واج‌شناسی چه ساختاری از زبان را برسی میکند؟
واج‌شناسی
واج‌شناسی یا فونولوژی یکی از زیرشاخه‌های زبانشناسی است که به بررسی نظام آوایی زبان می‌پردازد و جایگاه عناصر آوایی زنجیری و زبرزنجیری را در نظام زبان مشخص می‌کند. در این حوزه، مسائلی مانند آوا، واج، واج‌گونه، گام یا پایه، هجا، تکواژ، تکیه، آهنگ، رکن و وزن شعر مورد بررسی قرار می‌گیرند. آواشناسی
برخلاف آواشناسی، واج‌شناسی عبارت است از مطالعه چگونگی الگوپذیری اصوات و ایماها بین زبان‌ها که چنین مسائلی را با سطوح و جنبه‌های دیگر زبان مرتبط‌می‌کند. آواشناسی با خواص تفصیلی و آکوستیک اصوات گفتاری، چگونگی تولید شدن آن‌ها و چگونگی درک آن‌ها ارتباط‌دارد. آواشناسان می‌توانند به عنوان بخشی از این بررسی به خواص فیزیکی کنتراست‌های صدای معنادار یا معنای اجتماعی کدگذاری شده در سیگنال گفتار (مانند جنسیت، مسائل جنسی، مسائل اخلاقی و غیره) بپردازند. با این حال یکی از بخش‌های اساسی تحقیقات انجام شده در زمینه آواشناسی به عناصر معنی‌دار موجود در سیگنال گفتار مربوط‌نمی‌شود. درحالی‌که به شکل گسترده‌ای در مورد این مسئله موافقت شده که واج‌شناسی ریشه در آواشناسی دارد، شاخه متمایزی از زبان‌شناسی است که به اصوات و ایماها به عنوان واحدهای چکیده (مانند ویژگی‌ها، واج‌ها، وزن‌ها، هجاها و غیره) و تغییر شرطی آن‌ها (مثلا از طریق قوانین اَلوفونیک، محدودیت‌ها یا قوانین اشتقاق آن‌ها) مربوط می‌شود. واج‌شناسی از طریق دسته‌ای از ویژگی‌های متمایز با آواشناسی ارتباط دارد که نمایش چکیده واحدهای گفتاری را برای ایماهای تفصیلی، سیگنال‌های آکوستیک یا نمایش‌های ادراکی مجسم می‌کند.ویکی‌پدیای انگلیسی
پیکره متنی
در زبان‌شناسی پیکره‌ای، پیکرهٔ متنی یا پیکرهٔ واژگانی (به‌اختصار: پیکره) به مجموعه‌ای خام از داده‌های زبانیِ نوشتاری یا گفتاری گفته می‌شود که می‌توان در توصیف و تحلیل زبان از آن بهره گرفت، از جمله در ارزیابی‌ها و تحلیل‌های آماریِ زبان‌شناختی و نیز در فرهنگ‌نویسی، دستورنویسی، گویش‌شناسی و جز آنها. واج
باید توجه شود که واج با حرف متفاوت است. حرف صورت مکتوب واج است و واج صورت ملفوظ حرف. علاوه بر این رابطهٔ این دو لزوماً یک‌به‌یک نیست. ممکن است بعضی واجها صورت مکتوب نداشته باشند. مثلاً برای مصوت‌های کوتاه در خط فارسی حرف جداگانه‌ای وجود ندارد، اگرچه می‌توان واج‌های ـَـِـُ را در خط به کمک نشانه‌هایی مشخص کرد. از طرف دیگر در فارسی تنها یک واج با صدای «ت» وجود می‌دارد در حالی که در الفبای فارسی دو حرف ت و ط یکسان (به صورت ت) تلفظ می‌شوند. از همین روست که تنها با تکیه بر صورت ملفوظ کلمه و بی‌توجه به زمینهٔ سخن دو کلمهٔ «حیات» و «حیاط» را باز نمی‌توان دانست؛ ولی در زبان عربی "ت" و "ط" نشانهٔ دو واج متفاوت‌اند از این روست که عربی‌گویان «حیاط» و «حیات» را متفاوت تلفظ می‌کنند. و نیز در مورد واج‌های /س/ و /ص/ و /ث/ در فارسی یک واج تلقی می‌شوند. علوم انسانی
مطالعه زبان یا زبان‌شناسی، به عنوان یکی از زیر شاخه‌های علوم انسانی از اهمیت ویژه ای برخوردار است و در قرن بیستم و بیست و یکم بخش قابل توجه ای از فعالیت‌های فلسفی به مبحث تحلیل زبان و این سؤال مبنایی که ویتگنشتاین مطرح کرد که بسیاری از سر درگمی‌های فلسفی ما ناشی نوع کاربرد ما از واژگان است؛ پرداخته شده‌است. در کنار این موضوع مبحث زبان‌شناسی تاریخی، پیشرفت و رشد جوامع را در طول زمان مورد مطالعه قرار می‌دهند و به تبعیت همین موضوع بسیاری از مطالعات ادبی در زمینه‌های مختلف مانند نثر و نظم و نمایشنامه و… آنها را به بطن برنامه درسی مدرن علوم انسانی قرار گرفته‌اند. زبان‌شناسی صورت‌گرا
زبان‌شناسی صورت‌گرا رویکردی در مطالعه زبان است که عناصر زبان را صرف نظر از بافت زبانی یا اجتماعی مورد مطالعه قرار می‌دهد و در مقابل زبان‌شناسی نقش‌گرا قرار می‌گیرد. دستور زایشی چامسکی و پیروانش و هم چنین انشعابات آن همچون معنی شناسی زایشی و غیره از یک سو دستورهای صورت گرای ساخت گروهی/ سازه ای را تشکیل می‌دهند و دستوری چون دستور واژه از هادسون دستور صورت گرای وابستگی است. زبان‌شناسی شناختی
زبان‌شناسی شناختی رویکردی در مطالعه زبان است که به بررسی رابطه میان زبان انسان، ذهن او و تجارب اجتماعی و فیزیکی او می‌پردازد. به عبارت دیگر، در زبان‌شناسی شناختی تلاش می‌شود تا مطالعه زبان بر اساس تجربیات ما از جهان، نحوه درک و شیوه مفهوم‌سازی باشد؛ بنابراین، مطالعه زبان از این نگاه، مطالعه الگوهای مفهوم‌سازی‌ست. با مطالعه زبان، می‌توان به ماهیت و ساختار افکار و آراء ذهن انسان پی برد. در این نگرش، فرض بر آن است که زبان الگوهای اندیشه و ویژگی‌های ذهن انسان را منعکس می‌کند. ساختارگرایی
ساختارگرایی، نخست با مطالعه ساختار زبان آغاز شد. اما بعداً توسعه یافت و با دربرگرفتن موضوعات انسان شناختی و اسطوره‌ای، رشد و گسترش یافت. ساختارگرایان به این نتیجه دست یافتند که زبان یک ساختمان اجتماعی است؛ و هر فرهنگ، برای رسیدن به ساختارهای معنایی، روایت‌ها یا متن‌ها را وسیع و متحول می‌کند؛ و بدین شیوه، مردم می‌توانند تجارب خود را سامان دهند و معنا ببخشند. ساختارگراییِ قرن بیستم به معنای دقیق آن با مجموعه‌ای از درس‌گفتارهای زبان‌شناس سوییسی، فردینان دوسوسور، در دانشگاه ژنو آغاز شد؛ درس گفتارهایی که پس از مرگ او، بر اساس یادداشت‌هایی که از آن‌ها تهیه شده بود، با عنوان دورهٔ زبان‌شناسی عمومی (۱۹۱۶) منتشر شد. آواشناسی شنیداری
آواشناسی شنیداری یکی از سه شاخه آواشناسی است که به مطالعه واکنش ادراکی به آواهای گفتار به وسیله گوش، اعصاب شنیداری و بخش‌هایی شنیداری مغز می‌پردازد. به این شاخه نسبت به دیگر شاخه‌های آواشناسی (یعنی: تولیدی و آکوستیک) به دلیل دشواری‌هایی که در سنجش و تشخیص واکنش‌های روانشناختی و عصب‌شناختی آواهای گفتاری وجود دارد، کمتر پرداخته شده است. مطالعات کالبدشناختی و فیزیولوژیک گوش، از حوزه‌هایی است که در این شاخه پیشرفت داشته است. این مسئله هم بیشتر به دلیل تکنیک‌های سنجش شنوایی و کاربرد طبّی چنین مطالعاتی در شنوایی‌شناسی و شنوایی‌سنجی است. با این حال مطالعات نسبتاً کمی بر روی ویژگی‌های حسی آواهای گفتار انجام شده که ارتباط آن با تحلیل‌های آواشناختی و مطالعات واجشناختی مبهم است. این موضوع با مطالعات درک شنیداری در زبان‌شناسی روان ارتباط نزدیکی دارد. تأثیرات زبان فارسی بر زبان عربی
در ریشه‌شناسی واژگان (اتیمولوژی) و در زبان‌شناسی به مبحث تغییرات و ریشه یابی معنی و مفهوم واژگان در دوره‌های مختلف تاریخی می‌پردازند و تغییرات کلمات را در انتقال شفاهی و کتبی از یک زبان به زبان دیگر بررسی می‌کنند. تأثیر زبان‌ها متقابل است چرا زبان فارسی و عربی برهم تأثیر گذاشته‌اند زیرا اعراب حدود ۴۰۰ سال در ایران حضور فیزیکی داشتند و تا دورهٔ انقلاب مشروطه متون مهم به زبان عربی همانند به فارسی نوشته می‌شد و از طرف دیگر ایرانیانی در ایجاد و ساختار زبان عربی نقش مهمی داشتند. در زبان عربی کلمات خیلی زیادی وجود دارد که به آن‌ها «معربات» یعنی عربی شده‌ها می‌گویند. ریشه بسیاری از معربات هنوز ناشناخته است. سازمان استانداردسازی عربی کوشش فراوانی کرده تا ریشهٔ اینگونه کلمات شناسایی شود، اما به دلیل اینکه در عربی سازی کلمات غریب به‌طور کامل برهم ریخته می‌شود نمی‌توان به سادگی اینگونه معربات را ریشه یابی کرد. گفته می‌شود حدود ۵ هزار کلمه معرب از کلمات رایج در زبان فارسی به زبان عربی راه یافته‌است. از جملهٔ آن‌ها بنفسج (از بنفشه) آهنگ (زبان‌شناسی)
آهنگ در علم زبان‌شناسی به معنای تغییرات زیر و بمی در حین صحبت کردن است که برای تمایز بین کلمات استفاده نمی‌شود. (در مقایسه با صدا و آهنگ) آهنگ جمله و تأکید در عنصر اصلی در قواعد بدیهی علم زبان‌شناسی هستند. در همه زبان‌ها علم معناشناسی مربوط به زیر و بمی صدا یا همان آهنگ جمله وجود دارد. برای مثال: تکیه صدا برای تأکید و در رساندن حالت شگفت زدگی یا طعنه / کنایه یا در مطرح کردن یک سؤال. زبان‌های آهنگین نظیر زبان چینی و هوسه (زبانی در نیجریه) علاوه بر آهنگ جمله برای تمایز بین کلمات از دانگ زیر و بمی صدا استفاده می‌کنند. انسایشی
به لحاظ آواشناختی شناسایی و تعریف انسایشی‌ها دشوار نیست، اما از نظر واج‌شناختی تعیین اینکه یک واج این چنینی انسدادی، سایشی یا هر دو است دشوار است، زیرا در واج‌شناسی یکی از معیارهای اصلی برای چنین تحلیلی، توزیع یک واج در زبان است. عصب‌شناسی زبان
حوزه دیگری از ادبیات عصب‌شناسی زبان شامل استفاده از تکنیک‌های الکتروفیزیولوژی برای تجزیه و تحلیل پردازش سریع زبان در زمان است. ترتیب زمانی الگوهای خاص فعالیت مغز ممکن است برروی فرآیندهای محاسباتی گسسته‌ای که مغز در طی پردازش زبان انجام می‌دهد تأثیر بگذارد. به عنوان مثال، یک تئوری عصب‌شناسی زبانی در تجزیه جمله پیشنهاد می‌کند که سه پاسخ مغز (ELAN , N400 و P600) نتیجه سه مرحله مختلف در پردازش نحوی و معنایی هستند. زبان‌شناسی
این رویکرد و این انقلاب چهارم به زبان، نگاهی «گفتمان بنیاد» دارد و هرگز جمله را به عنوان یک واحد مستقل بررسی نمی‌کند و همیشه در متن بررسی می‌کند. درست است که به عنوان نمونهٔ اعلا و متعارف، واحد زبانی متن است، اما این رویکرد معتقد است که حتی یک واژه هم می‌تواند متن باشد؛ یعنی متن، اندازهٔ مشخص و از پیش تعیین شده‌ای ندارد. در این سال‌ها، ساز و کارهای زبانیِ تشکیل متن، بسیار در زبان‌شناسی کاویده شده‌است. تحلیل گفتمان به ساز و کارهای زبانیِ تشکیل متن می‌پردازد و این‌که چه ابزارهایی به جمله‌های زبان متنیت می‌بخشند.محمد مقدم در ۱۳۴۳ گروه زبان‌شناسی همگانی و زبان‌های باستانی را در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران بنیان گذاشت و تا ۱۳۴۷ مدیریت آن را به عهده داشت. از پیشگامان زبان‌شناسی در ایران می‌توان به هرمز میلانیان، محمدرضا باطنی، یدالله ثمره، علی‌محمد حق‌شناس و علی‌اشرف صادقی اشاره کرد. محمد حیدری ملایری
حیدری ملایری افزون بر اخترشناسی، به زبان‌شناسی و تاریخ نیز دلبستگی بسیاری دارد، به‌ویژه در زبان‌شناسی تطبیقی و ریشه‌شناسی زبان‌های هندواروپایی. او به زبان‌های پهلوی، فارسی باستان، اوستایی، سنسکریت، یونانی و لاتین آشنایی کامل دارد و تاکنون نیز پیرامون بیش از ۲۰ گویش زبان فارسی مطالعه کرده. او سال‌هاست که دربارهٔ سیستم اصطلاح‌شناسی علمی در زبان فارسی می‌پژوهد. نتیجه این کوشش‌ها، ساختن «فرهنگ ریشه شناختی اخترشناسی و اختر فیزیک» به زبان‌های انگلیسی – فرانسه – فارسی است. همچنین ویدیوهای بسیاری از او دربارهٔ اصطلاح‌شناسی علمی زبان فارسی و پیشینه زبان فارسی در دسترس است. ناهمگونی
در واج‌شناسی، به خصوص در زبان‌شناسی تاریخی، ناهمگونی فرایندی است که طی آن همخوان‌ها یا واکه‌های مشابه در یک واژه شباهتشان کمتر می‌شود. معناشناسی صوری (زبان‌شناسی)
در زبان‌شناسی، معناشناسی صوری به دنبال درک معنی زبان‌شناختی از راه احداث مدلهای دقیق ریاضی از اصولیست که گویشوران برای تعریف روابط بین عبارات در زبان طبیعی و جهانی که گفتار معنی دار را پشیبانی می‌کند، بکار می‌برند. ابزارهای ریاضی مورد استفاده عبارتند از تلاقی منطق صوری و نظریه زبانهای صوری، به‌ویژه حساب لاندای تایپها. زبان‌شناسی کمی
زبان‌شناسی کمّی یا زبان‌شناسی کمیت‌گرا یا آماری شاخه‌ای از زبان‌شناسی نظری و زبان‌شناسی رایانشی است که با استفاده از روش‌های آماری، به مطالعهٔ بسامد و توزیع واحدهای زبانی می‌پردازد. این شاخه دارای دو جنبهٔ نظری و کاربردی است: به لحاظ نظری، اصولی کلی را فراهم می‌کند که با نظم‌های آماریِ حاکم بر واژگان، آواها و ساخت‌های دیگری که در زبان به کار می‌روند، در ارتباط است؛ به لحاظ کاربردی هم به دنبال روش‌های آماری است که بتوان به وسیلهٔ آن مشکلات زبانی را حل کرد (برای مثال، برای تعیین هویت مؤلف). زبان‌شناسی کمّی، کاربردی گسترده در پیکره‌های زبانی دارد. از کاربردهای دیگر آن می‌توان به تولید فرهنگ لغات بسامدی، تحلیل سبک متون و پردازش زبان طبیعی اشاره کرد. مطالعهٔ گونه‌های زبانی و نیز تولید دستورهای زبان برای اهداف مشخص از دیگر کاربردهای زبان‌شناسی کمّی است. وایزم
با این حال، در تضاد با تعریف پذیرفته شده از واج به عنوان کوچکترین واحد ساختاری است که به معنی متمایز در درون یک زبان داده می‌شود، به عنوان یک انتزاع شناختی است که برای هر ماهیت حسی محدود نبوده. زبان‌شناسی تحلیلی
در کنار این حوزهٔ بینارشته‌ای از علم زبان‌شناسی، عصب شناسی زبان/زبان‌شناسی عصبی (Neurocognitive Linguistics) به دنبال کشف فرآیندهای ذهنی است که شامل مراحل صحبت کردن و فهمیدن زبان، فرآیندهای یادگیری زبان در مغز و مطالعه ساختار مغز است که انجام این مراحل را در مغز ممکن می‌سازد. البته پی بردن به این موضوع کار ساده‌ای نیست زیرا که زبانشناسی تحلیلی طیف وسیعی از نظریات زبانشناسی را در برمی گیرد. اما این دو رویکرد متنافر نبوده بلکه هر یک مکمل دیگری است. در ذیل برخی از تفاوت‌های بین آنها آمده‌است: واج
تلفظ واج‌ها نزد همهٔ گویش‌وران یک زبان لزوماً یکسان نیست، با این حال این تفاوت‌های تلفظی به معنی وجود دو واج نیست. مثلاً [w] و [v] در زبان فارسی از لحاظ واج‌شناختی معادل‌اند، چرا که هیچ دو واژه‌ای را (مسلماً با معنای متفاوت) نمی‌توان یافت که در آنها تفاوت تنها در [w] و [v] باشد. در بعضی لهجه‌های فارسی «و» را [w] و در بقیه [v] تلفظ می‌کنند. اما همین دو صامت در زبان انگلیسی دو واج متفاوت‌اند چرا که جایگزینی یکی با دیگری در معنای کلمه تغییر ایجاد می‌کند. به جفتی حداقلی که تمایز دو واج را نشان می‌دهد جفت کمینه می‌گویند. با حسابی مشابه دو واج «م» و «ب» دو واج متفاوت‌اند چرا که در جفت کمینهٔ «ما» و «با» تنها با تغییر «م» به «ب» معنی تکواژ تغییر کرده‌است. زبان یونانی نوین
مجموعه‌ای از تغییرات صوتی شدید که از دوره یونانی کوینه آغاز گردید، منجر به تغییرات زیادی در واج‌شناسی یونانی نوین شد به طوری که این زبان از نظر واج‌شناسی نسبت به یونانی باستان به‌طور قابل ملاحظه‌ای متفاوت است. یونان نوین به جای سیستم واکه پیچیده یونانی باستان، با چهار سطح صدا-ارتفاع، تمایز طول و چندین ضرب، دارای یک سیستم ساده متشکل از پنج واکه است. این امر از طریق مجموعه‌ای از ادغام‌ها به ویژه ادغام به سمت /ی/ به وجود آمده‌است. هم‌خوان‌های یونانی نوین انسدادی، واکی یا سایشی هستند و یونان نوین کشش در واکه‌ها یا هم‌خوان‌ها را حفظ نکرده‌است. دنیل جونز (آواشناس)
برای جونز سال ۱۹۱۷ از چند منظر سال برجسته‌ای بود. وی نخستین زبانشناسی در دنیای غرب شد که اصطلاح واج را به معنی کنونی‌اش به کار برد و از این واژه در مقاله‌اش با نام «ساختار آواشناختی زبان سچوانا» استفاده کرد. جونز پیشتر تلاشی برجسته برای ایجاد یک دیکشنری تلفظ کرده بود اما در آن زمان بود که او نخستین نسخه "دیکشنری تلفظ انگلیسی" خود را ایجاد کرد؛ کاری که شکل اصلاح‌شده آن هنوز چاپ می‌شود. در اینجا بود که نمودار واکه‌های اصلی برای نخستین بار پدیدار شد. واج‌شناسی اوستایی
در زبان اوستایی واج "š" بجای هندو-ایرانی "-rt-*" است. ارزش آوایی و حالت آواشناختی (یک یا دو تکواژ) گاهی نامشخص و بدتعریف شده هستند. گاهی واج یادشدهٔ اوستایی از دگرگشت و تغییر "-rt-" بدست آمده‌است. برای نمونه در واژه اوستایی گاهانی/جوان "ərəta"/"arəta" (استقرار، استواری) که ورده‌ای از "aša" بشمار می‌رود ولیکن با "r t"نوشته می‌شود. مشابها "arəti" (بخش، بهر) و "aši" (غرامت، تاوان). ولی "aməša" (نامیرا) همیشه با "š" نوشته می‌شود و دربرابرش "marəta"(میرا) همیشه با "r t"نوشته شده‌است. دستور واژه‌بنیاد
دستور واژه‌بنیاد یکی از نظریات زبان‌شناسی است که از سال ۱۹۸۴ تاکنون دائماً توسط ریچارد هادسن در حال تکوین بوده‌است. بارزترین ویژگی این دستور، کاربرد دستور وابستگی است. در دستور وابستگی ساخت جمله تقریباً به‌طور تمام و کمال در اطلاعات مربوط به کلمات منفرد شکل می‌یابد و نحو زبان از اصولی برای ترکیب کلمات شکل گرفته‌است. مهم‌ترین رابطهٔ نحوی در این نوع دستور رابطهٔ وابستگی میان کلمات است. ساخت سازه‌ای مگر در مواردی معدود به رسمیت شناخته نمی‌شود. یکی دیگر از ادعاهای دستور واژه‌بنیاد این است که اطلاعات مربوط به کلمات و ویژگی‌هایشان شبکه‌ای پیچیده از گزاره‌ها را پدید می‌آورند. آثار جدیدتر در حوزهٔ دستور واژه‌بنیاد زبان‌شناسی عصبی-شناختی را به عنوان منبع الهام خود ذکر می‌کنند. یکی از مزایای نگاه شبکه‌ای به زبان این است که بدین ترتیب می‌توان زبان را به مانند سایر انواع دانش تحلیل نمود. به‌طور کل، می‌توان چنین اظهار داشت که دستور واژه‌بنیاد، نمونه‌ای از دستورهای موجود در رویکرد شناختی به زبان است که به عنوان ادعای اصلی خود بر این باورند که دانش زبانی بشر بخشی از دانش کلی اوست و نباید آن را یک توانایی ذهنی تخصصی به‌شمار آورد. همین ادعا، دستور واژه‌بنیاد و دیگر دستورهای شناختی را در تقابل با آراء زبانی چامسکی قرار می‌دهد. ایدهٔ اصلی دستور واژه‌بنیاد این است که زبان یک شبکهٔ شناختی است، شبکه‌ای متشکل از مفاهیمی به ازای تمامی عناصر تحلیل زبانی. از جملهٔ چنین عناصری می‌توان به واژه‌ها، واج‌ها، روابط، معانی . . . . اشاره کرد. بنابراین، نظریهٔ زبانی درون نظریه‌ای از دانش می‌گنجد و بر شباهت‌ها و پیوندهای موجود میان زبان و سایر انواع دانش تأکید می‌گذارد. زبان را می‌توان یک زیرشبکهٔ نسبتاً مستقل محسوب کرد؛ هرچند نمی‌شود آن را حوزه‌ای جداگانه دانست. یک نظریهٔ واحد به تمامی جنبه‌های زبان قابل اعمال است؛ در این نظریه، نحو، صرف و معنی‌شناسی به خوبی پرورانده شده‌اند اما واج‌شناسی تا حد زیادی دست‌نخورده باقی‌مانده‌است. درست به مانند دانش عمومی، منطق بنیادین دستور واژه‌بنیاد، توارث مفروض است. واج‌شناسی فارسی
در فارسی جدید، واج‌های ق نمایندهٔ [q] و غ نمایندهٔ [ʁ] بوده‌است. در فارسی دری معیار، دیگر تفاوتی میان دو دبیره نیست، بلکه بسته به موقعیت، /غ/ و /ق/ تغییر می‌کند، البته /غ/ نمایندهٔ [ʁ] و /ق/ نمایندهٔ [ɢ] است؛ لیکن اگر هرکدام در آغاز واژه بیاید، [ɢ] تلفظ می‌شود. البته اگر رسمی نگاه کنیم، /ق/ = /غ/، یعنی هر دو نمایندهٔ [ʁ] است. واج نمایندهٔ اصلی نیز /غ/ است، چنان‌که در فرهنگ معین نیز پس از ارایهٔ توضیح، [ɢ] را آوای اصلی می‌گیرد. در این فرهنگ، /غ/ و /ق/ را با [ɣ] می‌نماید. البته تفاوت در گویش /غ/ و /ق/، در فارسی‌زبانان مشهود است، مثلاً گویش افغانی و تاجیکی، و نیز لهجه‌های کرمانی و یزدی. در هر صورت سر معیار دری نیز اختلاف است. جامعه‌شناسی زبان
جامعه‌شناسان زبان، تنوع زبانی را یکی از ویژگی‌های ذاتی زبان در نظر می‌گیرند. آن‌ها بر این باورند که عوامل اجتماعی نظیر جنسیت، طبقهٔ اجتماعی، تحصیلات، سن و قومیت در ایجاد تنوع زبانی نقش اساسی دارند (رضاپور، ۱۳۹۶: ۷۶). جامعه‌شناسان زبان، ترجیح می‌دهند به جای اصطلاح «زبان» از مفهوم «جامعهٔ زبانی» استفاده کنند. جامعهٔ زبانی، عبارت از هر گروهی از مردم است که گمان می‌کنند به زبان یکسانی سخن می‌گویند رابطه ژنتیکی (زبان‌شناسی)
اصطلاح رابطه ژنتیکی در زبان شناسی (با ژنتیک درزیست‌شناسی اشتباه نشود.)، رابطه‌ای است که اغلب در میان زبان‌هایی از خانواده زبانی یکسان وجود دارد. زبان‌هایی که با هم رابطهٔ ژنتیکی دارند در اصل از یک زبان اجدادی واحد منشا گرفته‌اند و در همین راستا تشابهاتی با یکدیگر دارند، مانند معانی واژه ها، دستور زبان و غیره. زبان شناسان زبان‌هایی را که با یکدیگر رابطهٔ ژنتیکی دارند را از طریق روش مقایسه‌ای تعیین می‌کنند. برای مثال تمام اعضای خانوادهٔ زبانی هندی-اروپایی با هم رابطهٔ ژنتیکی دارند در نتیجه برای مثال زبان‌های پارسی، انگلیسی، آلمانی، هندی که همگی از زبان‌های هندی-اروپایی هستند با یکدیگر رابطهٔ ژنتیکی دارند. اگرچه گاه ممکن است زبان‌ها بر روی یکدیگر تأثیر بگذارند برای مثال واژه‌هایی که از یک زبان در زبان دیگری قرض گرفته می‌شوند، مانند تأثیرات زبان پارسی بر عربی یا بلعکس ویا تأثیرات زبان چینی بر ژاپنی؛ اما این تأثیرات و واژه‌های مشترک دلیل بر وجود رابطهٔ ژنتیکی میان این زبان‌ها نمی‌تواند باشد. واج‌شناسی
هجاها بر اساس اصل توالی رسایی (Sonority Sequencing Principle) ایجاد می‌شوند. معمولاً یک واکه در مرکز هجا و چند همخوان در آغازه و پایانه هجا قرار می‌گیرند. برجسته‌سازی
زبانشناسان شکل‌گرای روس و چک در به‌کارگیری زبان معتقد به دو نظام زبانی جدا از یکدیگر بودند: نظام خودکاری و نظام برجسته‌سازی. نظام خودکاری زبان در اصل به‌کارگیری عناصر زبان است به گونه‌ای که به قصد بیان موضوعی به‌کار رود، بدون آن که شیوه بیان جلب نظر کند و مورد توجه اصلی قرار گیرد، ولی برجسته‌سازی به‌کارگیری عناصر زبان است به گونه‌ای که شیوه بیان جلب نظر کند، غیرمتعارف باشد و در مقابل خودکاری زبان، غیرخودکاری باشد. هندسه زبان‌شناختی
LG از تئوری زبان‌های رسمی (یعنی زبان‌شناسی رسمی) و همچنین ساختارهای هندسی مشخصی دربازی تخته انتزاعی (ABG) استفاده می‌کند. با توجه به اینکه هردوی زبان‌شناسی و نیز هندسه در این زمینه درگیر هستند، این رویکرد، هندسه زبانشناختی نام‌گذاری شده‌است. در روش LG، سلسله‌مراتب زیرسیستم‌ها توسط سلسله‌مراتب زبان‌های رسمی بیان می‌شود. یعنی همان سلسله مراتبی که برای تعریف ساختار یک زبان از حروف تا کلمات استفاده‌شده‌است، در LG نیز در نظر گرفته می‌شود. همان‌طور که کوچک‌ترین عضو تشکیل‌دهنده یک زبان حروف هستند، در LG نیز این کوچک‌ترین عنصر تشکیل دهنده، نمادها هستند. در ادامه مطالعات پیشین در زمینه هندسه زبانشناختی مرور شده‌اند. صرف-واج‌شناسی
در واج‌شناسی به‌طور اعم، و در صرف-واج‌شناسی به‌طور اخص، به دنبال پاسخ به این پرسش هستیم که اگر قرار باشد تکواژها در سطوح انتزاعی‌تر به هم متصل شوند، و هر تکواژ تنها یک صورت انتزاعی داشته باشد، پس چگونه می‌شود که در سطح واج‌شناسی، تکواژها می‌توانند صورت‌های مختلف داشته باشند؟ اگر قرار باشد برای هر تکواژ یک صورت قائل شویم، آن صورتِ اصلی یا زیربنایی چه خواهد بود؟ و بالاخره اینکه در صورت یافتن صورت زیربنایی، طی چه قواعدی صورت‌های متناوب دیگر به‌دست داده می‌شوند؟ معناشناسی زایشی
قواعد مولد نظریه‌ای است که نوام چامسکی در اواسط قرن ۲۰ ارائه داد و بیان می‌دارد گرامر یک زبان در واقع یک سیستم از قواعدی است که ترکیب آن‌ها دقیقاً یک جمله از زبان را به ما می‌دهد. در واقع اینکه یک نفر با داشتن قواعد یک زبان می‌تواند جملات به خوبی شکل گرفته (well-formed) بسازد و جملات غلط به لحاظ گرامری را مشخص کند ناظر بر زایا بودن گرامر است. در یک زبان بی‌شمار جمله وجود دارد که الزاماً یک نفر که به آن زبان آشنایی دارد تمام آن جملات را نشنیده‌است. در واقع با داشتن گرامر زبان می‌توان هر چقدر که بخواهیم جمله درست بسازیم. این ویژگی را نوام چامسکی خلاقیت (creativity) نامید. ""زبان صرفاً با تقلید ساخته نمی‌شود بلکه این قواعد هستند که زبان را شکل می‌دهند."" این یکی از عوامل بی‌شمار بودن تعداد جملات یک زبان است. دلیل دیگر خاصیت بازگشتی زبان است به این معنی که می‌توان با استفاده از حروف ربط آن زبان عبارات را تا هر جا که بخواهیم طولانی کنیم. به‌طور مثال: codice_1 اما با وجود بی‌شمار بودن تعداد جملات زبان همه این جملات قابل قبول نیستند. این عدم مورد قبول واقع شدن یا ناشی از مشکلات معنایی جمله است یا ناشی از مشکلات ساختار قواعدی آن (syntactic - semantic). هسته سازنده گرامر زایشی شامل دو چیز است: این دو مفهوم با هم تعامل دارند. هدف ساختار عبارت توصیف ساختاری تمام جملات قابل قبول یک زبان است. نیل به این هدف نیازمند داشتن یک سیستم قاعده برای زبان است. واژگان اطلاعات واژگان زبان را نگه می‌دارد (اطلاعات از جنبه‌های معنایی، قاعده‌ای، مورفولوژیکی و ...). دستور گشتاری در واقع نسخه اولیه نظریه گرامر مولد است. نوام چامسکی بیان کرد هر جمله یک زبان دو نمایش دارد: ساختار عمیق و ساختار سطحی. ساختار عمیق در این بررسی چامسکی یک سازه انتزاعی است که تلاش می‌کند چند ساختار مرتبط به هم را یکی کند. این بررسی بیشتر در سطح syntax مطرح می‌شود. بیان دیگر ساختار عمیق این است که یک معنی را می‌توان به طـُرق مختلف در زبان بیان کرد. به این معنی ساختار عمیق گفته می‌شود. ساده‌ترین مثال این موضوع بیان یک جمله یکی به صورت معلوم و دیگری به صورت مجهول است. ساختار سطحی دقیقاً برعکس مورد قبل است. به این معنی که چند معنی مختلف می‌توانند توسط یک جمله بیان شوند. در واقع این ساختار به ابهام و کژتابی‌های زبان اشاره دارد. یک مثال این ساختار جمله codice_2 است. واج‌شناسی فارسی
واج /چ/ اگر پیش از /ت/ یا /د/ بیاید می‌شود /ش/ و /ج/ اگر پیش از /ت/ یا /د/ بیاید می‌شود /ژ/. پس «اجتماع» می‌شود اژتماع و «وجدان» می‌شود وژدان. «اچ‌تی‌ام‌ال» می‌شود اش‌تی‌ام‌ال و «اچ‌دی» می‌شود اش‌دی. آواشناسی
آوانگاری فونتیک سیستمی برای نوشتن آوای اصوات است که در زبان گفتاری یا زبان ایمایی ایجاد می‌شود. در شناخته شده‌ترین سیستم برای آوانگاری فونتیک یعنی الفبای آوانگاری بین‌المللی (IPA) از نقشه‌برداری یک به یک بین آواها و نمادهای نوشتاری استفاده می‌شود. , طبیعت استانداردشده IPA به کاربران آن اجازه می‌دهد تا آواها، گویش‌ها و لحن‌های زبان‌های مختلف را به درستی و به‌طور جامع بنویسند. IPA , نه تنها برای مطالعه آواشناسی، بلکه برای آموزش زبان، بازیگری حرفه‌ای و آسیب‌شناسی گفتار ابزار مفیدی است. دستور حالت
دستور زبان حالت سامانه‌ای برای تحلیل زبان است، که روی پیوند بین ظرفیت یک فعل (یا تعداد فاعل، مفعول و غیره) و بافت دستوری که آن فعل نیاز دارد، تمرکز می‌کند. این سامانه توسط یک زبان‌شناس آمریکایی به نام چارلز جی فیلمور، و در زمینه دستور زبان گشتاری (۱۹۶۸) ساخته شده‌است. این نظریه «ساختار نحوی سطحی» جمله را تحلیل می‌کند و روش آن مطالعه ترکیب «حالت‌های عمیق» مورد نیاز یک فعل خاص است (مثلاً نقش‌های معنایی - کنشگر، مفعول، ذی‌نفع، محل، یا ابزار). برای مثال، فعل «تحویل داد» نیاز به یک «کنشگر(A) و یک فاعل (O)، و یک ذی‌نفع (B) دارد؛ مثلاً «جعفر(A) به مدرسه(B) پول(O) تحویل داد». نیکولای تروبتسکوی
تروبتسکوی به همراه رومن یاکوبسن مبانی واج‌شناسی را پی‌ریزی کرد. آنها از مشخصه‌های آوایی، یعنی اتم‌های سازنده آواها (مثلاً همخوانی بودن در برابر واکه‌ای بودن، انسدادی بودن در برابر غیرانسدادی بودن و … صحبت کردند. به‌یادماندنی‌ترین خدمت تروبتسکوی به واج‌شناسی، اثر ناتمام او دربارهٔ اصول کلی واج‌شناسی با نام «مبانی واج‌شناسی» بود که پس از مرگش انتشار یافت. تروبتسکوی در کتاب «مبانی واج‌شناسی»، هم به مباحث نظری واج‌شناسی توجه دارد و همه به مسائل توصیفی. او به مفهوم تقابل‌ها در واج‌شناسی می‌پردازد و دو نوع تقابل را معرفی می‌کند: ۱. تقابل پایدار (constant opposition) و ۲. تقابل خنثی‌شونده (Neutralizable opposition). تروبتسکوی در جایگاه خنثی‌شدنی، قائل به واج شامل است که آن را با حرف بزرگ نشان می‌دهد. انسدادی
انسدادی (بَستْواج) یا انفجاری به همخوان‌هایی گفته میشود که با ایجاد بستِ کامل در مجرای صوتی تولید میشوند. در زبان فارسی واجهای /b/، /p/، /t/، /d/، /c/، / ɟ/، /q/ و /ʕ/ واجهائی هستند که در تولیدشان یک بستِ کامل در دهان ایجاد میشود. صرف-واج‌شناسی
واژ-واج‌شناسی یا صرف-واج‌شناسی یکی از سطوح مطالعهٔ زبان است که به‌طور کلی در آن، تعامل بین صرف و واج‌شناسی یا فرایندهای صرفی و آوایی مطرح است. عصب‌شناسی زبان
عصب‌شناسی زبان با حوزه روانشناسی ارتباط بسیار نزدیکی دارد که می‌خواهد با به‌کارگیری تکنیک‌های سنتی روانشناسی تجربی، مکانیزم‌های شناختی زبان را توضیح دهد. امروزه، نظریه‌های روانشناسی و عصب‌شناسی زبانی اغلب یکدیگر را آگاه می‌کنند و همکاری زیادی بین این دو زمینه وجود دارد. زبان عبری
عبری دارای پنج واکه به دو شکل کوتاه و بلند است. این واکه‌ها در نمودار روبه‌رو نمایش داده شده‌اند: همخوان‌های عبری همراه با نمونه‌هایی در جدول زیر آمده‌اند عبری زبانی تحلیلی است و حالت‌هایی همچون برایی، ازسویی و مفعولی را با استفاده از حرف اضافه به جای حالت دستوری بیان می‌کند. گرچه، عطف نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری فعل و اسم دارد. برای نمون، اسم‌ها حالتی ساختاری به نام «سمیخوت» دارند که رابطه «تعلق به» را نشان می‌دهد و این برعکس ساختار اضافه در بیشتر زبان‌های دیگر است. واژگان در سمیخوت بیشتر با خط پیوند ترکیب می‌شوند. در گفتار نوین این ساختار را گاه می‌توان با حرف اضافه «شِل» به معنای «از» جایگزین کرد. با این حال، موارد زیادی وجود دارد که گونه‌های کاهش‌یافته باستانی حفظ می‌شوند (به ویژه در اصطلاحات و مانند آن) و «شخص»-واژه‌بست‌ها به‌طور گسترده‌ای برای «کاهش» حروف اضافه استفاده می‌شوند. رومن یاکوبسن
او در مطالعه روابط زبان‌شناسی و ادبیات، به بررسی سبک‌شناسی و مفاهیم استعاره و مجاز می‌پردازد و مفاهیم به کار رفته در مطالعات ادبی را از دید زبان‌شناختی تبیین می‌کند. او در یکی از نوشته‌های خود چنین می‌گوید: او به ازای شش عامل زبانی «شنونده»، «گوینده»، «بافت»، «پیام»، «تماس» و «رمز»، به ترتیب نقش‌های زبانی «ترغیبی»، «عاطفی»، «ارجاعی»، «شعری»، «همدلی» و «فرازبانی» را پیشنهاد می‌کند. لبی‌دندانی
واجهای لبی-دندانی واجهایی هستند که در ساخت آنها لب پایین و دندانهای بالا نقش دارند. در زبان فارسی در دو همخوان (صامت) ف مانند واج نخست در واژه فره و و مانند واج نخستین واژه وزن آوای لبی-دندانی شنیده می‌شود. واج‌شناسی فارسی
همچنین استثناهایی هست که از این قرار است: البته در حالت ـَیّـ استثنا است، مانند صَیّاد /sayyaad/. زبر پشت «ی» ای که حرکت دارد، گاهی جای /ay/, /ey/ خوانده می‌گردد، مانند ترکیب «مَیِ انگوری» /mey e anguri/. البته در حالت ـَوّـ استثنا است، مانند جَوّ /javv/. زبر پشت واوی که حرکت دارد، گاهی جای /av/, /ov/ خوانده می‌گردد، مانند نَوین /novin/. واج‌شناسی فارسی
اگر یکی از بخش (هجا)های واژه، دوواجی درست‌شده از همخوان و واکهٔ /o/، و نیز واجٍ دوم بخش بعدی /u:/ باشد، می‌توان /o/ بخش نخست را به /u/ تبدیل کرد؛ همانند نُمودن، گشوده، بی‌سکون، درود، شگون، ورودی، شکوفه، شلوغ و…. قطعه (زبان‌شناسی)
در زبان‌شناسی، قطعه () به «هر واحد مجزایی گفته می‌شود که می‌تواند چه به طور فیزیکی و چه به طور شنیداری در جریان گفتار تشخیص داده شود». این اصطلاح بیشتر در آواشناسی و واج‌شناسی استفاده می‌شود تا به کوچکترین بخش‌ها در یک زبان اشاره کند و این کاربرد می‌تواند با اصطلاح آوا هم‌معنی باشد. واج‌آرایی
واج‌آرایی (نغمه حروف) تکرار یک یا چند واج صامت یا مصوّت در شعر یا در نثر است، که در کلمه‌های یک مصراع یا بیت به گونه ای که آفرینندهٔ موسیقی درونی باشد و بر تأثیر شعر بیفزاید. موسیقی برخاسته از واج آرایی صامت‌ها عموماً محسوس‌تر از موسیقی است که از واج آرایی مصوّت‌ها ایجاد می‌شود. با این حال مصوّت‌ها نیز تأثیر خاصی در واج آرایی داشته‌اند؛ قدیم تکرار مصوّت «-ِ» را تتابع اضافات می‌نامیده‌اند چنین می‌پنداشتند که مانع روشنی و رسایی سخن است، در حالی که امروزه در ادبیات بر این باورند که این تکرار و همچنین تکرار مصوّت «اُ» موسیقی بیت را بیشتر کرده و بر تأثیر کلام می‌افزاید؛ مانند این بیت از سعدی: واج‌شناسی فارسی
(مواردی درون پرانتزها توضیح داده شد که نیاز به بررسی دارد). زبان‌شناسی شناختی
زبان‌شناسان شناختی معتقدند زبان و اندیشه، هر دو دارای نظام و ساختار هستند. جملات زیر را در نظر بگیرید: جمله اول به حوزه مفهومی «زمان» و جمله دوم به حوزه مفهومی «محبت» مربوط است که هر دو انتزاعی هستند. «حوزه مفهومی» مجموعه‌ای از دانش درون نظام مفهومی ماست که تجربه‌ها و مفاهیم مرتبط را در خود دارد و به آن‌ها نظم می‌دهد. در این جملات، مفاهیم انتزاعی (عید نوروز و دوستی) با استفاده از مفاهیم عینی (حرکت و فاصله فیزیکی) بیان شده‌اند؛ بنابراین مفاهیم انتزاعی در ذهن انسان با بهره‌گیری از مفاهیم عینی سازمان‌بندی می‌شوند. زبان‌شناسان شناختی بر خلاف زبان‌شناسان زایشی، زبان را نظامی جدا از سایر قوای ذهنی نمی‌دانند و حوزه‌ای بودن ذهن را نمی‌پذیرند. لیکاف دو اصل را از مبانی زبان‌شناسی شناختی می‌داند: «اصل تعمیم» و «اصل شناختی». روان‌شناسی زبان
روان‌شناسی زبان علم مطالعهٔ عوامل روان‌شناختی و عصب‌شناختیِ اکتساب، کاربرد، درک و تولید زبان است. مطالعات اولیه در حوزهٔ روان‌شناسی زبان عمدتاً فلسفی است؛ زیرا در گذشته داده‌های منسجمی درباب نحوهٔ عملکرد مغز در دسترس نبوده‌است. روان‌شناسی زبان به مطالعهٔ آن دسته از فرایندهای شناختی می‌پردازد که تولید جملات دستوری و معنادار و نیز درک واژه‌ها، پاره‌گفتارها، و متن را ممکن می‌سازند. فردینان دو سوسور
او فرایند گفتگو را ساخته‌شده از دو بخش روان‌شناسانه و فیزیکی می‌داند، ولی ساختار زبان را در ارتباط با پاره‌ای از بخش روانشناسی می‌شناسد. از دیدگاه سوسور هیچ رابطه‌ای بین معنا و اُبْژه وجود ندارد. به همین خاطر می‌گویند که اشیای این عالم، مخلوق زبان یا تصورات ما هستند. به عبارتی، معنی، ساختاری است، یعنی معنای یک نشانه به رابطه آن با سایر نشانه‌ها بسته‌است، مثل معنای چراغ قرمز که وابسته به چراغ سبز است، و الا به خودی خود معنایی ندارد. نشانه‌شناسی او از همین پیوند ریشه می‌گیرد. اندیشه‌های او در رابطه با نشانه و ساختار از سوی ساختارگرایان، پساساختارگرایان و ساختارشکنان مورد توجه قرار می‌گیرد. در واقع، رویکرد ساختارگرایانه سوسور، در درون شاخه‌های زبان‌شناسی نفوذی عمیق یافت. با این حال، تأثیر آن در علوم اجتماعی به مراتب عمیق‌تر و وسیع‌تر بود. این دیدگاه، به ویژه به وسیلهٔ انسان‌شناس برجسته‌ای چون کلود لوی استروس در میانه‌های سدهٔ بیستم به کار گرفته شد. ساختارگرایی در انسان‌شناسی به نام استراوس ثبت شد و نسخه انسان‌شناختی ساختارگرایی، به عنوان یکی از شفاف‌ترین گونه‌های رویکردی در این رشته در زمان خود شناخته شد. واج‌شناسی خودواحد
واج‌شناسی خودواحد رویکردی نظری برای تحلیل واج‌شناختی‌ست که اولین بار در سال ۱۹۷۶ توسط جان گلداسمیت در رساله دکتری‌اش در مؤسسه فناوری ماساچوست مطرح شد. بنیادهای این رویکرد به آثار جی.آر. فرث، زلیک هریس، چارلز هاکت، برنارد بلاچ، کنت پایک و نیک کلمنتس بازمی‌گردد. گفتار
گفتار عبارت است از شکل تلفظ‌شدهٔ ارتباطات انسانی که مبتنی بر ترکیب نحوی لغات یا نام‌هایی است که از فرهنگ لغات بسیار بزرگ (معمولاً بیش از ۱۰٬۰۰۰ لغت مختلف) بدست می‌آیند. هر کلمه گفتاری از ترکیب آوایی مجموعه محدودی از واحدهای صوتی گفتاری ثابت و صدادار ایجاد می‌شود. این فرهنگ لغات، نحوی که آن‌ها را می‌سازد، و مجموعه واحدهای صوتی گفتاری آنها، متفاوت با ایجاد موجودیت هزاران نوع مختلف زبان‌های بشری است که متقابلاً غیرقابل فهم‌اند.افراد (متکلّمین به چند زبان) اغلب قادر به برقراری ارتباط با دو یا بیشتر زبان‌اند. توانایی‌های صوتی که انسان‌ها را قادر به تولید گفتار می‌کند نیز به انسان توانایی آواز خواندن می‌دهد. فرم اشاره‌ای ارتباط انسانی برای ناشنوایان به شکل زبان علائمی وجود دارد. گفتار در برخی فرهنگ‌های زبان مکتوب بوده‌است، اغلب زبانی که به لحاظ فرهنگ لغت، نحویات و آوائی متفاوت از زبان تکلمی همراه بوده‌است، به دوزبانه (diglossia)، گفتار علاوه بر استفاده‌اش در ارتباطات، توسط برخی روانشناسان همچون ویگوتسکی اشاره شده که به‌طور داخلی توسط پروسه‌های ذهنی استفاده می‌شود جهت بالابردن و سازمان دادن ادراک به شکل یک گفتار یک نفری با لحن گفتار گفتن برحسب تولید گفتار و ادراک اصوات استفاده شده در زبان تکلمی پژوهش می‌شود. عناوین پژوهش دیگر، مربوط به تکرار گفتار، توانایی برای تبدیل کلام تکلمی شنیده شده به اصوات مورد نیاز برای تولید مجدد که نقش اساسی در توسعه فرهنگ لغت در کودکان و خطاهای تکلمی دارد. چندین درس دانشگاهی که این‌ها را مطالعه می‌کنند شامل، اصوات‌شناسی، روانشناسی، آسیب‌شناسی گفتاری، زبان‌شناسی، علوم ادراکی، مطالعات ارتباطات، رشته بیماری‌های گوش، گلو و بینی و علوم کامپیوتر است. ناحیه پژوهشی دیگر این است که چقدر مغز انسان در سطوح مختلف خود نظیر سطح بروکا و سطح و رینک پایه گفتار هستند. مباحثه‌ای است که چقدر گفتار انسان منحصر است به لحاظ این‌که سایر حیوانات دیگر نیز با اصوات ارتباط برقرار می‌کنند. با وجودی‌که هیچ‌کدام در وحوش فرهنگ لغوی بزرگی ندارند، پژوهش روی توانایی‌های غیرزبانی میمون‌های زبان آموخته نظیر واشو و کانزی این امکان را افزایش می‌دهد که آن‌ها ممکن است این توانایی‌ها را داشته بوده‌اند. اصول گفتار ناشناخته‌اند و موضوع بحش و تفکرهای بسیاری هستند. زبان یونانی
ساختار هجایی یونانی در طول تاریخ خود، تغییر چندانی نداشته‌است: یونانی یک ساختار هجایی مختلط را داراست که اجازه می‌دهد مجموعه‌های هجایی پیچیده اما کدهای بسیار محدود وجود داشته باشد. این زبان فقط واکه‌های دهانی و یک مجموعه نسبتاً پایدار از همخوان‌ها دارد. عمده تغییرات آواشناسی در دوره هلنیستی و رومی رخ داده‌است. جامعه‌شناسی زبان
یکی از اصیل‌ترین و قدیمی‌ترین نوع ارتباط انسان‌ها در طول تاریخ و در پهنهٔ جغرافیا، ارتباط کلامی است. نکتهٔ قابل توجه در ارتباط کلامی این است که ارتباط کلامی و گفتاری همیشه با نوعی از نمادهای ارتباط غیر کلامی مانند لب‌خند زدن، نگاه کردن، اخم کردن، سر تکان دادن، تأیید و تکذیب با سر و دست و… همراه است که باعث تعمیق تأثیر این نوع ارتباط می‌گردد. هر جامعه‌ای دارای زبان معیاری است که گونهٔ رسمی زبان آن جامعه بوده و از گونه‌های دیگر معتبرتر و با منزلت‌تر است. زبانی که افراد بشر در سرتاسر جهان به کار می‌برند، اعم از این که آن زبان فارسی یا انگلیسی، عربی یا هر زبان دیگر باشد، نظامی بسیار پیچیده و شگفت‌انگیز دارد. در واقع زبان یکی از پیچیده‌ترین نظام‌هایی است که انسان با آن سر و کار دارد. تأثیر جنبهٔ اجتماعی زبان آن قدر روشن است که حتی برخی نظریه‌هایی که در مورد منشأ زبان انسان وجود دارد، تکامل زبان انسان را در بافت اجتماعی ممکن می‌داند. تأثیر زبان فارسی بر زبان‌های دیگر
در ریشه‌شناسی واژگان (اتیمولوژی) و در زبان‌شناسی به مبحث تغییرات و ریشه یابی معنی و مفهوم واژگان در دوره‌های مختلف تاریخی می‌پردازند و تغییرات کلمات را در انتقال شفاهی و کتبی از یک زبان به زبان دیگر بررسی می‌کنند. تأثیر زبان‌ها متقابل است چرا زبان فارسی و عربی برهم تأثیر گذاشته‌اند زیرا اعراب حدود ۴۰۰ سال در ایران حضور فیزیکی داشتند و تا دورهٔ انقلاب مشروطه متون مهم به زبان عربی همانند به فارسی نوشته می‌شد و از طرف دیگر ایرانیانی در ایجاد و ساختار زبان عربی نقش مهمی داشتند. در زبان عربی کلمات خیلی زیادی وجود دارد که به آن‌ها «معربات» یعنی عربی شده‌ها می‌گویند. ریشه بسیاری از معربات هنوز ناشناخته است. سازمان استانداردسازی عربی کوشش فراوانی کرده تا ریشهٔ اینگونه کلمات شناسایی شود، اما به دلیل اینکه در عربی سازی کلمات غریب به‌طور کامل برهم ریخته می‌شود نمی‌توان به سادگی اینگونه معربات را ریشه یابی کرد. گفته می‌شود حدود ۵ هزار کلمه معرب از کلمات رایج در زبان فارسی به زبان عربی راه یافته‌است. از جملهٔ آن‌ها بنفسج (از بنفشه) عصب‌شناسی زبان
بسیاری از کارها در زمینه عصب‌شناسی زبان شامل آزمایش و ارزیابی نظریه‌های مطرح شده توسط روانشناسان و زبان شناسان نظری است. به‌طور کلی، زبان شناسان نظری مدل‌هایی را برای توضیح ساختار زبان و چگونگی سازماندهی اطلاعات زبان ارائه دادند، روانشناسان زبان مدل‌ها و الگوریتم‌هایی را برای توضیح چگونگی پردازش اطلاعات زبان در ذهن پیشنهاد می‌کنند، و عصب شناسان زبان فعالیت مغز را تجزیه و تحلیل می‌کنند تا نتیجه بگیرند که ساختارهای بیولوژیکی (جمعیت‌ها و شبکه‌های سلول‌های عصبی) چگونه این الگوریتم‌های پردازش روانشناسی را انجام می‌دهند برای مثال، آزمایش‌ها در پردازش جملات از پاسخهای مغز ELAN , N400 و P600 برای بررسی چگونگی انعکاس پاسخهای فیزیولوژیکی مغز در پیش‌بینی‌های مختلف مدلهای پردازش جملات ارائه شده توسط روانشناسان استفاده شده‌است، مانند مدل «سریال» جانت فودور و لین فریزیر، و «مدل متحد سازی» تئو ووس و جرارد کمپن. عصب شناسان زبان همچنین می‌توانند بر اساس بینش در مورد فیزیولوژی مغز، پیش‌بینی‌های جدیدی را در مورد ساختار و سازماندهی زبان، با استفاده از «تعمیم دانش ساختارهای عصبی به ساختار زبان»، انجام دهند. زبان‌شناسی
عمدهٔ فعالیت‌های زبان‌شناسی در دورهٔ ساخت‌گرایی که به نیمهٔ اول قرن بیستم مربوط می‌شود به «صَرف» یا «ساخت‌واژه» و نظام واجی و آوایی توجه داشت. البته در این دوره در مکتب پراگ، زبان‌شناسیِ متن مطرح شد. پس طلایه‌ای از تحلیل گفتمان در مکتب پراگ دیده می‌شود. آن مکتب به نقش‌گرایی و کارکردگرایی اعتقاد داشت. زبان مازندرانی (طبری): توصیف زبان‌شناختی
در این کتاب، جمع‌آوری داده‌ها بر اساس الگوی گردآوری داده‌های زبانی که نگارنده آن را در کنفرانس بین‌المللی زبان‌ها و گویش‌های کویری در دانشگاه سمنان (۱۳۸۹) ارائه داده بود، در ۶ شهر و ۲۴ روستا از غربی‌ترین یا شرقی‌ترین شهر استان مازندران انجام شده و نظام آوایی، واجی، ساخت‌واژی و دستوری هر یک از مناطق توصیف شده‌است. سپس با مقایسهٔ داده‌ها و نظام‌ها، مؤلف به استخراج و تحلیل وجوه تشابه و تمایز هر منطقه پرداخته و نقشهٔ زبان‌شناسی یا اطلس زبانی مازندران را طراحی کرده‌است. کتاب شامل چهار بخش اصلی آواشناسی و واج‌شناسی، صرف (ساخت‌واژه)، نحو (دستور) و نقشه زبان‌شناختی است. الگو و روش این کتاب در تحقیقات زبان‌شناسی میدانی ایران، منحصربه‌فرد است. واژه‌سازی
۲. یک بخشی از زبان‌شناسی که به ساختار واژه و قانون‌های ساخته شدن آن می‌پردازد ـ آن را در زبان انگلیسی "Word Formation" می‌گویند ـ در واقع اصطلاح «Word Formation» به روال‌های تکوین واژه به‌طور طبیعی گفته می‌شود نه به جلساتی که افراد گرد آیند و تعدادی واژه یا اصطلاح فرنگی به میان بگذارند و برای یافتن هم‌ارز فارسی آن‌ها رایزنی کنند. در این بخش از زبان‌شناسی، گفته می‌شود که واژه‌های جدید از طریق ترکیب، اشتقاق، گسترش معنایی، تکرار واژه و غیره ساخته می‌شوند. مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی
مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی کتابی از ابوالحسن نجفی است که در آن مفاهیم و مباحث اساسی زبان‌شناسی امروز با زبانی ساده و درخور فهم عموم شرح داده شده‌است. این کتاب که عمدتاً بر پایه نظریه نقش‌گرایی آندره مارتینه نوشته شده، تا تابستان ۱۳۸۷ به چاپ دهم رسیده‌است. واج‌شناسی فارسی
واج‌ها /ن/ و /ک/ کنار هم نمی‌آید. پس در پارسی /nk/ نداریم بلکه /ng/ داریم. اگر واژه‌ای در فارسی «نْک» داشت، یعنی فارسی نیست یا اشتباه است، مثلاً «بانک» انگلیسی، «انکار» عربی و «پنکه» هندی است. در فارسی واژه‌های «بانگ» و «انگار» و «پنگ» (خوشهٔ خرما) داریم تکواژگونه
تکواژگونه یا آلومورف یک واحد زبان‌شناختی است و به یکی از چند صورتِ زبان می‌گویند که نمایندهٔ یک تک‌واژ باشد. تکواژگونه معمولاً از چند واج تشکیل شده‌است. این مفهوم زمانی اتفاق می‌افتد که یک واحد معنادار، بدون تغییر در معنا، در تلفظ تغییر کند. از دیدگاه واج‌شناختی، تکواژگونه در توضیح درک تغییرات در تلفظ برای واج‌های خاص کاربرد دارد. تکواژگونه
ساختار زمان‌های بی‌قاعده مثل "broke" یا "was/ were" در محدودیت‌های خاص دیده می‌شوند. (زیرا آن‌ها از نظر آیتم‌های واژگانی محدود هستند، مانند فعل break) به صور مثال شما Vāk (voice) را در نظر بگیرید. سه گونهٔ واج در ریشه آن می‌باشد که علت آن پسوندهایش می‌باشد. ساختار ریشه آن هم در حالت فاعلی است و هم به صورت جمع که مربوط به ساختار ریشه‌شناسی واج می‌باشد. Vāk (voice)* Singular Plural* Nominative* /va:k/ /va:t͡ʃ-as/* Genitive* /va:t͡ʃ-as/ /va:t͡ʃ-a:m/* Instrumental* /va:t͡ʃ-a:/ /va:ɡ-bʱis/* Locative* /va:t͡ʃ-i/ /va:k-ʂi*/ بازسازی زبان‌شناختی
چون زبان‌شناسی مانند دیگر زمینه‌های دانش، تلاش برای ساده‌تر شدن دارد، یک اصل مهم در فرایند بازسازی زبانی، پیدایش کمترین تعداد واج است که با داده‌های در دسترس همخوانی دارند. این اصل نیز در هنگام انتخاب کیفیت صدای واج، بازتاب پیدا می‌کند که در نتیجه آن (با توجه به داده) کمترین تغییر، ترجیح داده می‌شود. کناری (آواشناسی)
کناری اصطلاحی در آواشناسی تولیدی است که به شیوه تولید یک آوا اشاره دارد. در همخوان‌هایی که به این شیوه تولید می‌شوند، بخش مرکز زبان بست ایجاد می‌کند اما یک یا دو طرف کناره زبان پایین آمده و جریان هوا از کناره‌ها خارج می‌شود. جریان هوا اگر از یک طرف خارج شود کناری یک‌سویه و اگر از دو طرف خارج زبان خارج شود کناری دوسویه نامیده می‌شود. همخوان‌های کناری می‌توانند بیواک یا دمیده باشند. همخوان‌هایی که در تولیدشان جریان هوا هنگام خروج از کناره‌ها اصطکاک ایجاد کند، سایشی کناری نامیده می‌شود. در آواشناسی سنتی آواهای کناری در دسته ناسوده قرار می‌گیرند که خود شامل دو واج روان [r] و [l] می‌شود. بیش از ۹۵ درصد زبان‌های دنیا حداقل دارای یک واج روان هستند و ۷۷ درصد بیش از یک واج روان دارند. در این میان واج [l] رایج‌ترین واج است. واج‌آرایی
در ادبیات پارسی نغمهٔ حروف اولین بار توسط پور سینا مورد توجه و بررسی قرار گرفته‌است. واج‌شناسی فارسی
در زبان فارسی، واژه‌های بسیاری هست که چندجور نوشته و یک‌جور خوانده می‌شود. غالب این‌ها عربی است. توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی
توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی: بر بنیاد یک نظریه عمومی زبان یکی از کتاب‌های کلاسیک در زمینه دستور زبان فارسی اثر محمدرضا باطنی است که ابتدا در سال ۱۳۴۸ شمسی منتشر شد. این کتاب که در واقع رسالهٔ دکتری باطنی در رشتهٔ زبان‌شناسی در دانشگاه تهران است، یکی از اولین دستورهای فارسی بر مبنای زبان‌شناسی جدید به شمار می‌رود. این کتاب تا سال ۱۳۹۷ به چاپ سی‌وچهارم رسیده است. زبان‌شناسی پویا
زبان‌شناسی پویا () یا زبان‌شناسی داروینی () رویکردی زیست‌جامعه‌شناسانه در بررسی زبان دارد. زبان‌شناسان پویا زبان‌شناسی را زیرشاخه‌ای از زیست‌شناسی تکاملی و روان‌شناسی فرگشتی در نظر می‌گیرند. این رویکرد همچنین ارتباط نزدیکی با انسان‌شناسی تکاملی، زبان‌شناسی شناختی و زبان‌شناسی زیستی دارد. زبان‌شناسی پویا که زبان‌ها را به عنوان حاصلی از سرشت بررسی می‌کند، گرایش به منشا و شکوفایی بیولوژیکی زبان دارد. زبان‌شناسی پویا در تضاد با رویکردهای انسان‌گرایانه، به خصوص زبان‌شناسی ساخت‌گرا است. عصب‌شناسی زبان
عصب‌شناسی زبان، از لحاظ تاریخی ریشه در توسعه قرن نوزدهم آفازیولوژی دارد که به مطالعه کمبودهای زبانی (آفازی) که در نتیجهٔ آسیب مغزی رخ داده‌است، می‌پردازد. آفازیولوژی با تجزیه و تحلیل تأثیر صدمات مغزی بر پردازش زبان، سعی در ارتباط ساختار و عملکرد دارد. یکی از اولین کسانی که ارتباطی بین یک ناحیه خاص از مغز و پردازش زبان ایجاد کرد، پل بروکا (Paul Broca) بود. بروکا یک جراح فرانسوی بود که کالبدشکافی را روی افراد زیادی انجام داد که کمبود گفتاری داشتند و متوجه شد که بیشتر آنها دچار آسیب مغزی (یا ضایعات) در لوب پیشانی سمت چپ هستند در ناحیه‌ای که اکنون به عنوان ناحیه بروکا (Broca’s area) شناخته می‌شود. متخصصین مغز و اعصاب در اوایل قرن نوزدهم ادعا کرده بودند که نواحی مختلف مغز عملکردهای متفاوتی را انجام می‌دهند و زبان بیشتر توسط مناطق پیشانی مغز کنترل می‌شود، اما تحقیقات بروکا اولین کسی است که شواهد تجربی برای چنین رابطه ای ارائه می‌دهد. و به عنوان «دوران سازی»و «محوری»در زمینه‌های عصب‌شناسی زبان و علوم شناختی توصیف شده‌است. بعد‌ها، کارل ورنیکه(Carl Wernicke)، که ناحیه ورنیکه (Wernicke’s area) به نام وی نامگذاری شده‌است، پیشنهاد کرد که نواحی مختلف مغز برای کارهای مختلف زبانی اختصاص داده شده‌اند، با استفاده از ناحیه بروکا، تولید حرکتی گفتار و با استفاده از ناحیه ورنیکه، درک گفتاری شنیداری، کنترل و رسیدگی می‌شود. کار بروکا و ورنیکه، زمینه تحقیق در رشته آفازیولوژی را فراهم کرد و همچنین این ایده را که می‌توان از طریق بررسی خصوصیات جسمی مغز، به مطالعه در مورد زبان پرداخت، ایجاد کرد. کارهای اولیه در زمینه آفازیولوژی از کار کوربیان بردمن (Korbinian Brodmann) که در اوایل قرن بیستم انجام داد نیز بهره‌مند شد. او سطح مغز را به چندین ناحیه نگاشت داد، هر ناحیه را بر اساس ساختار معماری (ساختار سلولی) آن در مغز و عملکرد آن، شماره گذاری کرد. این نواحی به نواحی بردمن (Brodmann areas) مشهور هستند و امروزه نیز به‌طور گسترده‌ای در علوم اعصاب استفاده می‌شوند. به وجود آمدن کلمهٔ «عصب‌شناسی زبان»، ابداع و اختراع آن به Edith Crowell Trager, Henri Hecaen و Alexander Luria در اواخر دهه ۴۰ و ۵۰ میلادی، نسبت داده شده‌است. کتاب Luria تحت عنوان «مشکلات در عصب‌شناسی زبان» به عنوان نخستین کتابی منتشر شد که اسم عصب‌شناسی زباندر عنوان آن وجود دارد. Harry Whitaker در دهه ۱۹۷۰ عصب‌شناسی زبان را معروف کرد و در سال ۱۹۷۴ مجله «مغز و زبان» را تأسیس کرد. ڤ
حمزهٔ اصفهانی آن را «میان باء و فاء» خوانده و کلمات «لڤ» (الشفه) و «شَڤ» (اللیل) را مثال آورده است. ابوعلی‌سینا آن را «فاءِ نزدیک به باء» توصیف می‌کند و کلمهٔ «ڤزونی» را به عنوان مثال می‌آورد. بدیع‌الزمان نطنزی «ڤ» را از جمله واج‌های فارسی که در تازی نیست، ثبت کرده است. مؤلف "دستور دبیری" نیز آن را در شمار حرف‌های خاص فارسی که باید با سه نقطه مشخص شود، آورده است. خواجه نصیرالدین طوسی از جملهٔ «پنج حرف مصمت دیگر که در این لغت (فارسی) زیادت شود» صورت «ڤ» را به سه نقطه ثبت کرده است. شمس قیس آن را «فاء اعجمی» می‌خواند. تلفظ آن به صورت سایشی دولبی واکدار (IPA: /β/) بوده است. این همخوان همان واج لبی-دندانیِ واکدار است که هنوز در فارسی وجود دارد، اما در عربی نیست و همخوان «و» در زبان عربی که از حروف لَیِّن شمرده شده، واج نیم‌واکه است که در بعضی زبانهای دیگر مانند انگلیسی نیز هست و در کتابت آن را با حرف W ثبت می‌کنند. این واج در گویش‌های ایرانی ثابت نبوده، چنانکه گاهی به «ب» (دولبیِ واکدار) و گاهی به «ف» (لبی-دندانیِ بی‌واک) تبدیل شده. از مثال‌هایی که حمزهٔ اصفهانی ذکر کرده، چنین گمان می‌رود که در شیوهٔ تلفظ اصفهان همخوان «ب» در آخر کلمه مانند «و» ادا می‌شده، یعنی «لَوْ = لب» و «شَوْ = شب». در بسیاری از گویش‌های ایرانی کنونی هم در این مورد واکهٔ مرکب "ou" به کار می‌رود که مرحلهٔ ثانوی تحول است. چنانکه «شب» را "šou" و «آب» را "ou" می‌گویند. در موارد دیگر همخوان «ڤ» در بعضی گویش‌های ایرانی به «ف» بدل می‌شده. کلمهٔ «ڤزونی» که ابوعلی‌سینا ذکر کرده، اکنون به صورت «فزونی» در فارسی دری رایج است. در بسیاری از نسخه‌های مکتوبِ پیش از قرن هفتم نیز نوسان میان این سه همخوان (یعنی «و»، «ب» و «ف») دیده می‌شود، مانند: آواشناسی
آواشناسی یا فونتیک شاخه‌ای از زبان‌شناسی است که مطالعه اصوات گفتار انسان را تشکیل می‌دهد و با خواص فیزیکی اصوات گفتاری (آواها) ارتباط دارد که عبارتند از: تولید فیزیولوژیکی آن‌ها، خواص آکوستیک، درک مخاطب و وضعیت نروفیزیولوژیکی. از سوی دیگر، واج‌شناسی به تعیین مشخصات گرامری چکیده سیستم‌های اصوات مربوط می‌شود. واج‌شناسی فارسی
بر اساس جدول آوانگاری بین‌المللی، آواهای فارسی این‌گونه است: زبان فارسی ۳۲ دبیره دارد. از این ۳۲ دبیره، ۲۴ دبیره نمایندهٔ ۲۶ واج همخوان‌اند. البته در درازنای تاریخ دبیره‌هایی به فارسی افزوده یا ازش کم شدند، واج‌ها نیز این‌گونه است. اصلاح زبان فمینیستی
نظریه زبانشناسی ، یا روش درک مردم از زبان ، همچنین بر شیوه بازی زبانشناسی در ساختارهای قدرت جنسیتی تأثیر می گذارد. رویکرد ساختارگرایانه در نظریه زبانشناسی بر این باور استوار است که زبان باید به جای روشهای تأثیرپذیری از نیروهای خارجی ، فقط در درون زبان بررسی شود. رویکرد "شناخت گرایی" بر اتصال از زبان به مغز متمرکز است و رویکرد "فرهنگ اجتماعی" نقشی را که فرهنگ و زمینه اجتماعی در زبان بازی می کند برجسته می کند. تفسیر شخص از نظریه زبانشناسی ممکن است فرضیه های وی در مورد چگونگی تغییر زبان جنسیتی را تغییر دهد مردم‌شناسی زبانی
مردم‌شناسی زبانی شاخه‌ای از جامعه‌شناسی زبان که روندهای زبانی را تحت تأثیر توزیع و توزیع دوباره جمعیت و وضعیت جوامع مورد بررسی قرار می‌دهد. هماهنگی واکه‌ای
هماهنگی واکه‌ای ویژگی‌ای آوایی در برخی زبانها است که محدودیت‌هایی در تلفظ و گویش واکه‌ها ایجاد می‌کند. برای نمونه، این ویژگی زبانی مانع از آمدن حروف صدادار کشیده (آ-ای-او) و کوتاه (اَ-اِ-اُ) در یک واژه می‌شود؛ این بدین معنیست که در اینگونه زبانها یا باید تمام حروف صدادار یک واژه کشیده باشند یا کوتاه. مثلاً در زبان آذربایجانی و ترکی استانبولی صالِح تبدیل می‌شود به صالیح یا دانِش ← دانیش یا اَلله ← آللاه. البته این ویژگی در واژگان چندهجایی (چند سیلابی) بویژه در هجای آخر، همیشه رعایت نمی‌شود. بیشتر زبان های پیوندی این ویژگی را دارا هستند. واج‌شناسی فارسی
در تعریف کلی، در زبان فارسی ۲۹ واج وجود دارد که به دو دستهٔ واکه (مصوت) (۶ واج) و همخوان (صامت) (۲۳ واج) تقسیم می‌شوند. دگرگونی زبانی
دگرگونی زبانی () به تغییر در ویژگی‌های یک زبان در طول زمان گفته می‌شود. دگرگونی زبانی در زیرشاخه‌های متعددی از زبان‌شناسی مطالعه می‌شود: زبان‌شناسی تاریخی، زبان‌شناسی اجتماعی و زبان‌شناسی پویا. برخی مفسران ار برچسب انحراف (corruption) استفاده می‌کنند تا نشان دهند که دگرگونی زبانی باعث تخریب کیفیت زبان می‌شود؛ بخصوص، وقتی که تغییر از اشتباه انسانی نشئت می‌گیرد یا از دید تجویزگرایانه، کاربردی توصیه‌نشده باشد. زبان‌شناسی نوین به طور معمول این مفهوم را قبول ندارد؛ چون از نقطه‌نظر علمی اینجور بدعت‌ها نمی‌توانند خوب یا بد تلقی بشوند. دستور زبان
علم نحو اشاره به سطحی بالاتر از کلمه دارد (برای مثال، اینکه چگونه یک جمله تشکیل می‌شود)، بدون دخالت آواشناسی در زبان. برخلاف آن، واژه‌شناسی اشاره به سطح پایین‌تر از کلمه دارد (برای مثال چگونه کلمات مشتق شکل می‌گیرند) و با دخالت آواشناسی. اگرچه نمی‌توان بین علم نحو و واژه‌شناسی مرزی قائل شد. زبان‌های تحلیلی از علم نحو استفاده می‌کنند تا اطلاعاتی انتقال دهند که به‌وسیلهٔ زبان‌های ترکیبی رمز گذاری شده‌است. به عبارت دیگر، در زبان ترکیبیِ محض، ارزش واژه‌شناسی بسیار بیشتر از کلمه است؛ همان‌طور که واژه‌شناسی به‌اندازهٔ علم نحو در زبان تحلیلی ارزشی ندارد. برای مثال، زبان‌های چینی و زبان‌های آفریقایی بسیار تحلیلی هستند، و بنابراین معنای آن‌ها بسیار وابسته به متن است. زبان لاتین به‌طور مشخص ترکیبی است، و از پیشوند و پسوند و تکواژهای تصریفی برای رساندن همان مطالبی استفاده می‌کنند که زبان چینی از علم نحو استفاده می‌کند. از آنجایی‌که کلمات لاتین (دارای خودمحتوایی) هستند، یک جملهٔ لاتین می‌تواند از اجزایی ساخته شود که قابلیت قرار گرفتن در حوزهٔ اختیاریِ وسیعی را دارد. زبان‌شناسی پیکره‌ای
زبان‌شناسی پیکره‌ای (به انگلیسی: corpus linguistics) شاخه‌ای از زبان‌شناسی است که در آن از طریق ایجاد پایگاه‌های داده‌ایِ گسترده‌ای از متون و واژگان رایجِ یک زبان و بررسی این متون به مطالعهٔ جنبه‌های گوناگون آن زبان می‌پردازد. عصب‌شناسی زبان
عصب‌شناسی زبان یا عصب-زبان‌شناسی زیرشاخه‌ای از دانش زبان‌شناسی است که به مطالعهٔ سازوکارهای عصبی‌ای در مغز می‌پردازد که درک، تولید و فراگیری زبان را کنترل می‌کنند. به عنوان یک رشتهٔ میان رشته‌ای است که دانش‌هایی را از رشته‌های دیگر مانند علوم اعصاب، زبانشناسی، علوم شناختی، اختلالات ارتباطی و عصب روانشناسی دربردارد. محققان از زمینه‌های مختلف به این رشته وارد شده‌اند و انواع مختلفی از تکنیک‌های آزمایشی و دیدگاه‌های نظری بسیار متنوع و متفاوت را به همراه دارند. کارهای زیادی در زمینه عصب‌شناسی زبان توسط مدل‌های روانشناسی و زبان‌شناسی نظری ارائه می‌شود و متمرکز بر این است که چگونه مغز می‌تواند فرایندهایی را که زبان‌شناسی نظری و روانشناسی برای تولید و درک زبان ضروری دانسته‌است، پیاده‌سازی کند الگوی آوایی زبان انگلیسی
الگوی آواییِ زبان انگلیسی نام کتابی در زمینهٔ واج‌شناسی زبان انگلیسی به قلم موریس هله و نوآم چامسکی است که در سال ۱۹۶۸ منتشر شد. این کتاب شامل بررسی جامع واج‌شناسی زبان انگلیسی است و هم در زمینهٔ واج‌شناسی و هم در حوزهٔ تحلیل زبان انگلیسی، یک نقطه‌عطف محسوب می‌شود. واج‌شناسی فارسی
واج ق نیز در برخی از گویشهای زبان فارسی وجود دارد، اما در فارسی ایران با کمی تفاوت با ق عربی و مانند غ تلفظ می‌شود (ق عربی بی‌واک و ق فارسی واک‌دار است). واج‌شناسی فارسی
البته به شرطی که هجاهای مرکب را به‌حساب نیاوریم این‌گونه است، چون این سی لفظ در واقع شالودهٔ ناب زبان فارسی است. واج
واج در زبان‌شناسی کوچک‌ترین بخش گفتار است و جایگزینی آن با واجی دیگر تفاوت معنایی ایجاد می‌کند. واج کوچک‌ترین یکای(واحد) آوایی مستقلی است که به کمک آن تکواژ ساخته می‌شود (یک یا چند تکواژ یک واژه را می‌سازند). مثلاً واژهٔ «ما» از دو واجِ /م/ (/m/) و /ا/ (/ɒ/) تشکیل شده‌است بخش عمدهٔ واج، "جداسازی واحدهایِ گفتاری از یکدیگر و ایجادِ تمایز بین معانیِ واحدهایِ گفتاری است" و می‌توان گفت از ترکیب واج‌ها و به‌عبارتِ دیگر، «از ترکیب واحدها و قالب‌هایِ صوتی با واحدها و قالب‌هایِ معنائی، سامانه ارتباط یعنی زبان به‌وجود می‌آید. واج‌شناسی فارسی
/n/، اگر پیش از /گ/، /ک/، /ق/، /غ/، و /خ/ آید، می‌تواند به صورت /ŋ/ تلفظ شود. نیز اگر پیش از /ق/ (/ɢ/) یا /غ/ (/ʁ/) بیاید، می‌تواند به صورت /ɴ/ نیز تلفظ شود. البته /ن/ را دندانی (/ɴ/)نیز تلفظ می‌کنند./n/ , /ŋ/ در کلمات مرکب و مشتق می‌توانند باعث تغییر در معنی کلمه گردند. مثال زنگ + دار، زن + دار که به صورت /zæŋdɒ:r/ و /zændɒ:r/ تلفظ می‌شوند. عصب‌شناسی زبان
بسیاری از مطالعات زبان، به ویژه در fMRI، از الگوی کاهش استفاده می‌کنند که در آن فعال سازی مغز در کاری که تصور می‌شود شامل برخی از جنبه‌های پردازش زبان است، با فعال سازی در یک کار اساسی مقایسه می‌شود که تصور می‌شود شامل فرآیندهای مشابه غیرزبانی است اما شامل فرایند زبانی نیست. به عنوان مثال، فعال سازی در حالی که شرکت کنندگان کلمات را می‌خوانند، ممکن است با فعال سازی پایه که شرکت کنندگان رشته‌های حروف تصادفی را می‌خوانند، مقایسه شود (در تلاش برای جدا کردن فعال سازی مربوط به پردازش واژگان - پردازش کلمات واقعی)، یا فعال سازی در حالی که شرکت کنندگان جملات پیچیده نحوی را می‌خوانند ممکن است با فعال سازی پایه که شرکت کنندگان جملات ساده‌تری را می‌خوانند، مقایسه شود. واج‌شناسی فارسی
در فارسی دری، واجی بوده با نشان /ذ/ که امروزه اغلب به ز یا د بدل گشته‌است. در گویش معیار کنونی فارسی، /ذ/ = /ز/ = /z/. زبان‌شناسی
زبان‌شناسی به مفهوم جدیدش علمی نسبتاً نوپا بوده که قدمتی کم‌وبیش صدساله دارد؛ اما مطالعات تخصصی دربارهٔ زبان، به چند قرن پیش از میلاد بازمی‌گردد، یعنی زمانی که پانینی قواعدی برای زبان سانسکریت تدوین کرد. در زبان‌شناسی، ابعاد گوناگون زبان در قالب حوزه‌های صرف، نحو، آواشناسی، واج‌شناسی، معناشناسی، کاربردشناسی، تحلیل گفتمان، زبان‌شناسی تاریخی تطبیقی، رده‌شناسی، زبان و نیز حوزه‌های بین‌رشته‌ای مانند جامعه‌شناسی زبان، روانشناسی زبان، عصب‌شناسی زبان، زبان‌شناسی قضایی، زبان‌شناسی بالینی، زبان‌شناسی تحلیلی، زبان‌شناسی آموزشی و زبان و منطق بررسی می‌شوند. از آنجا که زبان یک پدیدهٔ پیچیدهٔ انسانی و اجتماعی‌ است، برای مطالعهٔ جامع و دقیق آن، بهره‌گیری از علوم مرتبط دیگر الزامی به نظر می‌رسد. در واقع، مطالعهٔ فراگیر زبان، رویکردی چندبعدی را می‌طلبد؛ بنابراین، زبان‌شناسی علاوه‌بر مطالعهٔ جنبه‌های توصیفی و نظری زبان به ابعاد کاربردشناختی، روان‌شناختی، مردم‌شناختی، اجتماعی، هنری، ادبی، فلسفی و نشانه‌شناختی زبان توجه می‌کند. به‌عبارتی می‌توان گفت که زبان‌شناسی معاصر، حوزه‌های مطالعاتی بسیار گسترده‌ای را شامل می‌شود که توجه دانش‌پژوهان و دانشمندان عرصه‌های گوناگونی را با ذائقه‌های علمی متنوع به خود جلب کرده‌است. در همین راستا مطالعاتی مانند رابطه و تعامل بین زبان و ذهن، زبان و شناخت، زبان و رویکردهای فلسفی، زبان و قوهٔ تعقل، زبان و منطق، دانش ذاتی، یادگیری زبان اول، کاربرد زبان و محیط زیست، زبان و قانون، زبان و هوش مصنوعی، زبان و فرهنگ، زبان و جامعه، زبان و تکامل انسان، زبان و سیاست، زبان و تفکر و دیگر نشانه‌های ارتباطی می‌توانند زیرمجموعه‌های رشتهٔ زبان‌شناسی، دانسته شوند. سازه (زبان‌شناسی)
در تحلیل نحو‌ی، یک سازه یک واژه یا گروهی از واژه‌ها است که در یک ساختار سلسله مراتبی، به صورت یک واحد منفرد عمل می‌کند. تحلیل ساختار سازه به صورت عمده با دستور زبان ساختار عبارت مرتبط است، اگر چه دستور زبان وابستگی امکان تقسیم ساختار جمله به بخش‌های سازه‌ای را می‌دهند. بیشتر سازه‌ها عبارت (گروه) هستند. یک عبارت ترتیبی از یک یا بیشتر واژه است (در بعضی نظریه‌ها دو یا بیشتر) که:(۱) دور یک مورد واژگانی سرگروه ساخته شده‌است. (۲) به صورت یک واحد در داخل یک جمله فعالیت دارد. واج‌شناسی فارسی
در درازای تاریخ، واکه‌های e (ـِ معمولی)، i (ای کوتاه)، ī (ای معمولی)، ē (ـِ کشیده)، u (او کوتاه)، ū (او معمولی)، ō (ـُ کشیده)، a (ـَ معمولی)، ā (آ معمولی)، o (ـُ معمولی) و ø (واکۀ مخصوص تاجکی) در میان گویش‌های فارسی (افغانی (شرقی)، ایرانی (غربی) و تاجیکی (فرارودی)) تغییر کرند. جدول زیر این تغییر را نشان می‌دهد: عصب‌شناسی زبان
تحقیقات عصب‌شناسی زبانی در تمام زمینه‌های اصلی زبانشناسی انجام می‌شود. زیرشاخه‌های اصلی زبانی، و نحوهٔ پرداختن عصب شناسان زبان به آنها، در جدول زیر آورده شده‌است. تحقیقات عصب‌شناسی زبان، چندین موضوع را بررسی می‌کند، از جمله مکان پردازش اطلاعات زبان، چگونه پردازش زبان با گذشت زمان آشکار می‌شود، ساختارهای مغز چگونه به کسب زبان و یادگیری آن مربوط می‌شوند و اینکه چگونه نوروفیزیولوژی می‌تواند به آسیب‌شناسی گفتار و زبان کمک کند. ارج (زبان‌شناسی اجتماعی)
در زبان‌شناسی اجتماعی، ارج به سطح توجهی گفته می‌شود که به‌طور معمول در یک جامعه گفتاری به یک زبان یا گویش خاص در برابر زبان‌ها یا گویش‌های دیگر نسبت داده می‌شود. گونه‌های ارجمند خانواده‌های زبانی یا گویشی هستند که به‌طور کلی توسط جامعه‌ای «درست‌ترین» یا برترین آن‌ها به‌شمار می‌روند. در بسیاری از موارد، آن‌ها گونه معیار زبان هستند، اگرچه موارد استثنایی وجود دارد، به ویژه در موقعیت‌های ارج پنهان (که یک گویش غیر معیار بسیار ارجمند است). علاوه بر لهجه‌ها و زبان‌ها، ارج در خصوص ویژگی‌های کوچکتر زبانی مانند تلفظ یا استفاده از کلمات یا ساختارهای دستوری نیز اعمال می‌شود، که ممکن است این تفاوت برای تشکیل یک گویش جداگانه کافی نباشد. مفهوم ارج یک توضیح برای پدیده تغییر شکل در میان گویندگان یک زبان یا زبان‌ها ارائه می‌دهد. دستور زبان
دستور زبان مجموعه قوانین و ضوابط حاکم بر ساختار واژه‌ها، جمله‌ها، واج‌ها و آواها و معناها در زبان است. به عبارت دیگر؛ دستور زبان مجموعه قواعد و آیین‌هایی است که اهل زبان آن‌ها را به‌طور قراردادی و دسته‌ایی، مجموعه‌ای (همکاری دسته جمعی)، و تکاملی (نقاشی، خط میخی و…) فراگرفته و زبان آموزان، برای درک بهتر گفتار و نوشتار اهل زبان، آن را می‌آموزند. در تقسیم‌بندی‌های سنتی، دستور زبان به‌طور کلی از دو شاخهٔ واژه‌شناسی (صرف) و جمله‌شناسی (نحو) تشکیل شده‌است. صرف و نحو با هم دستورِ یک زبان را تشکیل می‌دهند؛ ولی امروزه دستور زبان را، که زیرشاخه‌ای از دانش زبان‌شناسی به‌شمار می‌آید، دارای بخش‌های آواشناسی، واج‌شناسی، صرف، نحو و معناشناسی می‌دانند. تحلیل واژگانی
هر زبان برنامه‌نویسی شامل مجموعه‌ای از قوانین خواهد بود، گرامر نحوی (واژه‌ای) که syntax نحوی را تعیین کی کند. syntax نحوی معمولاً یک زبان منظم است، که به همراه قوانین گرامری شامل عبارات منظم مجموعه‌ای از sequenceهای کاراکترهای ممکن که استفاده می‌شوند تا واژه‌ها را شکل دهند را تعریف می‌کنند. یک تحلیل گر نحوی رشته‌ها را تشخیص می‌دهد و برای هر نوع رشته‌ای که برنامهٔ نحو پیدا کرده، کاری را انجام می‌دهد، ساده‌تر از همه یک توکن ایجاد می‌کند. واج‌شناسی فارسی
در فارسی، گاهی واکه‌های /ـُ/ و /ـِ/ به صورت /ـُوْ/ و /ـِیْ/ کوتاه تلفظ می‌شود: زبان‌شناسی تحلیلی
زبان‌شناسی تحلیلی (Analytical linguistics) اصطلاحی است که نظریات مختلف زبان‌شناسی را در برمی‌گیرد (مانند دستور زبان زایشی، دستور واژه‌بنیاد، دستور زبان شناختی). این نظریه تحلیلی، ویژگی‌های مختلف زبان و گفتار انسان را بررسی می‌کند. معناشناسی
در زبان‌شناسی، معناشناسی زیرشاخه‌ای‌ست که برای مطالعه و بررسی معنا، همانی که در سطوح واژگان، عبارات، جملات و واحدهای بزرگتر تجزیه و تحلیل (متون) اصلی اساسی می‌باشد، اشاره دارد. منطقهٔ اصلی مطالعه معنای علائم و مطالعهٔ روابط بین واحدهای مختلف زبان‌شناسی از جمله متشابه، مترادف، متضاد، تعداد معانی، معانی بیشتر، کنایه، هم معنا و غیره می‌باشد نگرانی اصلی این است که چگونه معنا به بخش‌های بزرگتر متن در نتیجه ترکیب از واحدهای کوچکتر معانی متصل می‌شود. به‌طور سنتی، معناشناسی مطالعهٔ احساس و مرجع تفکیکی، شرایط واقعی ساختار مبحثی، نقش‌های موضوعی و تجزیه تحلیل و اتصال تمامی اینها به نحو را شامل می‌شده‌است. آواشناسی زبان فارسی: آواها و ساخت آوایی هجا
آواشناسی زبان فارسی: آواها و ساخت آوایی هجا کتابی از یدالله ثمره است که در سال ۱۳۶۴ منتشر شد. نویسنده در این کتاب به توصیفِ جامع تمام آواهای زبان فارسی و ساخت هجا در این زبان می‌پردازد. ویراست دوم این کتاب در آبان ۱۳۷۸ انتشار یافت. این کتاب که از درسنامه‌های دورهٔ کارشناسی ارشد و دکتری است، از پراستنادترین کتاب‌ها در حوزهٔ زبان‌شناسی به شمار می‌آید و در رشته‌های گویش‌شناسی، گفتاردرمانی، پردازش زبان گفتاری و حتی آواز مورد استفاده قرار گرفته‌است. غلامرضا دین‌محمدی (استادیار دانشگاه تهران) در مقاله‌ای به نقد این کتاب از نظر شیوهٔ پژوهش پرداخته‌است. نقد کوتاهی بر این کتاب نیز در "نقدنامه زبانشناسی" منتشر شده‌است. اختلال صدای گفتار
در اختلال‌های واجی (که اختلال واج نامیده می‌شود)بچه یک نگرانی یادگیری دارد سیستم صدایی زبان تشخیص‌های صدایی که صداها تماس معنایی تضاد است را رد می‌کند. برای مثال صداهای /K/ /T/ ممکن است که تشخیص داده نشود در حالی که معنای متفاوتی دارند بنابراین CALL و TALL مثل هم رفتار می‌کنند هر دوی آن‌ها به صورت TALL تلفظ می‌شود. و در برخی موارد بیشتر صداها می‌تواند نشانگر یک چیز باشد برای مثال /D/ می‌تواند جایگزین /T/ /K/ /G/ شود. برای نتیجه‌گیری تعدادی از اغلب خطاهای آوایی در سطح بالاتری از اختلال‌های مصنوعی هستند و جایگزینی معمولاً رایج‌ترین خطاها هستند اختلال‌های واجی اغلب رفتاری است که استفاده می‌شود در Minimal pairs (دو کلمه که فقط با یک صدا تغییر می‌کنند) برای اینکه توجه کودکان را به تفاوت‌ها و تأثیرات آن‌ها در روابط جذب کند. برخی کودکان با اختلال‌های واجی می‌توانند برای شنیدن تمایز واجی گفتار از بقیه توانا به نظر رسند اما نه فقط مال خودشان. این fis phenomenon نامیده می‌شود بر اساس سناریو یی در یک آسیب‌شناسی گفتار بیان خواهد شد«آیا شما fisمی گویید؟منظورتانfisنیست؟»یک کودک پاسخ می‌دهد "نه من fisنگفتم.fisگفتم. بنابراین اختلافات آوایی اغلب در اختلافات زبان بررسی می‌شود به‌طوری‌که سیستم زبانی است که تأثیر می‌پذیرد همچنین آن‌ها اختلال‌های آوای گفتار که در خطاها مربوط به استفاده از واج‌ها می‌شوند هستند آن‌ها را از زبان‌های خاص متفاوت می‌کنند که به‌طور اولیه یک اختلال در هماهنگی قسمت‌های مختلف و استفاده نسبی از سیستم آوایی زبان هستند اگر چه این دو می‌توانند با هم وجود داشته باشند از همان شخص تأثیر می‌پذیرند. جان نیکیسلاو بودوئن دو کورتنه
یان نیسیسلاو بودوئن دوکورتنه (۱۳ مه ۱۸۴۵ - ۳ نوامبر ۱۹۲۹) زبان‌شناس لهستانی بود. او بیشتر به دلیل نظراتش در زمینه واج‌شناسی و تناوب آوایی شناخته می‌شود. نظرات او در زمینه آواشناسی و واج‌شناسی، الهام‌بخش زبان‌شناسان مکتب پراگ بود. بودوئن را نخستین بنیان‌گذار واج‌شناسی در مفهوم مطالعه نقش‌مدارانه آواهای گفتار به شمار می‌آورند.