مذهب مردم گرجستان چیست؟
آذری‌های گرجستان
دین اکثریت آذربایجانی‌های گرجستان اسلام است، ۸۰٪ آنان را شیعیان و ۲۰٪ را اهل تسنن تشکیل می‌دهد. قانون اساسی گرجستان آزادی دینی اقوام مسلمان آذربایجانی را تصویب کرده‌است و بزرگترین مسجد شیعیان گرجستان توسط شاه اسماعیل به سال ۱۵۲۴ میلادی بنا شده‌است. دوران حکومت‌های کمونیستی مصادف با تخریب اماکن مقدس مسلمانان آذربی بود. پس از اتمام تخریب مساجد شیعیان در سال ۱۹۵۱ آذربایجانی‌های شیعه در مسجد اهل تسنن که تنها مسجد باقی‌مانده در تفلیس بود برای عبادت مورد استفاده قرار می‌گرفت که قسمت شیعه و سنی مسجد توسط یک پرده از وسط جدا شده‌بود. از سال ۱۹۹۶ با برداشتن پرده هر دو مذهب در کنار همدیگر از این مسجد استفاده می‌کنند. نماز جمعه نیز به صورت شیفتی در دو نوبت قبل از ظهر و بعد از ظهر، توسط آذربایجانی‌های شیعه و مسلمانان سنی در تفلیس انجام می‌گیرد. گرجستان
شاردن گردشگر سرشناس فرانسوی که توصیف دقیق و جامعی از گرجستان در سفرنامه خود نموده‌است چنین می‌گوید: «نژاد مردم گرجستان پاکترین و اصیل‌ترین نژادهای مشرق زمین و خالص‌ترین نژاد هاست». بر اساس آمار سال ۲۰۰۲ میلادی، اکثر مردم گرجستان، (حدوداً ۷۰٪)، مسیحی بوده و پیرو کلیسای ارتدکس گرجی هستند. بعد از ارتدکس‌های گرجی، اسلام در گرجستان به عنوان بزرگترین اقلیت دینی این کشور محسوب می‌شود. جمعیت مسلمانان را آذربایجانی‌های گرجستان و دیگر اقوام ساکن در این کشور از جمله آجاریا تشکیل می‌دهند. گرجستان
مردم بومی گرجستان، مردم گرجی مسیحی ارتدکس و پیرو کلیسای ارتدکس گرجی هستند. گرجی‌ها به زبان گرجی کارتولی سخن می‌گویند که زبان رسمی کشور گرجستان است و با الفبای گرجی نوشته می‌شود که یکی از چهارده الفبای موجود در جهان می‌باشد. دین مردم آذری
دین اکثریت آذری زبانان در این کشور اسلام است، ۸۰٪ آنان را شیعیان و ۲۰٪ را اهل تسنن تشکیل می‌دهند. قانون اساسی گرجستان آزادی دینی اقوام مسلمان را تصویب کرده‌است و بزرگترین مسجد شیعیان گرجستان توسط شاه اسماعیل به سال ۱۵۲۴ میلادی بنا شده‌است. دوران حکومت‌های کمونیستی مصادف با تخریب اماکن مقدس مسلمانان بود. پس از اتمام تخریب مساجد شیعیان در سال ۱۹۵۱ شیعیان در مسجد اهل تسنن که تنها مسجد باقی‌مانده در تفلیس بود برای عبادت مورد استفاده قرار می‌گرفت که قسمت شیعه و سنی مسجد توسط یک پرده از وسط جدا شده‌بود. از سال ۱۹۹۶ با برداشتن پرده در کنار یکدیگر از این مسجد استفاده می‌کنند. نماز جمعه نیز در دو نوبت قبل از ظهر و بعد از ظهر، توسط شیعیان و اهل تسنن در تفلیس انجام می‌گیرد. در منطقه مارنئولی که دارای بیشترین پراکنش شیعیان در گرجستان می‌باشد، به "شهر شیعه نشین گرجستان" معروف هست که دارای مسجدی به نام "امام علی (ع)" می‌باشد. علاوه بر مسجد امام علی (ع ) در مارنئولی، شیعیان مساجد فعالی در سایر شهرهای این کشور نظیر "مسجد جامع" (جمعه) در تفلیس، "مسجد مراغه" گاردابانی، "مسجد حضرت رسول (ص)" در ده کیلومتری شهر مارنئولی و "مسجد اهل بیت" در منطقه سوغانلو از توابع تفلیس اشاره کرد.
باختر (بلخ)
مردم تخارستان در قرن‌های پنجم تا هفتم میلادی پیرو چند دین بودند. به استناد بر مآخذ تاریخی و مدارک باستان‌شناسی دقیق می‌توان گفت که اکثریت مردم تخارستان مثل دوره‌های قدیم زرتشتی بودند. موقعیت دین بودایی نیز خیلی مستحکم بود. در آسیای وسطی به دوران هفتالیان دین بودایی مورد تعقیب قرار نداشت و بعضی حاکمان هفتالی از دین بودایی پشتیبانی می‌کردند. در پایان قرن ششم و اوایل قرن هفتم میلادی بعضی حاکمان خاقانات غربی ترک به دین بودایی می‌پیوندند و هم در جنوب آسیای میانه هم در افغانستان و شمال هندوستان شروع به ساختن معبدهای بودایی می‌نمایند و از بوداییان پشتیبانی می‌کنند. در قرن هفتم در پایتخت تخارستان، شهر بلخ، صدها دیر بودایی، در ترمذ ده‌ها دیر، در شومان دو دیر، در قبادیان سه دیر و غیره موجود بودند. از اطلاعات به دست آمده بر می‌آید که در تخارستان دین بودایی خیلی انتشار داشته‌است. دین دیگری که در آسیای میانه در این زمان رسوخ کرده بود، آیین مانوی بود. باز یک دین دیگر، دین نصرانی بود. تخاریان معتقد به دین نصرانی بودند. گریگور روشنگر
گریگور روشَنگَر (به ارمنی: Գրիգոր Լուսավորիչ، تلفظ: "گریگور لوساوریچ")، (زادهٔ حدود ۲۵۷ میلادی)، نخستین رهبر دینی ارمنیان بود. در نتیجهٔ کوشش او، تیرداد سوم ارمنستان در سال ۳۰۱ میلادی، مسیحیت را دین رسمی کشور اعلام کرد و ارمنیان را به این آیین نو فراخواند. او از خاندان سورن ایرانی بود. مردم گرجی
گرجی‌ها برخاسته از پادشاهی کولخیس (کُلخِتی، به گرجی: "კოლხეთი") و پادشاهی ایبِری ("ایبِریئیسْ سامِپُ، به گرجی: იბერიის სამეფო") از اروپای باستان هستند. پادشاهی کولخیس و یونان باستان در ارتباط بودند در حالی که، پادشاهی ایبِری در سلطه و نفوذ امپراتوری هخامنشی بود، تا زمانی که توسط اسکندر مقدونی از بین رفت. در قرن ۴ میلادی، گرجی‌ها جزو اولین اقوامی بودند که دین مسیحیت را پذیرفتند و امروزه اکثراً مسیحی ارتدکس و پیرو کلیسای ارتدکس گرجی هستند. همچنین گرجی‌های ترکیه مسلمان سنی، گرجی‌های ایران مسلمان شیعه و گرجی‌های اسرائیل پیرو دین یهود هستند. قرار گرفته در قفقاز در چهار راه قاره‌ای اروپا و آسیا، مردمان قرون وسطای میانه نظاره‌گر مردمان گرجی بودند که پادشاهی گرجستان را در سال ۱۰۰۸ میلادی تشکیل دادند. پادشاهی پن-قفقاز (the pan-Caucasian empire)، بعدها دوره طلایی گرجستان را در اوج قدرت سیاسی و فرهنگی این کشور کلید زد. دوران طلایی گرجستان به همین ترتیب ادامه داشت تا این‌که عواملی مانند حمله و هجوم مغول‌ها، حملهٔ تیمور لنگ، سقوط قسطنتنیه (پایان امپراتوری بیزانس) و مرگ گیورگی پنجم بزرگ (გიორგი V ბრწყინვალე: کسی که توانست بعد از ۱۰۰ سال ویرانی‌هایی که مغول‌ها به‌جا گذاشته بودند دوباره کشور را به همان قدرت و ثبات سیاسی برساند و آخرین پادشاه بزرگ گرجستان) در سال ۱۳۴۶ در بین قرون ۱۳ تا ۱۵ میلادی، این کشور را به سمت فروپاشی کشاندند. گرجی‌های ایران
به هر حال این افراد هنگام ورود به تشکیلات دولتی صفوی باید مسلمان می‌شدند و اگر تغییر دین نسل اول ظاهری بوده باشد در نسل‌های بعدی همگی آنان مسلمان زاده بودند و همانند سایر مسلمانان دارای اعتقادات اسلامی می‌شدند. ارمنی‌های گرجستان
در گرجستان همچنین یک حوزه ارمنی کاتولیک وجود دارد. ارمنی‌های کاتولیک به‌طور برجسته در جاواخک و تعداد کمتری هم در سایر نقاط کشور از جمله تفلیس به سر می‌برند. تاجیکستان
دین حدود ۹۸٪ از مردم تاجیکستان اسلام است (۹۵٪ سنی حنفی، اقلیت ۵٪ شیعه که غالباً شیعهٔ اسماعیلی و کمتر از ۱٪ آن شیعهٔ دوازده‌امامی) است. شیعیان بیشتر در بدخشان زندگی می‌کنند. مسیحیان، یهودیان، زرتشتیان، بوداییان و بهائیان از جمله اقلیت‌های دینی ساکن در تاجیکستان هستند. طریقت نقشبندیهٔ تصوف نیز در تاجیکستان وجود دارد. کلیسای ارتدکس گرجی
از سال ۱۸۱۱ تا ۱۹۱۷ میلادی، کلیسای ارتدکس گرجی پیرو کلیسای ارتدکس روسی بود و رهبران آن نه تنها پاتریارک نبودند، بلکه جاثلیق هم نبوده و فقط در مقام اسقف اعظم بودند، تا اینکه در سال ۱۹۱۷ میلادی، گرجستان از امپراتوری روسیه مستقل شد. پراکنش مردم آذری
بورچالی نام منطقه‌ای تاریخی در گرجستان است که بزرگترین گروه قومی این منطقه آذری‌ها می‌باشند. در حال حاضر اکثر جغرافیای این منطقه در استان کومو کارتلی واقع شده‌است. در آخرین سرشماری قومی گرجستان به (سال ۲۰۰۲ تا به حال) آرایش قومی این استان از کل جمعیت ۴۹۷٬۵۳۰ نفری، ۴۵٫۱٪ را آذربایجانی‌ها تشکیل می‌دادند‌. آذری‌های گرجستان و بورچالی بورچالی نام منطقه‌ای تاریخی در گرجستان که بزرگترین گروه قومی آن آذری‌ها می‌باشند.ترک های جنوب گرجستان از منطقه بوزچلو در شمال غربی استان مرکزی در شهرستان کمیجان و شرق همدان، به گرجستان کوچ کرده اند. ترکهای گرجستان، ترکهای بزچلو کوچیده از همدان و کمیجان: شاید بسیاری از ما ترک‌های همدان و کمیجان ندانیم که در جنوب شرق کشور گرجستان منطقه‌ای وجود دارد که از لحاظ بافت قومیتی، زبان، تاریخ، فرهنگ و فولکلور کوچک‌ترین تفاوتی با تبریز، اورمیه، اردبیل، زنجان، همدان، جمهوری آذربایجان و سایر مناطق آذربایجانی نظیر قارص، آرداهان و ایغدیر در شمال شرق کشور ترکیه نداشته و صدها سال است که پرچم ترکیت و اسلامیت را در یک کشور مسیحی برافراشته است. و جالب است بدانیم ترکهای گرجستان اصالتا از ترکهای بوزچلو منطقه همدان و کمیجان هستند. بالواقع ترکهای بورچلو یا بوزچلو یکی از شاخه های ایل ترک بیات هستند که در ابتدا در جنوب ترکیه ساکن بودند. سپس در زمان صفویه و باگرویدن به تشیع به ایران کوچ نموده و بعد از رشادت هایی که فرمانده آنها آدی بهادرخان در جنگ با ازبکان ازخود بروز می دهد منطقه همدان و کمیجان به تیول آنها واگذار می شود. بوزچالوها سپس در دوران شاه عباس برای پاسداشت مرزهای ایران به قفقاز و منطقه شمال آذربایجان کوچ داده می شوند. بعد از تسلط روسها این منطقه ترک و شیعه نشین به گرجستان سپرده شد. ازاین رو بسیاری از بوزچالوها کوچ کرده و رحل اقامت در شهرستان نقده (سولدوز) آذربایجان غربی و اردهین و چیلدیر در شرق ترکیه افکندند. امروزه منطقه بورچالی/ بوزچلو در گرجستان یا جمعیتی در حدود پانصدهزار نفر به زبان مادری و ترکی خود صاحب چندین مدرسه، نشریه و روزنامه و... می باشد. همچنین امروزه روستایی بنام بزچلو در شهرستان فامنین استان همدان وجود دارد. ریشه و نام های خانوادگی بسیاری از اهالی روستاهای ویان و بابان در کبودراهنگ، روستاهای بخش قهاوند و روستای دینگله کهریز همدان بزچلو می باشد.همچنین در شهرستان کمیجان در شمال غرب استان مرکزی بسیار از نام های خانوادگی به بوزچلو یا بوزچلوئی ختم میشود و مردم در این شهر و روستاهای اطراف به زبان ترکی آذربایجانی تکلم میکنند. بنابراین مناطق شمال غربی استان مرکزی و شمال شرق استان همدان در قدیم به منطقه ی بوزچلو شهرت داشته است. حال چه ارتباط قومی و فرهنگی بین ترک ها در شهرستان های کمیجان در استان مرکزی، نقده (سولدوز) در آذربایجان غربی، مناطق شمال شرق استان همدان و جنوب کشور گرجستان و چیلدیر در شرق ترکیه وجود دارد نیاز به پژوهش بیشتر دارد اما آن چیزی که مسلم است ریشه همه اهالی این مناطق به ایل ترک بازمیگردد. تاریخ یهودیان در گرجستان
پیش از فتح گرجستان به امپراتوری روسیه در سال ۱۸۰۱، تاریخ ۲٬۶۰۰ ساله یهودیان گرجستان تقریباً با عدم وجود یهود ستیزی و یکسان‌سازی قابل مشاهده در زبان و فرهنگ گرجی همراه بود. یهودیان گرجی از نظر قومی و فرهنگی از یهودیان کوهستانی همسایه متمایز شناخته می‌شدند. آنها همچنین به‌طور سنتی یک گروه کاملاً جدا از یهودیان اشکنازی در گرجستان بودند که پس از الحاق روسیه به گرجستان وارد این کشور شدند. فرهنگ گرجی
فرهنگ گرجی فرهنگ مردم گرجی، فرهنگ غالب کشور گرجستان و عنصر اصلی فرهنگ قفقاز است که وجوه مشترکی نیز با فرهنگ‌های سایر اقوام قفقاز داراست. در فرهنگ گرجی، عشق به میهن، تکلم به زبان مادری و پایبندی به دین نیاکان جایگاه ویژه‌ای دارد. گرجستان
از زمان بنیان پادشاهی گرجستان باستان یا همان ایبریا توسط پارناواز یکم در سدهٔ چهارم پیش از میلاد تا زمان حمله مغول به گرجستان در سدهٔ ۱۳ میلادی، دورهٔ صلح و آرامش در تاریخ گرجستان است و از حمله مغول به بعد، گرجستان تاریخی پر فراز و نشیب را با ایستادگی در برابر حملات ایرانیان، عثمانی‌ها و روس‌ها گذرانده که واپسین مورد آن حملهٔ روسیه به گرجستان در سال ۲۰۰۸ میلادی است. تاریخ یهودیان در گرجستان
یهودیان گرجی () جامعه ای از یهودیان هستند که در طی اسارت بابل در قرن ۶ قبل از میلاد به گرجستان مهاجرت کردند. این جامعه یکی از قدیمی‌ترین جوامع در آن سرزمین است. سکاستان
گمان می‌رود اجداد مردمان کنونی شمال کشور ایران و کشورهای حاشیه قفقاز سکاهای باستانی باشند. دین سکائی بسیار شبیه به دین یونان باستان بوده و هیچ ربطی به دین‌های ایران باستان ندارد. فرهنگ گرجی
گرجستان بین رشته کوه‌های قفقاز و بخش غربی قفقاز جنوبی واقع شده‌است. این کشور از غرب تا دریای سیاه امتداد دارد و از این طریق با فرهنگ‌های ملل غربی جهان باستان (یونان و روم) پیوند داشته‌است. در جنوب و جنوب غربی با ملل ترک آسیای صغیر همسایه است که زمانی قدرت برتر منطقه بوده‌اند. از شرق، توسط قلمرو آذربایجان با ایران ارتباط داشته و سال‌های زیادی تحت تأثیر فرهنگ یکدیگر بوده‌اند به‌طوری‌که در زبان معاصر گرجی و زبان معاصر فارسی تعداد زیادی کلمات مشترک وجود دارد. گرجی‌ها با برخورداری از موقعیت جغرافیایی خود توانسته‌اند در طول تاریخ ضمن حفظ هویت ملی و فرهنگی خود بر غنای فرهنگی شان بیفزایند. اگرچه موقعیت چهارراهی این سرزمین سبب عبور فاتحان تاریخ از غرب به شرق و از شرق به غرب و در نتیجه دستیازی و در بسیاری موارد ویرانی این سرزمین توسط بیگانگان شده‌است. گرجستان به علت موقعیت خاص جغرافیایی خود طی دوران‌ها و قرن‌های متمادی عرصهٔ کشمکش‌ها و رقابت‌های دولت‌های پر قدرت زمان بوده و در مرکز یکی از حساس‌ترین مناطق دستخوش تلاطم‌های گوناگون سیاسی و مذهبی و اقتصادی جای داشته‌است. گرجستان یکی از چند کشوری است که پیوسته در معرض داد و ستد فکری و فرهنگی شرق و غرب بوده و از هر دو منبع سرشار علم و فرهنگ الهام می‌گرفته‌است. گرجی‌ها در سراسر تاریخ، نوجو و نویسنده بودند، ولی همواره سعی می‌کردند که پای بند به اصالت قومی خود باشند و عناصر نو را با مبادی ریشه دار وفق دهند و به آن پیوند زنند. آنان بدین سان فرهنگ مادی و معنوی ویژهٔ گرجی را که از خصوصیات فرهنگ ملی بهره‌مند است به وجود آورده‌اند. ایرونی‌ها
مردم ایرونی زیر گروهی از اوستی‌ها هستند. آنها به گویش ایرونی، یکی از دو گویش اصلی زبان اوستیایی صحبت می‌کنند. اکثر ایرونی‌ها پیرو کلیسای ارتدکس شرقی هستند و دارای اقلیت آسیانیست و مسلمان هستند. گرجستان
موسیقی گرجی یکی از موسیقی‌های غنی و باستانی دنیا است. آوازهای گرجیان وابسته به سرودهای کلیسایی در قرون وسطی است. چنانچه از منابع بر می‌آید دو گونه موسیقی صوتی در بیزانس و گرجستان وجود داشته‌است. یکی از آن‌ها یونانی و تک صوتی و دیگری گرجی و با سه درجه صوت خوانده می‌شد. از برجسته‌ترین مصنفان آهنگ‌ها باید از گریگوری مقدس از خانزتا و میخیل مودرکیلی، و ایوانه میتبواری در سدهٔ دهم نام برد. گرجی‌های ایران
۱- گرجی‌هایی که با حملهٔ سپاهیان صفوی به گرجستان در همان‌جا مجبور به پذیرش اسلام و بعد اسارت و روانه شدن به سوی ایران می‌شدند، همانند مسلمان شدن ۳۰٬۰۰۰ اسیری که شاه عباس از مردم متیانتی گرفت. مردم متیانتی متهم به مساعدت در فرار تیموراز یکم پادشاه کاختی بودند که تعدادی قتل‌عام شدند و ۳۰٬۰۰۰ تن از آن‌ها نیز با زور شمشیر به دین اسلام گرویدند. موسیقی گرجی
موسیقی گرجی به موسیقی سنتی مردم گرجی اطلاق می‌شود. گرجی‌ها از موسیقی سنتی غنی و پر جنب و جوشی برخوردار هستند که در اصل بر پایهٔ موسیقی چندصدایی استوار است. گرجستان به دلیل قرار گرفتن در مرز بین اروپا و آسیا، جایگاهی برای سبک‌های مختلفی از موسیقی‌های شهری با آمیزه‌ای از سرودهای چند صدایی بومی، سرودهای تک صدایی خاورمیانه و همچنین هارمونی‌های معاصر اروپایی است. مجریان موسیقی اهل گرجستان به خوبی در عرصهٔ اپرای جهانی و صحنه‌های کنسرت معرفی شده‌اند. مردم گاگائوز
گاگائوز یک قوم ترک‌تبار است که بیشتر در جنوب مولداوی (گاگائوزیا) و جنوب شرقی اوکراین (بودجاک) زندگی می‌کنند و جمعیتی در حدود ۲۴۰٬۰۰۰ نفر دارند. گاگائوزها نیز همانند چوواش‌ها، یاکوت‌ها، و دولگان‌ها از ترکان مسیحی‌مذهب هستند. اکثر آن‌ها ارتدکس و بعضی پروتستان می‌باشند. روسودان گوتسیریزده
روسودان گوتسیریزده (؛ زادهٔ ) کشیش و فعال زنان اهل گرجستان است. او از مخالفان خشونت جنسیتی است و از برابری زنان حمایت کرده و برپا کنندهٔ گفتگوهای مذهبی برای حمایت از اقلیت‌های مذهبی است. گوتسیریزده همچنین یکی از اولین اعضای جامعه مذهبی در گرجستان بود که به‌طور عمومی از حقوق جامعه همجنسگرایان حمایت کرد و در ششمین مجمع سازمان ملل متحد دربارهٔ مسائل مربوط به اقلیت‌های مذهبی در گرجستان سخنرانی کرد. وی برندهٔ جایزه بین‌المللی زنان شجاع است. تاریخ یهودیان در گرجستان
یهودی گرجی یکی از قدیمی‌ترین جوامع یهودی باقی مانده در جهان هستند. یهودیان گرجستان تقریباً ۲۶۰۰ سال سابقه در کلشیس دارند. منشأ یهودیان گرجی، که به آنها گورجیم یا "kartveli ebraelebi نیز گفته می‌شود"، مورد بحث است. مشهورترین دیدگاه این است که اولین یهودیان پس از تسخیر بیت‌المقدس توسط نبوکدنصر در سال ۵۸۶ پیش از میلاد و تبعید در بابل راهی جنوب گرجستان شدند. این ادعا توسط گزارش تاریخی قرون وسطایی گرجستان توسط لئونتی مرولی پشتیبانی می‌شود. تاریخ گرجستان
در سال‌های ۳۳۰ میلادی، مسیحیت به عنوان دین رسمی گرجستان اعلام شد. مسیحیت توسط بانویی به نام نینو به گرجستان وارد شد و توسط میریان پادشاه وقت گرجستان پذیرفته و تقویت شد. همراه با قدرت یابی گرجستان، دولت‌های باستانی ایران و روم نیز به سرعت در حال ترقی بودند. سیاست مبتنی بر توسعهٔ ارضی آن‌ها موجب شد تا برای تسخیر و کسب نفوذ در قفقاز به مناقشات و مخاصمات طویلی دست بزنند، بدین ترتیب گرجستان نیز به شدت درگیر مسائل سیاسی دنیای باستان گردید. تاریخ گرجستان
مردم گرجستان همیشه و حتی به رغم سیاست "ملیت واحد شوروی " به شدت ملی‌گرا بوده‌اند. این احساس شدید ملی‌گرایی در سال ۱۹۵۶ در اولین تظاهرات اعتراض‌آمیز علیه سیاست "روسی‌سازی " شوروی به خوبی نمایان بود. در سال ۱۹۷۸ نیز که طبق قانون اساسی جدید شوروی، تلاش‌هایی در جهت تضعیف موقعیت زبان گرجی به عمل آمد، اعتراضات دامنه‌داری صورت گرفت. ارمنی‌های گرجستان
در آجاریا ۶۳٪ جمعیت را گرجی‌ها شامل گرجی‌های ارتدکس و مسلمان تشکیل می‌دهند و جمعیت ارمنی‌ها ۲/۳٪ جمعیت این منطقه را شامل می‌شود. خوش‌نویسی گرجی
روش‌های خوشنویسی گرجستان دارای صدها سال سابقه هستند. کتاب‌های دست‌نویس گرجی متعلق قرن‌های اولیه میلادی، از گنجینه‌های ملی و فرهنگی این کشور به شمار می‌آیند. مسیحیت در ادبیات گرجی نقشی مهم داشته است و این راهبان کلیسای ارتدکس گرجی بوده‌اند که با نسخه‌برداری کتب مذهبی و نوشتن تاریخ گرجستان، خوشنویسی و خط گرجی را نگاه داشته‌اند. مردم گرجی
مردم گرجی متشکل از اقوام مختلف از نظر جغرافیایی هستند که هر کدام رسم و رسوم، اخلاق و گویش‌های منحصر به فرد خود و حتی سوان‌ها و مگرلی‌ها‌ زبان خود را دارند. زبان اصلی گرجستان زبان گرجی است که قواعد گسترده نوشتاری و سیستم نوشتاری منحصر به فرد خود (خط گرجی) را دارد. طبق آمارهای رسمیِ وزارت امور خارجه در امور پراکندگی گرجستان، در دنیا بیش از ۵ میلیون گرجی وجود دارد. ایزدی (دین)
ایزدی، اِزِدی یا اِزیدی به مجموعه باورها و مناسکی گفته می‌شود که مردم ایزدی قائل به آن هستند. دین ایزدی یک دین قوم‌باور و یکتاپرست است که ریشه در یک دین باختر ایرانی پیش از زرتشت دارد، که مستقیماً از سنت مردمان آریایی گرفته شده‌است. اما نظریات پیشین دیرینگی این دین را به مَزدَیَسنا (مزداپرستی) و حتی ادیان میانرودان باستان باستان پیوند می‌دهد.ایزدی‌ها عمدتاً به زبان ایزدی شبیه به کردی کرمانجی سخن می‌گویند و دین آن‌ها بر اساس اعتقاد به خدایی یگانه که جهان را آفرید و آن را به سرپرستی هفت موجود مقدس موسوم به فرشتگان سپرد، استوار است.برجسته‌ترین این فرشتگان ملک طاووس (Tawûsê) نامیده می‌شود، که رهبر فرشتگان است و بر جهان قدرت دارد. استان گلستان
حدود ۵۰٪ جمعیت استان گلستان را اهل تشیع و حدود ۵۰٪ مردم اهل تسنن تشکیل می‌دهد. اهل تشیع را تمامی گروه‌های فارسی‌زبان اعم از بومیان کهن، سیستانی، ترک (آذری و قزلباش) تشکیل می‌دهند و اهل تسنن را تمام گروه‌های ترکمن، بلوچ، و قزاق تشکیل می‌دهند. مسیحیان و صوفیان گنابادی از اقلیت‌های کوچک مذهبی استان هستند. گرجستان
قرن‌های ششم تا چهارم پیش از میلاد، دوره استحکام قبایل کارتلی، عمدتاً ساکنان گرجستان شرقی شد. کشمکش بین کنفدراسیون‌های مختلف گرجی در نهایت منتج به تشکیل پادشاهی «ایبریا» به پایتختی «متسختا» شد. از زمان بنیان پادشاهی گرجستان باستان یا همان ایبریا توسط پارناواز یکم در سدهٔ چهارم پیش از میلاد تا زمان حمله مغول به گرجستان در سدهٔ ۱۳ میلادی، دورهٔ صلح و آرامش در تاریخ گرجستان است و از حمله مغول به بعد، گرجستان تاریخی پر فراز و نشیب را به ایستادگی در برابر حملات ایرانیان، عثمانی‌ها و روس‌ها گذرانده‌است. ارمنی‌های گرجستان
این امر بیشتر در مشاجره در خصوص بی‌طرفی عقائد یا اظهار نظر در مورد موضوعی اعمال شده از سوی مقامات است تا اعمال فعالیت‌های بالفعل. برخی از ارمنیان معتقدند که آن‌ها قربانی سیاست انتقال توازن جمعیتی از سامتسخه-جاواختی شده‌اند تا تعدادی از خانواده‌های گرجی در آنجا اسکان یابند. ارمنی‌ها همچنین دارای نماینده کمی در حکومت هستند یعنی دارای ۵ کرسی از ۲۳۵ کرسی پارلمان می‌باشند. تبعیض و بی‌اعتمادی متقابل نیز وجود دارد. اعتراضاتی چند نیز وجود داشته که برخی از آن‌ها منجر به برخورد فیزیکی با مأموران شده‌است. چرکس
چـَرکَس نام قومی قفقازی هم‌ریشه با گرجیهاست که در جمهوری آدیغه روسیه و ترکیه ساکن هستند. چرکس‌ها به زبان چرکسی از گروه زبان‌های قفقازی شمال غربی سخن می‌گویند، و بیشترشان مسلمانان سنی هستند. تیرداد سوم ارمنستان
گریگور از تیرداد سوم لقب و عنوان سراسقف یا (جاثلیق) تمامی ارمنستان را دریافت کرد. سپس به کاپادوکیه برگشت و در آنجا به وسیله اسقف اعظم «سزاره» تقدیس شد، و پس از آن برای تکمیل کار خود به ارمنستان یاز آمد. کلیسای نوبنیاد ارمنستان آداب و اصول شریعت و همه کتاب‌های دینی مسیحیت را با عده زیادی از کشیشانش از سوریه، که در آن هنگام یکی از بزرگترین کانون‌های دینی بود گرفت. گریگور تعداد زیادی حوزه‌های اسقف نشین، نه تنها در ارمنستان بلکه در کشورهای همجوار نیز دایر نمود و در واقع او بود که بر امر مسیحی کردن سرزمین گرجستان نظارت کرد. بعدها مبلغین ارمنی شروع به مسیحی کردن کشور آلبانیای قفقاز نمودند. گریگور مقدس و پادشاه تیرداد سوم تعداد زیادی کلیسا در نقاط مختلف کشور بنا کردند. بیشتر این کلیساها بناهای مستحکمی بودند که به دورشان حصارهای بلندی کشیده شده بود، و این خود یکی از ویژگی‌های این سرزمین است. گرجی‌های ایران
گرجی‌هایی که در اصفهان ساکن بودند در تغییر دین یا حفظ دین اجداد خود مخیر بودند، اما به نظر می‌رسد آن‌ها به دلایل مختلف متمایل به تغییر دین و قبول اسلام بوده‌اند. حکایتی که پیترو دلاواله در این خصوص ذکر می‌کند مبین این مدعاست. مردم گرجی
گرجی‌ها خود را "کارتْوِلِبی" ("ქართველები")، کشورشان را ساکارْتْوِلُ (საქართველო "به معنی محل زندگی گرجی‌ها") و زبانشان را کارْتولی‌(ქართული) می‌نامند زیرا، خاستگاه آن‌ها به "کارتلی" شهرت دارد، و این نام‌ها به یک خدای نیمه اساطیری معروف به "کارتلوس" - بزرگ‌ترین پسر یافث (فرزند ارشد نوح) - ریشه دارد. اما بزرگان بر این باورند که این کلمه از یکی از قبایل اصلی مردمان گرجی باستان، که بعدها به صورت غالب ظاهر شده‌اند، به اسم "کارت"، نشأت گرفته شده است . یونانی‌های باستان ترجیح میدادند گرجی‌هایی، که در قسمت غربی زندگی می‌کردند را، کولخیس و گرجی‌هایی که در قسمت شرقی زندگی می‌‌کردند را، ایبری بنامند. گینه استوایی
۸۳ درصد از نژاد گینهٔ استوایی را قبایل فانگ و ۱۰ درصد را بوبیان تشکیل می‌دهند. ۸۵ درصد مردم این کشور کاتولیک، ۷ درصد پروتستان، ۲ درصد مسلمان و پنج درصد بقیه نیز پیرو باورهای آنیمیستی، بهائیت و ادیان دیگر هستند. اسپانیایی زبان رسمی گینه استوایی هست. گرجستان
خوشنویسی گرجی دارای قرن‌ها سابقه است. کتاب‌های دست‌نویس گرجی متعلق قرن‌های اولیه میلادی، از گنجینه‌های ملی و فرهنگی گرجستان به‌شمار می‌آیند. مسیحیت در ادبیات گرجی نقشی مهم داشته‌است و این راهبان کلیسای ارتدکس گرجی بوده‌اند که با نسخه‌برداری کتب مذهبی و نوشتن تاریخ گرجستان، خوشنویسی و خط گرجی را نگاه داشته‌اند. مردم لارستانی
مردم لارستانی به زبان لارستانی سخن می‌گویند. نسب این مردمان پارسی است. گروهى از از مردمم لارستان یهودی بوده و اغلب به شيراز و تهران يا خارج از ايران مهاجرت كرده اند. دین لارستانى ها اسلام است و مذهب آن‌ها اهل سنت و شیعه است. در سدهٔ ۱۳ خورشیدی، «لار» به عنوان یکی از مراکز تجارت فعال در جنوب ایران شناخته‌شده بوده‌است. در گذشته، لارستان تقریباً منطقه‌ای مبهم بوده و هیچگاه درگیر سیاست‌ها و کشمکش‌های دولت مرکزی نبوده‌است. آبخاز
ترکیب قومی آبخاز متنوع است. آبخازها ۵۰٫۷ درصد، گرجی‌ها ۱۹٫۲؛ ارامنه ۱۷٫۴ درصد و روس‌ها ۹٫۱ درصد از جمعیت آبخازیا را تشکیل می‌دهند. در مورد شمار آبخازها اختلاف نظر وجود دارد. آکینر شمار آن‌ها ۸۳٫۰۹۷ نفر و بنیگسن ۹۱٫۰۰۰ نفر نوشته‌اند (طبق آمار سال ۱۹۷۹). زبان آبخازی به گروه زبان‌های شمال باختری قفقاز تعلق دارد و شامل دو لهجه بزیب و گوائوتا است. بخشی از آبخازها مسلمان و اهل سنت هستند و تعدادی از آن‌ها در ترکیه سکونت دارند و از مهاجرین محسوب می‌شوند. درصد بالایی نیز با قومیت گرجی از قدیم‌الایام ساکن این منطقه بوده‌اند ولی باتوجه به اینکه درگیری‌هایی در این منطقه برای جداکردن خاک آبخاز پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، بین جدایی طلبان آبخاز و نیروهای دولت مرکزی گرجستان انجام گرفت، ساکنین با قومیت گرجی را مجبور به ترک خاک آبخاز نمودند. روسیه همیشه سعی در جدایی این منطقه از گرجستان داشته‌است. نسل‌کشی چرکس
چرکس‌ها که تحت تأثیر بیزانس در قرن‌های ۵ و ۶ مسیحی شده بودند، عمدتاً مسیحی بودند و غالباً با گرجستان، متحد بودند. گرجی‌ها و چرکس‌ها خود را به صورت جزیره‌ای مسیحی محصور در مسلمانان می‌دیدند و هردو خواستار حمایت روسیه بودند. اگرچه پیش‌تر نیز جوامع کوچک مسلمان در چرکسیه وجود داشتند، اما تغییر مذهب عمدتاً پس از سال ۱۷۱۷، که سلطان مراد چهارم به خان‌های کریمه دستور داد اسلام را در میان چرکس‌ها گسترش دهند، صورت گرفت. عثمانی‌ها و کریمه‌ای‌ها در تغییر مذهب اشراف و وابستگانشان موفق بودند. اما علی‌رغم تلاش آنان و کارگزانشان در چرکسیه، توده‌های مردم چرکس همچنان مسیحی یا بت‌پرست بودند، تا این که تهدید تسخیر توسط روسیه باعث شد تا اکثریت آنها به منظور اتحاد دفاعی با عثمانی و خانات کریمه و حفاظت از استقلال خود، مسلمان شوند. سرانجام، این امر به سیاسی شدن دین به‌طور کلی و اسلام به‌طور خاص منجر شد. زیرا طبقه ای از اشراف و روحانیون چرکس را که وفادار به ترکیه بودند، پدیدآورد. در عین حال این امر باعث تزلزل اتحاد چرکسها شد. در دهه ۱۸۴۰، این واقعیت که بسیاری از چرکس‌ها به ویژه در میان قبایل ناتوهی و شاپسوگ، هنوز هم مسیحی و بت‌پرست بودند، خشم نائب سوم امام شمیل، محمد امین را برانگیخت. امروز هم، چرکس‌ها به اکثریت مسلمان، جمعیت کوچک مسیحی کاتولیک و ارتدکس عمدتاً در بین کاباردین‌ها و کسانی که فلسفه دینی کهن پیش از اسلام و پیش از مسیحیت را احیا کرده‌اند، تقسیم می‌شوند. مردم گرجی
زبان گرجی زبان رایج و رسمی گرجستان است، که در زمرهٔ زبان‌های قفقازی بوده و به‌طور کلی از زبان‌های هندواروپایی متمایز است. زبان گرجی، زبانی پیچیده و صرفی و مورد علاقهٔ زبان شناسان می‌باشد. این زبان دارای سیستم نوشتاری مخصوص می‌باشد، که خط گرجی نامیده می‌شود و شامل سه الفبای هم ارز است که عبارت اند از: آسُمْتاوْرولی، نوسْخوری و مْخِدْرولی، که امروزه فقط مخدرولی مورد استفاده رسمی و وسیع قرار دارد. الفبای گرجی کنونی از ۳۳ حرف تشکیل یافته‌است (و هیچ‌یک از اشکال صوتی یا نوشتاری در آن تکرار نمی‌شود) که در طول حیات خود سه مرحله تغییر و تکامل را طی کرده‌است. آوارهای قفقازی
اکثریت مطلق دین باوران آواری مسلمان و از مذهب سنی شافعی هستند، ولی آن گونه که در منابع بسیاری نوشته شده است، دولت آوارها یعنی سریر (سدهٔ ششم تا دوازدهم) قبلاً مسیحی (ارتودکس شرقی) بوده‌است. در کوهستان‌های سرزمین آوارها تاکنون چندین ویرانهٔ کلیسا و نمازخانهٔ مسیحیان یافت شده‌است. مشهورترین این بناها کلیسایی در نزدیکی دهکدهٔ داتون در منطقهٔ شامیل است که مربوط به سدهٔ دهم میلادی می‌شود. در نزدیکی دهکده‌های اورادا، تیدیب، خونزاخ، گالا، تیندی، کوانادا، روگوجا، و آرامگاه‌های باستانی مسیحیان مربوط به سدهٔ هشتم تا دهم کشف شده‌است. در میانهٔ سده هفتم دین اسلام در نخستین گام‌هایش به درون سرزمین داغستان در منطقهٔ دربند آرام آرام و غیرسیستماتیک نفوذ خود را گسترش می‌داد و منطقه به منطقه به پیش می‌رفت به گونه‌ای که تا سدهٔ پانزدهم دیگر تا دورافتاده‌ترین نقاط داغستان گسترش پیدا کرده بود. کردهای گرجستان
در وضعیت کنونی به کُردهای گرجستان اجازه دخالت و فعالیت در امور سیاسی داده نمی‌شود. آنها فقط چند تشکل فرهنگی و روشنفکری دارند. کُردهای گرجستان تا سال ۱۹۹۱ وضعیت عادی داشتند (سال ۱۹۹۱ فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال گرجستان) و اقلیتی فعال بودند که از آزادی جزئی و حق نوشتن و نشر آثار به زبان کُردی برخوردار بودند. حتی در سال ۱۸۵۷ کتاب مقدس (انجیل- تورات) برای اولین بار از زبان یونانی به زبان کُردی کرمانجی ترجمه شد و در استانبول با الفبای ارمنی، توسط مبلغین و قدیسیان ارمنی چاپ شد اما بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی (۱۹۹۱) و استقلال گرجستان، کُردها به وضعیت نامطلوب پیشین بازگشتند، چرا که گرجستان پس از استقلال یافتن حقوق اقلیت‌های قومی را به رسمیت نشناخت، بنابراین حقوق فرهنگی کُردها نقض شد و تبعید و آوارگی کُردهای این کشور دوباره آغاز شد و اکثر آنها به اروپا رهسپار شدند. کردها اکنون خواهان آنند که همچون ارمنیان و آشوری ها به عنوان اقلیت قومی به رسمیت شناخته شوند. گرجی‌های ایران
افراد گرجی که در تشکیلات نظامی و اداری شاه عباس به خدمت گمارده می‌شدند همگی مسلمان شده بوده‌اند. دلاواله باور دارد که از آغاز کودکی به آنان تعلیمات اسلامی می‌دادند. و گرچه ظاهراً مسلمان شده‌اند ولی در باطن به دین اصلی خود وفادار مانده‌اند. همچنین راجر سیوری معتقد است گرجی‌هایی که در نیروی سوم شاه عباس وارد می‌شدند تغییر کیش آن‌ها نسبتاً ظاهری بود. فرهنگ در تاجیکستان
۲) دین و مذهب:دین اکثریت مردم تاجیکستان اسلام است، براساس آخرین آمار موجود مسلمانان ۹۰درصد جمعیت تاجیکستان را تشکیل می‌دهند، ۸۵درصد این جمعیت سنی و بیشتر آن‌ها پیرو مذهب حنفی هستند. شیعیان ۵درصد جمعیت مسلمان این کشور را تشکیل داده و بیشتر آن‌ها نیز پیرو مذهب  اسماعیلیه هستند، ازدیگر اقلیت‌های دینی می‌توان به یهودیان و بهاییان اشاره کردکه درصد بسیار کمی از جمعیت تاجیکستان را تشکیل می‌دهند یهودیان بیشتر در شهر دوشنبه سکنی گزیده‌اند. گرجستان
ادبیات گرجی قدمتی ۲٬۵۰۰ ساله دارد و چند قرن پیش از میلاد حضرت عیسی پا به عرصهٔ وجود نهاده‌است. از قدیمی‌ترین آثار ادبی اصیل گرجستان که تا دورهٔ معاصر به یادگار مانده عبارت است از یاکوب تسورتاولی تحت عنوان «شهادت شوشانیک» (قرن پنجم) که اثری است فوق‌العاده هنری و مشحون از ایده وفاداری به میهن، قرون ۱۲–۱۳ میلادی، دوران ادبیات کلاسیک گرجی را تشکیل می‌دهد. در این هنگام است که داستان عاشقانه و رمانتیک به نام «ویسرامیانی» ترجمه سارگیس تموگولی و مجموعه داستان‌های مربوط به «آمیران دارجانیان» نوشتهٔ موسه خونلی، منظومه‌های مدح و تحسین‌آمیز دربارهٔ «عبدالسمیع» اثر ایوانه شاوتلی و «تاماریانی» اثر چاخروخادزه به وجود آمدند. مردم گرجی
اصطلاح "گرجی ها" (Georgians) از کشور گرجستان (Georgia) اقتباس شده است. در قدیم ایده‌ای توسط نویسنده قرون وسطایی، ژاک دویتری اهل فرانسه، مطرح شده بود، که اصطلاح گرجی (‌ Georgia) از فرقه‌ی محبوب جرجیس در بین مردم گرجی گرفته شده است . اما شاردان نظر دیگری داشت و میگفت یونانیان، پس از آشنا شدن با مردم کشاورز گرجستان، آن‌ها را ""گئورگوس"" (به معنای ""کشاورز"") و سرزمینشان را ""گئورگیا"" (به معنای ""کشاورزی"") نامیدند. بی‌خدایی دولتی
با وجود تلاشهای اتحاد شوروی برای محو دین، کشورهای سابق شوروی و ضد دین، نظیرارمنستان قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان، قرقیزستان، تاجیکستان، بلاروس، مولداوی، آلبانی، و گرجستان جمعیتهایی بسیار مذهبی دارند. نیلس کریستیان نیلسن نوشته که جمعیتهای پسا شوروی در مناطقی که سابقاً اکثراً ارتدوکس بودند اکنون تقریباً نسبت به دین بی سواد هستند. تقریباً فاقد جوانب روشنفکری و فلسفی آیین خود اند و تقریباً هیچ چیز از دیگر باورها نمی‌دانند. تاریخ گرجستان
فرهنگ کشور با توسعهٔ تعلیم و تربیت که به ترقی قابل ملاحظه‌ای در دورهٔ مورد بررسی نائل شده بود، دست یافته بود. مدارس عموماً وابسته به کلیساها و صومعه‌ها بودند. نظام تعلیم و تربیت گرجستان در حقیقت کاملاً تابع ایدئولوژی مسیحیت بود. این موضوع که مدارس ابتدای در بسیاری از شهرها، در کنار مدارس روحانی فعالیت داشتند، به اثبات می‌رسد. مدارس تحت سرپرستی کلیساها و صومعه‌ها، رسمی بودند، موضوعاتی که در آن‌ها تدریس می‌شد عبارت بودند از:الهیات، سروده‌های مذهبی و استنتاخ تألیفات گرجی. در عین حال، فرزندان اعضای خاندان سلطنتی و فئودال‌ها توسط معلمان خصوصی آموزش می‌دیدند. بزرگ‌ترین کلیساها نه تنها برای فعالیت‌های آیین دینی، بلکه به عنوان مراکز و مدارس تعلیم و تربیت در خدمت بودند. گرجی فریدنی
گرجی‌های ایران گروهی از مردم گرجی، و یکی از قومیت‌های ساکن ایران هستند که نیاکان آن‌ها عمدتاً به دلیل مقاومت در برابر پادشاهان ایران، از وطن خود گرجستان، به ایران تبعید می‌شدند. به‌طوری‌که در طول حکومت سلسله‌های صفویه، افشاریه و قاجاریه گرجی ها در نواحی مختلف ایران از جمله یزد پراکنده شدند امروزه پس از گذشت حدود سه سده، تنها صد هزار تَن از آنان قابل شناسایی هستند که از این میان برخی از گرجی‌های مناطقِ ساحلیِ شمالِ ایران با حفظ برخی از عناصر فرهنگی خود یعنی: لباس، رقص، موسیقی، آشپزی و معماری شناخته می‌شوند و همچنین بعضی از گرجی‌های مناطقِ کوهستانیِ غربِ اصفهان به واسطهٔ سخن گفتن به زبان گرجی قابل شناسایی هستند. ارمنی‌های گرجستان
پیشینه ارمنیان در گرجستان به دوران باستان می‌رسد. آنان بیشتر در سرزمین‌های خاوری گرجستان سکونت داشتند که پادشاهی ایبری خوانده می‌شد. در سده یازدهم میلادی پس از سقوط پادشاهی دودمان باگراتونی در ارمنستان، ارمنیانی که به گرجستان روی آورده بودند در حیات سیاسی، نظامی و اقتصادی گرجستان نقش مؤثری به عهده گرفتند و در فرایند اتحاد گرجستان و آزادسازی قفقاز از سلطه ترکان سلجوقی نقشی مؤثر داشتند. مهاجرت ارمنیان به گرجستان که در سده‌های چهاردهم تا هجدهم میلادی همچنان ادامه داشت، در دهه سوم سده هجدهم میلادی دامنه گسترده‌تری یافت. تا نیمه‌های سده نوزدهم میلادی در بسیاری از شهرها بیشتر سکنه ارمنی بودند. اسلام در ترکمنستان
اسلام در ترکمنستان با وجود آزادی ادیان و عدم تعریف دین رسمی در این کشور، دین غالب است. بیشتر مسلمانان این منطقه اهل سنت هستند. مسلمانان این کشور در دوران حکومت کمونیست شوروی بر این منطقه، در تنگنا قرار داشتند و از اجرای رسوم مذهبی، منع می‌شدند. گنجه
منظر شهری گنجه توسط جوامع زیادی شکل گرفته است. گوناگونی مذهبی با مهاجرت بیشتر ارمنی‌ها، اسلاوها، یهودیان و آلمانی‌ها در دهه‌های گذشته بسیار کاهش یافته است. بیشتر جمعیت گنجه پیرو دین اسلام و مذهب شیعه هستند. بیشتر اهالی جمهوری آذربایجان شیعه‌مذهب هستند و این کشور پس از ایران دومین کشور با بیشترین درصد جمعیت شیعیان در جهان است. در این شهر تعداد مساجد قابل توجهی وجود دارد از جمله مسجد شاه عباس (گنجه)، مسجد گوی امام، مسجد شاهسون‌لر، مسجد قرخ‌لی و مسجد قزاق‌لار. برخی از دین‌های دیگر از جمله مسیحیت در شهر دیده می‌شود. کلیسای الکساندر نوسکی، کلیسای لوتریانیسم آلمانی، کلیسای سنت جان و کلیسای سنت سرکیس در این شهر قرار دارند. پیش از کشتار کیروف‌آباد در سال ۱۹۸۸ میلادی جامعه قابل توجهی از مسیحیان ارمنی در این شهر زندگی می‌کردند. ارمنی‌های گرجستان
از این رو برخی از این گرجی‌های کاتولیک اعم از روحانیون و عوام، مراسم ارمنی را پذیرفته و به حوزه کاتولیک ارمنی آرتوین که در قفقاز جنوبی روسیه از سال ۱۹۰۵ میلادی تأسیس شده بود پیوستند تنها بعد از اعطای آزادی مذهبی در روسیه در ۱۹۰۵ میلادی بود که سرانجام برخی کاتولیک‌ها در گرجستان، مراسم بیزانسی را اعمال کردند. اوستیا
بیشتر مردم اوستیا مسیحی ارتدوکس هستند ولی حدود ۳۰ درصد از آن‌ها مسلمان می‌باشند. از دید سیاسی اوستیای شمالی تنها واحد فدرال واقع در ناحیه فدرالی قفقاز شمالی است که در قانون اساسی آن دین رسمی، مسیحیت ارتودکس است. با این حال در میان اوستی‌ها، دین به عنوان یک مسئلهٔ اصلی مطرح نیست. حامد کاظم زاده قفقازشناس ایرانی اعتقاد دارد که آیین یزیچنیک (یزیدی یا ایزدی) که باوری از آداب و رسوم باستانی سکاها و آلان‌ها می‌باشد، تا حدودی مطرح است و اوستیایی‌ها تا حدودی به این آیین باور دارند. کردهای گرجستان
سرانجام پس از انعقاد قرارداد ترکمنچای روسیه با ایران در سال ۱۸۲۸، کُردها مجال یافتند تا به عنوان رعیت به گرجستان بازگردند. در اواسط سده ۱۹، شمار مهاجرین کُرد در گرجستان فزونی گرفت و از ابتدای سدهٔ ۲۰، تعداد زیادی از کُردهای شهرهای وان، قارص و سایر مناطق کردنشین ترکیه برای در امان ماندن از فشار حکام عثمانی و نیز عدم تمایل آنها به گرویدن به دین اسلام، به گرجستان روی آوردند. گرجستان
رقص گرجی یکی از رقص‌های سنتی منطقهٔ قفقاز محسوب می‌شود از سری رقص‌های فولکلوریک مردم گرجی است که از نسلی به نسل بعدی منتقل و در این پروسه توسعه و شکل گرفته‌است. گمیشان
مردم گمیش تپه ترکمن هستند و به زبان ترکمنی تکلم می‌نمایند. ترکمن‌ها از لحاظ مذهبی مسلمان اهل سنت شاخه حنفی می‌باشند. سیاست در گرجستان
اما پس از انقلاب گل رز در سال ۱۳۸۲ در گرجستان که با پشتیبانی آمریکا صورت گرفت و منجر به برکناری دولت متمایل به روسیه و روی کار آمدن دولت غربگرای میخائیل ساکاشویلی شد، اوضاع سیاسی این کشور دگرگون شد. دولت جدید سیاست دوری از روسیه و نزدیکی به غرب (به ویژه آمریکا) را در پیش گرفت. همچنین این کشور خواهان عضویت در اتحادیه اروپا و ناتو شد. مردم گرجی
گرجی‌ها از نژاد قفقازی هستند و از نظر انسان‌شناسی به گروه "پونتوزاگرس" تعلق دارند، گرجی‌ها که یکی از اقوام منحصر به فرد آسیا به‌شمار می‌آیند، امروزه مورد توجه تاریخ نویسان و باستان شناسان قرار گرفته‌اند. این امر نتیجهٔ غنا و تنوع فرهنگ باستانی آن‌ها و تداوم اجتماعی به هم پیوستهٔ آنان می‌باشد. فرهنگ گرجی
از لحاظ فرهنگ، گرجستان به دو بخش اصلی شرقی و غربی تقسیم می‌شود که هر کدام با توجه به شرایط اقلیمی و محیطی، سیمای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خاص خود را دارد. به همین دلیل از هزارهٔ دوم پیش از میلاد مسیح دو نوع فرهنگ در گرجستان مشاهده شده که فرهنگ خاص غرب گرجستان را فرهنگ کولخی و فرهنگ شرق گرجستان را فرهنگ کارتلی نامیده‌اند. گرجی‌های ایران
درمورد گرجیانی که به فرح آباد ساری رفته و در آنجا سکونت گزیدند، باید گفت، آن‌ها مدت طولانی بر آئین پیشین خود باقی بودند، چنان‌که آن‌ها مجاز بودند هر چقدر مایلند کلیسا بسازند و شاه عباس نیز اقدامی در مجبور ساختن آن‌ها برای تغییر دین خود انجام نداد. او حتی یک بار در سال ۱۰۲۸ ق برای آن‌ها تعدادی خوک فرستاد تا برای خوراک خود در آن جا پرورش دهند. دلاواله نیز می‌نویسد که گرجی‌ها و ارمنی‌های فرح آباد در برابر ضمانت پرداخت وامی که از دربار می‌گرفتند، دین خود را گرو می‌گذاشتند و سپس در هنگام بازپرداخت وام تغییر دین می‌دادند. همچنین از گردآمدن پرشمار گرجیانی می‌نویسد که به دلیل علاقه و نشان دادن ارادت به شاه عباس داوطلبانه مسلمان می‌شدند. به گفته دلاوالیه، شاه عباس از این کار راضی نبود و گوناگونی قومی و مذهبی را ترجیح می‌داد. معماری گرجی
سهم گرجستان در معماری در جهان، به ویژه تکامل سبک رومانسک، به خوبی ارزیابی نشده‌است و این امر به سبب عدم کفایت مورخانی است که دربارهٔ معماری نوشته‌اند. آنها نتوانسته‌اند در میان سبک‌های گرجی و ارمنی تفاوت قائل شوند، که اگرچه از لحاظ طرح و زمینه به یکدیگر شبیه‌اند، ولی از لحاظ تزئینات، حجاری، طرح و تناسب و همچنین در ترتیب محراب و جزئیات فراوان، با یکدیگر فرق دارند. ارمنی‌ها به الگوهای کاملاً هندسی و زاویه دار علاقه‌مند هستند، در صورتی که گرجی‌ها به طرح‌های مدور، شبکه دار و پر پیچ و خم، در رابطهٔ با نقش مایه‌های تزئینی «برگ‌های نخل»، علاقه دارند. سلیقهٔ ارمنی‌ها در حجاری - که تا حدودی شبیه به حجاری اسلامی است – در سنگ یادبود «خاچکار»، که ضمیمه‌ای برای همهٔ کلیساهای ارمنی به‌شمار می‌آید، در کلیساهای گرجی دیده نمی‌شود. فرهنگ گرجی
با وجود سیاست حاکم بر جمهوری‌های متحد شوروی، که عمدتاً در جهت تضعیف و نابودی هویت ملت‌ها برنامه‌ریزی شده بود، گرجی‌ها در وفا داری به هویت ملی خود مقاومت زیادی از خود نشان دادند. مخالفت با سیاست «روسی سازی» هیئت حاکمهٔ شوروی در سال ۱۹۵۶، تظاهرات خیابانی در اعتراض به قانون اساسی جدید شوروی در سال ۱۹۷۸ که در آن از به رسمیت شناختن زبان گرجی سخنی به میان نیامده بود و موفقیت گرجی‌ها به گنجاندن خواستهٔ خود در قانون اساسی جدید از نمونه‌هایی است که می‌توان به آن اشاره کرد. به‌طور کلی، گرجی‌ها، به علت سطح بالای فرهنگ خود، مایل هستند خود را در زمرهٔ ممالک اروپایی بدانند و هم‌اکنون نیز گرایش فرهنگی و همچنین ساسی آنان بیشتر به سمت اروپاست. به‌طور کلی فرهنگ گرجی‌ها را می‌توان متأثر از یونان باستان، امپراتوری روم و امپراتوری بیزانس دانست. ارمنی‌های گرجستان
ارمنی‌ها اکثریت جمعیت در این منطقه را تشکیل می‌دهند اتحادیه دموکراتیک متحد ارمنی‌ها محلی «جاواخک برای جاواخک» در محدوده گرجستان یک استقلال محلی را پیشنهاد کرده‌است. این امر افزایش احساسات ضد ارمنی در گرجستان را نتیجه داده زیرا برای گرجیها یادبود تقاضای استقلال برای آبخاز، اوستیای جنوبی و آجارستان را که گرجستان آن‌ها را مرزهای تاریخی خود در نظر می‌گیرد تداعی می‌کند با وجود این گفته می‌شود که خواست ارمنی‌های جاواخک تفاوت و فاصله زیادی با خواست سایر مناطق دارد. گرجی‌های ایران
گرجیان مردم سرزمین کوهستانی قفقاز هستند و سخت کوش و جنگ‌آور بار آمده‌اند و رشادت آن‌ها توجه بسیاری از سیاحان اروپایی و اقوام مختلف را به خود معطوف نموده‌است. دین در قزاقستان
دین در قزاقستان () براساس نظرسنجی های مختلف، اکثر شهروندان قزاقستان، در درجه اول مردم قزاق، به عنوان مسلمان بدون مذهب شناخته می شوند، در حالی که حدود 63.6 درصد از جمعیت این کشور شامل قزاق ها و دیگر اقلیت های قومی مانند ازبک ها، اویغورها و تاتارها همگی سنی حنفی هستند. کمتر از ۱ درصد مردم این کشور شافعی (اغلب چچن ها) و شیعه هستند. در مجموع ۲۳۰۰ مسجد در این کشور وجود دارد که همه آن ها وابسته به "انجمن معنوی مسلمانان قزاقستان"، به ریاست یک مفتی عالی هستند. عید قربان به عنوان تعطیل ملی شناخته می شود. ارمنستان
گریگور از تیرداد سوم لقب و عنوان سراسقف یا (جاثلیق) تمامی ارمنستان را دریافت کرد. سپس به کاپادوکیه برگشت و در آنجا به وسیله اسقف اعظم «سزاره» تقدیس شد، و پس از آن برای تکمیل کار خود به ارمنستان یاز آمد. کلیسای نوبنیاد ارمنستان آداب و اصول شریعت و همه کتاب‌های دینی مسیحیت را با عده زیادی از کشیشانش از سوریه، که در آن هنگام یکی از بزرگترین کانون‌های دینی بود گرفت. گریگور تعداد زیادی حوزه‌های اسقف نشین، نه تنها در ارمنستان بلکه در کشورهای همجوار نیز دایر نمود و در واقع او بود که بر امر مسیحی کردن سرزمین گرجستان نظارت کرد. بعدها مبلغین ارمنی شروع به مسیحی کردن کشور آلبانیای قفقاز نمودند. گریگور مقدس و پادشاه تیرداد سوم تعداد زیادی کلیسا در نقاط مختلف کشور بنا کردند. بیشتر این کلیساها بناهای مستحکمی بودند که به دورشان حصارهای بلندی کشیده شده بود، و این خود یکی از ویژگی‌های این سرزمین است. مردم تاگالوگ
زبان تاگالوگ زبان رایج این مردم است و دین اکثر آنه مسیحیت و در درجه بعد اسلام و بودایی است. بهائیت در گرجستان
از سال ۱۸۵۰، گروه های کوچکی از بابی ها در سراسر قفقاز از جمله گرجستان پخش شدند. جمشیدی گرجی، یکی از اعضای برجسته مذهب در گرجستان و در دوران زندگی بهاءالله بود.وی در قسطنطنیه دستگیر و به ایران تبعید شد. گرجی‌های ایران
هنگامی که تعدادی از گرجی‌ها از اصفهان عازم نجف آباد و فریدن شدند، تا سال ۱۰۳۰ ق همگی بر دین مسیحیت باقی بودند. در این سال شاه عباس پس از بازرسی اقدامات انجام گرفته در خصوص اتصال آب کوهرنگ به زاینده رود، متوجه وضع عیسویان مهاجر از گرجستان و ارمنستان شد که تلاش و کوشش آنان باعث آبادی سردسیر فریدن شده بود «شاه از این که آن‌ها در میان مردم مسلمان زندگی می‌کردند مضطرب شد» در نتیجه دستور داد آن‌ها مسلمان شوند و عبدالمعالی نطنزی را مأمور این کار نمود. دین در تاجیکستان
اسلام دین غالب منطقهٔ آسیای مرکزی است. این دین در قرن ۷ میلادی توسط اعراب به این منطقه آورده شد. از آن زمان اسلام به عنوان جزء پیوسته به فرهنگ تاجیکستان تبدیل شد. امروزه تاجیکستان یک کشور سکولار است اما پیش از دوران تسلط شوروی به این کشور، اسلام رو به گسترش بوده‌است. بیشتر مردم تاجیکستان پیرو مذهب تسنن‌اند و گروه کوچکی از مردم از تشیع پیروی می‌کنند. از میان سایر ادیان نیز ارتدکس روسی پیروان بیشتری دارد. از اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی، شمار جمعیت روس در تاجیکستان کاهش یافته‌است. سایر مذاهب مسیحیت نیز حق آزادی در پرستش دارد. اقلیتی از یهودیان نیز در تاجیکستان زندگی می‌کنند. دین مردم آذری
اکثریت آذری‌های روسیه را شیعیان تشکیل می‌دهند ولی اقلیت‌های حنفی، شافعی، تصوف و نقشبندیه نیز در بین‌شان یافت می‌شود. علاوه بر مساجدی نظیر "مسجد جامع دربند" و "مسجد ایرانی‌های دربند" که در شهرهای با پیشینه شیعی نظیر دربند در داغستان موجود اند، از معروفترین مساجد شیعی این جمهوری، می‌توان از "مسجد خامنه" واقع در پایتخت داغستان به نام ماخاچ قلعه نام برد، در آستراخان نیز اقوام آذری سابقه سکونت چندین ساله دارند به طوری که زندگی آذری‌ها در اطراف مسجد کیریوشی در سال ۱۹۰۹ متمرکز بود؛ که در سال ۱۹۳۲ بسته شد. البته به تازگی مسجدی شیعی در آستاراخان واقع در خیابان باکو و به نام "مسجد باکو" بنیان‌گذاری شده‌است. با این حال آذری‌های شیعه پرشماری در مسکو و سن پترزبورگ سکونت دارند، که در گذر زمان به نواحی مرکزی، پرجمعیت و مهم فدراسیون روسیه مهاجرت کرده‌اند. که فعالیت‌های دینی خود را در آنجا به انجام می‌رسانند. ارمنی‌های گرجستان
از میان ۲۹ کلیسای ارمنی در آغاز سده بیستم تنها دو تا از آن‌ها مشغول به کارند یکی کلیسای گئورگ مقدس (تفلیس) در بخش قدیمی ارمنی‌نشین شهر و دیگری کلیسای اچمیادزین (تفلیس) در آولابار (که یک منطقه گرجی است) بقیه آن‌ها یا نابود شده یا تبدیل به کلیساهای گرجی شده‌اند در شانزده نوامبر ۲۰۰۸ بر اساس مباحثات کشیش گرجی کاوشهای سازمان یافته‌ای در اطراف کلیسای نوراشن مقدس صورت گرفت که در طی آن سنگ قبرهای پیشینیان هنر ارمنی که در حیاط کلیسا دفن شده بودند برداشته شدند. فهرست شهرهای گرجستان
گرجستان کشوری در شرق دریای سیاه است و یکی از دیدنی‌ترین و زیباترین مناطق جهان محسوب می‌شود. در افسانه‌های گرجی آمده‌است که این سرزمین بهترین و مرغوب‌ترین زمین است که هدیهٔ خداست به مردم آن. تاریخ گرجستان
گرجی‌ها که قبل از تشکیل دولت صفوی در ایران درصدد ایجاد روابط و اتحاد با روسیه بودند بعد از متحمل شدن حملات سنگین صفویان و آغامحمدخان قاجار که منادی اسلام بودند، از روسیه خواستند که تحت حمایتش باشند، در سال ۱۷۸۳ م طبق معاهدهٔ گئورگیوسک گرجستان تحت حمایت روس شده و در سال ۱۸۰۱ م روسیه، گرجستان را به عنوان یکی از فرمانداری‌های خود اعلام نمود و رژیم تزاری در گرجستان برقرار شد. گرجی خاتون
مانند بسیاری از گرجی‌ها، وی در ابتدا یک مسیحی ارتدکس شرقی باقی ماند اما بعدها با کسب اطلاعات بیشتر در مورد چگونگی دین اسلام، مسلمان گردید. مردم قزاق
بیشتر قزاق‌ها مسلمان و اهل سنت (حنفی مذهب) هستند. اسلام در حدود قرن هشتم میلادی میان قزاق‌ها انتشار یافت. قزاق‌ها علاوه بر قزاقستان در روسیه، ازبکستان، چین، قرقیزستان، ترکمنستان، ترکیه، ایران، فرانسه، آلمان، هلند، کانادا، آمریکا و افغانستان نیز زندگی می‌کنند. کشورهای پساشوروی
کشورهای آسیای مرکزی (قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان)، در کنار آذربایجان به استثنای مهاجرنشینان روسی و دیگر اقلیت‌های اروپایی شان، مسلمان هستند. کشورهای بالتیک به صورت تاریخی "مسیحی غربی" هستند (کاتولیک رومی و پروتستان) که لایه دیگری از جهت‌گیری غربی را به آن کشورهای می‌افزاید، گرچه بیشتر چیزی که جامعه پروتستان را تشکیل می‌داد الان بی‌دین است. مذهب غالب در کشورهای بازمانده از شوروی سابق (ارمنستان، بلاروس، گرجستان، مولداوی، روسیه و اوکراین) مسیحی ارتدکس است. در بیشتر کشورها، مذهب گرایی پس از جمع شدن شوروی افزایش یافته‌است. اسلام در مغولستان
دین حدود ۵٪ از جمعیت[۱] مغولستان اسلام است. این افراد عمدتاً قزاق‌های بومی از استان غربی «بایان اولگی»(۷/۸۸٪ از جمعیت کل استان) و استان «خاود» (۱۱/۵ درصد از جمعیت استان) می‌باشند. با علاوه، می‌توان جمعیت‌های کوچکی از قزاق‌ها را در شهرها و روستاهای مختلف مغولستان پیدا کرد. گرجستان
زبان گرجی یکی از زبان‌های قفقازی و از خانوادهٔ زبان‌های کارتولی می‌باشد. این زبان جزو ۱۴ زبانی است که دارای الفبا هستند. ارمنی‌ستیزی
جمهوری خودمختار آبخازیا نیز دارای جمعیت مهمی از ارمنیان است که بیست درصد از جمعیت این جمهوری را تشکیل می‌دهند ولیکن مقامات غیررسمی آبخازی متهم شده‌اند که عمداً از تعداد ارمنی محلی آبخازیا کاسته‌اند. اکثریت ارمنی‌های ساکن در گرجستان ارمنیان ارتدکس تابع کلیسای حواری ارمنی و زیر نظر کلیسای جامع اچمیادزین می‌باشند. گرجستان
گرجی‌ها بزرگترین قوم گرجستان بوده و در تمام این کشور پراکنده‌اند و قدرت مرکزی در اختیار آنان است. آذربایجانی‌های گرجستان نیز به عنوان بزرگ‌ترین اقلیت قومی گرجستان براساس آخرین سرشماری قومی دولت گرجستان به‌شمار می‌رود. اسلام در گرجستان
پارلمان گرجستان در سال ۲۰۱۱ با ارائهٔ پیش‌نویسی دین و چهار مذهب از گروه مسلمانان این کشور را به عنوان اقلیت دینی گرجستان پذیرفت. تا سال ۲۰۱۱ مساجد گرجستان از طریق امور مسلمانان قفقاز به مرکزیت باکو اداره می‌شد که در این سال گروهی موسوم به مسلمانان گرجستان زیر نظر اداره مسلمانان قفقاز اداره مساجد و مکان‌های مذهبی گرجستان را بر عهده گرفتند. قومیت مسلمانان گرجستان را دو گروه عمده تشکیل می‌دهند که گروه اول با عنوان مسلمانان سنی حنفی در منطقهٔ آجارستان پراکنده هستند، وگروه دوم شیعه که عمدتاً آذربایجانی‌های گرجستان می‌باشند و در امتداد مرزهای این کشور با جمهوری آذربایجان و ارمنستان مانند شهر مارنئولی متمرکز شده‌اند. ارمنی‌های گرجستان
اکثریت ارمنی‌های ساکن در گرجستان ارمنی‌های ارتدکس تابع کلیسای حواری ارمنی و زیر نظر آستان قدس اچمیادزین در ارمنستان می‌باشند. مسائل مربوط به ارمنی‌های گرجستان از سوی مقر اسقفی ارمنی در گرجستان حل و فصل می‌شود که به ارمنی «ویراهایوتس تم» نامیده شده و رئیس آن اسقف «وازگن میراخانیان» است. امروزه تنها دو کلیسای ارمنی فعال در تفلیس وجود دارد. چندین کلیسای ارمنی قبلاً تخریب شده یا تبدیل به کلیسای گرجی شده یا در شرف تبدیل شدن به کلیسای گرجی هستند. کلیسای ارمنی تقاضای مالکیت و اعمال حقوق مجدد بر شش کلیسا را کرده‌است. مردم زازا
زازاها مسلمانند و در سرزمین خود به دو گروه شمالی و جنوبی (با اندازه حدوداً برابر) تقسیم می‌شوند. گروه اول پیروی مذهب علوی بوده و گروه دوم سنی مذهب (عموماً شافعی) هستند. مذهب مشترک زازاهای سنی آنها را با همسایگان کُرد کُرمانج سنی در جنوب غربی‌شان پیوند می‌دهد. زازاها به ترکیبی از باورهای بومی بدوی و مسیحی معتقدند. دین مردم آذری
آذری‌های ارمنستان: قبل از اخراج از این کشور از لحاظ دینی-مذهبی اکثریت را شیعیان تشکیل می‌داند، به جز مناطق کوچکی از تالین، شیراک و ودی که سنی‌مذهب بودند. گاوبازه (بیجار)
دین مردم گاوبازه شیعه دوازده امامی می باشد. گبر
آیا گبری‌ها همان زرتشتی‌ها هستند؟ در مورد گبرها و آیین آن‌ها هیچ کتاب مستقلی وجود ندارد از آن‌ها تنها نام باقی مانده‌است در کتاب‌های مذهبی و جغرافیایی یا ملل و نحل و مسالک و ممالک از آئین گبر نام برده شده‌است بعضی آن‌ها را همان مجوس‌ها و زرتشتی‌ها گفته‌اند اما بنظر می‌رسد بین آیین گبر و زرتشت تفاوت وجود دارد در خوشبین‌ترین حالت می‌توان گفت یکی از شاخه‌های زرتشتی بوده‌اند اما دقیقاً زرتشتی نبوده‌اند به‌طور مثال هرجا قبرستان و آرامگاهی از تاریخ باستان با نام و رسم وجود دارد به نام گورستان گبری‌ها معروف است و در این قبرها افراد با لباس و وسایل زندگی خود دفن هستند. حال آنکه زرتشتی‌ها قبر ندارند و مردگان را در محل ویژه خورانده شدن میت توسط پرندگان قرار می‌داده‌اند. مثلاً درقبرستان گبرها در زیبد گناباد مردگان با وسایل خود دفن بوده‌اند. اما میان آثار برجای مانده از گبرها تشابهاتی را می‌توان با آیین و مذهب ایزدی پیدا کرد. یکی از این تشابه‌ها رو به خورشید بودن قبرها است.  دین مردم گناباد و ایران باستان قبل از ظهور زرتشت دیویسنا بوده‌است. یکی از مراکز اصلی استقرار بزرگان این مذهب در گناباد بود و به پیروان این مذهب گبر گفته می‌شد. گبرها مهندسان بسیار باهوش و توانمندی بودند که قنات قصبه گناباد را حفر کردند. اختراع بادگیر (کولر بادی) و ساخت و بکارگیری حوضخانه‌ها در خانه‌های بادگیری که با حرکت باد از درون بادگیر و سپس بر سطح آب درون حوض باعث تولید سردی در هوای گرم کویر می‌گردد و همچنین ساخت سقف‌های گنبدی و همچنین ساخت اولین ساعت آبی و اولین ساعت آفتابی جهان از ابداعات و اختراعات گبرهای ایران بوده‌است که اولین ساعت آبی جهان هم در گناباد توسط ایشان ساخته شده‌است. دیو در زبان عامه مردم به معنی جن می‌باشد ولی در زمان باستان که دین دیویسنا وجود داشت دیو به معنای خدا بوده‌است. پس از ظهور و رواج دین زرتشت و دشمنی او با این دین، دیو به معنای پروردگار باطل مصطلح می‌گردد و دیویسنا به پیروان خدای باطل و تاریکی اطلاق می‌گردیده‌است که در برابر مزدیسنا به معنای پرستنده اهورمزدا (اهورامزدا) بکار رفته‌است. گبرها که از اولین ساکنان ایران بودند برخلاف دیگر اقوام جهان هیچگونه عقاید بت‌پرستی نداشتند و خدایان آن‌ها عموماً ذاتهایی بودند که ما آن‌ها را مظاهر طبیعت می‌نامیم. مهم‌ترین خدایان آن‌ها خورشید، ماه، سیارات، آذرخش و طوفان بودند و عموماً با القاب دَیوا (daiva) در پارسی باستان و اوستایی دَیووا(daeuuua) و سانسگریت اَسورا مورد ستایش و پرستش قرار می‌گرفتند. گبرها نور را گرامی می‌داشتند و معنای زندگی را در نور و روشنایی می‌جستند. اعتقاد آن‌ها این بوده که جوهره هستی از دو عنصر نور و تاریکی تشکیل گردیده که نور در نهایت بر تاریکی غالب می‌آید. از این روی خورشید را گرامی می‌داشتند که بزرگترین و مهم‌ترین عنصر حیات بخش در طبیعت، زندگی بشر و دیگر موجودات بود؛ و آتش را گرامی داشتند که نماد و نماینده‌ای از روشنایی خدای خورشید بود. حیات بخش و ایمن، نفوذکننده در ظلمت‌ها و تاریکی‌ها، عامل دیدن و درک و فهم درست از نادرست و دیدن اعماق تاریک جهان. بعدها این گرامی داشت آتش و نور وارد دین زرتشت گردید و جزء اصول این دین جدید درآمد؛ و در چند هزار سال بعد با تغییر ماهیتی دیگر وارد ادیان ابراهیمی و دیگر ادیان شد و خدا را نور و روشنایی خواندند. (پس از حمله اعراب به ایران از جانب مسلمانان گبر به زرتشتیانی که مسلمان نشدند به طعنه و به صورت دشنام گفته می‌شد. حال آنکه وجه تمایز گبرها جدای از دینشان، این است که زرتشتیان مردگان خود را دفن نمی‌کرده و معتقد بودند جسد انسان خاک و آب را آلوده می‌کند و از این روی لاشه مردگان را در کوه‌ها و بیابان‌ها رها می‌کردند تا توسط حیوانات وحشی خورده شوند و از این طریق به چرخه بازآفرینی طبیعت برگردند و به نوعی بازیافت شوند، در حالی که گبرها مردگان خود را دفن می‌کردند و آداب و رسوم خاصی در دفن اجساد داشتند) گرگان
اکثریت شهر گرگان را شیعیان تشکیل می‌دهند. ترکمن‌ها غالباً پیرو مذهب سنی حنفی هستند. از اقلیت‌های مذهبی موجود در گرگان می‌توان به بهائیان اشاره کرد. تاریخ یهودیان در گرجستان
اوضاع جامعه یهودیان گرجستان به دلیل پایان اشغال شوروی به طرز چشمگیری بهبود یافت. در سال ۱۹۹۴، رئیس‌جمهور شواردنادزه فرمانی برای حفاظت از آثار مذهبی، فرهنگی و تاریخی یهودی صادر کرد. بعلاوه، یهودیان گرجستان علی‌رغم ظلمهایی که در زمان شوروی با آن روبرو بودند، با موفقیت هویت و سنتهای یهودی خود را حفظ کردند. ازدواج داخلی میان جامعه یهودیان همیشه کم بوده‌است و اطلاعات و دانش یهودیان پس از این فرمان، به شدت رشد کرد. استگ دین
اَتسَگ دین (Ætsæg Din) یا واتْسْ‌دین (Uatsdin)، (به ؛ دین درست)یک دین کهنه و وابسته به قومیت آسی‌ها (بنگرید افسانه‌های آسی) است. آسی‌ها مردمان ایرانی‌تبار خاوری هستند که ریشه‌ای آلانی-سکایی در قفقاز دارد. این مردمان امروزه در بخش اوستیای شمالی در روسیه و اوستیای جنوبی در گرجستان زیست دارند. در آیین‌های کهن و مردم آسی‌ها؛ این دین و باورها دیده می‌شود. این آیین در اصل برای تقابل با عناصر بیگانه (مسیحیت ارتدوکس در روسیه و گرجستان) و گروه‌های قومیتی اقلیت مانند ترکها در قفقاز و اوستیا پدید آمده است. گرجی‌های ایران
شاردن باور دارد شاه عباس «گروهی از برجستگان گرجستان را متدین به دین اسلام کرده بود تا به هنگام ضرورت از وجودشان استفاده کند» مردم ترک
گاگائوزها مسیحی هستند. چوواش‌ها اسماً ارتدوکس روسی هستند. دین یاقوت‌ها (ساخاها) آمیزه‌ای از اعتقادات ترکی، مغولی، تونقوزی و روسی است. لازها
لازها (به لازی ლაზი یا ლაზეფე لازپه) یک گروه قومی از مردمان کارتولی و بومیان سواحل دریای سیاه در مرز دو کشور گرجستان و ترکیه هستند. لازها یکی از قبایل اصلی پادشاهی باستانی کولخیس هستند. در ابتدا بسیاری از لازها مسیحی شدند و سپس بیشتر آن‌ها در دوران حکومت عثمانی‌ها در قفقاز در قرن ۱۶ میلادی به اسلام سنی گرویدند. همچنین گروه اندکی در گرجستان نیز از دین مسیحیت به اسلام روی آوردند. اسلام در گرجستان
اسلام در گرجستان به زمان خلافت عثمان بن عفان بازمی‌گردد که با لشکرکشی به منطقهٔ قفقاز توانست شرق گرجستان را فتح کرده و حکومت اسلامی را در تفلیس تشکیل دهد. جمعیت کنونی مسلمانان گرجستان ۹٫۹٪ اعلام شده‌است، که جمعیتی بالغ بر ۴۶۳٬۰۶۲ نفر را شامل می‌شود. برخی از آمارها جمعیت مسلمانان را در بازهٔ ۱۰٪-۱۳٪ اعلام کرده‌است. بیشتر گرجی‌های مسلمان، سنی مذهب و شیعیان این کشور از آذربایجانی‌ها هستند. فرهنگ گرجی
در سال‌های ۳۳۰ میلادی، مسیحیت به عنوان دین رسمی و دولتی گرجستان اعلام شد، این دوره بر آغاز توسعهٔ فراوان هنر و ادبیات دلالت دارد. اعضای انجمن‌های عالی رتبه کارتلی و اگریسی، با ادبیات و فلسفهٔ شرق و غرب به خوبی آشنایی داشتند. در میان آن‌ها دانشمندان و فیلسوفان والا مقامی چون: پیتر ایبریایی و ایوانه لازی (قرن ۵) وجود داشتند. مراکز فرهنگی و هدایت افکار نیز در گرجستان به وجود آمده بود که بعضی از آن‌ها اهمیت بین‌المللی داشتند. در قرن ۴ مکتب علم معانی بیان و فلسفه در نزدیکی پوتی امروزی شکل گرفت. در کنار نخبگان محلی، دانشجویانی از خارج نیز برای آموختن به این مدرسه می‌آمدند. این مدرسه همچنین محل تحصیل فیلسوف و ناطق مشهور یونانی تمیستیوس بود که می‌گوید پدرش اوگئیوس نیز، دانش را در همین مدرسه به دست آورد. کردهای گرجستان
جمعیت کُردهای مسلمان و ایزدی گرجستان، براساس آخرین سرشماری ۱۹۲۶ در این کشور، ۲۵۰۲ نفر بوده است. اما بر اساس سرشماری سال ۲۰۰۲ جمعیت آنها بالغ بر ۲۰٬۸۴۳ نفر بوده است. ارمنی‌های گرجستان
جمعیت ارمنی عمدتاً در تفلیس، و ناحیه سامتسخه-جاواختی که مرز جنوبی با ارمنستان را تشکیل می‌دهد ساکن هستند. آمار رسمی گرجی ارمنی‌های جاواخک را ۵۴٪ جمعیت این منطقه اعلام نموده‌است. در آبخازیا نیز ارمنیان دومین گروه بزرگ قومی بعد از گرجی‌ها را تشکیل می‌دهند. دین مردم آذری
مردم آذری در ایران که عمدتا سکونتگاه آنان منطقه شمالغرب کشور شامل آذربایجان می‌باشد، پیرو دین اسلام و مذهب شیعه اثنی عشری می‌باشند، قوم ترک در ایران از متعصب‌ترین پیروان مذهب تشیع به‌شمار می‌رود. قمه‌زنی نیز توسط ترک‌های آذربایجانی به سایر اقوام و بلاد منتقل شده‌است در تمامی شهرهای آذری نشین مراسمی چون طشت‌گذاری، سینه‌زنی، زنجیرزنی، شام غریبان، شبیه خوانی و مرثیه، روضه، نوحه خوانی به زبان ترکی رواج دارد، مردم آذربایجانی در ایران به هنگام مهاجرت به سایر کلانشهرهای بزرگ کشور نظیر تهران، مشهد و قم پایبندی خود به مذهب تشیع و برپایی منظم عزاداری‌های منحصر به فردشان را فراموش نمی‌کنند. برخی از مهم‌ترین و معروفترین شهرهای آنان در ایران می‌توان از موارد ذیل نام برد: تاریخ گرجستان
‍