اولین پادشاه پادوسبانیان چه نام داشت؟
پادوسبان یکم
پادوسپان یکم نخستین اسپهبد دودمان پادوسپانیان بود که این دولت را در منطقه رویان بنیان نهاد. او از ۴۰ تا ۷۵ هجری فرمانروایی نمود.
تاریخ ساسانیان
اردشیر پاپکان «اردشیر یکم» { ۲۲۶ تا ۲۴۰ میلادی} در زمان پادشاهی اردوان پنجم، به پادشاهی گوچیهر رسید. او مایل بود شاه کلّ ایران باشد بنابراین شورش کرد و اردوان را به سختی شکست داد و اشک بیست و نهم در صحنه نبرد کشته شد «۲۲۴ میلادی». بدین ترتیب سلطنت ایران در کف اردشیر پاپکان قرار گرفت. غسانیان
نخستین پادشاه و نیز سرشناس‌ترین آنان حارث بن جبله بود که از سوی دولت روم صاحب لقب فیلارک و عهده‌دار حکومت ناحیهٔ حوران شد. تاریخ طبرستان
طبرستان از زمان ساسانیان تا دورهٔ شاه عباس یکم صفوی سرزمین مستقل به نام طبرستان بوده که شهرهای آمل، ساری، کجور و کلار در دوره های مختلف مرکز آن بودند. وجود شاهان و اسپهبدان شکست ناپذیر بزرگ مانند فرخان بزرگ که فاتح جنگ با ترکان و اعراب بوده‌است و حضور جنگجویان طبری در سپاه آل بویه، شاه عباس صفوی، نادرشاه افشار و آقامحمدخان قاجار، در طول تاریخ به مازندران و مردم مازندران شهرت خاصی در جنگاوری بخشیده‌است. از نکات جالب توجه در تاریخ طبرستان قیام‌های پیاپی علیه ستم‌گران و بیگانگان و سلسله‌هایی با عمر ۱۰۰۰ساله می‌باشد که چشم هر خواننده‌ای را خیره می‌کند. بزرگترین (از لحاظ مدت حکومت) سلسله جهان سلسله‌ای به نام پادوسبانیان بوده که در غرب طبرستان حکومت می‌کرده. فهرست شاهنشاهان ساسانی
بعد از بوران باید به عهد سلطنت کوتاه شخصی، به نام پیروز دوم که به شاهی نصب شد، اشاره کرد. بعد از او آزرمیدخت، خواهر بوران، در تیسفون تاج بر سر نهاد. در تاریخ طبری بعد از سلطنت بوران به سلطنت چشنسده، اشاره شده‌است. یکی را که میسان مقیم بود و فیروز پسر مهران جشنس نام داشت و او را جشنسده نیز گفتند، بیاوردند. بنابر گفتهٔ طبری پیروز دوم همان جشنسده است. فهرست شاهنشاهان ساسانی
فهرست شاهنشاهان ساسانی شامل اسامی شاهان شاهنشاهی ساسانی و از دودمان ساسان است که از سال ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی به مدت ۴۲۷ سال بر جهان ایرانی و سرزمین‌های اطراف آن فرمان راند؛ بنیان این شاهنشاهی یکپارچه را اردشیر بابکان (یا ارتخشتره؛ از "ارت": مقدس، "خشتره": شهریار) بنا کرد. در دوران این شاهنشاهی بود که سرزمین‌های ایرانی شرقی، که زیر فرمان کوشانیان بودند، و سرزمین‌های ایرانی غربی، که زیر فرمان اشکانیان بودند، برای اولین بار پس از سقوط هخامنشیان زیر فرمان یک شاهنشاهی در آمده و در زیر سایه یک پرچم با یکدیگر متحد گردیدند. پایتخت ایران در این دوره، شهر تیسفون در نزدیکی بغداد در عراق امروزی بود و جامعه ساسانی به چهار طبقه موبدان، جنگاوران، دبیران و پیشه‌وران تقسیم می‌شد. دین رسمی دولت ساسانی مزدیسنا بوده و اوستا و زند منابع اصلی حقوقی و دینی حکومتی محسوب می‌شدند. دودمان ساسانی، چهار سده بر بخش‌های بزرگی از آسیای غربی، آسیای میانه، آسیای جنوبی، بخش‌های کوچکی از اروپا و برای مدت کوتاهی بر شمال آفریقا فرمان راند. شاهان پارس
شاهان پارس اشاره به پادشاهانی نیمه مستقل دارد که پس از پنج فرترکه از حدود ۲۳۰ پیش از میلاد تا ۲۱۰ پس از میلاد، بر منطقه شاهک‌نشین پارس، در جنوب ایران، حکومت کردند. این پادشاهان، فرمانروای اشکانی را به عنوان شاهنشاه خود به رسمیت می‌شناختند؛ با این حال در نهایت یکی از آن‌ها (اردشیر بابکان) شورشی را علیه آخرین شاهنشاه اشکانی اردوان پنجم رهبری کرد و شاهنشاهی ساسانی را بنیان نهاد. اردشیر دوم پادوسپانی
استندار حسام‌الدوله اردشیر پور ناماور یا اردشیر دوم بیست و پنجمین فرمانروای دودمان پادوسپانیان بود که میان سال‌های ۶۴۰ تا ۶۴۳ هجری در رویان و گیلان حکومت داشت. حکومت کوتاه اردشیر همزمان با سربرآوردن دوبارهٔ باوندیان و تأسیس سومین شاخهٔ این خاندان توسط حسام‌الدوله اردشیر باوندی بود. دو اردشیر با یکدیگر متحد شده و امور طبرستان را منظم ساختند. بنا بر شواهدی که اولیاءالله آملی در کتابش ثبت کرده، اردشیر در گیلان تخت داشته و اسکندر، برادرش، اقلاً تا ۶۶۲ هجری در ناتل حکومت می‌کرد. همچنین اولیاءالله شعر زیر را در وصف اردشیر پادوسپانی ضبط کرده‌است: کادوسیان
به گفته کتزیاس مادی‌ها در ابتدا سرزمین کادوسیان را در اختیار داشتند ولی در اواخر سلطنت ماد در دوران حکومت آرته‌یِس (Arties) این ناحیه توسط فردی پارسی به نام پارسُد (Parsode) از سلطه دولت ماد جدا شد چنان‌که در اواخر سلطنت هخامنشیان کادوسیان به نیم استقلالی رسیدند. به گفته کتزیاس آرته‌یِس (Arties) حاکم ماد چهل سال به حکومت پرداخت. در دوران سلطنت آرته‌یس جنگی بزرگ بین مادها و کادوسیان پیش آمد که منشأ این واقعه چنین است: فردی پارسی به نام پارسُد (Parsode) که از حیث دلاوری شجاعت معروف بود، نفوذی در دربار ماد یافت. بعد، چون از حکم شاه دربارهٔ خود رنجید، با سه هزار پیاده و هزار سوار نزد کادوسی‌ها رفت و خواهرش را به یکی از متنفذین کادوسی داد و مورد توجه کادوسیان قرار گرفت. پس از آن او مردم کادوسی را تحریک کرد که بر ماد شوریده و مستقل شوند و چون شنید شاه قشونی به قصد او فرستاده با دویست هزار تنگی را اشغال کرد. خود شاه به قصد سرکوب او با قشونی مرکب از هشتصد هزار نفر بیرون رفت و در جنگ شکست خورد و پنجاه هزار نفر در این جنگ کشته شدند و مابقی ارتش ماد را پارسُد (Parsode) از ولایت کادوسیان براند. پس از آن کادوسی‌ها او را شاه کادوس کردند و او همواره به ممالک ماد تجاوز کرده و به تاخت و تاز و غارت می‌پرداخت. بدین سبب کادوسیان هیچگاه مطیع اوامر ماد نگشته در این حال تا زمان کوروش که دولت ماد را منقرض کرد، باقی ماندند. بنابر گفتهٔ کسنوفون، او هنگام مرگ، پسرش تانااوکسارس را به ساتراپی مادها، ارمنیان و کادوسیان گمارد. بلاسگان
بلاسگان (به معنای «کشور بلاش» که نام خود را از یکی از شاهنشاهان اشکانی به نام بلاش گرفته است) یکی از شهربانی‌های شاهنشاهی ساسانی بود. شاپور یکم در سنگ‌نبشته نقش رستم خود مرزهای این استان را "تا کوه‌های قفقاز و در آلانان" توصیف می‌کند، گرچه بیشتر مساحت آن در جنوب رود کر واقع شده بود. این استان از جنوب به آذربایجان و از شرق به دریای کاسپین راه داشت. پس از فتح این منطقه به دست اردشیر، او به رسم سایر شاهنشاهان باستانی ایرانی، شهربان این منطقه را «شاه» نامید. خاندان ساسان
خاندان ساسان خاندانی بودند که شاهنشاهی ساسانیان را از ۲۲۵ تا ۶۵۱ اداره کردند. سیطره این خاندان بر ایران با اردشیر بابکان شروع می‌شود که سلسله‌اش را «ساسانیان» نامگذاری کرد، که این نامگذاری، به افتخار پدربزرگش ساسان صورت گرفته بود. شاهنشاه یگانه فرمان‌روا، رئیس دولت و رئیس حکومت کل شاهنشاهی محسوب می‌شد. در دوران‌هایی، قدرت به دست دیگر مقامات، اسپهبدان منتقل می‌شد. در دوران‌هایی از سلسله شاهنشاهی، اشخاصی غیر از خاندان ساسان بر تخت سلطنت نشتند. به عنوان مثال، بهرام چوبین و شهربراز هر دو از خاندان مهران بودند که پس از شورش، موفق شدند تخت شاهی را تصاحب کنند.House of Sasan. (2015, September 21). In Wikipedia, The Free Encyclopedia. Retrieved 19:32, November 29, 2015, from https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=House_of_Sasan&oldid=682144887 شهرستان ایوان
این منطقه در زمان تسلط اردشیر بابکان، اولین پادشاه ساسانی، یکی از مناطق ماه سبدان بوده که هنگام تسلط مسلمانان، اعراب دو کلمه ماه و سبدان را با هم ترکیب نموده و حرف «د» را به «ذ» تبدیل نموده و آن را ماسبذان نامیدند. تاج‌های شاهنشاهان ساسانی
بعد از حکومت اشکانی سلسله ساسانیان پا به عرصه جهانی گذاشت. قبول اینکه فردی از پارس بنام اردشیر پاپکان به عنوان یک حاکم محلی بتواند بر اردوان پنجم؛ شکست دهنده دولت روم پیروزی یابد کمی دشوار بوده برای رومیان؛ البته طی دوران ساسانیان شکست‌هایی اتفاق افتاد که گاهی بر چهره سیاسی منطقه تاًثیر گذار بود. مانند شکست نرسه از دولت روم یا شکست یزدگرد سوم از اعراب ساسانیان از ادوار مهم دوران تاریخی هستند که در نقاط مختلف کشور آثار مختلفی بر جای گذاشتند. شهریاران ساسانی از ابتدای سلسله تا انتهای آن از تاج‌های متنوعی استفاده می‌کردند که تاج‌هایشان با هم دیگر تفاوت‌های جرئی و کلی می‌داشت. وارسکن
پس از مرگ پدر، وارسکن به پایتخت ساسانیان، تیسفون رفت و توسط شاهنشاه پیروز یکم پذیرفته شد. به دلیل بازگشت وی به آیین سابق خانواده، یعنی آیین زرتشت، به عنوان پاداش، مقام نایب السلطنه آلبانیای قفقاز و ازدواج با دختر پیروز یکم به وی داده شد. جنگ شاهنشاهی ساسانی و امپراتوری بیزانس (۶۰۲–۶۲۸)
افول امپراتوری ساسانی درست پس از فوت خسروپرویز آغاز شد. وضعیت نابسامان دربار و همچنین ضعف فوق‌العاده ارتش و همین‌طور نبود شخصیتی که بتواند در حد و اندازه‌های انوشیروان و شاپور عمل کند، اوضاع ایران را بسیار آشفته ساخته بود. قباد دوم ابتدا مردانشاه و سپس تمامی فرزندان خسروپرویز را به قتل رساند و خود نیز مدتی بعد در ۶ سپتامبر ۶۲۸ به بیماری طاعون درگذشت. ضعف و ناتوانی ساسانیان به حدی رسیده بود که در ظرف ۴ سال، ۱۲ پادشاه به روی کار آمدند. وزرگان
در دوره سلطنت یزدگرد نخست، با وزرگان به طور ناخوشایندی برخورد شد، و پس از مرگ او در سال ۴۲۰، وزرگان برای خلع کردن همهٔ پسران او کوشیدند و برادرزادهٔ او، خسرو را به عنوان پادشاه شاهنشاهی ساسانیان برگزیدند. با این وجود، آنها بعدها توافقی با بهرام پنجم، فرزند یزگرد صورت دادند و او را به عنوان پادشاه شاهنشاهی ساسانی به رسمیت شناختند. پس از لشگرکشی فاجعه‌بار پیروز نخست بر ضد هپتالیان، که باعث مرگ او و مرگ بسیاری از بزرگان شد، برادر او، بلاش، به عنوان شاه انتخاب شد. با این حال، در واقعیت، این زرمهر، نجیب‌زادهٔ ایرانی از خاندان کارن بود که قدرت شاهنشاهی را در دست داشت. حتی وزرگان هم تحت کنترل او بودند. با این حال، سلطنت بلاش در نهایت مصیبت‌بار از آب درآمد و او با فرزند پیروز یکم، قباد یکم جایگزین شد. تاریخ ساسانیان
پس از شاپور یکم، هرمز یکم (۱۴ سپتامبر ۲۷۲. م)، بهرام یکم (۱۴ سپتامبر ۲۷۳ م)، بهرام دوم (۱۳ سپتامبر ۲۷۶. م) و بهرام سوم معروف به سکانشاه (پادشاه سیستان) (نهم سپتامبر ۲۹۳. م) به ترتیب بر تخت نشستند. هرمز یکم و بهرام یکم هر دو پسران شاپور یکم بودند و بهرام دوم پسر بهرام یکم بود. در زمان بهرام دوم، هرمز (برادرش) که حاکم خراسان و لقب کوشانشاه داشت و پسرعمویش هرمز سکستانی شورش نمودند. بهرام دوم این شورش‌ها را با موفقیت فرونشاند و پسر خود، بهرام (بهرام سوم) را با عنوان سکانشاه حاکم شرق ایران کرد. در این زمان «کاروس» قیصر روم از مشغولی شاه ساسانی در شرق سوءاستفاده کرده و به ایران حمله کرد و حتی تا تیسفون پیش رفت اما به‌طور ناگهانی فوت کرد (یا به نقولی ترور شد). پس از مرگ قیصر، رومیان عقب نشستند. در زمان بهرام یکم در سال ۲۷۶. م مانی مؤسس معروف آیین مانوی پس از محاکمه کشته شد. پوست او را کندند و با کاه پر کردند و از یکی از دروازه‌های شهر گندی‌شاپور که از بناهای شاپور یکم بود بیاویختند. این دروازه به نام دروازه مانی معروف شد. بهرام سوم بیش از چهار ماه سلطنت نکرد و عموی پدر او نرسی پسر شاپور یکم که شاه ارمنستان و لقب وزرگ ارمنشاه داشت، بر تخت نشست (سال ۲۹۳. م). نرسی در جنگ با گالریوس (که از سوی دیوکلسین قیصر روم شده بود) شکست خورد و بنابر عهدنامه نصیبین سال ۲۹۸. م، پنج ناحیه از ارمنستان کوچک و میانرودان را به رومیان واگذار کرد و دجله در نزدیکی تیسفون پایتخت ساسانیان به عنوان مرز دو حکومت تعیین گردید. تیرداد سوم پادشاه ارمنستان و ایبریای قفقاز (گرجستان) شد و به تابعیت دولت روم درآمد. این معاهده چهل سال طول کشید تا آنکه شاپور دوم نوه نرسی (آغاز سال سلطنت او پنجم سپتامبر سال ۳۰۹. م) این معاهده را برهم زد و اراضی ازدست‌رفته را بازپس گرفت. مذهب در دوران ساسانی
مقارن جلوس قباد یکم (دوران پادشاهی بار نخست از سال ۴۸۸ تا ۴۹۶ و بار دوم ۴۹۹ تا ۵۳۱ میلادی) وضع اقتصادی ایران به علت پرداخت خسارت جنگی سنگین و تهیهٔ فدیه برای آزادی قباد یکم که در اسارت هفتالیان بود بسیار وخیم بود و خزانه بر اثر جنگ‌ها خالی شده و مالیات‌های سنگینی به مردم تحمیل می‌شد. طبقات عامه به سبب کشتارها، غارت‌ها، و گرانی‌هایی که در دنبال اشغال کشور به وسیلهٔ هفتالیان پیش آمده بود، از نجبا و غلبهٔ آن‌ها به شدت ناراضی بودند. خود شاه هم به خاطر غرور فوق‌العادهٔ نجبا که احیاناً به قدرت سلطنت هم از در معارضه درمی‌آمدند از آن‌ها نارضایی داشت. در چنین احوالی هم چنان‌که بعضی از محققان به درستی خاطر نشان کرده‌اند نهضت اشتراکی به آسانی می‌توانست ریشه بگیرد. در دورهٔ نخست پادشاهی قباد یکم موبدی به نام مزدک به قباد نزدیک شد و او را به انجام اصلاحات اجتماعی برانگیخت. او نظامی برابری جویانه را تبلیغ می‌کرد که آموزه‌هایی فراتر از باور زرتشتی‌گری داشت. گفته شده که او اشتراک دارایی و مالکیت و زنان را تبلیغ می‌کرده‌است. قباد به یاری او توانست از توان زمینداران و موبدان و اشراف بکاهد. همچنین قباد با پشتیبانی از مزدک میان توده مردم محبوبیتی یافت. به فرمان او در انبارهای غلهٔ شاهنشاهی به روی مردم گشوده شد و زمین‌های کشاورزی میان دهقانان بخش گردید. البته در نوشته‌های زرتشتیان این دوره را دورهٔ آشوب می‌شناسند. اظهار علاقهٔ پادشاه، به مزدک و یارانش فرصت داد به نهضت خود شکل انقلابی ببخشد و اعیان و نجبا که ضربت را در واقع از قباد خورده بودند، ضد وی با موبدان و روحانیان همدست شدند. سرانجام در سال ۴۹۶ میلادی، قباد یکم را دستگیر کردند و در زندانی به نام زندان فراموشی به بند کشیدند و برادرش جاماسپ را به جای او به شاهی برداشتند. قباد از زندان گریخت و به یاری هواخواهانش دیگر بار بر تخت پادشاهی نشست. قباد سه پسر داشت، کاووس که ارشد بود، فرزند دوم از یک چشم نابینا بود و پسر سوم او "خسرو" نام داشت. کاووس تربیت یافتهٔ مزدکیان بود. قباد خصالی را که شایستهٔ پادشاهان است، در خسرو انوشیروان جمع می‌دید بنابراین فرزند کوچک خود را، بر پسر ارشد یعنی کاووس که علناً پیرو کیش مزدک بود ترجیح داد و همین امر تبدیل و تغییر عقیده شاهنشاه را نسبت به این فرقه که در آغاز به آن گرویده بود، به‌طور وضوح آشکار می‌کند. باوندیان
شاهان باوندی با نام‌های «اسپهبد» و «ملک الجبال» شناخته می‌شدند. نام این خاندان برگرفته از لقب مؤسس این دودمان، باو پسر شاپور پسر کاووس یکی از شاهزادگان ساسانی، است که در خدمت پادشاهان ساسانیان بوده است. باوندیان اغلب حکومتی مستقل بودند ولی بعضاً تحت انقیاد خلفا و سلاطین معاصرشان نیز قرار گرفتند. مرعشیان
نخستین نبرد با پادوسبانیان اندکی پس از مرگ میربزرگ در میراندشت رخ داد. در این نبرد نیروهای مرعشی، توانستند بر پادوسبانیان غلبه کنند، ملک قباد به کجور عقب نشینی نمود و رستمدار به تصرف سادات درآمد. سید رضی‌الدین و فخرالدین تا حوالی کجور قباد دوم را تعقیب نمودند و در سرزمین ناتل، به روستای واتاشان رسیده و آنجا را مرکز عملیات جنگی اعلام نمودند و رستمدار را نیز از همان‌جا کنترل می‌کردند. پادوسبانیان
در زمان استنداری شهریوش، باوندیان به رهبری اسپهبد شاه غازی رستم قدرت بسیاری یافتند و پس از آن که توانستند با اتکا به نیروی نظامی خود شهریوش را مطیع نمایند، از او در برابر اسماعیلیان استفاده می‌نمودند. با درگذشت شهریوش، برادر او به نام کیکاووس به قدرت رسید که مطیع شاه‌غازی رستم بود و شاه غازی گیلان را به قلمرو او افزود و از این پس گیل و دیلم در حیطهٔ پادوسپانیان درآمد. کیکاووس یک بار علیه رستم شورید ولی مجدداً برتری او را پذیرفته و تقاضای عفو نمود. او همچنین پس از مرگ رستم شاه‌غازی به حمایت از جانشینان او پرداخته و متحد باوندیان باقی ماند. چون کیکاووس پسری نداشت که جانشینش شود، تنها نوهٔ پسرش را به دربار باوندی فرستاد و پس از مرگش، برادرزادهٔ او، هزار اسپ دوم پسر شهرنوش، استندار شد. شاهنشاهی ساسانی
در سال ۵۳۱، ژوستینین پیشنهاد کرد که آکسومیتهای یمن با تجارت دریایی با هندیها، پارسها را از تجارت هند جدا کنند. اتیوپیایی‌ها هرگز این درخواست را برآورده نکردند زیرا یک ژنرال آکسومیتی به نام ابرهه کنترل سلطنت یمن را در دست گرفت و یک ملت مستقل ایجاد کرد. پس از مرگ ابرهه، یکی از شاهزادگان حمیری، معدی کرب، در حالی که برادر ناتنی وی، مسروق، تاج و تخت را به دست گرفت، به تبعید رفت. معدی کرب پس از انکار توسط ژوستینین، از خسرو کمک گرفت که او هم ناوگان و ارتش کوچکی را به فرماندهی وهریز فرستاد تا پادشاه جدید یمن را برکنار کند. پس از تسخیر پایتخت صنعا، فرزند معدی کرب، سیف، بر تخت سلطنت نشست. بوستنای
بوستنای (عبری : בוסתאני) اولین راس جالوت بعد از سلطه اعراب بر بابل بود. وی پسر حنانیا و از سلاله داوود پادشاه بود. نام او از آرامی شدن واژه فارسی بوستان گرفته شده‌است. خلیفه عمر بن خطاب آنقدر برای بوستنای احترام قائل بود که دختر خسرو دوم پادشاه ساسانی را برای ازدواج به او داد. ولیکن بنا به نظر آبراهام ابن داوود، این دختر یزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی بود که با بوستنای ازدواج کرد. بر این اساس این ازدواج ممکن است به دست علی و نه به دست عمر صورت گرفته باشد. بنا بر روایاتی علی با گئون ایزاک صمیمانه برخورد کرد. از این رو ممکن است که او روابط خوبی با راس جالوت نیز داشته بوده باشد ولیکن اطلاعات کاملی در این زمینه وجود ندارد. در واقع مقام راس جالوت با آمدن بوستنای قدرت گرفت و به جایگاه مهمی در تبیین زندگی یهودیان تبدیل شد. مهران رازی
نام مهران رازی اولین بار در طی حمله اعراب به ایران ذکر شده‌است. او در جنگ قادسیه فرماندهی بال چپ ارتش ساسانی را بر عهده داشته‌است که با شکست ساسانیان به اتمام رسید. مهران، به همراه نخیرگان و هرمزان و پیروز خسرو، به همراه دیگر بازماندگان، در بابل گرد هم آمدند، و سعی کردند که سپاه اعراب را بیرون کنند، اما باز هم شکست خوردند. در حالی که پیروز و هرمزان به جهات گوناگونی گریختند، مهران و نخیرگان در دل ایران‌شهر ماندند. اسپهبد خورشید
نخستین اسپهبد گاوباری گیل گیلانشاه بود که در سال ۶۴۲ میلادی به فرمانروایی طبرستان و گیلان دست یافت و یزدگرد سوم به او خلعت و لقب «فرشواذگرشاه» داد. پس از او پسر بزرگش دابویه بین سال‌های ۶۸۱ تا ۷۱۱ میلادی حکومت نمود. فرمانروای بعدی دابویگان فرخان بزرگ است. پس از وی نیز دو پسرش، دادمهر و فرخان کوچک و سپس خورشید، فرزند دادمهر، به حکومت رسیدند. از عوامل بقای این دودمان شرایط جغرافیایی با وجود کوهستان و جنگل‌های فراوان، قدرت نظامی دابویگان و آمادگی نیروهای ایشان، مشروعیت سیاسی این خاندان، حفظ رسوم ساسانی و سیاست‌های خارجی مناسب و دفع موفقیت‌آمیز شورش‌های داخلی بوده‌است. ملک جهانگیر چهارم
ملک جهانگیر چهارم آخرین پادشاه پادوسبانیان و شاخۀ کجور بود. وی پس از مرگ پدرش، ملک‌محمد سوم، به پادشاهی این شاخه رسید و سرانجام به دستور شاه عباس یکم در قزوین به قتل رسید. دیگر شاخه سلسله پادوسبانیان ملکان کجور نام‌داشت. در زمان حکومت شاه‌عباس شاه این شاخه ملک‌جهانگیر لقب‌داشت. شاه‌عباس پس از اشغال لاریجان و آمل به فکر برانداختن کامل سلسله پادوسبانیان و نابودی آخرین شاه این سلسله افتاد بنابرین لشکری به سرکردگی الله‌قلی بیک‌قورچی باشی را از قزوین به سمت رستمدار روانه ساخت. پس از مدتی محاصره بودن رستمدار عده‌ای از مردمان شهر نزد قورچی‌باشی رفته و تسلیم شدند و هر روز برای سپاهیان ایران اطعام فراوان آماده می‌کردند و به آن‌ها خدمات بسیار ارائه می‌داشتند. قورچی‌باشی همان ابتدا نامه‌ای به شاه نوشت و او را از شرح ماجرا اطلاع داد. شاه نیز در جواب نوشت که باید بسیار مراقب باشید چون رستمداری‌ها هیچگاه تا به حال از شاهان خود دست‌نمی‌کشند و شاید حیله‌ای در کار باشد ولی قورچی‌باشی پس از مشاهده خدمات ایشان به آن‌ها معتمد شد. روزی که قورچی‌باشی به حمام رفته بود، رستمداری‌ها اسلحه تهیه کردند و در نزدیکی حمام آماده می‌شدند در این وقت سربازان از این اعمال اطلاع یافتند و همه‌کس را دستگیر نمودند. سپس فرمان مرگ همۀ آن‌ها صادر شد و همۀ آن‌ها به‌قتل رسیدند. پس از این ملک‌جهانگیر مخفیانه قلعه را ترک کرد و به قلعۀ دیگری شتافت و از آنجا نیز به بیشه گریخت. روزی که او و چندی از معتمدانش در بیشه می‌گشتند، عده‌ای صوفی آن‌ها را دیده و شناختند. همراهان ملک همگی کشته‌شدند و ملک گریخت سرانجام پس از تعقیب او یکی از صوفیان او را به بند کشید و به نزد قورچی‌باشی بُرد و وی نیز ملک را در قزوین به نزد شاه‌عباس برد و در تاریخ یکشنبه بیست‌ودوم جمادی‌الثانی سال ۱۰۰۶هجری سلسله ۹۸۴سالۀ پادوسبانیان منقرض گشت. پادشاهی کاپادوکیه
پادشاهی کاپادوکیه یک پادشاهی ایرانی در عصر هلنی بود که به مرکزیت منطقه کاپادوکیه (در ترکیه امروزی) بر بخش‌هایی از آسیای صغیر حکومت کرد. کاپادوکیه در ابتدا یکی از شهربانی‌های شاهنشاهی هخامنشی بود، اما با سقوط دولت هخامنشی در پی حمله اسکندر مقدونی، استقلال خود را به دست آورد. آریاراد یکم که توسط شاهنشاهان هخامنشی به شهربانی کاپادوکیه منصوب شده بود و احتمالاً خود نیز از خاندان هخامنشی بود، نخستین شاه کاپادوکیه بود. در طول حیات دولت کاپادوکیه، در بین سال‌های ۳۲۰ پیش از میلاد تا ۱۷ پس از میلاد، شاهانی از سه خاندان مختلف، یعنی خاندان آریاراد، خاندان آریوبرزن و خاندان آرخلاس (که تنها شاه از این خاندان بود)، بر این پادشاهی حکومت کردند. پس از مرگ آرخلاس، از آنجایی که کاپادوکیه از ۹۵ پیش از میلاد دست‌نشانده رومیان بود، امپراتور تیبریوس این پادشاهی را منحل اعلام کرد و آن را به شکل یک استان رومی ضمیمه امپراتوری روم کرد. گیل گیلانشاه
گیل پسر گیلانشاه نوهٔ فیروز و نتیجهٔ نرسی کامگار و ندیدهٔ جاماسب پادشاه ساسانی، مشهور به گاوباره یا گاوبره، هم‌زمان با آخرین سال‌های امپراتوری ساسانی بر سرزمین‌های کرانه دریای کاسپین فرمان می‌راند. وی از سال ۶۴۲ میلادی (سال ۲۱ ه‍.ق) بر گیلان و رویان حاکم بود و در سال ۶۵۲ میلادی (سال ۳۱ ه‍.ق) به فرمان یزدگرد سوم به فرمانروایی طبرستان نیز منصوب شد. پس از وی، فرزندانش دابویه و پادوسبان قلمرو او را میان خود تقسیم کردند و سلسله‌های دابویگان و پادوسبانیان را بنیان نهادند. پاوستوس بوزاند
پاوستوس به عنوان یکی از شخصیت‌هایی است که از همراهان اسقف نرسس یکم بود و این مطلب در حد فاصل کتاب سوم تا ششم "تاریخ ارمنیان" آمده‌است و سال‌های ۳۴۰ تا ۳۸۷ تاریخ تقسیم ارمنستان نیز در همین قسمت ذکر شده‌است. نوشته‌های پاوستوس از کتاب سوم آغاز می‌شود و کتاب‌های یکم و دوم این مجموعه به نظر می‌رسد که کتاب‌های قبل‌تر نظیر کتاب لروبنا در بخش رسالت تادئوس و آگاتانگغوس را دربر می‌گرفته‌است که نویسنده دو بخش نخست کارش را زائد دیده و برای جلوگیری از تکرار، آن‌ها را حذف کرده‌است. محتوای تاریخ ارمنیان بوزند رویدادهای دوران شش پادشاه ارمنستان یعنی خسرو دوم (۳۳۸–۳۳۰)، تیران (۳۵۰–۳۳۸)، آرشاک دوم (۳۶۷–۳۵۰)، پاپ (۳۷۴–۳۶۸)، ورازدات (۳۷۸–۳۷۴) و آرشاک سوم (۳۸۹–۳۷۸) است. تقریباً بیشتر رویدادهای این کتاب معاصر با روزگار شاهنشاهی شاپور دوم ساسانی است. هر چند پاوتوس به اشتباه، وقایع زمان نرسی شاه ساسانی را برای شاپور دوم در نظر می‌گیرد، اما این کتاب برای آگاهی در مورد پادشاهی شاپور دوم ساسانی بسیار مفید است. دودمان گاوباریان
گیل گیلانشاه از سال ۶۴۲ میلادی بر گیلان و رویان فرمان می‌راند. در سال ۶۵۲ میلادی به فرمان یزدگرد سوم به فرمانروایی طبرستان منصوب شد. بعد از او فرزند بزرگش، دابویه جانشین پدر شد و فرزند کهتر بنام پادوسبان بر رستمدار حکومت یافت و سلسله‌ای که بنا کرد (پادوسبانیان) تا زمان صفویان پابرجا بود. فرزندان دابویه شاخهٔ نخست گاوبارگانند. دابویه در سال ۷۱۱ میلادی درگذشت و فرزندش به نام فرخان بزرگ یا اسپهبد فرخان که اعراب به او لقب ذوالمناقب داده‌اند، پادشاه شد. در دوران پادشاهی او اعراب چندین بار آهنگ طبرستان کردند اما پیوسته شکست می‌یافتند. اسپهبد دازمهر فرزند و جانشین فرخان بزرگ است که از سال ۷۲۸ تا ۷۴۰ میلادی بر طبرستان فرمانروا بوده‌است. پس از درگذشت اسپهبد دازمهر نوبت به فرمانروایی فرزندش خورشید رسید اما چون خورشید بیش از شش سال نداشت، برادر دازمهر، به نام فرخان کوچک جانشینی فرمانروایی را برعهده گرفت و تا ۷۴۸ میلادی به مدت هشت سال در این مقام بر جای بود و به نام اسپهبد حکومت می‌کرد. پادوسبانیان
پس از فروپاشی سلسله پادوسبانیان خاندان پادوسبانی گوشه‌نشین شدند و در سرزمینشان مثل دیگر عوام به دامپروری و کشاورزی پرداختند ولی هیچگاه اصالت خود را فراموش نکردند و هنوز هم مردم این خاندان شجره‌نامه پدرانشان را در دست دارند و فرزندان خود را به نام شاهان پادوسبانی می‌نامند یکی از معروفترین افراد این خاندان که پس از فروپاشی سلسله پادوسبانیان مطرح گردید، نیما یوشیج بود. وی در ابتدا «علی اسفندیاری» نام داشت و از خاندان اسفندیاری نور بود، لیکن نامش را به اسم یکی از شاهان پادوسبانی "نیما" گذاشت و نام خانوادگی خود را از نام روستای "یوش" برگزید.در سال ۱۳۱۹ رساله انساب خانوادگی از خاندان بهزادی که از نسل ملک کیومرث اول هستند، منتشر شد که روی جلد آن عکسی از «آرامگاه اسفندیار بن کاووس بن کیومرث» چاپ شد. شاهنشاهی ساسانی
دوره دوم شکوفایی عصر ساسانی پس از دومین تاجگذاری قباد اول شروع می‌شود. قباد اول با پشتیبانی هپتالیان، یک لشگرکشی علیه رومی‌ها آغاز کرد. در سال ۵۰۲، او ارزروم در ارمنستان را گرفت، اما خیلی زود آن را از دست داد. در سال ۵۰۳، آمِد در دجله را گرفت. در سال ۵۰۴، هون‌های غربی از طرف قفقاز به طرف ارمنستان هجوم بردند که نتیجه آن یک آتش‌بس موقت شد، آمیدا مجدداً تحت کنترل روم درآمد و معاهده صلح هم در سال ۵۰۶ درگرفت. قباد در سال ۵۲۱/۵۲ کنترل لازستان را از دست داد، که حکمرانان آن از آن پس به رومی‌ها وفادار بودند؛ در سال ۵۲۴/۵۲۵ تلاش مشابهی هم از طرف ایبریایی‌ها درگرفت که باعث درگرفتن جنگی بین ایران و روم شد. خاندان شهریار
شهریارها در اصل بازماندهٔ بیستمین پادشاه ساسانی قباد پسر پیروز هستند. قباد پسر پیروز نخستین فرزند خود کاووس را به فرمانروایی تبرستان گماشت ولی با مرگ قباد و آغاز شاهی انوشیروان ، کاووس فرمانروایی تبرستان را از کف داد و قارن جانشینش شد. فرزند کاووس یعنی شاپور هم از فرمانروایی دور ماند ولی نوهٔ او باو در زمان شاهی خسرو پرویز حاکم تبرستان شد. فرزندان باو در تبرستان قدرت را بدست گرفتند و قرنها نسل به نسل حاکم این ولایت بودند تا اینکه نوبت به حکومت شهریار یکم سرزنجیرهٔ خاندان شهریار رسید. پیروز یکم
پیروز یکم هجدهمین شاهنشاه ایرانیان و انیرانیان از دودمان ساسانی بود که از ۴۵۹ تا ۴۸۴ میلادی بر ایرانشهر فرمان راند. پیروز فرزند یزدگرد دوم بود و برای نشستن بر تخت شاهنشاهی ایران با برادر خود هرمز سوم جنگید و در نهایت پیروز شد. پیروز شاهنشاه مبارزی بود و بیشتر دوران خود را در جنگ‌ها سپری کرد. وی در ابتدا باموفقیت شورشی که در آلبانیای قفقاز روی داده بود را سرکوب کرد و سپس به صورت قطعی کیداریان را شکست داد. با این حال در مبارزه با هپتالیان چندان موفق نبود و سرانجام در جنگ با آنان جان خود را از دست داد. در زمان شاهنشاهی پیروز قحطی‌ای که مدت آن را هفت سال نوشته‌اند، در ایران روی داد اما گفته شده که این شاهنشاه از خود درایت زیادی نشان داده و آن را تا جای ممکن مهار کرد. پس از کشته شدن پیروز در نبرد هرات، وزرگان ساسانی به رهبری سوخرا و شاپور مهران برادرش بلاش را به عنوان شاهنشاه جدید برگزیدند. استان مازندران
دابویه و فرزندانش حکومت پدر را به ارث برده و با نام دابویگان حاکمان مستقل سراسر پتشخوارگر بودند. آن‌ها در زمان فرخان بزرگ پایتخت خود را از مناطق مرکزی طبرستان به سارویه منتقل کرده و تا سال ۷۶۱ میلادی، یعنی در زمان خلافت منصور عباسی و خودکشی اسپهبد خورشید، آخرین فرمانروای دابویی، به حکومت پرداختند. دیگر نسل گیل گاوباره با نام پادوسپانیان در قالب حکومتی محلی و کوچک در رویان باقی ماندند و در دوره‌ای طولانی میان سال‌های ۶۵۵–۱۵۹۸ میلادی بر نواحی خود مستقر بودند. رستم شاه غازی
باوندیان دودمانی از نوادگان شاهان ساسانیان بودند که تبارشان به قباد ساسانی و پسر بزرگش، کیوس، می‌رسد. کیوس به علت گرایش به آیین مزدک، از ولیعهدی بازماند و پس از به حکومت نشستن برادرش، انوشیروان، علیه او شورید و شکست خورد. باو، نوهٔ کیوس، بعدها در زمان حمله اعراب به ایران و گریز یزدگرد سوم به سوی شرق، از همراهان او بود. وی در این مسیر از یزدگرد جدا شد تا به زیارت آتشکده کوسان در گرگان برود و در آنجا خبر مرگ یزدگرد را شنید و از آن پس در آتشکده مقام یافت. باو چندی بعد به درخواست مردم حکومت را پذیرفت و سلسلهٔ باوندیان را بنیان نهاد. دودمان باوندی میان سال‌های ۴۵ تا ۷۵۰ هجری (۶۶۵–۱۳۴۹ میلادی) کمابیش بر بخش‌هایی از طبرستان و گیلان حکومت داشتند. در این دوران، که در حدود هفتصد سال بوده‌است، سه بار حکومت باوندیان فرو پاشید و بر همین اساس حاکمان این سلسله را به سه شاخه تقسیم می‌کنند. تبارنامه ساسانیان
خاندان ساسان از خاندان‌های جنوب غربی ایران بودند که از سال ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی بر ایران فرمان راندند، تا اینکه در حمله اعراب به ایران سرنگون شدند. پس از سقوط آنها، بازماندگانشان، یا حداقل کسانی که ادعا می‌کردند از تبار این خاندان هستند، بر گوشه و کنارهایی از ایران فرمان راندند که سلسله دابویه، پادوسبانیان، باوندیان،شروان‌شاهان از آن جمله هستند.همچنین پیروز سوم فرزند یزدگرد در سال ۶۵۸ میلادی و پس از او فرزندش نرسی (نوه یزدگرد سوم) در سال ۶۷۹ میلادی دولت پارسی زرنگ را در سیستان تاسیس و تا مدتی به نام یزدگرد سوم سکه ضرب می کردند. ماه‌آذر گشنسپ
نام ماه‌آذر نخستین بار در سال ۶۲۸ در منابع آمده است. او به همراه برادرش که نرسه نام داشت، فرزند کسی به نام جشنس (گشنسپ) و زنی اشرافی از خاندان اسپهبدان بودند که نامش دانسته نیست، اما می‌دانیم که خواهر ویستهم و ویندوی بوده است. ماه‌آذر پس از به پادشاهی رسیدن اردشیر سوم، به جایگاه وزرگ‌فرمداری ایران‌شهر رسید و به خوبی آن را سرپرستی کرد. طبری نوشته است که «ماه‌آذر گشنسپ آن چنان شگرف و با مدیریتی استوار به سرپرستی و فرمداری شاهنشاهی ساسانی پرداخت که هیچ کس از جوانی اردشیر سوم باخبر نبود». بر پایهٔ گفتهٔ منابعی دیگر، ماه‌آذر پسرخالهٔ خسرو پرویز بود. یک سال پس از آن، شهربراز با ۶ هزار مرد به سوی تیسفون پیشروی کرد و شهر را محاصره کرد. ولی در گرفتن شهر ناتوان بود، و با پیروز خسرو که رهبر دسته پارسیگ و وزرگ فرمدار پیشین ایران‌شهر در دوران شیرویه (پدر اردشیر سوم و پسر خسرو پرویز) بود، دست‌به‌یکی کرد. شهربراز همچنین با نامدار گشنسپ، اسپهبد نیمروز هم دست‌به‌یکی کرد و با یاری این چهره‌های نیرومند، تیسپون را گرفت و اردشیر سوم و همچنین ماه‌آذر گشنسپ و دیگر اشراف شاهنشاهی ساسانی و کسی به نام اردبیل را به دار آویخت. چهل روز بعد، خود شهربراز نیز به دست فرخ‌هرمز کشته شد و بوران‌دخت، دختر خسرو پرویز بر تخت شاهنشاهی ساسانی نشست. دو پسر ماه‌آذر، قباد و انوشگان، پس از این رخدادها در سال ۶۳۳، با عرب‌ها سه بار در جنگ زنجیر و جنگ رودخانه جنگیدند که در آن به دست سردار عرب، خالد بن ولید کشته شدند. خورزاد یکم
خورزاد پور پادوسپان یا خورزاد یکم دومین اسپهبد دودمان پادوسپانیان بود که میان سال‌های ۷۵ تا ۱۰۵ هجری، به مدت ۳۰ سال در رویان حکومت داشت. در تمام دوران حکومت خورزاد، قلمرو پادوسپانی مطیع دابویگان بود. پادوسبانیان
شهرآگیم در سال ۶۴۳ هجری به جای اردشیر بنشست. او در مقابل شورشیان گیلانی شکست‌هایی خورده و نهایتاً در این دوره نمک‌آبرود مرز غربی پادوسپانیان شد. شهرآگیم با باوندیان وصلت داشته و اسپهبد محمد باوندی، با دختر او ازدواج کرده بود و از او پیروی می‌کرد. این دو طی فتح قلعه گردکوه توسط ایلخانان، برای کمک به محاصره کردن فراخوانده شدند ولی پس از مدتی محاصره را رها کرده و به سرزمین‌های خود بازگشتند و این موجب تهدیداتی از سوی ایلخانان شد. ایلخانان نهایتاً محمد باوندی را کشتند و رستمدار را غارت کردند. شهرآگیم ناچار به پذیرش اطاعت ایلخانان شد ولی حاضر نشد علی‌رغم اصرار آنان، به دربارشان رود. پس از او به ترتیب ناماور سوم، شاه کیخسرو و محمد دوم به استنداری رسیدند که هر سه معاصر ایلخانان و باوندیان بودند و با آنان روابط حسنه داشتند. در میان اینان شاه کیخسرو به داشتن فرزندان زیاد شهره بوده و معروف بوده که صد بچه داشته. پس از ایشان شهریار چهارم، که فردی نظامی و جنگاور بود، آخرین استندار پادوسپانیان شد و با لشکرکشی‌های فراوان و جمع خزائن موجب آبادانی رستمدار شد. او در سال ۷۲۵ کشته شد. دودمان گاوباریان
اسپهبد خورشید از ۷۴۸ تا ۷۶۱ میلادی پادشاهی کرد و لقب فدشوار مرزبان داشت و در سن چهارده سالگی، فرمانروایی یافت. آغاز این دوره با اقتدار تمام گذشت اما در پایان آن که همزمان با حکومت منصور عباسی بود، با نیرنگ مهدی فرزند منصور و والی ری سپاهیان عباسی به قلمرو خورشید راه یافتند. خورشید گریخت و به گیلان رفت، ساز لشکر کرد و پس از دو سال به قصد پس گرفتن طبرستان بدانجا روی نهاد. در همین زمان آگاهی یافت که فرزندان و زنان خاندان او اسیر و راهی بغداد شده‌اند. این خبر را تاب نیاورد و با زهر به زندگی خویش پایان داد و داستان تیرهٔ اول گاوبارگان به انجام رسید. این رویداد برابر با سال ۷۶۱ میلادی برابر با ۱۳۹ هجری خورشیدی و ۱۳۰ سال یزدگردی و ۲۷۱ طبرستانی بود. فهرست شاهنشاهان ساسانی
سلامتی شاهنشاه همیشه اولویت زیادی داشت و اگر کسی سلامت کامل نداشت یا دارای نقض عضو بود، نمی‌توانست به عنوان شاهنشاه ایران بر تخت بنشیند. از این جهت، زیردستان او در پاسخ به صحبت‌هایش، همیشه جمله «جاوید باشی» را به کار می‌بردند. از آغاز سده ششم میلادی، بر روی سکه‌های شاهنشاهان نقش ماه و خورشید نیز پدیدار می‌شود که به عقیده تورج دریایی، این پیام را می‌رساند که شاهنشاه ایران مرکز جهان است و ماه و خورشید دور او می‌چرخند یا به عبارت ساده‌تر، «او فرمانروای چهارگوشه جهان بود». شاهنشاه ساسانی تمامی فرمانروایان جهان مانند امپراتوران روم و چین را پایین‌تر از خود می‌دید و دو تخت پادشاهی کوچک‌تر از تخت شاهنشاهی ایران، در دربار او بود که به صورت نمادین، به امپراتوران رومی و چینی تعلق داشت. تاج‌های ساسانی معمولا به اندازه‌ای سنگین بود که سر یک انسان توان تحمل آن را نداشت و با یک زنجیر از سقف آویزان می‌شد. ‌‎شاهنشاهان ساسانی در دو سده نخستین خود را «از نژاد خدایان» معرفی می‌کردند. اردشیر یکم پادوسپانی
استندار حسام‌الدوله اردشیر یکم شانزدهمین فرمانروای دودمان پادوسپانیان بود که میان سال‌های ۴۰۹ تا ۴۳۴ هجری در رویان حکومت داشت. او ۲۵ سال حکومت داشت و با حملهٔ طغرل به طبرستان و انقراض آل زیار معاصر بود، ولی حکومتی نسبتاً آرام و بی‌حاشیه داشت. تاریخ ساسانیان
فتوحات بزرگ در بیرون از مرزهای ایران در زمان شاپور اول ساسانی روی داد. شاپور کارهای شاهانه خود را در کتیبه سه زبانه «کعبه زرتشت» در نقش رستم جاودانی ساخته‌است. او پس از آنکه پدرش (اردشیر) را از نژاد خدایگان و شاهنشاه ایران خوانده، خود را نیز پرستنده مزدا و شاهنشاه ایرانیان و غیر ایرانیان نامیده و ممالکی را که زیر تصرف او بوده چنین برشمرده: «ایالات پارس، پارت، خوزستان (سوزیانا)، دشت میسان (مسنه)، آسورستان (عراق)، آدیابنه (حدیب، نوت خشترکان یا نوداردشیر = موصل)، عربستان (بیت عربایه، نصیبین و نواحی مجاور آن)، آذربایجان (آتروپاتنه)، ارمنستان، گرجستان، ماخلونیا (لازیکا)، بلاسگان (دشت مغان) تا قفقاز و دشت آلبانی (اران) و تمام سلسله جبال البرز، ماد، هورکانیا (گرگان)، مرگیانه (ناحیه مرو)، آریه (هرات)، و ممالک ماورای آن کرمانیا (کرمان)، سکستان (سیستان)، تورن (طواران)، مکران، پارادنه (بلوچستان)، سند و ممالک کوشان تا مقابل پشکیبور (پیشاور) و تا مرزهای کاشغر، سغدیانه و تاشکند و آن سوی دیگر دریا (در جنوب) عمان. شاپور می‌گوید: «ما امراء و حکام همه این بلاد متعدد را با جگزار و مطیع خود ساختیم». سکه‌شناسی یزدگرد یکم
نخستین شاهان ساسانی، خود را از تبار ایزدان می‌خواندند. در کتیبه‌ها و سکه‌هایشان، از دوران اردشیر بابکان تا قرن چهارم میلادی، این نکته را می‌توان فهمید. شاهان ساسانی از زمان اردشیر دوم (حکومت: ۳۷۹–۳۸۳ میلادی)، القاب دیگری برای خود برگزیدند که دیگر نشانی از پیوند آنان با خدایان نداشت. در پایان قرن چهارم میلادی، شاهان خود را فقط مزداپرست/مزدیسن (mzdysn) و شاهان شاه (MLK'n MLK') می‌خواندند و نوشته‌های روی سکه‌هایشان، به علت نامعلومی، مختصرتر شد. پادوسبانیان
شجره‌نامه‌ای که حاکمان این خاندان به پادوسپان یکم رسیده و از این طریق به پادشاهان ساسانیان و حاکمان پیشدادیان و نهایتاً آدم ابوالبشر می‌رسد. ویلفرد مادلونگ در "دانشنامه ایرانیکا" بخش‌های نخست این تبارنامه را افسانه‌ای و مردود دانسته‌است. او همچنین معتقدست هیچ مدرکی به جز شجره‌نامه‌ای که ظهیرالدین مرعشی گزارش کرده، اطلاعاتی از این خاندان پیش از قرن چهارم ارائه نمی‌کند و در قرن پنجم هم رویان در قلمرو علویان طبرستان بوده و اشاره‌ای به استنداران در این بازه زمانی وجود ندارد. تاریخ طبرستان
ابتدای شاهی این سلسله در طبرستان از زمان انوشیروان خسرو اول پسر کیقباد بود که قارن پسر سوخرا را از سال ۵۶۵ میلادی و بعد رتبهٔ اسپهبدی طبرستان داد و حکومت این ناحیه را وارث به خانواده او مخصوص گردانید. به تخت نشستن قارن در مازندران را مبدأ گاهشماری تبری می‌دانند. قارن و فرزندانش در کوهستان‌های شهریار کوه و کوه قارن فرمانروایی می‌کردند، به همین دلیل آن‌ها را جرشاه یا ملک‌الجبال می‌نامیدند. طی هجوم ارتش اعراب مسلمان به ایران و سپس روی کار آمدن عباسیان و امویان، اعراب فشارهای بسیاری به طبرستان اعمال کردند تا شاید دریچه‌ای برای فتح این بلاد بیابند ولی بی‌اثر بود یکی از حکومت‌هایی که در مقابل اعراب مقاومت می‌نمود خاندان آل‌قارنوندیان بود. این سلسله بارها با عباسیان جنگید یا به صورت گفتگو به مناظره پرداخت ولی مشکلی از طرفین حل نمی‌شد. یکی از شاهان بزرگ قارن‌وندی وندادهرمز نام دارد. وی حدود ۵۰سال تلاش کرد تا بتواند عباسیان را نرم و راضی نماید. وی، توسط مترجمی که زبان مازندرانی را به عربی ترجمه می‌کرد، با خلیفه عباسی «مأمون» ارتباط برقرار می‌کرد. از دیگر بزرگان این خاندان مازیار است. وی جلوی گسترش اسلام در طبرستان را گرفت و با سخنانش در مقابل خلیفه رابطهٔ عباسیان را با خاندانش پایمال کرد وی هم‌زمان با بابک‌خرمدین در آذربایجان علیه حکومت وقت قیام کرد و یک بار دستگیر شد و به زندان فرستاده شد ولی پس از آزادی دوباره به مخالفت پرداخت و سرانجام در سال ۸۳۹ میلادی، درحالی که ۳۵۱ سال از تأسیس سلسله قارنوندیان می‌گذشت، مازیار با لشکرکشی‌های عظیم عباسیان به قتل رسید. شاهنشاهی ساسانی
در ابتدای قرن پنجم، هپتالیان (هون‌های سفید)، به همراه دیگر گروه‌های بیابان‌گرد به ایران حمله کردند. در ابتدا، بهرام پنجم و یزدگرد دوم شکست‌های قاطعانه‌ای بر آن‌ها وارد کردند و آن‌ها را به سوی شرق راندند. هون‌ها در انتهای قرن پنجم برگشتند و پیروز (۴۵۷–۴۸۴) را در سال ۴۸۳ شکست دادند. به دنبال این پیروزی، هون‌ها به مدت دو سال به بخش‌های شرقی ایران حمله می‌کردند و آنجا را مورد تاخت و تاز و تاراج قرار می‌دادند. آن‌ها تا چند سال پس از آن، خراج‌های سنگینی دریافت می‌کردند. هیسپاوسین
هیسپاوسین بخش‌هایی از جنوب میان رودان و ایران را فتح کرد. در ۲۴ ژوئن ۱۲۷ قبل از میلاد او برای اولین بار خود را «پادشاه» نامید. کتیبه ای که در تایلوس (بحرین امروزی) پیدا شده نشان می‌دهد که وی بر این جزیره نیز حکمرانی کرده‌است. در این کتیبه از همسر وی، ملکه تالاسیا یاد شده‌است. تاج‌الدوله زیار
ملک تاج‌الدوله زیار سی و یکمین فرمانروای دودمان پادوسپانیان و اولین نفر از ایشان بود که با نام «ملک» حکومت داشت. او میان سال‌های ۷۲۵ تا ۷۳۴ هجری، به حدود ده سال، در رویان و رستمدار فرمان می‌راند. تاج‌الدوله پیش از رسیدن به حکومت در کلارستاق مقیم بود و ناتله رستاق در کنترل او بود و با مرگ برادرش، استندار شهریار، بر رویان مسلط شد. برادر دیگر، عزالدوله، معترض شده و سعی کرد با کمک ابوسعید بهادرخان، به حکومت دست یابد، اما موفق به این کار نشد. تاج‌الدوله زیار مخالفان را سرکوب کرده و حکومت خود را بر رویان تثبیت نمود. زیار چهار پسر داشت که سه تن از ایشان ملوک رستمدار شدند: جلال‌الدوله اسکندر، فخرالدوله شاه‌غازی، گستهم (که خود به حکومت نرسید) و سعدالدوله توس. سعدالدوله توس
سعدالدوله توس یا ملک طوس سی و پنجمین فرمانروای دودمان پادوسپانیان بود که میان سال‌های ۷۸۲ تا ۸۰۷ هجری در رویان حکومت داشت. دوران سردمداری وی به دو دوره تقسیم می‌شود؛ از ۷۸۲ تا ۷۹۲، به مدت ده سال، صرفاً ملک پادوسپانیان بود ولی در اثر تازش مرعشیان قلمروی نداشت و از ۷۹۲ تا ۸۰۷ هجری، که به مدت پانزده سال، بر رستمدار تسلط کامل یافت. پیروز یکم
پس از آن هپتالیان به ایران حمله‌ور شده و شهرها و مناطق زیادی را غارت کردند. با این حال، شاهنشاهی ساسانی توانست از این بحران عبور کند، زیرا سوخرا در تیسفون قدرت را به دست گرفت و بلاش را به عنوان شاهنشاه جدید بر تخت نشاند. داستان‌های زیادی درباره پیروز در ادبیات پارسی نقل شده است. یکی از این داستان‌ها، توسط نویسنده سده سیزدهم میلادی یعنی ابن‌اسفندیار نقل شده است که به روایت یک داستان عاشقانه می‌پردازد. در این داستان آمده‌است که پیروز خواب یک دختر زیبا را می‌بیند و در رویا عاشق او می‌شود. پس از بیداری، او مهرپیروز از خاندان مهران را مامور یافتن این دختر می‌کند و زمانی که او با موفقیت ماموریتش را به سرانجام می‌رساند و آن را دختر را می‌یابد، مشخص می‌شود که وی خواهر ایزدگشنسپ است. سپس شاهنشاه با آن دختر ازدواج می‌کند و بنا به درخواست وی، شهر آمل در طبرستان را بنا می‌نهد. پادوسبان یکم
پادوسپان از برادر بزرگترش دابویه، که بعدتر جانشین گیل گاوباره در حکومت شد، دوری می‌جست و دلیل آن تندخویی دابویه بود. ۹ سال پس از درگذشت یزدگرد سوم و انقراض ساسانیان، در سال ۴۰ هجری پادوسپان به حکم پدر به رویان رفت و فرمانروای آن ناحیه شد. پادوسپان پس از آن به مدت ۳۵ سال در رویان بود و در ۷۵ هجری درگذشت. حکومت او در رویان به دو دوره تقسیم می‌شود: دورهٔ نخست ۲۲ سال (از ۴۰ تا ۶۲ هجری)، که در زمان اسپهبدی پدرش، گیل گاوباره بود؛ و دوره‌ای ۱۳ ساله (از ۶۲ تا ۷۵ هجری) که هم‌عصر با دابویه، به صورت مستقل فرمانروایی داشت. شمشی-ادد یکم
اگرچه طبق نوشته‌های آشوریان بعدها اموری قلمداد می‌شود، اما باستان شناسان قبلی تصور می‌کردند که شمشی-ادد یکم یک آشوری بومی بوده‌است. اوشپیا آخرین نفر در بخش «پادشاهانی بود که در چادرها زندگی می‌کردند» از فهرست پادشاهان آشور بود. اوشپیا توسط آثار معاصر تأیید نشده‌است. پسرش آپیاشال (در حدود سال ۲۰۳۰–۲۰۲۷ پیش از میلاد) اوشپیا در فهرست پادشاهان آشور جانشین او شد. طبق گفته فهرست پادشاهان آشور، آپیاشال پادشاهی از دوره اولیه آشور بود. آپیاشال در بخش فهرست پادشاهان آشور ذکر شده‌است که آخرین آنها «در مجموع هفده پادشاه، چادرنشین» است. این بخش شباهت‌های مشخصی با اجداد دودمان اول بابل را نشان می‌دهد.آپیاشال همچنین در بخشی از فهرست پادشاهان آشور به عنوان اولین از ده "پادشاهی که پدران آنها شناخته شده‌است" ذکر شده‌است. این بخش (که برخلاف بقیه لیست) به ترتیب معکوس نوشته شده‌است - شروع با آمینو (حدود ۲۰۰۳–۲۰۰۰ پیش از میلاد) و پایان دادن به آپیاشال "کلاً ده پادشاه که اجداد هستند" - که اغلب اوقات به عنوان لیست نیاکان شمشی-آداد یکم تفسیر شده‌است. با توجه به این فرض، دانشمندان استنباط کردند که شکل اصلی فهرست پادشاهان آشور دوباره نوشته شده‌است به عنوان "تلاش برای توجیه اینکه شمشی-آداد یکم یک حاکم مشروع دولت‌شهر آشور بوده‌است و با تلفیق نیاکان خود در شجره‌نامه بومی آشور، پیشینیان غیر آشوری وی را پنهان می‌کند". اما، این تفسیر به‌طور جهانی پذیرفته نشده‌است. "" تاریخ باستان کمبریج "" این تفسیر را رد کرد و در عوض این بخش را به عنوان اجداد سلیلی تفسیر کرد (۲۰۰۰ پیش از میلاد). پادوسبانیان
در سال ۳۳۳ هجری اولین حاکم پادوسپانی که لقب خود را به «استندار» تغییر داد، به حکومت رسید. نام استندار نخست دقیقاً مشخص نیست؛ اما او با وشمگیر (امیر زیاری) و الثائربالله (علوی شورشی) و همچنین شهریار دوم باوندی (اسپهبد باوندیان)، معاصر بود و در یکی از درگیری‌های این دوره توانست برای مدتی شهر آمل را تصرف کند و در این شهر سکه به نام خود ضرب کرد. پس از آن، زرین‌کمر یکم و باحرب استندار شدند که هر دو با آل بویه وصلت کردند و سرانجام در زمان اردشیر یکم بود که طغرل بیگ به طبرستان لشکر کشید، ولی به قلمرو پادوسپانیان خللی وارد نکرد. به همین ترتیب، نماور یکم و هزار اسپ یکم نیز بدون تعرض دیگر حاکمان همجوار حکومت یافتند. در دوره هزار اسپ یکم اسماعیلیان الموت به دست حسن صباح در جوار پادوسپانیان قدرت یافتند و هزار اسپ با خواهر کیا بزرگ امید (جانشین صباح) ازدواج کرد. پادوسبانیان
پادوسپان پسر کوچک‌تر گیل گاوباره (حاکم وقت طبرستان و گیلان) بود. او از برادر بزرگ‌ترش، دابویه، که بعدتر جانشین گیل گاوباره در حکومت شد و نه سال پس از درگذشت یزدگرد و انقراض ساسانیان، در سال ۴۰ هجری پادوسپان به حکم پدر به رویان رفت و فرمانروای آن ناحیه شد. بدین ترتیب دودمان پادوسپانی در سال ۴۰ هجری آغاز شد و با مرگ پادوسپان در ۷۰ هجری، خورزاد یکم آن را ادامه داد.هرچند که رویان در دوره تسلط دابویگان (حاکمان از نسل دابویه)، عملاً تحت تسلط آن‌ها بوده‌است و آن خاندان بر رویان و زمین‌های جلگه‌ای طبرستان تا تمیشه تسلط داشتند. در زمان پادوسپان پور خورزاد آخرین اسپهبد دابویگان، به نام اسپهبد خورشید، درگذشت و اعراب نواحی جلگه‌ای طبرستان را فتح کردند. پس از آن، شهریار، در حالی که پدرش پادوسپان دوم هنوز در قید حیات بود، اسپهبد بعدی پادوسپانیان شد. در این دوره شهریار یکم به شورش طبرستان ملحق شده و در قتل‌عام عرب‌های ساکن طبرستان کمک کرد. پسر او، وندا امید، هم پس از رسیدن به اسپهبدی رویان، به سیاست‌های مقابله با خلافت ادامه داد، اما نهایتاً دین اسلام را پذیرفت و جانشین او عبدالله نام دارد. عبدالله از علوی‌ها که مخالف خلافت بودند، درخواست کمک برای قیامی جدید کرد و بدین ترتیب داعی کبیر را در تأسیس علویان طبرستان یاری داد. علی‌رغم درگیری‌های پیاپی علویان طبرستان با گروه‌های مخالف و نبردهای متعدد این دوره، اسپهبدان بعدی پادوسپانی (آفریدون، پادوسپان سوم، شهریار دوم، شهریار سوم و محمد یکم) توانستند قلمرو خود در مناطق کوهستانی رویان را حفظ کنند. بطلمیوس کوماژن
بطلمیوس (به یونانی: Πτολεμαῖος) (۱۳۰ - ۲۰۱ پیش از میلاد) دارای تبار ایرانی-مقدونی بود. او که در ابتدا ساتراپ کوماژن (تا ۱۶۳ پیش از میلاد) بود، در سال ۱۶۳ پیش از میلاد در پی شورش بر علیه سلوکیان سوریه، اولین پادشاه مستقل کوماژن (۱۶۳ تا ۱۳۰ پیش از میلاد) شد. او متعلق به دودمان اروندی بود که توسط یرواند یکم تأسیس شد. پدر بطلمیوس، یرواند چهارم پادشاه ارمنستان، پسر آرشام یکم بود. آریوبرزن یکم کاپادوکیه
آریوبرزن یکم کاپادوکیه یا فیلورومائوس ( به معنی دوست روم) پادشاه کاپادوکیه از ۹۵ تا ۶۳ یا ۶۲ سال پیش از میلاد مسیح بود. آریوبرزن یکم کاپادوکیه از اشراف‌زادگان کاپادوکیه از خاندان نامعلوم و از مردم ایرانی بود. شاهنشاهی ساسانی
قباد اول (۴۸۸–۵۳۱) پادشاهی نیرومند و اصلاح‌گر بود. قباد اول از فرقه‌ای که توسط مزدک، فرزند «بامداد» بنیان نهاده شده بود حمایت کرد. مزدک خواستار آن بود که ثروتمند باید ثروت و همسران خود را با فقرا تقسیم کند. نیت قباد ظاهراً این بود که با اتخاذ کردن آموزه‌های مزدک، نفوذ و تأثیر بزرگان و آریستوکراسی رو به رشد را در هم بشکند. این اصلاحات باعث شد تا او مخلوع و در «قلعه فراموشی» در شوش به زندان افکنده شود، و برادر کوچکتر او جاماسپ (زاماسپ) در سال ۴۹۶ به قدرت رسید. قباد اول، با این حال، در سال ۴۹۸ گریخت و پادشاه هون‌های سفید به او پناه داد. دارایان یکم
دارایان یکم (همچنین دارای یکم یا داریوش به آرامی: 𐡃𐡀𐡓𐡉𐡅 d’ryw) پس از فرترکه ها اولین شاه ایالت پارس بود. دارایان به احتمال زیاد دست‌نشاندهٔ شاهنشاه اشکانی آن دوران فرهاد دوم بود (سلطنت ۱۳۲ تا ۱۲۷ پیش از میلاد). دارایان یکم برخلاف پیشینانش که عنوان «فَرتَرَکه» داشتند از عنوان «شاه» برخوردار بود و پایهٔ سلسله‌ای نو را بنا نهاد، که با نام داراییان نیز شناخته می‌شود. دودمان گاوباریان
گرچه امپراتوری ساسانی در پی شکست از اعراب فرو پاشید و یزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی در سال ۶۵۱ میلادی کشته شد، اما تیره‌هایی از شاهزادگان ساسانی همچنان تا سده‌ها در سرزمین طبرستان فرمانروایی داشتند. نامدارترین این شاهزادگان، شاخهٔ نخست گاوبارگانند. گاوباره از این دودمان، نخست بر گیلان و دیلمان و سپس بر طبرستان مسلط شد. دابویه پسر گاوباره همچنان در گیلان مقیم بود ولی پسرش فرخان به طبرستان آمد و ایالت را از یورش ترکان از سوی شرق و تهاجم دیلمیان از سوی غرب مستحکم ساخت و شهر ساری را پایه گذاری و پایتخت خود نمود و قلمرو خود را تا نیشابور در خراسان گسترش داد. اگرچه فرخان و جانشینانش ادعای مالکیت خود بر گیلان و دیلمان را حفظ کردند، اما آن ولایات عملاً تحت فرمان فرماندهان و شاهان مستقل بودند. نواحی کوهستان طبرستان به‌طور مؤثر تحت حاکمیت دو دودمان باوندیان و آل قارن بوده که سروری و مهتری گاوبارگان را به رسمیت می شناختند. درواقع کنترل دابویگان بر رویان و زمین های جلگه ای(پست) طبرستان تا تمیشه احاطه داشته و گرگان توسط مرزبان اداره می شده است. دابو در زبان طبری به‌معنای "یاغی" یا "سرکش" است. ملک اسکندر یکم
ملک جلال‌الدوله اسکندر سی و دومین فرمانروای دودمان پادوسپانیان بود که میان سال‌های ۷۳۴ و ۷۶۱ هجری در رویان حکومت داشت. اسکندر فرزند و جانشین تاج‌الدوله زیار بود و در دوران حکومت پدر، منطقهٔ کلارستاق در کنترل او بود. حکومت اسکندر هم‌زمان با جنبش سربداران بود و امیر مسعود سربدار در این هنگام به مازندران لشکرکشی کرد که با اتحاد اسکندر و حسن دوم باوندی، جناح مازندرانی توانستند سربداران را شکست دهند. اما روش حکومت سربداران، معروف به مسلک درویشی، موجب برافتادن حکومت باوندیان در شرق مازندران شد و شاهزادگان باوندی به دربار اسکندر پناه بردند. اسکندر سعی کرد با لشکرکشی علیه کیا افراسیاب چلاوی، به فرزندان حسن باوندی کمک کند تا حکومت را پس گیرند ولی موفق نشد و عقب نشست. پادوسپان
انوشیروان، ایران را به چهار بخش تقسیم کرد و در رأس هر یک از این بخشها یک سپاهبذ (سپهبد، فرماندهٔ لشکر) جداگانه‌ای قرار داد. زیرا تمرکز قدرت نظامی در دست یک فرمانده، ممکن بود به کسب نیروی عظیم و طمع در تاج و تخت و وارد آوردن فشار بر شاهنشاه منجر گردد. همچنین یعقوبی ذکر کرده‌است که هر اسپهبد (فرماندهٔ لشکر)، یکنفر پاذگوسپان تحت امر خود داشت. این پادشاه بود که چهار پاذگوسپان را در کشور معین می‌کرد. شهریوش
شهریوَش که همچنین به نام شهرنوش شناخته شده، حاکم سلسله پادوسپانیان از ۱۱۱۷ تا ۱۱۶۸ میلادی بوده‌است. او پسر و جانشین هزاراسپ یکم بود. بردع
در سده ۴۶۰ پیش از میلاد، شاه واچه دوم آلبانیای قفقاز زیر سلطه شاهنشاه پیروز یکم ساسانی درآمد و پارتاو را به عنوان نشستگاه و پایتخت خود برگزید و به افتخار شاه ساسانی آن را پیروزآپات نامید و جایگزین پایتخت پیشین آلبانیای قفقاز یعنی قبله نمود. برپایه نقشه‌های سده هفتم، آشخاراتسوئیتس ، به نوشته جغرافی‌دان و ریاضی‌دان نامور ارمنی، آنانیا شیراکاتسی ، برده بانام پارتاو (Partaw) در روزگار باستان شناخته می‌شده و در بخش اوتی آراندزناک در استان اوتیک جای داشته که تحت سلطه آلبانیا (و گاهی نویسندگان به عنوان استانی تحت‌الحمایه ارمنستان یاد می‌کرده‌اند) بوده‌است. در سال ۵۵۲، پارتاو به عنوان نشتسگاه جاثلیقی کلیسای آلبانیای قفقاز تبدیل گشت. در میانه سده هفتم، جوانشیر، از شاهزادگان خاندان مهران پهلوانی، که فرمانروا و سرور گاردمان بود، جنبشی را برای آزادسازی ایران بانام مرزپان - که منسوخ و شکست خوده بود را - از اوتیک راه انداخت و پارتاو را به عنوان مرکز فرماندهی برگزید؛ از اینرو کلیساها و ساختمان‌های بسیاری در آن شهر ایجاد کرد. کارها و کرده‌های این سردار ایرانی در نوشته‌های تاریخ‌دان ارمنی، مُوسِس کاغانکاتواتسی که از روستایی در همسایگی آن شهر بوده؛ یادداشت و ثبت شده‌است. شاهنشاهی ساسانی
از مرگ شاپور دوم تا نخستین تاجگذاری قباد اول، یک دوره عمدتاً همراه با صلح و آرامش بین ایران و روم برقرار بود (که در این هنگام به نام روم شرقی یا امپراتوری بیزانس شناخته می‌شد). تنها دو جنگ کوچک بین آن‌ها درگرفت که اولی طی سال‌های ۴۲۱ تا ۴۲۲ و دومی هم در سال ۴۴۰ بود. در تمام این دوره، سیاست دینی ساسانیان از یک پادشاه به پادشاه دیگر به‌طور قابل توجهی تغییر می‌کرد. باوجود یک سری حاکمان ضعیف، سیستم اداری که در دوران شاپور دوم مقرر شده بود، پابرجا باقی ماند و امپراتوری به شکل رضایت‌بخشی عمل می‌کرد. انیران
«شاهنشاه ایران و انیران» در عنوان رسمی همه شاهنشاهان پساشاپور دیده می‌شود. سی سال پس از نخستین استفاده رسمی از این واژه، کرتیر موبدان موبد پرآوازه ساسانی قفقاز و ارمنستان را در میان سرزمین‌های انیرانی دسته‌بندی کرده‌است. ملک کیومرث یکم
تا پیش از تهاجم صفویان، در حدود هزار سال دولت‌های محلی بر طبرستان حکومت می‌کردند و در مناطق مختلف این ناحیه، دولت‌های متفاوتی مستقر بودند. پادوسپانیان خاندانی از بازماندگان ساسانیان بودند که در غرب مازندران امروزی و سرزمین رویان حضور داشتند. سید ظهیرالدین مرعشی که معاصر با ملک کیومرث بود، نسب او را به کیومرث پیشدادی و آدم می‌رساند. ویلفرد مادلونگ با توجه به این که هیچ مدرکی در دست نیست که انتساب و ارتباط استنداران پادوسپانی با ساسانیان را ثابت کند، این شجره‌نامه را جعلی و افسانه‌ای خوانده‌است. کیومرث پسر بیستون و نوهٔ گستهم (از پسران تاج‌الدوله زیار) بود. به گفتهٔ چراغعلی اعظمی سنگسری، گستهم را برادرش جلال‌الدوله اسکندر، به دلیل اختلافات خانوادگی به قتل رسانده بود. رسول جعفریان از قاضی نورالله شوشتری نقل می‌کند که اسماعیلیان در طالقان بیستون را به قتل رساندند. سنگسری هم به نقل از قاضی احمد غفاری، مرگ بیستون را در سال ۷۸۷ هجری و در طالقان می‌داند، ولی می‌گوید که مشخص نیست او در جنگ کشته شده یا اسماعیلیان او را به قتل رسانده‌اند. این گزارش با آنچه شیخعلی گیلانی ثبت کرده‌است، مطابقت دارد. حمله اعراب به ایران
در واپسین سال‌های شاهنشاهی خسرو یزدگرد سوم، دودمان گاوبارگان که نسب شان را به جاماست بیست و یکمین شاه ساسانی برادر قباد یکم و حاکم ارمنستان می‌رساندند، ابتدا بر گیلان و دیلمان و سپس بر طبرستان تسلط یافتند. این دودمان با تأیید یزدگرد سوم بر طبرستان به پایتختی ساری حاکم بودند. اسپهبد فرخان بزرگ فرزند دابویه از این خاندان به طبرستان آمد و بنیاد شهر ساری را نهاده و ساری را تختگاه خود نمود و طبرستان را از یورش ترکان از سوی شرق و تهاجم دیلمیان از سوی غرب مستحکم نموده و و قلمرو خود را تا نیشابور در خراسان گسترش داد و در ساری سکه‌هایی بنام طبرستان و به رسم شاهان ساسانی و به خط پهلوی ضرب می‌نمود. پادوسبانیان شاخه دیگر گاوبارگان در رویان که کرسی کوهستانی طبرستان بوده، حاکم بودند. اگرچه فرخان و جانشینانش ادعای مالکیت خود بر گیلان و دیلمان را حفظ کردند، اما آن ولایات عملاً تحت فرمان فرماندهان و شاهان مستقل بودند. نواحی کوهستان طبرستان به‌طور مؤثر تحت حاکمیت دو دودمان باوندیان و آل قارن بوده که سروری و مهتری دابویگان را به رسمیت می‌شناختند. درواقع کنترل دابویگان بر رویان و زمین‌های جلگه ای (پست) طبرستان تا تمیشه احاطه داشته و گرگان توسط مرزبان اداره می‌شده‌است. پس از فروپاشی لشکرساسانی، یزدگرد سوم که جز عنوان شاهنشاهی نداشت، باز هم رو به هزیمت نهاد. اسپهبد طبرستان او را به پناه خود خواند و اگر این دعوت را می‌پذیرفت شاید می‌توانست در پناه جبال عظیم طبرستان قدرت خود را نگاه دارد. چنانچه سپاهبدان بیش از یک قرن استقلال خود در برابر حملات مسلمانان را حفظ کردند و آخرین قسمتی از کشور ایران بود که به کیش مسلمانی درآمد و حکمرانان آنجا معروف به اسپهبدان طبرستان بیش از یک قرن پس از فتوحات عرب در سرزمین‌های خود مستقل باقی ماندند و تا نیمه دوم قرن دوم هجری هنوز روی سکه‌هایی که در آن منطقه ضرب می‌شد خط پهلوی نقش بود و مردم جنگل‌ها و بیشه‌های پهناور آن ناحیه بر دین زرتشت بودند. جرجان
اردشیر بابکان، نخستین شاه ساسانی برای رفتن به بلخ وارد ولایت ورکانه شد. ورکانه در این زمان از مواضع دفاعی ایرانیان در برابر هجوم اقوام وحشی بوده‌است. چند تن از پادشاهان ساسانی در آنجا دیوارهای بزرگی در برابر یورش قبایل وحشی بنا کردند که نمونهٔ آن دیواری به طول پنجاه فرسنگ در ناحیهٔ صول (احتمالاً دَهستان) بوده‌است که پیروز اول ساسانی آن را ساخت. پس از او کَواذ (قباد اول) نیز چنین کرد. خسرو اول چون به پادشاهی رسید در ناحیهٔ صول، در شمال ورکانه، شهرها، قلعه‌ها، باروها و بناهای بسیاری از سنگ ساخت. باسیلیوس یکم
باسیلیوس مقدونی در سال ۸۱۱ میلادی متولد شد و تا سال ۸۸۶ میلادی زندگی کرد. این امپراتور ارمنی نژاد بیزانس، بین سال‌های ۸۶۷ تا ۸۸۶ میلادی حکمرانی کرده و بنیان‌گذار دودمان مقدونیان بود. شاهنشاهی اشکانی
نخستین دشمنان اشکانیان، سلوکیان در غرب و سَکاها در شمال بودند. اما رفته رفته و با گسترش قدرت آنان به سوی غرب، این دولت وارد ستیز با پادشاهی ارمنستان و در نهایت یک رقابت طولانی با رومیان شد. جمهوری و سپس امپراتوری روم و اشکانیان بر سر مسائل متعددی، از جمله انتخاب پادشاه ارمنستان با یکدیگر به رقابت می‌پرداختند. ایرانیان در سال ۵۳ پیش از میلاد به طرز تحقیرآمیزی مارکوس کراسوس را در نبرد حران شکست دادند و در ۴۰–۳۹ پیش از میلاد، بخش‌های وسیعی از قلمروی آسیایی رومیان را فتح کردند؛ اما با ضدحمله مارک آنتونی، این مناطق مجدداً به زیر فرمان روم درآمدند. زد و خورد میان ایران و روم در سده‌های بعد و تا پایان دوران ساسانی ادامه پیدا کرد. هرچند، سرانجام این جنگ‌های داخلی بود که زمینه‌ساز ضعف و زوال اشکانیان را فراهم ساخت که منجر به شورش اردشیر بابکان، فرمانروای اصطخر در پارس، گردید. اردشیر در ۲۲۴ میلادی اردوان پنجم را شکست داد و با ورود به تیسفون، پایان دولت اشکانی را رقم زد. دولت اردشیر، شاهنشاهی ساسانی، برای بیش از چهار سده بر ایران و بخش‌های وسیعی از سرزمین‌های اطراف فرمان راند، تا اینکه در میانه‌های سده هفتم میلادی توسط مسلمانان از بین رفت. شهریار دوم پادوسپانی
شهریار دوم پور پادوسپان نهمین اسپهبد دودمان پادوسپانیان بود که میان سال‌های ۲۹۰ تا ۳۰۵ هجری، به مدت ۱۵ سال، بر رویان حکومت داشت. در دوران او آرم شارستان کوهستان پادوسپان بود. وارسکن
وارسکن پسر ارشوشا دوم بود، که بدخش (مرزبان_حاکم) گوگارک یک منطقه تاریخی در قفقاز، که در اصل بخشی از پادشاهی ارمنستان بود، اما پس از اینکه در سال ۳۸۷ میلادی ارمنستان توسط ساسانیان و رومیان به دو قسمت تقسیم گردید، تحت سلطه پادشاهان ایبری قرار گرفت. پادشاهی ایبری تیز قبل از این جریان تحت سلطه ساسانیان قرار گرفته بود و واراز-باکور معروف به آسپاکورساو، به فرمان شاپور دوم ساسانی (۳۰۹–۳۷۹) و تحت سلطه ساسانیان، بر تخت سلطنتی ایبریا نشسته بود. پتشخوارگر
در طبرستان که وسیع‌ترین و پرجمعیت‌ترین بخش از فرشوادگر بوده، در دوران آغازین پس از حمله ملسمانان، دودمانی از اسپهبدان با عنوان دابویگان به پایتختی ساری، حاکم بودند. گفته شده که دابویگان از سوی یزدگرد سوم ساسانی تأیید شده و مدعی داشتن نسب از پیروز فرزند جاماسب بیست و یکمین پادشاه ساسانی بوده‌اند و عناوین «گیل گیلان، پدشخوارگر شاه، اسپهبد خراسان» را برای خود اختیار کرده بودند که بعدها به «فرشوادگرشاه» (نام قدیمی کوهستان طبرستان) تغییر کرد. عضدالدوله قباد
نخستین نبرد با پادوسبانیان اندکی پس از مرگ میربزرگ در میراناده یا مراندشت رخ داد. در این نبرد نیروهای مرعشی، توانستند بر پادوسبانیان غلبه کنند، ملک قباد به کجور عقب‌نشینی نمود و رستمدار به تصرف سادات درآمد. سید رضی‌الدین و فخرالدین تا حوالی کجور ملک قباد را تعقیب نمودند و در سرزمین ناتل، به روستای واتاشان رسیده و آنجا را مرکز عملیات جنگی اعلام نمودند و رستمدار را نیز از همان‌جا کنترل می‌کردند. تاریخ گیلان در اوایل دوره اسلامی
بعد از او فرزند ارشدش، دابویه جانشین پدرش که پانزده سال حکومت کرده بود، شد و فرزند کهتر به‌نام پادوسبان بر رویان حکومت یافت. فرزندان دابویه پادشاهان سلسلهٔ دابویگان یا (گاوبارگان) هستند. دابویه پایتختش را در گیلان نگه داشت. به نظر نمی‌رسد حکومت او فراتر از ان بوده باشد. اولین تلاشهای ایرانی یا عربی برای شکستن پیمان صلح احتمالاً در این زمان با حمله مصقله بن هبیره شیبانی در ۶۷۴ میلادی انجام شد. در این زمان فرزند دابویه به نام فرخان بزرگ (اسپهبد بزرگ به گفته ابن اسفندیار) که اعراب به او لقب ذوالمناقب داده‌اند، که پادشاه شده بود به تازگی پس از جنگ داخلی آل قارن و اسپهبدان طبرستان را تسخیر کرده بود. مصقله به همراه ۴۰۰۰ مرد جنگی به مدت دو سال با فرخان جنگید ولی نهایتاً لشکر عرب قتل‌عام و مصقله کشته شد. این شکست چنان فجیع و تخریب آن چنان تمام عیار بود که عبارت "تا مصقله از طبرستان برگردد" برای اشاره به ناممکن بودن یک کار سال‌ها توسط مردم استفاده می‌شد. بنا به ابن اسفندیار مقبره مصقله در جاده کجو به کندوسان وجود داشته و عوام الناس به تقلید و جهل به زیارت آن می‌رفتند و فکر می‌کردند از صحابه پیغمبر است! تا پایان قرن هفتم، آل جاماسپ بر بیشتر طبرستان مسلط شدند و اتحادیه پارسی-پارتی به نحوی دوباره در گیلان و طبرستان تشکیل شد و تا خلافت عباسی باقی‌ماند. بنا به گفته ابن اسفندیار دیگر مواجهه مهم فرخان «به هنگام پناه گرفتن قطری بن فجاه و دیگر رهبران خوارج در دوره حجاج بن یوسف بود. در طول زمستان فرخان به آنها هدایا و تحف داد ولی آنها وقتی اسبهایشان فربه شدند و خود تن آبادان شدند به اسپهبد نامه نوشتند که یا به دین ما درآ یا ما ولایت را در دست گرفته به تو اعلام جنگ می‌کنیم. حجاج، سفیان بن ابرص را در پی او به طبرستان گسیل داشت. فراخان در نامه‌ای به سفیان پیشنهاد همکاری داد بشرطی که اراضی خود مصون بماند. سفیان پذیرفت و فرخان در جنگی در سمنان خوارج را شکست داد و رهبرانشان را کشت. او به ضعفا و اسرا پناه داد و در آمل اسکانشان داد. در نزاع قتیبة بن مسلم و یزید بن مهلب، اسپهبد به اردوگاه قتیبه پیوست. در پی خلافت سلیمان بن عبدالملک و قتل قتیبه، او به یزید دستور داد به طبرستان حمله کند. یزید تا ساری، پایتخت او که خودش ساخته بود، رسید و اسپهبد با قوایش به کوه‌ها پناه برد. در این هنگام قدرت دیگر به پسر فرخان، داذمهر با لقب اسپهبد رسیده بود. او به دیلم پناه نبرد ولی به توصیه پدر اش از آنان کمک خواست و آنان هم به کمک او آمدند و ارتش عرب را شکست داده، ۱۵۰۰۰ نفر از آنان را قتل‌عام کردند. از سوی شرق نیز چول، پادشاه ترکان به کمک اسپهبد آمد و همه جمعیت عرب گرگان را از جمله خانواده مهلب قتل‌عام کرد. در پایان این دوره یزید به هم قبیله‌ای اش حیان النبطی شکایت کرد که «دو سال گذشت تا بدین غزو و جهاد مشغولیم یک بدست زمین ما را مسلم نمی‌شود، و مردم ما ستوه آمده‌اند، کسی مسلمانی قبول نمی‌کند. طریقی اندیش و چاره‌ای ساز که به سلامت ازین ولایت بیرون شویم و مکافات اهل گرگان بدیشان رسانیم و به نوبت دگر تدارک این کار خود فرماییم» نتیجتاً گرچه سهمی می‌گوید که او در گرگان پایگاهی داشت ابن اسفندیار نوشته که تا پایان این دوره در نتیجه تلاش اسپهبد و متحدین اش هیچ سکونتگاهی از آنان در منطقه نمانده بود. خوریم گودرز
خوریم گودرز یا خوارنزیم (به پارسی میانه: Xwarranzēm) ملقب به "شهر بانبشن" («شهبانوی کشور»)، شهبانوی ساسانی در سده سوم میلادی و همسر اردشیر بابکان، نخستین شاهنشاه ساسانی، یا شاپور یکم، دومین شاهنشاه ساسانی، بود. او مادر هرمز یکم، سومین شاهنشاه ساسانی، و بنا بر باور برخی مورخین بهرام یکم، چهارمین شاهنشاه ساسانی، و نرسه، هفتمین شاهنشاه ساسانی، نیز بوده‌است. سکه‌های ساسانی
پس از سقوط سلسله ساسانی و کشته شدن یزدگرد سوم به عنوان آخرین پادشاه در مرو به سال ۶۵۲ میلادی یکی از خاندان‌های ساسانی به نام گاوبارگان از نسل جاماسب در منطقهٔ تپورستان یا مازندران فعلی حکومت مستقل داستند که این حکومت ۱۱۹ سال به طول انجامید. در طی این دوران راه و رسم ساسانیان ادامه یافت و سکه‌های این دوره مانند سکه‌ها دوره ساسانی نازک، اما در قطعی کوچک‌تر است به همراه نقش پادشاه و نوشته به خط آرامی به زبان پهلوی که بیشتر این این سکه‌ها نقره و برنز است به همراه سمبل‌های آئین زرتشت. این سکه‌ها در مبادلات اقتصادی و تجاری منطقه طبرستان و گیلان مورد استفاده قرار می‌گرفت. آخرین فرمانروای طبرستان اسپهبد خورشید نام داشت ۷۴۸–۷۶۱ که در سن چهارده سالگی به فرمانروایی رسید. آغاز این دوره با اقتدار کامل گذشت اما در پایان آن که با حکومت منصور عباسی همراه بود با نیرنگ مهدی فرزند منصور و والی ری سپاهیان عباسی به قلمرو خورشید راه یافتند. خورشید متواری شد و به گیلان رفت و قصد فراهم کردن لشکر را داشت تا توان بازستانیدن طبرستان را بیابد. در این زمان خبر یافت که فرزندان و زنان خاندان او اسیر و راهی بغداد شده‌اند. این خبر را تحمل نکرد و با زهر به زندگی خویش پایان داد و این واقعه مصادف با سال ۷۶۱ میلادی برابر با ۱۴۴ هجری و ۱۳۰ یزدگردی و ۱۰۹ طبرستانی بود. تاریخ ساسانیان
قباد یکی از پسرانش را به نام خسرو یکم-که بعد لقب انوشیروان یافت- ولیعهد و جانشین خود کرد. خسرو جوان به کمک بزرگان و روحانیان، مزدک و پیروان او را کشت و آشفتگی‌های اجتماعی ناشی از انقلاب مزدکیان را جبران کرد. خسرو اول انوشیروان از بزرگترین پادشاهان تاریخ ایران است و او را به سبب اصلاحات داخلی و به خصوص اصلاحات مالیاتی، لقب عادل یا دادگر داده‌اند. خسرو انوشیروان که در سال ۵۳۰ م. بر تخت نشسته بود، پس از اصلاحاتی در سپاه و ساختار نظامی ایران، در سال ۵۴۰ م. به خاک روم حمله برد و تا انطاکیه پیش رفت و آن شهر را به تصرف درآورد و به باد غارت داد. در بازگشت و در نزدیک تیسفون شهری ساخت که اسیران رومی را در آن جای داد و آن را «وه انتیوخ خسرو» نامید (شهر خسرو که بهتر از انطاکیه‌است) ایرانیان آن را رومگان نامیدند. امپراتور بیزانس ناچار طالب صلح شد و متعهد گردید که مبلغ گزافی به خسرو بپردازد. خسرو در بازگشت از شهرهایی که از رومیان گرفته بود، مبالغ زیادی دریافت کرد که سبب شد امپراتور از مصالحه چشم بپوشد. خسرو به متصرفات رومیان در کنار دریای سیاه حمله برد و شهرهای «لازیکا» و «پترا» را به تصرف درآورد. حملات بلیزاریوس، سردار قیصر به نصیبین بی‌نتیجه ماند. پس از صلح‌ها و نبردهایی چند، سرانجام در سال ۵۶۱ م. صلحی پنجاه ساله میان ایران و روم منعقد شد و خسرو لازیکا را به رومیان بازپس‌داد. در مقابل، رومیان نیز متعهد شدند که سالانه مبلغی طلا به ایران بپردازند. بحران قرن سوم
ماکسیمینوس اولین امپراتورهای پادگان بود - حاکمانی که بدون داشتن تجربه سیاسی، جناح حامی، اجداد برجسته یا ادعای وراثتی تاج و تخت امپراتوری توسط سربازان ارتقا یافتند. همانطور که حکومت آنها به قدرت نظامی و کلیت به ارتش متکی بود، آنها به عنوان جنگ سالاران متکی به ارتش برای حفظ قدرت عمل می کردند. ماکسیمینوس به مبارزات در آلمان ادامه داد اما تلاش کرد تا اقتدار خود را بر کل امپراتوری اعمال کند. سنا از پذیرش دهقانی به عنوان امپراتور ناراضی بود. این باعث آشوب به عنوان آشفته سال شش امپراتور شد که طی آن همه مدعیان اصلی کشته شدند: در سال ۲۳۸ شورشی در آفریقا به رهبری گوردیان اول و گوردیان دوم آغاز شد، که به زودی توسط سنای روم پشتیبانی شد. اما این با کشته شدن گوردیان دوم و خودکشی گوردیان یکم به سرعت شکست خورد. سنا، از ترس خشم امپراتوری، دو نفر از آنها را به عنوان هم امپراتور بزرگ تر ساخت، پوپینوس و بالبینوس با نوه گوردیان اول، گوردیان سوم به عنوان سزار. ماکسیمینوس به رم لشکر کشید اما توسط لژیون دوم پارتیکا وی ترور شد و متعاقباً پوپینوس و بالبینوس توسط گارد پرتورین کشته شدند. سکه‌های سبک ساسانی طبرستان
پس از سقوط دولت ساسانی و کشته شدن یزدگرد سوم در مرو، در سال ۶۵۲ میلادی ضرب سکه‌های ساسانی در شمال ایران به وسیله یکی از خاندان‌های بزرگ محلی به نام گاوبارگان ادامه یافت. آنان از نسل جاماسپ پادشاه ساسانی بودند که بین سال‌های ۴۸۹–۵۰۱ بر ایران حکومت می‌کرد. این سلسله به مدت ۱۱۹ سال (۶۴۲–۷۶۱ میلادی) بر تبرستان حکومت می‌کرد. نخستین فرمانروای این سلسله ملقب به گیل ملقب به «گاوباره» بود که بر رویان و گیلان فرمان می‌راند و ادعا می‌کرد که فرمانروایی آن خطه را یزدگرد سوم به او داده‌است پس از گیل فرزندش دابویه جانشین او گردید و سپس فرخان، دازمهر و اسپهبد خورشید به ترتیب حکومت کردند. از گیل و دابویه هنوز سکه‌ای یافت نشده، احتمال دارد که ضرب سکه از زمان فرخان آغاز شده باشد. از فرخان، دازمهر و خورشید سکه‌های زیبا و متعددی در دست است. شاپور یکم
با قیام اردشیر بابکان (۲۲۴–۲۴۰ میلادی) و برافتادن سلسله اشکانی و جایگزینی آن با سلسله ساسانی، دعاوی جدید از جانب اردشیر بابکان نسب به مرزهای غربی قلمرو ساسانی پس از تحکیم و تمرکز قدرت در داخل مطرح شد که بر اثر آن بخش‌های وسیعی از نیمه شرقی امپراتوری روم در معرض تهدید قرار می‌گرفت. از گزارش هرودیان که همزمان با اردشیر می‌زیست، این‌چنین برداشت می‌شود که اردشیر ابتدا نامه سوروس الکساندر را که در آن شاهنشاه ساسانی را به صلح ترغیب کرده و فتوحات بزرگ آگوستوس، ترازان و سوروس را به وی یادآوری کرده کرده بود را با این نامه متقابل پاسخ داد که امپراتوری روم باید تمامی نیروهای خود را از سراسر سوریه و آسیای صغیر خارج کند. نخستین جنگ در مرزهای غربیِ خود شاهنشاهی ساسانی در سال ۲۳۰ میلادی، با حملهٔ سپاه اردشیر به مناطق تحت حاکمیت روم در شمال میان‌رودان رخ داد. اردشیر، ابتدا نصیبین را محاصره کرد اما موفق به فتح آن نشد؛ حمله دیگ نیروهای ساسانی به دیگر مناطق سوریه و کاپادوکیه کشیده شد. پس از تلاش بی‌حاصل امپراتور روم برای مصالحه با اردشیر، سرانجام الکساندر سوروس در سال ۲۳۲ با بی‌میلی و اکراه نیروهای خود را برای مقابله با اردشیر آماده کرد. در سال ۲۳۳ میلادی سوروس الکساندر توانست پیروزهای را در جبهه ارمنستان به‌دست‌آورد و مانع از پیشروی اردشیر بابکان درمنطقه میان‌رودان و سوریه شود. این‌چنین نخستین جنگ میان ایران و روم در دوره شاهنشاهی ساسانی به پایان رسید و ساسانیان از سرزمین‌هایی که در ابتدای لشکرکشی خود، تسخیر کرده بودند عقب نشستند و وضع پیش از جنگ بار دیگر برقرار شد. هرچند ساسانیان و رومیان هیچ‌کدام از این برخورد پیروز بیرون نیامدند اما در روم، جلوگیری از حمله اردشیر به سمت غرب به‌عنوان پیروزی بزرگی نمایش داده شد. پیروز یکم کوشانشاه
«کوشانی-ساسانی» یک مفهوم تاریخ‌نگاری است که توسط پژوهشگران امروزی برای اشاره به دودمانی از شاهان که در منطقه باختر و سپس در کابلستان و گنداره جایگزین شاهنشاهی کوشانی شدند به کار برده می‌شود. به گفته تاریخ‌دان خداداد رضاخانی، این دودمان احتمالاً یک شاخه جوان از خاندان ساسان و شاید از فرزندان یکی از شاهنشاهان شاهنشاهی ساسانی بوده باشد. این دودمان توسط اردشیر یکم کوشانشاه () پس از گماشت با شاهنشاه ساسانی اردشیر بابکان () بنیان‌گذاری شد. کوشان-ساسانیان، به ترتیب عنوان کوشانشاه را به کار می‌بردند، بدین ترتیب تداومی را با پیشینیان خود نشان می‌دهند. پیروز در سال ۲۴۵ کوشانشاه شد. شاه عباس یکم
دیگر شاخه سلسله پادوسبانیان ملکان کجور نام داشت. در زمان حکومت شاه‌عباس شاه این شاخه ملک جهانگیر لقب داشت. شاه‌عباس پس از رسیدن به لاریجان و آمل به فکر برانداختن کامل سلسله پادوسبانیان و نابودی آخرین شاه این سلسله افتاد بنابرین لشکری به سرکردگی الله‌قلی بیک‌قورچی باشی را از قزوین به سمت رستمدار روانه ساخت. پس از مدتی محاصره بودن رستمدار عده‌ای از مردمان شهر نزد قورچی‌باشی رفته و تسلیم شدند و هر روز برای سپاهیان ایران اطعام فراوان آماده می‌کردند و به آن‌ها خدمات بسیار ارائه می‌داشتند. قورچی‌باشی همان ابتدا نامه‌ای به شاه نوشت و او را از شرح ماجرا اطلاع داد. شاه نیز در جواب نوشت که باید بسیار مراقب باشید چون رستمداری‌ها هیچگاه تا به حال از شاهان خود دست نمی‌کشند و شاید حیله‌ای در کار باشد ولی قورچی‌باشی پس از مشاهده خدمات ایشان به آن‌ها معتمد شد. روزی که قورچی‌باشی به حمام رفته بود، رستمداری‌ها اسلحه تهیه کردند و در نزدیکی حمام آماده می‌شدند در این وقت سربازان از این اعمال اطلاع یافتند و همه‌کس را دستگیر نمودند. سپس فرمان مرگ همهٔ آن‌ها صادر شد و همهٔ آن‌ها به‌قتل رسیدند. پس از این ملک جهانگیر مخفیانه قلعه را ترک کرد و به قلعهٔ دیگری شتافت و از آنجا نیز به بیشه گریخت. روزی که او و چندی از معتمدانش در بیشه می‌گشتند، عده‌ای صوفی آن‌ها را دیده و شناختند. همراهان ملک همگی کشته‌شدند و ملک گریخت سرانجام پس از تعقیب او یکی از صوفیان او را به بند کشید و به نزد قورچی‌باشی بُرد و وی نیز ملک را در قزوین به نزد شاه‌عباس برد و در تاریخ یکشنبه بیست‌ودوم جمادی‌الثانی سال ۱۰۰۶هجری سلسله ۹۸۴سالهٔ پادوسبانیان منقرض گشت. نفرکارع پپیسنب
نِفِرکارع پِپیسِنب به گمانی یکی از فرعون‌های دودمان هشتم مصر باستان بوده است که در دوره نخست میانی فرمانروایی می‌کرده. نام او در فهرست پادشاهان ابیدوس آمده است. او همچنین نخستین شاه پس از "نچیکرت" - که می‌توانسته یا نیتوکریس بوده باشد یا نچرکارع - است که نامش در پاپیروس تورین ذکر شده. در فهرست تورین نام او با پیشوند جوانتر آورده شده. به خاطر این غیبت عجیب نام‌ها است که بعضی مصرشناسان را بر آن داشته که او را آغازگر دودمان هشتم بدانند. شهربراز
شَهرْبَراز (به شهروَراز) (درگذشته در ۹ ژوئن ۶۲۹) بیست و هفتمین پادشاه شاهنشاهی ساسانی از ۲۷ آوریل ۶۲۹ تا ۹ ژوئن ۶۲۹ بود. او اردشیر سوم را کشت و تخت پادشاهی را غصب کرد و خودش هم پس از چهل روز توسط اشراف‌زادگان ساسانی کشته شد. شهربراز پیش از غصب تخت پادشاهی، یکی از اسپهبدهای خسرو پرویز بود. نام "شهربراز" در واقع یک عنوان افتخاری به معنای «گراز شاهنشاهی» است که نشان از چیره‌دستی او در فرماندهی نظامی و همچنین شخصیت ستیزه‌جوی او دارد. در ایران باستان، گراز با ایزد وهرام در اساطیر زرتشتی هم‌پیوند بود و نماد پیروزی به‌شمار می‌رفت. سرعتی که شهربراز و بهمن، دو سردار خسروپرویز، سوریه، فلسطین، آناتولی، مصر و حتی لیبی دوردست را تسخیر کردند، «حیرت‌انگیز» شمرده شده‌است. ویروزان
رقابت مداوم بین بیزانس و ایران ساسانیان برای برتری یافتن در قفقاز و قیام ناموفق گرجی‌ها به رهبری گورگن عواقب شدیدی برای ایبری داشت. پس از آن، پادشاه ایبریا تنها قدرت اسمی داشت، در حالی که کشور به‌طور عمده توسط ایرانیان اداره می‌شد. در زمان وژان بزمهر، "مرزبان، "پادشاهان تفلیس قدرتی در حد بزرگ خاندان داشتند. هنگامی که بگور سوم درگذشت، هرمز چهارم سلطنت ایبری را لغو کرد و ایبریا به یکی از استان‌های ایران تبدیل شد که اداره آن توسط مرزبانهای منصوب شده توسط حکومت مرکزی انجام می‌شد. اشراف ایبری مقاومتی در مورد این تغییر نکردند، در حالی که وارثان خاندان سلطنتی به قلعه‌های خود بازگشتند و سلسله خسرویانی‌ها را در کاختی و گوآرامی‌ها در کلارجتی و جاواختی ادامه دادند. حکومت ساسانی مالیات بیشتری می‌گرفت و با اینکه اکثریت مردم ایبری مسیحی بودند، دین زرتشتی را تبلیغ می‌کرد. هنگامی که امپراتور روم شرقی موریس در سال ۵۸۲ به ایران حمله کرد اشراف ایبری از وی کمک خواستند تا سلطنت خود را بازپس گیرند. موریس به این درخواست پاسخ مثبت داد و گوارام اول را تحت‌الحمایه خود به سلطنت ایبری گمارد. گوارام تاجگذاری نکرد و تنها به عنوان رئیس حکومت، حکمرانی کرد. پیمان صلح سال ۵۹۱ بین ایران و روم این شرایط را به رسمیت شناخت ولی شهر تفلیس در اختیار ایران قرار گرفت. در حالیکه متسخنا به بیزانس واگذار شد. پروس
استقلال پروس برای امیر فریدریش سومِ براندنبورگ، که برای او بسیار خوشایند بود، این امکان را فراهم کرد تا پروس را به یک پادشاهی تبدیل کند و لقب پادشاه (آلمانی: König) را برای خود برگزیند. وی به این ترتیب ۱۸ ژانویه ۱۷۰۱ در کونیگسبرگ با رضایت امپراتور رومیِ آلمان، خود را با نام فریدریش یکم و نخستین «پادشاه پروس» تاجگذاری کرد. این لقب، از این رو دلالت بر تمام مناطق پروس می‌کرد، زیرا که به خصوص، غرب این منطقه هنوز تحت سلطه لهستان قرار داشت. پادوسبانیان
پادوسپانیان که با نام‌های دیگری، نظیر آل بادوسپان و اُستنداران نیز نامیده شده ‌است، طولانی‌ترین حکومت تاریخ ایران و دومین حکومت طولانی تاریخ جهان می‌باشد. پادوسپانیان سلسله‌ای بودند که از ابتدا با عنوان اسپهبد، سپس از قرن پنجم تا دهم "اُستَندار" و بعدتر از اواخر قرن یازدهم میلادی تا قرن شانزدهم میلادی با نام "ملک" بر رویان و رستمدار حکومت می‌کردند. شاهنشاهی ساسانی
امپراتور پروباس (Probus) برای حمله به قلمرو ساسانیان طرح‌ریزی کرد، اما خودش مرد و کاروس (Carus) جنگ را شروع و به بین‌النهرین حمله کرد و تیسفون را محاصره کرد. در این زمان بهرام دوم در شرق بود. اما کاروس در بین‌النهرین درگذشت و امپراتور بعدی، دیوکلتیان، می‌بایست مشغول به حل مشکلات داخلی می‌شد و با بهرام دوم صلح کرد، که بر طبق آن ارمنستان بین دو کشور تقسیم شد و بخش غربی در دست تیرداد ماند و نرسه بخش بزرگ‌تر را گرفت (که از آن پس ارمنستان ایران نام گرفت). در ۲۹۳ بهرام دوم درگذشت و بهرام سوم که شاه سیستان بود بر تخت نشست، اما نرسه، برادر بهرام دوم، که در شرق بود، به میان‌رودان آمد و مورد استقبال جمعی از اشراف قرار گرفت و در نهایت شاه شد. تاریخ ساسانیان
دوره دوم جنگ‌ها در سال ۲۵۲ و ۲۵۳ میلادی با حمله مجدد شاپور به تصرفات شرقی روم آغاز شد. شاپور حملات ارتش روم به ارمنستان را بهانه قرار داده و جنگ با روم را از سر گرفت. شاپور مانند جنگ اول خود از فرات گذشت و نواحی اطراف آن را تصرف کرد و طی نبرد باربالیسوس شکست سهمگینی بر رومیان وارد آورد. این شکست راه را برای نفوذ سپاهیان ساسانی به تصرفات سوری روم، محاصره و تصرف شهرهای انطاکیه و دورا اروپوس توسط نیروهای ساسانی باز کرد. دوره سوم جنگ‌های شاپور یکم با امپراتوری روم با تهاجم لژیونرهای رومی به فرماندهی والرین امپراتور روم در پاسخ به شکست‌های اخیر رومیان توسط شاپور آغاز شد. سپاهیان ساسانی و لژیون‌های رومی در نزدیکی شهر ادسا با همدیگر روبرو شدند. طی نبرد ادسا ارتش ساسانی، رومیان را در چنان تنگنایی قرار داد که «والرین» امپراتور روم، سناتورها و بسیاری از سپاهیانش اسیر شدند. شاپور از اسیران جنگی برای ساختن پل دزفول (دژپل) در خوزستان استفاده کرد و پس از شکست رومیان شهرهای آسیای صغیر، کاپادوکیه را کاملاً فتح کرد و اما از اذینه پادشاه پالمیرا که دست‌نشانده رومیان بود مورد شبیخون قرار گرفت و شکست خورد. شاپور یکم این پیروزی‌ها را در سنگ‌نگاره‌های تنگ چوگان بیشابور، نقش رستم و همچنین در کتیبه کعبه زرتشت ثبت کرده‌است. وی به سال ۲۷۲ میلادی درگذشت. محمد یکم پادوسپانی
محمد بن شهریار یا اسپهبد محمد یکم دوازدهمین اسپهبد دودمان پادوسپانیان بود که میان سال‌های ۳۲۱ تا ۳۳۳ هجری در رویان حکومت داشت. او با علویان طبرستان معاصر بود و علیه آنان با خلافت عباسی هم‌پیمان بود. وی در یکی از جنگ‌ها داعی صغیر را که به او پناه آورده بود، دستگیر کرده و نزد حاکم ری فرستاد. بیستون یکم
بیستون پس از آن به حکومت پادوسپانی دست یافت که اسپهبدان باوندیان، که پیشتر پادوسپانان از آن‌ها تبعیت می‌کردند، به دست خوارزمشاهیان نابود شده بودند. اهل گیلان و دیلم که متوجه این مسئله شدند، برای استقلال از پادوسپانیان شوریدند ولی بیستون آن‌ها را سرکوب کرد. وی همواره مسلح بود و حتی در جشن‌ها لباس رزم به تن می‌پوشید. بیستون برای مدتی پایتخت و محل اقامت خود را به کوهستان‌های لاهیجان منتقل کرده‌بود. شاهنشاهی ساسانی
شاپور برنامه‌های آبادانی پرشماری داشت. او دستور به ساخت نخستین پل سدی در ایران را داد و شهرهای بسیاری را هم بنیان نهاد، که برخی از آن‌ها توسط مهاجرینی از قلمروهای روم اسکان داده شدند که از جمله این مهاجرین، مسیحیانی بودند که می‌توانستند تحت لوای شاهنشاهی ساسانی، آزادانه دین خورد را پرستش کنند. دو شهر، بیشاپور و نیشابور از روی او نامگذاری شده‌اند. او خصوصاً کیش مانوی‌گری را مورد لطف خود قرار داد و از مانی (که یکی از کتاب‌هایش، شاپورگان را به او هدیه کرده) محافظت کرد و بسیاری از مبلغین مانوی‌گری را به خارج از مرزهای ایران به جهت تبلیغ دین خود فرستاد. او همچنین با یک خاخام بابلی به نام ساموئل دوستی برقرار کرد. این دوستی برای جامعه یهودیان پُرسود بود و به آن‌ها مهلتی داد تا وضع قوانین طاقت‌فرسا علیه آن‌ها را به تعویق بیفتد. شاهان بعدی سیاست تحمل دینی شاپور را لغو کردند. بهرام اول تحت فشار مغ‌های زرتشتی و تأثیرگذاری‌های موبدموبدان، کرتیر، مانی را کشت و پیروان او را مورد آزار و اذیت قرار داد. بهرام دوم، همانند پدرش، تحت تأثیر خواسته‌های موبدان زرتشتی بود. در حیت پادشاهی او، پایتخت ساسانیان، تیسپون، مورد چپاول رومی‌ها، تحت امپراتوری کاروس قرار گرفت و بخش‌های عمدهٔ از ارمنستان، پس از نیم‌قرن استیلای ایرانیان بر آن، به دیوکلتیان واگذار شد. باوندیان
پس از مرگ پیروز، که از شاهنشاهان ساسانیان بود، سه پسر وی با اسامی: بلاش، جاماسب و قباد بر سر تخت پدر به اختلاف رسیدند. ابتدا پسر نخست که بلاش نام داشت حکومت را به دست گرفت ولی نتوانست بیش از چهار سال توان بیاورد. سپس قباد با ارتش هیتالیان پایتخت را تصرف کرد و حکومت را بدست گرفت؛ ولی پس از مدتی بزرگترین موبد آن زمان را، که سوخرا نام داشت، به قتل رساند. بدین ترتیب عده‌ای از بزرگان دربار با کمک جاماسب (پسر دوم پیروز) قباد را زندانی کردند و بر اریکه قدرت نشستند. قباد نیز کمی بعد به کمک دوستانش آزاد شد و به نزد هیتالیان گریخت. سپس با ارتش هیتالیان به ایران هجوم آورد. جاماسب که تاب مقاومت نداشت، در برابر برادر کوچکش تسلیم شد و پس از برتخت نشستن قباد به سوی گیلان و ارمنستان گریخت و پسرانش در آنجا حکومت گاوباریان و پادوسبانیان را ساختند. در زمان پادشاهی قباد شخصی به نام مزدک ادعای پیامبری کرد و اکثر بزرگان به کیش وی درآمدند. با توجه به این احوال قباد نیز اعلام کرد که مزدک را پذیرفته‌است، ولی در قلب هنوز هم به زرتشت عشق می‌ورزید و این را از دیگران مخفی می‌کرد؛ ولی این واقعیت مدتی بعد فاش شد بدین گونه که؛ قباد سه فرزند داشت که بدین ترتیب بودند: قباد با اینکه کیوس فرزند نخست بود به خاطر اینکه از مزدک نفرت داشت، کیوس را ولیعهد ننمود و فرزند دوم خود را نیز به علت کوری سزاوار پادشاهی ندانست، بنابراین حکومت پس از خود را به انوشیروان سپرد. وزرگان
وزرگان اولین بار در اوایل دورهٔ ساسانی در سنگ‌نبشته شاپور نخست در نقش رجب مورد اشاره قرار گرفته‌اند. آنها نقشی مهم و برجسته در امور سیاست ساسانیان داشتند و به نظر می‌رسد که نفوذ زیادی داشته‌اند. اعضای عالی‌مقام وزرگان در مراسم تاجگذاری شاهان ساسانی حضور می‌یافتند. هر بار که اختلافی بر سر تعیین پادشاه وجود داشت، این وظیفهٔ وزرگان بود که شاهی را انتخاب کنند. پس از مرگ هرمز دوم در سال ۳۰۹ میلادی، وزرگان، فرزند او شاپور دوم را به عنوان پادشاه شاهنشاهی ساسانی انتخاب کردند، که در آن هنگام هنوز در رحم مادرش بود. با مرگ شاپور در سال ۳۷۹، یک دوره تنش ۱۲۵ ساله بین بزرگان و شاهان ساسانی آغاز شد که هر کدام تلاش می‌کردند بر ایران چیره شوند. فرن-ساسان
فرن-ساسان زمانی در سال ۲۱۰ میلادی به تاج‌وتخت پادشاهی اشکانیان هند دست یافت. این که فرمانروای پیشین او چه کسی بوده در ابهام قرار دارد و می‌تواند پاکورس باشد. در هیچ منبع نوشتاری به فرن-ساسان اشاره نشده و تنها از طریق سکه‌هایش شناخته شده که این نوشته در آن‌ها قرار دارد: «فرن-ساسان، پسر آذر-ساسان، نوه تیرداد، پسر نوه سنابارس، شاهنشاه.» با این نوشته، فرن-ساسان تلاش می‌کرد فرمانروایی خود را با ربط دادن خود به سنابارس مشروعیت ببخشد که واپسین فرمانروای برجسته سورن بود. هرچند که عنوان شاهنشاه پس از نام سنابارس قرار دارد، او در واقع این عنوان را به خود نسبت می‌دهد که نحوه سنتی عنوان‌ها در فرمانروایان هخامنشی و اشکانی بود. نه آذر-ساسان و نه تیرداد گواهی بر فرمان‌روایی‌شان نیست، که دلالت بر آن دارد که فرن-ساسان احتمالاً از یک شاخه جدای خاندان بوده باشد. برروی سکه‌هایش، او یک کلاه پوشیده‌است. بر پشت آن، یک آتشکده و یک نوشتار کنار آن قرار دارد. فرن-ساسان تنها فرمانروا در سیستان است که در سکه‌هایش آتشکده زده‌است. تقریباً در همان زمان، پادشاه دیگری برروی سکه‌هایش آتشکده و نوشته ضبط می‌کرد که فرمانروای ساسانی، اردشیر بابکان بود و در همان زمان در حال گسترش قلمروی خود به سوی شرق بود. این امر که آیا فرن-ساسان نحوه انتشار سکه را از اردشیر بابکان الهام گرفته یا بالعکس نامشخص است. شباهت ضرب سکه‌های فرن-ساسان و اردشیر یکم ساسانی، از جمله نام یکسان ساسان - نامی که در قلمروی سورن رایج بود - نشان می‌دهد که احتمالاً ساسانیان و اشکانیان هند از یک تبار بوده‌اند. تاریخ‌دانان امروزی آن‌ها را به عنوان دشمن و مدعیان عنوان شاهنشاه می‌دانند. ایران‌شناس خداداد رضاخانی پیشنهاد می‌کند که فرن-ساسان از اردشیر برتر بوده و اردشیر توانست خود را تنها پس از شکست دادن فرن-ساسان و پایان دادن پادشاهی سورن شاهنشاه اعلام کند. سکه‌شناسی یزدگرد یکم
تغییر القاب شاهنشاهان در سکه‌های ساسانی به سبب تغییر عقیده شاهنشاهان نبود، بلکه ناشی از شکست آنها در جنگ‌ها و نیرو گرفتن تشکیلات زرتشتی بوده است. پادشاهان ساسانی که نیاکانشان ایزدی تصور می‌شدند و روحانیونی بودند که خدمت‌گزاران آتشکده آناهیتا بودند، در پایان سده چهارم به حاکمان دنیوی تبدیل شدند. پادشاهان اواخر سده چهارم نمی‌توانستند ادعای پادشاهان نخستین ساسانی را داشته باشند. اظهارات پادشاهان نخستین ساسانی همان ادعای جمشید، پادشاه نخستین بود که در شاهنامه آمده است: «همم شهریاری، همم موبدی». پسوسنس یکم
پسوسِنس یکم که با نام پسیب‌خانو نیز شناخته می‌شود، سومین فرعون دودمان بیست و یکم بود که میان سال‌های ۱۰۴۷ تا ۱۰۰۱ پیش از میلاد در تانیس فرمانروایی می‌کرد. پسوسنس صورت یونانی شدهٔ نام اصلی او به صورت پاسِب‌خائن‌نوئیت است که «ستاره‌ای که در شهر نمایان می‌شود» معنا می‌دهد. نام تاجی او آخِپِررَع سِتِپِن‌آمون به معنای «بزرگ است تجسد رع، برگزیده آمون» است. استندار یکم
استندار قباد یا استونداد سیزدهمین فرمانروای دودمان پادوسپانیان بود که میان سال‌های ۳۳۳ تا ۳۴۷ هجری در رویان حکومت داشت. وی در رقابت با دیگر اسپهبد معاصرش، شهریار دوم باوندی بود. شهریار باوند به کمک آل بویه توانست بر قسمت‌هایی از طبرستان مسلط شود و پس از آن به تحریک الثائربالله، از علویان شورشی در دیلم، پرداخت تا او را علیه آل زیار و پادوسپان بشوراند.