در زبان کردی چند گویش وجود دارد؟
واج‌شناسی کردی
در هر سه گویش کردی (کردی شمالی، کردی مرکزی و کردی جنوبی) همخوان‌ها برابر هستند، مگر این که اشاره شوند. فهرست واکه‌ها با توجه به گویش تفاوت می‌یابد، برخی از گویش‌ها هم نسبت به دیگر گویش‌ها تعداد بیشتری واکه دارند. /i:, ʊ, u:, ɛ, e:, o:, ɑ:/ تنها واکه‌هایی هستند که در هر سه گویش کردی وجود دارند.نیم‌واکههای [w]، [j]، و [ɥ] در هجاهایی دیده می‌شوند که دنبالهٔ آن‌ها بلافاصله با یک واکهٔ کامل شروع می‌شوند. تمام ترکیبات زیر بجز چهارتای پایانی آن‌ها در تمام زبان‌های کردی وجود دارند. در صورتی که کلمه‌ای تنها مختص به یک زبان باشد، آن زبان ذکر شده‌است. زبان‌های کردی
در برخی دسته‌بندی‌ها کردی به سه دسته اصلی شمالی، جنوبی و میانه تقسیم شده که خود شامل بیست و دو نوع گویش می‌باشد و هر گویش نوع نگارش و تلفظ خاصی دارد. تلاش برای یک زبان استاندارد برای کردی نتوانسته به موفقیت‌های چشمگیری برسد. لهجه سقزی
در طبقه‌بندی‌های نوین گویش سقزی جزو گروه کردی میانی و سورانی می‌باشد. در شرفنامه بدلیسی، زبان کردی به چهار گویش کرمانجی، لری، کلهر و گورانی تقسیم شده‌است. اما دایرةالمعارف اسلام با توجه به تحقیقات کردشناسان و زبان‌شناسانی مانند دیوید نیل مکنزی گویش‌های زبان کردی را به سه شاخه عمده تقسیم کرده‌است: حوزه جغرافیایی این طبقه به شرح زیر است: این شاخه دارای گونه‌های مکریانی، سورانی، اردلانی و جافی می‌باشد. حوزه جغرافیایی این طبقه عبارتاست از: همچنین گورانی در این شاخه بوده که حوزه جغرافیایی آ عبارت است از: این شاخه دارای گونه‌های کرمانشاهی، فیلی، لکی و باتیاری است. حوزه جغرافیایی این طبقه عبارت است از:
موسیقی کردی
این مقام مخصوص زنان و وجه تمایز «لاووک «با» حیران» در نوع زبان شعری به کار رفته در آن می‌باشد. لاووک به‌طور کلی به گویش زبان کردی سورانی اجرا می‌شود. این آواز در تمام مناطقی که به زبان کردی کرمانجی صحبت می‌کنند وجود دارد. گویش و لهجه‌های زبان کردی
'گویشهای زبان کُردی کدامند.' اگر به حوزهٔ گسترش و قلمرو زبان کُردی دقت کنیم، از نظر شیوهٔ گفتگو و سخن گفتن به سه منطقهٔ جداگانه برخواهیم خورد. گویش و لهجه‌های زبان کردی
زبان کردی که در چهار کشور ایران، عراق، سوریه و ترکیه گویشوران زیادی دارد به گویش‌ها و لهجه‌های زیر تکلم می‌شود. زبان‌های کردی
شاخه‌های اصلی زبان‌های کردی عبارتند از: کردی اردلانی
قابل ذکر است که از ریشهٔ ایرانی باستان*tam -، واژه /*tā-s-aya-na> /tâsyânبه مفهوم» خالی بودن جای کسی «یا» اندوهگین شدن از نبود کسی که در گویش اردلانی این معنا به کار می‌رود در حالی که در گویش سورانی از واژه tam mazro/تام مزرو /استفاده می‌شود. واژه فوق، نیز» تاسیدن «را از ریشهٔ*tās-/tā-s-» خسته شدن «*tā- از ریشه بهٔ*tan-)> در هند و اروپایی ـ*ten-»، تنیدن، پیچیدن، کشیدن «مربوط دانسته‌است. گویش سورانی (اربیلی و مُکریانی) چه از لحاظ دستوری و چه از لحاظ واژه‌ای با گویش اردلانی و گورانی و کلهری متفاوت است به مرجع و اصل در این زبان تبدیل شده و در محافل، همایش‌ها به ویژه در رسانه‌ها از این لهجه برای سخن گفتن بهره گرفته می‌شود. همین غلبه این لهجه که از طرف قومگرایان محلی و تجزیه طلب منطقه مُکریان و مهاباد (حزب دمکرات) تغذیه می‌شوند بر دیگر لهجه‌های آن موجب شده تا حدودی آن لهجه‌ها به حاشیه بروند و این به حاشیه رفتن می‌تواند در گذشت زمان موجب کوچک‌تر شدن گستره بهره‌گیری از آن‌ها و در نهایت نابودی لهجه شود البته در این کار افرادی مانند ماجد مردوخ روحانی و سُوران کردستانی که نادانسته بیشترین تلاش را ضد گویش و لهجه‌های اردلانی و کلهری و گسترش سُورانی (اربیلی و مُکریانی) به کار بسته‌اند اشاره کرد و این سیاست در کردستان عراق توسط احزاب کرد با زبان سُورانی (اربیلی و مُکریانی) ضد زبان هَورامی و کَلهری در خانقین اعمال شد هر گونه تدریس به زبان هَورامی و خانقینی در مدارس کردستان عراق ممنوع و با افراد خاطی برخورد خشن انجام می‌گردد از جمله برنامه‌های آتی گروه‌های تجزیه طلب قوم گرا نابودی گویش اردلانی و زبان هَورامی و گورانی و کلهری تحت نام لهجه استانداردسازی زبان کردی در برنامه آن‌ها قرار گرفته تا تمام لهجه‌های اصیل کردی را نابود کنند و البته تمام برنامه‌های تلویزیونی این احزاب تجزیه طلب که به سُورانی (اربیلی و مُکریانی) است که با استقبال سرد مخاطبان اکثریت مردم کردنشین اردلان و گُوران و هَورامی روبه‌رو شده‌است. گویش بختیاری
کتاب با نام بختیاریکا دانشنامه و واژه‌نامه ایل بختیاری به‌منظور ایفای نقش یک منبع مهم اطلاعاتی طی مدت زمان ده سال به رشته تحریر درآمده و شامل کلیه مباحث مربوط به گفتار و زبان بختیاری است که توسط مؤلف جوان بختیاری، امیر رستمی بابادی تهیه و در اختیار علاقه مندان این حوزه قرار گرفته‌است. گویش بختیاری مانند دیگر گویش‌های ایرانی جنوب غربی لهجه‌های متعددی دارد که به‌طور کلی از نظر جغرافیایی می‌توان آن را به چهار نوع گویش تقسیم کرد: زبان‌های کردی
۶- مصوت میانی o یا auh در فارسی دورهٔ جدید به صامت خ بدل شده (خانلری، ۳۴۵:۱۳۶۵) و در کردی به همان صورت باقی مانده. زبان فارسی
گویش‌های تاتی رایج در جمهوری آذربایجان و داغستان نیز دیگر گروه گویشی فارسی هستند. گروه‌های قومی و مذهبی نیز دارای گویش‌های ویژه خود هستند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به گویش‌های جودی مربوط به یهودیان ایران، گویش بخاری مربوط به یهودیان بخارایی و گویش هزارگی مربوط به هزاره‌ها اشاره کرد. الفبای کردی
الفبای کردی (آرامی) دارای ۳۴ حرف است کردی جنوبی
آواشناسی و واج‌شناسی گویش های کردی از هر گویش به گویش دیگر فرق می‌کند؛ این رویداد بیشتر در گویش‌های کشورهای مختلف دیده می‌شود، ولی درباره‌ی کردی جنوبی صدق نمی‌کند. برای مثال گویشوران کردی جنوبی در عراق که بیشتر در استان های دیاله و واسط زندگی می‌کنند، به‌علت پیوندهای عمیقی که با مردم شهرهای مرزی استان کرمانشاه(کرماشان) و استان ایلام دارند، زبانشان با زبان سایر کردهای حوزه زبانی جنوبی که در ایران زندگی می‌کنند تفاوتی ندارد. پیوندهایی که بین کردهای حوزە زبانی جنوبی ایران و کردهای حوزه زبانی جنوبی عراق وجود دارد بیشتر نسبت‌های خویشاوندی است. کردی کرماشانی
کردی کرماشانی دارای ۹ واکه است که عبارت‌اند از: /ـه/، /_ْ/، /ێ/، /ی/، /و/، /ۆ/، /وو/، /ۊ/، /ا/ کردی کرماشانی
این لهجه با توجه به خصوصیات مشترکی که با لهجهٔ قصری (لهجهٔ رایج در شهر قصر شیرین) دارد در برخی از منابع با عنوان لهجهٔ قصری–کرماشانی شناخته می‌شود. کردی کرماشانی همچنین مشابهت بسیار بالایی را با کردی کلهری نشان می‌دهد.محمد دبیرمقدم در کتاب "رده‌شناسی زبان‌های ایرانی" دو گویش کردی کرماشانی و کردی کلهری را دارای هم‌پوشانی فراوانی دانسته‌است. دبیرمقدم که این دو گویش را بر اساس ۲۴ مؤلفۀ مربوط به ترتیب واژه‌ها بررسی کرده‌است بر این باور است که این دو گویش تنها در یک مؤلفه که به «توالی فعل و گروه حرف اضافه‌ای» مربوط است با یکدیگر تفاوت دارند. دبیرمقدم می‌گوید در کردی کلهری گروه حرف اضافه‌ای همیشه قبل از فعل ظاهر می‌شود. اما در کردی کرماشانی گروه حرف اضافه‌ای گاه قبل از فعل و گاه بعد از فعل ظاهر می‌شود. مثال‌هایی از این تمایز در جدول زیر مشاهده می‌شود. گویش اسدآبادی
گویش اسدآبادی، از گویش‌های فارسی استان همدان است که تاثیرپذیری بالایی از زبان‌های کردی، ترکی، لری و لکی داشته. بیشترین میزان تأثیرگذاری را در این میان زبان‌های کردی و ترکی داشته‌اند. در حدود نیم قرن اخیر با ساکن شدن عشایر کرد و ترک و مهاجرت ایشان به روستاها و محلات حاشیه شهر، مقداری از واژگان کردی و ترکی بصورتی دگرگون شده و گاهی مرکب با فارسی، در گویش اسدآبادی داخل شده‌اند. اکثر واژگان گویشی اسدآباد، با همدانی مشترک اند و وجه تفاوت میان آن دو، بیشتر لهجه گویشوران این گویش هاست. قصه‌های کردی
قصه‌های کردی بخشی از گنجینه پربار فرهنگ ملی ایران است. قصه‌های کردی شامل دو بخش «سروده» و «غیرسروده» است. بخش سروده را «بیت و باو» (Beyt û baw) یا «بیت» و بخش غیرسروده را، چیروک (čirok) می‌گویند که شمار آنها به صدها می‌رسد. هریک از این قصه‌ها، حاوی پندها و نکته‌های شیرین فراوان است با درونمایه اخلاقی، مذهبی، دلدادگی و حماسی. با وجود رشد سریع رسانه‌های گروهی، هنوز هم در آبادی‌ها و روستاهای دور و نزدیک کردستان قصه‌ها مورد توجه و علاقه فراوان مردم است. کرمانجی
الفبای کردی از ۳۱ حرف تشکیل می‌شود: کردی اردلانی
نکته، طبق قانون بارتولومه/z/* ایرانی آغازینپیش از/t/*، در زبانهای ایرانی شمال غربی باید به صورت/št/ درآید (قریب۱۳۸۴: ۱۱)، اما در همه گویش‌های کردی معمولاً خوشه */št/ تبدیل به/st/ و یا/s/ می‌شود؛ که از این جهت گویش اردلانی به دسته زبانهای جنوب غربی یعنی پارسی نزدیک استمانند:ang'ʊsa*anguštā->*ang'ʊsta> انگشت گویش باصری
گویش باصری دارای ۶ واکه ساده /:u:/ , /æ/ , /e/ , /a/ , /i/ , /ɒ/ و ۴ واکه مرکب /ow/ , /ey/ , /oy/ , /æi/ است. گویش باصری دارای ۲۱ همخوان است درحالی که فارسی معیار از ۲۳ همخوان برخوردار است. در این گویش واج «ژ» استفاده نمی‌شود و با واج «ج» جایگزین می‌شود (مثال: مجگان به جای مژگان) و همچنین واج‌های «غ» و «ق» هر دو «ق» در نظر گرفته می‌شوند. ایل کلیایی
کلیایی یکی از گویش‌های کردی جنوبی است که قرابت بسیاری با گویش سایر ایلات از جمله کلهر، گوران، زنگنه، سنجابی و ... دارد. در واقع به نظر میرسد اینها لهجه های نشات گرفته از یک گویش خاص بوده اند و به واسطه ی تاثیرات زبانی با گویشهای مناطق همجوار تغییراتی با گذر زمان یافته اند و احتمالا از زمان این جدایش زمان آنچنان طولانی در حد چند قرن نمیگذرد و اتفاقی مشابه انشعاب ایل سنجابی از کلهر بوده است. واژگان کردی کلیایی و حتی فرهنگ، متلها و ضرب المثلها و ادبیات نظم و ... کاملا در قرابت با سایر ایلات هم خانواده است. لهجه کلیایی تاثیر اندکی هم از لهجه سورانی گرفته و متقابلا تاثیراتی بر گویش طوایف و مناطق اطراف گذاشته . ایل ملکشاهی
دانشنامه اتنولوگ از معتبرترین دانشنامه‌های جهان گویش ملکشاهی (ملکشای) را در زیر رده گویش‌های جنوبی کردی در کنار گویش‌هایی نظیر فیلی و کلهری تقسیم‌بندی کرده‌است. زبان و گویش کردی ملکشاهی از بکرترین و دست نخورده‌ترین گویش‌های اصیل کردی محسوب می‌شود که به دلیل عدم استفاده از لغات بیگانه همچنان اصالت خود را حفظ نموده‌است. زبان کردی ایلامی [لهجه ملکشاهی] رابطه نزدیکی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) دارد، از مقایسهٔ واژگان کردی ایلامی [لهجه ملکشاهی] با زبان ایرانی میانه به این نتیجه می‌توان رسید که بسیاری از واژگان پهلوی با واژگان کردی ایلامی لهجه ملکشاهی هم ریشه‌اند و ساخت‌های هجایی یکسانی دارند. این هم آوایی، در بسیاری از افعال، مفاهیم سیاسی، دینی و اجتماعی، مشاغل، اسامی خاص، اسامی عام، عبارات ساده و حتی اصطلاحات عامیانه دیده می‌شود. همچنین واکه‌های پسین و پیشین و میانی زبان پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی با واکه‌های پسین و پیشین و میانی زبان کردی ایلامی (لهجه ملکشاهی) از نظام آوایی یکسانی برخوردارند. لهجه ملکشاهی شباهت‌هایی را نیز با گویش کرمانجی دارد و در این دو گویش می‌توان ساخت‌های هجایی یکسان و کلمات مشابه فراوانی را مشاهده کرد. شعر درمیان مردم ملکشاهی رواج بسیاری دارد به‌طوری‌که شاعران بسیاری در این ایل به پا خاسته‌اند، البته لازم است ذکر شود که این شاعران ذاتی و خدادادی شاعر بودند که از جمله آنان می‌توان به زنده یادان حاتم عباسی، علی داراخانی، ولد چتر بسر، جمشید بگ، حمدالله گرگی زاده و سلیم دیواشی اشاره کرد. کردی اردلانی
ویس –ویس پا: در پارسی باستان به معنی «همه» است. در اردلانی «gişt» به معنی «همه» است. v «و» در پارسی باستان و پهلوی ساسانی بسیاری از واژه‌ها تبدیل به g «گ» شده‌است. مثلاً «وراز» در اوستا و پهلوی تبدیل به گراز شده‌است یا «ویشتاسپ» تبدیل به «گشتاسپ» شده‌است. در گویش‌های شمال غربی مانند زازاکی تاتی و هورامی حرف (و) تغییری آوایی صورت نمی‌گیرد کردی کلهری
جغرافیای زبانی در شهر قزوین شاخه از کلهر به نام رویتوند و در شهرستان ساوه بین رودخانه قره چای و شهرستان همدان شاخه از کلهرها همراه چگینی ها و زندها وجود دارند که به زبان کردی کرماشانی آمیخته با کوردی به زبان فارسی صحبت می‌کنند گویش کرماشانی را می‌توان از سمت شرق به غرب؛ گردنه اسدآباد همدان تا جلولا در کردستان عراق (نزدیکی بغداد) و از شمال به جنوب؛ بیجار در استان کردستان (سنندج) تا استان ایلام و شهرستان آبدانان، منتهی به کوه‌های کلهر دانست. این گویش دارای تنوع لهجه‌های بسیاری است که خود گویای غنا و قدرت این گویش از زبان کردی است. به عنوان مثال در شمال این منطقه و در منطقه گروس بیجار با لهجه گروسی، مناطقی از قروه دهسان چهاردولی چردواریانه، در جنوب آذربایجان غربی شهرستان شاهین دژ شهر محمودآباد چهاردولی‌ها در شرق در مناطق اسدآباد و سنقر و کلیایی به لهجهٔ "کلیایی" و در شهر های کنگاور و صحنه گویش کرماشانی با لحجه خاص این ناحیه و مشابهت بالا با لحجه کرمانشاهی بعلاوه لحجه‌ای مشابه زنگنه ای-سنجابی ،در غرب این منطقه و در مناطقی مانند خانقین و حواشی آن با لهجه "خانقینی"، در شمال در مناطقی چون ایلام ئاسماۆه و ایوان با لهجهٔ کردی "کرماشانی " در مرکز این مناطق یعنی در شهرهایی چون کرمانشاه، اسلام آبادغرب، گیلانغرب، سرپل ذهاب، قصر شیرین، ایوان غرب، ماهیدشت، شیروان چرداول و... کرماشانی را با اصالت بیشتری ادا می‌کنند که شامل لهجه‌ها و زیر لهجه‌هایی چون ایوانی، شابادی، گیه‌لانی، مه‌سویری، چه‌رداوری (چهاردولی) و... می‌باشد. لازم است ذکر شود در این حوزه لهجه‌ها و زیر لهجه‌های دیگری نیز کاربرد دارند مانند: کردی گورانی، زنگنه‌ای، سنجابی، قصری-کرماشانی و... که تفاوت آن‌ها با هم تنها در فونتیک و طرز تلفظ است. کردی جنوبی
دیوید نیل مکنزی زبان‌شناس به هنگام پژوهش بر روی گویش‌های مختلف منطقۀ جنوب کردستان ایران، لهجه‌های گوناگون این منطقه همچون «اورامی، کندوله‌ای، کرماشانی و ...» را «پرشمار و جدا از یگدیگر» دانست، اما آن‌ها را زیر نام کلی «لهجه‌های جنوبی کردی» طبقه‌بندی کرد. گ. ب. آکوپف معتقد است که مکنزی به تفاوت میان لهجه، گویش و شیوۀ سخن توجه نمی‌کند و علاوه بر آن نسبت به پژوهش‌های بسیاری که قبل از او توسط زبان‌شناسان و کردشناسانی همچون گ. هورنله، رودیگر و پت دربارۀ «روندهای وحدت زبانی مردم جنوب کردستان» انجام شده بی‌تفاوت بوده‌است. همچنین باید اشاره کرد که مکنزی علیرغم این اظهار نظر دربارۀ جدایی‌های میان گویش‌های جنوب کردستان، آن‌ها را ذیل مفهوم «گویش گورانی» وحدت می‌دهد و گویش‌های جنوبی کردی را به گورانی منسوب می‌کند که در ادبیات نوشتاری کردی گورانی استوار شده‌است. گویش علامرودشتی
همان‌گونه که ملاحظه می‌شود ده مصوت مشخص در این گویش وجود دارد که شش‌تای آن در زبان معیار تلفظ می‌شود. دو مصوت ترکیبی شماره ۸ و ۹ نیز در گویش‌های دیگر هست. مصوت دوم یعنی ـَ کشیده، در واژه‌هایی ظاهر می‌شود که با هجای cvc (صامت + مصوت کوتاه + صامت) شروع می‌شود اما واج سوم این صامت تلفظ نمی‌شود و به‌جای آن واج دوم یعنی مصوت کوتاه امتداد می‌یابد و به شکل ـَ کشیده تلفظ می‌شود. مثال: بَدَ ba:da (بعداً) ، نَحس na:s (نحس)، مَدَ ن ma:dan (معدن) ، دَوا da:va (دعوا)، کرَ ka:ra (بزغاله)، زَ لَه za:la (زَهره)، گَدُم ga:dom (مشرق). زبان آرامی
هر یک از گویش‌های آرامی تلفظ خاص خود را دارند و در حوصله این بحث نمی‌گنجد که بخواهیم در آن به شرح جزئیات تمامی این ویژگی‌های خاص بپردازیم. آرامی کامی‌های واج شناختی ای دارند که دارای ۲۵ تا ۴۰ واج خاص است. به‌طور کلی، گویش‌های قدیم نسبت به گویش‌های جدید از لحاظ نظام واجی غنی تر هستند. مخصوصاً، در تلفظ برخی از آرامی‌های یهودی معاصر مجموعه صامتهای ' تأکیدی' را ندارند. گویش‌های دیگر نیز این صامتها را از علائم و علامت‌های زبان‌های همجوار، به ویژه عربی، آذربایجانی، کردی، فارسی و ترکی به عاریت گرفته‌اند. فرهنگ کردی
ادبیات کردی به نوشته‌ها، سروده‌ها و داستان‌هایی گفته می‌شود که به گویش‌های زبان کردی از قبیل کلهری، فیلی، سورانی، کرمانجی و گورانی نوشته یا سروده شده‌اند. کردها ادبیات شفاهی وسیعی دارند، اما ادبیات مکتوب کردی نو هم چند صد سال قدمت دارد و علاوه بر ان قدمت برخی از سروده‌های مکتوب در تاریخ ادبیات کردی، مانند بخش‌های کهن‌تر دفتر سرانجام هزار و دویست سال نیز تخمین زده شده‌است. از بزرگان ادبیات مکتوب کلاسیک کردی می‌توان به جزیری، احمد خانی، نالی، مولوی کرد، خان منصور و شاکه، غلامرضا ارکوازی ومستوره اردلان اشاره کرد. از میان معاصران هم می‌توان شیرکو بی‌کس، عبدالله پشیو، هژار و هیمن اشاره کرد. به‌طور کلی آثار شعر کردی در طول تاریخ بسیار زیادتر از آثار نثر کردی است. گویش کردکویی
در گویش کردکویی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی. در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش کردکویی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی. (نمونه زیر بر اساس گویش کردکوی تنظیم شده‌است) کردی کلیایی
گویش کلیایی با گویش کردی صحنه و کنگاور ، گویش کردی کرند، کردی منطقهٔ دهلران و نیز کردی گروسی شباهت دارد. همچنین ویژگی‌های مشترک بسیاری با کردی کرماشانی-کلهری و کردی ایلامی-فیلی دارد. برخی از ویژگی‌های کردی کلیایی نیز با کردی سورانی مشترک است. کردی اردلانی
در گویش اردلانی و زبان‌های کردی در صورتی که بعد از صدای (و) حرف صامت (خ) قرار گرفته باشد (خ) حذف می‌شود که این ویژگی در پارسی هخامنشی بوده‌است. مانند تخم (توم)، دروغ (درو). خاندان خزائی
گویش‌های کردی در استانهای الازیغ، بینگول و دیاربکر و قسمتهای بالای رودخانه‌های فرات، قزل ایرماق و مورات، زازاکی با نام‌های دیگر دیلمی، زازاکی و زازاکی جنوبی و سیورکی، کوری، هزو، موتکی (موتی)، دامیلی و چندین گویش دیگر، مربوط به گروه گورانی می‌باشند. در تبریز و ارومیه بازماندگان هزو با نام خانوادگی هزویی و هزایی و در باتمان با شهرت هزوی، خِرزان و حمزه کان سکونت دارند. همچنین مردمان هزو در آذربایجان به زبان ترکی آذربایجانی و کرمانجی سخن می‌گویند. زبان لکی
گویش‌های جنوبی کردی شامل تعداد زیادی لهجه‌های منفرد و متفاوت نظیر (کرمانشاهی، کلهری، :لکی ،سنجابی، فیلی) در استان‌های کرمانشاه، کردستان، ایلام و لرستان در غرب ایران و نیز در شرق عراق می‌باشند. کردی اردلانی
به‌رم که‌نه‌و پشتم که‌نه‌ڵان - بوێ ئه‌چه‌لێ - پرسیان له قنڵاشک مه‌نزڵت کوێنه‌س وتی با ئه‌زانێ—پڕکێشی ناکات - پێشهٔ پرتووکیاگه - په‌رمیاگم پیا - په‌شوکیاگه - تا ئه‌یژێ هاڵه هه‌نگوور پێ ئه‌گه‌ێ - تروشکه له خوهٔ دوو شکه - ته‌ک ئاو گه‌نیاگه هه‌ڵ ئه‌کات - تا ڕیوی قه‌واڵهٔ خوهٔ خوه‌ند که‌وڵیان کرد - ته‌ڕه هه‌سه هه‌ر ئه‌مه‌سه - ته‌ڵ کریاگه - به که‌ر ناوێرێ به کوپان شێره - چما ئه‌یژی عیسی گرتیه‌و مووسا خانییه - چه هه‌ڕگێ بنیشم - حاشا له‌و قه‌وره مڕومشتی تیا نیه—خاسی که و بیه ده‌م ئاوه‌و – خاڵو زیااخان زیایهٔ خوه‌ت بو خوه‌ت سه‌ر وه سه‌ر ده‌ربێ – چێو هه‌ڵگره سه‌گ دز دیاره - چاوه چاو ئه‌کات – چنگه کڕێ ئه‌کات – به دوسم دوسم کای کرده پوسم – به دوعای کتک باران ناوارێ – به کشێ هات و به فشێ چوو – ترسیاگ لێ ڕه‌سیاگ – تا خان بڕازێ له‌شکه‌ر ئه‌ترازێ—و خوشبختانه چندین هزار از این ساختارهای سالم زبانی را می‌توان ارائه کرد. کرمانجی
زبان کردی دارای ۸ مصوت است: لهجه لیلاخی
زبان کردی به ۴ گویش کردی کرمانجی (کردی شمالی)، کردی سورانی (کردی مرکزی)، کردی جنوبی و زازا-گوران تقسیم شده‌است، لهجه موکری، سورانی، اردلانی و سلیمانی جزو زبان کردی مرکزی است و لهجه لیلاخی در دسته اردلانی قرار می‌گیرد. کردی اردلانی
گرچه پارسی باستان زبانی مربوط به ۲۵۰۰ سال قبل می‌باشد اما حجم وسیع واژگان هخامنشی که هنوز در گویش اردلانی باقی مانده‌است و در سایر گویش‌های کردی و حتی زبان فارسی امروزی نیز وجود ندارد گویش اردلانی نزدیکی زیادی به زبان هخامنشی دارد، مهم‌ترین ویژگی زبان پارسی هخامنشی مانند لهجه اردلانی شروع فعل با تک واژه /a/ می‌باشد که فقط مختص گویش اردلانی است. زبان‌های کردی
و نیز دارای ۲۳ حرف بی‌صدا است: کردی اردلانی
واژه جوان در گویش سورانی مانند پهلوی اشکانی واژه yavan می‌باشد و در پهلوی ساسانی از واژه juwan استفاده می‌شد، تغییر و دگرگونیy بهl تبدیل به لاوان، lavan در گویش سورانی مکریانی دیده می‌شود. کردی اردلانی
گویشهای شمال غربی به گویشهای مانندتاتی، تالشی، لکی، هورامی، گیلکی مازندرانی، بلوچی، آذری کهن، دیلمی و تا حدودی گویش کردی سورانی نیز ریشه آن به دریای خزر و شرق آن یعنی پهلوی اشکانی برمیگرد. کردی اردلانی
۱- یاء و واو مجهول: در پارسی باستان بیش از یک نوع یائ و واو وجود داشته که امروزه تنها صورت باقی مانده در فارسی را یاء و واو معلوم و دیگر گونه‌ها را مجهول می‌خوانند. یاء معلوم چون: تیر، جاوید، رهی، بید و واو معلوم چون: تموز، آهو، توت. صورت مجهول واو و یاء در فارسی از میان رفته و در کردی با علامت «ی» و «و» از شکل معلوم آن‌ها متمایز می‌شوند و در واژگانی چون: شیر، دلیر، زور، شور و… وجود دارند. کردی اردلانی
این خوشه درابتدای واژه‌ها و افعال قرار می‌گیرد در پارسی باستان (hu) و در پارسیگ ساسانی از خوشه آوایی Xwاست که در اکثر گویش‌های کردی به این صورت می‌باشد ولی در گویش بلوچی، هورامی، زازاکی از خوشه wx است و مربوط به زبان پارتی اشکانی می‌باشد. گویش هورامی
هورامی گویشی گورانی و یکی از زبان‌های ایرانی نو است که درشاخهٔ شمال غربی ازگروه زبان‌های ایرانی غربی قرار دارد. منطقهٔ هورامان میان دو کشور ایران و عراق در مناطق کردنشین واقع شده‌است. گویشوران هورامی در ایران در دو استان کرمانشاه وکردستان سکونت دارند و همگی خود را متعلق به قومیت کرد می‌دانند. در مورد ماهیت گویش هورامی و جایگاه آن درشجرۀ خانوادگی زبان‌های ایرانی دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. ارانسکی هورامی را گونه‌ای از گویش‌های گورانی و زازا می‌داند. به باور وی وجود تفاوت‌های چشمگیر زبانی میان گویش‌های گورانی و زازا از یک سو و سایر گویش‌های کردی از سوی دیگر بسیاری از محققان را بر آن داشته تا گویش‌های مذکور را زبان‌هایی متفاوت و مجزا از زبان کردی و مرتبط با گویش‌های مرکزی ایران نظیر گویش سمنانی و یا گویش‌های کرانهٔ کاسپین بدانند. (مکنزی ۱۹۶۶) زبان‌های کردی
Asen=ahen=آهن چلویر
گویش بختیاری یا لری بختیاری گویش مردم بختیاری و یکی از گویش‌های زبان لری است. بختیاری‌ها جزئی از مردم لر به‌شمار می‌آیند که به آن‌ها لُر بزرگ می‌گویند و در جنوب غربی ایران ساکن هستند. گویش بختیاری از جمله گویش‌های جنوب غربی ایران و یکی از گویش‌های زبان لری به‌شمار می‌رود. این گویش لری ۸۶ درصد با لری جنوبی و ۷۸ درصد با لری خرم‌آبادی شباهت دارد. دانشنامه ایرانیکا گویش بختیاری و زیرشاخه‌های آن را به همراه گویش‌های بویراحمدی، کهگیلویه ای و ممسنی دارای اشتراکات زیاد لغوی، مورفولوژی و ویژگی‌های واج‌شناسی دانسته و مجموعهٔ این گویش‌ها را به همراه گویش لری از یک خانواده معرفی نموده‌است و بر تفاوت آن‌ها با کردی صحه گذاشته‌است.  . زبان‌های کردی
شکل اضافه در کردی بسیار شبیه فارسی است؛ تنها در گویش کرمانجی هنگامی که اضافه مفرد باشد، بسته به اینکه اضافه مذکر باشد یا مؤنث به ترتیب پس از آن «ê» یا "a" می‌آید. زبان‌های رایج در ایران
زبان کردی یکی از زبان‌های هندواروپایی در شاخهٔ زبان‌های ایرانی غربی است. همچنین کردی به زنجیره گویشی ای گفته می‌شود که کردها هم اینک با آن سخن می‌گویند. زبان کردی یا زبان‌های کردی از زبان‌های ایرانی شاخه شمال غربی هستند که با زبان فارسی و بلوچی خویشاوندی دارند. تعریف یک زبان به عنوان «کردی» همواره دستخوش عوامل غیر زبان‌شناختی به‌ویژه عوامل سیاسی، و فرهنگی است. در واقع «زبان کُردی» به مانند زبان فارسی به معنای یک زبان با یک شکل استاندارد و مرز و تعریف مشخص نیست بلکه امروزه به طیفی از زبان‌های ایرانی شمال غربی اطلاق می‌شود که گاه به هم نزدیک و گاه نسبت به هم از نظر زبان‌شناسی دور هستند. کردی کلهری
تفاوت لهجه در مناطق حوزهٔ کردی کرماشانی نیز طبیعی است و وابسته به دلایل بسیاری چون قرابت و اختلاط با دیگر گویش‌های زبان کردی و زبان‌های غیر کردی، مهاجرت از منطقه‌ای به منطقهٔ دیگر، دین و آئین و... باعث این تفاوت‌ها شده در حالی که تمام لهجه‌ها و زیر لهجه‌هایی که ذکر شد همسانند و تنها خود گویشوران این لهجه‌ها قادر به درک تفاوت‌های آن هستند زیرا اگر کسی خارج از این حوزه به‌طور همزمان مخاطب چند لهجه از این گویش باشد همهٔ آن‌ها را یکسان خواهد شنید. جمعیت‌شناسی استان چهارمحال و بختیاری
در ۵ شهرستان از ۱۰ شهرستان این استان، گویش بختیاری رایج است که این شهرستان‌ها عبارتند از: اردل، کوهرنگ، فارسان، لردگان و کیار. سقز
زبان مردمان شهر، کردی با لهجه سقزی است. طبقه‌بندی‌های مختلفی برای زبان کردی انجام گرفته‌است. در یکی از آنها زبان کردی دارای سه گویش عمده شمالی، مرکزی و جنوبی بوده که هر کدام از این گویش‌ها دارای لهجه‌های مختلفی در زیرمجموعه خود می‌باشند. لهجه سقزی یکی از لهجه‌های گویش مرکزی در زبان کردی می‌باشد. در عمل به دلیل دامنه بالای لغات و واژه‌های مورد استفاده در لهجه سقزی، این لهجه انعطاف پذیرتر از لهجه‌های دیگر گویش مرکزی بوده و برقرار نمودن ارتباط کلامی مردم سقز با شهرهای مجاور بیشتر از لهجه‌های دیگر می‌باشد. کردی اردلانی
دختر، در اردلانی کنیشک در هورامی کناچی، و در مازنی و گیلکی کیجا، در لکی کنیوژ و در گویش سورانی مکریانی کیژ،kiža که واژه ای اشکانی می‌باشد به صورت kanižag آمده‌است. زبان‌های کردی
همان‌طور که مشاهده شد در همهٔ گویش‌ها کلمه آموزگار بی‌جنسیت بود و تنها در گویش کرمانجی هنگامی که شاگرد مفرد بود، جنسیت آن تعیین‌کنندهٔ پسوند پس از آن بود. زبان کیچه
گویش‌های کیچه در سامانه واکه‌ای خود متفاوت هستند. از لحاظ تاریخی، کیچه یک سامانه ده واکه‌ای داشت: پنج کوتاه و پنج بلند. برخی از گویش‌ها سامانه ده واکه‌ای را حفظ کرده‌اند. سایرین آن را به یک سامانه شش واکه‌ای بدون هیچ تمایز طول تقلیل داده‌اند. واکه‌های کیچه عبارتند از: همخوان‌های کیچه عبارتند از: کردی اردلانی
هم وتن و هم گوتن در معنای گفتن به کار می‌رود که در اولی v باستانی به کار رفته و در دومی تبدیل شدهٔ آن به go. این go در کردی به o بسیار خفیف تلفظ می‌شود که بیشتر شبیه سکون است. به نظر می‌رسد در فارسی هم چنین بوده باشد و بعدها به دلیل پرهیز از ابتدای به سکون اینo واضح تر شده باشد. تی‌آرتی کردی
زبان اصلی این کانال کردی به گویشکرمانجی است و برخی از بولتن‌های خبری آن نیز به گویش های زازاکی و سورانی پخش می گردد. زبان ترکمنی
ترکمنی دارای گویش‌های بسیاری است که به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند. دسته اول گویش‌های بزرگ است که شامل گویش‌های یموت، تکین، گوکلنسکی، سالیر و ارساری می‌شود و دسته دوم گویش‌های کوچک و کم‌اهمیت را، همچون نخورلی، آناولی، حصارلی و نرزیم در بر می‌گیرد. کردی کلهری
منبع معتبری که برای تمیز دادن ایلات و طوایف گوناگون کرد(سده دهم قمری) و گویش‌های مختلف آن، از آن بهره می‌گیرند کتاب شرفنامه از امیر شرف‌خان بدلیسی است که در آن زبان کردها را به چهار گویش: کرمانجی کلهری، سنجابی و لری تقسیم می‌کند و مبین این مطلب است که گویش کلهری یکی از چهار گویش مستقل و مهم زبان کردی است. بیجار
گروسی یکی از گویشهای کردی است. این گویش بیشتر در مناطق بیجار گروس و قروه تکلم می‌شود. کردی گروسی رابط بین کردی میانی با کلهری است چنان‌که گویش و کاربرد لغات کمتر کلهری بوده ولی لهجهٔ سخن گفتن همانند کردی میانی (اردلانی) می‌باشد. البته کلماتی را نیز از کردی کرمانجی به قرض گرفته‌است. کردی اردلانی
گویش اردلانی (ته لهجه سنندجی) تنها گویش کردی است پسوند (گ)، g باستانی را در زبان پهلوی حفظ کرده‌است. شهرستان دالاهو
مردمان شهرستان دالاهو از اقوام کرد هستند که به زبان کردی و گویش جافی و گویش کلهری تکلم می‌کنند. دو روستای زرده و توت‌شامی به گویش کردی هورامی و دو روستای گوراجوب قشلاق و گوراجوب مرادبیگ به گویش کردی گورانی تکلم می‌کنند. با این وجود گویش‌های اصلی منطقه کردی جنوبی با گویش خاص منطقه دالاهو، و کردی سورانی با لهجهٔ جافی هستند. ادبیات کردی
ادبیات کردی به نوشته‌ها، سروده‌ها و داستان‌های نوشتاری یا شفاهی گفته می‌شود که به گویش‌های زبان کردی مانند کلهری، فیلی، سورانی، کرمانجی و گورانی بیان شده‌اند. کردها برای مدت‌ها نانویسا بوده‌اند و ادبیات شفاهی وسیعی دارند، اما ادبیات مکتوب کردی نو هم چند صد سال قدمت دارد و قدمت برخی سروده‌ها، مانند دفاتر اولیه سرانجام، تا هزار سال هم تخمین زده شده‌است. از بزرگان ادبیات مکتوب کلاسیک کردی می‌توان به جزیری، احمد خانی، نالی، مولوی کرد، خان منصور و شاکه، غلامرضا ارکوازی ومستوره اردلان اشاره کرد. از میان معاصران هم می‌توان شیرکو بی‌کس، عبدالله پشیو، هژار و هیمن اشاره کرد. به‌طور کلی آثار شعر کردی در طول تاریخ بسیار زیادتر از آثار نثر کردی است. دهکویه
بقایای گویش‌های کردی هنوز هم در استان فارس وجود دارد. زبان سیوندی و گویش کردشولی و گویش دهکویی یکی از لهجه‌های زبان لارستانی است که ریشه در زبان پهلوی اوستایی دارد. این گویش شباهت زیادی به کردی کرمانجی دارد. چنان‌که از نام قدیم دهکویه که «دهکرد» است بر می‌آید، سکونت طوایف کرد در دهکویه‌است که توانسته بر گویش آن تأثیرگذارند. گویش دهکویی با لهجه کردی کرمانجی قرابت بیشتری دارد و با هم کلمات مشترک زیادی دارند که عیناً مانند هم تلفظ می‌شوند. مردم بختیاری
گویش‌های لری دارای تفاوت‌هایی هستند. دانشنامه ایرانیکا زبان لری را به دو دسته کلی لری شمالی و لری جنوبی تقسیم کرده‌است. از سوی دیگر فهرست لینگوییست لری را به سه دسته شمالی، بختیاری و جنوبی دسته‌بندی کرده‌است. بنابراین می‌توان لری را به سه دسته زیر تقسیم کرد که خود شامل گویش‌های مختلف است. جمعیت‌شناسی ایران
در ایران در حدود ۷۵ زبان و گویش رواج دارد. بنابر تخمین کتابچهٔ اطلاعات سیا، بزرگ‌ترین گروه‌های زبانی ایران را به ترتیب فارسی (۵۸ درصد)، ترکی آذربایجانی (۲۶ درصد)، کردی (۹ درصد)، لری ۲۰/۲ درصد)، بلوچی (۱ درصد)، عربی (۱ درصد)، ترکمنی (۱ درصد) و دیگر زبان‌ها (۲ درصد) تشکیل می‌دهند. مردم بختیاری
"هفت لنگ" و "چهارلنگ" دو شاخه مهم مردم بختیاری‌اند. هر چند که این دو شاخهٔ ایل بختیاری از نظر فرهنگی، تفاوت چندانی با هم ندارند، اما "پراکندگی محل سکونت"، باعث ایجاد تفاوتِهای نه چندان زیادی، در گویش و لهجه آن‌ها شده‌است، که در مجموع هر دو شاخه، به گویش بختیاری سخن می‌گویند. چهارلنگ بختیاری از پنج باب بزرگ و شاخه هفت لنگ ازچهار باب بزرگ تشکیل شده است. زبان‌های کردی
زبان‌های کردی شباهت‌هایی به زبان‌های بلوچی، گیلکی، تالشی، گورانی و زازاکی نیز دارند، این زبان‌ها نیز متعلق به زیرگروه شمال غربی زبان‌های ایرانی هستند. از دیگر زبان‌های مشابه به زبان‌های کردی که زیرگروه جنوب غربی زبان‌های ایرانی به‌شمار می‌آیند، فارسی و لری هستند؛ که هرکدام در مناطق وسیعی تکلم می‌شوند. گویش هورامی
در گویش هورامی ساخت‌های فعلی خاصی وجود دارند که فقط گویش ‌هستند و در سایر گویش‌های کردی مشاهده نمی‌شوند. این ساخت‌ها از دو جزء تشکیل شده‌اند : جزء اول آنها مصدر است. مصدر در گویش هورامی با افزودن تک واژ-ay به ستاک ماضی افعال ساخته می‌شود و جزء دوم این ساخت‌ها می‌تواند یکی از سه صورت فعلی مضارع اخباری، ماضی استمراری و یا ماضی ساده باشد که از مصدر ذکرشده در جزء اول برگرفته می‌شوند. در این میان کاربرد این ساخت با مضارع اخباری و ماضی استمراری به مراتب رایج تر است. نکتهٔ قابل توجه در مورد این ساخت‌های فعلی این است که مفعول صریح آنها درساخت‌های متعدی غیرکنایی)درکلّیهٔ زمان‌های دستوری به استثنای گذشتهٔ ساده ( امکان بروز به شکل گروه اسمی را ندارد و تنها به صورت واژه بست ضمیریِ هم مرجع با سازه مفعول بر روی جزء مصدری ساخت مذکور ظاهر می‌شود. استفاده از گروه اسمی مفعولی به همراه این افعال موجب غیر دستوری شدن ساخت حاصل می‌شود. در ساخت ‌ها یلازم و متعدیِ کنایی گذشتهٔ ساده جز مصدری میزبان واژه بست ضمیری مطابقه با فاعل استو مفعول صریح حتی مجال بروز واژه بستی را نیز نمی‌یابد. از آنجایی که گروه‌های اسمی تنها زمانی می‌توانند به صورت تخفیف یافته به شکل ضمیری، واژه بستی و یا محذوف در عبارات زبانی ظاهر شوند که به نحوی ازقبل در الگوی کلامی برانگیخته شده باشند و مصداق آنها برای مخاطب کلام قابل بازیابی باشدقابلیت بازیابی مفعول صریح درساخت‌های غیرکنایی را می‌توان به عنوان معیار تعیین کننده تشکیل یا عدم تشکیل ساخت‌های مذکور درنظرگرفت با توجه به اهمیت ملاحظات گفتمانی و کلامی در روند شکل گیری ساخت‌های موردنظر می‌توان ازنظریهٔ ساختاراطلاعاتی لمبرکت(۱۹۹۴ ) برای توجیه مراحل مختلف این روند بهره جست. لهجه سقزی
گویش سقزی یا لهجه سقزی یکی از گویش‌های زبان کردی مرکزی و سورانی است که در شهرستان سقز و بخش‌هایی از بانه، مریوان و تکاب مورد استفاده قرار می‌گیرد. این گویش از نظر ساختاری به گویش کردی اردلانی قرابت بیشتری دارد. در واقع گویش سقزی آمیخته‌ای از گویش‌های اردلانی و تا حدودی کردی مکریانی می‌باشد. در شهرستان سقز که نسبت به شهرستان‌های دیگر دارای تعداد روستاها و بخشهای تابعه بیشتری بوده، گویش سقزی در روستاهای شمالی گرایش بیشتر به سمت موکریانی و در بخش‌ها و روستاهای غربی، شرقی و جنوبی تمایل بیشر به اردلانی دارد. این ویژگی ساختاری گویش سقزی سبب شده‌است که دامنه واژه، استعاره و عبارات مورد استفاده در آن بیشتر از سایر گویش‌های کردی بوده و به نوعی گویشوران آن در ارتباط پذیری با مردم سایر شهرستان‌ها منعطف تر بوده و از نظر کلامی بهتر تعامل می‌نماید و از طرفی در خلق آتار ادبی در ادبیات کردی توانایی بالقوه ای داشته باشند. این گویش همچنین در بخش‌هایی از دیواندره مورد استفاده قرار می‌گیرد. فعل کنایی
زبان کردی کرمانجی یا Kurdiya Kurmancî که عموما با الفبای لاتین نوشته میشود الفبایی که زبانشناس و محقق زبان کردی میر دکتر جلادت عالی بدرخان Mîr Celadet Alî Bedirxan یکی از امرای کرد از خانواده بدرخان پس از ۱۴ سال تحقیق در سال ۱۹۳۲ میلادی با انتشار روزنامه "هاوار" خود یعنی فریاد در شام سوریه چاپ کرد این الفبا برای اولین بار در آن روزنامه بکار گرفته شد. بعد از آن همه روشنفکران کرد در اروپا و جغرافیای کردستان کم کم با این الفبا آشنا شدند. زبان کردی کرمانجی از لحاظ ساختار زبانی دارای پنج ویژگی است: Zayendî ye یعنی مونث و مذکر دارد Qertafgir e یعنی حروفی به کلمات اصلی اش اضافه میشوند که میتواند معنای مذکر، مونث، معرفه و نکره و غیر از آن دریافت گردد Tewangbar e یعنی حالتی است که در آن در کلمات، بنا به نقش خودشان در جمله ، تغییراتی ایجاد میشود Nîv-akûzatîv e نیمه آکوزاتیو است یعنی فعلهای لازم در همه زمانهایش و فعلهای متعدی در زمانهای حال ، آینده و آرزویی از فاعل خود یعنی ez . tu . ew . em . hûn .ew تبعیت میکنند  Nîv-ergatîv e نیمه ارگیتیو یا ارگاتیو است یعنی فعلهای متعدی زمان گذشته از نظر مفرد و جمع از مفعول جمله تبعیت میکنند و ارتباطی با فاعل خودشان چه اسم یا ضمایر min-te-wî-wê-me-we-wan ندارند در این حالت مفعول بدون تغییر میماند و مفرد و جمع بودن مفعول از طریق (شناسه) فعلی مشخص میشود. ارگیتیو در کردی یکی از نشانه های خالصیت و تاریخی این زبان تاریخی است مثال: Wî Wê Me We Wan در این حالت فعل متعدی با توجه به مفعول sêv که مفرد یا جمع باشد به صورت یکسان برای همه ضمایر tewandî یکسان به کار میرود. اما زبان فارسی یک زبان آکوزاتیوی است یعنی در همه حالتها و در همه زمانها فعل از فاعل خود تبعیت میکند. کردی جنوبی
به گفته زبان‌شناسان غربی، «کردی جنوبی» شاخه‌ای از زبان‌های کردی است که خود لهجه‌های مختلفی را در برمی‌گیرد. اگرچه گاهی برای اشاره به همه این گویش‌ها از عنوان "کردی کرماشانی" و "کردی کلهری" نیز استفاده می‌شود. گویشوران این گویش‌ها برای اشاره به سورانی، از واژه کُرسانی (کردستانی) استفاده می‌کنند.. کردی جنوبی در ایران زبان اکثر کردهای استان‌های کرمانشاه، ایلام، شرق کردستان و شمال استان لرستان که کردهای لک ساکن هستند و غرب همدان هست. در عراق نیز کردی جنوبی زبان کردهای ساکن استان های دیاله، واسط و بغداد است. استان ایلام
گویش کردی ایلامی دارای لهجه‌های گوناگونی است که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: کردی اردلانی
بنظر می‌رسد که شیوه گفتاری لهجه‌ها در دورانی طولانی دارای معیاری نوشتاری بوده که در حد فاصل لهجه‌های کَلهری، لَکی، هَورامی و جافی و اردلانی قرار داشته‌است؛ و مردم موسوم به گُوران با آن لهجه معیار صحبت نمی‌کرده‌اند بلکه همانند امروز دارای گویش‌های متعدد بوده‌اند. اما گُورانی معیار زبان نیایش، شعر و آواز گروه‌های وسیعی از مردم غرب ایران شامل کردها و لرها بوده و شاید با پهلوی زمان ساسانی دارای پیوند بوده‌است. در استان کرمانشاه امروزه به اشتباه گُوران و آیین اهل حق یا یارسان مترادف گرفته می‌شود که این صحیح نیست؛ و بروز یارسان بسیار جدیدتر از گُوران است. به‌طور خلاصه خوشه متنوع لهجه میانی کردی که اردلانی شعبه ای از آنست از حدود چهارصد سال قبل و در داخل امارت محلی اردلان و پس از ایجاد رونق اقتصادی و امنیت نسبی در حوزه فعلی گویشوران این لهجه به مرور لهجه‌های شمالی و جنوبی کردی را پس رانده و به عنوان لهجه ای معیار و با نام سربرآورده است. کردی اردلانی
گویش اردلانی یکی از گویش‌های زبان‌های کردی است از دسته کردی مرکزی (Kurdîya Nawendî،Kurdish central) که در منطقه اردلان در استان کردستان رایج است. محدوده تکلم به گویش اردلانی شهرها و روستاهای سنندج، کامیاران، دیواندره، دهگلان (لیلاخی) و روانسر در استان کرمانشاه و بخشی از روستاهای مریوان و سقز (تیلکویی) و بیجار می‌باشد. زبان‌ کردی مجموعه‌ای از گویش‌ها و لهجه‌های ویژه‌ای است که جزو گروه زبان‌های ایرانی جدید شاخه شمال غربی محسوب می‌شوند. کردی اردلانی
شاد،shad، گویش سورانی اربیل، شازه shaza کردی اردلانی
در گویش اردلانی همچنین از پسوندهای یل (yel) و گل (gal) و در مواردی از آن (ان an) به صورت محدود استفاده می‌شود اما در گویش سُورانی (اربیلی و مُکریانی) مانند زبان فارسی از (ان) استفاده می‌کنند در پهلوی ساسانی از نشانه (گان) و در مواردی از نشانه (ان) برای جمع استفاده می‌شد کرمانجی
کرمانجی () یا کردی شمالی یا بزرگترین و یکی از گویش‌های اصلی زبان‌های کردی است بطوری که بیش از دو سوم از کرد زبانان جهان به گویش کرمانجی تکلم می‌کنند. کُرمانجی، سرشتی قدیمی‌تر را نسبت به دیگر گویش‌های زبان کردی حفظ کرده‌است. فهم زبان گویشوران کُرمانجی و سورانی (مکریانی، بابانی، اردلانی) برای یک‌دیگر در ابتدا کمی مشکل است اما پس از مدتی قادر به برقراری ارتباط با هم خواهند بود. همجواری گویشوران سورانی و کرمانجی در مناطق شمالی کردستان عراق منجر به شکل‌گیری کرمانجی بادینانی شده‌است که ترکیبی سلیس از سورانی و کرمانجی تلقی می‌شود. کردی ایلامی
کردی ایلامی، به‌عنوان گونه‌ای از زبان کردی (در کنار گونه‌های کلهری، جاف و...) قرار دارد و گویش عمدهٔ مردم استان ایلام است که با تفاوت اندک در شهرهای ایلام، اَرکواز ملکشاهی، مهران،جعفرآباد (ایلام)، سَرابله، بدره، آبدانان، سراب‌باغ، دهلران، چرداول، سیروان، سیوان، پهله زرین آباد، کارزان، سراب میمه، ارکوازی چوار، و مناطقی، نظیر بدره، مندلی و خانقین بدان تکلم می‌شود. گویش کردی ایلامی از اصیل‌ترین گویش‌های زبان کردی است که ریشه در زبان ایرانی میانهٔ باستانی دارد. علیرضا اسدی، پژوهشگر، در کتاب خود چنین می‌آورَد: «از مقایسهٔ واژگان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) با واژگان کردی ایلامی، به این نتیجه می‌توان رسید که بسیاری از واژگان پهلوی اشکانی و ساسانی با این واژگان کردی هم‌ریشه‌اند و ساخت‌های هجاییِ یکسانی دارند. این هم‌آوایی در بسیاری از افعال، مفاهیم سیاسی، دینی، اجتماعی، مشاغل، اسامی خاص، اسامی عام و حتی اصطلاحات عامیانه دیده می‌شود». زبان‌های کردی
ask=aho=آهو زبان‌های کردی
در زبان کردی در گویشهای کرمانجی و سورانی زمان حال با پیشوند «د» ساخته می‌شود؛ مانند فارسی پس از «د» ریشه فعل و پس از آن پسوند شخصی می‌آید (مثلاً مانند زبان فارسی برای اول شخص پسوند «م» می‌آید). در گویش جنوبی -همچنین در چندین لهجه از گویش‌های مرکزی و شمالی- پیشوند «د» نادیده انگاشته تواند شد، در گویش اردلانی پیشوند «ا» برای فعلها استفاده می‌شود که در پارسی باستان و تعداد زیادی از فعلهای پارسیگ ساسانی نیز استفاده می‌شد. زبان‌های کردی
در گویش سورانی خوشه آوایی xw به صورت xo تلفظ می‌شود فهرست زبان‌های رسمی
زبان‌های کردی: گویش کجوری
در گویش کجوری ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی. نمونه‌های زیر براساس گویش کندلوس شهرستان نوشهر و گویش یوش شهرستان نور و گویش نجی بلده شهرستان نور صرف شده‌اند. در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش کجوری سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی. (نمونه زیر بر اساس گویش کندلوس شهرستان نوشهر تنظیم شده‌است) کردی کلهری
کرماشانی یکی از بکرترین گویش‌های ایران باختری است و با توجه به قرار گرفتن مناطق سکونت گویشوران این زبان بر سر یکی از شاهراه‌های مهم تاریخی دنیا که همانا راه ارتباطی فلات ایران به بین‌النهرین می‌باشد و در دوران پس از اسلام نیز حملات متعددی از عرب‌های مسلمان را به خود دیده و پس از آن نیز هجوم مغولان را نیز تجربه کرده و در دوران اخیر نیز با توجه به رونق سفرهای زیارتی به عتبات عالیات و رفت‌وآمد سایر اقوام و ملل در این ناحیه توانسته ساختار زبانی خود را طبق شالوده‌های اصیل زبان کردی حفظ نماید و از امتزاج و استحال در دیگر زبان‌ها مصون ماند. به گونه‌ای که منابع فولکلور آن یکی از غنی‌ترین و اصیل‌ترین منابع برای پژوهش گران عرصهٔ زبان کردی است؛ و در سال‌های اخیر نیز با توجه به رونق ابزارهای ارتباط جمعی و فراوانی و گستردگی دایرهٔ زبانی و تعدد گویشور شاهد رخنمایی آن در عرصهٔ ادبیات روز کردی در مناطق کردنشین ایران و حتی سایر بخش‌های کردستان بوده‌ایم. زبان‌های کردی
هم وتن و هم گوتن در معنای گفتن به کار می‌رود که در اولی v باستانی به کار رفته و در دومی تبدیل شدهٔ آن به go. این go در کردی به o بسیار خفیف تلفظ می‌شود که بیشتر شبیه سکون است. به نظر می‌رسد در فارسی هم چنین بوده باشد و بعدها به دلیل پرهیز از ابتدای به سکون اینo واضح تر شده باشد. زبان راجی
یکی از ویژگی‌های برجسته در گویش راژی اهالی بخش کویرات به مرکزیت ابوزیدآباد فراوانی واکه‌ها است. در تحقیق براتی، شمار این واکه‌ها، ۱۹ مورد یاد شده‌است. امروز در فارسی دری ۶ واکه شامل سه واکه بلند و سه واکه کوتاه وجود دارد. اشتراک واکه‌ها میان راژی و گویش‌های دیگر ایران مانند لکی و زبان‌های زنده دنیا مانند انگلیسی و آلمانی با استفاده از الفبای استاندارد جهانی به نام آی‌پی‌اِی قابل نمایش است. تنوع واکه‌ها در گویش راژی از جمله به لحاظ میزان انسداد چاکنای گویشور است. زبان اشاره عربی شامی
ای زبان دارای چهار گویش زیر است: هنبانه‌بورینه
فرهنگ هنبانه بورینه بیش از ۶۰ هزار مدخل را در بر می‌گیرد و در آن واژگان گویش های مختلف کوردی جمع آوری شده است. هر واژه نخست به زبان کردی لهجۀ سورانی شرح و توضیح داده شده و سپس معادل آن به زبان فارسی آمده‌است. زبان‌های کردی
گویش جنوبی:شامل لهجه‌های: کلهری، ایلامی مایانی و… است که جغرافیایش در ایل‌های کرد ایران شامل استان‌های ایلام، کرمانشاه، کردستان، شمال و غرب لرستان در حریم کردستان (جنوب کردستان) در شهرهای چون: خانقین، مندلی، زرباطیه، بدره، جسان، جلولا و دیگر مناطق پیوسته به آن می‌باشد. گویش مرکزی:  شامل ته لهجه‌های: سورانی، مکری، بابانی، گروسی، اردلانی و جافی است؛ و جغرافیای آن در حوزه حضور ایلات گویشور آن یعنی در کردستان عراق در استان‌های اربیل، سلیمانیه، کرکوک و شهرهای پیرامون آن‌ها و در ایل‌های کرد ایران در استان‌های آذربایجان غربی و استان کردستان و شهرهای شمالی استان کرمانشاه (روانسر، جوانرود، ثلاث باباجانی، پاوه) می‌باشد. لهجه‌های مکریانی و بابانی از ته لهجه‌های کردی سورانی، شکل استاندارد گویش سورانی هستند که در منطقهٔ مهاباد و سلیمانیه رایج است. در حالی که لهجه اردلانی تفاوت‌های لغوی و دستوری با سورانی دارد. کردی اردلانی
در این بخش، به منظور یافتن و بررسی اشتراکها و تفاوتهای سینتاکسی میان گویشهای زبان کردی در دو گویش اردلانی و سورانی، به ذکر نمونه‌هایی چند می‌پردازیم: زبان‌های زازا-گورانی
کردها مایل اند که زبان زازا-گورانی را گویش و زبانی از زبان‌های کردی بشمارند. ولی تفاوت‌های زبان‌های زازا-گورانی و زبان‌های کردی از لحاظ ساختار دستور زبان بسیار زیاد است و بنابراین با هیچ استاندارد زبان شناختی نمی‌توان زازا-گورانی را به عنوان گویشی کردی طبقه‌بندی کرد ولی از لحاظ ساختار واژه و فرهنگ واژه به تاثیرات کردی و زازا-گورانی بر هم با هم شباهت ها و نزدیکی های فراوانی دارند. سورانی
سورانی (""، ) یکی از گویش‌ها/زبان‌های کردی است. الفبای کردی
این حروف هر کدام مخصوص یک لهجه از زبان کردی هستند و کاربرد محدودی دارند. در بیشتر مواقع از این حروف استفاده نمی‌شود. حروف غیررسمی زبان کردی عبارتند از: زبان‌های کردی
Masi=mahi=ماهی کردی جنوبی
پرویز ناتل خانلری دسته‌بندی متفاوتی را دربارهٔ گویش‌های کردی ارائه می‌دهد. نام کردی عاده به زبان مردمی اطلاق می‌شود که در سرزمین کوهستانی واقع در مغرب فلات ایران زندگی می‌کنند. زبان یا گویش کردی همه این نواحی یکسان نیست. اما زبانی که کردی خوانده می‌شود شامل گویش‌های متعددی است که هنوز با همه مطالعاتی که انجام گرفته دربارهٔ ساختمان و روابط آن‌ها با یکدیگر تحقیق دقیق و قطعی به عمل نیامده‌است. بر حسب عادت این گویش‌ها را به دو گروه اصلی تقسیم می‌کنند: یکی کرمانجی که خود به دو شعبه تقسیم می‌شود: شعبه شرقی یا سورانی در اربیل، سلیمانیه، سنندج و مهاباد. زبان خانتی
زبان خانتی با وجود کمی گویشورانش، گویش‌ها و لهجه‌های نسبتاً فراوان و متفاوتی دارد. این تفاوت گویشی در سه بخش گویش‌های شمالی، غربی و شرقی تقسیم‌بندی می‌شود. بخش غربی شامل گویش‌های مناطق سالخارد، رود اب و ایرتیش بوده و گویش‌های شرقی این زبان در سورگوت و - رایج است که خود به سیزده گویش دیگر تقسیم می‌شود. هر سه گویش اصلی (شمالی، جنوبی و شرقی) از دید آواشناسی و تک‌واژشناسی و واژگان با یکدیگر تفاوت‌های فاحش و غیرقابل فهم دارند که به عنوان زبان‌های جداگانه اما نزدیک به هم شناخته می‌شوند. شهرستان شهرکرد
شهرستان شهركرد دارای سه گويش فارسی، ترکی قشقایی و لری بختیاری می باشد که در مناطقی همچون شهرکرد، هفشجان‌‌ و فرخشهر مردم به فارسی لهجه دار تكلم می‌نمایند و در برخی از مناطق همچون شهرکیان، طاقانک و سودجان مردم به زبان ترکی قشقایی و در برخی مناطق ديگر همچون سورشجان مردم به گویش بختیاری آميخته با فارسی محلی تكلم می‌نمایند. در شهر شهرکرد به عنوان مرکز شهرستان به علت گسترش صنایع و توسعه شهری در نیم قرن اخیر و به تبع آن مهاجرت به مرکز استان، ترکیبی از همه قومیت‌های استان حضور دارند. زبان‌های کردی
گنبذ = گنبد در کردی گمذ کردی اردلانی
*ریشهٔ باستانی معادل کلیه vrd-ka در این واژه شاهد تحول rd به l هستیم که در گویش اردلانی باقی مانده‌است. در این واژه تحول آواییvبه g دوره میانه زبان پارسیگ ساسانی روی نداده که بیشتر در زبانهای تالشی تاتی زازاکی زبان کهن آذری و هورامی و تا حدودی در زبان لکی هم دیده می‌شود و در زبان تاتی که ریشه زبان مادی است به صورت ورک vrk آمده‌است در نتیجه این واژه ای استقراضی از زبان هورامی به گویش اردلانی می‌باشد کردی اردلانی
لکی: موشم/گروسی (کردی جنوبی): او یشم/اردلانی: ئه یژم/سورانی: ده لم/کورمانجی: دبژم/به معنی «می‌گویم» زبان‌های کردی
در گویش کلهری واژه jin وجود ندارد و تبدیل به (زنی) زنده شده‌است البته در پارسی باستان واژه jīvā به معنی زندگی وجود داشته که در سورانی و اردلانی ژیا، ژین žia, žina و همچنین معادل پارسیگ ساسانی زنده (زندگ) آن در کرمانجی زندی (zindi)، در سورانی زیندو(zindu)، در اردلانی زندگ یا زنگ zindg می‌باشد. گویش گرکویه‌ای
کَرتِمُن (کردن؛ همریشه با kartan در پارسی باستان)، دارتِمُن (داشتن)، بَرتِمُن (بردن)، تونامُن (تابانیدن)، اسپارتِمُن (سپردن)، اُشمار کِرتِمُن (شمارش کردن)، مَرتِمُن(مردن همریشه با murtan در زبان پهلوی)نیشدِمُن (نشستن)، واچیندِمُن (واچیدن، پایان یافتن کاری یا برنامه‌ای و همریشه با vacitan در زبان پهلوی)، زُنامُن (دانستن)، رِژامُن (ریختن)، واپَرسامُن (پرسیدن) وَرسَتِمُن (سنجش و کشیدن. در گویش سمنانی وَرسوتیون)، کِشامُن (کشیدن)، هَمَرتِمُن (شکستن گویش دلیجان هَمِردَن)، واتِمُن (گفتن. این واژه در گویش‌های کردی، ابیانه‌ای و دلیجانی واتَن آمده‌است)، شوندِمُن (رفتن)، وَروَسِمُن (پریدن در پارسی نوین به گونه ورجستن یا برجِستن آمده‌است). لری خرم‌آبادی
لری خرم‌آبادی نزدیکترین گویش لری به زبان کردی است. این گویش با کردی جنوبی و لکی به عنوان همسایگان قدیمی در عین تفاوت دارای قرابتهای زبانی بسیاری است. ۷۸ درصد واژگان میان لری خرم‌آبادی و لکی مشترک هستند. ایزابلا برد که در سال ۱۸۹۰ به منطقهٔ کردستان و لرستان سفر کرده‌است، در سفرنامهٔ خود گویش لرهای لرستان را متفاوت از کردهای کرمانشاه می‌داند.فهرست زیر برخی واژگان فارسی و برابر آن‌ها را در گویش‌ها و لهجه‌های رایج در استان‌های غرب ایران در ناحیه زاگرس نشان می‌دهد لری خرم‌آبادی
در این گویش علاوه بر واکه‌های موجود در دیگر گویش‌های لری شامل: a، ā، i، ī، u، ū، ũ داری دو واکه ü و ǖ نیز است.ای‌ما هوفتیئیم نه‌زیکیا سائت چارئو چارئو نیم. ونو که پآ ته‌ش بیئن ئو بیار بیئن همه‌نه بیآر که‌رده‌ن ئو و سورئت هه‌مه خوشونه آمآده که‌ردن سی ره‌ته وی‌ره قوله