زبان کردی به چند گویش تقسیم می شود؟
زبان‌های کردی
در برخی دسته‌بندی‌ها کردی به سه دسته اصلی شمالی، جنوبی و میانه تقسیم شده که خود شامل بیست و دو نوع گویش می‌باشد و هر گویش نوع نگارش و تلفظ خاصی دارد. تلاش برای یک زبان استاندارد برای کردی نتوانسته به موفقیت‌های چشمگیری برسد. لری بغدادی
فریبرز همزه‌ای در بحث از تقسیم‌بندی زبان کردی به چهار گویش کرمانجی، سورانی، گورانی و جنوبی، اشاره می‌کند که در چند پژوهش که در دهه‌های گذشته به زبان‌های اروپایی انتشار یافته، گاه برای گروه چهارم از گویش‌های کردی یعنی گویش‌های جنوبی کردی از نام‌های دیگری مانند لری استفاده شده‌است. همزه‌ای ضمن اشاره به عناصر و واژگان مشترک فراوان در کردی و لری، این نامگذاری را به تقسیم‌بندی انجام‌شده در کتاب شرف‌نامه مرتبط می‌داند که در آن از ایلات لر در گروه ایل‌های کرد یاد شده‌است. بخش‌های کردنشین ایران
زبان کردی شامل گویش‌های متعدداست و مکمل گروه «ایرانی-آریایی» هستند که به خانواده بزرگ زبان‌های هندو ایرانی تعلق دارد. به‌طور کلی زبان کردی به سه گروه گویشی تقسیم می‌شود: ۱- گروه غربی شامل گویش‌های موسوم به کُرمانجی/ کِرمانجی ۲-گروه شرقی ۳- گروه مرکزی و هم چنین گروه جنوبی که از تعداد زیادی گویش‌های ناهمگون تشکیل شده‌است که از این بین می‌توان به گویش لکی، گویش سنجابی، کلهری اشاره کرد. - مرداویز) لهجه لیلاخی
زبان کردی به ۴ گویش کردی کرمانجی (کردی شمالی)، کردی سورانی (کردی مرکزی)، کردی جنوبی و زازا-گوران تقسیم شده‌است، لهجه موکری، سورانی، اردلانی و سلیمانی جزو زبان کردی مرکزی است و لهجه لیلاخی در دسته اردلانی قرار می‌گیرد.
زبان‌های کردی
گورانی و زازاکی از نظر زبان‌شناسی زبانی مستقل از کُردی و بخشی از زبان‌های کاسپین به حساب می‌آیند. اما در طول سال‌ها تأثیرات متقابلی بین این دو زبان وجود داشته‌است. دانشوران اروپایی معتقدند که گورانی از کردی جدا است و کردی مترادف با گروه کرمانجی‌زبان (کرمانجی شمالی، مرکزی و جنوبی) است، در حالی که کردها معتقدند که زبان کردی هر یک از زبان‌های منحصربه‌فرد یا گویش‌هایی که توسط کردها گویش می‌شود و توسط گروه‌های قومی همسایه گویش نمی‌شود را در برمی‌گیرد که بحثی اجتماعی سیاسی است و چندان به زبان‌شناسی مرتبط نمی‌باشد. زبان گورانی (که شامل اورامی می‌شود) اغلب به عنوان بخشی از شاخه زازا-گورانی زبان‌های کاسپی (پهلوی یا طبری) ایرانی و هندوایرانی (آریایی) طبقه‌بندی می‌شود. اما زبان زازاکی که در قسمت‌های شمالی کردستان گویش می‌شود، هم از نظر دستوری و هم از نظر واژگان متفاوت است و به‌طور کلی توسط گویشوران گورانی قابل فهم نیست اما مرتبط با گورانی در نظر گرفته می‌شود. تقریباً همه جوامع زازاکی‌زبان، و نیز گویشوران یک زبان از نزدیک مرتبط دیگر به نام شبکی که در بخش‌هایی از کشور عراق گویش می‌شود دارد کردها و گورانی‌ها مایلند زبان گورانی را گویشی از زبان‌های کردی بشمارند و برخی زبان‌شناسان (مانند فردیناند هنربیخلر، شیهاالسلامی، حسن‌پور، ارانسکی و خزنه‌دار) هم این دیدگاه را تایید می‌کنند؛ ولی تفاوت‌های زبان‌های زازا-گورانی و زبان‌های کردی بسیار زیاد است و برخی زبانشناسان گورانی را به عنوان گویشی کردی طبقه‌بندی نمی‌کنند. به ویژه مک‌کنزی از طرفداران این دیدگاه به شمار می‌رود. برخی هم، مانند چمن‌آرا، با رد دیدگاه مک‌کنزی آن را نه زبانی برای گفتگو بلکه زبان ادبی برساخته ساکنان زاگرس می‌دانند. گویش کردکویی
در گویش کردکویی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی. در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش کردکویی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی. (نمونه زیر بر اساس گویش کردکوی تنظیم شده‌است) مردم کرد
زبان‌های کردی‌تبار شامل ۳ گروه است: کُرمانجی، سورانی، کردی جنوبی.  بیشتر کردها مسلمان هستند و سایر آنان نیز ایزدی، یارسان، مسیحی و یهودی هستند.نوروز در میان کردها جشن قومی است که در افسانه‌های کردی منشأ این جشن را به کیومرث، نخستین پادشاه پیشدادی، منسوب می‌دارند. وی با اهریمن می‌جنگد و بر او پیروز می‌شود. او فرمان داد مردم روز پیروزی را جشن بگیرند و به مدت نُه روز ادامه دهند به این مناسبت، آن را جه‌ژنی نه‌ورۆز(جشن نوروز) نامیدند و بعدها نوروز نامگذاری شد. گویش و لهجه‌های زبان کردی
دسته‌بندی لهجه‌های زبان کردی از نگاه زبان شناسان کرد و اروپایی استان چهارمحال و بختیاری
مردم استان چهار محال و بختیاری به دو قسمت "چهارمحالی‌ها" و "بختیاری ها" تقسیم می‌شوند. چهارمحالی‌ها عموماً به زبان قشقایی و فارسی با لهجه خاص خودشان صحبت می‌کنند و بختیاری‌ها هم به گویش بختیاری که شاخه‌ای از زبان لری است، صحبت می‌کنند. در ۵ شهرستان از ۹ شهرستان این استان زبان گویش بختیاری رایج است که این شهرستان‌ها عبارتند از: اردل، کوهرنگ، فارسان، لردگان و کیار. در شهرستان‌های شهرکرد، بروجن، سامان و بن لهجه‌های محلی فارسی و ترکی قشقایی رایج است. به‌طور خاص مردم شهرهای شهرکرد، هفشجان، بروجن و فرخ‌شهر و برخی دیگر مناطق به زبان فارسی صحبت می‌کنند، لهجه‌های دهکردی، هوشگانی، اورجنی و قهفرخی مخصوص شهروندان این استان می‌باشد که از ریشه فارسی پهلوی است و در آن لغات ترکی و عربی زیادی وجود ندارد. ترک‌های چهارمحال نیز بیش از ۱۲ درصد جمعیت ساکنین استان را شامل می‌شود که به زبان قشقایی سخن می‌کنند و به‌طور خاص مردم شهرهای شهرکیان، بلداجی، سامان، بن، فرادنبه، جونقان، سفیددشت، طاقانک، سودجان، هوره، نقنه و یانچشمه به زبان ترکی قشقایی صحبت می‌کنند. بر پایه تحقیقات پروفسور گرهارد دوئرفر، گویش‌های ترکی رایج در چهارمحال در گروه زبانی اوغوزی میانه و جنوبی قراردارد، همچنین زبان ترکی رایج در فرادنبه و شهرکیان، از بکرترین لهجه‌های زبان ترکی در ایران می‌باشد. استان ایلام
گویش کردی ایلامی دارای لهجه‌های گوناگونی است که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: گویش ترکی تبریز
زبان ترکی تبریز از شاخه اغوزی مرکزی زبانهای ترکی است. زبان ترکی آذربایجانی هشت گویش متفاوت دارد که در این میان، دو زیر شاخه گویشهای شرقی و غربی را می‌توان برشمرد. از میان گویش‌های شرقی می‌توان به گویش رایج در باکو پایتخت جمهوری آذربایجان اشاره کرد. گویشهای غربی هم خود به دو زیر شاخه ایرانی شمالی و ایرانی جنوبی تقسیم می‌شوند که زبان ترکی تبریز زیر شاخه شمالی آن است. کردی اردلانی
این خوشه درابتدای واژه‌ها و افعال قرار می‌گیرد در پارسی باستان (hu) و در پارسیگ ساسانی از خوشه آوایی Xwاست که در اکثر گویش‌های کردی به این صورت می‌باشد ولی در گویش بلوچی، هورامی، زازاکی از خوشه wx است و مربوط به زبان پارتی اشکانی می‌باشد. کردی اردلانی
در گویش اردلانی و زبان‌های کردی در صورتی که بعد از صدای (و) حرف صامت (خ) قرار گرفته باشد (خ) حذف می‌شود که این ویژگی در پارسی هخامنشی بوده‌است. مانند تخم (توم)، دروغ (درو). زبان‌های کردی
در کردی: گویش عبدویی
گویش عبدویی یکی از لهجه‌های زبان کردی است که توسط اهالی عبدوی کازرون تکلم می‌شود که حدود ۶۰۰ نفر جمعیت داشته و در ۱۲۰ خانوار بسر می‌برند. این افراد خود را کرد می‌نامند. در اصل این قوم طایفه‌ای از ایل کرد زبان به نام شکاک هستند که این ایل دارای دو طایفه کاردار و عبدویی می‌باشد. سورانی
سورانی (""، ) یکی از گویش‌ها/زبان‌های کردی است. کردی اردلانی
در کَلهری لهجه‌ها و زیر لهجه‌هایی وجود دارد که تفاوت در آن‌ها تنها بر سر طرز تلفظ واژگانی است؛ که همین مورد هم اختلاف بر سر دسته‌بندی گویش و لهجه را به وجود می‌آورد در نتیجه لهجه‌هایی مانند کُلیایی در شهر سنقر و گَروسی در شهر بیجار تأثیراتی را از لهجه اردلانی گرفته‌اند. برای مثال؛ در منطقهٔ کُولیایی سنقر و گَروس بیجار نیز مانند لهجه اردلانی سنندج به اول افعال اَ «ئه» اضافه می‌شود مانند «خوه‌م xwem” = “ئه‌خوه‌م exwem” و به همین ترتیب؛ در لهجهٔ فَیلی یا ایلامی از گویش کَلهری، “د» به اول افعال اضافه می‌شود مانند: «بوو bû“= “دوو dû” و در لَکی “مه» مانند: “خوه‌مxwem” = “مه‌خوه‌مmaxwem” که هر دو یک معنی را می‌دهند.و در برخی از ایلات لک کرمانشاه به مانند کرمانجهای آذربایجان و ماکو(البته بجز کرمانجهای خراسان) حرفهای ق و غ را به ک و خ تبدیل می کنند مانند خلک بجای خلق،کلم بجای قلم،کاز بجای غاز و باخ بجای باغ اما در هَورامی این اختلاف کمی پر رنگ‌تر می‌شود به گونه‌ای که اختلاف‌ها از سطح طرز تلفظ یا پسوند و پیشوند افعال به سطح اختلاف در واژه می‌رود که گاهی باعث سختی برقراری ارتباط بین دو لهجه و گونه در یک گویش می‌شود. اما همه آن‌ها خود را هَورام زبان و زبان خود را کردی و گویش شان را هَورامی می‌دانند. اقوام ساکن ایران
یکی از مهم‌ترین شاخصه های هویتی اقوام کرد، زبان کردی می باشد. زبان کردی زبانی است ایرانی و متعلق به گروه زبان‌ های شمال غربی یا جنوب غربی این خانواده است و در گسترۀ جغرافیایی خود، از گذشته تاکنون، به دلایل گوناگون از جمله شرایط جغرافیایی، طبیعی، اقلیمی، تاریخی، و سیاسی به شاخه ها و زیر شاخه های گوناگونی تقسیم شده است. از دیگر نماد های برجسته قوم کُرد، لباس کردی می باشد. پوشاک مردان و زنان کرد شامل تن‌پوش، سرپوش و پای‌افزار است. ساخت و کاربرد هریک از این اجزاء، بسته به فصل، نوع کار و معیشت و مراسم و جشن‌ها با یکدیگر تفاوت دارد. هرچند پوشاک نواحی مختلف کردستان مانند اورامان، کرمانشاه، مکریان، بابان، گروس، بانه، سنندج، ایلام و … متفاوت است، اما از نظر پوشش کامل بدن، همه با هم یکسان هستند. بیجار
گروسی یکی از گویشهای کردی است. این گویش بیشتر در مناطق بیجار گروس و قروه تکلم می‌شود. کردی گروسی رابط بین کردی میانی با کلهری است چنان‌که گویش و کاربرد لغات کمتر کلهری بوده ولی لهجهٔ سخن گفتن همانند کردی میانی (اردلانی) می‌باشد. البته کلماتی را نیز از کردی کرمانجی به قرض گرفته‌است. زبان‌های کردی
ژین/ ژیان = jiv =zhiwan کردی اردلانی
مقایسه ضمایر(من، تو، او، ما، شما، ایشان) در گویش‌های زبان کردی جدول شماره (۱)صرف خوردن در زمان حال ساده (استمراری) نشانه استمرار در زمان حال در گویش اردلانی تک واژه (a)و در گویش سورانی (da) می باشد. کردی اردلانی
لکی: موشم/گروسی (کردی جنوبی): او یشم/اردلانی: ئه یژم/سورانی: ده لم/کورمانجی: دبژم/به معنی «می‌گویم» کردی جنوبی
کردی جنوبی را با سایر الفباهایی که برای نوشتار کردی به‌کار می‌روند می‌توان نوشت. البته در کردی جنوبی واج‌های دیگری وجود دارند که در سایر دسته‌بندی‌های زبان کردی یافت نمی‌شوند. کردی جنوبی را اغلب با سه الفبای زیر می‌نویسند: کردی کلهری
تفاوت لهجه در مناطق حوزهٔ کردی کرماشانی نیز طبیعی است و وابسته به دلایل بسیاری چون قرابت و اختلاط با دیگر گویش‌های زبان کردی و زبان‌های غیر کردی، مهاجرت از منطقه‌ای به منطقهٔ دیگر، دین و آئین و... باعث این تفاوت‌ها شده در حالی که تمام لهجه‌ها و زیر لهجه‌هایی که ذکر شد همسانند و تنها خود گویشوران این لهجه‌ها قادر به درک تفاوت‌های آن هستند زیرا اگر کسی خارج از این حوزه به‌طور همزمان مخاطب چند لهجه از این گویش باشد همهٔ آن‌ها را یکسان خواهد شنید. زبان‌های کردی
دانش زبان‌شناسی اجازه می‌دهد مرزهای تقریبی مناطقی را که هسته اصلی قومی سخنرانان گویشهای معاصر کرد شکل گرفته‌است، ترسیم شود. مکنزی در اوایل دهه ۱۹۶۰ (مکنزی، ۱۹۶۱) در رابطه با تارخی زبان کردی فرضیاتی ارائه کرده‌است. مکنزی در آفرینش ایده‌های تدسکو (۱۹۲۱: ۲۵۵) و در مورد ویژگی‌های آوایی، مورفولوژیکی فونیکی مشترکی که بین کردی، فارسی و بلوچی مشترک است، مکنزی به این نتیجه رسید که گویشوران این سه زبان ممکن است یک بار در زمان‌های گذشته در تماس با هم و نزدیک به هم بوده‌اند. وی کوشیده‌است وحدت زبانی ادعایی فارسی-کرد-بلوچی را که احتمالاً در مناطق مرکزی ایران بوده بازسازی کند. مطابق نظریه مکنزی، پارس‌ها (هخامنشیان) استان فارس را در جنوب غربی اشغال کردند (براساس این فرض که هخامنشیان به فارسی باستان صحبت می‌کرده‌اند و این زبان به درستی نیای فارسی امروزی باشد)، بلوچ‌ها (پروتو-بلوچ‌ها، اجداد بلوچ‌های امروزی) در مناطق مرکزی غرب ایران ساکن بوده‌اند و کردها (پروتو-کردها، اجداد کردهای امروزی) در شمال غربی لرستان و اصفهان کنونی زندگی می‌کرده‌اند. کردی گروسی
گَروسی (به کردی: گه‌ڕووسی) یکی از لهجه‌های زبان کردی و گویش کردی جنوبی است که در شهر بیجار گروس و روستاهای اطرافش با آن سخن می‌گویند. کردی اردلانی
* /z/* ایرانی آغازین که باقی مانده/ģ/* هندواروپایی است؛ در پارسی باستان تبدیل به/d/ شده و در زبانهای ایرانی جنوب غربی، مانند فارسی، و همچنین گویش‌های کردی اردلانی و کرمانجی در موقعیت میان واکه ای تبدیل به/y/ و یا/h/ می‌شود؛ اما در اوستایی و زبانهای ایرانی شمال غربی، از جمله گویشهای گورانی، سورانی و زازا به همانصورت/z/ باقی مانده است (پاول۱۷۰:۱۹۹۸) گهواره (دالاهو)
مردم شهر گهواره به زبان زبان هورامی تکلم می‌کنند و از نظر طبقه‌بندی سه‌گانه زبان کردی در رده گویش‌های گویش کلهری قرار می‌گیرد که در استان‌های کرمانشاه ایلام و شرق عراق و… به آن تکلم صورت می‌گیرد که دارای زیر شاخه‌های متعددی است ودارای زبان هورامی یا گورانی نیز میباشد زبان‌های کردی
زبان کردی متعلق به شاخه ایرانی خانواده هندو اروپایی است. زبان شناسان معمولاً زبان کردی را به عنوان زبان‌های شمال غربی ایران و بعضی محققان این زبان را به عنوان میانجی بین شمال غرب (اشکانی) و جنوب غربی (پارسی باستان) ایران طبقه‌بندی می‌کنند. مارتین ون براینسنن یادآور می‌شود که «کردی ویژگی و عنصر زبانی قوی جنوب غربی (پارسی هخامنشی) را دارد»، در حالی که «زازا و گوران متعلق به گروه شمال غربی (اشکانی _ مادی) ایران هستند» ادبیات کردی
همچنین نویسندگان و شاعران آثاری را در حوزۀ ادبیات کودک به گویش کردی جنوبی خلق کرده‌اند. [[رضا موزونی]] با ۱۰ شعر کودکانه در انتهای مجموعه شعر «"یه‌ی شه‌و ئه‌گه‌ر بچیدن"» در سال ۱۳۸۱ نخستین بار اشعار کودکان به کردی جنوبی را به صورت مکتوب منتشر کرد. وی سپس در اسفند ۱۳۸۳ با انتشار «"میمیگه جاڕووبه‌رقی"» سرودن شعر برای کودکان به این گویش را ادامه داد. در ایلام نیز مصطفی بیگی به سرودن شعر برای کودکان به کردی جنوبی دست زد. علاوه بر انتشار چند کتاب کودک به کردی جنوبی، تأسیس دبیرخانۀ دائمی یک جشنوارۀ تخصصی شعر کودک کُردی در شهرستان ایوان با عنوان جشنوارۀ «"مناڵ و مه‌لۊچگ"» در اوایل سال ۱۳۹۲ سبب گرایش بیشتر به ادبیات کودک در حوزۀ کردی جنوبی شد. نخستین دورۀ این جشنواره در پاییز ۱۳۹۲ و چهارمین دورۀ آن در ۱۳۹۹ برگزار شد. شاعران و نویسندگانی مانند میثم خورانی، کیومرث بلده، لیلی جعفری، جمشیر ویسی، مجتبی کارخواهی، زهرا مرادپور، سارو خسروی، محمد مرادی نصاری، سالار شیرزادی، احمد بسیاطی، مهناز مرادی، سمیه فلاحی، داریوش همتی و ... در زمینۀ ادبیات کودک به گویش کردی جنوبی آثاری را منتشر ساخته‌اند. زبان‌های کردی
Masi=mahi=ماهی زبان‌های کردی
پراکندگی در کشورهای مختلف بدین شرح است: کردی اردلانی
هم وتن و هم گوتن در معنای گفتن به کار می‌رود که در اولی v باستانی به کار رفته و در دومی تبدیل شدهٔ آن به go. این go در کردی به o بسیار خفیف تلفظ می‌شود که بیشتر شبیه سکون است. به نظر می‌رسد در فارسی هم چنین بوده باشد و بعدها به دلیل پرهیز از ابتدای به سکون اینo واضح تر شده باشد. لهجه ملکشاهی
لهجه ملکشاهی یا گویش ملکشاهی (ملگشای) از گویش‌های زبان کردی جنوبی است. دانشنامه اتنولوگ از معتبرترین دانشنامه‌های جهان، پروفسور اِوا اِپلر از گروه زبان شناسی دانشگاه روهمپتون و دانشگاه کمبریج و همچنین گروه زبان شناسی دانشگاه پنسیلوانیا گویش ملکشاهی (ملگشای) را در زیر رده گویش‌های جنوبی کردی در کنار گویش‌هایی نظیر فیلی و کلهری تقسیم‌بندی کرده‌اند. بر اساس تقسیم‌بندی دیگر گویش ملکشاهی از لهجه‌های گویش کردی ایلامی محسوب می‌شود که گویش رایج مردم ایل ملکشاهی است. زبان و گویش کردی ملکشاهی از بکرترین و دست‌نخورده‌ترین گویش‌های اصیل زبان کردی محسوب می‌شود که به دلیل عدم استفاده از لغات بیگانه هم‌چنان اصالت خود را حفظ نموده‌است. زبان کردی ایلامی [لهجه ملکشاهی] رابطه نزدیکی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) دارد، از مقایسهٔ واژگان کردی ایلامی (لهجه ملکشاهی) با زبان ایرانی میانه، به این نتیجه می‌توان رسید که بسیاری از واژگان پهلوی با واژگان کردی ایلامی (لهجه ملکشاهی) هم ریشه‌اند و ساخت‌های هجایی یکسانی دارند. این هم‌آوایی، در بسیاری از افعال، مفاهیم سیاسی، دینی و اجتماعی، مشاغل، اسامی خاص، اسامی عام، عبارات ساده و حتی اصطلاحات عامیانه دیده می‌شود. همچنین واکه‌های پسین و پیشین و میانی زبان پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی با واکه‌های پسین و پیشین و میانی زبان کردی ایلامی (لهجه ملکشاهی) از نظام آوایی یکسانی برخوردارند. لهجه ملکشاهی شباهت‌هایی را نیز با گویش کرمانجی دارد و در این دو گویش می‌توان ساخت‌های هجایی یکسان و کلمات مشابه فراوانی را مشاهده کرد. کردی جافی
کردی جافی پیشوند /ئه/ را در مورد افعال استمراری در خود حفظ کرده و از این نظر به گویش‌های کردی اردلانی، بابانی و کلیایی و کرندی شباهت دارد. اما بر خلاف کلیایی، و دهلرانی و گروسی، ویژگی ارگاتیو را داراست و از این حیث به اردلانی و دیگر گویش‌های کردی میانی و نیز گویش کرندی در کردی جنوبی و همچنین گویش‌های مختلف کردی همانند کردی لکی شباهت دارد. در رابطه با ویژگی‌های آوایی و ابدال‌ها نیز این گویش، بیشترین شباهت را با کردی هورامی، گویش‌های کردی جنوبی و نیز کردی اردلانی دارد. همچنین در رابطه با واحدهای زبرزنجیری کردی جافی شباهت بسیار بالایی با هورامی، کردی اردلانی و نیز کردی کلهری و گویش خاص منطقهٔ دالاهو دارد. الفبای کردی
الفبای کردی (آرامی) دارای ۳۴ حرف است مردم بختیاری
گویش‌های لری دارای تفاوت‌هایی هستند. دانشنامه ایرانیکا زبان لری را به دو دسته کلی لری شمالی و لری جنوبی تقسیم کرده‌است. از سوی دیگر فهرست لینگوییست لری را به سه دسته شمالی، بختیاری و جنوبی دسته‌بندی کرده‌است. بنابراین می‌توان لری را به سه دسته زیر تقسیم کرد که خود شامل گویش‌های مختلف است. زبان‌های کردی
مک کنزی پس از بررسی بسیاری از گونه‌های زبان‌های ایرانی درمقاله معروفش بنام «ریشه‌های زبان کردی» می‌نویسد: «وظیفه نخست من باید تعریف زبان کردی از طریق تعیین مشخصاتی باشد که آن را از دیگر لهجه‌های ایرانی متمایز می‌کند. متأسفانه باید در ابتدای این بحث اعتراف کنم که نتایجی که به آن رسیده‌ام، عموماً منفی هستند، زیرا تقریباً در برابر هر مشخصه ویژه زبان کِردی، یک مشخصه مشابه در دستکم یک لهجه دیگر ایرانی وجود دارد» آنگاه او در ادامه این مقاله به تحلیل و مقایسه خصوصیات دستوری و صرفی (مورفولوژیک) کردی با دیگر زبان‌های ایرانی می‌پردازد، تا با نمونه‌های مختلف نظر خود را ثابت کند که کردی نیز مانند دیگر شاخه‌های خانواده زبان‌های ایرانی، یکی از این زبان هاست – مانند بلوچی یا لُری، تاتی – آذری یا گیلکی. بنظر مک کنزی و ویندفور کُردی از نزدیک‌ترین زبان‌های ایرانی به پارسی باستان (هخامنشی) است و حتی در دوره ای تحت تأثیر زبان پارتی بوده‌است که می‌دانیم ریشه اش در شرق دریای کاسپین بوده و در زمان اشکانیان زبان پارتی تقریباً همه گونه‌های زبان‌های ایرانی از جمله فارسی، کردی، تاتی، زازاکی و بلوچی و گورانی را تحت تأثیر خود قرار داده‌است کردی کرماشانی
کردی کرماشانی دارای ۲٩ همخوان است که عبارت‌اند از: /ئـ/، /ب/، /پ/، /ت/، /ج/، /چ/، /خ/، /د/، /ر/، /ڕ/، /ز/، /ژ/، /س/، /ش/، /غ/، /ف/، /ڤ/، /ق/، /ک/، /گ/، /ل/، /ڵ/، /م/، /ن/، /نگ/، /و/، /ھ/، /ی/، /ێ/ زبان‌های زازا-گورانی
کردها مایل اند که زبان زازا-گورانی را گویش و زبانی از زبان‌های کردی بشمارند. ولی تفاوت‌های زبان‌های زازا-گورانی و زبان‌های کردی از لحاظ ساختار دستور زبان بسیار زیاد است و بنابراین با هیچ استاندارد زبان شناختی نمی‌توان زازا-گورانی را به عنوان گویشی کردی طبقه‌بندی کرد ولی از لحاظ ساختار واژه و فرهنگ واژه به تاثیرات کردی و زازا-گورانی بر هم با هم شباهت ها و نزدیکی های فراوانی دارند. کردی اردلانی
شادی / شازه در گویش سورانی اربیلی در گویش اردلانی و کرمانجی شاهی یا شایی زبان بلوچی
وی بر اساس این معیار، زبان بلوچی را به شش گویش تقسیم می‌کند که عبارتند از: کردی اردلانی
در گویش اردلانی همچنین از پسوندهای یل (yel) و گل (gal) و در مواردی از آن (ان an) به صورت محدود استفاده می‌شود اما در گویش سُورانی (اربیلی و مُکریانی) مانند زبان فارسی از (ان) استفاده می‌کنند در پهلوی ساسانی از نشانه (گان) و در مواردی از نشانه (ان) برای جمع استفاده می‌شد دهکویه
بقایای گویش‌های کردی هنوز هم در استان فارس وجود دارد. زبان سیوندی و گویش کردشولی و گویش دهکویی یکی از لهجه‌های زبان لارستانی است که ریشه در زبان پهلوی اوستایی دارد. این گویش شباهت زیادی به کردی کرمانجی دارد. چنان‌که از نام قدیم دهکویه که «دهکرد» است بر می‌آید، سکونت طوایف کرد در دهکویه‌است که توانسته بر گویش آن تأثیرگذارند. گویش دهکویی با لهجه کردی کرمانجی قرابت بیشتری دارد و با هم کلمات مشترک زیادی دارند که عیناً مانند هم تلفظ می‌شوند. کردی جنوبی
لهجه‌های اصلی کردی جنوبی شامل کردی کلهری کرمانشاهی، کردی گروسی، کردی لکی و کردی فیلی می‌باشند که در منطقه کردستان به آن‌ها تکلم میکنند. زبان‌های کردی
گویش‌های مختلف عمدتاً در بخش‌هایی از ایران، عراق، سوریه و ترکیه مورد استفاده قرار می‌گیرد. جمعیت‌های پراکنده کرد همچنین در جمهوری آذربایجان، ارمنستان، لبنان و کشورهای اروپایی به ویژه آلمان و انگلستان نیز زندگی می‌کنند. زبان گورانی
کردها و گورانی‌ها مایلند زبان گورانی را گویشی از زبان‌های کردی بشمارند ولی تفاوت‌های زبان‌های زازا-گورانی و زبان‌های کردی بسیار زیاد است و بنابراین با هیچ استاندارد زبان‌شناختی نمی‌توان گورانی را به عنوان گویشی کردی طبقه‌بندی کرد. کردی اردلانی
گویش اردلانی (ته لهجه سنندجی) تنها گویش کردی است پسوند (گ)، g باستانی را در زبان پهلوی حفظ کرده‌است. کردی سنجابی
کردی سِنجابی یا سِنجاوی یکی از گویش‌های زبان کردی است که به عنوان یکی از گویش‌های کردی جنوبی دسته‌بندی شده و در میان بخش‌هایی از ایل سِنجابی تکلم می‌شود. کردی اردلانی
اولین دسته‌بندی که می‌توان میان حروف اضافه در سورانی (اربیلی و مُکریانی) و اردلانی و سایر گویش‌های کردی مرکزی قایل شد حروف اضافه اولیه و غیر اولیه هستند؛ یعنی ترکیب حروف اضافه اولیه و عنصری واژگانی یا دستوری شدگی دیگر عناصر واژگانی همچون عناصر بنیادی. کردی اردلانی
در کردی گویش اردلانی «بِلا» و مازنی «بهِل» (به معنی «اجازه بده»، «بگذرا») و بلوچی «ایلَگ» به معنی «گذاشتن» است. کردی اردلانی
زبان اوستا در کل ۳۷ همخوان و ۱۶ واکه دارد. شیوهٔ لاتین‌نویسی حروف به صورت «هوفمان» (Hoffmann) از سال ۱۹۹۶ میلادی است. Younger Avesta مردم کرد
۱. شمالی یا کرمانجی (شامل سنجاری، جدیکانی، ارفی، بوتانی، بایزیدی، هکاری، سورچی، کرمانجی خراسانی، شکاکی، وانی، شمدینانی، جزیری و بادینانی) ۲. میانی یا سورانی (شامل مکریانی، پژدری، خوشناوی، اربیلی، اردلانی، سلیمانیه‌ای، ورماوه‌ای، گرمیانی، کرکوکی، بنگردی، رواندزی و جافی) ۳.جنوبی یا کلهری (شامل: کردی ایلامی، کلهری، لکی کردی بغدادی) ۴. زازاکی یا زازایی درمحدودهٔ گویش‌های شمالی است (شامل:کردکی. کرمانجکی. دملکی)۵. هورامی یا گورانی درمحدودهٔ گویش میانی است (شامل: حلبچه ای. پاوه‌ای. مریوانی) تقسیم می‌شود. در کل زبان کردی میانجی دو زبان بزرگ قبل از اسلام هستند یعنی پارتی اشکانی و پهلوی ساسانی که هرچه به شمال برویم زبان کردها به پهلوی اشکانی نزدیک می‌شود و هرچه به سمت جنوب بیاییم به زبان پهلوی ساسانی نزدیک می‌شود در کل زبان کردی به پارسی نزدیک‌تر است تا اشکانی، زبان‌های گورانی و زازکی هم به پارتی اشکانی_مادی نزدیک‌ترند. مک کنزی پس از بررسی بسیاری از گونه‌های زبان‌های ایرانی درمقاله معروفش بنام «ریشه‌های زبان کردی» می‌نویسد: «وظیفه نخست من باید تعریف زبان کردی از طریق تعیین مشخصاتی باشد که آن را از دیگر لهجه‌های ایرانی متمایز می‌کند. متأسفانه باید در ابتدای این بحث اعتراف کنم که نتایجی که به آن رسیده‌ام، عموماً منفی هستند، زیرا تقریباً در برابر هر مشخصه ویژه زبان کُردی، یک مشخصه مشابه در دستکم یک لهجهٔ دیگر ایرانی وجود دارد» آنگاه او در ادامه این مقاله به تحلیل و مقایسهٔ خصوصیات دستوری و صرفی (مورفولوژیک) کُردی با دیگر زبان‌های ایرانی می‌پردازد، تا با نمونه‌های مختلف نظر خود را ثابت کند که کردی نیز مانند دیگر شاخه‌های خانواده زبان‌های ایرانی، یکی از این زبان هاست – مانند بلوچی یا لُری، تاتی – آذری یا گیلکی. بنظر مک کنزی و ویندفور کُردی از نزدیک‌ترین زبان‌های ایرانی به پارسی باستان (هخامنشی) است و حتی در دوره ای تحت تأثیر زبان پارتی بوده‌است که می‌دانیم ریشه‌اش در شرق دریای خزر بوده و در زمان اشکانیان زبان پارتی تقریباً همه گونه‌های زبان‌های ایرانی از جمله فارسی، کردی، تاتی، زازاکی و بلوچی و گورانی را تحت تأثیر خود قرار داده‌است. زبان کردی در عراق در کنار زبان عربی رسمی است. در ارمنستان نیز به عنوان زبان اقلیت شناخته می‌شود. زبان کردی در ایران به عنوان یک زبان محلی پذیرفته شده اگرچه رسانه‌ها برای عدم استفاده از آن و جایگزینی آن با فارسی تلاش می‌کنند. در ترکیه هم کردها با وجود اینکه بزرگ‌ترین اقلیت کشور هستند اما زبانشان به رسمیت شناخته نمی‌شود به‌طوری‌که حتی لیلا زانا نمایندهٔ پارلمان ترکیه به جرم صحبت کردن به زبان کردی در سال ۱۹۹۴ در حین ادای سوگند در پارلمان ترکیه به ۱۵ سال حبس محکوم شد. در سوریه فدراسیون شمال سوریه در کنار زبان عربی کردی هم در مدارس تدریس می‌شود. در کشورهای ترکمنستان، قزاقستان، آلمان و سوئد نیز اقلیت کرد زبان زندگی می‌کنند. دو گویش گورانی و زازاکی توسط بسیاری از زبان شناسان به علت تفاوت با سایر گویش‌های کردی، در زمرهٔ زبان کردی شناخته نمی‌شوند. البته گویشوران این دو زبان از نظر قومیت جز مردمان کردتبار هستند و خودشان را کرد می‌دانند. ماه‌های کردی
ماه‌های میلادی در میان کُردزبانان (به‌ویژه سورانی) با عناوین سُریانی ـ عربیِ آنها شناخته می‌شوند و مطابق با روزشمار تقویم میلادی از قرار زیرند: اسامی ماه‌های سال خورشیدی به چند گویش اصلی کردی: کردی کرماشانی
زبان کردی، یکی از زبان‌های غربی ایران است که به سه شاخهٔ اصلی شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم می‌شود. شاخهٔ شمالی کرمانجی و شاخهٔ مرکزی سورانی نیز نامیده می‌شود. کردی کرماشانی یکی از گویش‌هایی است که در شاخۀ کردی جنوبی قرار می‌گیرد. شهرستان شهرکرد
شهرستان شهركرد دارای سه گويش فارسی، ترکی قشقایی و لری بختیاری می باشد که در مناطقی همچون شهرکرد، هفشجان‌‌ و فرخشهر مردم به فارسی لهجه دار تكلم می‌نمایند و در برخی از مناطق همچون شهرکیان، طاقانک و سودجان مردم به زبان ترکی قشقایی و در برخی مناطق ديگر همچون سورشجان مردم به گویش بختیاری آميخته با فارسی محلی تكلم می‌نمایند. در شهر شهرکرد به عنوان مرکز شهرستان به علت گسترش صنایع و توسعه شهری در نیم قرن اخیر و به تبع آن مهاجرت به مرکز استان، ترکیبی از همه قومیت‌های استان حضور دارند. گویش بختیاری
کتاب با نام بختیاریکا دانشنامه و واژه‌نامه ایل بختیاری به‌منظور ایفای نقش یک منبع مهم اطلاعاتی طی مدت زمان ده سال به رشته تحریر درآمده و شامل کلیه مباحث مربوط به گفتار و زبان بختیاری است که توسط مؤلف جوان بختیاری، امیر رستمی بابادی تهیه و در اختیار علاقه مندان این حوزه قرار گرفته‌است. گویش بختیاری مانند دیگر گویش‌های ایرانی جنوب غربی لهجه‌های متعددی دارد که به‌طور کلی از نظر جغرافیایی می‌توان آن را به چهار نوع گویش تقسیم کرد: واج‌شناسی کردی
واج‌شناسی کردی سامانهٔ گفتاری زنجیرهٔ زبان‌های کردی است. این مقاله به‌ترتیب شامل واج‌شناسی استاندارد هر سه شاخهٔ زبان‌های کردی است.ویژگی‌های واج‌شناسی شامل فرق میان انسدادی‌های بی‌واک تنفسی و غیرتنفسی و وجود واج‌های اختیاری است. سورانی
زبان نوشتاری کردی در عراق به مرور دو شکل نیمه‌استاندارد پیدا کرد که تا امروزه ادامه دارد. یکی گونهٔ گویش کردی سورانی (بر پایهٔ لهجه‌های سورانی سلیمانیه و اربیل) و دیگری گونهٔ گویش بادینانی (بر پایهٔ لهجهٔ دهوک). این تفاوت‌ها همچنان پابرجاست و مانع ایجاد یک شکل زبانی یک‌دست و استاندارد برای کردهای عراق شده‌است. بخش بزرگی از استانداردسازی‌های اولیه در نوشته‌های کردی سورانی در خلال سال‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۵ انجام شد. کردی اردلانی
زبان کردی و گویش اردلانی از دیدگاه ریخت‌شناسی به زبانهای ایران باستان و به ویژه " زبان پهلوی دوره ساسانیان " می‌رسد که تأثیراتی را زبانهای مرکزی ایران و زبان پارتی اشکانی نیز برده‌است گویش اردلانی قدمتی به فراخنای تاریخ گسترده و کوه‌های سر به فلک کشیده سرزمین کردستان دارد. از مجموع آرا و نتایج پژوهشگران و بر اساس ویژگیهای علم زبان‌شناسی این امر مسلم است که گویش اردلانی در ساخت آوایی و دستور زبان و تلفظ و ساختمان کلمات، ویژگیهای خاص خود را داراست و یک گویش مستقل از سورانی است و خود دارای لهجه‌های متفاوتی در گستره استان کردستان و استان‌های همجوار در ایران و کشور عراق است لهجه ملکشاهی
در ساخت‌های هجایی زبان کردی شش هجا وجود دارد: ccvvc,ccvc,ccv,cvcc,cvc,cv که با بررسی تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان کردی اردلانی و سورانی این گویش شش هجا دارد، حال آن‌که گویش کرمانجی پنج ساخت هجایی دارد: ccvvc,ccvc,cvcc,cvc,cv. کردی کلهری
منبع معتبری که برای تمیز دادن ایلات و طوایف گوناگون کرد(سده دهم قمری) و گویش‌های مختلف آن، از آن بهره می‌گیرند کتاب شرفنامه از امیر شرف‌خان بدلیسی است که در آن زبان کردها را به چهار گویش: کرمانجی کلهری، سنجابی و لری تقسیم می‌کند و مبین این مطلب است که گویش کلهری یکی از چهار گویش مستقل و مهم زبان کردی است. کردی اردلانی
(ریشه‌شناسی) و تحول آوایی با گویش اردلانی و سایر گویش‌های کردی مریوان
زبان کردی دارای ۳۴ حرف است: امیر حسن‌پور
حسن‌پور از منتقدان سیاست‌های استفاده از زبان برای ملت‌سازی در کشورهای خاورمیانه بود. او زبان کردی را یک زبان جفت استاندارد با دو گویش عمده کرمانجی و سورانی می‌دانست که شامل چندین خرده-گویش می‌شود. او در مخالفت با پروژه استانداردسازی زبان کردی بر اساس گویش سورانی در کردستان عراق تلاش بسیار کرد. زیرا هرگونه استانداردسازی زبان کردی را بدون رسمی دانستن گویش کرمانجی در کنار گویش سورانی مردود می‌دانست. سرانجام با تلاش و پافشاری او بر حقوق زبانی گویش‌های کرمانجی، سورانی و دیگر خرده-گویش‌های کردی، حکومت اقلیم کردستان از تصمیم به رسمی کردن گویش سورانی به عنوان زبان رسمی کردی منصرف شد. گویش بختیاری
منطقه چهار لنگ که از فریدن تا دورود را شامل می‌شود. اگرچه در این منطقه تأثیرپذیری صورت نگرفته‌است، اما در بعضی واژه‌ها از دیرباز این تفاوت وجود داشته‌است. مثلاً به "عمو" می‌گویند "تاتَه" در حالی که در مناطق دیگر به "عمو" می‌گویند "تَتا". همچنین در گویش اصلی بختیاری ضمایر ملکی متصل به کلمه سوم شخص مفرد به جای «ش»، «س» تلفظ می‌شود ولی در طوایف دیگر از «ش» استفاده می‌شود. مثال: (فارسی: بهش گفتی؟) _ (لری بختیاری اصلی: بِس گُهدی؟) _ (گونه دیگر بختیاری: بش/وش ایگُهدی؟) زبان‌های کردی
در زبان کردی در گویشهای کرمانجی و سورانی زمان حال با پیشوند «د» ساخته می‌شود؛ مانند فارسی پس از «د» ریشه فعل و پس از آن پسوند شخصی می‌آید (مثلاً مانند زبان فارسی برای اول شخص پسوند «م» می‌آید). در گویش جنوبی -همچنین در چندین لهجه از گویش‌های مرکزی و شمالی- پیشوند «د» نادیده انگاشته تواند شد، در گویش اردلانی پیشوند «ا» برای فعلها استفاده می‌شود که در پارسی باستان و تعداد زیادی از فعلهای پارسیگ ساسانی نیز استفاده می‌شد. کردی اردلانی
جدول شماره ۴ مقایسه لغوی اوستا با گویش اردلانیزبان‌های فلات مرکزی یا گویش‌های مرکز ایران به دسته ای از زبان‌های ایرانی شاخهٔ شمال غربی گفته می‌شود که در گذشته در استان اصفهان و استان مرکزی رایج بوده‌است. بیشتر این گویش‌ها در حال انقراض است و در میان نسل جدید جای خود را به فارسی داده‌است. گویش‌های مرکزی ایران: گویش‌هایی هستند که می‌توان به، محلاتی، وانشانی و خوانساری اشاره نمود. گویش قدیم کرمان و یزد که توسط زرتشتیان و یهودیان این دو شهر حفظ شده گویش قدیم اصفهان که در اشعار برخی شاعران مانند اوحدی اصفهانی نشانه‌هایی از آن بدست آمده توسط کلیمیان این شهر و روستایهای مجاور شهر مانند زاینده رود و گز باقی مانده‌است. این زبان مرکزی که گاهی زبان راجی نیز نامیده می‌شود در گذشته در شهرهای ری و قم و همدان نیز تکلم می‌شده‌است بیشتر زبانهای مرکزی ایران ریشه آن به زبان مادی باستان برمیگرد. بیشتر زبانهای کردی مانند سورانی و اردلانی تأثیراتی را از زبانهای مرکزی ایران گرفته‌اند اما زبان هورامی از زبانهای نزدیک به زبان‌های مرکزی ایران و شرق دریای خزر بوده واین نظر مورد تأیید تمام زبان شناسان و شرق شناسان غربی بوده‌است. لری خرم‌آبادی
لری خرم‌آبادی نزدیکترین گویش لری به زبان کردی است. این گویش با کردی جنوبی و لکی به عنوان همسایگان قدیمی در عین تفاوت دارای قرابتهای زبانی بسیاری است. ۷۸ درصد واژگان میان لری خرم‌آبادی و لکی مشترک هستند. ایزابلا برد که در سال ۱۸۹۰ به منطقهٔ کردستان و لرستان سفر کرده‌است، در سفرنامهٔ خود گویش لرهای لرستان را متفاوت از کردهای کرمانشاه می‌داند.فهرست زیر برخی واژگان فارسی و برابر آن‌ها را در گویش‌ها و لهجه‌های رایج در استان‌های غرب ایران در ناحیه زاگرس نشان می‌دهد الفبای کردی
این حروف هر کدام مخصوص یک لهجه از زبان کردی هستند و کاربرد محدودی دارند. در بیشتر مواقع از این حروف استفاده نمی‌شود. حروف غیررسمی زبان کردی عبارتند از: زبان‌های کردی
شکل اضافه در کردی بسیار شبیه فارسی است؛ تنها در گویش کرمانجی هنگامی که اضافه مفرد باشد، بسته به اینکه اضافه مذکر باشد یا مؤنث به ترتیب پس از آن «ê» یا "a" می‌آید. گویش هورامی
مکنزی معتقد است که پیچیدگی فرایندهای نحوی و ساخت واژی گویش هورامی، این گویش را به جزیره‌ای در دریای زبان کردی مبدل کرده‌است . درمقالهٔ حاضر نیز گویش هورامی به مثابهٔ گونهای از زبان کردی در نظر گرفته می‌شود . برمبنای ملاحظات جغرافیایی گویش هورامی محدود در مرزهای ایران را می‌توان به دوگونهٔ عمده تقسیم کرد :گونهٔ مختص منطقهٔ هورامان لهون و گونهٔ مختص منطقهٔ هورامان تخت. منطقهٔ هورامان لهون شامل بخش‌هایی از استان کرمانشاه و بخش هاییاز مناطق کردنشین کشور عراق است .منطقهٔ هورامان تخت در مرزهای استان کردستان محصور شده‌است .شایان ذکر است که در هر یک از این دو گونهٔ عمده گویش اورامی نیز تفاوت‌های زبانی متنوعی به چشم می‌خورد .هر چند که این گونه‌ها از منبع زبانی واحدی سرچشمه می‌گیرند، اختلافات همزمانی موجود میان آن‌ها درحوزه های واژ-واجی و دستوری سبب می گردد تا هر محققی که قصد تحقیق درباره جنبه‌های مختلف گویش هورامی را دارد، برای برخورداری از داده‌هایی یک دست و همگن و نیز نیل به نتایج مرتبط درگام نخست به این تقسیم بندی چندگانه قائل شود. زبان‌های ایران مرکزی
این گویش‌ها به شش دسته عمده تقسیم می‌شوند؛ که چهار دسته آن‌ها چهار جهت جغرافیایی و دو دسته نیز به دلیل شباهت به این گویشها با آن‌ها در یک گروه قرار می‌گیرند: گویش‌های استان فارس
گویش‌های شمال غربی: که شامل سه گویش سیوندی و کوروشی و عبدویی می‌باشد، که هرسه از خانوادهٔ زبانهای شمال غربی هستند. زبان سیوندی زبان روستای سیوند در مجاورت پاسارگاد است که زبانی بسیار قدیمی می‌نماید و شباهت‌هایی میان آن و زبان مادی وجود دارد. زبان کروشی گویشی بلوچی است و گویش عبدویی و گویش کرونی که در اطراف کازرون رواج دارد نیز از شاخه کردی است. کرمانجی
گویش کردی کرمانجی در بخش‌های کردنشین ترکیه و بخش‌های کردنشین سوریه، بخشی از اقلیم کردستان عراق و در استان آذربایجان غربی در شهرستان‌های اشنویه، ارومیه، سلماس، خوی، شاهیندژ، ماکو، شوط، پلدشت، چالدران، چایپاره و با پاره‌ای تفاوت در میان مردم ایل کوردلی، ایل رشنو، ایل شوهان و برخی از مردم ایل ملکشاهی استان‌هایی چون کردستان با لهجه پاله‌ای و لهجه ملکشاهی تکلم می‌شود. (دقت شود ملکشاهی ایل است که اتحادیه‌ای است و نسب مشترک ندارند بیشتر آنها کرداند اما لرها جمعیت قابل توجه و اقلیت عرب ساکنان ایلام و لرستان لر هستند). همچنین در شمال شرق ایران و در استان‌های خراسان شمالی و خراسان رضوی در شهرستان‌های نیشابور، قوچان، بجنورد، اسفراین، شیروان، کلات نادری، بخش خبوشان فاروج، بخش سنگر فاروج، بخش سرولایت نیشابور، مانه و سملقان و روستای زردکوهی و گودچاه در سبزوار، به گویش کرمانجی تکلم می‌شود. کرمانجی در شهرستان‌های درگز، چناران و فاروج با در اختیار داشتن درصدی بالا، گویش دوم است. (ترکی خراسانی گویش اول است) با توجه به مهاجرت‌های گستره از سایر شهرهای کرد زبان شمال خراسان به کلانشهر مشهد شمار کرمانج‌های ساکن در مشهد قابل توجه است. در روستاهایی در شهرستان رودبار استان گیلان به ویژه در بخش عمارلو که شامل دو بخش می‌باشد که عمده ساکنان بخش خورگام که شامل روستاهای لایه بره سر چهارمحل برارود و بیش از یکصد پارچه آبادی و روستا به زبان کرمانجی صحبت می‌کنند پیرکوه و کرماک و روستای کرمانج نشین دوسالده در منطقهٔ عمارلو و برخی روستاهای سیاهکل و نیز در قسمت‌های کردنشین ارمنستان و ترکمنستان و استان شاهومیان و استان کاشاتاق در جمهوری آرتساخ به کردی کرمانجی تکلم می‌شود. بیشتر کردهای ساکن اروپا به زبان کرمانجی تکلم می‌کنند. کرمانجی با آنکه از لهجه‌های مختلفی تشکیل شده‌است ولی لهجهٔ مرجع و کتابی (معیارِ) آن به لهجهٔ جزیری در کردستان ترکیه شبیه است که از زمان‌های دور شاعران و نویسندگانی مانند احمد خانی، ملای جزیری، فقی طیران، ماموستا جگرخون و علی حریری آثار ارزشمندی را خلق کرده‌انددر خراسان بزرگ نیز کرمانجی در مناطق شمالی آن، شمال خطی که مشهد را به بجنورد اتصال می‌دهد و به مرز ترکمنستان محدود می‌شود، تکلم می‌شود. ساکنین برخی روستاهای ترکمنستان که هم‌مرز با ایران هستند مانند روستای فیروزه نیز به این زبان تکلم می‌کنند. در تفلیس پایتخت گرجستان عده زیادی کرمانج زندگی می‌کنند که پیرو آیین (ایزدی) هستند. «ایزدی» ریشه در دین زرتشتی دارد. لری بغدادی
جویس بلو در در بخش مربوط به زبان کردی در کتاب «راهنمای زبان‌های ایرای: جلد دوم، زبان‌های ایرانی نو» به ویراستاری رودریگر اشمیت، تنها در یک جا ذیل مبحث صرف اسم از گویشی تحت عنوان «کردی بغداد» یاد کرده‌است و به عنوان مثال برای ساخت اضافه، سه ترکیب اضافی köř-eg-ê xwe-m (پسر من)، ji-yê maƗ (جایِ خانه)، و nowkar-aƗ-ê padişa (نوکران پادشاه) را آورده‌است. او همچنین در همان بخش در صحبت از علامت معرفه در گویش‌های کردی، واژۀ tüş-eg (آن توشه) را به عنوان مثالی برای «گویش کردی» می‌آورد،‌ اما نامی از بغداد نمی‌آورد و مشخص نمی‌کند که منظورش کدام گویش لری است. با این حال بلو این گویش و مثال آن را در بخش مربوط به زبان کردی آورده و همچنین از گویشی که آن را «گویش کردی (متعلق به پشتکوه)» نامیده، در کنار گویش‌های کرمانشاهی، سنجابی، کلهری، و لکی به عنوان یکی از گویش‌های جنوبی زبان کردی یاد کرده‌است. گویش اسدآبادی
گویش اسدآبادی، از گویش‌های فارسی استان همدان است که تاثیرپذیری بالایی از زبان‌های کردی، ترکی، لری و لکی داشته. بیشترین میزان تأثیرگذاری را در این میان زبان‌های کردی و ترکی داشته‌اند. در حدود نیم قرن اخیر با ساکن شدن عشایر کرد و ترک و مهاجرت ایشان به روستاها و محلات حاشیه شهر، مقداری از واژگان کردی و ترکی بصورتی دگرگون شده و گاهی مرکب با فارسی، در گویش اسدآبادی داخل شده‌اند. اکثر واژگان گویشی اسدآباد، با همدانی مشترک اند و وجه تفاوت میان آن دو، بیشتر لهجه گویشوران این گویش هاست. کردی جنوبی
پرویز ناتل خانلری دسته‌بندی متفاوتی را دربارهٔ گویش‌های کردی ارائه می‌دهد. نام کردی عاده به زبان مردمی اطلاق می‌شود که در سرزمین کوهستانی واقع در مغرب فلات ایران زندگی می‌کنند. زبان یا گویش کردی همه این نواحی یکسان نیست. اما زبانی که کردی خوانده می‌شود شامل گویش‌های متعددی است که هنوز با همه مطالعاتی که انجام گرفته دربارهٔ ساختمان و روابط آن‌ها با یکدیگر تحقیق دقیق و قطعی به عمل نیامده‌است. بر حسب عادت این گویش‌ها را به دو گروه اصلی تقسیم می‌کنند: یکی کرمانجی که خود به دو شعبه تقسیم می‌شود: شعبه شرقی یا سورانی در اربیل، سلیمانیه، سنندج و مهاباد. فعل کنایی
زبان کردی کرمانجی یا Kurdiya Kurmancî که عموما با الفبای لاتین نوشته میشود الفبایی که زبانشناس و محقق زبان کردی میر دکتر جلادت عالی بدرخان Mîr Celadet Alî Bedirxan یکی از امرای کرد از خانواده بدرخان پس از ۱۴ سال تحقیق در سال ۱۹۳۲ میلادی با انتشار روزنامه "هاوار" خود یعنی فریاد در شام سوریه چاپ کرد این الفبا برای اولین بار در آن روزنامه بکار گرفته شد. بعد از آن همه روشنفکران کرد در اروپا و جغرافیای کردستان کم کم با این الفبا آشنا شدند. زبان کردی کرمانجی از لحاظ ساختار زبانی دارای پنج ویژگی است: Zayendî ye یعنی مونث و مذکر دارد Qertafgir e یعنی حروفی به کلمات اصلی اش اضافه میشوند که میتواند معنای مذکر، مونث، معرفه و نکره و غیر از آن دریافت گردد Tewangbar e یعنی حالتی است که در آن در کلمات، بنا به نقش خودشان در جمله ، تغییراتی ایجاد میشود Nîv-akûzatîv e نیمه آکوزاتیو است یعنی فعلهای لازم در همه زمانهایش و فعلهای متعدی در زمانهای حال ، آینده و آرزویی از فاعل خود یعنی ez . tu . ew . em . hûn .ew تبعیت میکنند  Nîv-ergatîv e نیمه ارگیتیو یا ارگاتیو است یعنی فعلهای متعدی زمان گذشته از نظر مفرد و جمع از مفعول جمله تبعیت میکنند و ارتباطی با فاعل خودشان چه اسم یا ضمایر min-te-wî-wê-me-we-wan ندارند در این حالت مفعول بدون تغییر میماند و مفرد و جمع بودن مفعول از طریق (شناسه) فعلی مشخص میشود. ارگیتیو در کردی یکی از نشانه های خالصیت و تاریخی این زبان تاریخی است مثال: Wî Wê Me We Wan در این حالت فعل متعدی با توجه به مفعول sêv که مفرد یا جمع باشد به صورت یکسان برای همه ضمایر tewandî یکسان به کار میرود. اما زبان فارسی یک زبان آکوزاتیوی است یعنی در همه حالتها و در همه زمانها فعل از فاعل خود تبعیت میکند. مردم بختیاری
"هفت لنگ" و "چهارلنگ" دو شاخه مهم مردم بختیاری‌اند. هر چند که این دو شاخهٔ ایل بختیاری از نظر فرهنگی، تفاوت چندانی با هم ندارند، اما "پراکندگی محل سکونت"، باعث ایجاد تفاوتِهای نه چندان زیادی، در گویش و لهجه آن‌ها شده‌است، که در مجموع هر دو شاخه، به گویش بختیاری سخن می‌گویند. چهارلنگ بختیاری از پنج باب بزرگ و شاخه هفت لنگ ازچهار باب بزرگ تشکیل شده است. زبان لری
واکه‌ها و همخوان‌های زبان لری عبارتند از: گویش‌های لری با تفاوت‌های کم و بیش از هم سخن گفته می‌شوند. دانشنامه ایرانیکا زبان لری را به دو دسته کلی لری شمالی و لری جنوبی تقسیم کرده‌است. از سوی دیگر فهرست لینگوییست لری را به سه دسته شمالی، بختیاری و جنوبی دسته‌بندی کرده‌است. بنابراین می‌توان لری را به سه دسته زیر تقسیم کرد که خود شامل گویش‌های مختلف است. برخی لکی را نیز گویشی از زبان لری دانسته‌اند. زبان لکی و لری خرم‌آبادی ۷۸ درصد، لری خرم‌آبادی و لری بختیاری نیز ۷۸ درصد و لری بختیاری و لری جنوبی ۸۶ درصد شباهت دارند. هفت‌لنگ
هفت‌لَنگ و چهارلَنگ دو شاخه از ایل بختیاری می‌باشند، که پیشینه شکل‌گیری آنها به قرن شانزدهم و نظام مالیات‌دهی بازمی‌گردد. پراکندگی محل سکونت این دو شاخهٔ ایل بختیاری باعث ایجاد تفاوت در گویش و لهجه آن‌ها شده‌است، اما هر دو شاخه، به گویش بختیاری که از شاخه‌های زبان لری است سخن می‌گویند. شاخه هفت لنگ از چهار باب تشکیل شده‌است:بابادی به طایفه‌های زیر تقسیم می‌شود: دورکی، به طایفه‌های زیر تقسیم می‌شود: زبان‌های کردی
۵گروه صامت fr= ف ر در میان کلمه به رف= rf قلب شده‌است. زبان آرامی
هر یک از گویش‌های آرامی تلفظ خاص خود را دارند و در حوصله این بحث نمی‌گنجد که بخواهیم در آن به شرح جزئیات تمامی این ویژگی‌های خاص بپردازیم. آرامی کامی‌های واج شناختی ای دارند که دارای ۲۵ تا ۴۰ واج خاص است. به‌طور کلی، گویش‌های قدیم نسبت به گویش‌های جدید از لحاظ نظام واجی غنی تر هستند. مخصوصاً، در تلفظ برخی از آرامی‌های یهودی معاصر مجموعه صامتهای ' تأکیدی' را ندارند. گویش‌های دیگر نیز این صامتها را از علائم و علامت‌های زبان‌های همجوار، به ویژه عربی، آذربایجانی، کردی، فارسی و ترکی به عاریت گرفته‌اند. کردی زنگنه‌ای
زنگنه‌ای گویشی از زبان کردی است که به عنوان یکی از گویش‌های کردی جنوبی دسته‌بندی شده و در میان بخش‌هایی از ایل زنگنه تکلم می‌شود. کردی اردلانی
گویشهای شمال غربی به گویشهای مانندتاتی، تالشی، لکی، هورامی، گیلکی مازندرانی، بلوچی، آذری کهن، دیلمی و تا حدودی گویش کردی سورانی نیز ریشه آن به دریای خزر و شرق آن یعنی پهلوی اشکانی برمیگرد. زبان‌های کردی
در گویش سورانی خوشه آوایی xw به صورت xo تلفظ می‌شود کردی اردلانی
شاد،shad، گویش سورانی اربیل، شازه shaza زبان‌های کردی
گویش جنوبی:شامل لهجه‌های: کلهری، ایلامی مایانی و… است که جغرافیایش در ایل‌های کرد ایران شامل استان‌های ایلام، کرمانشاه، کردستان، شمال و غرب لرستان در حریم کردستان (جنوب کردستان) در شهرهای چون: خانقین، مندلی، زرباطیه، بدره، جسان، جلولا و دیگر مناطق پیوسته به آن می‌باشد. گویش مرکزی:  شامل ته لهجه‌های: سورانی، مکری، بابانی، گروسی، اردلانی و جافی است؛ و جغرافیای آن در حوزه حضور ایلات گویشور آن یعنی در کردستان عراق در استان‌های اربیل، سلیمانیه، کرکوک و شهرهای پیرامون آن‌ها و در ایل‌های کرد ایران در استان‌های آذربایجان غربی و استان کردستان و شهرهای شمالی استان کرمانشاه (روانسر، جوانرود، ثلاث باباجانی، پاوه) می‌باشد. لهجه‌های مکریانی و بابانی از ته لهجه‌های کردی سورانی، شکل استاندارد گویش سورانی هستند که در منطقهٔ مهاباد و سلیمانیه رایج است. در حالی که لهجه اردلانی تفاوت‌های لغوی و دستوری با سورانی دارد. زبان لری
یا دکتر پرویز ناتل خانلری گویش‌های لری و بختیاری را نزدیک به زبان کردی گمان برده‌است و در این خصوص می‌نویسد: «در کوهستان بختیاری و قسمتی از مغرب استان فارس ایلهای بختیاری و ممسنی و بویراحمدی به گویش‌هایی سخن می‌گویند که با کردی خویشاوندی دارد اما با هیچ‌یک از شعبه‌های آن درست یکسان نیست و میان خود آنها نیز ویژگی‌ها و دگرگونی‌هایی وجود دارد که هنوز با دقت حدود و فواصل آنها مشخص نشده‌است. اما معمول چنین است که همه گویش‌های بختیاری و لری را جزو یک گروه بشمارند.» موسیقی کردی
این مقام مخصوص زنان و وجه تمایز «لاووک «با» حیران» در نوع زبان شعری به کار رفته در آن می‌باشد. لاووک به‌طور کلی به گویش زبان کردی سورانی اجرا می‌شود. این آواز در تمام مناطقی که به زبان کردی کرمانجی صحبت می‌کنند وجود دارد. فرهنگ کردی
ادبیات کردی به نوشته‌ها، سروده‌ها و داستان‌هایی گفته می‌شود که به گویش‌های زبان کردی از قبیل کلهری، فیلی، سورانی، کرمانجی و گورانی نوشته یا سروده شده‌اند. کردها ادبیات شفاهی وسیعی دارند، اما ادبیات مکتوب کردی نو هم چند صد سال قدمت دارد و علاوه بر ان قدمت برخی از سروده‌های مکتوب در تاریخ ادبیات کردی، مانند بخش‌های کهن‌تر دفتر سرانجام هزار و دویست سال نیز تخمین زده شده‌است. از بزرگان ادبیات مکتوب کلاسیک کردی می‌توان به جزیری، احمد خانی، نالی، مولوی کرد، خان منصور و شاکه، غلامرضا ارکوازی ومستوره اردلان اشاره کرد. از میان معاصران هم می‌توان شیرکو بی‌کس، عبدالله پشیو، هژار و هیمن اشاره کرد. به‌طور کلی آثار شعر کردی در طول تاریخ بسیار زیادتر از آثار نثر کردی است. زبان‌های کردی
زبان کردی دارای ۸ حرف صدادار است: زبان‌های کردی
۶- مصوت میانی o یا auh در فارسی دورهٔ جدید به صامت خ بدل شده (خانلری، ۳۴۵:۱۳۶۵) و در کردی به همان صورت باقی مانده. مردم بختیاری
گویش بختیاری به‌طور کلی به چهار دسته تقسیم می‌شود: گویش و لهجه‌های زبان کردی
زبان کردی که در چهار کشور ایران، عراق، سوریه و ترکیه گویشوران زیادی دارد به گویش‌ها و لهجه‌های زیر تکلم می‌شود. زبان لکی
با این حال دکتر پرویز ناتل خانلری زبان لری و بختیاری را هم‌خانواده با کردی می‌داند. در کوهستان بختیاری و قسمتی از مغرب استان فارس ایل‌های بختیاری و ممسنی و بویراحمدی به گویش‌هایی سخن می‌گویند که با کردی خویشاوندی دارد، اما با هیچ‌یک از شعبه‌های آن درست یکسان نیست، و میان خود آن‌ها نیز ویژگی‌ها و دگرگونی‌هایی وجود دارد که هنوز با دقت حدود و فواصل آن‌ها مشخص نشده‌است. اما معمول چنین است که همه گویش‌های بختیاری و لری را جزو یک گروه بشمارند. کردستان
«زبان کردی بسیار متنوع (بادینی، کرمانجی، سورانی، لکی، زازا…) بوده و لهجه‌های متعدد دارد مانند: هرکی، مکری، شکاک، سلیمانیه‌ای، اردلانی، کرمانشاهی، بایزیدی، عبدویی، زندی، زبان کردی با دسته شمالی لهجه‌های ایرانی غربی بعض مشابهات دارد، و از زبانهای مهم دسته غربی بشمار می‌رود وصاحب اشعار و تصانیف، قصص و سنن ادبی است». الفبای کردی
حروف الفبای آرامی به دو دستهٔ حروف بی صدا و حروف صدادار تقسیم می‌شوند. زبان‌های کردی
در زبان کردی مانند پارسی با پیشوند «ب» دستور داده می‌شود. در آغاز پیشوند ب می‌آید و سپس ریشه فعل: زبان لکی
گویش‌های جنوبی کردی شامل تعداد زیادی لهجه‌های منفرد و متفاوت نظیر (کرمانشاهی، کلهری، :لکی ،سنجابی، فیلی) در استان‌های کرمانشاه، کردستان، ایلام و لرستان در غرب ایران و نیز در شرق عراق می‌باشند. دشترز
اهالی این روستا به زبان لکی صحبت می کنند.این گویش به عقیده بسیاری از زبان شناسان یکی از گویش های زبان کردی می باشد،گرچه این گویش در سال ۱۳۹۶ به‌طور رسمی به عنوان یک زبان مستقل ایرانی ثبت ملی شد و باعث به وجود آمدن واکنش هایی از سوی برخی گروه ها و اقوام شد. کردی جنوبی
دیوید نیل مکنزی زبان‌شناس به هنگام پژوهش بر روی گویش‌های مختلف منطقۀ جنوب کردستان ایران، لهجه‌های گوناگون این منطقه همچون «اورامی، کندوله‌ای، کرماشانی و ...» را «پرشمار و جدا از یگدیگر» دانست، اما آن‌ها را زیر نام کلی «لهجه‌های جنوبی کردی» طبقه‌بندی کرد. گ. ب. آکوپف معتقد است که مکنزی به تفاوت میان لهجه، گویش و شیوۀ سخن توجه نمی‌کند و علاوه بر آن نسبت به پژوهش‌های بسیاری که قبل از او توسط زبان‌شناسان و کردشناسانی همچون گ. هورنله، رودیگر و پت دربارۀ «روندهای وحدت زبانی مردم جنوب کردستان» انجام شده بی‌تفاوت بوده‌است. همچنین باید اشاره کرد که مکنزی علیرغم این اظهار نظر دربارۀ جدایی‌های میان گویش‌های جنوب کردستان، آن‌ها را ذیل مفهوم «گویش گورانی» وحدت می‌دهد و گویش‌های جنوبی کردی را به گورانی منسوب می‌کند که در ادبیات نوشتاری کردی گورانی استوار شده‌است. زبان‌های کردی
زبان‌های کردی یک زنجیره گویشی از زبان‌های هندواروپایی در شاخهٔ زبان‌های ایرانی غربی هستند که کُردها هم اینک با آن‌ها سخن می‌گویند. زبان‌های کردی از زبان‌های ایرانی شاخه شمال غربی هستند که با زبان‌های فارسی، بلوچی و لری خویشاوندی دارند. تعریف یک زبان به عنوان «کردی» همواره دستخوش عوامل غیر زبان‌شناختی به‌ویژه عوامل سیاسی، و فرهنگی است. در واقع زبان کردی زبان واحدی نیست و زبان واحدی به نام کردی وجود ندارد، زبان کردی به معنای یک زبان با یک شکل استاندارد و مرز و تعریف مشخص نیست، آنچه هست زبان‌های مستقلی (سورانی و کرمانجی و کلهری و لکی است که مجموعاً کردی نامیده می‌شوند.