صنعت نفت ایران در چه تاریخی ملی شد؟
نهضت ملی‌شدن نفت
دوره تاریخی ملی‌شدن صنعت نفت ایران در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ با تصویب قانون ملی شدن نفت به اوج رسید و با کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ پایان گرفت. نهضت ملی‌شدن نفت
در نتیجه تداوم مبارزه کارگران و پیوستن مردم به جنبش، ملی‌شدن صنعت نفت ایران در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ محقق گردید. با این که در مقابل این مبارزات، کشتارهایی نظیر ۲۳ تیر ۱۳۲۵ و ۳۰ تیر ۱۳۳۱ را تدارک دیدند، خللی در اراده مردم به وجود نیامد. ملی‌شدن صنعت نفت ایران برای انگلیس غیرقابل تحمل بود. ضربات سنگین ناشی از ملی‌شدن صنعت نفت برای انحصارات نفتی جبران‌ناپذیر بود، به ویژه که جنبش ملی‌شدن صنعت نفت ایران نیروی محرکه‌ای برای مردم دیگر کشورهای منطقه برای کسب حقوق خود بود. نهضت ملی‌شدن نفت
مجلس سنا نیز این پیشنهاد را در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ تصویب کرد و پیشنهاد قانونی شد. بدین ترتیب روز ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ به عنوان روز تاریخی ملی‌شدن صنعت نفت ایران در حافظه ملت ایران باقی ماند. وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران
پیشنهاد ملی شدن صنعت نفت در ۸ آذرماه ۱۳۲۹ در کمیسیون مخصوص نفت مجلس شورای ملی به امضای ۱۷ تن از نمایندگان این کمیسیون رسید. در متن پیام آمده بود: در پی اعلام وصول این پیشنهاد، قانون «ملی شدن نفت در سراسر کشور و ۲ ماه تمدید به کمیسیون نفت جهت مطالعه در اطراف اجرای این اصل» در ۲۹ اسفندماه ۱۳۲۹ در مجلس شورای ملی و نهایتاً در مجلس سنا تصویب و در پی آن شرکت ملی نفت ایران تأسیس شد. اولین هیئت مدیره موقت شرکت ملی نفت، در پی اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت و پس از خلع ید از شرکت نفت ایران و انگلیس، در خردادماه ۱۳۳۰ تشکیل شد و پس از آن قوانین جدیدی برای این شرکت نوپا تصویب گردید.
محسن رضایی در انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۴۰۰)
محسن رضایی در صفحه شخصی خود در اینستاگرام از ایجاد صندوق ملی صنعت نفت ایران خبر داد و گفت، ملی شدن نفت یعنی اینکه مالکیت نفت و درآمدهایش متعلق به یکایک ملت باشد. شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران
شرکت ملی صنایع پتروشیمی با بهره‌برداری از واحد تولید کود شیمیایی شیراز، در سال ۱۳۴۲ در مرودشت آغاز به کار کرد. این شرکت با گسترش صنعت در قالب سه طرح عمرانی، در فاصله سال‌های ۱۳۴۲ تا ۱۳۶۵ مرحله توسعه نخستین خود را پشت سر گذاشت. فعالیت این شرکت در زمینه تولید کود شیمیایی و مواد اساسی پتروشیمیایی و شیمیایی باعث خودکفایی ایران از مواد نامبرده شد. راه‌اندازی مجتمع‌های پتروشیمی گوناگون مانند: فارابی، خارک، پاسارگاد، کربن اهواز، رازی (شاپور سابق) و طرح‌های توسعه پتروشیمی شیراز، از اقدامات این شرکت در مرحله گسترش آغازین خود بوده‌است. نهضت ملی‌شدن نفت
محمد درخشش، نمایندهٔ تهران در دورهٔ هجدهم مجلس شورای ملی، در مخالفت با قرارداد کنسرسیوم سخنرانی هفت‌ساعته‌ای انجام داد، اما در نهایت، مجلس با تنها ۵ رأی مخالف، قراداد کنسرسیوم را در ۲۹ مهر ۱۳۳۳ تصویب کرد. در این قرارداد، که به "قرارداد امینی-پیج" نیز معروف شده‌است، برخلاف قانون ملی شدن نفت ایران، باز هم اکتشاف و استخراج و فروش نفت به دست شرکت‌های خارجی سپرده شد، و ایران به دریافت حق‌الامتیاز (با نام مبهم "پرداخت اعلام شده") براساس اصل کلی پنجاه-پنجاه اکتفا کرد. به موجب قرارداد مزبور، شرکت نفت ایران و انگلیس ۴۰٪، شرکت‌های آمریکایی نیز ۴۰٪، شرکت شل ۱۴٪، و شرکت نفت فرانسه ۶٪ در منافع حاصله سهیم بودند. تاریخ اقتصادی ایران
رضا شاه پهلوی در سال ۱۹۴۱ از سلطنت کناره‌گیری کرد، پسرش محمدرضا شاه پهلوی جانشین وی شد و پادشاهی وی تا سال ۱۹۷۹ ادامه داشت. محمد مصدق بعنوان نخست‌وزیر در سال ۱۹۵۱ اقدام به ملی سازی صنعت نفت ایران کرد. انگلستان با تحریم نفتی علیه این اقدام قیام کرد و سرانجام با حمایت ایالات‌متحده از کودتای موفق علیه نخست‌وزیر مصدق در سال ۱۹۵۳ حمایت کرد. پس از برکناری دولت منتخب دموکراتیک ایران، بین سالهای ۱۹۵۴ و ۱۹۶۰ رخدادهایی پیش آمد: افزایش سریع درآمد نفت و کمکهای مداوم خارجی غربی منجر به سرمایهگذاری بیشتر و رشد سریع اقتصادی در بخش دولت شد. سپس تورم افزایش یافته و ارزش پول ملی (ریال) کاهش یافت و کسری تجارت خارجی ایجاد شد. سیاستهای اقتصادی اجرا شده برای مقابله با این مشکلات منجر به کاهش نرخ رشد اقتصادی اسمی و درآمد سرانه تا سال ۱۹۶۱ شد. شرکت ملی مهندسی و ساختمان نفت ایران
پیشینه تأسیس این شرکت به دهه ۱۳۴۰ در پی ایجاد پالایشگاه اول بازمی‌گردد، که به عنوان بخش مدیریت طرح‌های مخصوص در شرکت ملی نفت ایران در زمینه مدیریت بر خطوط لوله سراسری نفت و گاز فعالیت خود را آغاز نمود. به‌سوی تمدن بزرگ
از زمان ملی شدن نفت ایران، درآمد نفت هوشیارانه در برنامه‌های عمرانی برای توسعه صنعت، آموزش و پرورش، بهداشت، کشاورزی، تغذیه، محیط زیست، مسکن، آبادانی و بیمه همگانی سرمایه‌گذاری شده‌است. در سومین برنامه عمرانی کشور در سال ۱۳۴۲؛ ۲۰۴، ۶ میلیارد ریال و در برنامه چهارم عمرانی ۱۳۴۷؛ ۵۰۶، ۸ میلیارد ریال در پیشبرد و شکوفایی اقتصاد ایران سرمایه‌گذاری شده‌است. پس از صنعت نفت، صنعت ذوب‌آهن ایران که مادر دیگر صنایع ایران بود رو به گسترش روزانه نمود. صنایع پتروشیمی ایران از دیدگاه جهانی رتبه اول را داشت و در خاورمیانه بی همتا بود. صنعت بزرگ مس و آلومینیوم و کانی‌های شناخته شده پشتوانه امینی برای گسترش صنعت و آیندهٔ مردم ایران بحساب می‌آمد. منابع باور نکردنی زغال سنگ که برآورد آن بیش از ۳۶ میلیارد تن در کویر مرکزی است و تولیدات کارخانجات داخلی صنایع سنتی و دستی دیگر، از صنایع داخلی سبک گرفته تا صنایع سنگین همگی بسرعت در حال رشد بودند. ایران خودرو از آغاز کار خود اتومبیل‌های ساخت ایران را علاوه بر بازار داخلی به بیش از ده کشور اروپایی آسیایی و آفریقایی صادر می‌کرد. در سال ۱۳۵۶ ایران خودرو از کارخانه Hyundai کره جنوبی اتومبیل‌های بیشتری تولید کرده‌بود. تا سال ۱۳۶۴ خورشیدی نود در صد قطعات اتومبیل در ایران طراحی و تولید می‌شدند. همچنین کارخانه‌های کفش تولید ایران چون کفش ملی و کفش بلا و غیره به تمام کشورهای خاورمیانه کفش صادر می‌کردند. علاوه بر صدها واحد کوچک صنعتی بیش از یک صد واحد بزرگ صنعتی و تولیدی به کار افتاده‌است که این از افتخارات ایران بود. تحریم نفت ایران
شرکت ملی نفت‌کش ایران سال ۲۰۱۲ در فهرست تحریم اتحادیه اروپا قرار گرفت اما ژوئیه ۲۰۱۴ دادگاه عمومی اروپا با شکایت ایران، رای به لغو این تحریم‌ها داد. اتحادیه اروپا مجدداً در فوریه ۲۰۱۵ «شواهد تازه‌ای» علیه شرکت ملی نفتکش ارائه داد تا این شرکت را به فهرست تحریم‌ها برگرداند. شرکت ملی نفتکش ایران برای جلوگیری از تحریم دوباره خود به مراجع قضایی انگلیس مراجعه کرد اما این مراجع به نفع تحریم دوباره این شرکت رای دادند و اینچنین اتحادیه اروپا، شرکت ملی نفتکش ایران را دوباره در فهرست تحریم‌های خود قرار داد. شرکت بهره‌برداری نفت و گاز کارون
پس از پایان جنگ ایران و عراق و آغاز بازسازی تأسیسات نفتی، در اواسط دهه ۱۳۷۰ بحث تشکیل شرکت‌های تابعه در گستره شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب عملیاتی شد و سرانجام شرکت بهره‌برداری نفت و گاز کارون براساس بند الف ماده ۵ اساسنامه شرکت ملی نفت ایران و بند ن تبصره ۲ قانون بودجه سال ۱۳۷۷ کل کشور، با هدف راهبری عملیات تولید، فرآورش و انتقال نفت خام، گاز و گاز مایع، همچنین تصفیه آب (خام، صنعتی و شرب) در شهرستان اهواز، در تاریخ ۱۱ آذر ۱۳۷۷ تحت شماره ۱۴۵۷۸۸ نزد سازمان ثبت شرکت‌ها و مؤسسات غیرتجاری، به ثبت رسید و از ابتدای سال ۱۳۷۹ به عنوان یک شرکت سهامی خاص، که کلیه سهام آن متعلق به شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب می‌باشد، فعالیت خود را آغاز نمود. وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران
شرکت ملی نفت ایران پیش از انقلاب، کلیه وظایف و اختیارات وزارت نفت را برعهده داشت، که پس از ایجاد تغییراتی در اساسنامه این شرکت، از سال ۱۳۵۸ تاکنون به‌عنوان یکی از ۴ شرکت اصلی زیرمجموعه این وزارتخانه محسوب می‌شود. شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب
در سال ۱۳۰۶ شرکت سهامی اکتشاف و تولید نفت با مدیریت کارشناسان بریتانیایی، به عنوان زیرمجموعه‌ای از شرکت نفت ایران و انگلیس، در شهر مسجدسلیمان، استان خوزستان تأسیس شد، که فعالیت‌های آن بر استخراج نفت، برنامه‌ریزی و توسعه مخازن نفتی، احداث زیرساخت‌های صنعتی و نگهداری تجهیزات فنی، متمرکز بود. کلیه تأسیسات بهره‌برداری، کارخانجات جانبی، خطوط لوله و میادین تحت مدیریت شرکت سهامی اکتشاف و تولید نفت، در عمل، هستهٔ اولیه شکل‌گیری شرکت مناطق نفتخیز جنوب بشمار می‌آید. شرکت ملی نفت‌کش ایران
سهام شرکت ملی نفتکش ایران در چند مرحله به شرکت ملی نفت ایران واگذار شده و سرانجام در سال ۱۳۴۹ مالکیت همهٔ سهام شرکت به شرکت ملی نفت ایران تعلق یافت. نهضت ملی‌شدن نفت
در سال ۱۲۸۰ (۱۹۰۱ م) قراردادی توسط دربار مظفرالدین‌شاه قاجار و شخصی بریتانیایی‌تبار به نام ویلیام ناکس دارسی به امضا رسید که به قرارداد دارسی معروف شد. بر پایه این قرارداد، ویلیام دارسی امتیاز انحصاری اکتشاف و استخراج نفت در جنوب ایران را بدست آورد. شرکت نفت دارسی، پس از هفت سال، سرانجام در ۲۶ مه ۱۹۰۸ میلادی در منطقه مسجد سلیمان به نفت رسید. نفت ایران هنگامی اهمیت بیشتری پیدا کرد که دولت انگلستان با خرید سهام دارسی درصدد برآمد به‌طور مستقیم‌تری در این پروژه بزرگ مشارکت نماید و پس از آن دولت انگلستان خود مالک بی‌رقیب منابع نفتی عظیم ایران در بخش‌های جنوب و جنوب شرقی شد. پس از جنگ اول جهانی بود که انگلستان درصدد برآمد نفوذ خود را در حوزه‌های نفتی ایران بیش از پیش مستحکم‌تر سازد و از ورود هر کشور یا شرکت نفتی خارجی به این مناطق ممانعت به عمل آورد. با توجه به درآمد ناعادلانه که از کشف و صدور نفت ایران عاید انگلیس می‌شد خیلی زود بر محافل داخلی کشور آشکار شد که قرارداد پیشین دارسی نمی‌تواند حقوق اقتصادی دولت ایران را تأمین نماید، بنابراین تلاش‌های صورت گرفت تا در مفاد این قرارداد تجدیدنظرهایی صورت بگیرد. شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران
در سال ۱۳۷۰ در پی تجدید ساختار شرکت‌های تابعه وزارت نفت شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران تأسیس شد و بر اساس اصل جداسازی فعالیت‌های شرکت‌های بخش بالادستی از پایین‌دستی مالکیت شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، به شرکت ملی پالایش و پخش واگذار گردید و هم‌اکنون این شرکت همچنان به عنوان زیرمجموعه‌ای از شرکت پالایش و پخش فعالیت می‌کند. بیمه
تا قبل از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، یک شرکت دولتی، دوازده شرکت خصوصی و دو مؤسسه بیمه خارجی در کشور فعالیت می‌کردند. در ۴ تیر سال ۱۳۵۸، بنا به مصوبه شورای انقلاب، دوازده شرکت خصوصی مذکور، ملی اعلام شدند و اداره این شرکت‌ها به دولت واگذار شد. همچنین پروانه فعالیت دو شرکت خارجی نیز لغو شد. به موجب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران که در آبان ۱۳۵۸ به تصویب رسید، صنعت بیمه در جوار شماری از صنایع بزرگ دیگر، به‌صورت مالکیت عمومی در اختیار دولت قرار گرفت. دانشگاه صنعت نفت
دانشگاه صنعت نفت دانشگاه دولتی وابسته به وزارت نفت ایران است، که در سال ۱۳۱۸ فعالیت خود را تحت عنوان «آموزشگاه فنی آبادان» آغاز نمود و هم‌اکنون با در اختیار داشتن دانشکده نفت اهواز، دانشکده نفت آبادان، دانشکده نفت تهران و دانشکده علوم دریایی محمودآباد، به عنوان یکی از قدیمی‌ترین مؤسسات آموزش عالی در ایران به‌شمار می‌آید. صنعت نفت ایران
در ۲۹ اسفند ۱۳۳۲ خورشیدی اعلام شد تولید نفت خام در ایران در سال ۱۹۵۳ میلادی، ۹/۸۰۰/۰۰۰ بشکه و درآمد ایران از نفت خام ۱۰۰/۰۰۰ لیره بوده‌است. صنعت نفت ایران
نفت ایران هنگامی اهمیت بیشتری پیدا کرد که دولت انگلستان در پی محاسبات کارشناسان اقتصادی–سیاسی این کشور درصدد برآمد به‌طور مستقیم‌تری در این پروژه عظیم مشارکت نماید و آن خرید سهام دارسی بود این هدف تا جنگ جهانی اول حاصل شد و پس از آن دولت انگلستان خود مالک بی‌رقیب منابع نفتی عظیم ایران در بخش‌های جنوب و جنوب شرقی شد. از نقش قاطعی که نفت ایران در سراسر دوران جنگ اول جهانی در تأمین انرژی و سوخت لازم جهت ناوگان دریایی انگلستان داشت آگاهی داریم، به‌ویژه پس از جنگ اول جهانی بود که انگلستان درصدد برآمد نفوذ خود را در حوزه‌های نفتی ایران بیش از پیش مستحکم‌تر سازد و از ورود هر کشور یا شرکت نفتی خارجی به این مناطق ممانعت به عمل آورد. با توجه به ثروت عظیمی که از کشف و صدور نفت ایران عاید انگلیس می‌شد خیلی زود بر محافل داخلی کشور آشکار شد که قرارداد پیشین دارسی نمی‌تواند حقوق اقتصادی دولت ایران را تأمین نماید، بنابراین زمزمه‌هایی به وجود آمد تا در مفاد این قرارداد تجدیدنظرهایی صورت بگیرد. مسئله دیگر به کشورها و شرکت‌های نفتی مربوط می‌شد که با توجه به نتایج اکتشاف دولت انگلیس در حوزه‌های نفتی ایران، که پس از این با نام شرکت نفت ایران و انگلیس از آن یاد خواهد شد، درصدد برآمده بودند سهمی از این غنایم به دست آورند. شرکت ملی نفت نیجریه
شرکت ملی نفت نیجریه در تاریخ ۱ آوریل ۱۹۷۷ با ادغام شرکت نفت نیجریه و وزارت معادن و فولاد نیجریه، تأسیس شد. این شرکت توسط "قانون مدیریت سرمایه‌گذاری مشترک"، بین دولت فدرال نیجریه و تعدادی از شرکت‌های چندملیتی خارجی، راه‌اندازی شد. این کمپانی‌ها عبارتند از: رویال داچ شل، اکسان موبیل، شورون و تکزاکو. شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب
پس از پایان جنگ ایران و عراق، ساختار سازمانی شرکت ملی نفت ایران از سوی وزارت نفت مورد بازنگری قرار گرفت، که در پی آن مدیریت مناطق نفتخیز، به مدیریت تولید مناطق خشکی تغییر نام داد. در گذر این تغییر، تولید و صادرات ۸۵٪ نفت و ۱۰۰٪ گاز طبیعی و میعانات گازی، انتقال نفت خام به کلیه پالایشگاه‌های داخلی و گازرسانی به شرکت ملی گاز ایران، همچنین تأمین خوراک کلیه مجتمع‌های پتروشیمی ایران، به مدیریت تولید مناطق خشکی واگذار شد. نهضت ملی‌شدن نفت
فردای قتل رزم‌آرا، روز ۱۷ اسفند ۱۳۲۹ کمیسیون نفت پیشنهاد ملی کردن صنعت نفت را تصویب و اعلام کرد. "قانون ملی شدن صنعت نفت" در واقع پیشنهادی بود که به امضای همه اعضای کمیسیون مخصوص نفت در مجلس شورای ملی ایران در ۱۷ اسفند ۱۳۲۹ به مجلس ارائه شد و در ۲۴ اسفند ۱۳۲۹ در مجلس شورای ملی تصویب گردید. متن پیشنهاد تصویب شده: نصرت‌الله قمی
متعاقب این ترورها لایحه ملی شدن صنعت نفت در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ به تصویب نهایی رسید. برخی تحلیلگران بر این باورند که این ترورها به ویژه ترور رزم‌آرا در عقب‌نشینی جناح مخالف با لایحه ملی شدن صنعت نفت در مجلس بی‌تأثیر نبود و گلوله‌هایی که توسط طهماسبی و سپس نصرت‌الله قمی شلیک شد در واقع ضربه‌ای بر پیکر حامیان داخلی استعمار بود. لیکن محمد مصدق نسبت به این واقعیات به سکوت برگذار می‌نمود. کما اینکه ترور عبدالحسین هژیر توسط سید حسین امامی (از فداییان اسلام) در مسجد سپهسالار در ۱۳ آبان ۱۳۲۸ بنا به نظر برخی از آگاهان و مورخین، راه را برای ورود نمایندگان جبهه ملی به مجلس فراهم نمود. آیت الله سید محمود طالقانی در سخنرانی ۱۴ اسفند ۱۳۵۷ بر مزار مصدق در احمدآباد نیز به این موضوع اشاره نمود. غلامحسین رحیمیان
غلامحسین رحیمیان (۱۲۸۲ باجگیران قوچان - ۱۳۶۵ کلاردشت مازندران) نماینده مجلس شورای ملی بود. رحیمیان مبتکر ملی شدن صنعت نفت ایران و نخستین کسی است که طرحی قانونی برای ملی کردن نفت ایران تدوین کرد. شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب
شرکت نفت و گاز مسجدسلیمان یکی از زیرمجموعه‌های شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب به‌شمار می‌آید، که حوزه عملیاتی آن، به‌عنوان قدیمی‌ترین منطقه نفت‌خیز ایران و خاورمیانه، قدمت آن به سال ۱۲۸۷ و اکتشاف نخستین میدان نفتی خاورمیانه، توسط کنسرسیوم دارسی، تحت نام میدان نفتی مسجد سلیمان بازمی‌گردد. چاه شماره یک، در سال ۱۲۸۷ (۱۹۰۸) در شهر مسجدسلیمان شروع به فعالیت تولیدی کرد. این اتفاق سرفصل جدیدی را در حیات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران به وجود آورد. هم‌اکنون (۱۳۹۴) ظرفیت تولید نفت خام شرکت نفت و گاز مسجدسلیمان به‌طور متوسط بالغ بر ۱۴۵ هزار بشکه در روز می‌باشد، که این مقدار از ۱۶ میدان نفتی و ۸ میدان گازی، با مجموع نفت درجای ۲۹ میلیارد بشکه، واقع در حوزه عملیاتی این شرکت، استخراج می‌شود. خسرو قشقایی
پس از این واقعه، بین سمیرومِ اصفهان تا خلیج فارس به دست قشقایی‌ها افتاد و دولت مرکزی با ایل قشقایی عهدنامه‌ای امضا کرد که به موجب یکی از بندهای آن، خسروخان توانست به صحنهٔ سیاسی ایران وارد شود. او در سال ۱۳۲۷ به نمایندگی از شهرستان فیروزآباد به مجلس شورای ملی رفت (دوره پانزدهم) و در دوره بعد نیز بر این کرسی نشست. دوران نمایندگی خسرو خان با نهضت ملی شدن نفت همراه شد که خسرو خان به آن پیوست از دکتر مصدق حمایت کرد. در تیر ۱۳۲۹ که کمیسیون خاص نفت به ریاست دکتر مصدق تشکیل شد، خسرو خان یکی از اعضای آن و منشی کمیسیون بود. تلاشهای او و دیگر نمایندگان جبهه ملی ایران به تصویب قانون ملی شدن نفت در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ و همچنین به طرح ۹ ماده‌ای نحوه اجرای ملی کردن در کمیسیون نفت در پنجم اردیبهشت ۱۳۳۰ انجامید. شرکت ملی نفت چین
شرکت ملی نفت چین، در نهایت در تاریخ ۱۷ سپتامبر ۱۹۸۸ زمانی که دولت این کشور، تصمیم به انحلال وزارت نفت و شرکت‌های دولتی گرفت، ایجاد شد، که در پی آن، مسئولیت رسیدگی به همه فعالیت‌های نفتی در چین، به این شرکت واگذار گردید. شرکت پیراحفاری ایران
ریشه‌های تأسیس این شرکت به اسفند ۱۳۷۷ و راه‌اندازی شرکت ماشین‌آلات صنعتی و ساختمانی نفت بازمی‌گردد، که توسط شرکت ملی نفت ایران و از دارایی‌های بخش خدمات سرچاهی، تعمیرات و نگهداری دکل‌های حفاری شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب تشکیل شد. در خرداد ۱۳۸۲ اساسنامه و ساختار اداری این شرکت مورد بازنگری قرار گرفت و نام آن به شرکت پیراحفاری ایران تغییر پیدا کرد. این شرکت فعالیت عملیاتی خود را از تاریخ ۳ اسفند ۱۳۸۲ به‌طور رسمی، به‌عنوان یک شرکت سهامی خاص و زیرمجموعه‌ای از شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب آغاز نمود. شرکت بازرگانی نفت ایران
شرکت بازرگانی نفت ایران، در سال ۱۹۹۱ در بندر جرسی، انگلستان تأسیس شد. این شرکت به منظور تجارت نفت خام و محصولات آن، همچنین به عنوان یک شرکت سرمایه‌گذار در پروژه‌های نفت و گاز و یک نماینده خارج از کشور و تابعه شرکت ملی نفت ایران ثبت گردید. وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران
شرکت ملی گاز ایران، در سال ۱۳۴۴ تأسیس شد و هم‌اکنون در زمینه فراورش، انتقال و توزیع گاز طبیعی در کشور فعالیت می‌کند. مصرف گاز در ایران در سال ۵۷ تنها ۲٬۵ میلیارد متر مکعب بود که این رقم در سال ۶۸ به ۴٫۵ میلیارد مترمکعب، در سال ۷۶ به ۴۶ میلیارد مترمکعب، در سال ۸۴ به ۱۰۰ میلیارد مترمکعب و در سال ۹۲ به ۱۴۵ میلیارد مترمکعب افزایش یافته‌است. جمعیت تحت پوشش شبکه گازرسانی کشور در سال ۵۷ کمتر از یک درصد بوده‌است که در سال‌های ۶۸، ۷۶ و ۸۴ به ترتیب به ۹، ۲۷ و ۶۱٬۸ درصد رسیده‌است؛ این رقم در سال ۹۲ به ۸۷ و اواخر سال ۹۴ به ۹۰ درصد رسیده‌است. وزارت نفت در تلاش است پوشش شبکه گازرسانی را تا سال ۹۶ به بیش از ۹۵ درصد جمعیت کشور برساند که با توجه به وجود نقاط پراکنده، پوشش بیش از ۹۵ درصدی به معنای گازرسانی به کل کشور است. قانون ملی‌شدن صنعت نفت
با شروع انتخابات و روشن شدن اعمال نفوذهای وسیع در جریان آن، دکتر مصدق با عده‌ای از هم‌فکرانش در اعتراض به وضع انتخابات در دربار متحصن شدند. شاه با اکراه آنان را در کاخ پذیرفت ولی اعتراض آنان به انتخابات را قبول نکرد. دکتر مصدق و همراهانش در این تحصن جبهه ملی ایران را پایه گذاشتند که در سال‌های بعد نقش مؤثری در صحنه سیاسی ایران داشت. دکتر مصدق و چند تن دیگر از جبهه ملی در انتخابات مجلس شانزدهم (پس از ابطال صندوق‌های تهران و رأی‌گیری مجدد) به مجلس راه یافتند. نهضت ملی‌شدن نفت
گسترش فعالیت‌های سیاسی پس از شهریور ۱۳۲۰ سبب گسترش مبارزات مردم و به ویژه توجه آنان به وضع قرارداد نفت شده بود. دکتر محمد مصدق در مجلس و بیرون از آن این جنبش را که به «نهضت ملی شدن نفت» معروف شد، هدایت می‌کرد و در راس مبارزات ملی شدن صنعت نفت ایران قرار داشت. با رشد جنبش ملی شدن نفت، محافل وابسته برای سرکوب جنبش تلاش‌های تازه‌ای را آغاز کردند و هم‌زمان، فشارهای سیاسی و اقتصادی از جانب انگلیس فزونی گرفت و با اعزام ناوگان جنگی به خلیج فارس، این فشارها ابعاد نظامی یافت. در چنین موقعیتی کارگران با اعتصاب‌ها، موقعیت دکتر مصدق را مستحکم‌تر کردند. شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب
در آبان ماه ۱۳۵۷ نخستین جرقه اعتصابات در صنعت نفت ایران زده شد و در پی آن شماری از گروه‌های کارگری در صنعت نفت، دست از کار کشیدند. به تدریج دامنه اعتصابات به شرکت اُسکو، که عملیات تولید را راهبری می‌کرد نیز کشیده شد و سرانجام در تاریخ ۶ دی ۱۳۵۷ عملیات صادرات نفت ایران، به‌طور کامل متوقف شد. صنعت نفت ایران
با روی کار آمدن محمود احمدی‌نژاد به عنوان رئیس دولت نهم ایران، شعار آوردن نفت سر سفره‌های مردم به اصلی‌ترین شعار این دوره مبدل شد. در خلال دولت‌های نهم و دهم ایران، علی‌رغم اینکه درآمد نفتی ایران با درآمدهای نفتی یکصد سال پیش از آن مقایسه می‌شد، اما بر اساس بررسی عملکرد اقتصادی محمود احمدی‌نژاد اکثر شاخص‌های اقتصادی تنزل پیدا کردند و میزان فقر در ملّت ایران افزایش یافت. در این دوره، بعلت عدم تمرکز و سرمایه‌گذاری در بخش بالادستی، که بعضأ با تغییرات پی در پی مدیریتی نیز همراه بود، در فاصله سال‌های ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۲ تولید نفت خام ایران، با کاهش یک میلیون بشکه‌ای ظرفیت تولید روزانه نفت خام، همراه بود. قرارداد کنسرسیوم
قرارداد کنسرسیوم، ۲۵ ساله بود و بر اساس آن ایران تعهد کرد که تا سال ۱۳۵۸ خورشیدی، کنترل نفت خود را در اختیار شرکتهای کنسرسیوم قرار بدهد و نفت را تنها از طریق آنها بفروشد. اما این قرارداد پیش از آنکه به پایان برسد در سال ۱۳۵۲ بازنگری شد، در بهمن ۱۳۵۱ در پی ملاقاتی که بین شاه و رؤسای کمپانی‌های نفتی غربی در شهر «سن ورتیس» انگلستان صورت گرفت، مقدمات شکل‌گیری کنسرسیوم جدید با شرکت اکثر کمپانی‌های نفتی غرب فراهم شد. در قرارداد جدید که در تابستان ۱۳۵۲ (۱۹۷۳) به تصویب رسید ۸ کمپانی نفتی حضور داشتند که به زودی ۶ کمپانی دیگر به آن پیوستند. در این قرارداد که مدت اعتبار آن ۲۰ سال تعیین شده بود شرکت‌های نفتی غرب در زمینی به کیلومتر مربع حق عملیات ساختمانی یا حفاری داشتند. بدین ترتیب قراداد کنسرسیوم در سال ۱۳۵۲ به موجب قانون «قرارداد الغاء نفت با کنسرسیوم مصوب سال ۱۳۳۳ و اجازه اجرای قرارداد فروش و خرید نفت بین دولت شاهنشاهی ایران و شرکتهای خارجی» مصوب هشتم مرداد ۱۳۵۲ لغو و با قراداد خرید و فروش نفت به مدت بیست سال دیگر بین ایران و کنسرسیوم جایگزین گردید. . قرارداد دوم کنسرسیوم، در تبلیغات رسمی رژیم پهلوی، گام نهایی اجرای قانون ملی کردن نفت توصیف شد. مدت این قرارداد ۲۰ ساله بود. بی‌پی
در مارس ۱۹۵۱، علی رزم آرا ترور شد و در پی آن، محمد مصدق از سوی مجلس شورای ملی به‌عنوان نخست وزیر جدید انتخاب شد. در آوریل سال ۱۹۵۱، مجلس شورای ملی، به اتفاق آراء صنعت نفت ایران را ملی اعلام کرد، سپس شرکت ملی نفت ایران تأسیس شد. در پی آن، شرکت نفت ایران و انگلیس، مدیریت و کارکنان خود را از ایران خارج و اقدام به تحریم بین‌المللی فروش نفت ایران نمود. دولت بریتانیا نیز که مالک اصلی این شرکت بود، ابتدا پرونده این مجادله را، در دیوان بین‌المللی دادگستری مطرح کرد و علیه ایران، اقامه دعوی نمود، ولی پس از مدتی از شکایت خود، صرفنظر کرد. شرکت بهره‌برداری نفت و گاز مسجدسلیمان
پس از وقوع انقلاب ۱۳۵۷ در ایران و خروج بخش اعظم کارشناسان خارجی و شرکت‌های بین‌المللی صنعتی از کشور، سپس تغییر ساختار سازمان‌ها و شرکت‌های دولتی، شرکت آسکو و شرکت عملیات غیرصنعتی با هم ادغام شدند و "مدیریت مناطق نفتخیز" را در شرکت ملی نفت ایران تشکیل دادند. دفتر مرکزی این شرکت نیز به شهر اهواز منتقل شد. این شرکت به‌عنوان متصدی کلیه عملیات مربوط به بخش بالادستی و پایین‌دستی نفت و گاز سراسر کشور، منهای میدان‌های دریایی مستقر در خلیج فارس که مدیریت آن‌ها برعهده شرکت نفت فلات قاره ایران بود، را در بر می‌گرفت. در پی اعمال این تغییرات، مدیریت منطقه نفتخیز مسجدسیمان نیز به مدیریت مناطق نفتخیز شرکت ملی نفت محول شد. در نهایت با تولید بیش از حد در طول بیش از نیم قرن از میدان نفتی مسجد سلیمان و میادین همجوار آن که امروزه در حوزه عملیاتی شرکت نفت و گاز مسجدسلیمان قرار دارند، میانگین تولید چاه‌های این میادین، رفته‌رفته رو به افول نهاد و اکتشاف میدان‌های جدید در جنوب کشور و عدم توجه به ایجاد زیرساخت‌های جدید در این مناطق نیز مزید بر علت شد، تا جایی که در ابتدای دهه ۱۳۶۰ تولید نفت خام از این مخازن نفتی فرسوده، دیگر اقتصادی نبود و کلیه فعالیت‌های مرتبط با استخراج نفت در این منطقه، متوقف گردید. پس از پایان جنگ ایران و عراق، مدیریت مناطق نفتخیز، به "مدیریت تولید مناطق خشکی" تغییر نام داد و حوزه عملیاتی این مدیریت، کلیه میادین نفتی و گازی سرزمینی را در بر گرفت. محمد مصدق
مصدق در خاطرات خود می‌گوید: فردای قتل رزم‌آرا، روز ۱۷ اسفند ۱۳۲۹ کمیسیون نفت پیشنهاد ملی کردن صنعت نفت را تصویب و اعلام کرد. قانون ملی شدن صنایع نفت در مجلس شورای ملی در تاریخ ۲۷ اسفند ۱۳۲۹ و در مجلس سنا در تاریخ ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ به تصویب رسید. صنعت نفت ایران
اولین قرارداد نفتی خارج از کنسرسیوم میان شرکت نفت ملی ایران NIOC با شرکت نفتی ایتالیا AGIP منعقد شد و پس از امضا قرار شد یک شرکت سرمایه‌گذاری مشترک SIRIP اکتشاف و بهره‌برداری نفت را بر عهده بگیرد. زمینه این قرارداد توسعه و تولید نفت از میدان نفتی بهرگان بود. تولید نفتی از سال ۱۹۶۱ آغاز شد و در سال ۱۹۶۴ به مرحله تجاری رسید. سهامداران موظف بودند که نفت خام تولید شده را به نسبت مساوی برداشت نموده و صادر نمایند. خریدار عمده شرکت سیریپ کشور اسراییل بود. هفت خواهران نفتی
در سال ۱۹۵۱ صنعت نفت ایران ملی اعلام شد. نفت ایران که تا پیش از آن، در انحصار کامل شرکت نفت ایران و انگلیس (در حال حاضر بی‌پی) بود، پس از آن، نفت ایران در بازار بین‌المللی، تحریم شد. در تلاش برای انتقال دوباره نفت تولیدی ایران، به بازارهای بین‌المللی، وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا، پیشنهاد ایجاد یک کنسرسیوم از شرکت‌های بزرگ نفتی را نمود. سپس شرکت‌های زیر «کنسرسیوم نفت ایران» را تشکیل می‌دادند: شرکت بهره‌برداری نفت و گاز آغاجاری
پس از وقوع انقلاب ۱۳۵۷ در ایران و خروج بخش اعظم کارشناسان خارجی و شرکت‌های بین‌المللی صنعتی از کشور، سپس تغییر ساختار سازمان‌ها و شرکت‌های دولتی، شرکت آسکو و شرکت عملیات غیرصنعتی، با هم ادغام شدند و مدیریت مناطق نفتخیز را در شرکت ملی نفت ایران تشکیل دادند. دفتر مرکزی این شرکت نیز به شهر اهواز منتقل شد. این شرکت به‌عنوان متصدی کلیه عملیات مربوط به بخش بالادستی و پایین‌دستی صنایع نفت و گاز سراسر کشور، منهای میدان‌های دریایی مستقر در خلیج فارس که مدیریت آن‌ها برعهده شرکت نفت فلات قاره ایران بود، را در بر می‌گرفت و مدیریت تولید از مخازن کنونی شرکت نفت و گاز آغاجاری نیز به مدیریت مناطق نفتخیز محول شد. در این دوره تقسیمات جغرافیایی در مناطق نفتخیز انجام شد و مناطق آغاجاری، مسجدسلیمان، گچساران، اهواز، مارون و خارک شکل گرفت، که مدیریت بهره‌برداری هر منطقه نیز به یک "رئیس منطقه" واگذار گردید. پس از پایان جنگ ایران و عراق، مدیریت مناطق نفتخیز، به "مدیریت تولید مناطق خشکی" تغییر نام داد. استان خوزستان
در سال ۱۲۸۷ خورشیدی نخستین چاه نفت ایران و خاورمیانه، توسط گروهی بریتانیایی به سرپرستی ویلیام ناکس دارسی در شهر مسجد سلیمان در خوزستان حفر و نفت از آن استخراج شد. این چاه که به «چاه شماره یک» مشهور است، نخستین چاه نفت در جهان است که از آن در مقیاس صنعتی، نفت استخراج شده، و اولین گام در تأسیس صنعت نفت ایران و شرکت نفت انگلوپرشین بوده‌است. چاه شماره یک هم‌اکنون به صورت موزه تحت مدیریت شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب ایران (NISOC) اداره می‌شود. حیدر بهمنی
وی دانش‌آموخته کارشناسی مهندسی مکانیک از دانشگاه صنعت نفت است و فعالیت شغلی خود را از سال ۱۳۵۲ در شرکت ملی نفت ایران آغاز کرد. بهمنی در فاصله سال‌های ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۱ بعنوان مدیرعامل شرکت ملی حفاری ایران فعالیت می‌کرد، از ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۳ مدیرعامل شرکت کالای نفت لندن بود و از ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۴ مدیرعاملی شرکت حفاری شمال را برعهده داشت. وی در سال ۱۳۸۴ برای دومین بار به مدیرعاملی شرکت ملی حفاری ایران منصوب شد و تا سال ۱۳۹۱ در این جایگاه فعالیت نمود. او از سال ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۶ برای بار سوم مدیرعامل شرکت ملی حفاری ایران بود.بهمنی در سال ۱۳۷۶ از سوی انجمن مهندسین مکانیک ایران، بعنوان مهندس مکانیک نمونه کشور انتخاب شد. وی در سال ۱۳۸۰ بعنوان مدیر نمونه وزارت نفت معرفی گردید و در سال ۱۳۸۱ نیز مدال درجه ۳ شجاعت را از رئیس‌جمهور وقت دریافت نمود. شرکت ملی نفت عراق
شرکت ملی نفت عراق که در مجامع بین‌المللی با عبارت INOC معرفی می‌شود، در سال ۱۹۶۴ تأسیس شد و پس از انقلاب ۱۷ ژوئیه ۱۹۶۸ شروع به فعالیت کرد. شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب
پس از انقلاب ۱۳۵۷ در ایران، شرکت خاص خدمات نفت ایران (اُسکو) و شرکت عملیات غیرصنعتی با هم ادغام شدند و مدیریت مناطق نفتخیز را به عنوان زیرمجموعه‌ای از شرکت ملی نفت ایران تشکیل دادند. حسن نزیه مدیرعامل وقتِ شرکت ملی نفت ایران، در اواخر سال ۱۳۵۷ جهانگیر رئوفی را به‌عنوان نخستین مدیر مناطق نفتخیز منصوب کرد. در اواسط سال ۱۳۵۸ سورن سرکیسیان در رأس مناطق نفتخیز قرار گرفت، اما عمر مدیریت وی نیز کوتاه بود و اوایل سال ۱۳۵۹ جای خود را به سید محسن یحیوی داد. در پی وزرات علی اکبر معین فر در نفت، محمد جواد تندگویان مدیریت مناطق نفتخیز را از یحیوی تحویل گرفت، که به وزرات رسیدن تندگویان، باعث شد تا وی مسئولیت سرپرستی مناطق نفتخیز را، به مدیر عملیات وقت این شرکت؛ بهمن سروشی تفویض کند. پس از به اسارت درآمدن تندگویان در خلال جنگ ایران و عراق، سید محمد غرضی که در اوایل انقلاب استاندار خوزستان بود، برای حضور در وزارت نفت از مجلس وقت رأی اعتماد گرفت. حضور غرضی در وزارت نفت باعث شد، تا محمد حسن تولایی که در آن زمان سرپرستی استانداری خوزستان را برعهده داشت، در سال ۱۳۶۰ به مدیریت مناطق نفتخیز منصوب شود. وی برای مدت بیش از ۳ سال در رأس این شرکت مشغول به فعالیت بود، که با روی کار آمدن غلام‌رضا آقازاده در وزارت نفت، تولایی به مدیرعاملی شرکت ملی گاز ایران نقل مکان کرد. توشیح ملوکانه
توشیح ملوکانه در پادشاهی مشروطهٔ ایران پیش از انقلاب ۱۳۵۷ نیز وجود داشته‌است و به عنوان نمونه قانون ملی شدن صنعت نفت در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹، پس از تصویب در مجلس شورای ملی و سنا، به توشیح ملوکانهٔ محمدرضا پهلوی رسید. شرکت ملی نفت‌کش ایران
شرکت ملی نفتکش ایران ، از شرکت‌های وابسته به شرکت ملی نفت ایران می‌باشد که در سال ۱۳۳۴ تأسیس و در سال ۱۳۴۹ کلیه سهام آن به شرکت ملی نفت ایران واگذار گردید. این شرکت با در اختیار داشتن ۴۲ ابرنفت‌کش، اکنون بزرگترین شرکت نفت‌کش در جهان می‌باشد. این شرکت نفت خام ایران را به بازارهای صادراتی انتقال می‌دهد و از آن به عنوان بازوی توانمند صنعت نفت یاد می‌شود، همچنین محموله‌های نفتی را برای برخی از ۱۵۰ شرکت نفتی در سراسر جهان، از جمله رویال داچ شل، توتال، آرامکو سعودی و شرکت‌های نفت دولتی کویت و ابوظبی ترابری می‌کند.شرکت ملی نفتکش ایران در ۲۶ شهریور سال ۱۳۳۴ به صورت شرکت سهامی خاص توسط بنیاد پهلوی سابق تأسیس شده و طی شماره ۴۸۹۱ در اداره ثبت شرکت‌ها و مالکیت صنعتی تهران به ثبت رسیده‌است. صنعت نفت ایران
شرکت ایپاک در ۳۱ می ۱۹۵۸ میلادی برابر با ۱۰ خرداد ۱۳۳۷ توسط شرکت نفت پان آمریکن شعبه استاندارداویل ایندنیا و شرکت ملی نفت ایران با هدف اکتشاف و استخراج نفت در شمال خلیج‌فارس در مساحتی حدود ۱۶ هزار کیلومتر مربع و با سهام مساوی تأسیس شد. در قرارداد امضا شده تصریح شده‌بود که پان آمریکن ۲۵ میلیون دلار به شرکت ملی نفت ایران پرداخته و متعهد می‌شود که طی ۱۲ سال حداقل ۲۵ میلیون دلار برای تحقق طرح‌های مشترک هزینه کند. همچنین در قرارداد پیش‌بینی شده‌بود که ۷۵ درصد سود ناشی از فروش نفت‌خام توسط ایپاک به شرکت ملی نفت ایران و ۲۵ درصد به پان آمریکن پرداخت شود. از سال ۱۳۴۰ ایپاک در میدان شماره ۱ داریوش بهره‌برداری نفت را آغاز کرد که تولید اولیه آن به ۱۰ هزار بشکه در روز می‌رسید. در سال۱۳۴۱ نیز میدان نفتی سیروس توسط این شرکت مورد بهره‌برداری قرار گرفت که ۱۲ هزار بشکه در روز از آن نفت به دست می‌آمد. تحریم نفت ایران
تحریم نفت ایران اقدامی است که اول بار از سوی بریتانیا و در پاسخ به ملی شدن صنعت نفت ایران به سال ۱۳۲۹ شمسی صورت گرفت. پس از آن در سال ۲۰۱۲ برخی از کشورهای جهان به رهبری ایالات متحده به منظور جلوگیری یا محدود کردن برنامه هسته‌ای ایران تحریم نفتی جدیدی بر علیه ایران اعمال کردند. کشورهای تحریم‌کننده هدف خود از این تحریم‌ها را محروم کردن این کشور از درآمدهای نفتی و وادار کردن آن به همکاری با جامعه جهانی برای بر طرف کردن ابهامات دربارهٔ برنامه احتمالی هسته‌ای نظامیش می‌دانند. این تحریم‌ها با ابزارهایی مستقیمی، همچون تحریم خرید یا خریداران، و نامستقیمی، همچون تحریم بیمه‌ای کشتی‌های نفتکش یا تحریم بانکی، اعمال و با هدف انصراف خریداران نفت این کشور و رو کردن آن‌ها به دیگر عرضه‌کنندگان این کالا انجام می‌شوند. صنعت نفت ایران
از ابتدای دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی، دولت توجه خاصی به توسعه صنعت نفت ایران داشت. نفت به عنوان سرمایه بین-نسلی و جزء جدایی ناپذیر توسعه اقتصادی مطرح گردید. به همین دلیل ایران از سال ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۳ بیش از ۴۰ میلیارد دلار برای توسعه و رشد میادین نفتی موجود و اکتشاف میادین جدید هزینه کرد. این هزینه‌ها یا به صورت سرمایه‌گذاری‌های مشترک بین ایران و کمپانی‌های خارجی یا داخلی یا از طریق سرمایه‌گذاری مستقیم شرکت ملی نفت ایران انجام شد. برابر با پیش‌بینی‌های شرکت همکاران تحقیقات انرژی کمبریج (Cambridge Energy Research Associates) با اینکه ایران زیر دوره‌های طولانی مدت تحریم‌های وضع شده توسط آمریکا است، اما درآمدهای نفتی آن در سال ۲۰۱۱ به میزان ۳۳ درصد رشد خواهد کرد. صنعت نفت ایران
قرارداد گس-گلشائیان یا «قرارداد الحاقی»، قراردادی است که در تاریخ ۲۶ تیر ۱۳۲۸ بین دولت ایران و نمایندگان شرکت نفت انگلیس و ایران به عنوان ضمیمه قرارداد ۱۹۳۳ امضا شد. بر اساس این قرارداد شرکت نفت تعدیلاتی در مبالغ پرداختی به ایران را می‌پذیرفت. نام قرارداد از نام دوتن از مذاکره کنندگان یعنی سر نویل گس (از مقامات شرکت) و عباسقلی گلشائیان (وزیر دارائی ایران) گرفته شده‌است. این قرارداد به تصویب مجلس شورای ملی نرسید و به جای آن قانون ملی شدن نفت ایران تصویب شد. شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب
پس از وقوع انقلاب ۱۳۵۷ و خروج بخش اعظم کارشناسان خارجی و شرکت‌های بین‌المللی صنعتی از کشور، سپس تغییر ساختار سازمان‌ها و شرکت‌های دولتی، شرکت اُسکو و شرکت عملیات غیرصنعتی، با هم ادغام شدند و مدیریت مناطق نفت‌خیز را به عنوان زیرمجموعه‌ای از شرکت ملی نفت ایران تشکیل دادند. دفتر مرکزی این شرکت نیز به شهر اهواز منتقل گردید. حوزه عملیات مدیریت مناطق نفتخیز، به‌عنوان متصدی بخش بالادستی صنایع نفت و گاز سراسر کشور، منهای میادین دریایی مستقر در خلیج فارس، که مدیریت آن‌ها برعهده مدیریت تولید فلات قاره بود، را در بر می‌گرفت. از سوی دیگر، وظیفه صادرات نفت خام تولید شده در کلیه کشور، همچنین انتقال نفت خام به کلیه پالایشگاه‌های داخلی و گازرسانی به شرکت ملی گاز نیز برعهده مناطق نفتخیز گذاشته شد. ملی‌گرایی ایرانی
ناسیونالیسم مدرن در ایران به سال ۱۹۰۶ برمی گردد، هنگامی که در نتیجه انقلاب مشروطه مجلس ملی پدیدار شد. رضا شاه، با تزریق آن به یک ایدئولوژی کاملاً سکولار و کمرنگ شدن نفوذ اسلام بر ایران، به شکل ناسیونالیسم ایرانی کمک کرد. شاه با ادغام سیاستهای حقوقی اروپا به جای دادگاه‌های اسلامی، باعث کارایی بوروکراسی دولت شد و حس قوی ملی‌گرایی ایرانی را ارتقا داد. علاوه بر این، رضا شاه در صدد تغییر نام شهرهای مختلف برای احترام به پادشاهان پیش از اسلام و قهرمانان اساطیری بود و با کوشش برای مدرن کردن ایران همچنان به کاهش قدرت روحانیان ادامه داد. بدین ترتیب سلسله پهلوی به طرز برگشت‌ناپذیری در راه تزریق کشور با شکلی از ناسیونالیسم سکولار قرار گرفت، مسیری که سرانجام آن را در تضاد با طبقه روحانی کشور قرار داد. تأثیر ناسیونالیسم ایرانی در تصمیم‌گیری در جنبش ۱۹۵۱ ملی سازی نفت ایران، غیرقابل انکار است. کودتای ۲۸ مرداد
طبق قرارداد ۱۹۳۳، شرکت نفت ایران و انگلیس انحصار نفت ایران را در دست خود داشت. اما این فعالیت پر سود مدت‌ها مورد نظر شرکت‌های نفتی آمریکایی نیز بود و آن‌ها منتظر بودند که امکانی برای ورود به عرصه نفت ایران پیدا کنند. در تحولات تاریخی دهه‌های ۲۰ و ۳۰ خورشیدی ایران، دولت‌های بریتانیا و سپس آمریکا نقش بسیار مهم ولی در عین حال متفاوتی بازی کردند. بزرگ‌ترین دغدغه بریتانیایی‌ها در ایران، منافع مالی یا به عبارت دیگر، منابع نفتی بود. پیشینه حضور بریتانیایی‌ها در ایران موجب نفوذ آن‌ها در لایه‌های مختلف اجتماع و سیاست ایران شده بود و به خطر افتادن منافع آنان در حقیقت منافع گره خورده برخی ایرانی‌ها را نیز به خطر می‌انداخت. در مقابل، حضور آمریکایی‌ها در ایران، تازه بود. نفت ایران در اندازه‌ای نبود که برای آمریکا حیاتی باشد. به همین جهت نیز آمریکا تا سال ۱۳۳۲ خورشیدی (۱۹۵۳ میلادی) هوادار ملی شدن نفت ایران بود. مهم‌ترین دلیل آن افزایش بی‌سابقه کمک‌های مالی دولت آمریکا در دوران نخست‌وزیری مصدق به ایران بود. ایران در جنگ سرد
در ۱۹۵۳ آمریکا با ترس از پیوستن ایران به بلوک شرق کودتای ۱۹۵۳ در ایران را و علیه دولت محمد مصدق سازمان‌دهی کرد. ایران در این زمان نفت را ملی اعلام کرده بود. شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران
عملیات انتقال نفت خام به پالایشگاه‌ها و پهلوگیرهای صادراتی، پالایش، تولید و پخش فراورده‌های نفتی در سراسر ایران، ساخت پالایشگاه‌ها، سکوهای دریایی، خطوط لوله و شبکه‌های مخابراتی، در گذشته به صورت پراکنده و توسط مدیریت‌های مختلف انجام می‌گرفت. این وظایف با شکل‌گیری شرکت ملی پالایش و پخش فراورده‌های نفتی ایران، در ۱۷ اسفند ۱۳۷۰، حالتی منسجم به خود گرفت و از وظایف شرکتی مستقل، شناخته شد. قانون ملی‌شدن صنعت نفت
مجلس سنا نیز این پیشنهاد را در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ تصویب کرد و پیشنهاد قانونی شد. محمدعلی وارسته
در ابتدای همین دوران یعنی روز ۲۲ اردیبهشت ۱۳۳۰ بود که مجلس شورای ملی و مجلس سنا بنا بر ماده اول قانون اجرائی ملی شدن صنعت نفت، نمایندگان خود را برای تشکیل هیئت مختلط در خلع ید از شرکت نفت سابق اعلام کردند که میان اسامی دوازده نفر برگزیده، نام محمد علی وارسته وزیر دارایی به عنوان عضو هیئت مدیره و مشاور نخست‌وزیر به چشم می‌خورد. دیری نگذشت که با تلاش کمیسیون مختلط خلع ید از شرکت سابق نفت، دولت ایران تأسیسات نفتی را یه موجب قانون ملی شدن نفت دراختیار گرفت. غلامحسین نوذری
در پی برکناری کاظم وزیری هامانه از وزارت نفت ایران، در سال ۱۳۸۶ محمود احمدی‌نژاد، طی حکمی نوذری را به سرپرستی وزارت نفت منصوب کرد و در ۲۳ آبان همان سال، غلامحسین نوذری با کسب ۲۱۷ رأی موافق از مجلس شورای اسلامی، به عنوان وزیر نفت انتخاب شد. وی که فعالیتش در صنعت نفت را از رده‌های میانی بزرگترین تولیدکننده نفت کشور شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب آغاز کرده بود، پس از معرفی وی بعنوان وزیر نفت، به سرعت توسط بدنه نفت و مدیران نفتی پذیرفته شد و در زمان وزارتش نیز این روابط نزدیک با کارکنان نفتی را حفظ کرد و همین امر موفقیت وی را طی این دوران رقم زد. دو سال مدیریت غلامحسین نوذری بر وزارت نفت ایران، با ایجاد آرامش در نفت همراه بود. در دوران وزارت نوذری، با بهره‌گیری از زیرساخت‌های پایه‌گذاری شده در طول ۸ سال وزارت بیژن زنگنه و ادامه همان روند در دو سال وزارت کاظم وزیری هامانه، ظرفیت تولید نفت خام ایران، به بیش از ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار بشکه در روز رسید، که کماکان رکورددار بالاترین میزان تولید نفت در ادوار مختلف پس از انقلاب ۱۳۵۷ محسوب می‌شود. کودتای ۲۸ مرداد
پس از تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت در ایران، مصدق به نخست‌وزیری رسید. او برنامه خود را اجرای این قانون و نیز اصلاح قانون انتخابات اعلام کرد. گفتگوها با شرکت نفت ایران و انگلیس آغاز شد. در شصتمین سالگرد کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، آرشیو امنیت ملی آمریکا اسنادی را منتشر کرد که با نشان دادن نقش آژانس اطلاعات مرکزی (سیا) در رهبری کودتا، آن را بخشی از فعالیت سیاست خارجی آمریکا به‌شمار آورد. شرکت ملی نفت ایران آماده پذیرش ملی شدن نفت ایران نبود و همچنان بر ادامه قرارداد ۱۹۳۳ اصرار داشت. مصدق همکاری با شرکت نفت ایران و بریتانیا را متوقف کرد و کارشناسان و مدیران این شرکت ناچار به ترک ایران شدند.دولت بریتانیا از ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد شکایت کرد. شورا رسیدگی به این شکایت را به دیوان بین‌المللی دادگستری (دیوان لاهه) ارجاع کرد. مصدق دادگاه بین‌المللی را برای رسیدگی به این مسئله که امری مربوط به حق حاکمیت ایران بود صالح ندانست. دیوان نیز بالاخره به عدم صلاحیت خود رأی داد. بدین ترتیب بریتانیا و شرکت نفت ایران که نتوانستند از مجراهای قانونی بین‌المللی با ملی شدن نفت ایران مقابله کنند به اقدام در ایران پرداختند. مخالفان مصدق در ایران را متشکل و هماهنگ کردند و با صرف پول، چهره‌هایی را که در آغاز نهضت ملی شدن نفت با مصدق همراه بودند، به چالش با او کشاندند. هدف بریتانیا و شرکت نفت ایران برکناری مصدق به صورتی دنیا پسند و از طریق مجلس شورای ملی و افزایش فشار داخلی بود. مصدق توانست در مقابل این فشارها نیز پایداری کند. انرژی در ایران
میانگین تولید نفت روزانه ایران در سال ۲۰۰۵ رقمی در حدود ۴ میلیون بشکه بوده‌است. البته حداکثر میزان تولید روزانه ایران به سال ۱۹۷۴ و با رقمی بالغ بر ۶ میلیون بشکه بازمی‌گردد که پس از وقوع انقلاب سال ۱۳۵۷ بر طبق سیاست کاهش تولید این مقدار کاهش پیدا کرد و از طرفی با شروع جنگ ایران و عراق و آسیب دیدن تأسیسات استخراج این میزان بیش از پیش کاهش یافت. در آستانه دهه ۲۰۰۰ روند تولید نفت در ایران به‌طور فزاینده غیر مؤثر عمل کرد که از دلایل اصلی آن می‌توان به کمبود تکنولوژی لازم در این زمینه اشاره کرد. به همین جهت تعداد اندکی چاه در سال ۲۰۰۵ برای اکتشاف منابع جدید حفر شدند. ادیب برومند
از آبان ۱۳۲۸ که جبهه ملی ایران به رهبری محمد مصدق بنیان‌گذاری شد و نهضت ملی کردن صنعت نفت در سراسر ایران جنب و جوش خاصی پدیدآورده بود، ادیب برومند از هواداران نهضت ملی ایران گردید و با سرودن اشعار میهنی و سیاسی به هم‌گامی با جبهه ملی و این نهضت ضد استعماری پرداخت و با نفوذ سیاسی انگلیس و تحریکات روسیه شوروی مخالفت کرد. وی پس از کودتای ۲۸ مرداد همچنان با حکومت کودتا به مبارزه برخاست. شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب
شرکت نفت و گاز کارون در سال ۱۳۷۷ تأسیس شد و هم‌اکنون با تولید متوسط یک میلیون بشکه نفت خام در روز، بزرگترین تولیدکننده نفت تابعه شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب و بزرگترین شرکت یکپارچه تولیدکننده نفت در ایران به‌شمار می‌آید. معادل نیمی از ظرفیت تولید شرکت کارون (۵۰۰ هزار بشکه) در روز توسط خطوط لوله به پالایشگاه آبادان، پالایشگاه تهران، پالایشگاه اراک، پالایشگاه آناهیتا و پالایشگاه تبریز ارسال و مابقی نفت خام تولیدی، روزانه به مقصد پایانه صادراتی خارک، متعلق به شرکت پایانه‌های نفتی ایران، انتقال می‌یابد. این شرکت همچنین به‌طور متوسط معادل ۵۵ هزار بشکه در روز میعانات گازی تولید می‌نماید. تاریخ سندیکاهای ایران
طبقهٔ کارگر ایران با تشدید مبارزات و اعتصابها در منطقه نفت خیز خوزستان و در سایر نقاط کشور من‌جمله کارگران کارخانه شاهی در ۱۳۲۹ مقاومت شایان توجهی از خود نشان دادند. مقاومت قهرمانانه کارگران نفت در سال ۱۳۲۹ کمک مؤثری به ملی شدن نفت توسط دولت مصدق نمود. در جریان این اعتصابات ۱۸ کارگر و۳ کودک کشته شدند. بالاخره به‌دنبال مبارزات و افت و خیزهای مکرر، انقلاب بهمن سال ۱۳۵۷ با شور و شوق عظیم کارگران و زحمتکشان ایران به بار نشست. اقتصاد در دوره پهلوی
پس از کودتای ۲۸ مرداد و سقوط دولت مصدق آغاز دورهٔ جدیدی از «نفت و یکه‌سالاری» در توسعهٔ اقتصادی ایران بود. قرارداد۱۹۵۴ بین ایران و کنسرسیومی از شرکت‌های غربی حاصل شد و کارکردهای شرکت نفت ایران و انگلیس را بر عهده گرفت بار دیگر منابع نفتی ایران را در کنترل خارجی درآورد. با شروع مجدد صادرات نفت در اکتبر ۱۹۵۴، تولید از ۱۶٫۲ میلیون تن در ۱۹۵۵ به ۵۲٫۴ در ۱۹۶۰ رسید. درآمد ارزی کل از بخش نفتی نیز به‌طور قابل ملاحظه‌ای از ۱۳۹ میلیون دلار به ۳۵۹ میلیون دلار رسید. از سر گرفتن صادرات نفت و کمک فنی و مالی آمریکا دولت را قادر ساخت دومین برنامهٔ هفت سالهٔ توسعه (۱۹۵۶–۶۲) را شروع کند. این برنامه چارچوبی مشابه برنامهٔ اول داشت ولی در مقیاس بزرگتری پیاده‌سازی شد. تمرکز آن اساساً برشماری از پروژه‌های بزرگ زیرساختی بود مثلاً در بخش کشاورزی بیشتر برنامه به تکمیل سه سد بزرگ کرج، سفیدرود و دز اختصاص داشت. پیاده‌سازی برنامهٔ دوم با سیاست مالی و اعتباری انبساطی همراه شد که منجر به بسط سریع سرمایه‌گذاری بخش خصوصی مخصوصاً در زمینه ساختمان شد. تشکیل سرمایه ثابت خالص واقعی توسط بخش خصوصی به‌طور متوسط سالانه ۳۹٫۳ درصد در دوره ۱۹۵۵–۱۹۵۹ رشد کرد و از رشد سرمایه‌گذاری بخش دولتی پیشی گرفت. عرضهٔ پول در سال‌های ۱۹۵۶ ,۵۷ و ۵۸ به ترتیب ۱۸ ,۲۴, و ۱۹ درصد رشد کرد. نتیجه رشد کلاسیک فعالیت اقتصادی ناشی از بسط شدید پولی و فعالیت سفته بازانه در زمین، املاک و کالاها بود. قیمت‌ها که پایدار مانده بودند سریعاً رشد کردند. واردات از صادرات پیشی گرفت و ذخیره ارزی کشور رو به اتمام رفت. اقدامات دولت برای کنترل اعتبارات بخش خصوصی کاملاً ناکافی بود و دولت مجبور به روی آوردن به برنامه پایدار سازی اقتصاد تجویز شده از صندوق بین‌المللی پول شد. این سیاست‌ها که شامل محدودسازی شدید واردات و کاهش هزینه کرد دولت شد شدیداً مؤثر شد. تورم به‌طور قابل ملاحظه‌ای تعدیل شد و در سال ۱۹۶۲ به ۰٫۹ درصد رسید. دستمزدها در دوره ۱۹۶۰ تا ۱۹۶۳ به دلیل رکود ناشی از آن کاهش یافت. رکود مشخصا بازار و کارگران مهاجر ساختمانی را تحت تأثیر قرار داد و بر آتش نارضایتی‌ها بازدمید و منجر به ناآرامی سیاسی در سال‌های ۱۹۶۲–۱۹۶۳ شد. پاسخ شاه طرح شش ماده‌ای انقلاب سفید بود. اعلان این اصلاحات و اصلاحات ارضی و اعطای حق رأی به زنان باعث تشدید بلاتکلیفی سیاسی و اقتصادی شد و ائتلافی قدیمی بین بازار و روحانیت و روشنفکران در مخالفت با شاه را احیا کرد و منجر به و انبوه تظاهرات‌ها ژوئن ۱۹۶۳ شد. حکومت با استفاده از نیروی نظامی، به زندان انداختن مخالفین و تبعید سید روح‌الله خمینی به ترکیه برخورد کرد. این تحولات سیاسی نشانگر شروع دورهٔ جدیدی از تاریخ اقتصادی ایران است. شرکت نفت و گاز پارس
شرکت نفت و گاز پارس یکی از شرکت‌های فرعی تابعه شرکت ملی نفت ایران می‌باشد که در ۱ دی ۱۳۷۷ تأسیس شد. شرکت ملی نفت نیجریه
شرکت ملی نفت نیجریه به اختصار؛ ان‌ان‌پی‌سی شرکت دولتی نفت و گاز نیجریه است، که در سال ۱۹۷۷ با تشکیل کنسرسیومی از شرکت‌های بین‌المللی؛ رویال داچ شل، اکسان‌موبیل، توتال، آجیپ، تکزاکو و شورون، در قالب شرکت نفت نیجریه، سپس ادغام آن با وزارت معادن و فولاد نیجریه تأسیس شد. این شرکت امروزه از طریق شرکت‌های تابعه خود در حوزه‌های صنابع بالادستی، پایین‌دستی، پشتیبانی و لجستیک، فعالیت می‌کند. نهضت ملی‌شدن نفت
نهضت ملی‌شدن نفت نامی است که بر دوره اوج‌گیری مبارزات مردم ایران، برای ملی کردن صنعت نفت ایران گذارده شده‌است. تاریخ اقتصاد ایران
با شدت گرفتن ناآرامی‌ها در سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ و تغییر حکومت، فضای اقتصادی ایران نیز دیگرگون شد. انقلابیونی که با تمسک به استقرار عدالت اجتماعی و رفع هر گونه تبعیض، حکومت را در اختیار گرفته بودند، به مصادره و ملی کردن کارخانجات، شرکت‌ها و دارایی‌های بخش خصوصی روی آوردند. شش ماه پس از انقلاب، ۲۸ بانک خصوصی و صنایع خودروسازی و تولید فلزات اساسی همچون مس، فولاد و آلومینیوم، و دارایی‌های ۵۱ سرمایه‌دار صاحب صنعت ایرانی و بستگان درجه اول آنان ملی اعلام شد. اموال ملی شده در اختیار دولت قرار گرفت و اموال مصادره شده از سوی دادگاه‌های انقلاب به بنیاد مستضعفان منتقل شد تا مطابق اهداف اولیه انقلاب برای بالا بردن سطح زندگی محرومانی هزینه شود که همراهی آن‌ها سقوط سلطنت را امکان‌پذیر کرده بود. اقدامات انقلابیون تازه‌کار، اگر چه شاخص‌های توزیع درآمد را برای مدتی اندکی بهبود بخشید، اما سرمایه‌گذاری را به شدت کاهش داد و باعث افزایش نرخ تورم و رکود اقتصادی طولانی مدت شد. تصمیم دولت به کاهش تولید نفت، که از محدودیت فنی و کمبود کارشناس در استخراج آن ناشی می‌شد و دولت نیز برای جلوگیری از وابستگی به درآمدهای نفتی آن را تأیید می‌کرد و اشغال سفارت آمریکا که قطع همکاری با شرکت‌های آمریکایی و انزوای ایران در جهان را در پی داشت، منجر به افزایش کوتاه مدت قیمت نفت (۳۲ دلار) در بازارهای جهانی شد و درآمدهای ایران با وجود کاهش تولید نفت برای مدتی کوتاه افزایش یافت و به بیش از ۲۴ میلیارد دلار رسید. اقدامات دولت انقلابی باعث بهبود موقت در شاخص توزیع درآمد شد اما کاهش سرمایه‌گذاری و رکود و بیکاری بلند مدت را در پی آورد. قانون ملی‌شدن صنعت نفت
در سالهای ۱۳۲۶ و ۱۳۲۷ مذاکراتی بین نویل گس، از مقامات شرکت نفت ایران و انگلیس، و عباسقلی گلشائیان، وزیر دارائی دولت ساعد انجام شد و حاصل آن قراردادی بود که به قرارداد الحاقی گس-گلشائیان معروف شد. طبق این قرارداد، حق امتیاز ایران از نفت جنوب افزایش می‌یافت ولی در عین حال قرارداد اصلی یعنی قرارداد ۱۹۳۳ تغییری نمی‌کرد بلکه برپایه قانونی استواری قرار می‌گرفت. سازمان صنایع ملی ایران
سازمان صنایع ملی ایران در جهت اجرای قانون حفاظت و توسعه صنایع ایران، پس از مصادره اموال ۵۱ سرمایه دار بزرگ کشور و به استناد آیین‌نامه اجرایی آن مصوب هیأت وزیران مورخ ۱۳۵۸٫۵٫۲۰ تأسیس گردید و شورای انقلاب جمهوری اسلامی ایران اساسنامه سازمان صنایع ملی ایران را بنا به پیشنهاد وزارت صنایع و معادن، در جلسه مورخ ۵۸٫۹٫۱۷ تصویب نمود. ملی‌گرایی ایرانی
در سال ۱۹۵۱ مصدق برنامه ملی سازی نفت را اجرایی کرد ولی تحریم‌های بین‌المللی باعث مشکلات اقتصادی شدیدی در کشور شد و در نهایت با کودتا حکومت مصدق پایان یافت. پس از آن با همراهی ایالات متحده، محمدرضا شاه کنترل را از سر گرفت و از افزایش قیمت بنزین برای گسترش مدرنیزاسیون در ایران استفاده کرد. شرکت نفت فلات قاره ایران
شرکت نفت فلات قارهٔ ایران شرکت نفت و گاز ایرانی است، که از شرکت‌های تابعهٔ شرکت ملی نفت ایران به‌شمار می‌آید. این شرکت در سال ۱۳۵۹ با هدف مدیریت عملیات اکتشاف، توسعهٔ میادین، تولید و بهره‌برداری از منابع نفت خام و گاز طبیعی مستقر در حوضهٔ خلیج فارس، تأسیس شد. شیلات ایران
ملی شدن صنعت ماهی و شیلات ایران یا ملی شدن شیلات، در روز ۱۲ بهمن سال ۱۳۳۱ خورشیدی و در دوران دکتر محمد مصدق به وقوع پیوست. این اتفاق به ده‌ها سال غارت منابع ملی ایران در عرصه شیلات توسط همسایه شمالی این کشور، روسیه و بعد اتحاد جماهیر شوروی خاتمه داد.بنابر آمارهای موجود، ایران هر ساله در صنعت ماهیگیری رشد چهار درصدی دارد و این حاکی از اهمیت این صنعت در رونق اقتصادی کشور است. با توجه به بحران آب در کشور، پیگیری برنامه‌های توسعه شیلات را بر استفاده از آب شور پایه‌گذاری می‌کنند. بعضی از کشتی‌های ماهیگیری بزرگ و مجهز به کارخانه‌های شناور تهیه ماهی تبدیل شده‌اند. نهضت ملی‌شدن نفت
۱ - اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور بر طبق قانون طرز اجرای اصل ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور مورخه نهم اردیبهشت ماه ۱۳۳۰ و تخصیص عواید حاصله از آن به تقویت بنیه اقتصادی کشور و ایجاد موجبات رفاه و آسایش عمومی. شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران
این شرکت، عملاً فعالیت‌های خود را، از سال ۱۳۷۱ آغاز کرد. شرکت پالایش و پخش، بر اساس اصل جداسازی فعالیت‌های شرکت‌های بالادستی وزارت نفت (شامل: اکتشاف و تولید نفت و گاز)، از شرکت‌های پایین دستی (شامل: پالایش، انتقال نفت و فراورده‌ها، صادرات، واردات و پخش فراورده‌های نفتی)، تأسیس گردید. فعالیت‌های سیا در ایران
در ۲۸ مه ۱۹۰۱، شاه مظفرالدین ایران با ویلیام ناکس دارسی، بنیانگذار شرکت نفت انگلیس و ایران (APOC) و بعداً بریتیش پترولیوم یا فراتر از پترولیوم (BP) امتیاز نفتی برای همه آینده داد. صادرات نفت و نفت از ایران تا ۶۰ سال آینده در ۲۰ مه ۱۹۱۴، دولت انگلیس قراردادی را با شرکت نفت انگلیس و ایران امضا کرد که مبلغ ۲٫۲ میلیون پوند برای ۵۱ درصد از سهام APOC را پرداخت کرد. دریافت اکثریت سهام و ملی کردن APOC برای بریتانیا. این در درجه اول به این دلیل بود که وینستون چرچیل، در آن زمان اولین لرد دریاسالاری، تنها چند هفته قبل از شروع جنگ جهانی اول، نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا را از کشتی‌های زغال‌سوز به نفت‌سوز تبدیل کرده بود. تا سال ۱۹۵۰، ۴۰٪ نفت غرب و ۷۵ درصد نفت اروپا در ایران تولید می‌شد. در مارس ۱۹۵۱، نخست‌وزیر مصدق لایحه ای را برای ملی کردن AIOC به مجلس ایران ارائه و به تصویب رساند. در ۲ مه ۱۹۵۱، این لایحه اجرایی شد و مصدق ملی کردن نفت ایران را آغاز کرد و قصد داشت کشور را با استفاده از سود حاصل از نفت ایران بازسازی کند، که تولید آن عمدتاً توسط APOC متعلق به بریتانیا انجام می‌شد. ملی شدن APOC مصدق و بریتانیا را در تضاد مستقیم قرار داد، زیرا بریتانیا هنوز نیمی از سهام AIOC را در اختیار داشت. ایران به دنبال همان تقسیم سود ۵۰–۵۰ بود که قبلاً توسط غول‌های نفتی ایالات متحده آمریکا به ونزوئلا و پادشاهی عربستان سعودی اعطا شده بود. بریتانیا درخواست ایران را رد کرد و در عوض ترجیح داد سهم شیر از سود حاصل از تولید نفت ایران را حفظ کند. بریتانیا قصد نداشت به مصدق اجازه دهد که APOC را بدون نوعی غرامت ملی کند، اما نتوانست مصالحه قابل قبولی از مصدق بگیرد. هنگامی که این موضوع در ۲۲ ژوئیه ۱۹۵۲ به دیوان بین‌المللی دادگستری مطرح شد، دادگاه حکم داد که قادر به مداخله در مناقشه نیست و بیان کرد: "این چیزی بیش از یک قرارداد امتیازی بین یک دولت و یک شرکت خارجی نیست این حکم به هیچ وجه روابط بین دو دولت را تنظیم نمی‌کند.» این حکم باعث شد که بریتانیا به اولین پیشنهاد مصدق مبنی بر تقسیم سود ۵۰–۵۰ بازنگری کند، اما تا این لحظه دیگر خیلی دیر شده بود. پس از این ضرر، انگلیسی‌ها شروع به استفاده از تاکتیک‌های جایگزین کردند تا مصدق را مجبور به موافقت با مصالحه‌ای مناسب‌تر کنند، تحریم‌های شدید اقتصادی بر صادرات ایران و همچنین خارج کردن نیروهای ماهر مورد نیاز برای اداره پالایشگاه‌های APOC، که به بحران آبادان معروف شد. استقلال بحرین
در دوران پادشاهی محمدرضا پهلوی در دو برهه مسئلهٔ حاکمیت ایران بر بحرین جدی‌تر شد: یکی هنگام ملی شدن صنعت نفت که شرکت نفت بحرین نیز در فهرست شرکت‌هایی بود که در لایحه در ۱۳۲۹ تقدیم مجلس شده‌بود، یکی هم در سال ۱۳۳۶ که هیئت وزیران با حضور شاه لایحه‌ای را آماده کردند که به روشنی حق مالکیت ایران بر بحرین را نشان می‌داد. بی‌پی
بریتیش پترولیوم، سرانجام در سال ۱۹۵۴، با تغییر نام شرکت نفت ایران و انگلیس، تشکیل شد. پس از کودتای ۲۸ مرداد عملاً صادرات نفت ایران، قطع شد. به منظور خارج کردن نفت ایران و انتقال آن به بازار بین‌المللی، در ماه اکتبر سال ۱۹۵۴ شرکتی بنام «شرکت‌کنندگان نفت ایران»، در لندن تأسیس شد. شرکت بهره‌برداری نفت و گاز گچساران
در سال ۱۳۷۷ در پی تجدید ساختار شرکت ملی نفت ایران، مدیریت تولید مناطق خشکی به شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب تغییر پیدا کرد و برنامه‌ریزی به منظور تغییر ساختار این شرکت با هدف کوچک‌سازی و تفکیک نمودن حوزه عملیاتی آن آغاز شد. سال ۱۳۷۸ با هدف اجرای سیاست‌ها و برنامه‌های وزارت نفت ایران، مبنی بر ایجاد تغییر و تحول در نحوه اداره فعالیت‌ها، ساختار سازمانی شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب، مورد بازنگری قرار گرفت و به دو شاخه اصلی شامل ستاد مرکزی و شرکت‌های تابعه تفکیک گردید. سپس ۵ شرکت بهره‌برداری از تأسیسات و دارایی‌های مناطق تولید نفت و گاز شرکت مناطق نفتخیز جنوب تأسیس شدند. شرکت بهره‌برداری نفت و گاز گچساران به‌عنوان یکی از پنج شرکت بهره‌بردار تابع شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب، فعالیت عملیاتی خود را از سال ۱۳۷۹ آغاز نمود. قراردادهای نفتی ایران
قرارداد امتیازی این اختیار را به طرف مقابل می‌دهد تا برای یک مدت طولانی به صورت مورد علاقه از منطقه نفتی بهره‌برداری کند و در نهایت درصدی از سود آن را به کارفرما دهد. این نوع قرارداد که اولین قرارداد نفتی ایران در زمان مظفرالدین شاه بود، در سال ۱۲۸۰ ه. ش با ویلیام ناکس دارسی انگلیسی بسته و امتیاز اکتشاف، بهره‌برداری، حمل و نقل در سراسر ایران به استثنای پنج استان شمالی به مدت ۶۰ سال به او داده شد. سهم ایران از کل امتیاز دارسی ۱۶ درصد بود. رضا شاه پهلوی این امتیاز را در سال ۱۳۱۱ ه. ش ملغی کرد اما قراردادی از این نوع به نام قرارداد ۱۳۱۲ بست که سهم ایران ۲۰ درصد از کل فروش نفت در نظر گرفته شد. در سال ۱۳۲۹ ه. ش با تلاش‌های محمد مصدق و آیت‌الله کاشانی مجلس شورای ملی قانون ملی شدن صنعت نفت را تصویب کرد. طبق این قانون شرکت نفت ایران و انگلیس منحل شد و طرف خارجی حق مالکیت در هیچ‌کدام از فرایندها را نداشت. پس از کودتای آمریکایی-انگلیسی ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ه. ش نوع جدیدی از قراردادهای نفتی به نام قراردادهای مشارکتی تشکیل شد. پژوهشگاه صنعت نفت
پژوهشگاه صنعت نفت، مجموعه پژوهشی ایرانی است، که به‌عنوان بزرگترین مرکز پژوهشی در زمینه صنایع نفت، گاز و پتروشیمی در ایران فعالیت می‌کند. این پژوهشگاه در سال ۱۳۳۸ توسط شرکت ملی نفت ایران تأسیس شد و اکنون به عنوان یکی از سازمان‌های وابسته به وزارت نفت ایران فعالیت می‌نماید. هم‌اکنون جعفر توفیقی ریاست پژوهشگاه صنعت نفت را برعهده دارد. این پژوهشگاه فناوری‌های گوناگونی را در سه حوزه بالادستی نفت‌وگاز، پایین‌دستی نفت‌وگاز، انرژی و محیط زیست توسعه داده‌است. برخی از مهمترین فناوری‌های توسعه‌یافته توسط پژوهشگاه صنعت نفت عبارتند از: پژوهشگاه صنعت نفت در سال ۱۳۳۸ با نام «اداره توسعه و تحقیقات شرکت ملی نفت ایران» تأسیس شد. هدف اولیه این سازمان، تحقیق و پژوهش در زمینه کاربرد مواد نفتی بود. پس از انقلاب ۱۳۵۷ در ایران، نام این سازمان نیز به «مرکز پژوهش و خدمات علمی» تغییر یافت. بر پایه موافقتنامه اصولی سال ۱۳۶۸ شورای گسترش وزارت فرهنگ و آموزش عالی، به عنوان «پژوهشگاه صنعت نفت» با هدف انجام پژوهش‌های بنیادی، کاربردی و توسعه‌ای، نامیده شد. محمد مصدق
وی پس از سقوط رضاشاه، از تبعید به عرصهٔ سیاست بازگشت. در سال ۱۳۲۸ با چندین حزب وارد اتحاد شد و با همکاری افرادی مانند حسین فاطمی به تأسیس جبههٔ ملی ایران اقدام کرد. جبههٔ ملی و در رأس آن‌ها مصدق، به پیشنهاد فاطمی برای شروع استعمارستیزی در ایران، ملی شدن صنعت نفت را مطرح کردند. مصدق در سال ۱۳۳۰ به نخست‌وزیری رسید و در نخستین قدم، نفت ایران را ملی کرد. به همین دلیل طرح سقوط دولت او توسط انگلستان (که تا قبل از ملی شدن نفت، صاحب عمدهٔ نفت ایران بود) ریخته شد و سرانجام در کودتای ۲۸ مرداد که توسط سازمان سیا و ام آی ۶ و با حمایت شاه و روحانیون و ارتش انجام شد، دولت مصدق برکنار شد . یکی دیگر از دلایل سقوط دولت او، مخالفت‌های ابوالقاسم کاشانی با مصدق بود. کاشانی در حالی که قبلاً از مصدق حمایت می‌کرد، به همراه جمعی از روحانیون به مخالفت با مصدق برخاست. پس از آن مصدق در دادگاه نظامی محاکمه شد و علی‌رغم دفاعیهٔ مستندی که از خود ارائه داد، به سه سال حبس انفرادی محکوم شد. پس از تحمل سه سال زندان، مصدق به دستور محمدرضا شاه به قلعهٔ احمدآباد تبعید شد و تا پایان عمر خود، در آن‌جا تحت نظارت قرار داشت و به گفتهٔ خودش، «هر روز آرزوی مرگ می‌کرد» مصدق سرانجام در ۱۴ اسفند ۱۳۴۵ بر اثر بیماری سرطان در ۸۷ سالگی در بیمارستان نجمیهٔ تهران زیر نظر مأموران ساواک درگذشت و به دلیل مخالفت شاه با وصیت او مبنی بر به خاک سپرده شدن در کنار کشته‌شدگان قیام ۳۰ تیر در قبرستان ابن بابویه، در ملک شخصی‌اش واقع در قلعهٔ احمدآباد به خاک سپرده شد. محمدرضا جلالی نائینی
به شهادت مدارک اولین بار سخن از ملی شدن نفت در جلسه‌ای مطرح شد که مؤسسین جبهه ملی در دفتر کار روزنامه کشور در میدان بهارستان جمع بودند. هوشنگ انصاری
پس از درگذشت منوچهر اقبال در سال ۱۳۵۶ انصاری به عنوان مدیرعامل و رئیس هیئت مدیره شرکت ملی نفت ایران انتخاب شد. در ابتدا کارشناسان بر این باور بودند، که وی در رأس شرکت ملی نفت، قراردادهای بزرگی با شرکت‌های نفتی جهان منعقد خواهد کرد؛ اما ابتکار او در مورد بستن قرارداد با شرکت نفتی آمریکایی اکسون، با شکست رو به رو شد. ریشه‌های انقلاب ۱۳۵۷ در حال شکل‌گیری بود و شرکت‌های خارجی اعتمادی به ثبات وضع ایران نداشتند. انصاری در اوایل سال ۱۳۵۷ در خانه شخصی خود در حصارک شمیران زندگی می‌کرد و در آن روزها از بیماری قلبی رنج می‌برد. در آبان ۱۳۵۷ در حالیکه بمنظور امضای قراردادی نفتی در پاریس بسر می‌برد، بعلت عارضه قلبی در بیمارستان بستری شد، سپس برای ادامه معالجه به آمریکا نقل مکان کرد. شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران
پس از ملی شدن صنعت نفت و تأسیس شرکت ملی نفت ایران، سازمانی با وظایف توزیع و پخش فرآورده‌های نفتی، تحت عنوان اداره پخش و خطوط‌لوله در شرکت ملی نفت ایران شکل گرفت، که در طول سال‌های بعد، با عناوینی چون؛ امور پخش و فروش داخلی و نیز امور پخش و فروش محلی، در تهران فعالیت داشت. در سال ۱۳۶۶ سازمان پخش فراورده‌های نفتی از شرکت ملی نفت جدا شد و به عنوان یک شرکت سهامی خاص، متعلق به شرکت ملی نفت ایران و تحت نام؛ شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران تأسیس گردید. قرارداد ۱۹۳۳
قانون ملی شدن نفت که در سال ۱۳۲۹ تصویب شد، این قرارداد را باطل کرد ولی پس از کودتای ۲۸ مرداد در سال ۱۳۳۲ قرارداد کنسرسیوم جانشین آن شد. فضل‌الله زاهدی
با بازگشت شاه، زاهدی درجه سپهبدی گرفت. او روابط با دولت انگلیس که در زمان مصدق قطع شده بود را از سر گرفت و مذکرات نفت را از ۲۲ فروردین ۱۳۳۳ با سرپرستی وزیر اقتصاد و دارایی، دکتر علی امینی آغاز کرد که منجر به قرارداد کنسرسیوم یا قرارداد امینی - پیج گردید. علی امینی چهره‌ای موجه و وزیر پیشین دولت مصدق بود. بر اساس قرارداد جدید که پس از ماه‌ها مذاکره در ۲۸ شهریور، به امضای طرفین و در ۲۹ مهر به تأیید مجلس شورای ملی و در ۶ آبان به تصویب مجلس سنا رسید، اگرچه ملی شدن نفت و صنایع نفت ایران مورد پذیرش طرف‌های خارجی قرار گرفت ولی دولت ایران تضمین می‌کرد که تا ۲۵ سال نفت تولیدی را به شرکت‌های عضو کنسرسیوم (آمریکایی، انگلیسی، هلندی و فرانسوی) بفروشد. بدین ترتیب فروش نفت ایران پس از نزدیک به چهار سال وقفه در بهمن سال ۱۳۳۱ از سر گرفته شد. سپهبد زاهدی نخست‌وزیر هنگامی که لایحه کنسرسیوم را به مجلس می‌داد، در توجیه آن گفت: «ما با این قرارداد توانستیم کلاه بزرگی سر انگلیس و آمریکا بگذاریم.» شاه این قرارداد را شرافتمندانه و منصفانه دانست و امینی در نطق خود در مجلس تصریح کرد «بهتر از این قرارداد نمی‌توانستیم بدست آوریم.» با اینحال بخش بزرگی از روشنفکران و دانشگاهیان و روحانیون با این قرارداد مخالفت کرده و آن را خلاف قانون ملی شدن نفت می‌دانستند. شرکت نفت ایران و انگلیس
شرکت نفت ایران و انگلیس شرکت نفتی ایرانی-بریتانیایی بود، که در پی اکتشاف میدان نفتی مسجدسلیمان، در جنوب‌غربی ایران، با هدف اکتشاف، توسعه میادین، بهره‌برداری و استخراج نفت خام، در تاریخ ۱۴ آوریل ۱۹۰۹ توسط شرکت بریتانیایی نفت برمه تأسیس شد. این شرکت در سال ۱۹۵۴ در پی ملی‌سازی نفت ایران، منحل شد و از دارایی‌های آن، دو شرکت ملی نفت ایران و بی‌پی تاسیس گردید. شرکت نفت ایران و انگلیس
شرکت نفت ایران و انگلیس تا سال ۱۹۵۱ که نفت در ایران ملی شد همه امور مربوط به نفت ایران را ابتدا بر اساس قرارداد دارسی و بعد بر اساس قرارداد ۱۹۳۳ در دست داشت و ظاهراً ۱۶% از سود سالانه خود را به دولت ایران می‌پرداخت، هر چند که دولت ایران هیچ نظارتی بر میزان فروش و درآمد و سود این شرکت نداشت. پس از سقوط رضاشاه به تدریج این امکان پیدا شد که ایرانیان خواستار حق بیشتری از درآمد نفت شوند. نهضت ملی شدن نفت ایران به رهبری محمد مصدق، نفت را در ایران ملی کرد. شرکت که حاضر به قبول اصل ملی شدن نفت نبود، عملیات خود را در ایران متوقف کرد. شرکت پیراحفاری ایران
بمنظور اجرای سیاست‌های اصل ۴۴ قانون اساسی، شرکت پیراحفاری ایران، در سال ۱۳۸۴ در فهرست ارائه شده به سازمان خصوصی‌سازی، توسط وزارت نفت ایران، قرار گرفت و در سال ۱۳۸۵ بنا بود این شرکت نیز به همراه شمار زیادی از شرکت‌های نفتی، در یک برنامه زمانی ۴ ساله، کلیه سهام آن، به بخش خصوصی واگذار گردد. در سال ۱۳۸۹ اندکی پیش از رسیدن تاریخ واگذاری، وزارت نفت ایران اعلام نمود که شرکت‌های فعال در بخش بالادستی صنعت نفت، به‌طور موقت، از قانون خصوصی‌سازی مستثنی می‌شوند، که با توجه به نوع فعالیت شرکت پیراحفاری ایران، واگذاری سهام آن، به سال‌های بعد موکول شد. در نهایت شرکت پیراحفاری ایران در سال ۱۳۹۲ به‌طور کامل از فهرست شرکت‌های قابل واگذاری به بخش خصوصی خارج گشت. این شرکت هم‌اکنون به عنوان یک شرکت سهامی خاص، که کلیه سهام آن در اختیار شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب می‌باشد، به فعالیت خود ادامه می‌دهد. حقوق کارگران در ایران
۴ - دوران شکوفائی جنبش سندیکایی در ایران، پس از سوم شهریور تا پایان ملی شدن نفت، که خود شامل دو مرحله اساسی است: سال‌های ۱۳۲۶ - ۱۳۲۰ و ۱۳۳۲ - ۱۳۲۸ شرکت عملیات اکتشاف نفت ایران
شرکت عملیات اکتشاف نفت ایران در سال ۱۳۷۶ از دارایی‌ها و نیروی انسانی معاونت عملیات مدیریت اکتشاف شرکت ملی نفت ایران، بعنوان زیرمجموعه‌ای از این شرکت، تأسیس شد. در سال ۱۳۷۸ در راستای اجرای برنامه خصوصی‌سازی وزارت نفت ایران، مالکیت کلیه سهام شرکت عملیات اکتشاف به شرکت سرمایه‌گذاری صندوق بازنشستگی صنعت نفت واگذار شد و بعنوان یک شرکت سهامی خاص ثبت گردید. کمیسیون مخصوص نفت
همین کمیسیون پیشنهاد ملی شدن صنعت نفت را در اسفند ۱۳۲۹ به مجلس ارائه داد که به تصویب رسید. شرکت ملی نفت ایران
شرکت ملی نفت ایران پس از ملی شدن نفت ایران و انحلال شرکت نفت ایران و انگلیس در سال ۱۳۲۷، از تأسیسات و دارایی‌های این شرکت در ایران تأسیس شد، ولی به‌طور رسمی فعالیت خود را از سال ۱۳۳۰ آغاز کرد. اولین هیئت مدیره موقت شرکت ملی نفت ایران، در پی اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت و پس از خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران، در خردادماه ۱۳۳۰ تشکیل شد و نخستین مدیرعامل این شرکت نیز مهدی بازرگان بود. در سالهای نخست شرکت ملی نفت تنها در بخش پایین‌دستی صنعت نفت فعالیت می‌کرد، ولی به‌تدریج دامنه فعالیت‌های خود را به بخش بالادستی، در خارج از منطقه جغرافیایی قرارداد کنسرسیوم گسترش داد. در سال ۱۳۴۴ با تصویب "قانون توسعه صنایع پتروشیمی" در مجلس شورای ملی، شرکت ملی نفت فعالیت در صنایع پتروشیمی که از سال ۱۳۳۷ با راه‌اندازی "واحد تولیدی کود شیمیایی شیراز" آغاز شده بود را گسترش داد، همچنین اقدام به تأسیس بخش توزیع گاز خود در همین سال (۱۳۴۴) نمود. پس از وقوع انقلاب ۱۳۵۷ و تشکیل وزارت نفت، بخش‌های پائین‌دستی شامل پالایش و پخش، توزیع گاز و صنایع پتروشیمی، از این شرکت منفک شدند و به‌عنوان شرکت‌های مستقل و زیرمجموعه وزارت نفت، به فعالیت خود ادامه دادند. پس از وقوع انقلاب تاکنون تمرکز شرکت ملی نفت بر فعالیت‌های بخش بالادستی (اکتشاف و تولید نفت و گاز) معطوف می‌باشد و انحصار تولید نفت و گاز را در کشور در اختیار دارد. شرکت ملی گاز ایران
شرکت ملی گاز ایران در سال ۱۳۴۳ توسط شرکت ملی نفت ایران تاسیس شد. هم‌اکنون شرکت ملی گاز ایران یکی از ده شرکت بزرگ فعال در زمینه گاز در خاورمیانه و یکی از چهار شرکت اصلی وزارت نفت با پیشینه بیش از ۵۰ سال است که وظیفه تأمین بیش از ۷۵ درصد از سوخت مورد نیاز کشور ایران را برعهده دارد. اکنون شرکت ملی گاز ایران دارای بیش از ۱۸۰۰۰ نیروی شاغل رسمی بوده و اندکی بیش از این شمار نیروهای غیررسمی در خدمت آن می‌باشند. دانشگاه صنعت نفت
تا پیش از ملی شدن نفت، شرکت نفت ایران و انگلیس آموزشگاهی در آبادان داشت که از میان دارندگان دیپلم کامل متوسطه دانشجو می‌پذیرفت و پس از سه سال تحصیل به آن‌ها مدرک مهندسی می‌داد. دو سوم مهندسان ایرانی شرکت نفت از این مؤسسه و بقیه عمدتاً از هنرسرای عالی در تهران تأمین می‌شد. نهضت ملی‌شدن نفت
اعتصاب کارگران شرکت نفت اگرچه با تلاش بسیار دولت ایران پایان پذیرفت اما دولت انگلستان همچنان در پی دسیسه و تحریک کارمندان ایرانی شرکت نفت بود به‌طوری‌که در تاریخ ۱۸ اردیبهشت ۱۳۳۰ سپهبد شاه‌بختی (فرمانده نظامی اعزامی از تهران) در تلگراف خود از استان ششم (خوزستان) به دکتر مصدق نخست‌وزیر وقت اعلام داشت: محمدرضا پهلوی
مدتی پس از نجات از یک ترور نافرجام، با تشکیل مجلس سنا، بر قدرت او افزوده‌شد. در دوران پادشاهی او، صنعت نفت ایران به رهبری محمد مصدق ملی شد. در سال ۱۳۳۲ با پشتیبانی سازمان اطلاعات و امنیت خارجی بریتانیا و سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، کودتایی برای برکناری مصدق به راه افتاد. با شکست خوردن کودتای ۲۵ مرداد، محمدرضا شاه ایران را ترک کرد ولی با موفقیت کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ مصدق برکنار شد و شاه به ایران بازگشت. دانشگاه صنعت نفت
با ملی شدن نفت و خلع ید از شرکت نفت ایران و انگلیس، آموزشگاه نفت تعطیل شد. پس از کودتای ۲۸ مرداد، در پاییز ۱۳۳۲ علی‌اصغر پورهمایون تصمیم به تأسیس دانشکده نفت در هنرسرای عالى گرفت که پنج سال پیشتر از وزارت فرهنگ جدا و به وزارت اقتصادملی منتقل شده بود. وزیر بعدی اقتصاد ملی فخرالدین شادمان که سال بعد روی کار آمد، بر این نظر بود که دانشجویان دانشکده نفت، درس‌های تئورى را در تهران و درس‌های عملى را در آبادان بگذرانند اما نظر رضا جعفری وزیر فرهنگ این بود که دانشکده کلا به آبادان انتقال یابد که با تصویب مجلس نظر او عملی شد. نخستین آزمون ورودی دانشکده نفت در ۲۹ شهریور ۱۳۳۳ در تهران با شرکت حدود ۱۵۰۰ داوطلب برگزار شد. نخست‌وزیری محمد مصدق
همان‌طور که انتظار می‌رفت، مصدق نخست به مسئله نفت پرداخت.دکتر مصدق در کتاب خاطرات خود می‌گوید: «پیشنهاد ملی‌شدن صنعت نفت در سراسر کشور ابتکار شادروان دکتر حسین فاطمی بود… با پیشنهاد و نظریات آن شادروان موافقت نمودم و قرار شد که ایشان پیشنهاد خود را در جلسه نمایندگان جبهه ملی بدهند و ببینم نظر دیگران چیست. در جلسه‌ای که در خانه آقای نریمان تشکیل شد، دکتر فاطمی پیشنهاد خود را مطرح [کرد] و تصویب شد.» در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ ملی شدن صنعت نفت مراحل نهایی تصویب خود را طی کرد و در اردیبهشت ۱۳۳۰، محمد مصدق تشکیل دولت داد. او چند روز پس از تصدی، مجلس را واداشت تا چهار نماینده جبهه ملی را به عضویت کمیته پنج نفره مأمور کمک به حکومت در اجرای قانون ملی کردن نفت، انتخاب کنند و هیئتی را به ریاست مهدی بازرگان برای اجرای ملی شدن نفت و تحویل گرفتن تاسیسات نفتی از شرکت نفت ایران و انگلیس به خوزستان فرستاد. در تیرماه چون شرکت نفت تهدید کرد که کارکنانش را بیرون می‌برد و به صاحبان نفتکشها اخطار کرد که نفت خریداری شده از حکومت ایران مورد قبول بازار جهانی نخواهد بود، مصدق مذاکرات را قطع کرد و روشن کرد که حکومت اصل ملی کردن را حتی اگر هم عملاً تحقق نیافته باشد خواهد پذیرفت، در شهریور ماه، شرکت تکنسینهایش را بیرون برد و تأسیسات نفتی را تعطیل کرد. در همین حال حکومت انگلیس به تقویت ناوگان دریایی خود در خلیج فارس پرداخت و از ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد شکایت کرد. در مهرماه، مصدق به نمایندگی از طرف ایران در دعوای مطروحه در شورای امنیت، به نیویورک رفت. وی در دریافت کمک مالی از بانک جهانی توفیق نیافت چون توصیه دی ماه ۱۳۳۰ معاون بانک جهانی ادامه وضعیت فروش نفت ایران تحت نظارت آن بانک به انگلستان به مدت دو سال تا تعیین تکلیف دعوای ایران و انگلستان بود. با ادامه دخالت انگلیس در سیاست داخلی ایران، مصدق همه کنسولگری‌های انگلیس را تعطیل کرد. بدین سان در اواخر سال ۱۳۳۰، مصدق درگیر یک بلوای بزرگ دیپلماتیک بود. نهضت ملی‌شدن نفت
همزمان با تصویب طرح ملی‌شدن صنعت نفت ایران از سوی مجلس‌های شورای ملی و سنا، شرکت نفت ایران و انگلیس از پرداخت سی درصد فوق‌العاده دستمزد کارگران نفت بندر ماهشهر، آغاجاری، لالی و نفت سفید امتناع ورزید و این امر موجب اعتصاب کارگران و اعلام حکومت نظامی در خوزستان شد. با اعزام نیروهای نظامی از اهواز، خرم‌آباد و اصفهان به مناطق مزبور شورش اعتصابیون کمی فروکش کرد لیکن شرکت نفت هنوز حاضر به پذیرش خواسته‌های اعتصابیون نبود.