مانند اوسبیوس قیصری، جروم، آگوستین، ایزیدور سویلی، وینسنت بووه‌ای، رابانوس مائوروس، گریگوری توری، پتروس کومستور، راجر بیکن و دیگران سنت مشخصی از گزارش‌ها دربارهٔ زرتشت وجود داشت. این سنت با تغییرات اندکی در آثار نویسندگان اوایل دوره مدرن و عصر روشنگری مانند والتر رالی، ساموئل بوخارت، آتاناسیوس کیرشه، اولوس رودبک، جامباتیستا ویکو و گروهی دیگر هم دیده می‌شود. در نوشته‌های این نویسندگان، زرتشت به عنوان پادشاه بلخ و یکی از نوادگان نوح معرفی می‌شد. به گفته آن‌ها، او در نبردی از نی‌نوس شکست خورد و کشته شد. تصور بر آن بود که او ۲ میلیون بیت سروده‌است و در باب هفت علم مقدماتی نوشته‌است؛ بر آن بودند که او می‌خواست به عنوان یک خدا دیده شود و برای این کار از مشورت یک شیطان که در نهایت باعث مرگش هم شد، بهره می‌برد. تصور می‌کردند در لحظه تولد خود خندیده و این نشانه‌ای بود که خبر از ذات شیطانی او می‌داد. او را مخترع جادو و خدای آتش می‌پنداشتند. گلشهری
گلشهری، شاعر ترکی گوی آناطولی قرن هفتم و هشتم که منطق الطیر عطار را به ترکی به نظم درآورده و آن را تا اندازه‌ای گسترش نیز داده است. این کتاب در سال ۷۱۷ ق سروده شده است، مطابق آنچه خود می‌گوید در گل شهر آناطولی تولد یافته و در شهر خود دارای نفوذ بسیار بوده، علاوه بر منطق الطیر، غزلیات و قصایدی به ترکی و منظومه‌ای به نام فلک نامه به فارسی داشته است. شهرت این شاعر که خود را پیرو سنایی و عطار و نظامی گنجوی و سعدی و مولانا و سلطان ولد میشمارد، تا قرن دهم توانسته تداوم یابد و سپس تا آن اندازه فراموش شده که حتی به تذکره‌ها راه پیدا نکرده است. دریای جان
دریای جان (سیری در آراء و احوال شیخ فریدالدین نیشابوری) نام کتابی از هلموت ریتر (۱۸۹۲ - ۱۹۷۱) نویسنده، پژوهشگر و خاورشناس مشهور آلمانی است که به بررسی زندگی و چهار مثنوی از شیخ فریدالدین عطار نیشابوری شاعر بزرگ قرن ششم هجری در ایران اختصاص دارد. این کتاب به وسیلهٔ عباس زریاب خویی به فارسی روان ترجمه شده است. این اثر یکی از منابع خوب برای تحقیق در مبانی عرفان اسلامی ـ ایرانی، خاصه شعر و اندیشهٔ عطار نیشابوری است. دریای جان نخستین بار در سال ۱۹۵۵ میلادی (۱۳۳۴ خورشیدی) انتشار یافت و پس از آن مکرر به چاپ رسیده‌است. تئودور نیشابوری
تئودور نیشابوری یا" تئودورِ ابرشهر" پزشک مسیحی اهل نیشابور در سده چهارم میلادی بود.به سفارش وی شاهپور دوم کلیسایی در نیشابور در سده چهارم میلادی بنا نهاد. مجدالدین کیوانی
169. «زمان و چگونگی آشنایی غرب با شیخ عطّار نیشابوری»، "مزدک‌نامه"، تهران، 1390، شمـ 5 (نیز با مختصری اضافات و تجدید نظر در مجلّۀ "ایران­شناسی"، تهران / نیویورک، بهار 1393، س 26، شمـ 1، ص 110-118). // «زمان و چگونگی آشنایی غرب با شیخ عطّار نیشابوری»، "مزدک­نامه"، به کوشش جمشید کیانفر، تهران، [ناشر]: پروین استخری، بهار 1391، شمـ 5، ص 422-429 (نیز با مختصری اضافات و تجدید نظر در مجلّۀ "ایران­شناسی"، تهران / نیویورک، بهار 1391، س 26، شمـ 1). تاریخ نیشابور (الحاکم)
تاریخ نیشابور نوشته ابوعبدالله الحاکم نیشابوری (۴۰۵–۳۲۱ هـ ق) دانشنامه‌ای به زبان عربی در معرفی شهر نیشابور، بزرگان و دانشمندان ربع و شهر نیشابور در قرن چهارم هجری قمری است. نسخه اصلی این کتاب در دسترس نیست. نسخه مختصری از اصل آن بر جای مانده‌است. مترجم و تلخیص‌کنندهٔ آن محمد بن حسین خلیفهٔ نیشابوری بوده‌است. محمدرضا شفیعی کدکنی نیز مصصح این کتاب به فارسی است. ابراهیم بن عبده
ابراهیم بن عبده نیشابوری (زنده در 256 ق)، محدث شیعه و نماینده (وکیل) امام حسن عسکری در شهر نیشابور و ربع نیشابور بوده‌است.  ابراهیم جزء معدود یارانِ ایرانی و غیر عربِ امام حسن عسکری به شمار می‌آید.  وکالت او بارها طی نامه‌هایی از سوی امام حسن عسکری تأیید شده‌است.  پژوهشگران تاریخ اسلام بر این باورند که از متن نامه‌ها و سخنانِ حسن عسکری در بارهٔ جایگاه ابراهیم بن عبده، عدالت و وجاهت و امانت، استباط می‌شود. چند نمونه متن نامه‌های حسن عسکری دربارهٔ ابراهیم بن عبده نیشابوری در کتاب‌های "رجال" و" تاریخ" آمده‌است. فتال نیشابوری
فَتّال نیشابوری دانشمند ایرانی شیعه قرن ۵ و ۶ قمری و اهل نیشابور است. نام کامل وی محمد بن حسن بن علی بن احمد بن علی فتال نیشابوری فارسی بود.  فتال در ایران و عراق تحصیلات خود را طی نمود و پدرش حسن بن علی نیشابوری، عبدالجبار بن عبدالله و شیخ طوسی از اساتید وی اند. وی واعظی چیره دست بود و به علت بیان خوش او را فتال یعنی بلبل می گفتند. ابوعثمان سعید حیری
سعید بن اسماعیل بن سعید بن منصور حیری نیشابوری از معتبرترین علما و فقهای قرن سوم هجری است. اصل ابوعثمان حیری از ری می‌باشد (به همین دلیل او را رازی نیز نامیده اند) که در حیره (نیشابور) (در حدود آرامگاه خیام) زندگی می‌کرده‌است، دلیل انتساب وی به حیری نیز به همین دلیل است. ابوعثمان در سال 298 هجری قمری در نیشابور وفات یافت. خانه عطاردی
خانه عطاردی مربوط به دوره قاجار است نیسابا
پرستش نیسابا در شهر اوما، جایی که او در واقع ایزدبانوی جو و گندم بود و در دوره آغازین سلسله نخست، ۲۹۰۰ تا ۲۷۰۰ سال پیش از میلاد آغاز شد. به عنوان ایزدبانوی کشت، او با نماد یک ساقه نشان داده می‌شد. تکه‌ای از یک گلدان سنگی، که احتمالاً در گیرسو یافت شده و در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود، ایزدبانویی را نشان می‌دهد که بیشتر به عنوان نیسابا شناخته می‌شود (اگرچه ممکن است بابا یا اینانا هم باشد). او با چهار دسته موی فر پیچیده نگاریده می‌شده که لباسی با تاجی شاخدار و هلال ماه در پشت و دسته خرمایی در آن بوده‌است. پس از اینکه او به عنوان ایزدبانوی نوشتن شناخته شد، در استوانه‌های گودئا (حدود ۲۱۲۵ پیش از میلاد) او دارای قلم طلایی و لوح سفالی است که تصویر بهشت پرستاره را حمل می‌کند. عطار
در منابع دیگر؛ نظیر: مرصاد العباد اثر نجم‌الدّین رازی و نفحات‌الأُنس اثر عبدالحمن جامی نیز نسبت تربیت معنوی عطار به شیخ مجدالدین بغدادی رسانده شده‌است. «تا جایی که عرفای بزرگی از جمله رضی الدین علی لالای غزنوی (متوفی ۶۴۲ یا ۶۴۳) و نجم رازی (متوفی ۶۴۵) و شیخ فریدالدین عطار نیشابوری، از مریدان و تربیت یافتگان او شیخ مجدالدین بغدادی بودند.» آرامگاه ناصرالحق
آرامگاه ناصرالحق برجی آرامگاهی مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق است و در آمل، محله پایین بازار، چاکسر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. ملگنوف می‌گوید: گنبد ناصرالحق که یکی از سادات حسنی است در آمل قرار دارد، ناصرالحق، ابومحمد حسن اطروش مشهور به ناصر کبیر از فقه، علماو شعرای توانمند شیعه در قرن سوم ه‍.ق است. شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام هادی آورده‌است. او سومین فرماندار تشیع در جهان و حاکم طبرستان بود و از این رو که بر اثر اصابت شمشیری در نبردگاه کر شده بود به اطروش خوانده می‌شد. وی همچنین جد مادری شریف رضی و سید مرتضی است. این گنبد دارای چند درب ورودی و گنبدی مدور که در سابق دارای سرامیک الوان بود و هنوز تکه‌هایی از ان آثار باقی است. این گنبد در زمانه‌های دور به گونه‌ای دیگر بود و به آن گنبد کبود می‌گفتند و ۹۰۰ صد سال زیارتگاه جهانیان بود و بعدها تخریب گشت و به دست مرعشیان گنبد فعلی ساخته شد. بنای اولیه با توجه به متون تاریخی از میان رفته چنان‌که ابن اسفندیار می‌نویسد مقبره و مدرسه و کتابخانهای که او تأسیس کرد و رقبات و موقوفاتی که برای آنها در نظر گرفته شده بود، تا قرن هفتم هجری در آمل بر جای بود. در مورد این بنا سید ظهیرالدین مرعشی در کتاب تاریخ طبرستان و رویان و مازندران می‌نویسد در سال ۸۱۴ هجری سید علی ساری به زیارت مشهد مبارک ناصرالحق رفته و به همره سید قوامالدین مرعشی با برادران خود عمارت دیگر بنیاد کردند؛ بنابراین گنبد ناصرالحق از بناهای قرن نهم هـ. ق است. ابن اخضر گنابادی
عبدالعزیز بن محمود بن مبارک بن محمود جنابذی (۵۲۴–۶۱۱ق/۱۱۳۰–۱۲۱۵م) معروف به ابن اخضر گنابادی، یکی از مورخان و محدثان و فقیهان حنبلی مذهب است که در قرن ششم ه‍.ق می‌زیسته‌است. وی در بغداد به دنیا آمده و در همان‌جا زیست و درگذشت. به همین جهت وی را به بغدادی نیز می‌خوانند. نظام‌الدین ابوالمعالی جامی
در روز دهم صفر در فصل بهار ۶۱۸ هجری ۱۲۲۱ میلادی بعد از شکست دفاع مردم شهر نیشابور، پس از ریختن سربازان مغول به درون شهر نیشابور به غیر از ضیاءالملک زوزنی و مجیرالملک کافی تنی چند از بزرگان آن شهر از جمله شیخ فریدالدین عطار شاعر و عارف بزرگ نیز کشته شدند. ابوالعباس نیریزی
ابوالعباس فضل بن حاتم نیریزی، ریاضی‌دان و اخترشناس ایرانی است که در پایان سدهٔ سوم و آغار سدهٔ چهارم هجری می‌زیسته است. تاریخ نیشابور
خراسان در اوایل قرن سوم هجری، به سال ۲۰۵ قمری در حیطه اقتدار طاهر ذوالیمینین درآمد، وی در خراسان، دولتی نیمه مستقل تشکیل داد و نیشابور، پایتخت شد. طاهریان اولین حکومت نیمه مستقل ایران بعد از ورود اسلام بودند. این دوره، مصادف با شروع شهرت و عظمت نیشابور است؛ رشد و پیشرفت شهر، رونق صنعتگری، موسیقی، سفالگری. اوج هنر سفالگری در نیشابور را قرن سوم و چهارم ه‍.ق می‌دانند که طبق گفته‌ها، این صنعت از چینی‌ها که به سبب رونق بازرگانی نیشابور در جاده ابریشم و راه اصلی ایران با آن‌ها به داد و ستد مشغول بوده‌اند، فرا گرفته شده‌است. اما صنعتگرانِ نیشابوری، با ترکیب نقوش ساسانی و هنر خوشنویسی اسلامی، سفالینه‌هایی را به وجود آوردند که در تاریخ بی‌نظیر است. محمدتقی ادیب نیشابوری
اینکه نیشابور ادیبان و نویسندگان و دانشمندان بسیاری را تقدیم جامعه ادبی و علمی‌کرده‌است جای شگفتی نیست، چرا که نیشابور مرکزی بود برای تربیت انسان‌های فاضل به دلیل داشتن مدارس متعدد، با استادانی عالم که در خود جای داده بود. از جمله مدارس نیشابور در زمان‌های دور که در به وجود آمدن بافت فرهنگی و ادبی نیشابور تأثیر داشت، مدرسه حسان قریشی، در سال ۳۴۹هجری؛ مدرسه ابن حبان تمیمی، ۳۵۴هجری؛ مدرسه دقاقیه، ۳۹۱هجری؛ مدرسه سعیدیه، ۳۹۰هجری؛ مدرسه ساعدیه، ۴۰۲هجری و مدرسه سهل سعلوکی در سال ۴۰۴هجری تأسیس شدند بود، و بسیاری از مدارس دیگر… ادیب از استادان مطرح ادبیات و بلاغت اسلامی بود و صاحب حافظه‌ای نیرومند، درس او سرشار از مناسبت گویی‌ها، اشعار و لطایف ذوقی بود، پس جای شگفتی نیست که شاگردان ادیب به این اذعان کنند، که حضور در محضر ادیب، آفاق دیگری را در برابر چشمانشان گشود و از صرف و نحو و ادبیات مفهوم دیگری را به آنان بخشید و در روح طالب علم جوان، اثر بسزایی داشت. زرتشت
زمان دقیق زندگی زرتشت، مشخص نیست. نوشته‌های سنتی، بر آنند که او «۲۵۸ سال پیش از اسکندر» یا «۵۰۰۰ سال پیش از خشایارشا» زیسته‌است. با این حال، پژوهشگران جدید زمان زندگی او را حدود ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح می‌دانند. محل زندگی او نیز نامشخص است. در منابع از آذربایجان، سیستان و ری به عنوان زادگاه او یاد شده‌است، اما تعیین دقیق آن ساده نیست و تنها روشن است که در شمال شرق ایران زندگی کرده‌است. امام قلی خاکی خراسانی
امامقلی خاکی خراسانی یا امام قلی دیزبادی نیشابوری (مرگ ۱۰۷۷ قمری در دیزباد) از داعیان اسماعیلی و شاعران فارسی در سده ۱۱ هجری قمری متخلص به خاکی است. او معاصر با شاه عباس صفوی و اهل دیزباد نیشابور بوده‌است. خاکی خراسانی از مشهورترین شاعران اسماعیلی مذهب شناخته شده. عمر بن خطاب در ادبیات فارسی
اسرارنامه یکی از مثنوی‌های مسلم‌السند فریدالدین محمد عطار نیشابوری و احتمالاً از جمله نخستین آثار او بوده‌است. این اثر مشتمل است بر ۳۳۰۵ بیت در ۲۲ مقاله. سه مقاله نخستن آن به ترتیب درباره «توحید» و «نعت رسول اکرم» و «فضائل خلفای راشدین» است. بخش مربوط به عمر بن خطاب «فی فضیلة امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه» نامگذاری شده‌است. ابیات زیر ازین بخش است. ابوطاهر اصفهانی
ابوطاهر اصفهانی همچنین مشهور به حافظِ سلفی (؟ -۱۱۸۰م) (به‌شیوهٔ کهن: ابوطاهر عمادالدین احمد بن محمد اصفهانی) محدث ایرانی-مصری در سدهٔ ششم هجری که بیشتر عمرش را در اسکندریه ساکن بود؛ او استاد ابن قلاقس و تقیه صوریه بوده است. نیشابور
"۶۴۰م- ۷۵۰م" بیشتر تاریخ‌نویسان، فتح اسلامی نیشابور را در ۶۴۳ به هنگام خلافت عمر بن خطاب ثبت کرده‌اند. برخی نیز این رویداد را در ۶۵۰م را به هنگام خلافت عثمان بن عفان نوشته‌اند، بودن شماری از صحابهٔ پیامبر اسلام در سپاه خلافت راشدین، یکی از دلایل فتح بی‌جنگ این شهر ذکر شده‌است. حاکم نیشابوری نوشته که در۶۴۳م با صلح‌نامهٔ کنارنگ و عبدالله عامر فتح اسلامی به آن درآمد. به‌هنگام امارت زیاد بن ابی‌سفیان، خراسان چهاربخش (رَبع) شد و نیشابور مرکز یکی از چهاربخش‌های خراسان برگزیده شد. حافظ ابوالعلاء
ابولعلاء حسن بن احمد بن حسن بن احمد بن محمد بن سهل بن سلمه یا حافظ ابوالعلاء یا ابوالعلی حسن عطار از بزرگان ادب و از مشاهیر نحو و لغت و حدیث بود. وی در سال ۴۸۸ هجری قمری تولد یافت.  یاقوت حموی در جزء هشتم معجم الادبا آورده‌است که : حافظ ابوالعلاء برای فرا گرفتن نحو لغت حدیث و علوم قرآنی به بغداد، اصفهان و خراسان مسافرت نموده و استادانی چون ابوالقاسم بن بیان و ابوعبدا... قراوی را درک کرده‌است. تا آنجا که بعدها حافظان و بزرگان حدیث از وی نقل حدیث و روایت کرده‌اند. او در طول زندگی، وقت خویش را با قرآن و حدیث گذرانده و به ارشاد مردم زمان خود پرداخته‌است. سپس به همدان مراجعت نموده و در محلی که برج قربان نامیده می‌شود و در گذشته باب‌الاسد خوانده می‌شود می‌زیسته‌است. وی در ۱۹ جمادی الاول ۵۶۷ در سن ۷۹ سالگی در همدان وفات یافته و در سرداب برج قربان مدفون شده‌است. از جمله تالیفاتش وی کتاب الهادی و زادالمسافرین در ۵۰ مجلد می‌باشد. درباره مقام او اشعاری از خاقانی شروانی و موفق بن احمد مکی موجود است. از شاگردان او می‌توان از ابن ممانی همدانی نام برد که در جهاد بر ضد مغولان در سال ۶۱۸ هجری خود و فرزندش به شهادت رسیده‌اند. حافظ
خواجه شمسُ‌الدّینْ محمّدِ بن بهاءُالدّینْ محمّدْ حافظِ شیرازی (۷۲۷ هجری قمری / ۱۳۱۵ میلادی – ۷۹۲ هجری قمری / ۱۳۹۰ میلادی) مشهور به لِسانُ‌الْغِیْب، تَرجُمانُ الْاَسرار، لِسانُ‌الْعُرَفا و ناظِمُ‌الاُولیاء، شاعر فارسی‌زبانِ سدهٔ هشتم ه‍.ق شیراز است. بیش‌تر شعرهای او غزل است. مشهور است که حافظ به شیوهٔ سخن‌پردازی خواجوی کرمانی گرویده و همانندیِ سخنش با شعرِ خواجو مشهور است. حافظ از مهم‌ترین اثرگذاران بر شاعرانِ فارسی‌زبانِ پس از خود شناخته می‌شود. در سده‌های هجدهم و نوزدهم میلادی اشعار او به زبان‌های اروپایی نیز ترجمه شد و نامش به محافل ادبی جهان غرب نیز راه یافت. هر سال در ۲۰ مهر مراسم بزرگ‌داشت حافظ در آرامگاهش در شیراز با حضور پژوهشگرانی از اقصا نقاط دنیا برگزار می‌شود. در تقویم رسمی ایران ۲۰ مهر روز بزرگداشت حافظ نامیده شده‌است. عمر بن خطاب در ادبیات فارسی
در بین آثار محمد عطار نیشابوری، عارف و شاعر ایرانی ادبیات فارسی در پایان سدهٔ ششم و آغاز سدهٔ هفتم، بارهااز عمر بن خطاب، با القابی چون امیرالمؤمنین و فاروق اعظم، و رفتار او سخن به میان آمده‌است. از جمله در الهی نامه، اسرار نامه(بخش«فی فضیلة امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه»). زرتشت
در نوشته‌های "شبه-کلمنتی" زرتشت با نمرود یکسان پنداشته شده‌است. بر اساس این نوشته‌ها، او جادوگری شیطانی بود که تلاش کرد بر دنیا چیره شود، اما توسط یک آتش بهشتی کشته شد. در نوشته‌های بیزانسی چون Chronicon Paschale در ربط با همین آتش آمده که بعدها پیروان زرتشت به اشتباه شروع به پرستش آتش کردند. اوسبیوس قیصری، اولین تاریخ‌نگار کلیسای مسیحی، می‌نویسد که زرتشت پادشاه بلخ بود، با نی‌نوس (مؤسس افسانه‌ای نینوا) جنگید و شکست خورد. همچنین او را معاصر ابراهیم معرفی می‌کند. این تصویر کلیشه‌ای از زرتشت، یعنی پادشاه بلخ که جادو را اختراع کرد و در جنگ با نی‌نوس شکست خورد، تصوری بود که تا رنسانس در غرب اروپا از زرتشت مجسم می‌شد. آگوستین شکست زرتشت در جنگ را نشانه‌ای بر ناکارآمدی جادو می‌داند. الهی‌نامه (عطار نیشابوری)
دو مثنوی عارفانه «الهی‌نامه» و «منطق الطیر» را برای راهنمایی سالکانِ طریقت معرفت سرود و در سده ششم هجری آن‌ها را با شگردی سمبولیک، طرح‌ریزی کرد و به حکایات و تمثیلات آراست تا بتواند راهروان مکتب عرفان را به آسانی یاری و هدایت کند تا در ریاضت و کوشش معنوی خویش برای کشتن نفس اماره توفیق و به شناخت حقیقت و درک معنویت و کیفیت هستی دست یابند. عطار الهی‌نامه را در اواخر عمرش نگاشته‌است. شیخ صنعان
عطار نیشابوری این داستان را در قالب مثنوی و در 409 بیت سروده است.حکایت شیخ صنعان با این بیت ها آغاز می شود  شیخ صنعان پیر عهد خویش بود/ در کمال از هر چه گویم بیش بود/  شیخ بود او در حرم پنجاه سال/  با مرید چارصد صاحب کمال/ ابومنصور عبدالملک ثعالبی
ابومنصور عبدالملک ثَعالِبی (نسب: ابومنصور عبدالملک بن محمد بن اسماعیل ثَعالِبی نیشابوری) شاعر، لغوی، کاتب و تاریخ‌نگار ایرانی عرب‌زبان و عرب‌گرا بود. همهٔ نوشته‌های ثعالبی به زبان عربی است. ثعالبی معروف به ابومنصور نیشابوری و جاحظِ نیشابور است. منیژه آرمین
این کتاب کاری پژوهشی است که توسط استاد منیژه آرمین و خانم دکتر اعظم سازور به انجام رسیده است.این کتاب بازنویسی از منطق‌الطیر عطار نیشابوری است._رمان چهار جلدی با پیش زمينهٔ تاریخی : این کتاب راز سرگشتگی هفت عاشق همچون رابعه، پیر چنگی، فضیل عیاض و ... است که در هفت بخش نوشته شده است. اسطوره‌ای مربوط به۷۲۴ سال قبل از میلاد مسیح، نگهبان دریاچه ارومیه استاد منصور
استاد منصور نقاش هندی در دربار گورکانیان در قرن هفدهم میلادی بود که میان ۱۵۹۰–۱۶۲۴ میلادی فعالیت هنری داشت. وی در دوره جهانگیر (حدود ۱۶۰۵–۱۶۲۷) رشد کرد و در این دوره به تصویر کشیدن گیاهان و حیوانات سرآمد بود. او اولین هنرمندی بود که دودو را به صورت رنگی به تصویر کشید و اولین کسی است که درنای سیبری را به تصویر کشیده. در اواخر سلطنت اکبر، او عنوان "استاد" را به دست آورد و در زمان سلطنت جهانگیر شاهکارهای وی لقب "نادرالعصر" را برایش به ارمغان آورد. اگرچه او عمدتاً به دلیل تصاویر تاریخ طبیعی خود شناخته شده‌است، اما وی همچنین مردم را در تصاویر مختلف نسخه‌های خطی به تصویر کشیده‌است. زین‌الدین علی بن حسین انصاری
زین‌الدین علی بن حسین انصاری مشهور به حاج زین العطار یا حاج زین‌الدین عطار، از دانشمندان، پزشکان و داروشناسان معروف سدهٔ هشتم هجری قمری است که در ۷۲۹ هجری قمری در شیراز متولد شد. پدر او، جمال‌الدین حسین، از اطبای اصفهان بود که در سال ۷۱۵ به شیراز رفت و در آن جا ساکن شد. حاج زین‌الدین عطار در دورهٔ مغول بزرگ‌ترین داروشناس بود. وی معاصر پادشاهان مظفری و طبیب بنام دربار دربار ایشان بود. او در دربار سلطان جلال‌الدین شاه شجاع، از آل مظفر، ۱۶ سال خدمت کرد و درنزد شاه شجاع، منزلتی والا داشت و پزشک مخصوص او بود. شاه شجاع، از سلسلهٔ مظفریان، پس از ابوسعید، آخرین پادشاه ایلخانیان، در جنوب ایران حکومت می‌کرد و اهمیت او از نظر ایرانیان در این است که هم دورهٔ حافظ و ممدوح او بوده‌است. به این ترتیب، بی‌شک بین علی انصاری (حاج زین الدین عطار) و حافظ دوستی و مراوده وجود داشته‌است. نشاطی هزارجریبی
میرزا عباس نامـوَر به نشاطی هزارجریبی مازندرانی (زادهٔ ۱۲۰۰ هـ.ق برابر با ۱۱۶۴ هـ.خ در سرخده هزارجریب درگذشتهٔ ۱۲۶۲ هـ.ق برابر با ۱۲۲۴ هـ.خ ) شاعر ایرانی دورهٔ قاجار (سدهٔ ۱۳ هـ.ق) است. محمد بن محمود بن محمد نیشابوری
از زندگی نیشابوری اطلاعات زیادی در دسترس نیست. قسمت اعظم زندگی او در دورهٔ غزنویان (سدهٔ چهارم تا ششم قمری) و سلجوقیان (سدهٔ پنجم و ششم قمری) بوده‌است، و در دربار بهرامشاه غزنوی جایگاهی داشته‌است و در آن دربار به تألیف و ترجمه و تفسیر آثار فلسفی و موسیقی (از جمله ترجمه و تفسیر "احصاء العلوم" از فارابی و کتاب "شفا‌" و "کتاب النجات" از ابن سینا) پرداخته‌است. پیشینه نیشابور: دوران باستان تا ساسانیان
نیشاپور در ۴۳۰م، اسقف‌نشین نسطوریان بود. و در حدود ۴۲۲ تا ۴۴۹م؛ یزدگرد دوم برای نزدیکی به مرزهای شمال خاوری کشور و رویارویی با تاخت و تاز و آزار اقوام کیدار و خیون (هون)؛ نیروی خود را در این ناحیه مستقر ساخت و پایتخت خود را از تیسفون به نیشابور منتقل کرد. همچنین در شماری از متون تاریخی رویدادهای: حضور قباد (حکومت: ۴۸۸–۴۹۸م) در ابرشهر و ازدواج وی با دختر یکی از بزرگان شهر؛ به دنیا آمدن انوشیروان در این ناحیه؛ سکه زدن بهرام چوبین (در حدود ۵۹۰ تا ۵۹۱م) به نام خود در این شهر (در زمان شورش بر هرمز)؛ و فرونشاندن شورش پادگان ابرشهر به دست سمبات باگراتونی، از مرزبانان خسروپرویز ثبت شده‌است. نیشابور (ابرشهر) در دوران ساسانی، مرکز ناحیه‌ای گسترده بود که ارغیجان، اسپراین، جوین، بیهک بیهق، باخرز، خواف، زوزن، زام و زاوه از رستاک‌های آن بودند. مرزبان یا فرمانروای این منطقه، دارای لقب اختصاصی کنارنگ بود. در این دوران، حاکمانی که از خانواده سلطنت بودند لقب شاه داشتند و نیشابور یکی از ولایت‌های ۲۶گانهٔ ایران بود که حاکم آن، شاه نامیده می‌شد. در نگاهی کلی؛ نیشابور (ابرشهر) این دوران، یکی از مراکز حکومتی و پایگاه‌های فرمانروایی کوست خراسان است که در دوره‌ای پایتخت کشور ایران گستردهٔ ساسانی نیز بوده‌است محمدتقی ادیب نیشابوری
محمد تقی ادیب نیشابوری(۱۳۱۲–۱۳۹۶هـ. ق) مشهور به "ادیب ثانی" منطق‌الطیر
منطق الطیر تصحیح دکتر شفیعی کدکنی دارای مقدمه جامع و کاملی در مورد عطار و منطق الطیر است. از دیگر تصحیح‌های معتبر منطق الطیر تصحیح دکتر سید صادق گوهرین را می‌توان نام برد.  "منطق‌الطیر" عطار نیشابوری به تصحیح عزیزالله علیزاده توسط انتشارات فردوس تهران در سال ۱۳۸۷ در ۳۴۰ صفحه منتشر شده‌است. کشف الابیات، نمایه و واژه‌نامه نیز به این مثنوی ۴۹۲۶ بیتی پیوست شده‌است که به نظر می‌رسد یکی از تصحیحات و تدوینات جامع "منطق‌الطیر" باشد. مختارنامه (کتاب)
مختارنامه مجموعه‌ای از رباعیات فَریدالدّین ابوحامِد محمّد عطّار نِیشابوری (۵۴۰–۶۱۸ قمری) است که به تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی منتشر شده‌است. خودِ عطار مقدمه‌ای منثور بر این رباعیات نوشته‌است. ابوالعباس فضل بن حاتم نیریزی
ابوالعباس فضل بن حاتم نیریزی از منجمان مشهور قرن سوم هجری و از معاصرین معتضد خلیفهٔ عباسی بود. وی در رشته‌های مختلف دست داشت و از او آثاری مانده‌است که از آن جمله جداول نجومی و رساله‌ایست در باب اسطرلاب کردن که مهم‌ترین کتاب در این موضوع به زبان عربی است. دهخدا در دو جا از این دانشمند نامبرده و او را در نجوم خاصه در هیئت برجسته دانسته‌است. آقای ذبیح‌الله صفا وی را بعد از خوارزمی بزرگترین ریاضی‌دان عالم اسلام می‌داند. او از مقربان معتضد بالله خلیفهٔ عباسی بود و در بغداد با اکرام و اعزاز می‌زیست و در سال ۳۰۹-۳۱۰ هجری قمری درگذشت. ابوالعباس در کتب خارجی به نام لاتینی "Anaritius" شهرت دارد.