مولانا جلال الدین بلخی در چه قرنی می زیست؟
مولوی
جلال‌الدین محمد بلخی (۶ ربیع‌الاول ۶۰۴ – ۵ جمادی‌الثانی ۶۷۲ هجری قمری) (۱۵ مهر ۵۸۶ – ۴ دی ۶۵۲ هجری شمسی) معروف به مولانا، مولوی و رومی، شاعر پارسی‌گوی ایرانی است. نام کامل وی «محمد بن محمد بن حسین حسینی خطیبی بکری بلخی» بوده و در دوران حیات به القاب «جلال‌الدین»، «خداوندگار» و «مولانا خداوندگار» نامیده می‌شده‌است. در قرن‌های بعد (ظاهراً از قرن ۹) القاب «مولوی»، «مولانا»، «مولوی رومی» و «ملای رومی» برای وی به کار رفته‌است و از برخی از اشعارش تخلص او را «خاموش» و «خَموش» و «خامُش» دانسته‌اند. زبان مادری وی پارسی بوده‌است. مولوی
جلال‌الدین محمد بلخی در ۶ ربیع‌الاول (برابر با ۱۵ مهرماه) سال ۶۰۴ هجری قمری در بلخ یا وخش زاده شد. پدر او "مولانا محمد بن حسین خطیبی" معروف به بهاءالدین ولد و "سلطان‌العلما"، از بزرگان صوفیه و مردی عارف بود و نسبت خرقهٔ او به احمد غزالی می‌پیوست. وی در عرفان و سلوک سابقه‌ای دیرین داشت و چون اهل بحث و جدال نبود و دانش و معرفت حقیقی را در سلوک باطنی می‌دانست نه در مباحثات و مناقشات کلامی و لفظی؛ پرچم‌داران کلام و جدال با او مخالفت کردند. از جمله فخرالدین رازی که استاد سلطان محمد خوارزمشاه بود و بیش از دیگران شاه را علیه او برانگیخت. سلطان‌العلما احتمالاً در سال ۶۱۰ قمری، هم‌زمان با هجوم چنگیزخان از بلخ کوچ کرد و سوگند یاد کرد که تا محمد خوارزمشاه بر تخت نشسته، به شهر خویش بازنگردد. روایت شده‌است که در مسیر سفر با فریدالدین عطار نیشابوری نیز ملاقات داشت و عطار، مولانا را ستود و کتاب اسرارنامه خود را به او هدیه داد. فرانکلین لوئیس این حکایت را رد می‌کند و غیرواقعی می‌داند. وی به قصد حج، به بغداد و سپس مکه و پس از انجام مناسک حج به شام رفت. سپس با دعوت علاءالدین کیقباد سلجوقی به قونیه رهسپار شد و تا اواخر عمر همان‌جا ماندگار شد. مولانا در نوزده سالگی با گوهر خاتون ازدواج کرد. سلطان‌العلما در حدود سال ۶۲۸ قمری جان سپرد و در همان قونیه به خاک سپرده شد. در آن هنگام مولانا جلال‌الدین ۲۴ سال داشت که مریدان از او خواستند که جای پدرش را پر کند. مزار شریف
مولانا جلال الدین محمد بلخی مشهور به رومی در مزار شریف‌زاده شد. پدرش بهاءولد، از نسل خلیفه اسلام ابوبکر بوده و تحت تأثیر عقاید امام غزالی فیلسوف مشهور دنیای اسلام بود. موعظه‌های بهاءولد هنوز هم موجود است و از با ارزش‌ترین آثار علوم اسلامی بشمار می‌رود. مولانا رومی شش جلد اثر مشهور خود، مثنوی معنوی را تا زمان مرگ خود در ۱۲۷۳ تکمیل نمود.
جلال طاهر شمس (گلپایگانی)
جلال طاهر شمس (گلپایگانی) در سال ۱۳۰۶ هجری شمسی در گوگد گلپایگان در میان خانواده‌ای متدین چشم به جهان گشود. سنبلستان شیخ شجاع
درباره زندگی شیخ شجاع، جز اینکه در قرن دهم ه. ق. و در قسطنطنیه می‌زیسته‌است و در ۹۶۴ درگذشته‌است، اطلاع چندانی در دست نیست. همچنین پیداست که وی کتاب خویش را در سال ۹۴۹ ه. ق. نوشته‌است و به سلطان سلیمان ثانی تقدیم کرده‌است. بلخی
دانشمندان اوا دو ویتره مه‌یرویچ
مه‌یِرُویچ با کمک "تجدید بنای اندیشه دینی در اسلام" نوشتهٔ شاعر و متفکر پاکستانی، اقبال لاهوری با اسلام آشنا شد. اوآ پس از سه سال مطالعه در سوربن در نهایت مسلمان شد. مه‌یِرُویچ علاقهٔ ویژه‌ای به کتاب شاعر ایرانی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی (۱۲۰۷ تا ۱۲۷۳ میلادی) داشت، این کتاب بر روی ابعاد رازآمیز اسلام و صوفی‌گری تمرکز داشت. در همین رابطه، او بر روی یادگیری زبان فارسی تمرکز کرد و اندکی بعد ترجمه‌هایی از آثار اقبال لاهوری و مولوی را منتشر کرد. طریقت مولویه
در عهد امویان دسته‌ای از مذهبیون به وجود آمدند که اساس مذهب آنان روی‌گردانی از دنیا، همراه با زهدی متعصبانه و خشن در برابر آشوب‌های داخلی بود. این گروه صوفیان نام گرفتند و پس از چندی تحت تأثیر اسماعیلیان با افکاری فلسفی درآمیختند. با گذشت زمان فرقه‌های متفاوتی از صوفیان شکل گرفت و خانقاه‌های زیادی تأسیس شد، یکی از فرقه‌ها «مولویه» نام داشت که به مولانا جلال‌الدین بلخی منسوب است. ولایت بلخ
مورخ قدیم یونان "ستیاس" در ۴۰۰ پیش از میلاد (به دنبال دیودور سیسیلی) ادعا کرد که نینوس پادشاه افسانه ای آشور، اوکسیارت پادشاه باختر را در سال ۲۱۴۰ پیش از میلاد (۱۰۰۰ سال قبل از جنگ تروا) شکست داده‌است. از زمان کشف رمزگشایی خط میخی در قرن نوزدهم، کشف سوابق واقعی دولت‌های یونانی بلخ و آشور امکان‌پذیر شد. با این حال، مورخان ارزش کمی برای این دولت یونانی قائل هستند. تاریخ عباسی
تاریخ عباسی از منابع مهم شناخت دوران صفوی است. ملا جلال الدین محمد منجم یزدی از منجمان معروف دربار شاه عباس اول (کبیر) صفوی بود. او به‌عنوان مردی ادیب، منجم، منشی و مورخ شناخته می‌شد و مورد احترام خاص شاه عباس بود به نحوی که نظراتش بدون درنگ به مرحله اجرا درمی‌آمد. زمان تولدش مشخص نیست. در ۱۰۲۹ ق. فوت کرد و ۳۴ سال در خدمت شاه عباس بود. خانه مجللی داشت که از آن به‌عنوان محل اقامت میهمانان پادشاه و سفیران خارجی استفاده می‌شد. پس از مرگ ملا جلال، شاه این خانه را خرید و به پذیرایی از میهمانان فوق اختصاص داد. سیرت جلال‌الدین مینکبرنی
از شهاب الدین محمد نسوی دو اثر نفثه‌المصدور (اصالتا به زبان فارسی) و سیرت جلال الدین مینکبرنی به جا مانده‌است. کتاب سیرت جلال الدین در اصل به زبان عربی نوشته شد و در همان قرن نیز به زبان فارسی ترجمه گردید (احتمالا حدود سال ۶۸۰ هجری قمری). هویت مترجم کتاب ناشناس است اما به دلیل نزدیکی زمانی نسبت به اصل کتاب، خود منبع دست اول ارزشمندی محسوب می‌شود. از نسخه فارسی ترجمه شده یک اثر موجود بوده که مرحوم مجتبی مینوی استاد فقید دانشگاه تهران آن را در سال ۱۳۲۹ هجری شمسی در کتابخانه شخصی یکی از استادان دانشگاه استانبول یافته و سپس تصحیح کرده‌است. نسخه تصحیح شده کتاب نیز در سال ۱۳۴۴ه‍.ش توسط بنگاه ترجمه و نشر کتاب منتشر گردید. دو نسخه خطی نیز از متن عربی در کتابخانه ملی پاریس و کتابخانه موزه بریتانیا موجود می‌باشد که متعلق به قرن هفتم هجری قمری است. بلخ
شهرنشینی باستانی مرگوش و بلخ همچنین شناخته شده به عنوان "تمدن آمودریا" برجسته‌ترین تمدن باستانی فرهنگ عصر برنز در آسیای میانه است، که قدمت آن تقریباً حدود ۲۲۰۰–۱۷۰۰ پیش از میلاد است. گستره این تمدن بزرگ شامل نمازگاه تپه در ترکمنستان امروزی، باخلو در شمال افغانستان، جنوب ازبکستان و تاجیکستان غربی، در منطقه‌ای بلخ باستان (باکتریا) می‌باشد. این مکان‌ها توسط ویکتور سیریانیدی (۱۹۷۶) باستان‌شناس شوروی کشف و نامگذاری شد. باکتریا نام یونانی ناحیه باخلو (بلخ امروزی) در شمال افغانستان کنونی بود و مرگوش نام یونانی ساتراپی فارسی مارگو به مرکزیت مرو در ترکمنستان امروزی بود. جلال‌الدوله دیلمی
پیروزخسرو (فیروزخسرو) دیلمی ملقب به جلال‌الدوله و مُکَنّیٰ به ابوطاهر (۹۹۳ یا ۹۹۴ تا ۱۰۴۴ میلادی) پسر بهاءالدوله بین سال‌های ۱۰۲۷ تا ۱۰۴۴ میلادی یا ۴۰۶ تا ۴۲۳ خورشیدی امیر آل بویه بوده‌است. ابوزید بلخی
ابوزید احمد بن سهل بلخی (در حدود ۳۲۲ قمری) جغرافی‌دان، ریاضی‌دان و متکلم و فیلسوف در قرن‌های سوم و چهارم هجری بوده و از پیروان فرقهٔ امامیه بوده‌است. وی در اوایل جوانی (زیر بیست سالگی) محضر کندی را درک کرده‌است و در علوم گوناگون دست داشته و در مباحث روش فیلسوفانه پیش گرفته بود. تألیفات او در فلسفه بیشتر به بحث کلامی اختصاص داشت و اهمیت او بیشتر در این است که حکمت و شریعت را جمع و آن دو را به یکدیگر نزدیک کرده بود. شهاب‌الدین زیدری نسوی
کتاب دیگر این نویسنده، سیرت جلال‌الدین است که در سال ۶۳۹ق به زبان عربی نوشته شده‌است. وی بیشتر عمر را در خود را در زمان حملهٔ مغول به‌سر برده و شاهد بسیاری از جنایات و وقایع آن عصر بوده‌است. مولوی
مولوی زادهٔ بلخ خوارزمشاهیان (خراسان در ایران بزرگ، یا وخش (شهر) بود و در زمان تصنیف آثارش (همچون مثنوی) در قونیه در دیار روم می‌زیست. با آنکه آثار مولوی برای عموم جهانیان است ولی پارسی‌زبانان بهرهٔ خود را از او بیشتر می‌دانند، چرا که حدود شصت تا هفتاد هزار بیت او فارسی است و خطبه‌ها و نامه‌ها و تقریرات (تعالیم او به شاگردانش که آن را ثبت کردند و به فارسی غیرادبی و روزانه است) او نیز به فارسی می‌باشد؛ و تنها حدود هزار بیت عربی و کمتر از پنجاه بیت به زبان‌های یونانی/ترکی (اغلب به‌طور ملمع در شعر فارسی) شعر دارد. جلال‌الدین میران‌شاه تیموری
میرزا جلال الدین میرانشاه یا امیرانشاه (۸۱۰–۷۹۹ ق / ۱۴۰۸–۱۳۹۶ م) پسر سوم تیمور لنگ در سال ۷۶۹ هـ.ق. به‌دنیا آمد و در عهد پدر به فرمانروائی عراق و آذربایجان و دیاربکر و شام رسید. در اواخر کار تیمور دچار پریشانی مغز شد و با وجود این حال پس از مرگ پدر سه سال سلطنت کرد تا سرانجام در سال ۸۱۰ هـ.ق. در جنگ با سپاه قراقویونلو در حدود آذربایجان به دست قرایوسف ترکمان (۱۳۹۰–۱۴۲۰ م) کشته شد. میرانشاه فرزندان بسیاری داشت و شاهان گورکانی هند همگی از نسل وی می‌باشند. از پسران او به میرزا ابابکر و امیرزاده محمدعمر و خلیل سلطان که از امیران و جانشینان تیمور بود، می‌توان اشاره نمود. همچنین یکی از پسران وی به‌نام میرزا محمد بعدها پدر ابوسعید گورکان و پدر پدربزرگ بابر، مؤسس امپراتوری مغول می‌شود. مولانا معروف
مولانا معروف یا معروف بغدادی از خوشنویسان اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم بود. ربیع‌الاول
-مرگ حاج شیخ مهدی واعظ خراسانی ۱۳۷۰ قمری. -زادروز جلال الدین محمد رومی بلخی مشهور به مولوی ۶۴۰ قمری. -کشته‌شدنمحسن پسر علی۱۱ قمری. -مرگ حسن بن علی العسکری- به هنگام صبح بعد از نماز و قبل از طلوع آفتاب - سال ۲۶۰ هجری قمری. قلعه جلال‌الدین
نظریات مختلفی در خصوص این که این قلعه متعلق به چه کسی می‌باشد، وجود دارد. عده‌ای این قلعه را به جلال‌الدین سلجوقی و عده‌ای آن را به جلال‌الدین؛ بنیان‌گذار سلسله جلالیه نسبت می‌دهند اما نظریه‌ای که در حال حاضر مطمئن‌تر و محتمل‌تر از بقیه به نظر می‌رسد این است که قلعه جلال‌الدین یک قلعه نظامی است که مربوط به قرن هفتم هجری قمری می‌باشد و آن را به سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه نسبت می‌دهند. بر اساس این نظریه به نظر می‌رسد که این قلعه به دستور سلطان جلال‌الدین و در هنگام حمله مغول به ایران و در جریان جنگ و گریزهای سلطان جلال‌الدین و در زمانی که وی پس از مرگ پدرش در جزیره آبسکون (آشوراده کنونی) از جانب مازندران به سمت شرق ایران حرکت نمود تا خود را برای مقابله با سپاهیان مغول آماده سازد، ساخته شده باشد. دولت یونانی بلخ
در كتیبه‌ای كه در منطقه كولاب تاجیكستان، به‌زبان یونان بلخی شرقی یافت شده و مربوط به سالهای ۲۰۰–۱۹۵ قبل از میلاد است. در این کتیبه یونانی‌ای به نام هلیودوتوس، كه محراب آتش را به حستیا اختصاص داده است، از آیتیدیوم بعنوان بزرگترین پادشاه نام می‌برد و پسرش دیمیتریوس اول به عنوان "دیمیتریوس کالینیکوس" را "دیمیتریوس، فاتح باشکوه" یادکرده است: ۶۵۲ (خورشیدی)
۶۵۲ ششصد و پنجاه و دومین سال هجری خورشیدی است. مولانا جلال الدین محمد بلخی ولایت بلخ
جهانگردان اروپایی و فارسی‌زبان، بلخ را انبار مهمی برای کالاهای عبوری در آسیای میانه در نخستین سال‌های سدهٔ ۱۹ م به‌شمار آورده‌اند. این شهر، در مرز میان بیابان‌های بی‌درخت و زمین‌های سرسبز، در شمال هندوکش و جنوب آمودریا، زمانی بسیار آبادان بود و آب شهر از طریق شبکه‌ای مرکب از ۱۸ جوی پخش می‌شد که درّه‌های شهر را به هم پیوند می‌داد. بلخ در برخوردگاه جاده‌های کاروانی واقع بود که از جنوب به هند، از غرب به ایران، و از شرق به چین کشیده می‌شد. کاروان‌های بی‌شماری از طریق این شهر، که به عنوان بازاری در آسیای برای خرید و فروش اسب شهرت داشت، رفت‌وآمد می‌کردند. شمسای گیلانی
شمس‌الدین محمد بن نعمت‌الله گیلانی مشهور به شمسای گیلانی (۹۸۲ هـ. ق.، گیلان - ۱۰۶۴ هـ.ق.، احتمالاً خراسان)، شاعر و فیلسوف متألّه قرن‌های دهم و یازدهم هجری قمری است. اگرچه محل و زمان تولد دقیق او مشخص نیست اما با توجه به مکتوباتی که از به جای مانده، بدون تردید در بین سال‌های ۹۸۲ هـ.ق. تا ۱۰۶۴ هـ. ق در قید حیات بوده است. شمسای گیلانی از بنام‌ترین و منشأ اثرترین شاگردان ملاصدرای شیرازی و میرداماد در مکتب فلسفی اصفهان است. او بخشی از عمر خود را به عنوان هم‌درس ملاصدرا در مدرسه شیخ لطف‌الله اصفهان گذرانده است. ۳۷ کتاب از او به یادگار مانده است که سرآمد آنها «الحکمةالمتعالیه» به زبان عربی و «حدوث‌العالم» است. آثار گیلانی در فلسفه‌های مشایی و اشراقی و در علوم کلامی معتزلی، اشعری و شیعی هستند. آرای فلسفی شمسا مبتنی بر واجب‌الوجود، حرکت جوهری، وجودشناسی، حدوث دهری، شرور و ترکیب رهیافت‌های فلسفی مشایی و باورهای اسلام شیعی است.اگرچه از گیلانی به‌عنوان یکی از ارادتمندان ملاصدرا نام برده شده است، اما نظرات وی در وجود واجب، حدوث عالم، مثل افلاطونی، تجرد نفس و علم الهی متضاد با ملاصدرا است. ولایت بلخ
به گفته برخی از نویسندگان، باختر میهن قبایل هند و اروپایی بود که حدود ۲۵۰۰–۲۰۰۰ قبل از میلاد به جنوب غربی سوی ایران امروز و شمال غربی سوی هند و پاکستان امروزی نقل مکان کردند. که بعداً به ساتراپی‌های شمالی امپراتوری هخامنشی تبدیل شد. پیامبر زرتشت در این مناطق، جایی که خاک حاصلخیز بلخ توسط صحرای توران احاطه شده بود، متولد شد و اولین پیروان خود را بدست آورد. زبان که آنها صحبت می‌کردند اوستایی بود، زبان قدیمی‌ترین بخشهای اوستای زرتشتی و یکی از زبانهای قدیمی هند و اروپایی. عبدالفیاض مهرآیین
۶- بلخ در سده‌های تاریخ، پوهندوی عبدالعزیز عظیمی، چاپ رسالت، شهر مزارشریف، ۱۳۸۶ هـ- خ، ص ۱۰۷   __نمایه__ سده ۱۳ (میلادی)
سده ۱۳ میلادی یا قرن سیزدهم (میلادی) در تقویم گریگوری به فاصله سالهای ۱۲۰۱ تا ۱۳۰۰ میلادی گفته می‌شود. این سده بخشی از قرون وسطی به حساب می‌آید. به قدرت رسیدن چنگیزخان و تسخیر بخش بزرگی از جهان متمدن آن روز توسط امپراتوری مغول مهم‌ترین شاخصه این سده است. برگرفته از ویکی‌پدیای انگلیسی محی‌الدین خان
مولانا محی الدین خان (انگلیسی: Maulana Muhiuddin Khan؛ ۱۹ آوریل ۱۹۳۵–۲۵ ژوئن ۲۰۱۶) شخصیت و نویسنده مذهبی اسلامی بنگلادشی بود که در قرن بیستم و بیست و یکم فعالیت داشته‌است. او همچنین به عنوان روزنامه‌نگار و شاعر بوده‌است، سردبیر ماهنامه مدینه (Monthly Madina) بوده‌است. وی همچنین برای اولین بار نسخه اردو اصل معارف القران (Maariful Quran) را به بنگالی ترجمه کرده‌است. بهاءالدین ولد
بها در قونیه به بستر بیماری افتاد و روز جمعه ربیع الآخر ۶۲۸ در همان‌جا درگذشت. اگر وفات بهاء را ۶۲۸ بدانیم این دو سال ظاهراً نه با اقامت بهاء در قونیه و نه با مدت ارادت سلطان علاء الدین به بهاء مطابقت دارد. زیرا بهاء در بلخ که بود خبر هجوم تاتار به وی رسید؛ که بهاء از بلخ به مکه سفر کرد و از حجاز به روم رفت و در قونیه اقامت جست و مردم به زیارتش شتافتند و به وی ارادت پیدا کردند؛ بنابراین میان مهاجرت از بلخ تا آمدن به قونیه ده سال طول نکشیده که در ۶۲۶ به قونیه آمده باشد و پس از دو سال در ۶۲۸ فوت شده باشد. اگر بخواهیم این مسئله را بپذیریم که وی بعد از دو سال اقامت در قونیه فوت کرده، پس باید بگوئیم وفات بهاء در ۶۱۸–۶۱۹ واقع شده نه در ۶۲۸، اما ولد (پسر مولانا جلال الدین) در گفتارهای خود ۶۲۸ را سال وفات بهاء ذکر کرده‌است. بلخ
در سال ۱۱۸ ه‍.ق اسدبن عبدالله قسری پایتخت خراسان را از مرو به بلخ انتقال داد و شهر رونق یافت. در سال ۲۵۶ ه‍.ق این شهر بتصرف یعقوب لیث صفاری درآمد. در سال ۲۸۷ ه‍.ق عمرو لیث صفاری نزدیک بلخ مغلوب اسماعیل سامانی شد و به قتل رسید و بلخ تحت حکومت سامانی درآمد. در سال ۴۵۱ ه‍.ق سلجوقیان تصرفش کردند و در سال ۵۵۰ ه‍.ق بدست ترکان غز افتاد. در سال ۶۱۷ ه‍.ق) با وجود اینکه بلخ تسلیم چنگیز مغول شد، مغولان همه مردم شهر از زن و مرد و کودک را از شهر بیرون آورده و همه را کشتند به‌طوری که تا مدت‌ها حیوانات وحشی از گوشت آن‌ها تغذیه می‌کردند و سپس شهر را آتش زده و کاملاً تخریب نمودند. در دورهٔ تیموریان (۷۷۱ – ۹۱۱ ه‍.ق) تا اندازه‌ای شکوه گذشته را بازیافت ولی پس از بنای مزارشریف در بیست کیلومتری آن، بلخ رو به انحطاط گذاشت. خرابه‌های بلخ قدیم اکنون ناحیهٔ وسیعی را اشغال کرده‌است. جلال‌الدین محمد اصفهانی
جلال‌الدین محمد اصفهانی پزشک ایرانی قرن ۱۹ میلادی بود. وی از اهالی اصفهان بوده است. وی که از خود به عنوان طبیب الاصفهان یاد می‌کند، دانشنامه ای پزشکی به نام "دستور جلالی" به زبان عربی نوشته که بیماری‌ها را به ترتیب از بیماری‌های سر تا پا توضیح می‌دهد. این دانشنامه در ۹ دسامبر ۱۸۲۸ میلادی تکمیل شد. یک نسخه از آن در دانشگاه کالیفرنیا، لس‌آنجلس، ۳ نسخه در کتابخانه ملی پزشکی ایالات متحده آمریکا و ترجمهٔ فارسی (احتمالاً از خود وی) در تهران موجود می‌باشد. جلال‌الدین تورانشاه
جلال‌الدین تورانشاه از امرا و وزرای مشهور قرن هشتم هجری قمری است. او به جای شاه حسن وزیر که در حق وی سعایت کرده بود و او را به زندان افکنده بود به فرمان شاه شجاع مظفری نخست به حکومت ابرقو رسید و سپس به وزارت منصوب شد، و تا آخر عمر آن پادشاه به وزارت باقی بود و در زمان سلطنت سلطان زین‌العابدین نیز روزی چند وزارت داشت. تاریخ دقیق مرگ ۷۸۱ هجری قمری آمده‌است. دولت یونانی بلخ
دولت یونانی بلخ همچنین معروف به پادشاهی دیودوت، شرقی‌ترین بخش جهان یونان در آسیای مرکزی، یک دولت باستانی بود که از سال ۲۵۰ تا ۱۲۵ پیش از میلاد بر بیشتر افغانستان، ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان و مناطقی از ایران، پاکستان و هند فرمان می‌راند. پایتخت این دولت، شهر بلخ بود که بزرگ‌ترین و غنی‌ترین شهر دوران باستان به‌شمار می‌رفت. دولت یونانی بلخ باعنوان "امپراتوری هزارشهر طلایی" معروف است. شمس‌الدین ذهبی
شمس‌الدین ذهبی، محدث و تاریخ‌نگار مسلمان و سیره‌نویس اهل سنت در سده هشتم و نهم قمری بود. او در سال ۷۴۸ هجری قمری درگذشت. وی در فقه پیرو شافعی است و در کلام به اهل حدیث و حنابله گرایش دارد. سیر اعلام النبلاء از او کتابی دربارهٔ علم رجال است. او در علم رجال بسیار سخت گیر بوده به طوری که ابان بن تغلب که خود ذهبی او را توثیق می‌کند هم در کتاب المغنی فی الضعفا نوشته‌است. شمس‌الدین سجاسی
شمس‌الدین محمد سجاسی، شاعر و منشی نیمۀ دوم سدۀ ششم و نیمۀ نخست سدۀ هفتم هجری که تولد او در حدود سال ۵۷۰ بوده است و از آنجا که نسخه‌ای به خط او با تاریخ ۶۱۷ق وجود دارد معلوم می‌شود در این سال زنده بوده است و سال ۶۰۲ هجری قمری که مستوفی به عنوان سال وفات او آورده نباید درست باشد.به استناد آنچه در نزهةالقلوب حمدالله مستوفی آمده، وی در مقبرةالشعرای تبریز به خاک سپرده شده‌است. عبدالکریم جیلی
عبدالکریم جیلی یا جیلانی یا گیلانی (۷۶۷–۸۲۶ قمری) از صوفیان و نویسندگان قرن هشتم و نهم است. ولایت بلخ
گزارشات ژانگ چیان توسط سیما چیان در قرن ۱ قبل از میلاد مکتوب شده‌است. آنها تمدن مهمی شهری را با یک میلیون نفر جمعیت توصیف می‌کنند که در شهرهای محصور تحت فرمانروایی دولت شهرهای کوچک خود زندگی می‌کنند. داکسیا کشوری مرفه و دارای بازارهای غنی با انواع باورنکردنی کالاهای تجاری که تا جنوب چین می‌آمدند، روبرو بود. در زمان بازدید ژانگ کیان از داکسیا، دیگر پادشاه بزرگی وجود نداشت و باختریان برای یوئزی‌ها عشایری که در شمال قلمرو آنها و آمو دریا مستقر بودند، آمادگی می‌گرفتند. به‌طور کلی ژانگ کیان افراد کاملاً پیچیده اما بداخلاقی را توصیف می‌کند که برای جنگ با باختر آماده بودند. جلال‌الدین سیوطی
حافظ جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابی‌بكر سیوطی شافعی(۸۴۹-۹۱۱ق) از عالمان اهل سنت و مؤلف آثار بسیار در حدیث و تاریخ و تفسیر و علوم دیگر است. وی نویسنده تفسیر مهم الدر المنثور في التفسير بالمأثور و نیز جامع‌ترین کتاب دربارهٔ علوم قرآنی با نام الإتقان في علوم القرآن است. قطب‌الدین ایبک
قطب‌الدین آیبک (درگذشته ۱۲۱۰ (میلادی)) از غلامانِ تُرک‌تبارِ پادشاهِ دودمان غوریان (در افغانستان کنونی) علاءالدین محمد، بود که در لاهور فرمانروایی داشت. او در سال ۱۲۰۶ میلادی به دهلی لشکر کشید و آنجا را فتح کرد و بدین ترتیب، نخستین دولت مسلمان شمال هند و (سلطنت دهلی) پایه‌گذاری شد. منار قطب و مسجد قوت‌الاسلام به دست وی ساخته شد. او و جانشینانش به ویژه ایلتتمش حکومتی را به مرکزیت دهلی بنیاد گذاشتند که سیصد سال به درازا کشید و بخشهای گسترده‌ای از هند مرکزی را به زیر چتر خود گرفت. توقات
مولانا جلال‌الدین بلخی که در قونیه در میانه آناتولی می‌زیسته در کتاب فیه ما فیه به توقات اشاره کرده‌است: «فرمود که جانب توقات می‌باید رفتن که آن طرف گرمسیر است، اگر چه انطالیه گرمسیر است، اما آنجا اغلب رومیانند، سخن ما را فهم نکنند.» ولایت بلخ
یادی آوری تمامی مشاهیر این ولایت کار است مشکل‌تر؛ اما چند نام به شکل مثال یادی آوری کرده می‌توانیم: زدرشت، یما پاچا، کنیشکا، مولانا جلال الدین محمد بلخی، رابعه بلخی، ناصر خسرو بلخی، دقیقی بلخی، ابن سینا بلخی، ابوشکور بلخی، شهید بلخی، جامی حکیم، اندانی بلخی، علامه سید اسماعیل بلخی، امیر خسرو بلخی، وطواط بلخی، عنصری بلخی، ابومعشر بلخی، فاطمه بلخی، شقیق بلخی، کیقباد بلخی، پروچیستا بلخی، روخسانه بلخی، آشفته باختری، نبی مسکون، واصف باختری، مرحوم اسحق، استاد عبدالصمد جاهد و دیگر … تاریخ افغانستان
پیرامون ۱۱۰۰–۵۵۰ پیش از میلاد: زرتشت یک آیین یکتاپرستی - مَزدَیَسنا - را در بلخ (Bactra) معرفی می‌کند که در سرتاسر فلات ایران منتشر می‌شود. از دیدگاه افسانوی (که در شاهنامه فردوسی در حدود سال ۱۰۰۰ میلادی آمده)، زرتشت در بلخ بدست یک تورانی بقتل می‌رسد. تورانیان یکی از چندین اقوام کوچ‌نشینی هستند که بین سال‌های ۱۱۰۰ و ۵۵۰ پیش از میلاد به شمال افغانستان یورش آوردند، یا در آنجا ماندند یا از آنجا گذر کردند. (تاریخ زرتشت مورد بحث است و از حدود ۱۲۰۰ تا حدود ۶۰۰ پیش از میلاد تخمین زده می‌شود) ابوالعلای گنجه‌ای
نظام‌الدینْ محمود ابوالعلای گنجه‌ای شاعر قرن ششم هجری بود. او در گنجه دیده به جهان گشود و در سال ۵۵۴ قمری، برابر با ۱۱۵۹ میلادی درگذشت. جلال‌الدین حسن
جلال‌الدین حسن یا جلال‌الدین نومسلمان (زمان حیات ۶۱۸–۵۶۲ هجری قمری) ششمین فرمانروای اسماعیلیه در قلعه الموت است. او پس از مرگ پدرش در سال ۶۰۷ به رهبری اسماعیلیه رسید. او از همان هنگام حیات پدر با باورهای او مخالف بود و با خلیفه بغداد مکاتباتی داشت و در آنها از بدعت پدر تبری می‌جست. جلال‌الدین حسن پس از وفات محمد بن حسن، پدر جلال‌الدین، و به محض آنکه به رهبری نزاریه رسید، عقیده و تعالیم قیامت را، که پدربزرگش در ۵۵۹ اعلام کرده بود، طرد و انکار کرد و اظهار مسلمانی نمود و پیروان خود را ملزم به احکام و شریعت نمود و در این باره به خلیفه بغداد و سلطان محمد خوارزمشاه نامه نوشت. درالخلافه بغداد نیز دربارهٔ جلال‌الدین ملاطفت‌های فراوان نمود و به همهٔ بلاد اسلام نامه نوشتند و فتوی دادند که جلال‌الدین و پیروانش مسلمانند. از این جهت او را "جلال‌الدین نو مسلمان" خواندند و پیروان او را که سابقاً ملحد می‌دانستند، نیز نو مسلمان نامیدند. قلندر
جمال الدین از جمله بزرگان معروف این فرقه در اواخر قرن ششم بود. یکی از مریدان وی به نام محمد بلخی رسم جولق پوشی را به رسوم قلندریه افزود. در قرون بعد این طریقت به وسیله سید جلال‌الدین ثانی، معروف به مخدوم جهانیان (۷۸۵–۷۰۷) در هند و نقاط دیگر رواج یافت. اسیر شهرستانی
"میرزا جلال‌الدین"، فرزند ارشد "میرزا مؤمن" از سادات شهرستان - از توابع اصفهان - و از شاعران بزرگ سبک هندی سدهٔ ۱۱ ق. است. ظاهراً در سال ۱۰۲۹ ق در اصفهان زاده شد. دامنهٔ علم و دانش او به درستی دانسته نیست اما از قصایدش که بیشتر در مدح ائمه است، آگاهی او از علوم دینی و مسائل عرفانی و فلسفی تا حدودی آشکار می‌شود. وی معاصر شاه عباس اول، شاه صفی و شاه عباس دوم بود و به "اسیر" تخلص می‌کرد. وی شاگرد فصیحی هروی و داماد شاه عباس دوم بود. اسیر علاوه بر مهارت در سخنوری، نقاد و شعرسنج بود و منزلش محفل ادب و مجمع شاعران و سخنواران. گرچه هیچگاه به هند نرف؛ اما شعرش خصوصا در هند بیشتر از ایران رواج داشته است. سمرقند
مولانا بلخی میرویس بلخی
محمد میرویس بلخی (زادهٔ ۲۳ دی (جدی) ۱۳۶۱ - ولسوالی خلم - ولایت بلخ) تحلیل گر و سیاستمدار افغانستانی و وزیر وزارت معارف افغانستان در دولت وحدت ملی به ریاست جمهوری محمد اشرف غنی است. او در تاریخ ۴ حمل/فروردین ۱۳۹۷ به عنوان سرپرست وزارتخانهٔ معارف افغانستان معرفی شد. اکنون وزیر جدید و فعلی وزارت معارف افغانستان شیخ الحدیث مولوی نورالله (منیر) که از افراد طالبان هست این سمت را به عهده دارد. عبدالعزیزخان
بنا به تاریخ قبچاق خانی، طی چهارسالی که بین عبدالعزیز خان و برادرش سبحان قلی‌خان، حاکم بلخ، مشاجره وجود داشت، حملات خانهای خوارزم و قزاق، فرارود و بلخ را به آستانه ویرانی رسانده بود. در ۱۰۹۱ ق / ۱۶۸۱ م، عبدالعزیزخان به نفع برادرش سبحان قلی‌خان از سلطنت کناره‌گیری نمود و خود به قصد رفتن به حج به ایران آمد. شاه سلیمان اول صفوی از وی استقبال و او را با احترام روانه مکه کرد. عبدالعزیزخان، به سبب کهولت، در میانه راه درگذشت و در گورستان بقیع دفن شد. ولایت بلخ
ولایت بلخ علاوه برسابقه تاریخی، علمی و فرهنگی خویش اکنون در سطح کشور از برجسته‌ترین حوزه‌های علمی و فرهنگی بشمار می‌رود. زرتشت، یما، جلال الدین محمد بلخی، رابعه بلخی، ناصرخسرو بلخی، ابن سینا، دقیقی بلخی، ابن وطواط و همچو شخصیت‌های دیگر علمی و فرهنگی متولد بلخ هستند که کارهای زیادی علمی و فرهنگی را انجام داده‌است. فارسنامه (ابن بلخی)
فارس‌نامه (ابن بلخی) کتابی‌است پیرامون تاریخ و جغرافیای پارس که در دههٔ نخست سده ششم هجری قمری نوشته شده‌است. نام نویسندهٔ کتاب مشخّص نیست، ولی نویسنده خود در دیباچهٔ کتاب نسب نیایش را از بلخ و خویشتن را زاده و پرورده در پارس ذکر می‌کند. از این رو معمولاً از وی با نام "ابن بلخی" یاد می‌شود. بخش جغرافیای "فارس‌نامه" به خاطر اطلاعات بدیعی که در آن یافت می‌شود نزد پژوهشگران بسیار ارزشمند است، بخش تاریخ کتاب عمدتاً منطبق با تواریخ پیشین یا حتی مأخوذ از آنهاست، گرچه گاه اطلاعات اضافه‌ای هم در آن یافت می‌شود. بخش تاریخ این اهمیت را می‌دارد که نخستین تألیف (در مقابل ترجمه) پیرامون تاریخ ایران به زبان فارسی است که به دست ما رسیده‌است. جلال‌الدین قزوینی
جلال‌الدین محمد بن عبدالرحمان قزوینی (۱۲۶۸ م/ ۶۶۶ ه‍.ق - ۱۳۳۸ م/ ۷۳۹ ه‍.ق) فقیه و زبان‌شناس عرب‌زبان ایرانی‌تبار اهل عراقِ امروز بود. مولوی
بعضی مدعی شده‌اند که خانواده پدری بهاءالدین از احفاد ابوبکر، خلیفه اول اسلام هستند، این ادعا چه حقیقت داشته باشد و چه نداشته باشد، دربارهٔ پیشینه قومی این خانواده هیچ اطلاع مسلمی در دست نیست. نیز گفته شده که همسر بهاءالدین از خاندان خوارزمشاهیان بوده‌است که در ولایات خاوری حدود سال ۳–۴۷۲ قمری حکومت خود را پایه‌گذاری کردند، ولی این داستان را هم می‌توان جعلی دانست و رد کرد. خوارزمشاه در سال ۳–۶۰۲ قمری بلخ موطن جلال‌الدین را که در تصرف غوریان بود تسخیر کرد. ادبیات گیلکی
قدیمی‌ترین اشعار گیلکی که به صورت مکتوب به دست ما رسیده سروده‌های سید شرفشاه گیلانی (تالشی دولابی) است. وی را نباید با شرفشاه تبریزی اشتباه کرد. وی، بنا به تحقیق رضا مدنی، ظاهراً در قرن هشتم، مقارن دوران فرمانروایی امیر ساسان گسکری (آغاز فرمانروایی:۷۸۹ هـ) می‌زیسته‌است. مزارش در گیل‌دولاب (در مرز گسکر)، در محلّی به نام گیل‌چالان (توابع شهرستان رضوانشهر) است. نسخهٔ خطی دیوان او (تاریخ کتابت به احتمال قوی: ۸۹۸ هـ)در آکادمی بخارست محفوظ است. دیوان شرفشاه از منابع بسیار پُرارزش برای تحقیق در زبان گیلکی و تحول آن است. گویش مردم گیل‌دولاب پلی میان گویش‌های تالشی و گیلکی شمرده‌شده هم‌چنان که گویش تنکابن را واسط میان گیلکی و مازندرانی می‌توان دانست. با نشر برگزیده ادبیات گیلکی، به گردآوری ابراهیم فخرایی، در سال ۱۳۵۸ شمسی، یک دوبیتی دیگر به این اشعار افزوده شد که «منقول از یادداشت‌ها و جنگ‌ها و ادبیات شفاهی» معرفی شده‌بود. یک تک‌بیت منقول در کتاب گیلان توسط کریم کشاورز و یک دوبیتی، که یک بیت از آن در جایی دیگر ضبط نشده‌است، مندرج در مجموعهٔ ترانه‌های گیلکی به گردآوری ملکونف و ۲ دوبیتی نقل‌شده توسط رضا مدنی را باید بر آن‌ها افزود که جمعا به ۳۸ دوبیتی و ۴ تک‌بیت می‌رسد. از این اشعار، آنچه در دیوان بازیافته هم آمده‌باشد انگشت‌شمار است. رضا مدنی مقاله‌ای در یادگارنامهٔ فخرایی (نشر نو، تهران، ۱۳۶۳) با عنوان «پیر شرفشاه و نگاهی به دیوان بازیافته‌اش» نوشته که دربردارندۀ این اطلاعات است. جلال‌الدین خوارزمشاه
در حالیکه ابن اثیر در کتاب الکامل فی تاریخ می‌نویسد: از سلطان جلال‌الدین تا پایان سال ۶۲۸ خبری به دست نیامد. همچنین تا آخر ماه صفر سال ۶۲۹ نیز از حال او آگاهی نیافتیم. که خود این گزارش، خبر نسوی، در مورد مرگ سلطان به دست کردان را رد و بی‌اعتبار می‌کند. از قول شیخ علاءالدوله سمنانی آورده‌اند: که من در بغداد در ملازمت شیخ نورالدین عبدالرحمان اسفراینی بودم که آن جناب از مجلس برخاست و بیرون شد و تا مدت سه روز به خانقاه نیامد و چون بازآمد، مریدان از غیبت شیخ پرسش کردند. شیخ فرمود: که سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه بعد از همه زحمتها آخر خود را از سلطنت معزول نموده، سلطنت فقر اختیار فرموده و در این مدت از همت بلند به درجه رجال الله رسیده. در این دو روز در قریه صرصر از قرای بغداد وفات کرد و من از عالم غیب مأمور به کفن و دفن او شدم و بازآمدم. دیه صرصر در دو فرسخی بغداد در کنار نهر عیسی جای دارد، به گفته سید محمدکاظم طباطبایی در کتاب العروةالوثقی صفحه ۳۲۳ آمده‌است که … در سال ۶۸۷ قمری علاءالدوله سمنانی در ۲۸ سالگی پنهان از ارغون و شحنگان وی روانه بغداد شد و با نورالدین عبدالرحمان اسفراینی ملاقات کرد. اگر ملاقات این دو صوفی را سال ۶۸۸ در نظر داشته باشیم و مفقود شدن سلطان را سال ۶۲۸ بپذیریم که در آن سال سلطان مردی ۳۲ ساله بوده پس از گذشت شصت سال سلطان جلال الدین در هنگام مرگ پیرمردی با سن بیش از نود سال می‌بایست باشد. (محمدعلی طهماسب زاده) با مرگ جلال‌الدین، اصلی‌ترین نیروی مقاومت در مقابل مغولان در هم شکست و نه سلاطین ایوبی و نه سلاجقه روم از عهده مهار این سیل بنیان کن بر نیامدند. غزالی
ابی حامد محمد بن محمد الغزالی الشافعی، ملقب به حجت‌الاسلام زین الدین الطوسی و امام محمد غزالی (۴۵۰ — ۵۰۵ ه‍.ق) همه‌چیزدان، فیلسوف، متکلم و فقیه ایرانی و یکی از بزرگترین مردان تصوف سدهٔ پنجم هجری است. او در غرب بیش‌تر با نام‌های "Al-Ghazali" و "Algazel" شناخته می‌شود. رکن‌الدین غورسانچی
رکن‌الدین غورسانچی به صورت عورسانحی یا اعورسانسی یا اغورسایسی یا اعورسایسی یا اغورسایی نیز آمده‌است. پسر علاءالدین محمد خوارزمشاه و برادر کوچکتر جلال‌الدین خوارزمشاه بود. او به سال ۶۰۱ هجری قمری ولادت یافت و به سال ۶۱۹ درگذشت. در تاریخ جهانگشای جوینی آمده: «بوقت آنک سلطان محمد از عراق بازگشت پسر خود سلطان رکن‌الدین را که غورسانجی نام او بود نامزد ملک عراق کرد…». بدیع بلخی
ابومحمد بدیع بن محمد بن محمود بلخی شاعر خراسانی نیمه دوم سده چهارم هجری است. او مدح‌کننده طاهر چغانی (مرگ: ۳۸۱ (هجری)) و هم‌روزگار با دقیقی و مُنجیک تِرمِذی بود. مثنوی "پندنامه انوشیروان" را از او می‌دانند. شعرهای او در "لباب‌الالباب" و "مجمع‌الفصحا" آمده‌است. شعر زیر از اوست: الحراره الغریزیه
رساله منی یا همان الحراره الغریزیه، یکی از کتاب‌های نظام الدین احمد گیلانی(۹۹۳ق/۱۵۸۵م) در طب سنتی و زمینهٔ حرارت غریزی است که به بررسی علل حیات و بروز مرگ در جانداران و علی الخصوص انسان می پردازد.  " نظام الدین احمد گیلانی " که در دوره صفوی در گیلان زاده و علوم روزگار خود را از میر محمد باقر داماد و شیخ بهاءالدین محمد آموخته بود، در روزگار حکمرانی قطب‌شاهیان در جنوب هند به امر طبابت مشغول بود. در دوران حکمرانی قطبشاهیان و بخاطر علم دوستی این سلسله، علم پیشرفت چشمگیری یافت و کارهای خیریه ای از جمله تاسیس دارالشفاء و حمام و ... انجام گرفت که در جنب مسجد جامع حیدرآباد اطباء بدون دریافت اجرت و مزد به درمان بیماران مشغول بودند. بلیناس حکیم
بلیناس حکیم یا آپولونیوس تیانایی(;, به زبان لاتینی:Apollonius Tyan(a)eus; حدود ۱۵ پس از میلاد – حدود ۱۰۰ پس از میلاد) که به بلیناس جادوگر نیز مشهور است فیلسوف نوفیثاغورسی، پیامبر، معجزه‌گر و از دانشمندان علوم غریبه در سده اول میلادی است. او در شهر تیانا در استان کاپادوکیه امپراتوری روم در آسیای صغیر به دنیا آمد. او یکی از حکمای هرمسی بوده‌است. سنایی
ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی غزنوی یا حکیم سنایی (۴۷۳–۵۴۵ قمری)، شاعر و عارف فارسی‌زبان قرون پنجم و ششم هجری بود. وی از بزرگ‌ترین صوفیان و شاعران قصیده‌گو و مثنوی‌سرای زبان پارسی است که در سدهٔ پنجم هجری می‌زیسته‌است. برخی معتقدند که سنایی شاعری است که برای نخستین بار عرفان را به صورت جدی وارد شعر فارسی کرد ولی صوفیان پیش از او نیز در اشعار خود مضامین عرفانی را بیان کرده‌اند. تصوف سنایی با آن‌که از سخنان قلندران و اهل ملامت نیز مایه می‌گیرد، چیزی معتدل است. بدیع‌الزمان فروزانفر
اما آنچه نام فروزانفر را بر تارک تحقیقات ادبی و عرفانی نشاند، شیفتگی او به نبوغ ادبی شگرف مولوی جلال‌الدین محمد بلخی، و تلاش ۴۰ سالهٔ او در کار تحقیق پیرامون آثار و اندیشهٔ مولوی بود. رساله در احوال مولانا (۱۳۰۵ ش) طلیعه‌ای از مطالعات فروزانفر دربارهٔ مولوی بود که طی چهل سال با تألیف کتاب‌های "مآخذ قصص و تمثیلات مثنوی"، "احادیث مثنوی"، تصحیح "دیوان کبیر (کلیات شمس)" و "شرح مثنوی شریف" ادامه یافت. همچنین "رساله در شرح احوال عطار"، تصحیح "معارف بهاء ولد"، "معارف برهان‌الدین محقق" و "ترجمهٔ رسالهٔ قشیریه" را گام‌های جنبیِ او در راه شناخت افراد و آثار مؤثر بر تکوین شخصیت و آثار مولوی دانسته‌اند. فروزانفر در جستجوی یک مبنای علمی برای شرح مثنوی، تصحیح انتقادیِ آثار خود مولوی و آنچه را در میان منابع الهام او شامل معارف بهاء ولد، معارف برهان‌الدین محقق و مقالات شمس تبریزی می‌شد در این زمینه بر هر کار دیگر مقدم شمرد. کتاب "فیه مافیه" را که مجموعهٔ گفتارهای مولوی در مجالس خاص بود تصحیح کرد و با تعلیقات جامع و بایسته نشر نمود. معارف برهان محقق را ــ هرچند ظاهراً برمبنای یک نسخهٔ خطی ناقص ــ با تعلیقات محققانه و با مقدمه و فهرست‌های دقیق طبع نمود، "معارف بهاء ولد" را، که خود مولوی فواید والدش می‌خواند، در دو جزء جداگانه با تحقیقات عالمانه منتشر ساخت. مقالات شمس را هم ظاهراً از روی چند نسخهٔ عکسی که در اختیار داشت مقابله کرد، اما مجال طبع و تصحیح نهائی آن را نیافت. قطب‌الدین فالی
مولانا قطب‌الدین محمد بن ابوالخیر صفی الدین مسعود بنه محمود بن ابوالفتح فالی سیرافی یا قطب‌الدین فالی یکی از علما و فضلای بزرگ قرن هشتم بود. قطب الدین در شیراز به تدریس و تألیف اشتغال داشت و عمر خود را در نشر علوم و معارف به پایان رسانید. ابوالعباس معین‌الدین احمد زرکوب شیرازی یکی از شاگردان او بود. وفاتش در سال ۷۲۱ هجری قمری در شیراز اتفاق افتاد. آثار: کتاب التقریب فی التفسیر، توضیح الحاوی فی الفقه، کتاب شرح التوجیح، شرح اللباب الاغراب فی الاعراب، شرح قصیده عمیدیه. ابن حسام سرخسی
جلال‌الدین بن حسام مشهور به ابن حسام سرخسی از مشاهیر سرخس بود. او از راویان حدیث و شاعران قرن هفتم ه‍.ق است. مولوی
این کتاب مجموعهٔ تقریرات هفتاد و یک گانهٔ مولاناست که در طول سی سال در مجالس فراهم آمده‌است. این سخنان را پسر او، سلطان ولد، یا یکی دیگر از مریدان یادداشت کرده و بدین‌صورت درآورده‌است. نثر این کتاب درون‌مایه‌ای از مطالب عرفانی دینی و اخلاقی دارد، ساده و روان است، سبکی محاوره‌ای دارد و اصطلاحات پیچیده در آن دیده نمی‌شود. ترجمه انگلیسی کتاب نخستین بار به وسیلهٔ آرتور آربری با عنوان «گفتمانهای رومی» در سال ۱۹۷۲ منتشر شد. ترجمه دوم کتاب را ویلر تگستون، تحت عنوان «آیاتِ غیب: گفتمان‌های جلال‌الدین رومی» در سال ۱۹۹۴ چاپ کرد. ناحیه جلال‌الدین رومی
ناحیه (شهرستان) جلال‌الدین بلخی از ناحیه‌های اداری ولایت ختلان است که در جنوب تاجیکستان قرار دارد. مرکز این ناحیه، شهرک بلخ است که در ۳۲ کیلومتری شهر باختر و در دامنهٔ کوه و کنارهٔ رود قومسنگیر جای دارد. این شهرک تا شهر دوشنبه ۱۳۲ کیلومتر فاصله دارد. بلخ
نخستین حملهٔ مسلمانان به بلخ در سال ۶۵۲ م. (۳۲ ه‍.ق) به سرکردگی احنف بن قیس بود. در سال ۴۳ ه‍.ق دوباره بتصرف مسلمانان درآمد ولی در زمان قتیبة بن مسلم (متوفی بسال ۹۶ ه‍.ق) بود که کاملاً مغلوب آنان شد. در دورهٔ اعراب، یعنی در قرون وسطی، بلخ همراه با هرات، نیشابور و مرو یکی از چهار قسمت (چهار ربع) خراسان بود. ملا پریشان
برخی نیز من جمله زیباجویی ملا پریشان را اهل دینور می‌دانند. اسفندیار غضنفری امرایی گردآورنده دیوان ملا پریشان بر طبق این شعر وی را هم دوره شیخ رجب بُرسی می‌داند؛ و می‌گوید با توجه به معاصر بودند وی با شیخ رجب بررسی استنباط می‌شود وی در قرن هفتم یا هشتم می‌زیسته‌است. ملا پریشان یکی از شاعران متعصب نهضت حروفیه است. عقاید حروفیه در اشعارش نمایان است. ابوالمؤید بلخی
"عجائب‌البلدان" اثر دیگر اوست که در قرن چهارم و اوایل قرن پنجم مشهور بوده و در "تاریخ سیستان" نیز چند بار از آن یاد شده‌است. ابن اخضر گنابادی
عبدالعزیز بن محمود بن مبارک بن محمود جنابذی (۵۲۴–۶۱۱ق/۱۱۳۰–۱۲۱۵م) معروف به ابن اخضر گنابادی، یکی از مورخان و محدثان و فقیهان حنبلی مذهب است که در قرن ششم ه‍.ق می‌زیسته‌است. وی در بغداد به دنیا آمده و در همان‌جا زیست و درگذشت. به همین جهت وی را به بغدادی نیز می‌خوانند. جمال‌الدین امیوطی
جمال‌الدین، ابراهیم لخمی اَمیُوطی (۱۳۱۵، قاهره - ۱۳۸۸، مکه) (نسب: ابراهیم بن محمد بن عبدالرحیم بن ابراهیم) ادیب عربی و فقیه شافعی مصری در سدهٔ هشتم هجری / چهاردهم میلادی بود. در ۷۷۶ق به مکه مهاجرت کرد و همان‌جا ماند تا درگذشت. "مختصر شرح بانت سعاد و اِعرابها" اثر اوست که شرح شیخهٔ ابن هشام انصاری را در آن مختصر نمود. عمر بن خطاب در ادبیات فارسی
مولانا جلال الدین محمد بلخی، شاعر شهیر قرن هفتم هجری از خلفای راشدین و من‌جمله خلیفه دوم به کرات به‌نیکی یاد کرده: شقیق بلخی
وی در سدهٔ دوم هجری و معاصر هارون‌الرشید بود. در منابع رجالی و احادیث امامیه و عامه از وی به عنوان فرد ثقه یاد شده است. آثار به جای مانده او در باب مناقب ائمه، او را یکی از پیروان پیشوای هفتم شیعیان معرفی می کند. او همشهری و همعصر ابراهیم ادهم بود. در جوانی برای تجارت به ترکستان رفت اما سخن بت‌پرستی او را متحول کرد. پس به بلخ بازگشت و تمام ثروتش را در راه خدا صدقه داد و به تحصیل علم پرداخت.  شقیق در سال ۱۹۴ هجری برای جهاد در راه خدا به ترکستان رفت و در نبرد کولان کشته شد و در ختلان دفن شد. ابوشکور بلخی
ابوشکور بلخی (زادهٔ نزدیک به ۳۰۰ (هجری) در بلخ از شعرای نام‌آور سده چهارم هجری است که به زبان‌های فارسی و عربی شعر گفته‌است. دربارهٔ زندگی و شعرهای او آگاهی چندانی به‌جای نمانده‌است. او در روزگار سامانیان می‌زیسته‌است و مورد توجه و عنایت خاص نوح سامانی شاه وقت بود. ابیات و قطعات پراکنده‌ای از آثار او در حد ۴۲۹ بیت باقی است که بیشترین ابیات از آفرین‌نامه است. بلخ
به گفته برخی از نویسندگان، باختر میهن قبایل هند و اروپایی بود که حدود ۲۵۰۰–۲۰۰۰ قبل از میلاد به جنوب غربی سوی ایران امروز و شمال غربی سوی هند و پاکستان امروزی نقل مکان کردند. که بعداً به ساتراپی‌های شمالی امپراتوری هخامنشی تبدیل شد. پیامبر زرتشت در این مناطق، جایی که خاک حاصل‌خیز بلخ توسط صحرای توران احاطه شده بود، متولد شد و اولین پیروان خود را بدست آورد. زبان که آن‌ها صحبت می‌کردند اوستایی بود، زبان قدیمی‌ترین بخشهای اوستای زرتشتی و یکی از زبان‌های قدیمی هند و اروپایی. عبدالعلی مزاری
عبدالعلی مزاری در سال ۱۳۲۶ خورشیدی در روستای نانوایی چارکنت از توابع ولایت بلخ متولد شد. پدرش حاجی خداداد زراعت پیشه و مالدار بود. حاجی خداداد در اصل از منطقه سرخجوی ولسوالی ورس به شمال افغانستان مهاجرت کرده بود. کودکی مزاری در دوران پادشاهی محمد ظاهرشاه و صدارت محمد داوود خان سپری شد. دورانی که مردم هزارستان به رهبری ابراهیم بیگ شهرستانی معروف به گاوسوار، قیام بزرگی ضد حکومت را پشت سر گذاشته و سید اسماعیل بلخی مشهور به علامه بلخی هم به همراه یارانش قیامی مسلحانه را آغاز کرده بود. جلال‌الدین مجتبوی
سید جلال‌الدین مجتبوی به سال ۱۳۰۷ در تهران متولد شد. پس از طی تحصیلات ابتدایی و متوسطه در ۱۳۳۰ در رشتهٔ فلسفه و علوم تربیتی دانشگاه تهران پذیرفته شد. سپس در ۱۳۳۷ دورهٔ فوق‌لیسانس و دکتری را که آن زمان پیوسته بود آغاز نمود و در ۱۳۴۶ با دفاع از پایان‌نامه خویش با عنوان «خدا در فلسفهٔ ارسطو و ابن سینا» موفق به اخذ درجهٔ دکتری فلسفه از دانشگاه تهران گردید. او در طول مدت تحصیل در دانشگاه تهران، از درس اساتیدی همچون محمدحسین فاضل تونی، محمدکاظم عصار، عیسی صدیق و یحیی مهدوی استفاده کرد و پس از مدتی به عنوان استاد در دانشگاه تهران شروع به تدریس نمود. وی هم‌زمان با تدریس به مدت ۹ سال ریاست دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی را عهده‌دار بود در این مدت کنگره‌های اقبال لاهوری، بزرگ‌داشت فردوسی و کنگرهٔ جغرافیا برگزار گردید. او در ۱۳۶۸ به دریافت درجهٔ استادی ممتاز نائل گشت و تا پایان عمر به تدریس و تربیت دانشجویان اشتغال داشت. او در هشتم مرداد ۱۳۷۸ بر اثر بیماری درگذشت و در بهشت زهرا به خاک سپرده شد. یکی از آثار مجتبوی ترجمه و توضیح قرآن است که توسط حسین استادولی ویرایش و در سال ۱۳۷۲ چاپ شده‌است. این ترجمه از دقیق‌ترین و صحیح‌ترین ترجمه‌های معاصر است. مترجم تأکید بسیاری بر رعایت دقت و همگامی ترجمه با متن داشته‌است. روش مترجم مطابقت دقیق ترجمه با متن آیات بوده که اضافات و توضیحات تفسیری را برای درک و فهم معانی آیات همراه ترجمه آورده‌است. مترجم در مؤخره اعلام می‌کند که در این برگردان تا آن‌جا که میسر بوده از کلمات فارسی استفاده کرده، ولی اعتقادی به نوشتن فارسی سره نداشته‌است. یکی از خصوصیات ممتاز این ترجمه آن است که مترجم سعی کرده از کلمات عربی کمتر استفاده کند و برای آن‌ها معادل‌های فارسی در نظر بگیرد و دیگر این‌که در برگرداندن واژه‌های قرآنی و ترکیب آیات دقت زیادی به کار گرفته‌است. فضایل بلخ
فضایل بلخ اثر "شیخ‌الاسلام ابوبکر عبدالله بن عمر بن محمد بن داود واعظ" به سال ۶۱۰ هجری (۱۲۱۴ میلادی) که قدیمی‌ترین کتاب تاریخ بازمانده از ولایت بلخ محسوب می‌شود. زبان اصلی کتاب به عربی بوده اما اثری از آن باقی نمانده و تنها به واسطهٔ ترجمهٔ فارسی آن که ۶۶ سال بعد، یعنی در سال ۶۷۶ هجری (۱۲۷۸ میلادی)، به قلم عبدالله حسینی صورت گرفته به دست ما رسیده‌است. ولایت بلخ
شهرنشینی باستانی مرگوش و بلخ همچنین شناخته شده به عنوان "تمدن آمودریا" برجسته‌ترین تمدن باستانی فرهنگ عصر برنز در آسیای میانه است، که قدمت آن تقریباً حدود ۲۲۰۰–۱۷۰۰ پیش از میلاد است. گستره این تمدن بزرگ شامل نمازگاه تپه در ترکمنستان امروزی، باخلو در شمال افغانستان، جنوب ازبکستان و تاجیکستان غربی، در منطقه ای بلخ باستان (باکتریا) می‌باشد. این مکان‌ها توسط ویکتور سیریانیدی (۱۹۷۶) باستان‌شناس شوروی کشف و نامگذاری شد. باکتریا نام یونانی ناحیه باخلو (بلخ امروزی) در شمال افغانستان کنونی بود و مرگوش نام یونانی ساتراپی فارسی مارگو به مرکزیت مرو در ترکمنستان امروزی بود. پله‌پله تا ملاقات خدا
«پله پله تا ملاقات خدا، و این عنوان را از آن‌رو برای این نوشته برگزیده‌ام که خطّ سیر زندگی مولانا جلال‌الدین محمّد بلخی رومی معروف به مولوی را در سلوک روحانی تمام عمر او نشان می‌دهد؛ هرچند خود در مثنوی معنوی وی به شکل یک مصرع شعر، از زبان طعانه‌ای نقل می‌شود که به پندار خویش هیچ نشانی از آن در مثنوی -که خود یک رویه از زندگی و سلوک مولاناست- نمی‌یابد. جزء اخیر مصرع مولانا هم تعبیری ترجمه گونه مأخوذ از کریمهٔ «وَ منْ یَرجُو القاءَ ربّه» در قرآن کریم (۱۱۰/۱۸) است و با استناد به کلام لاریب در باب تعبیر و عنوان بر گوینده و نویسنده مجال ریبی نمی‌ماند اگر چه امکان تأویل در این باب نیز توقف در ظاهر تعبیر را الزام نمی‌کند.» حیاتی گیلانی
کمال‌الدین حیاتی گیلانی شاعر قرن دهم و یازدهم هجری قمری بود. نظام‌الدین شنب غازانی
نِظام‌الدّین علی بن محمّد بن ابی‌طالب واعظ شَنْبِ غازانی معروف به مولانا نظام‌الدّین شامی؛ از مورخان، نویسندگان و شاعران قرن هشتم و اوایل قرن نهم هجری قمری می‌باشد. سیف فرغانی
مولانا سِیفُ‌الدّین ابوالمَحامِد محمّد فَرغانی از شعرا و مشایخ قرن هفتم و هشتم هجری بود، وی اصلاً از فرغانه‌ی ماوراءالنهر بود که در دورهٔ سلطهٔ ایلخانان و مغولان در آسیای صغیر می‌زیست. وی در حالی که نزدیک به هشتاد سال داشت در سال ۷۴۹ هجری و در یکی از خانقاه‌های آقسرا وفات یافت. صلاح‌الدین زرکوب
صلاح‌الدین فریدون قونوی معروف به زرکوب صوفی سدهٔ هفتم و یار خاص و نخستین خلیفهٔ مولانا جلال‌الدین رومی (مولوی) در آناتولی بود. صلاح‌الدین زرکوب خود مرید و شاگرد سید برهان‌الدین محقق ترمذی بود. وی به مدت ۱۰ سال (۵۷–۶۴۷ ه) مولوی را شیفته خود کرد و بیش از ۷۰ غزل از غزل‌های شورانگیز مولوی به نام او زیور گرفت. جلال‌الدین حسن
جلال‌الدین حسن با رابطهٔ دوستانه‌ای که با شهرهای اطراف الموت برقرار کرد وحشت و هراس دنیای خارج را از نام الموت که قلعهٔ مرگ و کمین‌گاه فساد تلقی می‌شد، فرو کاست. او از دربار خلافت اجازه خواست تا با امیران گیلان خویشاوندی کند. به دنبال این اجازه، جلال‌الدین چهار دختر از اهالی گیلان را به ازدواج خود درآورد. چون چنگیز خان مغول به ایران حمله کرد، جلال‌الدین حسن فرستاده‌ای نزد خان مغول فرستاد و فرمانبرداری فرقه خود را اعلام داشت. چنگیز خان نیز او را امان داد و بدین ترتیب قلعه الموت از حملهٔ نخست مغول ایمن ماند. جلال‌الدین نو مسلمان یازده سال و نیم حکومت کرد و در رمضان سال ۶۱۸ ق / اکتبر ۱۲۲۱ میلادی درگذشت. ظاهراً مرگ وی به خاطر زهری بود که خواهر و همسرانش به تحریک تندروان به وی خوراندند. عبدالجلیل لونی
وی در ادرنه، در اواخر قرن ۱۷ به دنیا آمد. او تبدیل به یکی از برجسته‌ترین نقاشان در امپراتوری عثمانی شد و نقاش درباری مصطفی دوم و احمد سوم بود. او از اشخاص عصر لاله بود. او در استانبول درگذشت. جلال‌آباد
در طی یکی از نخستین کاوش‌های غیرحرفه‌ای در افغانستان در سال‌های ۳۸–۱۸۳۳ میلادی، چارلز مسون (Charles Masson)، جهانگرد بریتانیایی در پایگاهی که بنام استوپه شمارهٔ ۲، در بیماران شناخته می‌شود، در نزدیکی جلال‌آباد در شرق افغانستان، یک ظرف زرین کوچک را کشف کرد که حاوی بقایای بودایی (مرواریدهای سوخته، مُهره‌هایی که از سنگ‌های گرانبها و نیمه‌گرانبها) و سکه‌های ضرب‌شده توسط آزِس دوم (Azes II)، پادشاه سکایی بود. جمال‌الدین قاسمی
جمال‌الدین قاسمی (۱ اکتبر ۱۸۶۶ – ۱۸ آوریل ۱۹۱۴) (نسب: جمال‌الدین بن محمد بن سعید) فقیه سلفی و ادیب عربی سوری بود. از سوی حکومت در سال ۱۸۹۰–۱۸۹۴م به سفرها و برپایی درس در روستاها و جای‌های سوریه مأمور بود. به مصر و مدینه نیز رفت. پس از بازگشت به دمشق، متهم به تأسیس مذهبی نوین در دین اسلام شد که به مذهب جمالی شهرت یافت. در سال ۱۸۹۵ دستگیر شد اما تبرئه شد. پس از این، به عزلت روی آورد و در خانه‌اش به تدریس علوم اسلامی و ادبیات پرداخت. "محاسن التأویل، دلائل التوحید، قواعد التحدیث، إصلاح المساجد من البدع و العوائد" از آثار اوست. بخشی از کتابخانهٔ شخصی او به مرکز سعودی بابطین و کتابخانهٔ ملی ملک فهد در ریاض انتقال یافت. عطاملک جوینی
علاءالدین در سال ۶۲۳ ق. [۶۰۵ خ.] در شهر آزادوار، ولایت جوین خراسان متولد شد. او از خاندان بزرگ صاحب دیوان جوینی است. این خانواده، از قدیم در مغلولان در دستگاه حکومت بوده و معمولاً وظیفه صاحب‌دیوانی را عهده‌دار بوده‌اند و در زمانی قدیم‌تر، اجدادشان مقام حجابت و وزارت خلفای عباسی را برعهده داشته‌اند. پدر و پدربزرگ او از جمله صاحب دیوانانی بودند که در سده‌های پنجم، ششم و هفتم قمری همواره متصدی مشاغل بزرگ و دولتی در زمان سلطان جلال‌الدین مِنکُبِرنی و اوگتای خان بودند. عطاملک از جوانی وارد کارهای دیوانی شد و به خدمت امیر ارغون حکمران خراسان درآمد و دو بار به همراه وی به پایتخت مغولستان قراقروم سفر کرد. در این سفرها با احوال مغولان آشنایی پیدا کرد و در همین مسافرت‌ها شروع به نوشتن کتابی با موضوع فتوحات مغولان کرد که به تاریخ جهانگشا شهرت دارد. در سال ۶۵۴ ق. که هلاکوخان مغول به خراسان آمد عطاملک به وی پیوست و در جنگ‌های وی با اسماعیلیانِ اَلَموت و خلیفه عباسی در بغداد همراه او بود؛ و با جلب رضایت هلاکو توانست قسمتی از کتابخانهٔ اَلَموت را از نابودی نجات دهد. او همچنین در سقوط بغداد (۱۲۵۸) توسط هلاکو او را همراهی می‌کرد و در سال بعد به عنوان فرماندار بغداد، جنوب بین‌النهرین و خوزستان منصوب شد. غیاث‌الدین غوری
غیاث الدین که حدود ۴۱ حکومت کرد از سلاطین مشهور نیمه دوم سده ۶ هجری است و مورد تمجید و احترام مورخان بود او سیاستمداری با کفایت بود که مملکت را با حسن سیاست اداره می‌کرد او از فضل و دانش و ادب بهره‌مند بود و خطی زیبا داشت و به فن بلاغت آشنا و به خط خود قران می‌نوشت. وزیران مشهور او شمس الملک عبدالجبار گیلانی، فخرالملک، شرف‌الدین، فروری مجدالملک و دیوشاهی داری. غیاث الدین محمد غوری در روز چهارشنبه ۲۷ جمادی‌الاول سال ۵۹۹ در سن ۶۳ سالگی در جوار مسجد جامع هرات چشم فروبست. آنتونیوس فغالی
آنتونیوس فغالی کشیش، شاعر و نویسنده لبنانی در سدهٔ نوزدهم میلادی/سیزدهم هجری بود. تاریخ تولد و درگذشت او معلوم نیست و تا اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی زنده بوده است. "ینبوع السلوان فی زیارة القربان"، "روضة الأزهار فی نظم الأشعار، البرهان الوطید فی الرد السدید لتنفیذ زعم نتانائیل خیخا فی نقص ریاسة البابا، أرجوزة ترجمان لسان البیان" و "قصاید متفرقه" از آثار اوست. فارسنامه (ابن بلخی)
خاندان فارسنامه هم چنان‌که خود او نوشته است، در اوایل دولت سلجوقی به پارس آمدند و سلطان ابوشجاع محمدبن ملکشاه سلجوقی (۴۷۴ تا ۵۱۱ هـ. ق) در نامه‌ای که به خط خود به ابن‌بلخی نگاشت و مؤلف کتاب آن را درخواستی لطیف و املایی شافی می‌خواند، از او خواست که اوضاع و احوال پارس را در کتابی برای او بنگارد. با توجه به این که سلطان محمد بن ملکشاه در سال ۵۱۱ در گذشته است و مؤلف به همزمانی خود با اتابک چاولی متوفی به سال ۵۱۰ هـ.ق. اشاره دارد می‌توان حدس زد که سال تألیف فارسنامه باید قبل از ۵۱۰ هجری باشد. گاه‌شماری جلالی
گاهشماری جلالی توسط عده‌ای از ریاضی دانان ایرانی از جمله حکیم عمر خیام، ابوحاتم مظفر اسفزاری، ابوالعباس لوکری، محمد بن احمد معموری، میمون بن نجیب واسطی، ابن کوشک بیهقی مباهی و در رأس آنان ابوالفتح عبدالرحمان منصور خازنی در ۳ رمضان ۴۷۱ هجری قمری تدوین شد. کار تدوین این تقویم در دورهٔ جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی با فرمان خواجه نظام‌الملک و محل رصد آن شهرهای اصفهان (پایتخت سلجوقیان)، ری و نیشابور ذکر شده‌است. سده ۱۴ (میلادی)
سده ۱۴ میلادی یا قرن چهاردهم (میلادی) در تقویم گریگوری به فاصله سالهای ١٣٠٠ تا ۱۴۰۰ میلادی گفته می‌شود. این سده با به قدرت رسیدن امپراتوری عثمانی در خاور میانه همراه شد. بیماری‌های همه گیر جمعیت زیادی را در سراسر دنیا و به ویژه اروپا از پای درآورد. آغاز رنسانس در اروپا مهم‌ترین حرکت علمی و فرهنگی بود که تا سه سده ادامه یافت و موجب دگرگونی دانش و روش زندگی در غرب شد. حافظ لطف‌الله نیشابوری
لطف‌الله بن‌سلیمان‌شاه نیشابوری ملقب به مولانا (تولد نیشابور؟_وفات-سال ۸۱۶ هجری قمری) از شاعران ایرانی در قرن هشتم و آغاز قرن نهم هجری بوده‌است. او از نام خویش برای تخلص شعریش استفاده می‌کرده و "لطف" تخلص می‌کرده‌است. لطف‌الله هم عصر با شاهرخ تیموری بوده‌است. فریدالدین گنج شکر
فریدالدین مسعود ابن جمال‌الدین سلیمان ابن قاضی شعیب (۱۱۷۳ - ۱۲۶۶ میلادی) معروف به خواجه فریدالدین گَنْجِ شِکر، یا شکر گنج، ملقب به شیخ العالم، شیخ‌المشایخ، قطب الموحدین، مشکل‌گشا، قاضی الحاجات، مولانا شکربار و بابا از عارفان پرآوازه سده ۷ ق/۱۳ م در شبه‌قارهٔ هند و از بزرگان اهل تصوف و سلسله چشتیه است که برای تحکیم و تثبیت این طریقت مسافرت‌های بسیار کرد و سختی‌های زیادی کشید. مولانا عبدالعلی بیرجندی
نظام الدین عبدالعلی بیرجندی (تولد نامعلوم، وفات ۹۳۴ هجری قمری), ریاضیدان و ستاره‌شناس مشهور سده‌های نهم و دهم هجری قمری بود. نام کامل وی نظام الدین عبدالعلی بن محمد بن حسین است و او را با القاب فاضل بیرجندی و محقق بیرجندی نیز نامیده‌اند. ۵۸۶ (خورشیدی)
مولانا جلال الدین محمد بلخی تاریخ افغانستان (پیش از ماد)
پیرامون ۱۱۰۰–۵۵۰ پیش از میلاد: زرتشت یک آیین یکتاپرستی - مَزدَیَسنا - را در بلخ (Bactra) معرفی می‌کند که در سرتاسر فلات ایران منتشر می‌شود. از دیدگاه افسانوی (که در شاهنامه فردوسی در حدود سال ۱۰۰۰ میلادی آمده)، زرتشت در بلخ بدست یک تورانی بقتل می‌رسد. تورانیان یکی از چندین اقوام کوچ‌نشینی هستند که بین سال‌های ۱۱۰۰ و ۵۵۰ پیش از میلاد به شمال افغانستان یورش آوردند، یا در آنجا ماندند یا از آنجا گذر کردند. (تاریخ زرتشت مورد بحث است و از حدود ۱۲۰۰ تا حدود ۶۰۰ پیش از میلاد تخمین زده می‌شود) جامیان
جام نظام‌الدین دوستدار مباحثه و گفتگوهای علمی بود و شاید به همین سبب جلال‌الدین محمد دوانی (د ۹۰۸ق/۱۵۰۲م) درصدد برآمد از شیراز به سند مهاجرت کند. جام نظام‌الدین برای او هزینهٔ سفر فرستاد، اما پیش از آن‌که قاصدان به شیراز برسند، جلال‌الدین درگذشت و دو شاگرد برجستهٔ او میرشمس‌الدین و میرمعین به تهته رفتند و در این شهر اقامت گزیدند (بکری، ۷۴–۷۵). فیه ما فیه
فیهِ ما فیهِ یا مقالات مولانا، کتابی است به نثر فارسی اثر مولانا جلال‌الدین محمد بلخی (۶۰۴–۶۷۲ ق) با موضوع نقد و تفسیر عرفانی و شامل یادداشت‌هایی است که در طول سی سال از سخنان مولانا در مجالس فراهم آمده‌است. این سخنان توسط مریدان مولانا نوشته می‌شده‌است. نثر این کتاب ساده و روان است و درون‌مایه‌ای از مطالب عرفانی دینی و اخلاقی دارد. ۶ ربیع‌الاول
جلال الدين محمد بلخى(مولانا) جلال‌الدین دوانی
همانگونه که خواجه نصیرالدین توسی علوم عقلی و فلسفی را در دوره مغول احیا نمود، دوانی نیز آنرا در دوره تیموری زنده کرد. دوانی با شرح خود بر "هیاکل النور" سهروردی، رونقی دوباره به حکمت اشراق بخشید. ملاصدرا در آثار خود -از جمله اسفار- بارها از او با تجلیل یاد نموده‌است. وی در روز سه‌شنبه نهم ربیع‌الاول ۹۰۸ قمری در دوان درگذشت و همان‌جا مدفون گشت.