نظریات مارکسیستی از چه عواملی بوجود آمدند؟
مکاتب فکری مارکسیستی
مارکسیسم غربی جریان تئوری مارکسیستی است که از اروپای غربی و مرکزی در پی انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ در روسیه و صعود لنینیسم بوجود آمد. این اصطلاح بیانگر مجموعه ای سست از نظریه پردازان مارکسیست است که بر خلاف مارکسیسم اتحاد جماهیر شوروی بر فرهنگ، فلسفه و هنر تأکید داشتند. نظریه‌های تضاد
۱. کارل مارکس (۱۸۱۸–۱۸۸۳) از بین بنیانگذاران کلاسیک علوم اجتماعی، نظریه تضاد معمولاً با نام ایشان مرتبط است. بر اساس نظریه ماتریالیست دیالکتیکی تاریخ، مارکسیسم اظهار داشت که نظام سرمایه‌داری مانند نظام‌های اقتصادی اجتماعی پیشین، بناچار تنش‌های درونی ایجاد می‌کند که منجر به نابودی خود می‌شود. مارکس آغازگر تغییرات بنیادی بود و از انقلاب کارگری و آزادی از طبقات حاکم حمایت می‌کرد. در همان زمان، کارل مارکس می‌دانست بیشتر افرادی که در جوامع سرمایه‌داری زندگی می‌کنند، نمی‌بینند که این نظام چگونه کل عملکرد جامعه را شکل می‌دهد. همان‌طور که افراد مدرن مالکیت خصوصی (و حق انتقال این اموال به فرزندان خود) را امری طبیعی می‌دانند، بسیاری از ثروتمندان جوامع سرمایه‌داری، ثروت خود را محصول تلاش و تحصیل فراوان ولی فقرا را فاقد مهارت و ابتکار می‌دانند. مارکس این نوع تفکر را رد کرد و آن را آگاهی کاذب و سوءاستفاده توسط طبقه حاکم برای مبهم کردن استثمار ذاتی رابطه بین طبقه کارگران و طبقه حاکم نامید. مارکس می‌خواست این آگاهی کاذب را جایگزین چیزی کند که فریدریش انگلس آن را آگاهی طبقاتی می‌نامید یعنی شناخت کارگران از خود به عنوان طبقه‌ای واحد در تقابل با سرمایه‌داران و سرانجام با خود نظام سرمایه‌داری. به‌طور کلی، مارکس می‌خواست کارگران علیه سرمایه‌داران بپاخیزند و نظام سرمایه‌داری را سرنگون کنند."در تولیدات اجتماعی موجودیت خود، مردان ناگزیر وارد روابط مشخصی می‌شوند که فارغ از اراده آنها یعنی روابط تولیدی متناسب با یک مرحله معین در توسعه نیروهای مادی تولیدشان. کلیت این روابط تولیدی ساختار اقتصادی جامعه را تشکیل می‌دهد، بنیادی واقعی که روی آن یک روبنای حقوقی و سیاسی پدید می‌آید و با اشکال مشخص آگاهی اجتماعی مطابقت دارد. نحوه تولید زندگی مادی روند کلی زندگی اجتماعی، سیاسی و فکری را شرطی می‌کند. این آگاهی مردان نیست که وجود آنها را تعیین می‌کند بلکه وجود اجتماعی آنها است که آگاهی آنها را تعیین می‌کند. در یک مرحله خاص از توسعه، نیروهای تولیدکننده مادی جامعه با روابط تولیدی موجود در تضاد قرار می‌گیرند یا - این صرفاً بیانگر همان امر از نظر حقوقی است - با روابط املاکی که در چارچوب آن تاکنون فعالیت داشته‌اند. از روابط تکوینی نیروهای مولد، این روابط به بندهای آنها تبدیل و سپس دوره‌ای از انقلاب اجتماعی آغاز می‌شود. تغییرات در بنیاد اقتصادی دیر یا زود منجر به تغییر کل روبنای عظیم می‌گردد."
کارل مارکس
"وضعیت طبقه کارگر در انگلستان"، نوشته فریدریش انگلس به سال ۱۸۴۴، فاکتور مهم دیگری در بازنگری مارکس در فلسفه هگل بود و باعث شد دیالکتیک تاریخی را از دیدگاه مبارزه طبقاتی ببینید و بدان نتیجه رسد که طبقه کارگر مدرن مترقی‌ترین عنصر انقلابی است. همچنین سوسیال دموکرات آلمانی فریدریش ویلهلم شولتس، نویسنده "حرکت تولید"، نیز بر مارکس اثرگذار بود. مکاتب فکری مارکسیستی
وی در کارهای بعدی خود، مارکسیسم ارتدکس را به دلیل فرسودگی تاریخی رد کرد و خواست مارکسیسم را با یک موقعیت جدید تاریخی سازگار کند. وی در "ده تز خود" (۱۹۵۰) نوشت که "اولین گام در برقراری مجدد نظریه و عمل انقلابی عبارت است از قطع رابطه با مارکسیسم که ادعا می‌کند ابتکار انقلابی و همچنین جهت‌گیری نظری و عملی را در انحصار خود دارد" و "امروز، همه تلاش‌ها برای برقراری مجدد آموزه مارکسیستی به عنوان یک کل در عملکرد اصلی خود به عنوان یک تئوری دربارهٔ انقلاب اجتماعی طبقات کارگر، آرمانشهرانی ارتجاعی هستند ". لویی اگوست بلانکی
آراء انقلابی بلانکی زیر نفوذ بابوفیسم شکل گرفت و در مارکس نفوذ کرد. برخی از اصطلاحات مارکسیستی، از جمله، اصطلاح «دیکتاتوری پرولتاریا» از اوست. اثر عمدهٔ وی کتاب انتقاد اجتماعی (۱۸۶۹) است. بلانکی ماده‌باور (ماتریالیست) و عقل‌باور (راسیونالیست) بود و به پیشرفت بی‌پایان تاریخ باور داست؛ و بر آن بود که تاریخ از مرحلهٔ فردیت مطلق که روزگار انسان وحشی است، به سوی کمونیسم - جامعهٔ آینده که «تاج سر تمدن» است- در حرکت است. مارکسیسم لیبرترین
Socialisme ou Barbarie ("سوسیالیسم یا بربریت") یک گروه سوسیالیست آزادیخواه رادیکال مستقر در فرانسه پس از جنگ جهانی دوم بود، که نام او از عبارتی است که روزا لوکزامبورگ در مقاله خود با عنوان ""جزوه جونیوس" به کار برد". از سال ۱۹۴۸ تا ۱۹۶۵ وجود داشته‌است. شخصیت انیمیشن، کورنلیوس کاستوریادیس بود که به پیر چولئو یا پل کاردان نیز معروف است. این گروه از انترناسیونال چهارم تروتسکیست منشأ گرفتند، جایی که کاستوریادیس و کلود لفورت گرایش Chaulieu – Montal را در پارتی کمونیست اینترنشنال فرانسه در سال ۱۹۴۶ تشکیل دادند. در سال ۱۹۴۸، آنها «آخرین نارضایتی خود با تروتسکیسم» را تجربه کردند، آنها را به جدایی و ایجاد سوسیالیسم یا باربری که مجله آن در مارس ۱۹۴۹ شروع به کار کرد، منجر کرد. کاستوریادیس بعداً در مورد این دوره گفت که "مخاطبان اصلی این گروه و مجله توسط گروه‌هایی از چپ رادیکال قدیمی تشکیل شد: بوردیگیستها، کمونیست‌های شورا، برخی از آنارشیست‌ها و برخی از فرزندان" چپ "آلمان در دهه 1920". این گروه از روشنفکران و کارگران تشکیل شده بود و با این عقیده که دشمنان اصلی جامعه بوروکراسی‌های حاکم بر سرمایه‌داری مدرن بودند موافق بودند. آنها مبارزه با آن بوروکراسی را در ژورنال گروه مستند و تجزیه و تحلیل کردند. به عنوان مثال، شماره سیزدهم (ژانویه - مارس ۱۹۵۴) به شورش آلمان شرقی در ژوئن ۱۹۵۳ و اعتصاباتی که در تابستان سال گذشته در میان چندین بخش کارگران فرانسوی آغاز شد، اختصاص داشت. به دنبال این اعتقاد که آنچه طبقه کارگر در مبارزات روزمره خود به آن پرداخته‌است، محتوای واقعی سوسیالیسم است، روشنفکران کارگران این گروه را تشویق می‌کردند که از هر جنبه از زندگی کاری خود گزارش دهند. مارکسیسم شوروی
هربرت مارکوزه فیلسوف و جامعه‌شناس مکتب فرانکفورت این کتاب را در دوران مهاجرت خود به ایالات متحده آمریکا نوشته‌است. او در این اثر هم‌مانند تمام دیگر آثار خود، هدف و روش مشخص خود یعنی دیالکتیک و انتقاد را حفظ و به کار گرفته است. این کتاب برخلاف دیگر آثار مارکوزه که در نقد جوامع سرمایه‌داری و مصرف‌گرایی حاکم بر آن است، انتقادی است از روایت روسیِ مارکسیسم که توسط حزب کمونیست شوروی و دولت آن سرزمین هدایت می‌شود. مارکوزه در این کتاب به تحلیل این نوع از مارکسیسم می‌پردازد و معتقد است:مارکسیسمی که در شوروی غالب است جای آنکه واقعیات جامعهٔ روسیه را با نظریات مارکس منطبق کند، برعکس مارکسیسم با جامعه و واقعیات اجتماعی آن کشور تطابق یافته‌است. او همچنین در این کتاب نقدی بر دولت گرایی این سرزمین دارد که در حقیقت دولت ابزار اجرا و پیشبرد سوسیالیسم شده‌ است و دستگاه اداری آن نیز به شدت گسترده شده‌است. همچنین بروکراسی دولتی حافظ منافعِ اقتصادی و سیاسی گروه خاصی (اعضای حزب کمونیست) شده‌ است. مارکوزه در این کتاب تحلیل کرده‌است که این نوع مارکسیسمی که در شوروی رسمیت یافته است، برداشتی از نظریات فردریش انگلس است نه کارل مارکس زیرا انگلس بود که توجه خود را به عوامل زیربنایی (عوامل مادی) متمرکز کرده است تا مسائل روبنایی یا شرایط ذهنی و سوبژکتیو. لئون تروتسکی
تفکر سیاسی تروتسکی یک سیر تدریجی را طی کرد. در ابتدا، تحت تأثیر افکار روشنفکرانه خانواده اسپنتسر، یک گرایش نسبتاً قوی به جنبش «پوپولیسم» پیدا کرد ولی هیچ گونه آگاهی از مارکسیسم نداشت. در دهه ۱۸۹۰، مارکسیسم در روسیه پر و بال می‌گرفت، زیرا قحطی سال ۱۸۹۱ و پیامدهای عمیق آن برای مردم فقیر روسیه، روشنفکران بیش تری را به سوی مارکسیسم جلب کرد. لئو در چهارده سالگی، برای نخستین بار یکی از آثار مارکسیستی (اثری از پِیتراسترووه) را مطالعه کرد. سال ۱۸۹۶، یک سال سرنوشت ساز در زندگی او به‌شمار می‌آید زیرا اندیشه‌های مارکسیستی بر او چیره شد و فعالیت‌های انقلابی را آغاز کرد. در آن سال، در پی اعتصاب معروف کارگران ریسندگی پترزبورگ و تظاهرات دانشجویان، یک دختر دانشجو به نام وِتروا خود را در زندان پترو پالوفسک آتش زد. تروتسکی در میانهٔ سال ۱۸۹۶ «مجمع کارگران روسیه جنوبی» را در «نیکلایوف» بنیان نهاد. این مجمع یک سازمان انقلابی بود که می‌کوشید کارگران را بیدار کرده و به قیام علیه سرمایه داران وادارد. وجه تسمیه آن نیز به این خاطر بود که به تدریج کارگران سایر شهرها را در این سازمان بگنجاند. سازمان مزبور به تبلیغات وسیع در میان کارگران پرداخت و اعلامیه‌هایی که به وسیله تروتسکی نوشته می‌شد، با استقبال کارگران روبرو می‌شد. این فعالیت‌ها در زمانی صورت می‌گرفت که حزب سوسیال دموکرات روسیه نیز به فعالیت گسترده‌ای در میان کارگران پرداخته بود. چند اعتصاب کارگری در نیکلایوف صورت گرفت. پلیس ابتدا به فعّالان سیاسی تبعید شده به اودسا مشکوک شد ولی بعداً پی برد که کارِ چند نوجوان در «مجمع کارگران روسیه جنوبی» است. در فوریه ۱۸۹۸، نیروهای پلیس توانستند افراد این مجمع و از جمله تروتسکی را بازداشت کنند و مدارک زیادی را از آنان به دست آوردند. تروتسکی ابتدا در زندان قدیمی نیکولایوف، سپس در خِرسون، و آنگاه در اودسا زندانی شد. در همین ایام بود که کتاب رشد سرمایه‌داری در روسیه (از آثار لنین) را در زندان مطالعه کرد و با افکار او آشنا شد. در دادگاه اودسا رأی به تبعید او به «اوستیکوت» در سیبری داد. تروتسکی در تبعیدگاهش با نام مستعار «آنتی اوتو» شروع به نگارش مقالات ادبی برای یک نشریه مجاز به نام «اخبار شرق» کرد. در همین دوران تبعید بود که تروتسکی به یک مارکسیست واقعی تبدیل شد؛ دقیقاً از سال ۱۸۹۷. خود او در اثر معروفش به نام زندگی من می‌نویسد: مکاتب فکری مارکسیستی
مارکسیسم لیبرترین شامل جریان‌های اتونومیسم، کارگری کمونیسم شورائی، کمونیسم چپ، Lettrism، لوکزامبرگیسم از تمایل جانسون- فورست از چپ نو، بین‌الملل موقعیت‌گرا، "سوسیالیسم OU Barbarie"، سوسیالیسم جهانی و وورکسیسم است. مارکسیسم لیبرترین اغلب تأثیر شدیدی بر آنارشیسم، به ویژه آنارشیست‌های پست چپ و اجتماعی داشته‌است. نظریه پردازان برجسته مارکسیسم لیبرترین عبارتند از: آنتون پانکوک، رایا دونایفسایا، CLR جیمز، آنتونیو نگری، کرنلیوس کاستوریادیس، موریس برینتون، گای دبورد، دانیل گوئرین، ارنستو اسکرپانتی و رائول وانهیگم بوده‌است. مارکسیسم و مذهب
کمونیسم مسیحی را می‌توان به نوعی، فرم رادیکال سوسیالیسم مسیحی دانست. این نظریه، یک نظریهٔ الهیاتی و سیاسی بر اساس تعالیم عیسی مسیح است که مسیحیان را تهییج می‌کند تا از کمونیسم، به عنوان نظام اجتماعی ایدئال، حمایت کنند. گرچه در مورد تاریخ دقیق پایه‌گذاری کمونیسم مسیحی اتفاق نظری وجود ندارد، اما بسیاری از کمونیست‌های مسیحی مدعی‌اند شواهدی برگرفته از کتاب مقدس حاکی از آنند که نخستین مسیحیان، از جمله حواریون، جوامع کوچک کمونیستی خود را در سال‌های پس از مرگ و رستاخیز مسیح، تشکیل دادند. بدین ترتیب، بسیاری از حامیان کمونیسم مسیحی استدلال می‌کنند که این نظریه جزو تعالیم مسیح بوده و توسط حواریون نیز به اجرا درآمده است. مارکسیسم لیبرترین
مارکسیسم لیبرترین شامل جریاناتی مانند خودمختاری، کمونیسم شورایی، دی لئونیسم، لتریسم، بخش‌هایی از چپ نو، بین‌الملل موقعیت‌گرا، سوسیالیسم یا برابری و کارگری است. مارکسیسم لیبرترین اغلب بر آنارشیست‌های پسا چپ و اجتماعی تأثیر زیادی داشته‌است. نظریه پردازان قابل توجه آزادیخواه مارکسیسم شامل موریس برینتون، کورنلیوس کاستوریادیس، گی دبور، رایا دونایفسکایا، دانیل گرن، سی. ال. آر. جیمز، رزا لوکزامبورگ، آنتونیو نگری، آنتون پانه کوک، فردی پرلمن، ارنستو اسکرپانتی، تامپسون، رائول وانیگم و یانیس واروفاکیس، که ادعا می‌کنند مارکس خودش یک مارکسیست لیبرتین بوده‌است. مکاتب فکری مارکسیستی
بر خلاف سوسیال دموکراسی و لنینیسم، بحث اصلی کمونیسم شورایی این است که شوراهای کارگری دموکراتیک که در کارخانه‌ها و شهرداری‌ها بوجود می‌آیند، شکل طبیعی سازمان طبقه کارگر و قدرت دولتی است. این دیدگاه با استرس آنها به ترتیب به پارلمان‌ها و دولت نهادی (یعنی اعمال اصلاحات اجتماعی از یک سو و احزاب پیشتاز و تمرکزگرایی مشارکتی دموکراتیک از سوی دیگر)، مخالف ایدئولوژی‌های اصلاح طلبانه و انقلابی لنینیست است. مکاتب فکری مارکسیستی
مارکسیسم کلاسیک نظریه‌های اقتصادی، فلسفی و جامعه‌شناسی است که توسط مارکس و انگلس بیان شده و در تضاد با تحولات بعدی مارکسیسم، به ویژه لنینیسم و مارکسیسم–لنینیسم است. مارکسیسم ارتدکس بدنه اندیشه مارکسیسم است که پس از مرگ مارکس ظهور کرد و به فلسفه رسمی جنبش سوسیالیستی تبدیل شد همان‌طور که در انترناسیونال دوم تا جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴ نمایندگی می‌شد. مارکسیسم ارتدکس قصد دارد با روشن کردن ابهامات و تضادهای درک شده مارکسیسم کلاسیک، روش و تئوری مارکسیستی را ساده، مدون و منظم کند. فلسفه مارکسیسم ارتدوکس شامل این درک است که توسعه مادی (پیشرفت فناوری در نیروهای مولد) عامل اصلی تغییر در ساختار جامعه و روابط اجتماعی انسان و سیستم‌های اجتماعی و روابط آنها است (به عنوان مثال فئودالیسم، سرمایه‌داری و غیره) در با توسعه نیروهای تولیدی متناقض و ناکارآمد می‌شوند، که نتیجه آن نوعی انقلاب اجتماعی است که در پاسخ به تضادهای فزاینده بوجود می‌آید. این تغییر انقلابی وسیله‌ای برای تغییرات اساسی در کل جامعه است و در نهایت منجر به ظهور سیستم‌های جدید نظام اقتصادی می‌شوند مارکسیسم لیبرترین
آنها با مانع اصلی تحقق چنین زندگی عاطفی برتر که توسط آنها در سرمایه‌داری پیشرفته مشخص شده‌است، مبارزه کردند. کار نظری آنها در کتاب بسیار تأثیرگذار " "جامعه عینک"" نوشته گای دبورد به اوج خود رسید. دبور در سال ۱۹۶۷ استدلال کرد که ویژگی‌های چشمگیر مانند رسانه‌های جمعی و تبلیغات نقشی اساسی در یک جامعه پیشرفته سرمایه‌داری دارند، که نشان دادن یک واقعیت جعلی برای پوشاندن تخریب واقعی سرمایه‌داری در زندگی بشر است. برای سرنگونی چنین سیستمی، بین‌الملل Situationist از شورش‌های ماه مه ۱۹۶۸ حمایت کرد و از کارگران خواست تا کارخانه‌ها را اشغال کنند و آنها را با دموکراسی مستقیم از طریق شوراهای کارگری متشکل از نمایندگان فوراً لغو شده اداره کنند. مکاتب فکری مارکسیستی
تروتسکیسم شاخه‌ای از مارکسیسم است که توسط مارکسیست روسی، لئون تروتسکی، معاصر لنین از سال‌های اولیه حزب سوسیال دموکرات کار روسیه حمایت می‌شود، جایی که او رهبری یک روند کوچک در رقابت با بلشویک‌های لنین و منشویک‌ها را بر عهده داشت. در مقابل استالینیسم، تروتسکیسم به جای تئوری دو مرحله ای و سوسیالیسم در یک کشور، از تئوری انقلاب دائمی و انقلاب جهانی حمایت می کند. این حمایت از انترناسیونالیسم پرولتری و انقلاب کمونیستی دیگری در اتحاد جماهیر شوروی بود که تروتسکی ادعا می‌کرد به کارگری منحط تحت رهبری استالین تبدیل شده‌است که در آن روابط طبقاتی به شکل جدیدی به جای دیکتاتوری پرولتاریا شکل گرفته بود. مارکسیسم ساختارگرا
یکی از کانون‌های اصلی مباحث مارکسیستهای ساختگرا را مبحث دولت و رابطه آن با طبقات اجتماعی تشکیل می‌داده‌است. شرایط ثبات ساختاری نظام سرمایه‌داری پس از جنگ دوم و لزوم مطالعه آن شرایط از دیدگاه جامعه‌شناختی مارکسیستی، در تکوین این نگرش نقش عمده‌ای داشت. از چنین دیدگاهی (ساختگرایی) نظام سرمایه‌داری ساختاری است که بدون طرح و اراده طبقات مسلط تکوین یافته‌است. در هر ساختاری روابطی ضروری و عینی در کار است که به گفتهٔ مارکس، پیش از آنکه ما در موقعیتی قرار بگیریم که آن‌ها را تعیین کنیم، تا حدی پبشاپیش شکل گرفته‌است. نیروهای تعیین‌کننده در درون ساختهای خود جامعه قرار دارد و ساختهای جامعه لزوماً هماهنگ با خواست و طرح هیچ گروه یا طبقه‌ای نیست. دولت نیز در شیوه تولید سرمایه‌داری، منطق ساختار سرمایه‌داری را در نهادهای اقتصادی، سیاسی و حقوقی بازتولید می‌کند. نظریه ساختگرایی این چنین با نظریه ابزارانگاری دولت، نظریه مستقل‌انگاری دولت و نظریه مشتق‌انگاری دولت به مخالفت برمی‌خیزد. کمونیسم
مارکسیسم–لنینیسم ایدئولوژی سیاسی رسمی اتحاد شوروی و دیگر کشورهای بلوک شرق بود. ولادیمیر لنین خود این عبارت را به کار نبرده و آن را بعد از مرگش ابداع کردند. مارکسیسم–لنینیسم در ابتدا بدان معنا به کار می‌رفت که مارکسیسم به وسیله لنینیسم با شرایط روز وفق داده شده‌است. این تفکر در آغاز دیدی جهانی داشت اما با اتخاذ سیاست سوسیالیسم در یک کشور توسط استالین، به عبارتی جهت مشروعیت‌بخشی به این سیاست تبدیل شد و حتی پس از استالین‌زدایی نیز ایدئولوژی دولتی شوروی باقی ماند. برخی رژیم‌های کمونیستی دیگر مواردی بدان افزودند؛ در چین تا سال ۲۰۰۲ از آن با عنوان «مارکسیسم–لنینیسم و تفکر مائو» زدونگ نام برده می‌شد و در آن سال نام جانشینان مائو را نیز اضافه کردند. همچنین در کره شمالی «مارکسیسم–لنینیسم و ایده جوچه» می‌خوانندش و با ویژگی‌هایی مثل خودکفایی، شباهت آن به سیاست سوسیالیسم در یک کشور آشکار است. جنبش کارگری
در یک جنبش کارگری افراد معتقد هستند که در کشور و جامعه خود محدودیت‌هایی وجود دارد که آن‌ها را در این وضع نگه می‌دارد و اجازه پیشرفت به آن‌هارا نمی‌دهد. درحالی که ثروتمندان ثروتشان همیشه بیشتر از قبل است و قوانین همیشه آن‌ها را ثروتمندتر می‌کند به زبانی دیگر کشور با قوانین به گونه‌ایی که گمان می‌رود دارای بازاری رقابتی نیست و این قوانین در ظاهر بی‌طرف فقرا را در قسمتی محدود شده قرار داده است. نتیجه اینگونه افکار تاثیر در تشکیل مکتب سوسیالیسم گذاشته که مکتبی بسیار گسترده است. جنبش کارگری از جمله تشکیل مکتب کمونیسم را در پی داشت که بیشتر برای جدایی از این مکتب سوسیالیسم بود و پایه و اساسش با کارگران در آمیخته است. تاثیرات اینگونه افکار در جهان را میتوان در جنگ سرد میان آمریکا و شوروی یا جنگ ویتنام و دیگر رویدادهای تاریخی از جمله بحران‌ها در کلمبیا و کره‌شمالی دید. مارکسیسم لیبرترین
دی لئونیسم، گهگاه به مارکسیسم – دی لئونیسم معروف است، نوعی مارکسیسم سندیکالیستی است که توسط دانیل دی لئون ایجاد شده‌است. دی لئون رهبر اولیه اولین حزب سیاسی سوسیالیست ایالات متحده، حزب سوسیالیست کارگر آمریکا بود. دی لئون در حال ظهور نظریه‌های سندیکالیسم در زمان خود با مارکسیسم ارتدوکس بود. طبق نظریه دی لئونیست، اتحادیه‌های صنعتی مبارز، وسیله مبارزه طبقاتی هستند. اتحادیه‌های صنعتی که منافع پرولتاریا را تأمین می‌کنند، تغییر مورد نیاز برای استقرار یک سیستم سوسیالیستی را ایجاد خواهند کرد. تنها راه تفاوت این امر در برخی از جریانات در آنارکوسندیکالیسم این است که - طبق تفکر دی لئونیست - یک حزب سیاسی انقلابی نیز برای مبارزه برای پرولتاریا در زمینه سیاسی لازم است. مکاتب فکری مارکسیستی
مورخان مارکسیست بریتانیایی حلقه ای از دانشمندان بودند که از حزب کمونیست بریتانیای کبیر در دهه ۱۹۳۰ سرچشمه گرفتند و سرانجام در سال ۱۹۴۶ گروه مورخان حزب کمونیست را تشکیل دادند. آنها علاقه مشترکی به «تاریخ از پایین» و ساختار طبقاتی در جامعه سرمایه‌داری اولیه داشتند. اعضای مهم این گروه شامل موریس داب، دونا تور، AL مورتون، رادنی هیلتون، ادوارد پالمر تامپسون، اریک هابسبوم، جورج روده، کریستوفر هیل، دوروتی تامپسون، جان ساویل، ویکتور کیه‌رنان و رافائل ساموئل بودند. مکاتب فکری مارکسیستی
اومانیس‌های مارکسیست ادعا می‌کنند که مارکسیسم به یک طرفه توسعه یافته‌است زیرا آثار اولیه مارکس ناشناخته بودند تا اینکه پس از رواج ایده‌های ارتدکس - "نسخه‌های خطی ۱۸۴۴" فقط در سال ۱۹۳۲ منتشر شد. آنها تأکید می‌کنند که بین این نوشته‌های اولیه و نظریه اقتصادی "سرمایه" مارکس تداوم وجود دارد و لازم است که مبانی فلسفی مارکس را درک کنیم تا آثار بعدی وی را به درستی بفهمیم. مکاتب فکری مارکسیستی
کمونیسم شورایی جنبشی است که در دهه ۱۹۲۰ از آلمان و هلند منشأ گرفته‌است. سازمان اصلی آن حزب کارگران کمونیست آلمان بود. کمونیسم شورایی امروز به عنوان موضع نظری و کنشگری در مارکسیسم لیبرترین و سوسیالیسم لیبرترین همچنان ادامه دارد. مارکسیسم لیبرترین
مارکسیسم خودمختار، نئو مارکسیسم و نظریه موقعیت گرایی نیز به عنوان انواع ضد استبدادی مارکسیسم قلمداد می‌شوند که کاملاً در درون سنت سوسیالیست آزادیخواهانه است. مرتبط با این روشنفکرانی بودند که تحت تأثیر آمادئو بوردیگای کمونیست چپ ایتالیایی قرار گرفتند، اما با مواضع لنینیستی وی مخالف بودند، از جمله ژاک کامات، سردبیر نشریه فرانسوی "Invariance" و ژیل داو، که کتاب چاپ "تروپلین را" با کارل "نسیچ" منتشر کرد. مارکسیسم تحلیلی
مارکسیسم تحلیلی با انتشار کتاب "نظریه تاریخ کارل مارکس: یک دفاع" (۱۹۷۸) اثر جرالد کوهن نشأت گرفته‌است. کتاب کوهن از همان ابتدا به عنوان دفاعی از ماتریالیسم تاریخی در نظر گرفته شده بود. کوهن با تلاشی دقیق از طریق خواندن دقیق متون کارل مارکس، با هدف ارائه منسجم‌ترین گزارش، ماتریالیسم تاریخی را با زحمت بازسازی کرد. برای کارل مارکس ماتریالیسم اهمیت بسزایی دارد و کوهن جبرگرایی فناورانه، که در آن، روابط تولید و عملکرد نیروهای تولید را شرح می‌دهد که در این توضیح اقتصاد، نهادهای سیاسی و قانونی ("روبنا") وابسته به عملکرد روابط تولید توضیح داده می‌شود("پایه"). انتقال یک روش تولید به حالت دیگر ناشی از تمایل نیروهای تولیدی به توسعه است؛ که این نشان از این دارد که نارضایتی آن‌ها دلایلی دارد کوهن این گرایش را با اشاره به ویژگی منطقی گونه‌های انسانی ثابت می‌کند: در جایی که فرصتی برای اتخاذ یک فناوری تولیدی بیشتر و در نتیجه کاهش بار کار وجود داشته باشد، انسان تمایل به استفاده از آن خواهد داشت؛ بنابراین، تاریخ بشر را می‌توان مجموعه ای از مراحل منطقی دانست که قدرت تولیدی انسان را افزایش خواهند داد. تاریخ کمونیسم
کارل مارکس کمون اولیه را نشأت گرفته از وضعیت شکارچی گری انسان می‌داند. وقتی انسان‌ها قادر به ساختن شدند، مالکیت خصوصی مطرح شد، برابری‌های جامعه به نابرابری تبدیل شد، طبقات/ اجتماعی شکل گرفتند، سپس وضعیت تولیدی فئودالیسم شکل گرفت و در نهایت با جمع آوری اولیه سرمایه مفهوم کاپیتالیسم شکل گرفت که به نحوی به مرکانتیالیسم وابسته‌است. مارکس معتقد است گام بعدی در تکامل اجتماعی بازگشت به کمونیسم نیست بلکه هدف انسان دستیابی به وضعیتی فراتر از آنچه در کمون اولیه تجربه می‌شده‌است (مارکس این نظریه را با تأثیرپذیری از ادبیات هگل مطرح کرده‌است). مکاتب فکری مارکسیستی
تحت شیوه تولید سرمایه‌داری، این مبارزه بین اقلیت (بورژوازی) صاحب ابزار تولید و اکثریت قریب به اتفاق مردم (پرولتاریا) که کالاها و خدمات تولید می‌کنند، تحقق می‌یابد. با شروع این فرضیه که تغییر اجتماعی به دلیل کشمکش بین طبقات مختلف جامعه که در تضاد با یکدیگر قرار دارند، رخ می‌دهد، یک مارکسیست به این نتیجه می‌رسد که سرمایه‌داری پرولتاریا را سوء استفاده و ستم می‌کند، بنابراین سرمایه‌داری ناگزیر به یک انقلاب پرولتری منجر خواهد شد. در یک جامعه سوسیالیستی، مالکیت خصوصی، به شکل ابزار تولید، با مالکیت تعاونی جایگزین می‌شود. اقتصاد سوسیالیستی تولید را مبتنی بر ایجاد سود خصوصی نیست بلکه معیارهای تأمین نیازهای انسانی را بنا می‌کند؛ یعنی تولید مستقیماً برای استفاده انجام می‌شود. همان‌طور که فریدریش انگلس گفت: "سپس شیوه تصاحب سرمایه‌داری که در آن محصول ابتدا تولیدکننده را به بردگی می‌کشد و سپس تصاحب کننده، با شیوه تصاحب محصول جایگزین می‌شود که براساس ماهیت ابزارهای مدرن تولید است. از یک سوء تصرف اجتماعی مستقیم، به معنای حفظ و گسترش تولید از سوی دیگر، تصرف شخصی مستقیم، به عنوان وسیله ای برای معیشت و لذت بردن است. انسان‌گرایی مارکسیستی
تأثیر اصلی بر تفکر مارکس در این زمینه، لودویگ فویرباخ است که در کتاب «"جوهر مسیحیت"» هدفش غلبه بر آسیب و پریشانی جدایی افراد از ماهیت انسانی ضروری آنه ااست. فوئرباخ معتقد است که بیگانگی افراد مدرن ناشی از داشتن باورهای نادرست در مورد خدا است. مردم به اشتباه به عنوان یک موجود عینی، چیزی را که در واقع یک طرح انسان ساخته از محمولات اساسی خودشان است، شناسایی می‌کنند. مکاتب فکری مارکسیستی
اتریش-مارکسیسم مکتبی از اندیشه‌های مارکسیست بود که در وین قرار داشت و از ابتدای قرن ۲۰ تا دهه ۱۹۳۰ وجود داشت. برجسته‌ترین طرفداران آن ماکس آدلر، اوتو بائر، رودولف هیلفردینگ و کارل رنر بودند. این روند متأثر از گرایش‌های فکری معاصر، از جمله برجسته شدن نو کانتیانیسم و پوزیتیویسم در فلسفه و ظهور حاشیه گرایی در اقتصاد بود. این گروه با مسائلی مانند مسئله ملی در درون امپراتوری اتریش-مجارستان، ظهور دولت مداخله گر و تغییر ساختار طبقاتی جوامع سرمایه‌داری اوایل قرن ۲۰ روبرو شدند. نظریه جنبش اجتماعی
رویکردهای کلاسیک در اواخر قرن ظهور کرد. آنچه که میان این رویکردها مشترک متکی بودن آنها به مکانیزم‌های عِلی می‌باشد. منبع جنبش‌های اجتماعی فشارهای ساختاری عنوان شده‌است. این فشارها عبارت از ضعف‌های ساختاری موجود در اجتماع هستند که افراد را تحت فشار ذهنی مشخص قرار می‌دهند. مانند بیکاری، صنعتی‌سازی سریع یا شهری سازی. زمانی که فشارهای روانی به یک سقف مشخص می‌رسد، این تنش باعث ایجادگرایشی برای اشتراک در ابزار نامرسوم مشارکت سیاسی، مانند تظاهرات گردد. افزون بر آن این رویکردها روی این مسئله اتفاق نظر دارند که اشتراک در سیاست ستیز جویانه یک امر نا مرسوم و غیر منطقی است، چون از نظر آنها تظاهرات نتیجه یک واکنش احساسی و عجولانه به نارضایتی‌ها است تا یک تلاش عقلانی برای بهبود وضعیت خود. این نظریات مبتنی بر روان‌شناختی از جانب جامعه‌شناسان و دانشمندان علوم سیاسی امروزی با قاطعیت رد شده‌است. با این حال هنوز هم برخی‌ها مهم بودن احساسات (هرچند نه در مرکز عملکرد) را دخیل می‌دانند. به آثار گوستاو لوبون، گوستاو لوبون هربرت بلومر، ویلیام کورنهاسر. و نیل اسملسر مراجعه نمایید. مکاتب فکری مارکسیستی
از اواخر قرن نوزدهم به بعد، مارکسیسم از انتقاد انقلابی و اقتصاد سیاسی و برداشت ماتریالیستی از تاریخ، به یک جهان بینی جامع تبدیل شد. هم‌اکنون شاخه‌ها و مکتب‌های مختلف فکری مختلفی وجود دارد. مکاتب مختلف مارکسی تأکید بیشتری بر جنبه‌های خاصی از مارکسیسم کلاسیک دارند در حالی که سایر جنبه‌ها را رد یا اصلاح می‌کنند. برخی از مکاتب فکری سعی در تلفیق مفاهیم مارکسی و مفاهیم غیر مارکسیستی داشته‌اند که به نتیجه‌گیری‌های متناقضی منجر شده‌است. جامعه‌شناسی مارکسیستی
جامعه‌شناسی مارکسیستی تحت تأثیر اندیشه کارل مارکس، در حدود سده بیستم پدیدار شد. اولین مکتب مارکسیستی جامعه‌شناختی به نام اتریش مارکسیسم شناخته شد که کارل گرونبرگ و آنتونیو لابریولا از مهمترین اعضای آن بودند. ما چگونه ما شدیم
در فصل اول، نویسنده استدلال می‌کند که مدل مارکسیسم در تبیین و تحلیل سیر کلی تحولات اجتماعی و عقب‌ماندگی ایران با مشکلاتی روبروست: ۱. مارکس نظریه ماتریالیزم تاریخی خود را اساساً با نگرش و الهام گرفتن از اروپا خلق کرد. ۲. اسباب و عوامل تکوین جوامع اروپایی و ساختارهای آن با ساختار یک جامعه شرقی مثل ایران، کاملاً متفاوت است. ۳. برخی از مسائل مثل چگونگی قدرت یافتنِ مطلقِ حکومت، عدم شکل‌گیری نهادهای مستقل از حکومت، عدم استقلال زمین‌داران بزرگ (فئودال‌ها)، عدمِ به رسمیت شناختن مالکیت، عدم استقلال قانون و نهادهای قانونی و … بی‌پاسخ می‌مانند. مکاتب فکری مارکسیستی
مکتب فرانکفورت، مارکسیست‌های مخالف، منتقدین شدید سرمایه‌داری را که معتقد بودند برخی از پیروان مارکس برای طوطی انتخاب اندکی از ایده‌های مارکس، معمولاً در دفاع از احزاب کمونیست یا سوسیال دموکرات ارتدکس، را گرد هم آورده بودند. آنها به ویژه تحت تأثیر شکست انقلاب‌های طبقه کارگر در اروپای غربی پس از جنگ جهانی اول و ظهور نازیسم در یک کشور از نظر اقتصادی، فنی و فرهنگی پیشرفته (آلمان)، آنها وظیفه خود را بر عهده گرفتند تا انتخاب کنند کدام بخش از اندیشه مارکس می‌تواند خدمت کند برای روشن کردن شرایط اجتماعی که خود مارکس هرگز ندیده بود. آنها برای پر کردن موارد فراموش شده مارکس از سایر مکاتب فکری استفاده کردند. آگاهی طبقاتی
در فلسفه سیاسی و به خصوص در مارکسیسم، آگاهی طبقاتی () مجموعه‌ای از عقاید است که شخص درباره طبقه اجتماعی خود، جایگاه اقتصادی‌اش در جامعه، ساختار طبقه و منافع طبقه خود دارد. به عقیده کارل مارکس، آگاهی طبقاتی در شعله‌ور کردن انقلابی که منجر به برپایی دیکتاتوری پرولتاریا می‌شود، امری کلیدی است. گئورگ لوکاچ معتقد است آگاهی طبقاتی مسلزم حالت پیشین آگاهی کاذب است. انقلاب
از آنجا که انقلاب‌ها در تاریخ جهان طی دو قرن گذشته بسیار مهم بوده‌اند، شگفت‌انگیز نیست که نظریه‌های گوناگونی به منظور کوشش برای تبیین آن‌ها به وجود آمده‌است. برخی از این نظریه‌ها در اوایل عمر علوم اجتماعی تنظیم گردیدند؛ مهم‌ترین رویکرد در این زمینه نظریه کارل مارکس است. مارکس مدت‌ها پیش از هر یک از انقلاب‌هایی که به نام اندیشه‌های او رخ داده زندگی می‌کرد، اما بر آن بود که نظریاتش تنها به عنوان تحلیلی از شرایط دگرگونی انقلابی در نظر گرفته نشود، بلکه به عنوان وسیله‌ای برای پیشبرد این گونه دگرگونی‌ها مورد استفاده قرار گیرد. اندیشه‌های مارکس، صرف نظر از اعتبار حقیقی آنها، تأثیر عملی فوق‌العاده زیادی بر دگرگونی‌های اجتماعی قرن بیستم داشته‌اند. نظریه‌های مهم دیگر بسیار دیرتر به وجود آمدند و اندیشمندان کوشش کرده‌اند هم انقلاب‌های اولیه (مانند انقلاب‌های آمریکا یا فرانسه) و هم انقلاب‌های بعدی را تبیین کنند. برخی دامنه تحلیل را حتی گسترده‌تر ساخته و کوشیده‌اند فعالیت انقلابی را در ارتباط با شکل‌های دیگر شورش یا اعتراض تبیین کنند. نقد مارکسیسم
دانشگاهیان سرشناس بسیاری چون کارل پوپر، دیوید پریچیتکو، رابرت سی الن، و فرانسیس فوکویاما استدلال می‌کنند که بسیاری از پیش‌بینی‌های مارکس محقق نشده‌اند. مارکس پیش‌بینی که که دستمزدها کم خواهند شد و اقتصادهای سرمایه دارانه از بحران‌های اقتصادی بدترشونده رنج خواهند برد که به سرنگونی نهایی نظام سرمایه‌داری خواهد انجامید. انقلاب سوسیالیستی در پیشرفته‌ترین کشورهای سرمایه‌داری رخ خواهد داد و وقتی مالکیت جمعی ایجاد شود همه منابع تضاد طبقاتی محو خواهد شد. برخلاف پیش‌بینی‌های مارکس، انقلاب‌های کمونیستی در مناطق توسعه نیافته در آمریکای لاتین و آسیا و نه در کشورهای صنعتی شده مثل آمریکا یا بریتانیا رخ دادند. مارکسیسم–لنینیسم
مارکسیسم-لنینیسم برای نخستین بار در خلال دهه ۱۹۲۰ به جنبش فلسفی متمایزی در اتحاد شوروی تبدیل شد، هنگامی که ژوزف استالین و پشتیبانانش کنترل حزب کمونیست روسیه (بلشویک) را به دست گرفتند. مارکسیسم-لنینیسم عقایدی را که در آن زمان در میان مارکسیست‌ها رایج بود، مانند انقلاب جهانی به عنوان پیش‌نیاز ساختن سوسیالیسم در روسیه (به نفع مفهوم سوسیالیسم در یک کشور)، و انتقال تدریجی از سرمایه‌داری به سوسیالیسم (دال بر مقدمه برنامه پنج‌ساله نخست) مردود ساخت. انترناسیونالیسم مارکسیسم-لنینیسم در پشتیبانی از انقلاب‌های کشورهای خارجی مطرح می‌شود (به عنوان مثال در ابتدا از طریق انترناسیونال کمونیستی یا در اتحاد شوروی متأخر از طریق مفهوم «کشورهای مایل به سوسیالیسم»). هدف مارکسیسم-لنینیسم، توسعه دولت به یک جمهوری سوسیالیستی از طریق رهبری انقلابی پیشرو است که به عنوان بخشی از طبقه کارگر در نتیجه دیالکتیک پیکار طبقاتی به آگاهی طبقاتی می‌رسد. دولت سوسیالیستی که بازنمایاننده «دیکتاتوری پرولتاریا» (در برابر دیکتاتوری بورژوازی) است، به وسیله حزب پیشتاز انقلابی و از خلال پروسه سانترالیسم دموکراتیک که لنین از آن به عنوان «تنوع در مباحثات و وحدت در عمل» یاد می‌کند، اداره می‌شود. این پروسه توسعه سوسیالیسم را تا تحقق کمونیسم، نظام اجتماعی بی‌طبقه با مالکیت عمومی ابزار تولید و برابری اجتماعی کامل برای اعضای جامعه تعقیب می‌کند. مارکسیسم فرویدی
مارکسیسم فرویدی از دههٔ ۱۹۲۰ و ۳۰ آغاز شد و تا نگرش‌های پساساختارگرایانه و روان‌شناسان لکانی ادامه پیدا کرد. نقطهٔ آغاز این گرایش را در مقالهٔ «فراتر از جامعه» زبان‌شناس مارکسیست روس والنتین ولوشینوف یافته‌اند که با نگاهی روانشناسانه و انتقادی به ایدئولوژی مارکسیسم پرداخته‌است. پایه‌گذار دیگر مارکسیسم فرویدی را ویلهلم رایش و به‌طور مشخص مقالهٔ او به نام «زیر پرچم مارکسیسم» می‌دانند که در سال ۱۹۲۹ نگارش شده‌است و نقدی روانشناسانه به مارکسیسم داشته‌است. نقطهٔ اوج این نگاه را می‌توان در آثار برخی از اعضای مکتب فرانکفورت یافت که با روانکاوی فروید به‌دنبال نقد و تکمیل پروژه‌های مارکسیستی خود بودند. از جمله اعضای شاخص مکتب فرانکفورت، هربرت مارکوزه بود که در کتاب «اروس و تمدن» با نگاهی فرویدی-مارکسی به نقد جامعه کاپیتالیستی پرداخته بود. از دیگر دانشمندان مهن این مکتب اریش فروم روانشناس مشهور مکتب انتقادی بود که به نقد جنبش‌های فاشیستی و توتالیتر همت گمارده بود. همچنین می‌توان فیلسوف الجزایری منتقد استعمار فرانتس فانون و برخی ساختارگرایان (لوئی آلتوسر)، پسا-ساختارگرایان (میشل فوکو و ژان فرانسوا لیوتار) و لاکانی‌هایی مانند اسلاوی ژیژک وکورنلیوس کاستوریادیس را در این گرایش قرار داد. کارل مارکس
مارکس از اکتبر ۱۸۴۳ تا ژانویه ۱۸۴۵ به‌طور فشرده‌ای خود را وقف مطالعه اقتصاد سیاسی (آدام اسمیت، دیوید ریکاردو، جیمز میل و دیگران)، سوسیالیسم فرانسوی (به ویژه کلودهانری سن سیمون و شارل فوریه) و تاریخ فرانسه کرد. مارکس مطالعه اقتصاد سیاسی را تا آخر عمر ادامه داد که نتیجه آن اثر مهم اقتصادی او – مجموعه سه جلدی "سرمایه" – است. مارکسیسم تا حد زیادی تحت تأثیر دیالکتیک هگلی، سوسیالیسم تخیلی فرانسوی و اقتصاد انگلیسی شکل گرفته‌است. با توجه به مطالعات قبلی او دربارهٔ دیالکتیک هگلی، مطالعه اقتصاد سیاسی در پاریس، بدان معنا بود که تمام مولفه‌های اصلی «مارکسیسم» تا پاییز ۱۸۴۴ سر جای خود قرار گرفته بودند. در طول زندگی، موانع زیادی مارکس را از مطالعه اقتصاد سیاسی بازمی‌داشتند، اما او همیشه زمانی را به مطالعه اقتصاد اختصاص می‌داد؛ زیرا قصد داشت «لایه‌های درونی کاپیتالیسم» را درک کند. مکتب فرانکفورت
از منظر جامعه شناختی، هم کارهای هورکهایمر و هم کارهای آدورنو حاوی دلسردی‌های دربارهٔ منبع و بنیان سطلهٔ اجتماعی است، دلسردی که در نظریهٔ انتقادی جدید به ظهور بدبینی دربارهٔ امکان رهایی و آزادی انسان منجر شد. این دلسردی به وضوح ریشه در جریان‌های تاریخی هم عصر این متفکران دارد. اوج‌گیری نازیسم، صنعت فرهنگ (فرهنگ انبوه) و سرمایه‌داری دولتی به عنوان شیوه‌های جدیدی از سلطهٔ اجتماعی که نمی‌شد آن‌ها را به طرز قانع‌کننده‌ای از طریق جامعه‌شناسی سنتی مارکسیستی تحلیل کرد. برای آدورنو و هورکهایمر، دخالت دولتی در اقتصاد به‌طور مؤثری تنش میان مناسبات تولید و نیروهای اجتماعی (جسمانی مانند کارگر) تولیدکننده – تنشی که از نظر نظریه مارکسیستی تناقض اصلی و بنیادی سرمایه‌داری است – را از میان می‌برد. بازار «آزاد» (به عنوان مکانیسمی «ناآگاه» برای توزیع کالا) و پدیدهٔ غیرقابل فسخ «مالکیت خصوصی» (در سرمایه‌داری) که مورد نظر مارکس بودند به تدریج با «برنامه‌ریزی متمرکز دولتی» و اجتماعی کردن ابزار آلات تولید در جوامع غربی جایگزین شدند. راه دیالکتیکی که در آن مارکس رهایی بشر را می‌یافت بدین شکل درآمده و به‌طور تأثیرگذاری مطیع سلطهٔ " عقل پوزیتیویستی " قرار گرفته‌است. مارکسیسم
مارکسیسم ، مکتبی سیاسی و اجتماعی است که توسط کارل مارکس فیلسوف و انقلابی آلمانی، در اواخر قرن نوزدهم ساخته شد. فردریش انگلس نیز از شکل‌دهندگان مهم به اندیشه مارکسیسم بوده‌است و مارکسیست‌ها با اصول کلی اندیشه او نیز موافق هستند. مطالعات مارکسیستی، عبارت‌اند از: فلسفه مارکسیستی، اقتصاد سیاسی، سوسیالیسم علمی. فمینیسم
در نتیجه مجادلات میان فمینیست‌های رادیکال و فمینیست‌های مارکسیست، بر سر علتِ فرودستی زنان و چگونگی تغییر وضعیت در دهه ۱۹۷۰ رایج بود؛ نظریه‌های جدیدی شکل گرفتند که به فمینیسم سوسیالیستی شهرت یافتند. ژولیت میشل، هایدی هارتمن، و آلیسون جگر از جمله صاحب نظران اصلی این گرایش نظری هستند. مقاله «ازدواج ناموفق فمینیسم و مارکسیسم»، اثر هایدی هارتمن، از جمله آثار کلاسیک این جریان فکری است. کار مزدی و سرمایه
فردریش انگلس در مقدمه‌ای که بر این مقاله نوشته مطالب آن را بر مبنای سخنرانی‌هایی که مارکس در سال ۱۸۴۷ در باشگاه کارگران آلمانی بروکسل ایراد کرده‌است ذکر می‌کند. مارکس در این مقاله به بررسی مناسبات اقتصادی می‌پردازد که مبنای وجود طبقه سرمایه دار و سلطه طبقاتی آن، و بردگی کارگران می‌داند. مارکس برای این منظور به شرح مفاهیمی مانند مزد، کار مزدی، اصول تعیین قیمت کالای اقتصادی، اصول تعیین مزد و قیمت نیروی کار در نظام سرمایه داری، مفهوم سرمایه و روابط اجتماعی تولید می‌پردازد. انسان‌گرایی مارکسیستی
اومانیسم مارکسیستی در سال ۱۹۳۲ با انتشار دست نوشته‌های "اقتصادی و فلسفی" مارکس در سال ۱۸۴۴ متولد شد و در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ به درجه ای از شهرت رسید. اومانیست‌های مارکسیست ادعا می‌کنند که بین نوشته‌های فلسفی اولیه مارکس، که در آن نظریه بیگانگی خود را توسعه می‌دهد، و توصیف ساختاری جامعه سرمایه‌داری که در آثار بعدی او مانند "سرمایه" یافت می‌شود، تداوم وجود دارد. آنها معتقدند که درک مبانی فلسفی مارکس برای درک درست آثار بعدی او ضروری است. اقتصاد مارکسی
طبق قانون «افزایش فقر طبقه کارگر» تراکم سرمایه همراه با تمرکز آن و رشد سطح تولید واقعی باید منجر به کاهش سهم نسبی دستمزد در محصول کل و افزایش برابر در سهم سود گردد؛ ولی نکته مهم این است که آیا سرمایه‌داران می‌توانند ازین سود بهره‌برداری نمایند؟ جواب مارکس در این باره منفی است چون علل افزایش فقر طبقه کارگر در درجه اول ناشی از ناتوانی دستمزد واقعی در ترقی با درآمدهای حاصل از قابلیت تولید در فرایند تراکم سرمایه و در درجه دوم ناشی از بیکاری عظیمی است که در نتیجه ترقی فنی به وجود می‌آید. بر اثر این عوامل محصول کل بخاطر عدم کفایت تقاضای کل به فروش نمی‌رسد. این وضع تا زمان شورش کارگران علیه سرمایه‌داری ادامه می‌یابد. استثمار کارگران به نظر مارکس از قرار گرفتن کارگران بین «تضادهای عینی» و «تضادهای ذهنی» سرمایه‌داری به وجود می‌آید. تضادهای عینی ناشی از روابط اجتماعی است که نحوه سرمایه‌داری تولید به وجود می‌آورد به عبارت دیگر از آنجا که در سرمایه‌داری روابط تولیدی بر مبنای مالکیت خصوصی استوار است این روابط منجر به استثمار یکایک کارگران می‌گردد. از طرف دیگر از آنجا که شکل توزیع ثروت در سرمایه‌داری بخاطر مالکیت خصوصی غیرعادلانه است این وضعیت با ظهور انحصارات و شرکت‌های سهامی بزرگ به وخامت بیشتری می‌گراید به نظر مارکس توزیع غیرعادلانه ثروت و شیوه تولید انبوه در سرمایه‌داری، کارگران را در حالت «بیگانگی» قرار می‌دهد. این حالت به سه صورت دیده می‌شود: اول آنکه بخاطر عدم تنوع در کار و پیدایش «ارزش اضافی» کارگران نسبت به تولید خود بیگانه‌اند دوم آنکه چون کارگران از تولید خود جدا هستند و در سرمایه‌داری صنف‌های کارگری آلت دست سرمایه‌داران می‌باشند و منافع کارگران در نظر گرفته نمی‌شود اینان نسبت به همکاران خود بیگانه می‌باشند. سوم آنکه به نظر مارکس چون کارگران به دو صورت بالا استثمار می‌شوند از بشریت جدا هستند. بیگانگی کارگران از نظر مارکس نمایشگر «تضادهای ذهنی» سرمایه‌داری است. این وضعیت به تدریج موجب «آگاهی ذهنی» کارگران نسبت به مسائل اقتصادی و اخلاقی پیرامون خود می‌گردد و آن‌ها را به سوی انقلاب رهنمون می‌نماید. سوسیالیسم
به‌طورکلی با عصر رنسانس نخستین سوسیالیست‌ها در اروپا طرح مالکیت اجتماعی و حذف مالکیت خصوصی را تشریح، و با انقلاب صنعتی، سوسیالیسم به عنوان یک ایدئولوژی به‌وجود آمد و علیه پیامدهای شوم انقلاب صنعتی برای اکثریت جامعه به ویژه کارگران شکل گرفت؛ که این سوسیالیسم جدید دارای مؤلفه‌هایی است که عبارتند از «یکی اقتصاد و سازوکار تولید اقتصادی- اجتماعی، دوم تصوری که آموزه‌های سوسیالیستی از انسان دارند مخالف فردیت انسان و موافق انسان به منزله عضوی از پیکره اجتماعی است» انسان‌گرایی مارکسیستی
از آنجایی که اصطلاح بیگانگی در آثار بعدی مارکس مانند "سرمایه" به شکل برجسته ای ظاهر نمی‌شود، اومانیسم مارکسیستی در محافل مارکسیستی کاملاً بحث‌برانگیز بوده‌است. این گرایش توسط مارکسیست غربی ایتالیایی گالوانو دلا ولپ و لوئی آلتوسر، مارکسیست ساختارگرا فرانسوی مورد حمله قرار گرفت. آلتوسر از اومانیست‌های مارکسیست انتقاد می‌کند که چرا آنچه را که او دوگانگی اساسی بین نظریه «مارکس جوان» و نظریه «مارکس بالغ» می‌داند، به رسمیت نمی‌شناسد. آلتوسر معتقد است که اندیشه مارکس با یک گسست معرفتی رادیکال مشخص شده‌است که در سال ۱۸۴۵ رخ داد - "ایدئولوژی آلمانی" اولین اثری است که به ناپیوستگی پشت می‌کند. برای آلتوسر، انسان گرایی نوشته‌های اولیه مارکس - یک نظریه اخلاقی - اساساً با نظریه «علمی» که او استدلال می‌کند که در آثار بعدی مارکس یافت می‌شود ناسازگار است. به نظر او، مارکس بالغ روابط اجتماعی سرمایه‌داری را به عنوان روابط درون و بین ساختارها معرفی می‌کند. افراد یا طبقات هیچ نقشی به عنوان سوژه تاریخ ندارند. نئومارکسیسم
نئومارکسیسم اصطلاحی غیر دقیق برای تمامی رهیافت‌هایی است که در سده بیستم کوشیده‌اند مارکسیسم را با افزودن عناصری از دیگر نظریات نظیر ایدئالیسم آلمانی (لوکاچ)، اگزیستانسیالیسم (سارتر)، ساختارگرایی (آلتوسر) و روان‌کاوی (ژیژک) اصلاح کنند یا گسترش دهند و از این طریق کاستی‌های مارکسیسم ارتدوکس و ماتریالیسم دیالکتیک را رفع کنند. بسیاری از نظریه پردازان نئومارکسیست جامعه‌شناس یا روانشناس هستند. از جمله مکاتب مطرح نئومارکسیسم می‌توان به مارکسیسم غربی و مکتب فرانکفورت اشاره کرد. مارکسیسم–لنینیسم
مارکسیسم-لنینیسم به عنوان یک فلسفه و جنبش سیاسی در طول سال‌ها، به سبب نسبتش با استالینیسم، اتحاد شوروی، سرکوب دولتی در مدیریت مارکسیستی-لنینیستی و مارکسیسم کلاسیک از طرف جریان‌های ایدئولوژیک کاملاً متفاوتی مورد انتقاد واقع شده‌است. تروتسکیست‌ها مدعی هستند که مارکسیسم-لنینیسم به تأسیس سرمایه‌داری دولتی منجر می‌شود. دیگران، مانند اریک فوگلین مدعی هستند که مارکسیسم لنینیسم در هسته بنیادی خود (چنان‌که در آرای کارل مارکس و فریدریش انگلس هست) طبیعتی ستمگر دارد، و حتی مدعی است که «بینش مارکسی سرانجام استالینیستی را دیکته می‌کرد، نه به‌خاطر اینکه اتوپیای کمونیستی اجتناب‌پذیر بود، بلکه به این خاطر که ناممکن بود». چنین انتقادهایی به نوبه خود به خاطر «جبرباوری فلسفی» مورد انتقاد قرار گرفته‌اند، بدین معنی که رخدادهای منفی در تاریخ جنبش به واسطه اعتقاداتشان از پیش تعین یافته‌اند. تاریخ نگاری به نام رابرت وینسنت دانیلز، چنین استدلال می‌کند که مارکسیسم «استالینسم را توجیه می‌کرد، اما [در زمان حکومت استالین] دیگر به آنچه برای رهنمود سیاسی و چه برای تشریح واقعیت اجازه کار نداد». ای. وان ری کاملاً برعکس استدلال می‌کند که استالین به یک «توافق کلی» با آثار کلاسیک مارکسیسم تا زمان مرگش ادامه داد. مارکسیسم لیبرترین
مارکسیسم لیبرترین اغلب منتقد مواضع اصلاح طلبانه مانند مواضع سوسیال دموکرات‌ها است. جریان‌های مارکسیستی لیبرترین و لیبرترین اغلب از ایده‌های بعدی کارل مارکس و فریدریش انگلس، به ویژه از "گروندریسه" و "جنگ داخلی در فرانسه" ناشی می‌شوند. با تأکید بر باور مارکسیستی به توانایی طبقه کارگر در جعل سرنوشت خود بدون نیاز به یک کشور یا حزب پیشتاز برای میانجیگری یا کمک به آزادی آن است. در کنار آنارشیسم، مارکسیسم آزادیخواهانه یکی از جریان‌های اصلی سوسیالیسم لیبرترین است. مارکسیسم
اساس مارکسیسم، آن طور که در «مانیفست کمونیست» (نوشته مارکس و انگلس) بیان شده‌است، بر این باور استوار است که تاریخ جوامع، تا کنون، تاریخ مبارزه طبقاتی بوده‌است و در دنیای حاضر، دو طبقهٔ بورژوازی و پرولتاریا وجود دارند و کشمکش‌های این دو، تاریخ را رقم خواهد زد. کارل مارکس
امروزه جامعه‌شناسان مارکسیست کماکان نظرات کلی مارکس در ربط با جامعه و اقتصاد سیاسی را قبول دارند و از آن پیروی می‌کنند. تلاش اصلی آنان بر اعمال نگاهی مارکسیستی بر جوامع صنعتی که از زمان مارکس دستخوش تغییر شده‌اند، است و از شیوه‌های جدید علوم اجتماعی برای تصدیق اصول مارکسیستی نیز بهره می‌برند. نظریه‌پردازان اجتماعی قرون ۲۰ و ۲۱ دو راهبرد اساسی را در واکنش به مارکس در پیش گرفتند. گروه اول، تفکرات او را به هسته تحلیلی تقلیل داده‌اند که به مارکسیسم تحلیلی مشهور است. شیوه دوم و متداول‌تر تأکید بر «خودمختاری نسبی» جنبه‌های اجتماعی و اقتصادی زندگی است که ارتباط مستقیمی به برداشت مارکس از تعامل میان توسعه «نیروهای تولید» و جایگزینی یک مرحله «مناسبات تولیدی» با دیگری ندارد. این نظریه‌ای نئومارکسیستی است که مورخانِ متأثر از نظریه اجتماعی مارکس، نظیر ادوارد پالمر تامپسون، اریک هابسبام و آنتونیو گرامشی از آن پیروی می‌کنند. تفکرات مارکس همچنین تأثیر عمیقی بر هنرمندان و تاریخ هنر پس از خود گذاشت. سوسیالیسم
مارکس از نظر اقتصادی نظریه ارزش کار را مطرح کرد. مطابق این نظریه، ارزش یک محصول با میزان کاری که صرف آن شده‌است، مشخص می‌شود. نیز عقیده داشت قبل از سرمایه‌داری محصولات به دلیل فایده‌ای که برای خریداران داشتند، داد و ستد می‌شدند اما تحت کاپیتالیسم هدف از تولید کالا پول و سود است. به علاوه، کارِ کارگر نیز به کالایی قابل خرید و فروش تبدیل شده‌است اما قیمت آن به اندازه محصولی که به وسیله همین کار تولید شده‌است، نیست. نظریه ارزش اضافی را مطرح کرد که مطابق آن، کسانی که ابزار تولید را در دست دارند (مثلاً کارخانه‌ها) با تولید کالا برای فروش به دنبال سود هستند. در جریان تولید، اینان دو نوع سرمایه دارند: سرمایه ثابت (ماشین‌آلات، موارد اولیه و غیره) که ارزش آن تغییر نمی‌کند و سرمایه متغیر (نیروی کار) که تغییر می‌کند. اولاً، این می‌تواند معادل ارزش خود را تولید کنید که در نظر مارکس، به‌طور طبیعی باید صرف امرار معاش کارگر و خانواده‌اش شود. اگر به عنوان مثال این رقم ۵۰ دلار در ۴ ساعت اولیه روز کاری باشد، کارگر می‌تواند در ۴ ساعت باقی‌مانده روز ۵۰ دلار دیگر تولید کند که این پول به سرمایه‌داران می‌رسد. تفاوت هزینه امرار معاش کارگر و آنچه به سرمایه‌داران می‌رسد (در این مورد ۵۰ دلار) ارزش اضافی نامیده می‌شود. مبارزه اصلی بین کارگران و سرمایه‌داران بر سر نرخ ارزش اضافی (که مارکس نرخ استثمار می‌خواندش) است و پیامدهای همین مسئله به عقیده مارکس نشان‌دهنده آن است که نظام سرمایه‌داری مستعد بحران است. پیشرفت شرایط تولید سبب می‌شود کالاهای بیشتری به بازار برسد اما سرمایه‌داران مجبورند حقوق کارگر را پایین نگه دارند تا کماکان از ارزش اضافی بهره‌مند شوند. این باعث می‌شود کارگر توانایی خرید کالاهای بیشتر را نخواهد داشت و نتیجتاً، تولید سودآور نخواهد بود. نظام سرمایه‌داری به بحران تولید بیش از اندازه یا مازاد عرضه وارد می‌شود که دو نتیجه خواهد داشت؛ اولاً، شرکت‌های قوی‌تر برخی رقبا را از میدان خارج می‌کنند و طبیعتاً بخشی از ابزار تولید را نابود می‌کنند و دوماً، کاهش حقوق و افزایش شدید بیکاری. پس از مدتی، وضع به حالت پیشین خود بازخواهد گشت اما مشکلات ساختاری باقی می‌مانند و نظام سرمایه‌داری کماکان مستعد بحران خواهد ماند و در آینده، هر بحران بعدی از قبلی هم شدیدتر خواهد بود تا جایی که منجر به سقوط و نابودی این نظام شود. مکاتب فکری مارکسیستی
گئورگ لوکاچ (۱۳ آوریل ۱۸۸۵–۴ ژوئن ۱۹۷۱) فیلسوف و منتقد ادبی مارکسیست مجارستانی بود، که مارکسیسم غربی را با تلاش بزرگ خود با "تاریخ و شعور طبقاتی" بنیان نهاد. مجموعه مقالات بین سالهای ۱۹۱۹ و ۱۹۲۲ نوشته شده و برای اولین بار در سال ۱۹۲۳ منتشر شده‌است، به بحث در مورد مارکسیسم و ارتباط آن با جامعه‌شناسی، سیاست و فلسفه کمک می‌کند. این کتاب همچنین جنبه‌های نظریه بیگانگی مارکس را قبل از انتشار "نسخه‌های خطی اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴"، که در آن مارکس به روشنی نظریه را بیان می‌کند، بازسازی کرد. کارهای لوکاچ ریشه در مارکسیسم در هگلیانیسم دارد و نظریه‌های مارکسیستی مانند ایدئولوژی، آگاهی کاذب، تجدید حیات و آگاهی طبقاتی را شرح می‌دهد. کارل مارکس
در دیدگاه مارکس در مورد تاریخ که ماتریالیسم تاریخی نامیده می‌شود (و انگلس و لنین آن را به‌عنوان فلسفه ماتریالیسم دیالکتیکی اتخاذ کردند)، به‌طور قطع تأثیر ادعای هگل مبنی بر اینکه باید به واقعیت (و تاریخ) به صورت دیالکتیکی نگاه کرد، دیده می‌شود. با این حال، هگل از نگاهی ایدئالیستی بدان می‌نگریست و ایده‌ها را ارجح قرار می‌داد، در حالی که مارکس نظری ماتریالیستی داشت و قائل به تقدم ماده بر ایده بود. هگل «روح» را محرک تاریخ می‌دید اما مارکس این عرفانی‌سازی را غیرضروری می‌دانست و معتقد بود باعث می‌شود واقعیت بشریت و اعمال جسمانی آن که شکل‌دهنده جهان است، نادیده گرفته شود. مارکس می‌نویسد در فلسفه هگل واقعیت بر روی سر خود ایستاده‌است و لازم است که آن را روی پاهایش بنشانیم. علی‌رغم اینکه مارکس از اصطلاحات عرفانی خوشش نمی‌آمد، در چند اثر خود از لغات گوتیک استفاده کرده‌است: او در "مانیفست کمونیست" اعلام می‌کند «شبحی اروپا را گشت می‌زند – شبح کمونیسم. تمام قدرت‌های اروپای کهنه برای از بین بردن این شبح وارد اتحادی مقدس شده‌اند.» همچنین کتاب "سرمایه" از سرمایه به‌عنوان فال امواتی یاد می‌کند که تولیدات کارگر را محاصره کرده‌است. چهاردهمین دالایی لاما
«از میان همه نظریههای اقتصادی مدرن، سیستم‌های اقتصادی مارکسیسم براساس اصول اخلاقی تأسیس شد، در حالی که سرمایه داری تنها به سود و سودآوری توجه دارد. مارکسیسم به توزیع ثروت به صورت مساوی و استفاده عادلانه از ابزار تولید توجه دارد. همچنین مارکسیسم به سرنوشت طبقه کارگر که اکثریت مردم را تشکیل می‌دهند و نیز به سرنوشت کسانی که محروم و نیازمند هستند و به کسانی که قربانی شرایط اقلیتی خود هستند و مورد استثمار قرار می‌گیرند توجه می‌کند. به همین دلیل این سیستم برای من جذاب است و عادلانه به نظر می‌رسد.» - دالایی لاما خود را مارکسیست می‌نامد و اغلب به انتقاد از سرمایه‌داری می‌پردازد. او اعلام می‌کند که زمانی که خیلی جوان بوده راجع به کمونیست شنیده‌است، البته فقط در مورد جنبه ویرانگر کمونیسم در مغولستان. زمانی که به پکن سفر کرده نظریهٔ مارکسیستی را مورد مطالعه قرار داد و بعد اعلام می‌کند که، با توجه به مفاهیم مورد علاقه وی در خصوص خود کفایی و توزیع مساوی ثروت دالایی لاما می‌گوید: «من جذب مارکسیسم شدم، و تمایل زیادی برای عضویت در حزب کمونیست پیدا کردم.». او بر این باور است که چین سیاست حقیقی مارکسیستی را پیاده نکرده‌است، و کشورهای کمونیستی تاریخی همچون اتحاد جماهیر شوروی به مراتب از مفهوم واقعی این سیاست به دور بوده‌اند و تنها به منافع محدود ملی خود می‌اندیشیده‌اند تا به منافع قشر کارگر در سطح جهانی ". از نظر دالایی لاما از لحاظ سرمایه ملی در چین می‌توان گفت که، «استانداردهای زندگی میلیون‌ها نفر از مردم بهبود یافته‌است»، اما این پیشرفت تنها بر اساس منفعت طلبی است، در حالی که مارکسیسم به امور اخلاقی توجه دارد مارکسیسم لیبرترین
به گفته چمسی العوجیلی، "مهمترین گسست‌ها باید در شورشیان در طی جنگ جهانی اول و بعد از آن ردیابی شود. بسیاری از کمونیست‌ها که از کاپیتولاسیون سوسیال دموکرات‌ها سرخورده بودند، از ظهور شوراهای کارگری به هیجان آمده و به آرامی از لنینیسم فاصله گرفتند، ادعاهای احزاب سوسیالیست را رد کردند و به جای آن توده‌ها ایمان خود را نهادند ". برای این سوسیالیست‌ها، "شهود توده‌های موجود در عمل می‌تواند نبوغ بیشتری نسبت به کار بزرگترین نبوغ فردی داشته باشد". کارگری و خودجوش بودن لوکزامبورگ نمونه ای از مواضعی است که بعداً توسط چپ افراطی این دوره اتخاذ شد. آنتون پانه‌کک، Roland Holst و هرمان گورتر در هلند، سیلویا پنکهرست در انگلیس، آنتونیو گرامشی در ایتالیا و گئورگ لوکاچ در مجارستان. در این فرمول بندی‌ها، دیکتاتوری پرولتاریا باید یک دیکتاتوری یک طبقه باشد، "نه یک حزب یا یک دسته". با این وجود، در این خط فکری "[تنش] تنش بین ضد پیشتاز و پیشتاز غالباً خود را به دو روش کاملاً متضاد حل و فصل کرده‌است: اولی شامل گرایش به طرف حزب بود؛ دومی حرکت به سمت ایده خودجوش بودن کامل پرولتری را در پی داشت. دوره اول به وضوح در گرامشی و لوکاچ مثال می‌زند. دوره دوم در گرایش نشان داده شده‌است، از چپ گرایان هلندی و آلمانی، که تمایل به ریشه کن کردن کامل شکل حزب دارند. لنینیسم
در قرن نوزدهم ، کارل مارکس و فریدریش انگلس مانیفست حزب کمونیست (۱۸۴۸) را نوشتند که در آن خواستار اتحاد سیاسی طبقات کارگر اروپا برای دستیابی به انقلاب کمونیستی بودند . و اشاره کرد ابتدا انقلاب کارگری در کشورهای صنعتی اتفاق می افتد. در آلمان ، سوسیال دموکراسی مارکسیستی چشم انداز سیاسی حزب سوسیال دموکرات آلمان بود که مارکسیست های روسی، مانند لنین را الهام بخش بود. نظریه مارکسیستی روابط بین‌الملل
نظریه‌های مارکسیستی اقبال کمی در ایالات متحده یافتند. البته در ایالات متحده حتی احزاب سوسیال دموکرات نیز فاقد نفوذ سیاسی بودند. در سراسر آفریقا، آمریکای لاتین، جنوب شرقی آسیا و بخش‌هایی از اروپا-به ویژه فرانسه، یونان و ایتالیا-نظریه‌های مارکسیستی و دیگر نظریه‌ها بر گفتمان سیاسی و اجتماعی تاثیر گذاری بیشتری داشتند. ایدئولوژی مسلط
در جامعه سرمایه‌داری و بورژوایی، رویه انقلابی مارکسیستی به دنبال دستیابی به شرایط اجتماعی و سیاسی است که طبقه حاکم را از نظر سیاسی نامشروع سازد به این ترتیب، لازمه موفقیت، فروپاشی نظام تولید سرمایه‌داری است. سپس، ایدئولوژی طبقه کارگر تسلط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی را ایجاد می‌کند تا پرولتاریا (طبقه کارگر شهری و دهقانان) به عنوان طبقه مسلط جامعه، قدرت (سیاسی و اقتصادی) را به دست گیرند. انسان‌گرایی مارکسیستی
در سال ۱۹۳۹، هانری لوفور، که در آن زمان یکی از اعضای حزب کمونیست فرانسه بود، "ماتریالیسم دیالکتیکی" را منتشر کرد. این کتاب که در سال‌های ۱۹۳۴–۱۹۳۵ نوشته شد، بازسازی آثار مارکس را در پرتو "دست‌نوشته‌های ۱۸۴۴" پیش برد. لوفور در اینجا استدلال کرد که دیالکتیک مارکس یک «دیالکتیک طبیعت» (همان‌طور که توسط فردریش انگلس بیان شد) نیست، بلکه بر اساس مفاهیم بیگانگی و پراکسیس است. در پی سرکوب شوروی قیام مجارستان در سال ۱۹۵۶، لوفور – همراه با کوستاس آکسلوس، ژان دووینو، پیر فوگیرولاس و ادگار مورین – مجله "Arguments" را تأسیس کرد. این نشریه به مرکز نقد اومانیستی مارکسیستی از استالینیسم تبدیل شد. لوفور در نظریه از خود بیگانگی، نه تنها از "دست نوشته"‌ها، بلکه از سارتر نیز برای ارائه نقدی استفاده کرد که شامل سبک‌های مصرف، فرهنگ، نظام‌های معنا و زبان در نظام سرمایه‌داری بود. تاریخ کمونیسم
مارکسیسم، از فشار دولت‌های سرمایه داری خارجی، عقب ماندگی نسبی کشورهایی که در آن‌ها انقلاب رخ داده و ظهور یک طبقه بود و کراتیک که مطبوعات را در اختیار گرفت به عنوان علل عدم موفقیت کمونیسم پس از انقلاب‌های سوسیالیستی در اروپای شرقی نام می‌برد. منتقدان مارکسیست شوروی سابق، و مخصوصاً تروتسکی، شوروی سابق و دولت‌های کمونیستی را «دولت‌های کارگری منحط» یا «دولت‌های کارگری ناقص» می‌نامند و استدلال می‌کنند که سیستم شوروی سابق بسیار پایین‌تر از ایده‌آل‌های کمونیستی مارکس است. مکاتب فکری مارکسیستی
در بیستمین کنگره حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی، نیکیتا خروشچف چندین گسست ایدئولوژیکی با همکار خود جوزف استالین، ایجاد کرد. نخست، خروشچف کیش شخصیتی را که در اطراف استالین ایجاد شده بود، نکوهش کرد، اگرچه خروشچف خود نقشی اساسی در پرورش ده‌ها سال قبل داشت. خروشچف اصل مارکسیست-لنینیست ارتدوکس پیشین مبنی بر ادامه مبارزه طبقاتی حتی در سوسیالیسم را نیز رد کرد، بلکه دولت باید به نام همه طبقات حکومت کند. یک اصل مرتبط که از اصل سابق سرچشمه می‌گرفت مفهوم همزیستی مسالمت آمیز بود، یا اینکه بلوک سوسیالیست تازه ظهور یافته تنها با توسعه نیروهای مولد جامعه می‌توانست با دنیای سرمایه‌داری به طور مسالمت آمیز رقابت کند. ضد تجدیدنظر طلبی جناحی در مارکسیست - لنینیسم است که ایده‌های خروشچف را رد می‌کند. این عقیده معتقد است که خروشچف اصول بنیادین مارکسیسم - لنینیسم را تغییر داده یا اصلاح می‌کند، موضعی که برچسب ضد تجدیدنظرطلب از آن گرفته شده‌است. مکاتب فکری مارکسیستی
مائوئیسم (Chinese"اندیشه مائو تدونگ") نظریه ای است که مائو تسه تونگ برای تحقق انقلابی سوسیالیستی در جامعه کشاورزی، پیش صنعتی جمهوری چین و بعداً جمهوری خلق چین ایجاد کرد. تفاوت فلسفی مائوئیسم و مارکسیسم - لنینیسم در این است که دهقانان پیشتاز انقلابی در جوامع پیش صنعتی هستند تا اینکه پرولتاریا باشند. این بروزرسانی و انطباق مارکسیسم - لنینیسم با شرایط چینی که در آن پراکسیس انقلابی اولیه است و ارتدوکسی ایدئولوژیک در درجه دوم است، نشان دهنده مارکسیسم لنینیسم شهری سازگار با چین پیش صنعتی است. این ادعا که مائو مارکسیسم - لنینیسم را با شرایط چین تطبیق داده‌است، تبدیل به این ایده شد که وی آن را به روشی اساسی به روز کرده و در کل جهان به روز کرده‌است. کارل مارکس
می‌توان دهه‌های ۱۸۵۰ و ۱۸۶۰ را نقطه تمایز فلسفی ایدئالیسم هگلی مارکس جوان و تفکر علمی مرتبط با مارکسیسم ساختارگرای مارکس بالغ‌تر به حساب آورد. با این حال، همه محققان این تمایز را قبول ندارند. مارکس و انگلس، تجربیاتشان از انقلاب‌های ۱۸۴۸ تا ۱۸۴۹ را در شکل‌دهی به نظریه اقتصاد و پیشرفت تاریخی مهم می‌یافتند. پس از «شکست‌های» سال ۱۸۴۸، به نظر می‌رسید پتانسیل انقلابی هدر رفته‌است و بدون یک رکود اقتصادی نو نخواهد شد. این سبب درگیری بین مارکس و گروهی از کمونیست‌ها شد که مارکس آن‌ها را «ماجراجو» می‌دانست. به عقیده مارکس، اینکه «قدرت اراده» می‌تواند برای ایجاد شرایط انقلابی کافی باشد، به وهم می‌مانست زیرا او مولفه‌های اقتصادی را تأثیرگذار به‌شمار می‌آورد. رکود اقتصادی ایالات متحده در سال ۱۸۵۲ دلایلی برای خوش‌بینی به فعالیت‌های انقلابی به مارکس و انگلس داد، اما اقتصاد آن کشور برای انقلاب کاپیتالیستی خیلی نابالغ تلقی می‌شد. نیز بحران اقتصادی در ایالات متحده لزوماً منجر به ایجاد موج انقلابی در اقتصادهای قدیمی اروپا که اقتصادهای بسته ملی بودند، نمی‌شد. با این حال، زمانی که بحران اقتصادی موسوم «وحشت ۱۸۵۷» از ایالات متحده به سطح جهانی گسترش پیدا کرد، تمام مدل‌های نظری اقتصادی را در هم شکست و اولین بحران اقتصادی واقعاً جهانی ایجاد شد. مارکس تا زمانی که سیاست تحریریه "تریبون" را مترقی می‌یافت، به نوشتن مقاله برای روزنامه ادامه می‌داد. با این حال، خروج چارلز دانا از روزنامه در اواخر سال ۱۸۶۱ و تغییر ناشی از آن، سبب اتخاذ سیاست جدیدی شد. "تریبون" دیگر آن نشریه‌ای که به شدت از لغو برده‌داری و پیروزی ایالات متحده (اتحادیه) در جنگ داخلی آمریکا حمایت می‌کرد، نبود. هیئت تحریریه جدید از صلح فوری بین ایالات متحده و ایالات مؤتلفه (کنفدراسیون) و ادامه برده‌داری در جنوب حمایت می‌کرد. مارکس قویاً با این موضع سیاسی جدید مخالف بود و در سال ۱۸۶۳ به همکاری خود با "نیویورک تریبون" پایان داد. مکاتب فکری مارکسیستی
اومانیسم مارکسیستی شاخه ای از مارکسیسم است که در وهله اول بر نوشته‌های قبلی مارکس، به ویژه "نسخه‌های خطی اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴ تمرکز دارد" که در آن مارکس نظریه بیگانگی خود را توسعه می‌دهد، در مقابل آثار بعدی او، که به نظر می‌رسد بیشتر مربوط به برداشت ساختاری او هستند. جامعه سرمایه‌داری. با مخالفت " ضد بشری " لویی آلتوسر روبرو شد، و وی آن را به عنوان یک جنبش تجدیدنظرطلبی صلاحیت داد. چه گوارا
در سپتامبر ۱۹۶۰، در نخستین کنگره آمریکای لاتین از گوارا در مورد ایدئولوژی انقلاب کوبا سؤال شد و او پاسخ داد «اگر از من پرسیده شود آیا انقلاب ما کمونیست است یا خیر، من می‌گویم مارکسیستی است. انقلاب ما با استفاده از روش‌های خود مسیرهایی را پیدا کرده‌است که مارکس بدان اشاره کرده بود.» مدتی بعد، گوارا از کارل مارکس به عنوان منبع الهام ایدئولوژیک خود نام برد. او در دفاع از موضع سیاسی خود با اطمینان گفت «حقایق بسیار مشهودی وجود دارد که بخشی از اطلاعات مردم است و دیگر بحث دربارهٔ آن‌ها بی‌فایده است. یک شخص باید مارکسیست باشد، همان‌گونه که در فیزیک «نیوتونی» و در زیست «پاستوری» است.» به گفته گوارا، هدف «انقلابیون عمل‌گرای» کوبا «تحقق قوانین پیش‌بینی‌شده توسط مارکسِ دانشمند بود.» گوارا با استفاده از پیش‌بینی‌ها و نظام ماتریالیسم دیالکتیکی مارکس گفت «قوانین مارکسیسم در وقایع انقلاب کوبا وجود دارند، فارغ از آنچه رهبرانش به زبان می‌آورند یا از دیدگاهی نظری کاملاً از آن قوانین اطلاع دارند.» حزب کمونیست کارگری ایران
حمید تقوایی رهبر فعلی حزب معتقد است مجهز نبودن جنبش کمونیستی آن دوره (مقطع پیروزی انقلاب اکتبر روسیه) به تئوری جنبش‌های اجتماعی به تقابل میان آن‌ها بمثابه ظرف و محمل بروز کشمکش‌ها و مبارزه طبقاتی منجر شد که در نهایت در یک سطح اجتماعی چهره بلشویسم به اندازه کافی روشن و شفاف با سوسیالیسم به معنی مارکسی و واقعی کلمه یعنی لغو کار مزدی و استثمار و در تمایز از هر نوع صنعتگرائی و نقد بورژوائی تزاریسم، تداعی و شناخته نشد. تراب حق‌شناس
یکی از مسائل مهم در ارتباط با سازمان مجاهدین خلق تغییر ایدئولوژی این سازمان از اسلامی به مارکسیستی بود. این تحول بین مبارزان چنان تأثیرگذار بود که تا سال‌های بعد از انقلاب همچنان تأثیر خود را حفظ کرد. در سال ۱۳۵۴ عده‌ای از اعضای سازمان به این نتیجه رسیدند که با ایدئولوژی «بورژوازی» دینی نمی‌توان مبارزه راستین کرد و بنابراین باید رسماً اعلام کنند که ایدئولوژی آنها مارکسیستی است. این اعلام نتایج خونین داشت و منجر به درگیری و کشته شدن برخی اعضا توسط دیگر اعضا شد. حق‌شناس در رابطه با این تغییر ایدئولوژی اعتقاد داشت که چنین رویکردی از قبل در سازمان بود و بعدها آنها «التقاطی بودن» ایدئولوژی سازمان را علنی کردند. به نظر او، «اصل بر این بود که نباید به مردم دروغ گفت… وقتی ما می‌رسیم به این اصل که راهنمای ما دیگر اندیشه مذهبی نیست و کارایی ندارد تا در امر مبارزه ما را یاری دهد، باید این را صریح به همه بگوییم، حتی اگر بسیاری از امکانات را هم از دست بدهیم.» به اعتقاد این مبارز سیاسی، در آن زمان اکثریت اعضا به ناکارآمدی دین اسلام در مبارزه رسیده بودند و از این‌رو امکانات سازمان باید در اختیار اکثریت قرار می‌گرفت. هرچند او اضافه می‌کند «ما مارکسیست‌ها بایستی می‌رفتیم و گروه خودمان را درست می‌کردیم، نه اینکه نام و هویت سازمان را غصب کنیم.» این گونه شد که وی با همراهی چند تن دیگر سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر را بنیان نهاد. مارکسیسم و مذهب
کارل مارکس، متفکر آلمانی قرن نوزدهمی، بنیان‌گذار و نظریه‌پرداز اصلی مارکسیسم، نگرشی پیچیده و ضد و نقیض نسبت به دین داشت. وی در وهلهٔ اول دین را «افیون توده‌ها» و «روحِ شرایط بی‌روح» می‌دانست که برای طبقهٔ حاکم مفید است زیرا هزار سال بود که به طبقهٔ کارگر امیدهای دروغین می‌داد. در عین حال، مارکس دین را به عنوان نمودی از اعتراض طبقهٔ کارگر نسبت به وضعیت اقتصادی نامناسب و ازخودبیگانگی‌شان، در نظر می‌گرفت. در تعبیر مارکسیست-لنینیستی از نظریهٔ مارکسیستی، که بخشی عمده از آن توسط گرجستانی انقلابی و رهبر شوروی جوزف استالین، توسعه یافته‌است، به دین، به صورت مانعی که پیشرفت بشری را کند می‌کند نگریسته می‌شود. به همین دلیل، تعدادی از حکومت‌های مارکسیست-لنینیست قرن بیستمی، از جمله شوروی پس از ولادیمیر لنین و جمهوری خلق چین تحت رهبری مائو تسه‌تونگ، بی‌خدایی حکومتی را در دستور کار قرار دادند. مقدمه‌ای بر نقد اقتصاد سیاسی
بسیاری از نقدهایی که مارکس در این کتاب ارائه داده‌است بعدها در کتاب سرمایه (جلد اول) که در سال ۱۸۶۷ منتشر شد نیز بیان شده‌است و این کتاب به عنوان دومین نوشتار مهم در میان آثار مارکس به‌شمار می‌آید. این کتاب شامل اولین صورت بندی‌های اصلی‌ترین نظریه کارل مارکس یعنی نظریه تفسیر اقتصادی تاریخ یا ماده گرایی تاریخی است. به صورت خلاصه این نظریه به این موضوع اشاره دارد که عوامل اقتصادی (شیوه و ابزارهای تولید) نوع صورت بندی سیاست و ایدئولوژی هر جامعه را تعیین می‌کنند: کمونیسم
در عصر روشنگری تفکرات دربارهٔ جامعه آینده دستخوش تغییراتی شد. در این دوره متفکرانی چون مونتسکیو، تورگو و آدام فرگوسن نظریاتی در ربط با مراحل توسعه یک جامعه ارائه دادند و این نظریات بر کارل مارکس اثرگذار بودند. انقلاب فرانسه رهگشای تفکرات رادیکال‌تری شد که نه به دنبال درک، بلکه به دنبال تغییر بودند. این انقلاب مورد توجه ویژه انقلابیون بعدی، از مارکس تا لنین، بوده‌است. گروهی از انقلابیون فرانسوی، معروف به بابوویست‌ها، نزدیک‌ترین تفکرات به کمونیسم را داشتند زیرا آن‌ها برابری را بالاترین ارزش می‌دانستند. نظریه‌پرداز فرانسوی کلودهانری سن سیمون، بر خلاف باوویست‌ها، به برابری معتقد نبود. او که «پدر سوسیالیسم نظری» به حساب می‌آید، باور داشت که رقابت آزاد اقتصادی منجر به فقر و بحران می‌شود و جامعه لاجرم به سمتی می‌رود که امور آن تنها بر اساس نیازهای اجتماعی پیش برده خواهد شد. تفکرات سیمون اولین شکل سوسیالیسمی بود که کارل مارکس جوان با آن آشنا شد اما به دلیل آن‌که سیمون معتقد به دوری از خشونت و همکاری میان طبقات (و نه مبارزه طبقاتی اجتناب‌ناپذیر) بود، مارکس طرفداران مکتب او را جدی نمی‌گرفت. مکاتب فکری مارکسیستی
فمینیسم مارکسیستی نوع فرعی تئوری فمینیسم است که بر برچیدن سرمایه‌داری به عنوان راهی برای آزادی زنان تمرکز دارد. فمینیسم مارکسیستی اظهار دارد که مالکیت خصوصی، که منجر به نابرابری اقتصادی و همچنین وابستگی، سردرگمی سیاسی و در نهایت روابط ناسالم اجتماعی بین زن و مرد می‌شود، ریشه ظلم و ستم علیه زنان است. مارکسیسم لیبرترین
مارکسیسم پس از شرایط خاص شروع به توسعه یک رشته فکری آزادیخواهانه کرد. به گفته چمسی اوجلی، اوایل اظهارات اولیه چنین دیدگاه‌هایی را در موریس و حزب سوسیالیست بریتانیا (SPGB) و سپس دوباره در حوادث ۱۹۰۵، با نگرانی فزاینده از بوروکراسی و از بین بردن رادیکالیزاسیون سوسیالیسم بین‌المللی پیدا نمی‌کند. توماس هاجسکین
هرچند نقد او از تصاحب بخش اعظم ارزش تولید شده توسط کارمندان و کارفرمایان بر نسل‌های بعدی سوسیالیست‌ها، از جمله کارل مارکس تأثیر گذاشت، باورهای اساسی دئیستی هاجسکین، تولید و مبادله را بر مبنای نظریهٔ ارزش کار (رها شده از سلب مالکیت فرضی نامشروع از کرایه، سود و مفاد مالک) به عنوان بخشی از حق طبیعی، روابط مناسب جامعه که توسط خداوند مقرر شده‌است، در تضاد با تدبیرهای مصنوعی - منشأ ناهماهنگی‌ها و درگیری‌ها - شناسایی کرد. او کمونیسم اولیه ویلیام تامپسون و رابرت اوون را با همان توسل به حق طبیعی رد کرد. نظریه تضاد اجتماعی
نظریه تضاد اجتماعی یک نظریه اجتماعی بر مبنای مارکسیسم است که استدلال می‌کند افراد و گروه‌ها (طبقات اجتماعی) در جامعه بیش از اجماع، بر اساس تضاد تعامل دارند. از راه اشکال مختلف تضاد، گروه‌ها تمایل به دستیابی به مقادیر مختلف منابع مادی و غیرمادی (به عنوان مثال ثروتمندان در مقابل فقرا) دارند. گروه‌های قدرتمندتر تمایل به استفاده از قدرت خود برای حفظ قدرت و بهره‌برداری از گروه‌های دارای قدرت کمتری دارند. نظریه‌پردازان تضاد، تضاد را به عنوان موتور تغییر می‌دانند زیرا تعارض باعث ایجاد تضادهایی می‌شود که گاهی برطرف می‌شوند و تضادها و تعارض‌های جدیدی را در دیالکتیک مداوم ایجاد می‌کنند. در مثال کلاسیک ماتریالیسم تاریخی، کارل مارکس و فریدریش انگلس استدلال کردند که تمام تاریخ بشر نتیجه تضاد بین طبقات است که با گذشت زمان مطابق با تغییر در ابزارهای جامعه برای تأمین نیازهای مادی آن یعنی تغییر در شیوه جامعه تولید تکامل یافت. مکاتب فکری مارکسیستی
طبق نظریه مارکسیست، در جوامع سرمایه‌داری فرد توسط روابط طبقاتی شکل می‌گیرد؛ یعنی ظرفیت‌ها، نیازها و علایق افراد بر اساس شیوه تولید مشخص می‌شود که جامعه آنها در آن ساکن هستند. فمینیست‌های مارکسیست نابرابری جنسیتی را می‌بینند که در نهایت توسط شیوه تولید سرمایه‌داری تعیین می‌شود. ستم جنسیتی ظلم طبقاتی است و تبعیت زنان نوعی ظلم طبقاتی است که حفظ می‌شود (مانند نژادپرستی) زیرا در خدمت منافع سرمایه و طبقه حاکم است. فمینیست‌های مارکسیست برای حمایت از موقعیت خود، با بررسی کار داخلی و همچنین کار مزدی، تحلیل مارکسیستی سنتی را گسترش داده‌اند. محمدعلی همایون کاتوزیان
کاتوزیان مدعی است اساس و بنیان کج فهمی‌های صورت گرفته در مورد ایران در بکارگیری نظریه‌هایی است که بیش از ایران تعلق به غرب دارد. از نظر او نظریه‌های غربی که در مورد جامعهٔ اروپایی است می‌توانند شرایط و تحولات جوامع اروپایی را تبیین کنند ولی توان تبیین جامعهٔ ایرانی را ندارند. از نظر او همه متفکران غربی با وجود اختلاف در دیدگاه و نظریه از قبیل ماکیاولی، کارل مارکس، امیل دورکیم، ماکس وبر، توماس هابز و دیگران، در مورد تحولات جوامع اروپایی اختلاف نظر ندارند: «بررسی‌های معاصر دربارهٔ تاریخ و جامعه ایران اغلب بر نظریاتی پایه گرفته که برای مطالعه اروپا پرداخته شده‌است و همین سبب بروز کج فهمی‌های مهمی گردیده‌است که رفع آنها در گرو بازشناسی تفاوت‌های اساسی موجود در توسعهٔ این دو نوع جامعه در چارچوب دانش اجتماعی واحدی است.» او در ادامه اشاره کرده‌است: «بررسی‌های معاصر دربارهٔ دولت، سیاست، و جامعهٔ ایران اغلب به صورت آشکار یا تلویحی بر نظریاتی پایه گرفته که برای مطالعه جوامع اروپایی تدوین شده‌است. همین مسئله به تضادهای مهمی نظیر این منجر شده‌است که چرا رونق فزاینده و توسعهٔ اقتصادی به ظاهر سریع مطابق الگوی سرمایه‌داری در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۸۷۰ به قیام عظیم و عمومی برای به زیر آوردن دولت انجامید.» صلح جهانی
اصل بنیادین نظریه مارکس این است که شرایط مادی شرایط معنوی را محدود می‌کند. اگر شرایط مادی اجازه دهد، مردم در سراسر جهان خشونتی نخواهند داشت بلکه با احترام به یکدیگر خواهند زیست و صلح آمیز و نوع‌دوست خواهند بود. در شرایطی که کمونیسم حاکم باشد آنها دیگر نیازی به تلاش برای بقا نخواهند داشت و در عوض برای رشد معنویات خویش تلاش خواهند کرد. لئون تروتسکی استدلال می‌کند که یک انقلاب جهانی پرولتاریا به صلح جهانی منجر خواهد شد. مکاتب فکری مارکسیستی
مارکسیسم یک ایدئولوژی و روشی از تحلیل اقتصاد اجتماعی است که از آثار فیلسوفان آلمانی قرن نوزدهم کارل مارکس و فردریش انگلس سرچشمه می‌گیرد. مارکسیسم توسعه جامعه طبقاتی و به ویژه سرمایه‌داری و همچنین نقش مبارزات طبقاتی در تغییرات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی سیستم را تحلیل و نقد می‌کند. کارل مارکس
تفکرات مارکس در ارتباط با کار تحت‌تأثیر اهمیتی که او برای روابط اقتصادی در تعیین گذشته، حال و آینده جامعه قائل بود، قرار داشت. در نظر او، انباشت سرمایه شکل‌دهنده نظام اجتماعی است. او تغییرات اجتماعی را حاصل منازعه میان منافع متضاد گروه‌های متفاوت که زمینه‌های اقتصادی نیروی محرکه آن بود، می‌یافت و این الهام‌بخش نظریه تضاد است. مارکس در مدل تکامل‌گرای خود از تاریخ، استدلال کرد که تاریخ بشریت با کار آزاد، مولد و خلاقانه آغاز گردید اما با گذشت زمان محدود و غیرانسانی شد، روندی که در دوره سرمایه‌داری در آشکارترین حالت خود بروز کرده‌است. مارکس تأکید داشت که این روندی تعمدی نبوده زیرا هیچ فرد یا حتی دولتی نمی‌تواند در مقابل نیروهای اقتصادی قرار گیرد. مطالعات فرهنگی
نظریّات انتقادی و از آن جمله مکتب فرانکفورت در مطالعات فرهنگی در سنّت مارکسیستی ریشه دارد. اشکال گوناگون مارکسیسم، با تأکید بر تفکیک طبقاتی، دولت، سلطه و از همه مهم‌تر طرز کار ایدئولوژی، تأثیری ژرف بر مطالعات فرهنگی داشته‌اند. آثار آنتونیو گرامشی و تلقّی‌اش از استیلا (هژمونی)، نوشته‌های گئورگ لوکاچ دربارهٔ کالایی‌شدن و مارکسیسم ساختاری لویی آلتوسر بر مطالعات فرهنگی بی‌تأثیر نبوده. می‌توان ساختارگرایی تکوینی لوسین گلدمن را به آن‌ها افزود. جامعه‌شناسی سیاسی
مارکس معتقد است طبیعت هر جامعه به شیوهٔ تولید مسلط بر آن جامعه بستگی دارد. این شیوهٔ تولید رابطهٔ بین افراد، گروه‌ها، اندیشه‌ها و ارزش‌های مسلط در آن جامعه را تعیین می‌کند. بر اساس نظریات مارکس کار و سرمایه با هم در تضاد هستند، به تبع آن سرمایه‌دار و کارگر هم با هم در تضاد و مبارزه‌اند؛ این امر منشأ ایجاد طبقه و گروه اجتماعی می‌شود، در نتیجه اقتصاد زیر بنا است و بر اساس آن همه چیز از جمله طبقه، قانون، سیاست، حقوق و سایر مفاهیم شکل می‌گیرد. اجتماعی
مفهوم مدرن سوسیالیسم در واکنش به توسعه سرمایه‌داری صنعتی تکامل یافت. «اجتماعی» در «سوسیالیسم» مدرن به دیدگاه و درک خاصی اشاره کرد که سوسیالیست‌ها از رشد نیروهای مادی، اقتصادی و عوامل تعیین‌کننده رفتار انسانی در جامعه داشتند. به‌طور مشخص، این دیدگاه را نشان می‌دهد که رفتار انسان تا حد زیادی توسط محیط اجتماعی بی‌واسطه شخص تعیین می‌شود که شیوه‌های سازمان‌دهی اجتماعی سازه‌های ماوراطبیعی یا متافیزیک نبودند بلکه محصولات نظام اجتماعی و محیط اجتماعی بودند که به نوبه خود محصول سطح فناوری / شیوه تولید (جهان مادی) بودند و به همین دلیل دائماً در حال تغییر هستند؛ بنابراین، نظام‌های اجتماعی و اقتصادی محصول طبیعت فطری انسان نبودند بلکه محصول شکل زیربنایی سازمان اقتصادی و سطح فناوری در یک جامعه معین بودند که نشان می‌دهد در پاسخ به پیشرفت در فناوری و نیروهای مادی در حال تکامل (روابط تولید)، روابط اجتماعی و ساختارهای انگیزشی انسان نیز با تغییر روابط اجتماعی و سازمان اجتماعی تغییر خواهند کرد. این دیدگاه بخش عمده‌ای از شالوده مفهوم ماتریالیستی از تاریخ کارل مارکس را تشکیل می‌دهد. مکاتب فکری مارکسیستی
پسا مارکسیسم به کار نظری فیلسوفان و نظریه‌پردازان اجتماعی است که نظریه‌های خود را بر مبنای نظریه‌های مارکس و مارکسیسم بنا نهاده‌اند، اما از مرزهای این نظریه‌ها فراتر رفته‌اند. مارکسیسم لیبرترین
دی لئونیسم خارج از سنت لنینیستی کمونیسم است. این قبل از لنینیسم است که اصول دی لئونیسم در اوایل دهه ۱۸۹۰ با به عهده گرفتن دی لئون از حزب کارگر سوسیالیست توسعه یافت. لنینیسم و ایده حزب پیشتاز آن پس از انتشار لنین در سال ۱۹۰۲ با عنوان " "چه باید کرد؟"". ماهیت بسیار غیرمتمرکز و دموکراتیک دولت پیشنهادی دی لئونیست در تضاد با تمرکزگرایی دموکراتیک مارکسیسم - لنینیسم و آنچه آنها به عنوان ماهیت دیکتاتوری اتحاد جماهیر شوروی و جمهوری خلق چین و سایر کشورهای "کمونیست" می‌دانند، است. موفقیت طرح دی لئونیست منوط به دستیابی به حمایت اکثریت مردم هم در محل کار و هم در نظرسنجی است، در مقابل تصور لنینیست مبنی بر اینکه یک حزب پیشتاز کوچک باید طبقه کارگر را برای انجام انقلاب هدایت کند. شکل‌گیری اجتماعی
اگرچه مارکس نظریه کاملی درباره اقتصادی - اجتماعی تدوین نکرد ولی تعمیم اظهارات او مبنایی شد برای مورخان شوروی تا به این نتیجه برسند که او پنج شکل‌بندی را مطابق با روابط صنعتی و اشکال مالکیت رایج متمایز می‌کند:: مارکس برای درک روابط قدرت بین سرمایه‌داران با کارگران مزدبگیر پارادایمی اتخاذ کرد: «در نظام‌های پیشاسرمایه‌داری بدیهی بود که اکثر مردم سرنوشت خود را کنترل نمی‌کردند – برای مثال، در فئودالیسم، رعیت‌ها مجبور بودند برای اربابان خود کار کنند. در نظام سرمایه‌داری وضع متفاوت به نظر می‌رسد زیرا مردم در نظریه آزادند تا برای خود یا برای دیگران به دلخواه خود کار کنند ولی با این حال، اکثر کارگران همچون رعیت‌های فئودال‌ها کنترل کمی بر زندگی خود دارند." فلسفه سیاسی
مطرح‌ترین اندیشه‌های قرن بیستم، لیبرالیسم، فاشیسم و مارکسیسم بودند. مارکسیسم در این میان به واسطه انتقادهای کارل مارکس از سرمایه داری پدید آمد و توسط فردریش انگلس توسعه یافت. انقلاب صنعتی باعث وقوع انقلابی در زمینه اندیشه سیاسی شد. در این دوره شهرنشینی و سرمایه‌داری شکل جوامع بشری را به کل تغییر داده بودند. در این دوره جنبش‌های سوسیالیستی شروع به شکل‌گیری کردند و در اواسط قرن نوزدهم مارکسیسم توسعه یافت و سوسیالیسم توانست مقداری از حمایت‌های مردمی را به دست آورد که البته بیشتر طرفداران آن طبقه کارگران بودند. اصولی که مارکس در اندیشه‌های خود ترسیم کرده بود در قرن بیستم توسط افرادی چون ولادیمیر لنین، مائو زدونگ، هو شی مین و فیدل کاسترو به کار بسته شد. گرچه می‌توان گفت که فلسفه تاریخ هگل شبیه به فلسفه تاریخ کانت بود و نظریه انقلابی مارکس بر پایه دیدگاه کانت از تاریخ بود ولی برخلاف مارکس که به مادی گرایی تاریخی معتقد بود هگل به پدیدارشناسی روح معتقد بود. با ادامه این اوضاع در اواخر قرن نوزدهم سوسیالیسم و اتحادیه‌های تجاری پای ثابت فضای سیاسی بودند. به علاوه، شاخه‌های متعدد آنارشیسم با متفکران نظیر میخائیل باکونین، پیر ژوزف پرودون و پیتر کروپوتکین و اصناف گرایی نیز پا به عرصه وجود گذاشتند. در دنیای انگلو آمریکایی در فاصله زمان قرن‌های نوزدهم تا بیستم نظریات ضد امپریالیستی از سویی و پلورالیستی از سوی دیگر نیز وارد ادبیات و فضای سیاسی شدند. انسان‌گرایی مارکسیستی
برخلاف ماتریالیسم دیالکتیکی رسمی اتحاد جماهیر شوروی و تفاسیر مارکس که ریشه در مارکسیسم ساختاری لویی آلتوسر دارد، انسان‌گرایان مارکسیست استدلال می‌کنند که کار مارکس بسط یا فراتر از اومانیسم روشنگری بود. در جایی که سایر فلسفه‌های مارکسیستی مارکسیسم را یک علم طبیعی می‌دانند، اومانیسم مارکسیستی آموزه «انسان معیار همه چیز است» را مجدداً تأیید می‌کند. - اینکه انسان‌ها اساساً با بقیه نظم طبیعی متفاوت هستند و باید نظریات مارکسیستی با آنها چنین رفتار کرد. ماده‌باوری دیالکتیکی
مارکس دیالکتیک را تنها با رویدادهای تاریخ و جامعه همساز می‌دید و انگلس بود که دامنه دیالکتیک را به حوزه طبیعت گسترش داد. اما انگلس مدعی نشد که ماده‌گرایی تاریخی را می‌توان از ماده‌باوری دیالکتیکی استنتاج کرد. این کار را پلخانف کرد که نخستین بار این اصطلاح را به کار برد؛ و نیز لنین، که آن را چنان تفسیر کرد که ماهیت جهان با آرزوهای انقلابی سازگار در آید. استالین باز هم آن را بیشتر دستکاری کرد و از آن یک جهان‌شناسی سیاسی بیرون کشید. کتاب «تکامل دید یگانه انگار از تاریخ» (۱۸۹۵) از پلخانف، و «ماده‌باوری و آمپریوکریتیسیسم» (۱۹۰۹) از لنین، و «ماده‌گرایی دیالکتیکی و تاریخی» (۱۹۳۹) از استالین، پله‌به‌پله مراحل تحول ماده‌باوری دیالکتیکی را به یک فلسفه حزبی بیان می‌کنند. برخی از متفکران مارکسیست تنها مارکس را مرجع می‌شناسند. مکاتب فکری مارکسیستی
مارکسیسم لیبرترین طیف وسیعی از فلسفه‌های اقتصادی و سیاسی است که بر جنبه‌های ضد استبدادی مارکسیسم تأکید می‌کند. جریانات اولیه مارکسیسم لیبرترین، معروف به کمونیسم چپ، در مخالفت با مارکسیسم - لنینیسم و مشتقات آن، مانند استالینیسم، مائوئیسم و تروتسکیسم ظهور کردند. مارکسیسم لیبرترین همچنین نسبت به مواضع اصلاح طلبان، مانند مواضع سوسیال دموکراتها انتقاد دارد. جریان‌های مارکسیستی لیبرتاریان اغلب از آثار بعدی مارکس و انگلس، به ویژه از "گروندریسه" و "جنگ داخلی در فرانسه" تأکید می‌کنند که بر باور مارکسیستی به توانایی طبقه کارگر در جعل سرنوشت خود بدون نیاز به یک حزب انقلابی ایالت برای میانجی گری یا کمک به آزادی آن. در کنار آنارشیسم، مارکسیسم آزادیخواهانه یکی از جریانهای اصلی سوسیالیسم لیبرترین است. حقیقت
در اندیشه‌های ماتریالیست‌ها و مارکسیست‌ها از جمله فوئرباخ، مارکس و انگلس و پیروان آن‌ها، ماده‌گرایی که خود یکی از ثمرات مدرنیته است، نمایشگر رجعت انسان به یکی انگاشتن حقیقت و واقعیت است. با این تفاوت که از نگاه ماتریالیست‌ها، حقایق، قوانینی هستند که بر واقعیات حاکم‌اند. به‌طور مثال، نیروی محرکهٔ تاریخ که بر وقایع تاریخی احاطه دارد، حقیقتی دربارهٔ جهان و هستی است. مکاتب فکری مارکسیستی
مارکسیسم - لنینیسم واضح‌ترین و برجسته‌ترین ایدئولوژی و جنبش کمونیستی بود. این به سیستم اقتصادی اقتصادی و ایدئولوژی سیاسی پیاده‌سازی شده توسط استالین در اتحاد جماهیر شوروی و بعداً توسط سایر کشورها بر اساس مدل شوروی کپی برداری می‌شود (برنامه‌ریزی مرکزی، جمع‌آوری کشاورزی، دولت به رهبری حزب کمونیست، صنعتی سازی سریع، ملی شدن ارتفاعات فرماندهی اقتصاد و نظریه سوسیالیسم در یک کشور) در حالی که استالینیسم به سبک حکمرانی استالین (کیش شخصیت و یک دولت توتالیتر) اشاره دارد. مارکسیسم - لنینیسم ایدئولوژی رسمی اتحاد جماهیر شوروی و دیگر احزاب حاکم بلوک شرق و همچنین احزاب انترناسیونال کمونیست پس از بولشوییزاسیون بود. امروز، مارکسیسم - لنینیسم ایدئولوژی چندین حزب در سراسر جهان است و به عنوان ایدئولوژی رسمی احزاب حاکم بر چین، کوبا، لائوس و ویتنام باقی مانده‌است. مکاتب فکری مارکسیستی
از حدود دهه ۱۹۷۰، احزاب مختلف کمونیست در اروپای غربی مانند حزب کمونیست ایتالیا به ریاست انریکو برلینگوئر و حزب کمونیست اسپانیا به ریاست سانتیاگو کاریلو شروع به فعالیت کردند. آنها به نظریه‌های آنتونیو گرامشی تکیه کردند. این روند با نام کمونیسم اروپایی به ویژه در ایتالیا، اسپانیا و فرانسه برجسته بود. مکاتب فکری مارکسیستی
خودمختاری دسته‌ای از جنبش‌های اجتماعی مارکسیستی در سراسر جهان است که بر توانایی سازماندهی در شبکه‌های خودمختار و افقی تأکید دارند، در مقابل ساختارهای سلسله مراتبی مانند اتحادیه‌ها یا احزاب هستند. مارکسیست‌های خودمختار، از جمله هری کلیور، تعریف طبقه کارگر را شامل کارگر حقوق بگیر و بدون مزد، مانند مشاغل ماهر و کارهای خانه، گسترش می‌دهند - این تمرکز بر طبقه کارگر در کشورهای پیشرفته سرمایه‌داری به عنوان نیروی اصلی تغییر در ساختار سرمایه است. نظریه پردازان مدرن خودمختار مانند آنتونیو نگری و مایکل هاردت استدلال می‌کنند که سازه‌های قدرت شبکه موثرترین روش‌های سازماندهی در برابر رژیم انباشت نئولیبرال هستند و یک تغییر عظیم در پویایی سرمایه به یک امپراتوری قرن ۲۱ را پیش‌بینی می‌کنند. اقتصاد مارکسی
تاریخ از دیدگاه مارکس به وسیله استدلال دیالکتیک و کاربرد قانون تز، آنتی تز، سنتز و از طریق پیداش تضاد میان ابزار تولید و روابط تولیدی از مراحل جامعه‌های اولیه برده‌داری، فئودالیسم و سرمایه‌داری عبور کرده و به سوی سوسیالیسم و کمونیسم می‌رود: بهمن بازرگانی
بهمن بازرگانی یکی از اولین نفرات سازمان بود که پیش از تغییر رسمی ایدئولوژی سازمان دچار تحول می‌شود و در سال ۵١ در همان زندان به ایدئولوژی مارکسیسم-لنینیسم گرایش پیدا می‌کند، اما تا پیش از انتشار بیانیهٔ تغییر ایدئولوژی، این تحول را علنی نمی‌کند. بسیاری از منابع تاریخی نقش بهمن بازرگانی را در غلبهٔ مارکسیسم و کنار گذاشتن اسلام پررنگ تر از تقی شهرام می‌دانند زیرا که بازرگانی پیش از همه یعنی درسال ۵۱، این ایدئولوژی را انتخاب کرده بود. لازم است ذکر شود که روند تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین به دو قسمت تقسیم می‌شود: قسمت اول (شروع از اوایل سال ۵۲)، تغییر ایدئولوژی اعضای مرکزی همچون تقی شهرام، بهرام آرام، حسن آلادپوش، حسین احمدی روحانی و دیگران - قسمت دوم (از سال ۵۴ همزمان با انتشار بیانیه اعلام مواضع)، از این سال به بعد به‌طور رسمی و با دستور مرکزیت، مارکسیسم جایگزین اسلام‌گرایی شد. با این حال خود بهمن بازرگانی با انتشار کتاب خاطرات خود با عنوان «زمان بازیافته»، تمامی اتهامات مبنی بر نقش وی در مارکسیستی شدن مجاهدین را رد می‌کند و معتقد است که پیشینه و فضای سازمان از ابتدا مارکسیستی بوده و مفهوم اسلام هم تنها پوششی بیش نبوده‌است. او حتی معتقد است که این اتهامات را مسعود رجوی برای تخریب وی ایجاد کرده‌است. بازرگانی همچنین مطرح می‌کند که او از ابتدا منتقد فضای بسته و اقتدارگرایانهٔ سازمان بوده‌است. او استبداد استالینیستی تقی شهرام و کیش شخصیت رجوی را میراث همان مجاهدین بنیانگذار اولیه بالاخص محمد حنیف‌نژاد می‌داند. بازرگانی مطرح می‌کند که برخلاف سعید محسن، حنیف‌نژاد با هیچ‌یک از اعضای تازه وارد و عادی سازمان نمی‌جوشید. همچنین معتقد است که بذر فرقه‌گرایی را حنیف‌نژاد کاشت. کمونیسم
بیشتر مارکسیست‌های غربی تا میانه‌های دهه ۱۹۵۰ معتقد به تکامل خطی جوامع از زمان برده‌داری تا مرحله سوسیالیسم بودند و بدین ترتیب، با توجه به دیدگاه هر شخص نسبت به بلوک شرق و به خصوص اتحاد شوروی، آن جوامع می‌توانست در دسته‌هایی مثل فئودالی، کاپیتالیستی یا سوسیالیستی قرار بگیرد. بعد از آن عهد، با رشد اقتصادی بی‌سابقه کشورهای کاپیتالیست غرب، تئوریسین‌هایی ظهور کردند که دربارهٔ صحت نظریه قدیمی بحران مارکس دچار تردید شدند. ژوزف گیلمان در ۱۹۵۷ نوشت «تا قبل از جنگ جهانی اول آمارهای تاریخی از نظریات مارکس پشتیبانی می‌کردند اما بعد از جنگ با انتظارات مارکسیست‌ها تناقض دارند.» از اواخر ۱۹۶۰، دوباره عقایدی مبنی بر بی‌ثباتی ذاتی کاپیتالیسم باب شد و تا به امروز نیز از بین نرفته‌است، اما بعد از ۱۹۹۱ بسیاری از مارکسیست‌های غربی بدان نتیجه رسیدند که در سال‌های پیش‌رو حاکمیت کاپیتالیسم بر جهان ادامه پیدا خواهد کرد. انقلاب ۱۸۴۸ مجارستان
طیف گسترده‌ای از انگیزه‌ها، شورشیان را به میدان کشانده‌بود ولی همان‌طور که در چنین بحران‌های اجتماعی هم صادق است، انقلاب به دنبال تمایلات اقتصادی اتفاق افتاد به این معنی که قیام طبقهٔ کارگر در ابتدا عمدتاً ناشی از رنج و ترس از آینده بد اقتصادی بود ولی ایده‌هایی مانند لیبرالیسم و ناسیونالیسم به شکل‌گیری وقایع آن سال و سال بعدش کمک کرد. در اروپا همین شرایط بحرانی اقتصادی همواره شورش قشر کارگر را به همراه داشت. در واقع می‌توان گفت، موتور متحرک انقلاب و تعداد کشته‌شدگان از این قشر بیش از روزنامه‌نگاران، وکلا، پزشکان و دانشگاهیان بود. در اصل، انقلابِ قشر کارگر، دستاورد بزرگ ۱۸۴۸ بود ولی به سرعت تبدیل به مبارزات ایدئولوژیک شد.مارکس و انگلس، که مانیفست حزب کمونیست را در ۲۱ فوریه ۱۸۴۸ منتشر کرده‌بودند، نقش پررنگی در انقلاب آلمان ایفا کردند. حتی انگلس در زدوخوردهای خیابانی نیز حضور داشت. عبدالکریم سروش
وی پس از بازگشت به ایران به هنگام پیروزی انقلاب سعی بسیار کرد که توصیه‌های روح‌الله خمینی را دربارهٔ مارکسیسم که گفته بود «آثار آن‌ها را در فلسفه و خصوصاً در اقتصاد باید خواند» جدی بگیرد. در واقع از یک‌سو این خمینی (مدرس سابق فلسفه اسلامی و صدرایی) بود که او را به نقد مارکسیسم فرا می‌خواند و از سوی دیگر تأثیرات آشکار سروش از فلسفهٔ علم و فلسفهٔ سیاسی کارل پوپر سبب می‌شد به عنوان یکی از منتقدان مسلمان مارکسیسم در ایران پس از ۱۳۵۷ جلوه‌گر شود. در این هنگام رژیم پهلوی سقوط کرده‌بود ومارکسیست‌ها، مهم‌ترین رقیب مسلمانانی به‌شمار می‌آمدند که پس از انقلاب به رهبری روح‌الله خمینی به حکومت رسیده بودند. وی طی چند دور مباحثات ایدئولوژیک به همراه مصباح یزدی در صدا و سیما به مباحثه با نمایندگان گروه‌های سیاسی چپ ایران مانند احسان طبری و فرخ نگهدار پرداخت. عبدالکریم سروش در جدل کردن با مخالفان فقیه و روحانی خود چیره‌دست بود بخش مهمی از آثار وی نیز باز نوشت سخنرانی‌های اوست. خطابه و جدل، از ابزارهای بیانی و استدلالی مهم متکلمان و متألهان مذاهب بوده‌است. عبدالکریم سروش که خود را بنیان‌گذار «کلام» یا الهیات جدید می‌دانست، نتوانست از شیوه خطابه و جدل چشم بپوشد. مارکسیسم
تفاسیر متعدد و فراوانی از اندیشهٔ مارکسیسم صورت پذیرفته‌است. این امر موجب پیدایش "انواع مارکسیسم" شده‌است که بعضی از این اندیشه‌ها تفاوت‌های قابل توجهی با هم دارند. نمونه‌های زیر را می‌توان به عنوان برخی از انواع شناخته‌شدهٔ اندیشهٔ مارکسیستی پس از مرگ مارکس نام برد. کمونیسم
بنا به گفته نظریه‌پردازان معاصر چینی، بزرگ‌ترین اثر مائو بر نظریه کمونیسم، ایجاد توجیهی برای حکومت حزب کمونیست بر یک جامعه «نیمه‌استعماری و نیمه‌فئودالی که از جمعیت روستایی و بورژوازی خرده‌پا تشکیل شده» بود. در واقع استالین هم که در مارکسیسم کلاسیک بدعت‌هایی ایجاد کرده بود، قبول داشت که مدل مارکسیستی بر پرولتاریای شهرنشین استوار است و نه جمعیت روستایی. نیز مارکس و انگلس در "مانیفست حزب کمونیست" از «حماقت زندگی روستایی» نوشته‌اند. در نتیجه مائو که در چین — کشوری با اکثریتی کشاورز — قدرت را در دست داشت، ضروری می‌دید که توجیهی مبنی بر اینکه حکومت او کماکان در چارچوب مارکسیسم است، ارائه کند. او مدعی بود که «خلاقانه» مارکسیسم را اصلاح کرده‌است تا با وضعیت چین سازگار شود. وی ابتدا از نظریه امپریالیسم لنین استفاده کرد تا عقب‌افتادگی چین را توضیح دهد و انقلاب در جامعه فقیر مبتنی بر کشاورزی را توجیه کند. سپس طبقه پرولتاریای استثمارشده توسط طبقه سرمایه‌دار حاکم را با ملتِ پرولتاریایی استثمارشده توسط کشورهای سرمایه‌دار مثل ایالات متحده جایگزین کرد. مائوئیسم بیش از مارکسیسم کلاسیک، به مارکسیسم–لنینیسم نزدیک است.