در باستان‌شناسیبه بررسی چه مواردی می پردازند؟
وضع طبیعی
جوامعی که قبل از شکل‌گیری حکومت وجود داشته‌اند یا بدون آن وجود دارند، در حال حاضر در رشته‌هایی مانند دیرینه‌شناسی مورد مطالعه قرار می‌گیرند. زیر مجموعه‌های باستان‌شناسی تاریخی مانند مردم‌شناسی فرهنگی، مردم‌شناسی اجتماعی و قوم‌شناسی به بررسی ساختارهای اجتماعی و قدرت مربوط به مردمان بومی دور از دست‌رس و در جوامع قبیله ای می‌پردازند. باستان‌شناسی
باستان‌شناسی شاخه‌ای از علوم اجتماعی است که به بررسی گذشته، با استفاده از مدارک مادی می‌پردازد. قلمرو باستان‌شناسی از گذشته تا حال را دربرمی‌گیرد. چون همه رویدادها بی‌درنگ پس از رخ دادن، به بخشی از گذشته بدل می‌شود. منابع اطلاعاتی باستان‌شناسی از داده‌های مادی (یا دیگر داده‌هایی) تشکیل می‌شود که به گونه‌ای به انسان مربوط هستند و «آثار فرهنگی» نامیده می‌شوند. برای پژوهشهای باستان‌شناسی سه هدف اصلی را می‌توان در نظر گرفت: بازسازی تاریخ فرهنگ، بازسازی شیوه‌های زندگی گذشته و مطالعه روندهای فرهنگی.
باستان‌سنجی
باستانسنجی عبارت است از مجموعه فعالیت‌های میان رشتهای که برای پژوهش، شناخت و نگاهداری آثار و اشیا فرهنگی، با بهره گیری از علوم مختلف تجربی، ریاضی و انسانی و بکارگیری روش‌های میان رشته‌ای صورت می‌پذیرد. پژوهش در ساختار شیمیایی و فیزیکی مواد و مصالح سازنده این آثار و اشیاء، سالیابی و تاریخ گذاری آن‌ها و انجام تحلیلهای دقیق و جامع براساس روش‌های علوم فیزیک، شیمی، زمینشناسی، کانی شناسی، جغرافیا و ریاضیات، از جمله فعالیت‌های پژوهشی این رویکرد است. باستانسنجی در تعامل با دانش باستانشناسی و دیگر شعب علوم باستانشناختی مثل زمین- باستانشناسی، باستانشناسی تحلیلی، زیست- باستانشناسی و غیره و نیز شعب رشته حفاظت از آثار تاریخی، شناخت و درک محققان را از فرایندهایی شکلگیری یک اثر باستانی تا لحظهای که به دست محققان برسد افزایش داده و در نتیجه دقت تحلیل و تفسیر پژوهندگان این عرصه را افزایش داده، نتایج و تفسیرهای مربوط به فرایندهای فرهنگی و اجتماعی مؤثر بر دگرگونیهای هنری و فنی را در طول زمان، تحت‌الشعاع خویش می‌سازد. باستان‌مردم‌شناسی
به مطالعۀ ویژگی‌های فرهنگی جوامع کنونی با استفاده از روش‌های پژوهشی باستان‌شناختی بر مبنای شیوه‌های تولید مواد فرهنگی، باستان‌مردم‌شناسی' (ethnoarchaeology) می‌گویند. باستان‌شناسی زیر آب
لازم است ذکر شود در تاریخچه مختصری که ذکر شد تنها به رویدادهای مهم باستان‌شناسی دریایی بین قرن‌های ۱۵ تا ۲۰ اشاره شد و به تحولات سریع و گسترده‌ای که در طول ۱۴ سال اخیر در باستان‌شناسی دریایی به وقوع پیوسته هیچگونه اشاره‌ای نشد، امید است این برهه زمانی در آینده به زبان فارسی مورد بررسی قرار گیرد. باستان‌مردم‌گیاه‌شناسی
باستان‌مردم‌گیاه‌شناسی () مطالعهٔ باستان‌شناختی بقایای گیاهی یک محوطهٔ باستانی از نظر روابط متقابل ساکنان آن با فراورده‌های گیاهی است. باستان‌شناسی قاره‌های آمریکا
باستان‌شناسی قاره آمریکا شاخه ای از مطالعات باستان‌شناسی است که به بررسی پیشینه ورود انسان و نحوه استقرار و زندگی آن‌ها در قاره‌های آمریکا پیش از کشف آن توسط کریستف کلمب می‌پردازد.گوردون ویلی و فیلیپ فیلیپس از بزرگترین پژوهشگران این عرصه بشمار می روند.این مطالعات سرخپوستان پالئو را نخستین ساکنان این قاره‌ها می داند که از آسیا به قاره آمریکا مهاجرت کرده‌اند.همچنین یافته‌های ژنتیکی در این عرصه کاربرد دارد بنحوی که اثبات شده‌است که پیشینه ژنتیکی مردم قاره آمریکا با بومیان سیبری در خلال سال چهل تا بیست هزار سال پیش از میلاد برابر و همسان بوده‌است. تاریخ باستان
برخی از یافته‌های مهم باستان شناسان که تاریخ باستان را مطالعه می‌کنند عبارتند از: باستان‌شناسی
باستان‌شناس کسی یا ویژگی کسی است که در دانش باستان‌شناسی تخصص دارد و عهده‌دار درک و تفسیر یک، دو، یا چند شاخه از این دانش است. زبان‌شناسی
زبان‌شناسی به مفهوم جدیدش علمی نسبتاً نوپا بوده که قدمتی کم‌وبیش صدساله دارد؛ اما مطالعات تخصصی دربارهٔ زبان، به چند قرن پیش از میلاد بازمی‌گردد، یعنی زمانی که پانینی قواعدی برای زبان سانسکریت تدوین کرد. در زبان‌شناسی، ابعاد گوناگون زبان در قالب حوزه‌های صرف، نحو، آواشناسی، واج‌شناسی، معناشناسی، کاربردشناسی، تحلیل گفتمان، زبان‌شناسی تاریخی تطبیقی، رده‌شناسی، زبان و نیز حوزه‌های بین‌رشته‌ای مانند جامعه‌شناسی زبان، روانشناسی زبان، عصب‌شناسی زبان، زبان‌شناسی قضایی، زبان‌شناسی بالینی، زبان‌شناسی تحلیلی، زبان‌شناسی آموزشی و زبان و منطق بررسی می‌شوند. از آنجا که زبان یک پدیدهٔ پیچیدهٔ انسانی و اجتماعی‌ است، برای مطالعهٔ جامع و دقیق آن، بهره‌گیری از علوم مرتبط دیگر الزامی به نظر می‌رسد. در واقع، مطالعهٔ فراگیر زبان، رویکردی چندبعدی را می‌طلبد؛ بنابراین، زبان‌شناسی علاوه‌بر مطالعهٔ جنبه‌های توصیفی و نظری زبان به ابعاد کاربردشناختی، روان‌شناختی، مردم‌شناختی، اجتماعی، هنری، ادبی، فلسفی و نشانه‌شناختی زبان توجه می‌کند. به‌عبارتی می‌توان گفت که زبان‌شناسی معاصر، حوزه‌های مطالعاتی بسیار گسترده‌ای را شامل می‌شود که توجه دانش‌پژوهان و دانشمندان عرصه‌های گوناگونی را با ذائقه‌های علمی متنوع به خود جلب کرده‌است. در همین راستا مطالعاتی مانند رابطه و تعامل بین زبان و ذهن، زبان و شناخت، زبان و رویکردهای فلسفی، زبان و قوهٔ تعقل، زبان و منطق، دانش ذاتی، یادگیری زبان اول، کاربرد زبان و محیط زیست، زبان و قانون، زبان و هوش مصنوعی، زبان و فرهنگ، زبان و جامعه، زبان و تکامل انسان، زبان و سیاست، زبان و تفکر و دیگر نشانه‌های ارتباطی می‌توانند زیرمجموعه‌های رشتهٔ زبان‌شناسی، دانسته شوند. باستان‌شناسی رسانه
باستان شناسی رسانه ای ، شاخه ای است که از طریق بررسی دقیق گذشته و همچنین بررسی انتقادی روایت های مسلط رسانه های مانند فیلم و تلویزیون، تلاش می کند به درک جدیدی از رسانه های در حال ظهور دست یابد. تاریخ باستان
یک مشکل اساسی در مطالعه تاریخ باستان این است که تاریخ‌های ثبت شده نمی‌توانند تمام وقایع بشری را ثبت کنند و فقط بخشی از این اسناد تا به امروز باقی مانده‌اند.علاوه بر این، قابلیت اطمینان اطلاعات به دست آمده از این سوابق بازمانده باید در نظر گرفته شود. پیشاتاریخ
بنابراین، داده‌های مربوط به پیش از تاریخ توسط طیف گسترده‌ای از علوم طبیعی و اجتماعی، مانند انسان‌شناسی، باستان‌شناسی، باستان‌شناسی، زبان‌شناسی تطبیقی، زیست‌شناسی، زمین‌شناسی، ژنتیک مولکولی، دیرینه‌شناسی، پالینولوژی، انسان‌شناسی فیزیکی و بسیاری دیگر ارائه می‌شود. میمند (شهربابک)
بررسی سنگ نگاره‌ها در جهان جزو رشته‌های مهم باستان‌شناسی محسوب می‌شود که در کشورهایی نظیر استرالیا و کشورهای اروپایی طی چندین سال گذشته مطالعات ویژه‌ای را در این زمینه در محوطه‌های مختلف انجام داده‌اند. در بخش‌های مختلف کشور ایران به خصوص در مناطق کوهستانی سنگ نگاره‌های بسیار زیادی شناسایی شده که تاکنون به علت نبود امکانات و تخصص‌های ویژه تحقیقات گسترده‌ای در این زمینه انجام نگرفته‌است. لورواگوران باستان‌شناس ایتالیایی با توجه به سنگ نگاره‌های یافته شده قدمتی در حدود ۶ تا ۱۲ هزار سال برای تمدن میمند پیش‌بینی کرده‌است. کاوش
در باستان‌شناسی، "کاوِش"، آشکارسازی و پردازش و ضبط آثار باستانی است. سایت کاوش یک سایت در حال مطالعه است که مرتبط با یک سایت (مکان تاریخی در حال مطالعه)باستان‌شناسی خاص یا یک سری از سایت ها است و ممکن است حدود چند هفته تا بیش از چند سال به طول بیانجامد. شهر بلقیس
فعالیت‌های پژوهشی و باستان‌شناختی در مناطق مختلف می‌تواند به کشف حقایق و روند تاریخی و فرایندهای فرهنگی کمک شایانی نماید، حال این فعالیت‌ها اگر هدفمند و با برنامه و مدیریت صحیح و توانمندی همراه گردد می‌تواند نتایج بسیار ارزنده‌ای داشته باشد. کاوش باستان‌شناسانه به مثابه آزمایش‌هایی بر روی بدن انسان می‌ماند که برای شناخت بیمار نیاز به این آزمایش‌ها داشته و این عمل می‌تواند به شناخت از بیمار و در نهایت به نجات جان او ختم گردد. کاوش باستان‌شناختی نیز می‌تواند نتایج مثبت و ارزنده‌ای داشته باشد، اگر این فعالیت همراه با ایده‌های و توانمندی‌های نو ارائه نگردد می‌تواند بسیار خطرناک و مضر باشد و به نابودی لایه‌های باستانی منجر گردد. اشمیت اولین باستانشناسی است که مستقیماً این شهر را دیده و عکس‌هایی هوایی خوبی را نیز در ۱۱می سال ۱۹۳۷م تهیه کرده‌است. وی در مورد این سفر می‌نویسد: «بعد از عبور از سبزوار و بخش‌های تابعه سر را به طرف شمال به سوی دشت‌های میان سلسله کوه‌های البرز و شهر بلقیس که در ویرانه‌های روی نقشه «سیری در هند» معلوم است برگرداندیم. در مسیر چرخش، از گذرگاه‌های روی انتهای شرقی کوه‌های جغتای و دره‌های جوین و صفی‌آباد گذشتیم، علی‌رغم مارپیچی رفتن ما فقط کمی بیش از نیم ساعت فاصله بین سبزوار تا شهر بلقیس (شهر ملکه سبا) طول کشید. پژوهندگان تاریخ معتقدند که شهر بلقیس در دشت اسفراین بقایای شهر قرون وسطایی اسفراین (که سابقاً مهرجان خوانده می‌شده) می‌باشد که بسیار پرجمعیت و دارای بازارهای پررونق است. به هرحال گرچه با پرسپکتیو «دید پرنده» به وضوح خطوط مرئی خانه‌های بی‌شمار آن و دیوارهای برج دار شهر را می‌دیدیم، در حال حاضر شهر مرده‌ای است و قدمتش به هفتصد سال می‌رسد. گر چه آسمان ابری و روز نیز به پایان رسیده بود، دوربین عالی زایس ما مرتباً عکس‌های عمودی و مایل از شهر ملکه سبا را ثبت می‌کرد. دیوار تدافعی مستطیل نامنظم و ناهموار آن چندین بنای غیرمعمول را به اضافه بقایای محله‌های شخصی را که کمتر جلوه دارد در میان دارد، یک قلعه چهارگوش ناهموار با برج‌های متعدد به شهر پیوسته‌است» اما کاوش در این شهر دوران اسلامی برای نخستین بار در سال ۱۳۵۲ هـ. ش و در پی اخبار وفور حفریات غیرمجاز باستان‌شناختی در محلی به نام شهر خرابه بلقیس اسفراین گروهی از باستان شناسان به سرپرستی مشیری، ازسوی دفتر فنی سازمان ملی حفاظت آثار باستانی خراسان مأمور گمانه‌زنی در این محوطه باستانی شدند که گزارش مختصری از آن در بایگانی مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی کشور در دست است. در این محوطه شروع به گمانه‌زنی برای تعیین حریم این شهر و همچنین مشخص کردن مسیر عبور لوله‌های آبرسانی اراضی کرد و حریم این شهر باستانی را مشخص و علامت‌گذاری نمود. پس از این به تدریج با ارائه گزارش گمانه‌زنی و چاپ مقالاتی دربارهٔ تاریخ باستان‌شناسانهٔ این شهر کهن، توجهات به سوی این مجموعه جلب شد و در سال ۱۳۸۸ مجموعه شهر بلقیس به عنوان پایگاه میراث فرهنگی مصوب شد و فصل دوم کاوش و گمانه‌زنی‌های باستانی نیز در همین سال با دست یافتن به این نتیجه که سازه بزرگ خشتی شهر کهن اسفراین یا ارگ متعلق به پیش از حمله مغول و شاید قرون ششم و هفتم هـ. ق باشد و طی دوره‌های سربداران و صفویه چندین بار مرمت شده و علاوه بر آن به این نتیجه دست یافت. فصل سوم این کاوش‌ها در تابستان سال ۱۳۸۹ با هدف شناخت فضاها و کارکرد بناها در محدوده تپه منار و بخش‌هایی که فعالیت‌های جئومغناطیس صورت گرفته بود، به انجام رسید. این فصل از کاوش‌ها در سه بخش پی کاوی و آواربرداری، لایه نگاری و همچنین کاوش افقی انجام شد که شناسایی فضاهای مهم‌ترین دوره استقراری شهر تاریخی بلقیس - ایلخانی- یکی از این اهداف بود. علاوه بر این، در این فصل از کاوش‌ها به شناسایی بخش‌های صنعتی شهر بلقیس در شمال ارگ و همچنین شناخت فضاهای معماری قرون چهارم و پنجم هجری قمری در قسمت‌های جنوبی تپه منار شد. فصل چهارم این کاوش‌ها در تابستان سال ۱۳۹۰و به همت پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی بلقیس اسفراین سرپرستی محمد فرجامی و احمد نیک گفتار با دو هدف عمده پی کاوی دیوار شارستان و شناخت فضاها در محدوده ارگ بلقیس و شارستان با تأکید بر تپه منار صورت گرفت فصل پنجم کاوش شهر تاریخی بلقیس اسفراین در بهار و تابستان سال ۱۳۹۱و به همت پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی بلقیس اسفراین به سرپرستی احمد نیک گفتار با هدف شناخت ساختار شهر در بخش شارستان به انجام رسید. فصل ششم کاوش‌های باستان‌شناسی در شهر تاریخی بلقیس اسفراین در سال ۱۳۹۳ به مدت ۳۱ روز با کسب مجوز از پژوهشکده باستان‌شناسی به همت پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی بلقیس اسفراین به سرپرستی احمد نیک گفتار با دو هدف عمده الف) پاسخ به سوالات مطروحه در باب وجود آثار معماری درون ارگ تاریخی و در صورت وجود تلاش برای تاریخ‌گذاری و شناخت کاربری فضاها می‌باشد. ب) توسعه دامنه شناخت و آگاهی از ساختار داخلی ارگ باهدف آماده‌سازی زیرساخت‌ها برای مرمت اضطراری و تکمیلی در داخل ارگ در چارچوب دو ترانشه در ابعاد مختلف به انجام رسید. فصل هفتم کاوش‌های باستان‌شناسی در شهر تاریخی بلقیس اسفراین از اوایل اردیبهشت ماه تا اوایل تیرماه سال ۱۳۹۴ به همت پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی بلقیس اسفراین به سرپرستی احمد نیک گفتار به مدت دو ماه در دو بخش یکی درمحدوده شارستان با تأکید بر تپه منار باهدف مشخص کردن کاربری و تکمیل فضاهای کاوش شده در فصول گذشته و دیگری در بخش داخل ارگ با هدف شناخت و آگاهی از ساختار معماری داخلی ارگ و فضاهای مسکونی موجود در آن صورت گرفت. فصل هشتم کاوش شهر تاریخی بلقیس اسفراین از اوایل اردیبهشت ماه تا اواسط تیرماه سال ۱۳۹۶ به مجوز شماره ۹۰/۰۰۱/۹۶۲۱۴۱ مورخه ۲۷/۰۱/۱۳۹۶ پژوهشگاه میراث فرهنگی به همت پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی بلقیس اسفراین به سرپرستی احمد نیک گفتار به مدت ۷۵ روز در دو بخش، داخل ارگ و شارستان که در داخل ارگ با هدف شناخت و آگاهی از ساختار معماری داخلی ارگ و فضاهای موجود درآن، ایجاد فضای سایت موزه برای بازدید کنندگان و همچنین فراهم کردن بستری برای حفاظت و مرمت اضطراری و تکمیلی در داخل ارگ و درمحدوده شارستان با تأکید بر تپه منار باهدف مشخص کردن کاربری وتکمیل ساختار مسجد- مدرسه که بخش‌های از آن در فصول گذشته با کاوش‌های باستان شناختی نمایان شده بود در چارچوب ۴ترانشه و دو کارگاه پیگردی و خواناسازی در ابعاد مختلف به انجام رسید. فصل نهم کاوش شهر تاریخی بلقیس اسفراین از اواخر اردیبهشت ماه تا اوایل تیرماه سال ۱۳۹۷ به مجوز شماره ۹۷۱۰۱۶۹۱ مورخه ۱۹/۰۳/۱۳۹۷ پژوهشگاه میراث فرهنگی به همت پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی بلقیس اسفراین به سرپرستی احمد نیک گفتار به مدت ۴۰روز در دو بخش، داخل ارگ و شارستان که در داخل ارگ با هدف شناخت و آگاهی از ساختار معماری داخل ارگ و فضاهای موجود در آن و همچنین فراهم کردن بستری برای حفاظت و مرمت اضطراری و تکمیلی در داخل ارگ و درمحدوده شارستان با تأکید بر تپه منار باهدف مشخص کردن کاربری وتکمیل ساختار بنای احتمالاً مسجد- مدرسه که بخش‌هایی از آن در فصول گذشته با کاوش‌های باستان شناختی نمایان شده بود انجام گردید. فسیل
از آثار سنگواره‌ها برای اثبات نظریه‌های زمین‌ساخت ورقه‌ای و تکامل تدریجی استفاده شده‌است. در علم زمین‌شناسی مطالعهٔ دانشگاهی فسیل‌ها در دو مبحث گیاهی و جانوری است که هر کدام به دوبخش بزرگ‌سنگواره‌ها ماکروفسیل و ریزسنگواره‌ها میکروفسیل -و زیرشاخهٔ نانوفسیل‌ها - تقسیم شده و بر این اساس مطالعه می‌شوند. فسیل یا سنگواره را می‌توان از مهم‌ترین منابع اطلاعات دربارهٔ گذشتهٔ موجودات دانست. دانشمندان معتقدند نباید تمام فسیل‌های یک منطقه را جمع‌آوری کرد. جمع‌آوری کامل نمونه‌های تریلوبیت ایران یکی از ناخوشایندترین اتفاقات مطالعاتی این حوزه است. مراغه که به بهشت فسیلی ایران معروف است نمونه‌های فسیلی خشکی را در خود جای داده که در کمتر جایی از دنیا این نمونه‌های حیوانات خشکی باقی مانده‌است. نسخه‌شناسی
نسخه‌شناسی به صورت عام مهارت و دانشی است که به‌وسیله آن می‌توان نسخه‌های خطی را از جنبه‌های گوناگون توصیف و معرفی کرد، نسخه‌شناسی اطلاعات مربوط به فیزیکِ نسخه است. همچنین شرایط نگهداری نسخه‌های خطّی از بررسی‌های این علم است؛ نسخه‌های خطی به‌علت قدمت و همچنین جنبه‌های هنری در مجموعه‌های جداگانه در کتابخانه‌ها و موزه‌ها نگهداری می‌شوند زیرا شرایط استاندارد، درجه حرارت، میزان رطوبت باید کنترل شود، همچنین آفت زدایی شوند و از طرفی در معرض تابش نور خورشید و اشعه مادون قرمز و ماوراء بنفش نباشند. باستان‌شناسی محیطی
باستان‌شناسی محیطی (environmental archaeology) شاخه‌ای از باستان‌شناسی است که برای بازیابی و بازسازی شرایط محیطی محوطه‌های باستانی و درک اثرات متقابل محیط زیست و فرهنگ بر یکدیگر به مطالعهٔ بقایای گیاهی و جانوری در بافت باستان‌شناختی می‌پردازد. ژئومورفولوژی
ژئومورفولوژی دیرینه وضعیت ناهمواری‌های گذشته زمین را مورد بررسی قرار می‌دهد و دانشمندان علوم زمین از تجزیه و تحلیل آن، تاریخ زمین را مورد مطالعه قرار می‌دهند. همچنین علم خاک‌شناسی دیرینه در مطالعات ژئومورفولوژی دیرینه مورد استفاده قرار می‌گیرد. در ژئومورفولوژی دیرینه، ناهمواری‌های گوناگونی مورد مطالعه قرار می‌گیرد که عبارتند از: ناهمواری‌های به‌جا مانده، ناهمواری‌های دفن‌شده و ناهمواری‌های از زیرخاک درآمده. زمین‌شناسی تاریخی
انسان از بدو خلقت می‌کوشیده که محیط خود را بشناسد، انسان اولیه از مشاهده پدیده‌هایی مانند: زمین‌لرزه، آتشفشان و باد و باران به تفکر پرداخته و برای بقای زندگی تلاش نموده تا محیط خود را بهتر بشناسد. زمین‌شناسی تاریخی یکی از شاخه‌های متنوع زمین‌شناسی است که همزمان با پیشرفت این علم بر اهمیت آن افزوده شده‌است. ویلیام اسمیت (۱۸۳۹–۱۷۶۹) مهندس معدن طی تجربیات ۲۴ ساله خود علم چینه‌شناسی و زمین‌شناسی تاریخی را بنیان‌گذاری نمود. وی به پدر چینه‌شناسی معروف شده‌است. ابزار سنگی
ابزار سنگی، به معنای عمومی آن، به هر ابزاری که تمام یا قسمتی از آن از سنگ ساخته شده باشد، گفته می‌شود. هرچند که امروز جوامع و فرهنگ‌های وابسته به ابزار سنگی هنوز هم وجود دارند، بیشتر ابزارهای سنگی، اشاره و در رابطه با فرهنگ‌های دوران پیشاتاریخ و به ویژه در دوره‌های عصر سنگ است که امروز منقرض شده‌اند. باستان‌شناسان در مطالعهٔ جوامع پیش از تاریخ به مطالعهٔ ابزار سنگی به عنوان تجزیه و تحلیل خطی (Lithic analysis) اشاره می‌کنند. باستان‌مردم‌شناسی جستار و زمینهٔ تحقیق ارزشمندی در مسیر پیشبرد درک مفهوم سنت‌های فرهنگی ساخت و استفاده از ابزار سنگی بوده‌است. سکه‌شناسی
سکه‌شناسی قسمت مهمی از باستان‌شناسی است که شاهد زنده‌ای از تمدن دنیای قدیم و ملل مختلف می‌باشد. علم سکه‌شناسی منحصر به شناسایی رشتهٔ خاصی نیست، بلکه سکهٔ هر دوره نمایندهٔ عادات، آداب، خط، زبان، هنر، مذهب، تمدن، وضعیت اجتماعی، ثروت یا ورشکستگی، ارتباطات تجارتی ملت و مملکتی است و در حقیقت منبع اطلاعات صحیح و دقیق از دنیای قدیم، یعنی از دورانی که سکه ایجاد گردیده تا به‌حال می‌باشد. سکه هم اثری باستانی‌است که در سکه‌شناسی مدنظر است از سوی دیگر، پدیده اقتصادی‌است؛ بنابراین سکه‌شناسی، به باستان‌شناسی، تاریخ و اقتصاد وابسته‌است. همچنین سکه‌شناسی به کتیبه‌خوانی و زبان‌شناسی، نشانه‌شناسی و تشخیص علایم روی سکه، گاه‌شماری و تقویم برای تعیین زمان سکه و جغرافیا برای تعیین محل آن نیازمند است. دایره سنگی
در برخی از این بناها بقای ماننده اجساد انسان کشف شده‌است. باستان شناسان اظهار داشتند که حلقه‌های سنگی ممکن است قبرستان باشد. باستان شناسان دیگر عقیده داشتند که این سنگ‌ها ممکن است نمایانگر نیاکان و قبرستان نباشند، بلکه نمایانگر موجودات خارق‌العاده دیگری مانند خدایان باشند. باستان‌اخترشناسی
باستان‌اخترشناسی یا اخترباستان‌شناسی دانشی نوین و میان‌رشته‌ای از علوم باستان‌شناسی، اخترشناسی و مردم‌شناسی است که به بررسی تأثیر و نفوذ پدیده‌های کیهانی و حرکات اجرام آسمانی بر روی هنرها، آیین‌ها، ادیان، باورداشت‌ها و دیگر پدیده‌های فرهنگی مردمان باستان می‌پردازد. دانش اخترشناسی‌باستانی که به بررسی تاریخی علم نجوم/ هیئت می‌پردازد، علی‌رغم برخی کارکردها و حوزه‌های مطالعاتی مشترک با اخترباستان‌شناسی، شاخهٔ پژوهشی متفاوت و مستقلی است. باستان‌اخترشناسی، زیرشاخه‌ها و گرایش‌های گوناگونی دارد که در آن میان می‌توان از اسطوره‌شناسی کیهانی، اخترقوم‌شناسی و معماری نجومی نام برد. مطالعه و بررسی در نظام‌های گاهشماری و زمان‌سنجی و ابزارهای آن در دوران باستان نیز از حوزه‌های پژوهشی باستان‌اخترشناسان بشمار می‌رود. سابقه زمین‌شناسی
سابقه زمین شناسی در چینه شناسی، دیرینه شناسی و سایر علوم طبیعی به کلیت لایه های اقشار سنگی اشاره دارد. یعنی سپرده هایی که توسط آتشفشان و یا با رسوب گذاری حاصل از آبگیر ها (خاک رس ، شن و ماسه و غیره) ایجاد شده اند که شامل تمام محتوای فسیلی آن و اطلاعاتی است که در مورد تاریخ زمین می دهد. این اطلاعات می تواند شامل: آب و هوای گذشته زمین، جغرافیا، زمین شناسی و تکامل زندگی در سطح آن باشد. مطابق قانون برهم‌چینی یا روی‌هم‌گذاری، لایه های سنگ رسوبی و آتشفشانی در بالای یکدیگر قرار گرفته اند. آنها به مرور زمان سخت می شوند تا به یک ستون سنگی مستحکم تبدیل شوند، که ممکن است سنگهای آذرین به زور به آن داخل شده یا به وسیله حوادث تکتونیکی در هم شکسته شوند. باستان‌شناسی پساروندگرا
باستان‌شناسی پساروندگرا () نحلهٔ نسبتاً جدیدی در باستان‌شناسی است که مدعی رفع کاستی‌ها و نارسایی‌های باستان‌‌شناسی روندگر است. از ویژگی‌های مهم آن انتقادی بودن و توجه به جنبه‌‌های نمادین و معنایی و فردی جامعه‌‌ها و جمعیت‌ها و فرهنگ‌های گمشدهٔ گذشته با تکیه بر شواهد باستان‌‌شناختی است. باکتری‌شناسی
باکتری‌شناسی زیرشاخه‌ای از دانش میکروب‌شناسی است که به مطالعهٔ شکل، ساختمان، دگرگشت و فیزیولوژی باکتری‌ها و همچنین رابطهٔ آن‌ها با انسان، جانوران و مواد بی‌جان طبیعت می‌پردازد. باکتری‌شناسی شامل شناسایی، طبقه‌بندی و بررسی ویژگی‌های گونه‌های باکتریایی است. استخوان‌شناسی
در مطالعه استخوان‌ها، سن، مرگ، جنسیت، رشد، و شیوه زندگی فردی که بقایایش به‌جا مانده در نظر گرفته می‌شود یا از طریق استخوان‌شناسی اطلاعاتی در این زمینه‌ها بازیابی می‌گردد. شاپور رواسانی
رواسانی می‌گوید "باستان شناسی که در ایران الآن منتشر می‌شود باستان‌شناسی سیاسی است زیرا عده‌ای حفار که نام خود را باستان‌شناس گذاشته‌اند، آمده‌اند و همان فرضیات نژادی را به اشکال مختلف به عنوان کشفیات باستان‌شناسی در نوشته‌های خود مطرح می‌کنند و ما آن‌ها را ترجمه می‌کنیم و تحویل روشنفکران می‌دهیم" او دلیل این امر را ترجمه‌ای بودن تاریخ می‌داند و اینکه شرق شناسان اغراض سیاسی دارند. باستان‌شناسی محیطی
سه حوزهٔ مهم در پژوهش‌های رایج در باستان‌شناسی محیطی عبارتند از: گیاه باستان شناسی، جانور باستان شناسی، زمین باستان شناسی مارکوس ترنتیوس وارو
مطالعات تاریخی و معماری وارو دارای اهمیت اساسی است و بسیاری از آنچه دربارهٴ روم باستان می‌دانیم به‌طور غیرمستقیم برمبنای آن مطالعات قرار دارد. معلومات گیاه‌شناسی او بیش از کاتو بود. کتاب او راجع به باغ‌داری حاوی ملاحظات جالبی دربارهٴ نمو و انتقال گیاهان، هم‌چنین دربارهٴ پیش‌گیری و درمان بیماری‌های جانوران است. او عقیده داشت بیماری‌ها از طریق موجودات ریز سرایت می‌کنند. باستان‌شناسی
قدیمترین مدرک مبنی بر به‌کارگیری آثار مادی برای بررسی گذشته‌های دور به سده ۶ (پیش از میلاد) بازمی‌گردد؛ یعنی زمانی که فرمانروایی از بابل به حفاری در بناهای اداری دست زد تا به پیشینهٔ آن‌ها پی ببرد. توسیدید، مورخ یونانی دورهٔ کلاسیک در سده ۵ (پیش از میلاد) با پژوهش باستان‌شناسی نشان داد که گورهای جزیرهٔ دلُوس از آنِ اهالی کاریه است و ایشان زمانی این جزیره را در اختیار خود داشته‌اند. توسیدید تاریخ‌نویس یونانی برای نخستین بار اعلام کرد که تاریخ بشر را نباید صرفاً بر پایه آثار مکتوب پیشین نوشت؛ و بناها و اشیای متعلق به دوران‌های گذشته نیز دربردارنده اطلاعاتی هستند که بایستی مورد عنایت قرار گیرند. ناصر فکوهی
فکوهی در گفتگوها و مقالات خود با نگاهی انسان‌شناسانه به موضوعات متفاوتی همچون جوانان و ازدواج آن‌ها، زنان، مشکلات نظام دانشگاهی، بومی گزینی، نقد فیلم‌های داستانی و مستند و وقایع سیاسی خاورمیانه پرداخته، همچنین به بسط رویکرد اخیر خود در ارتباط با اقوام و حوزه‌های مختلف فرهنگ و هویت قومی و غیره در مجلات، روزنامه‌ها، وبگاه‌های خبری و جامعه‌شناسی داخل و خارج از ایران و همچنین جلسات نقد و بررسی در اجلاس‌های مختلف پرداخته‌است. همچنین وی در حال به پایان رساندن پروژهٔ انسان‌شناسی تاریخ فرهنگی ایران معاصر است که بیش‌تر ملهم از نظریات پساآنال است. معماری در نروژ
بیشتر مطالب باستان‌شناسی ما از بررسی‌های انجام شده در قرن بیستم و کاوش‌های انجام شده در شهرهای بزرگ از سال ۲۰۰۳ تاکنون از جمله بررسی‌های باستان‌شناسی دیگر از دهه ۸۰ و ۹۰ مشتق شده‌است. تاریخ باستان
مورخان برای دستیابی به درک بهتر دنیای باستان دو راه اصلی دارند: باستان‌شناسی و مطالعه متون اصلی به جا مانده. منابع اولیه، نزدیکترین منابع به منبع اطلاعات یا ایده مورد مطالعه هستند.منابع اولیه از منابع ثانویه متمایز شده‌اند که غالباً منابع اولیه را ذکر می‌کنند، دربارهٔ آنها نظر می‌گذارند یا از آنها استفاده می‌کنند. منابع ثانویه به‌طور مثال مورخانی هستند که بعدها دربارهٔ گذشته نوشته و به آنها استناد کرده‌اند. تکامل فرهنگی اجتماعی
هدف بیشتر رویکردهای سده ۱۹ و برخی از سده ۲۰ ارائه مدل‌هایی برای تکامل نوع بشر به عنوان یک موجودیت واحد بود. با این حال، بیشتر رویکردهای سده بیستم، مانند تکامل چند خطی بر تغییرات خاص جوامع فردی متمرکز بودند. علاوه بر این، آنها تغییر جهت را رد کردند (به عنوان مثال فرگشت هدفمند، پایان‌شناسی یا تغییر پیشرونده). بیشتر باستان شناسان در چارچوب تکامل چندخطی کار می‌کنند. سایر رویکردهای معاصر به تغییرات اجتماعی عبارتند از: نئوتکامل گرایی، زیست‌جامعه‌شناسی، نظریه وراثت دوگانه، نظریه مدرنیزاسیون و نظریه پساصنعتی. گونه‌شناسی (باستان‌شناسی)
اگر چه کلیهٔ اصول و قواعد به‌طور واضح بیان نشده اما گونه‌های مقدماتی را می‌توان در کارهای باستان شناسان عصر جدید مشاهده کرد. حتی قبل از دههٔ ۵۰ جان لِه لند به خوبی توانست آجرهای روی را (تحت عنوانی گمراه‌کننده به نام Briton brykes). در تمامی حالت و ابعاد تعیین کند. وی می‌توانست آجرهای جدید را از جهت اندازه و شکل از آن‌ها تمیز دهد. باستان شناسان شروع به شناسایی پیکرهای مقبره‌ها در اواخر قرن ۱۶ کردند و نشان دادند که آن‌هایی که چهار زانو بودند به نسبت قدیمی تر از آن‌هایی بودند به نسبت قدیمی تر از آن‌هایی بودند که پاهایشان صاف بود. در آخر قرن ۱۷ جان آبری اقدام به شناسایی سلسله مراتب تکاملی مواد خام ب اساس ویژگی‌های خاص نقشه کشی قرون وسطایی، دست خط، شکل سپرها و لباس آنان، که طرح کلی توسعهٔ Gothic arohitecture در قرن ۱۸ تصحیح شد و توسط توماس ریک من با انتشار مقاله‌ای به اوج رسید. در قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ در گونه‌شناسی باعث ایجاد ترکیب مشاهدات تجربی و درک مستقیم (دیدن) شد. بر اساس آنچه ایگر گفته، اغلب باستان شناسان اُسکار مانتلیس به عنوان اولین کالج استکهلم نام برده و همچنین هنس هیلد برند کمک شایانی جهت پیشرفت علم اصول انجام داد. هیلد برند یک مقالهٔ اساسی جهت توسعهٔ fibulae در دههٔ ۱۸۷۰ با استفاده ازعلم اصول در حالی که در همان لحظه مونتلیس به کنگره بین‌المللی رفت و مقاله کوچکتری در این روش به انجام رسانید. دیگر مثال اخیر به گونه‌شناسی که فیلندر بتری در سال ۱۸۹۹ برای اشیاء پیدا شده (عمدتاً سفالگری) در ۹۰۰ نوع از قبرهای مصری تعلق دارد. این گونه‌شناسی به عنوان یک بنیاد اساسی برای سلسلهٔ قبرها تلقی می‌شود. انسان‌شناسی
کار مردم‌شناسی فرهنگی عمدتاً بررسی ظهور، تحول و تأثیر فرهنگ در زندگی آدمی‌است. مردم‌شناسی فرهنگی که گاهی مردم‌شناسی اجتماعی نیز خوانده شده در پی آن است تا تنوعات وسیع آداب و رسوم و صور گوناگون حیات اجتماعی را مخصوصاً در بین مردمی که دارای تکنولوژی ابتدایی هستند، با روشی علمی به تحلیل کشد. همچنین، مطالعه عمیق مقولات اجتماعی چون تکنولوژی یا فرهنگ مادی و پویش اقتصادی، مؤسسات اجتماعی، زندگی زناشویی، نهاد دین، دولت، هنر، جادو، توانایی‌ها، تنوع رفتار و شکل‌پذیری طبع انسانی را بر عهده می‌گیرد و در مطالعات خود از داده‌ها و اطلاعات مردم نگاری کمک می‌گیرد. مردم نگاری تنها جنبه توصیفی دارد و مجموعه‌ای از داده‌ها و اطلاعات را بدون تحلیل و به صورت عکسبرداری وقایع و پدیده‌ها فراهم می‌کند که مورد استفاده مردم‌شناسی قرار می‌گیرد. مردم‌شناسی فرهنگی با زبان‌شناسی علمی نیز سروکار دارد و از نتیجه تحقیقات آن برخوردار می‌شود. بدین ترتیب حوزه بررسی این شاخه از مردم‌شناسی، شامل همه دستاوردهای بشری یا نظام فرهنگ انسانی است. تاریخ اجتماعی
تاریخ اجتماعی گرایشی در تاریخ است که به مطالعهٔ روند تغییرات اجتماعی در طول تاریخ می‌پردازد. در این گرایش، روابط مردم با مردم، روابط مردم با حکومت، و روابط مردم با زیست جهان مادّی و معنویشان مورد بررسی قرار می‌گیرد و حوزهٔ وسیعی از جلوه‌های مختلف زندگی و فرهنگ انسان گذشته را بررسی می‌کند و به مطالعهٔ ساختار، فرایند و برآیند کنش آدمی می‌پردازد. این بخش از مطالعات تاریخی پس از توجه بیش از حد به تاریخ سیاسی که در برگیرندهٔ تاریخ فرادستان و حکومت‌گران است، به تاریخ فرودستان و نقش اجتماعی آنها توجه نموده است. غارشناسی
روش علمی مطالعه غارها را غارشناسی (Speleology) می‌گویند. غارشناسی به مطالعه غارها و دیگر عارضه‌های کارستی، اجزای تشکیل‌دهنده آن‌ها، ساختارها و ویژگی‌های فیزیکی آن‌ها، تاریخ غارها، جانداران درون و نزدیک غار، و روندهایی که باعث این موارد می‌شود می‌پردازد. پژوهش‌های باستان‌شناسی در نیشابور
این نوشتار درباره پژوهش‌ها، بررسی‌ها و کشفیات مربوط به باستان شناسی(یا باستان شناختی) در محدوده شهر نیشابور و شهرستان نیشابور می‌پردازد. اولین حفاری هاو پژوهش‌های باستان شناختی در نیشابور، از سال‌های ۱۹۳۵ و ۱۹۴۷ میلادی شروع شد و توسط هیئت ایران‌شناسی موزه متروپولیتن نیویورک، ویلکینسون و اوپتن بر روی خرابه‌های شهر قدیم نیشابور-جنوب شرقی شهر کنونی نیشابور- انجام گردید و طی این اکتشاف، اثری مهم چون شطرنج‌ نیشابوری به موزه متروپولیتن منتقل شد. در سال ۱۹۶۶ میلادی ریچارد بولیت نیز برنامه پژوهشی مدونی را جهت تعیین وضعیت و بازسازی محلات و بازارها، و محدوده شهر قدیم نیشابور انجام داد. همچنین در سال ۱۳۴۳ شمسی یک هیئت باستان‌شناسی از طرف وزارت فرهنگ و هنر به سرپرستی سیف‌الله کامبخش‌فرد و امیر ماهانی و در سال ۱۳۶۷ نیز هیئتی به سرپرستی سید محمود موسوی در قسمت‌هایی از شهر قدیم نیشابور اقدام به کاوش نمودند. بر اثر کاوش‌های به عمل آمده مشخص گردید که نیشابور در سده‌های سوم تا هفتم هجری یکی از مهمترین و بزرگترین مراکز ساخت سفالینه‌های اسلامی در ایران بوده و سفال نیشابور با سفال شهرهایی چون ری و جرجان برابری می‌کرده‌است. در سال‌های (۱۳۸۰- ۱۳۷۸) کاوش‌های باستان شناختی محله شادیاخ نیشابور توسط هیئتی به سرپرستی رجبعلی لباف خانیکی شروع شد که تاکنون به صورت فعال و نیمه فعال ادامه دارد. انسان‌شناسی شهری (کتاب)
نویسنده در فصلی دیگر به حوزه انسان‌شناسی در ایران می‌پردازد. در این فصل ابتدا از پیشینهٔ مطالعات شهری در ایران بحث شده و منابعی که در این زمینه تاکنون در ایران تدوین شده‌است به اختصار بیان می‌شود. سپس در باب تحول شهری در ایران بحث می‌کند که مطالعه‌ای تاریخی از شهرهای باستانی تا شهرهای جدید را شامل می‌شود. سپس عناصر شهری در ایران بر اساس محورهای هفت‌گانه ذکر شده در فصل قبل تحلیل کرده‌است. در فصل آخر نویسنده به روش پژوهش مطرح در انسان‌شناسی شهری اشاره کرده‌است. مؤلف در این فصل اجزای تحقیق مردم‌نگارانه را شرح کرده‌است و انواع تکنیک‌های موجود در این روش را بیان نموده‌است. انسان‌شناسی زیستی
انسان‌شناسی زیستی به مطالعه انسان‌ها به عنوان یک ارگانیسم زیستی پرداخته و تطور آن‌ها در طول زمان و نیز گوناگونی‌های امروزشان را مورد بررسی قرار می‌دهد. این حوزه، خود به سه زیر حوزه تقسیم می‌شود که شامل نخستی‌شناسی (Primatology)، دیرین-انسان‌شناسی (Paleoanthropology) و انسان‌شناسی جسمانی انسان‌های معاصر هستند. موزه‌شناسی
موزه‌شناسی عبارت است از پژوهش بر روی موزه‌ها شامل پیشینهٔ موزه‌ها و نقش شان در جامعه و فعالیت‌های جانبی که در آن دست دارند مانند نمایشگاه‌گردانی، برنامه‌های عمومی و نگهداری از آثار تاریخی و گرانبها و مطالعهٔ آنها. دلتنگی برای نور
کِنتون اسمیت نویسندهٔ روزنامهٔ کانادایی "آپتاون" دیدگاه و نظر مشابهی دارد. او می‌گوید باستان‌شناسان و کیهان‌شناسان شباهت‌های فراوانی با یکدیگر دارند، چرا که هردو «گذشته» را بازسازی می‌کنند. (باستان‌شناسان، مورخان و بازگوکنندگان آنچه که در زیر خاک است، هستند و کیهان‌شناسان مورخان و بازگوکنندگان آنچه در کهکشان‌ها و فضاست). گرچه فیلم را بابت تصاویر خیره‌کننده و دیدگاه‌های چشمگیر و گیرایش دربارهٔ کهکشان‌ها ستوده‌اند، اما با وجودِ تمامی این زیبایی‌گرایی‌ها، بنا به عقیدهٔ کِنتون اسمیت، این فکر در ذهنمان شکل می‌گیرد که «"مشکل از خودِ ما [بشریت] است که خود را درگیرِ قدرت زودگذر و اعمال شر کرده‌ایم و بگونه‌ای رفتار می‌کنیم که گویی اینها، اهمیتی بیش از یک خط‌خطی کوچک بر صفحهٔ چرکنویسِ [زندگی] دارند"». شهر سوخته
پژوهش‌های باستان‌شناسان در ناحیه سیستان راه تازه‌ای برای بازسازی کردن زندگی مردم پیش از تاریخ فلات ایران بازنموده است. برای آنان مهم نیست که اشیاء گوناگونی را که از نظر هنری ارزشی دارد از زیر خاک بیرون آورده در موزه‌ها قرار دهند. آن‌ها می‌خواهند به‌وسیله میکروسکوپ، تجزیه‌های مختلف از طریق رادیو کاربون، و مطالعه دقیق با روش‌های بسیار جدید روی آثار ناچیز مانند ریزه‌های استخوان‌های پرندگان یا باقی‌مانده حبوبات و چوب و غیره زندگی مردم آن ناحیه را در آن روزهای بسیار کهن معرفی نمایند. ایران‌شناسی
مطالعات ایرانی در ارتباط با فرهنگ و ادبیات در شعبه علوم اجتماعی آکادمی صورت می‌گیرد. مراکز علمی این شعبه که با تاریخ و فرهنگ ایران سر و کار دارند، شامل دایرهٔ خاورشناسی، انیستیتوی تاریخ، انستیتوی باستان‌شناسی و مردم‌شناسی، انستیتوی ادبیات، انستیتوی هنر و دایره فلسفه و حقوق می‌باشند. بامبرگ
در دوره فوق لیسانس نیز می‌توان رشته‌هایی نظیر مرمت بناهای تاریخی، مرمت آثار تاریخی، مطالعات ساختمان، باستان‌شناسی در حوزه تمدن رمی، باستان‌شناسی پیش از تاریخ، ایران‌شناسی، باستان‌شناسی و تاریخ هنر دوره اسلامی، اسلام‌شناسی، زبان‌شناسی کلاسیک با گرایش لاتین و یونان، ارتباطات، تاریخ، مطالعات اسلام، ترک‌شناسی، علوم آموزش و پرورش، اقتصاد اروپا، جامعه‌شناسی، علوم سیاسی و… را نام برد. زیست‌شناسی
زیست‌شناسی (Biology) یا بیولوژی بخشی از علوم هفت‌گانه است که گونه و شیوهٔ زندگی جانداران را بررسی می‌کند. این دانش به بررسی ویژگی‌ها و رفتار جان‌داران، چگونگی پیدایش گونه‌ها و افراد (افزایش گرایی)، و نیز به بررسی تعامل جانداران با یکدیگر و محیط پیرامونشان می‌پردازد. (زیست‌شناسی دستگاه‌ها) زیست‌شناسی، شامل موضوعات و تقسیم‌بندی‌های گسترده‌ای از بسیاری مباحث و رشته‌های مختلف می‌باشد؛ از جمله مهم‌ترین این مشخصات، چهار ویژگی به هم وابسته شامل موارد زیر می‌باشندکه می‌توان آن‌ها را اساس زیست‌شناسی کهن نامید: دیرینه‌شناسی
دیرینه‌شناسی یا پارین‌شناسی شاخه‌ای از زیست‌شناسی و زمین‌شناسی است که به بررسی آثار و بقایای موجودات گذشته می‌پردازد و برپایه پیدایش و نابودی این آثار که سنگواره نامیده می‌شوند سن نسبی لایه‌های زمین را تعیین کرده همچنین محیط زیست موجودات دیرینه را مشخص می‌کند. دانش دیرین‌شناسی به شاخه‌های گوناگونی (گیاهی و جانوری و زیرگروه‌های بزرگ‌سنگواره و ریزسنگواره) تقسیم می‌شود. موزه باستان‌شناسی قلعه
در این مجتمع موزه سنگ‌نگاره‌ها، سرامیک، لوازم خانگی و تزئینی، اسلحه و سکه‌ها، باقی مانده‌های محل‌های مسکونی باستانی و غیره… که در شبه جزیره آبشوران پیدا شده و به قرون ۳–۲ قبل از میلاد تعلق دارند، به نمایش گذاشته شده‌اند. قصر قلعهٔ متعلق به قرون ۱۰-۱۴ که یکی از ساختمان‌های دخیل این مجموعه می‌باشد، عبارت از یک قله و استحکام است. این قله منتسب به قرون۱۰–۱۴، ارتفاعی حدود ۱۳٫۸ متری دارد که، به منظور دفاع مورد استفاده واقع می‌شده‌است. در استحکام باقی مانده از قرون ۱۶-۱۸، سکه‌های طلایی، بازوبندهای زرین و نمونه‌های کاشیکاری منسوب به قرون ۱۰-۱۶ به نمایش گذاشته شده‌اند. در داخل این مکان باستانی سه موزه مختلف وجود دارند که، عبارتند از موزه باستان‌شناسی و قوم‌شناسی (روباز)، موزه قلعه (نیمه روباز) و موزه عتیقجات. در قلمروی این مکان باستانی، وسایل نقلیه به علت بزرگی مساحت موزه‌ها به بازدیدکنندگان ارائه می‌شود. زمین‌شناسی مهندسی
در موضوع ژئومکانیک مطالعه رفتار مکانیکی خاک‌ها و سنگ‌ها در مقابل نیروهای وارد به آن‌ها، مورد توجه قرار می‌گیرد. این موضوع خود شامل دو شاخه مکانیک خاک و مکانیک سنگ می‌شود. مطالعه فعالیت‌های فعال زمین‌شناسی که تأثیر مستقیمی در شرایط محیطی دارند و نحوه برخورد با آن هاموضوع اصلی بحث ژئودینامیک می‌باشد. فعالیت‌های فعال زمین‌شناسی به‌طور کلی شامل زمین لرزه‌ها، آتشفشان‌ها، ناپایداری دامنه‌ها، فرسایش، هوازدگی و … می‌باشد. در بحث ژئوتکنیک رفتار مکانیکی سنگ‌ها و خاک‌ها در محل اجرای طرح‌های مهندسی و نحوه بهسازی شرایط زمین در محل اجرای طرح‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد. زمین‌شناسی مهندسی یا ژئوتکنیک علم رفتارشناسی سد، تونل، پی ساختمان، سازه‌های مهندسی و صنعتی می‌باشد؛ که ازآن جمله می‌توان به بررسی رخدادهای حرکتی وپیش‌بینی وقوع آن‌ها نیز اشاره نمود. در مجموع علم مهندسی بر منابع قرًضه، به کارگیری آن در سازه مورد نظر و رفتار سنجی و پیش‌بینی وقوع آن نیز مشتمل می‌شود. دیرین‌مردم‌شناسی
دیرین‌مردم‌شناسی که آمیخته‌ای از دو رشتهٔ علمی دیرین‌شناسی و انسان‌شناسی فیزیکی است، خاستگاه انسان را مطالعه می‌کند. دیرین‌مردم‌شناسان سروکار زیاد با فسیل‌های انسان‌تباران دارند. تاریخ باستان
باستان شناسان در ویرانه‌های شهرهای باستان کاوش می‌کنند و به دنبال سرنخی از نحوه زندگی مردم آن دوره هستند. باستان‌شناسی دیجیتال
باستان شناسی مجازی شهرستان لنجان
پژوهش‌های پیشین در منطقه لنجان به صورت موردی و اغلب در زمینه آثار معماری شاخص آن انجام شده‌است که از آن جمله می‌توان به حفاری هرتسفلد در قبرستان استراخاتون پیربکران در سال ۱۹۲۳ میلادی، مطالعات مایرون اسمیت در مسجد جامع اشترجان در سال ۱۹۳۶ میلادی، آندره گدار در مقبره پیربکران در سال ۱۹۳۷ میلادی و مطالعات کارو میناسیان و محمد مهریار در مورد استحکامات خان لنجان (قلعه‌بزی) و بررسی باستان‌شناسی این قلاع توسط استرن و بیزلی در سال ۱۹۶۵ میلادی اشاره نمود. از جدیدترین پژوهشها در این منطقه، حفاری در محوطه قلعه‌بزی است که تاریخ قطعی حضور انسان در این ناحیه را تا دوره پارینه سنگی میانی به عقب بازمی‌گرداند. این در حالی است در چنین مناطق باستانی با مقیاس کلان می‌توان با بهره‌گیری از رویکردها و روشهای مناسب، مانند استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، عکس‌های هوایی و روش‌های سنجش از دور در کنار منابع مکتوب و داده‌های اتنوگرافی، تصویری روشن از تغییر و تحولات جوامع انسانی در گذشته ارائه نمود. از دیگر منابع اصلی و دست اول در شناخت روستاهای لنجان، رساله‌ای مالیاتی مربوط روستاهای پیرامون اصفهان است که توسط یکی از مستوفیان دستگاه قاجار تنظیم شده و به اوضاع اقتصادی و زراعی و میزان مالیات ۲۰۰ روستای اصفهان، به ویژه روستاهای حاشیهٔ رودخانه زاینده‌رود اختصاص دارد. از منابع ثانویه در مکانیابی و شناخت روستاها و واحدهای کوچک و بزرگ جغرافیایی لنجان، اسناد تاریخی دوره قاجار و پهلوی است که با موضوعات مختلف مانند مکاتبات رسمی، فرامین حکومتی و اداری، گزارشات مالی و مالیات اراضی، وقف‌نامه‌ها یا حتی اختلافات و دعاوی میان مالکان و رعایای روستاها وجود داشته و دارای اطلاعات مفیدی در مورد شرایط اجتماعی واقتصادی این دوره هستند. فرهنگ باستان‌شناختی
مفهوم فرهنگ باستان‌شناسی، از اصول بنیادی باستان‌شناسی فرهنگی-تاریخی است.برگرفته از ویکی‌پدیا فارسی عتیقه‌شناس
عتیقه‌شناس (، ) به افراد پژوهشگر یا علاقه‌مند به آثار باستانی و مصنوعات گذشتگان اطلاق می‌شود. به‌طور خاص، عتیقه‌شناسی مطالعهٔ تاریخ است با توجه ویژه به دست‌ساخته‌ها و محوطه‌های باستانی یا آرشیو‌ها و نسخ خطی تاریخی. باستان‌سنجی
باستان‌سنجی یا آرکئومتری شاخه‌ای نسبتاً جدید از باستان‌شناسی است که در آن یافته‌های باستانی توسط انواع مختلفی از روش‌ها و فنون علمی و آزمایشگاهی مورد بررسی و تحقیق قرار می‌گیرند. به عبارت دیگر به‌کارگیری شاخه‌های مختلف علوم طبیعی و مهندسی به منظور درک و حل بهتر مسائل باستان‌شناسی، باستان‌سنجی نامیده می‌شود. بوم‌شناسی
بوم‌شناسی یا اکولوژی (ترکیبی از کلمه به معنای «خانه» و پسوند به معنای «مطالعه») شاخه‌ای از زیست‌شناسی است که با الگوهای مکانی و زمانی توزیع و فراوانی جانداران سروکار دارد و بررسی‌هایش شامل علیت (علت و معلول) رویدادها نیز می‌گردد. موضوعات مورد علاقه در بوم‌شناسی شامل تنوع زیستی، توزیع، زیست‌توده و جمعیت موجودات به علاوه همکاری و رقابت بین گونه‌ها می‌باشد. بوم‌سازگان (اکوسیستم‌ها)، برهمکنش پویای بین جانداران، اجتماعاتی که تشکیل می‌دهند و مؤلفه‌های غیر زنده محیطشان می‌باشد. فرآیندهای بوم‌سازه‌ای (اکوسیستمی) چون: تولید اولیه، خاک‌زایی، چرخش مواد مغذی و ساختار کنام، شار انرژی و ماده را در محیط تنظیم می‌کند. این فرایندها توسط موجوداتی با مشخصات خاصی در تاریخ زندگیشان پایدار می‌گردد. انسان‌شناسی
با همهٔ این‌ها انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی هر کدام سنت‌ها و روش‌های تحقیق متمایز و مخصوص به خود را دارند. جامعه‌شناسان عمدتاً پژوهش خود را بر جوامع شهری و صنعتی‌شده متمرکز می‌سازند و معمولاً بر تحلیل کمّی داده‌های آماری تکیه می‌کنند و پیمایش شاید مهم‌ترین ابزار پژوهشی آنان باشد. در نتیجه جامعه‌شناسان معمولاً نتایج پژوهش‌هایشان را در قالب گزاره‌های معطوف به روابط علت و معلولی و همبستگی اجتماعی، مانند رابطهٔ بین استعمال مواد مخدر و میزان آدمکشی یا رابطهٔ بیکاری با جرائم خشونت‌بار، بیان می‌کنند. اما انسان‌شناسان همچنان تمرکزشان بر جوامع غیربومی و روش اصلی‌شان مشاهده‌ی مشارکتی است، و از سویی در پی دستیابی به نوعی گزارهٔ عام دربارهٔ رفتار اجتماعی‌اند و از سوی دیگر به دنبال ترسیم تصویری دقیق از بافتار زندگی روزمره. آنان همچنین به مراتب بیش از جامعه‌شناسان تمایل دارند یافته‌هایشان را در چارچوب مقایسه‌ای میان‌فرهنگی قرار دهند که جوامع متعدد در زمان‌ها و مکان‌های مختلف را دربر گیرد. انسان‌شناسی زیستی
انسان‌شناسی زیستی (که با نام انسان‌شناسی فیزیکی نیز نامیده می‌شود) شاخه‌ای از انسان‌شناسی است که به مطالعهٔ روند پیشرفت فیزیکی گونه‌های انسان در طول زمان می‌پردازد. این شاخه از علم نقش مهمی در دیرین-انسان‌شناسی (مطالعهٔ منشأ پیدایش بشر) و مردم‌شناسی قانونی (تحلیل و شناسایی بقایای انسان برای مقاصد قانونی) دارد. تاریخ‌نگاری کلاسیک
تاریخ‌نگاری دوران آغازین اسلام شامل فعالیتهای مربوط به بررسی منابع اولیه تاریخی موجود در رابطه با حوادث و رویدادهای سده‌های نخستین اسلامی و البته بررسی انتقادی این منابع اولیه می‌شود. منظور از منابع اطلاعاتی و تاریخی اولیه، قرآن، حدیث، سیره و متون و نوشتارهای آغازین و متقدم دیگر مانند آنهاست. مطالعه انتقادی منابع مشتمل بر دو رویکرد کلی است. نخست رویکرد درون تمدنی که طی سده‌ها توسط دانشمندان مسلمان جهت شناخت و بررسی منابع انجام شده است و شامل دانش تفسیر قرآن، علم حدیث و روش‌ها و طرق بررسی منابع تاریخی می‌شود. دوم، رویکرد برون تمدنی است که طی سه سده اخیر توسط شرق شناسان شکل گرفته است. علوم اجتماعی
کلی‌گرایی منجر شده که بسیاری از انسان‌شناسان به‌طور جزئی به مطالعهٔ مردم با استفاده از داده‌های بیوژنتیک، باستان‌شناسی و زبان‌شناسی به همراه مشاهدهٔ مستقیم رسوم معاصر بپردازند. در دهه ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ میلادی، صداهایی جهت طلب شفاف‌سازی در مورد عناصر تشکیل‌دهندهٔ یک فرهنگ، و این که چگونه یک مشاهده‌گر بداند چه زمانی فرهنگ او پایان یافته و فرهنگ دیگری آغاز می‌شود، و دیگر موضوعات مهم انسان‌شناسی شنیده شد. می‌توان هر کدام از فرهنگ‌های انسانی را به عنوان بخشی از یک کل دید که موجب تکوین فرهنگ جهانی می‌شوند. این روابط پویا بین مشاهدات کف زمین، در مقابل مشاهداتی که از به هم آمیختن مشاهدات محلی به‌وجود می‌آید، در هر نوع انسان‌شناسی، چه فرهنگی، زیستی، زبان‌شناسانه یا باستانی، نقش بنیادینی دارد. باستان‌جانورشناسی
به تعریفی دیگر، باستان‌جانورشناسی، دانشِ بررسی بازمانده زیاگان است. باستان‌جانورشناسان با بررسی استخوان و پوست و مو و دیگر بقایای بازمانده از جانوران در شناختن نحوه تکامل جانوران و رابطه انسان و جانوران در مناطق و دوره‌های تاریخی کوشش می‌کنند. این رشته نسبتاً تازه‌است و در نیمه دوم قرن بیستم به صورتی مستقل از جانورشناسی و باستان‌شناسی شکل گرفت. دیرینه‌مغناطیس‌شناسی
دیرینه‌مغناطیس‌شناسی پژوهش و بررسی آثار به‌جا مانده در میدان‌های مغناطیسی زمین درون سنگ‌ها، رسوبات، یا یافته‌های دیگر باستان‌شناسی است. برخی مواد معدنی در سنگ‌ها اطلاعات ارزشمندی از جهت و شدت میدان مغناطیسی زمانی که آن‌ها تشکیل می‌شده‌اند را در خود ثبت کرده‌اند. جمع‌آوری و ثبت و به هم پیوستن این اطلاعات در مورد چگونگی رفتار میدان مغناطیسی زمین در گذشته و محل‌های زمین‌ساخت‌های صفحه‌ای (صفحات تکتونیکی) و شدت میدان مغناطیسی در آن زمان حقایق زیادی را برای دیرینه‌شناسان آشکار می‌کند. رکورد وارونه شدن‌های میدان مغناطیسی زمین همه در سنگ‌های آتشفشانی و رسوبی و رانش قاره‌ای ذخیره شده‌اند. این اطلاعات با مقیاس زمانی که به‌همراه دارند ابزار مهمی برای دیرینه‌شناسان به‌شمار می‌روند. سد بستان خالی
کاوش باستان‌شناسی این اثر با هدف شناخت و دست‌یابی به چگونگی ساختار سد و روش ساخت آن؛ همچنین آگاهی از نقشه و طرح سازه‌های معماری موجود در بستر و هسته سد آغاز شده. ساختار معماری ورودی آبراه، بستر سنگی آب پخش و تنظیم کننده میزان خروجی آب، سازه معماری شرقی و اجاق‌ها بخش‌هایی است که کاوش و شناسایی شده‌اند. باستان‌جانورشناسی
باستان‌جانورشناسی مطالعهٔ بقایای جانوری، به‌ویژه استخوان‌ها است که از کاوش‌های باستان‌شناختی به دست می‌آید و برای بازشناسی رژیم غذایی انسان و تأثیر حیوانات در اقتصاد و درک محیط زیست زمان نهشته‌گذاری به کار می‌رود. خانه آقا
در بافت تاریخی یزد هم‌زمان با کاوش در خانه آقا، مجموعه تاریخی ابودردا، گمانه زنی در معابر و حاشیه بناهای مهم و کاوش در برخی از بناهای مهم تاریخی مثل شاه کمالیه و شهاب الدین قاسم طراز انجام می‌شود. باستان‌شناسی شهری یزد به عنوان مقدمه‌ای در جهت ثبت ملی و جهانی بافت تاریخی یزد انجام می‌شود. پیش از این حفاری در محله فهادان، بقعه دوازده امام و مدرسه ضیائیه و مجموعه حسینیان انجام شده و بقایای از سه دوره تاریخی ایلخانی و تیموری به دست آمده‌است. روش‌شناسی تاریخی
روش‌شناسی تاریخی بحث معرفتی است که بیشتر حوزهٔ تاریخ‌نگاری را را دربر می‌گیرد. در این حوزه پژوهشگر در پی شناخت روش یا روش‌های به کار گرفته شده توسط مورخ است. باستان‌شناسی زیر آب
«اقدامات حفاظتی همیشه باید قسمتی از یک پروژهیک باستان‌شناسی باشند». مصنوعات فرهنگی در محیط‌های زیر آب ممکن است از شرایط حراستی بهتری نسبت محیط‌های خشک برخورد باشند. معمولاً سایت‌های باستانی در زیرآب پس از سپری کردن مدتی یک حالت موزانه با محیط اطراف خود دست پیدا می‌کنند. شاید یک مصنوع فرهنگی در طول صدها یا هزاران سال به این توازن برسد. حراست از مصنوعات بازیابی شده از سایت‌های باستانی دریایی یکی از مهم‌ترین تدابیری است که باید به اجرا در بیایید و یک کاوشگر یا نجاتگر در قبال مصنوعات به دست آمده از سایت‌های باستانی مسئول است. بدون حفاظت ممکن است مصنوعات به دست آمده نابود و مهم‌ترین اطلاعات تاریخی ما از بین برود. مصنوعاتی که از محیط‌های آب شور به دست می‌آیند معمولاً شکل خوبی حراست می‌شوند اما به‌طور طبیعی ترد و شکننده می‌باشند. به‌طور کلی مصنوعات بدست آمده از محیط‌های دریایی غیر هوازی مانند مصنوعات مدفون در ماسه‌های دریا به نسبت مصنوعات بدست آمده از محیط دریایی هوازی سطح ماسه‌های بستر دریا بهتر حراست می‌شوند. مواد ارگانیک مانند چرم، چوب، منسوجات [مانند: پارچه‌های بادبانها]، طناب، بقایای گیاهی و ... اگر بدون اقدامات حفاظتی بر روی خشکی نگهداری شوند ممکن است خرد شوند یا دچار تورق، توده و تخریب شوند. آهن ممکن است درظرف چند روز یا چند ماه بر طبق سایز یا چگالی مصنوع، دچار زوال یا ظاهری بد ریخت شود. استخوان، شیشه، سفال و مواد مشابه نیز به مرور زمان دچار حالت تبلور خواهند شد. به دلیل موارد ذکر شده اقدامات حفاظتی یکی از اصلی‌ترین محورها در حفاری سایت‌های باستانی دریایی به حساب می‌آید(Hamilton, 1999, p.4). باستان‌شناسی ایران
کاوشهای منظم مکانهای باستانی در اواخر قرن نوزدهم آغاز شد. هم‌زمان بررسی‌هایی به هدف مطالعه تاریخ هنر و معماری کهن پارس انجام شد. معمار و مورخ فرانسوی مارسل دیولافوا Dieulafoy در سفرش به ایران در ۱۸۸۰–۱۸۸۱، با برخی از اصحاب نزدیک ناصرالدین شاه ملاقات کرد. صخره‌شناسی
صخره‌شناسی یا سنگ‌شناسی یا لیتولوژی بخشی از زمین‌شناسی است که به بررسی و پژوهش در خاستگاه ساختار، ویژگیها و تاریخ سنگ‌های لایه جامد زمین می‌پردازد. سنگ‌شناسی دارای دو بخش عمده‌است: مسعود آذرنوش
یکی از اقدامات مهم او ایجاد کتابخانه تخصصی در پژوهشکده باستان‌شناسی است. دکتر آذرنوش از پژوهش‌های میان‌رشته‌ای بسیار حمایت کرد. وی همچنین امکان فعالیت‌های گسترده باستان‌شناسان خارجی را در غالب هیات‌های مشترک در ایران فراهم کرد که علاوه بر نتایج علمی، منجر به آموزش باستان‌شناسان جوان ایرانی شدند. مرگ‌شناسی
مَرگ‌شناسی () نام رشته علمی مطالعه امور مربوط به مرگ است. در این رشته، اموری چون سازوکار مرگ، جنبه‌های جنایی مرگ، تغییرات جسمانی جنازه‌ها و امور روان‌شناختی و اجتماعی مرتبط با مرگ بررسی می‌شود. موضوعاتی مانند شرایط روانی داغدیدگان، خودکشی، مشکلات بیماران روبه مرگ و بازماندگان نیز در حیطه رشته مرگ‌شناسی هستند. به کارشناسان این رشته، مرگ‌شناس یا کارشناس امور مرگ گفته می‌شود. مردم‌گیاه‌شناسی
امروز مردم‌گیاه‌شناسی تمام جنبه‌های رابطهٔ بین انسان و گیاهان را در نظر می‌گیرد و تنها مطالعهٔ استفادهٔ انسان‌ها از گیاهان نیست و از لحاظ روش و داده‌ها پلی بین علم مربوط به گیاهان و انسان‌شناسی به‌شمار می‌رود. ویژگی مهم این علم چندرشته‌ای بودن آن است و داده‌های آن از علوم مختلف از جمله گیاه‌شناسی، کشاورزی، انسان‌شناسی، شیمی، پزشکی، زبان‌شناسی، تاریخ و باستان‌شناسی به دست می‌آید. بخشی از این روابط بدین خاطر است که استفاده از گیاهان محدود به استفاده‌های غذایی یا دارویی آن‌ها نیست؛ موارد مختلفی از استفاده‌های گیاهان شامل موارد زیر است: تهیهٔ لباس، سم، کود، غذای دام، ابزار دفاعی، ساختن پناهگاه، وسیله و ابزار شکار، و استفاده‌های تزئینی، تفننی، تفریحی، آیینی، جادویی و مذهبی؛ بنابراین علاوه‌بر نوع استفاده از گیاهان، جنبه‌های مختلفی از رابطه‌ای که انسان با گیاهان برقرار می‌کند وجود دارد که شناخت و مطالعهٔ آن‌ها جنبه‌های ژرف و عمیقی از ویژگی‌های فرهنگ و نوع انسان را نشان می‌دهد. مثلاً مطالعهٔ شیوه‌های نامگذاری و طبقه‌بندی گیاهان در جوامع مختلف؛ یا این‌که مردم چه ارزش و جایگاهی برای انواع گیاهان در فرهنگ خود قائلند؛ چه گیاهانی را انسان‌ها پرورش می‌دهند و این گیاهان اهلی در مقابل گیاهان وحشی چه تفاوتی از نظر فرهنگی برای آنان دارند؛ چرخهٔ حیات و فصل‌ها در فرهنگ‌های مختلف چگونه مشخص می‌شود؛ یا رابطهٔ عاطفی که انسان با گیاهان دارد چه معانی و ویژگی‌هایی دارد. زمین‌شناسی تاریخی
روش زمین‌شناسی تاریخی آن است که از طریق مطالعه ساختمان کنونی، اثرات و شواهد پدیده‌های مختلف به چگونگی وقوع و شکل گرفتن آن‌ها پی برده می‌شود. اطلاعات حاصل از یادگیری تاریخ زمین بسیار با ارزش است. برای مثال امروزه زمین شناسان دریافته‌اند که نفت و گاز اغلب بر روی گنبدهای نمکی تجمع پیدا می‌کنند یا زغال‌سنگ‌ها معمولاً در آب و هوای گرم و مرطوب و محیط‌های مردابی به وجود می‌آیند، از طریق مطالعه گذشته زمین می‌توان به چنین محیط‌های رسوبی یا آب و هوای دیرینه پی برده و در نتیجه راه را برای اکتشاف منابع مذکور هموار نمود. علوم شناختی
روان‌شناسی شناختی به بررسی فرایندهای درونی ذهن از قبیل حل مسئله، حافظه، ادراک، شناخت، زبان و تصمیم‌گیری -کارکردهای اجرایی - می‌پردازد. موضوعاتی از این قبیل که انسان چگونه و با چه ساختاری به درک، تشخیص و حل مسئله می‌پردازد و این که ذهن چگونه اطلاعات دریافتی از حواس (مانند بینایی یا شنوایی) را درک می‌کند یا اینکه حافظه انسان چگونه عمل می‌کند و چه ساختاری دارد از عمده مسائل قابل توجه دانشمندان این رشته‌است. این موضوع‌ها با استفاده از روش تحقیق علمی و بررسی موارد قابل مشاهده دنبال می‌شود و از این طریق فرایندها و پدیده‌های ذهنی مانند باور، خواست و انگیزش مورد مطالعه قرار می‌گیرد. باستان‌گرایی در ایران
برخی باستان‌گرایی را «از مؤلفه‌های جدید برای نوسازی ایران» به حساب می‌آورند که «در پی آن است تا با احیاء و تجدید حیات سنت‌ها و عقاید کهن و باستانی، نظم جدیدی را در تفکر اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بازتولید نماید و زیرساخت‌های فرهنگی و اجتماعی نوین را بر پایهٔ سنت‌های کهن بنا نهد» باستان‌شناسی
رومیان آثار باستانی را مرمت می‌کردند و به نمایش می‌گذاشتند و مردم با آگاهی از این که آثار مزبور یادمان‌های گذشته‌است، به دیدن آن‌ها می‌شتافتند. در سده ۴ (میلادی)، سنت هلنا در محلی که مسیح به صلیب کشیده شده بود را حفاری کرد تا آثار مربوط به این رویداد را بیابد. در صدر مسیحیت و در قلمرو امپراتوری بیزانس، مردم به یافتن بقایای مادی متعلق به مسیحیان و رومیان علاقهٔ فراوانی از خود نشان می‌دادند. در اواخر امپراتوری بیزانس قانونی به تصویب رسید که به مردم اجازه می‌داد که چنانچه یادمان تاریخی مهمی نظیر تندیس‌های باستانی سراغ دارند که بنایی مزاحم، دورنمای آن را مخدوش کرده، بشخصه آستین بالا بزنند و آن بنا را تخریب کنند. در این دوره نظریات باستان‌شناسی به این محدود می‌شد که از بقایای مادی می‌توان به اطلاعاتی دربارهٔ گذشته دست یافت. نهان‌جاندارشناسی
نهان‌جاندارشناسی زمینه مطالعه‌ای است در مورد جانوران و گیاهانی که وجود آن‌ها ثابت نشده‌است. این رشته شامل جانوران گزارش‌شده توسط بومیان برخی مناطق می‌شود و بررسی احتمال وجود برخی گونه‌های زنده از جانوران منقرض‌شده مثل دایناسورها را نیز دربر می‌گیرد. بررسی و شناخت جانداران افسانه‌ای و خرافی و جستجوی ریشه این افسانه‌ها و ارتباط آن‌ها با جانداران واقعی نیز در این رشته می‌گنجد. باستان‌شناسی مجازی
باستان‌شناسی مجازی () اصطلاحی است که در سال ۱۹۹۰ توسط باستان‌شناس و دانشمند رایانه برای توصیف استفاده از شبیه‌سازی رایانه‌ای از کاوش‌های باستان‌شناسی ارائه شده‌است. از آن زمان، سالانه نتایج علمی مربوط به باستان‌شناسی مجازی در همایش‌های برنامه‌های رایانه ای و روش‌های کمی در باستان‌شناسی (CAA) مورد بحث قرار می‌گیرد. همجنس‌گرایی در یونان باستان
پروفسور توماس هوبارد در کتاب "مقدمه ای بر همجنسگرایی در یونان و روم" بحث داغی که مجادلات علمی جهانی بر سر سرشت روابط همجنس گونه در میان یونانیان باستان به راه افتاده است را چنین توصیف می کند "عرصۀ مطالعات همجنسگرایی _تقریباً از زمان آغاز آن_ میان دو گروه از پژوهشگران تقسیم شده است: 'جوهره گرایان' که باور به وجود یک الگوی ذاتیِ جهانی، فراتاریخی و فرافرهنگیِ عاطفه به همجنس دارند؛ و 'برساخت‌گرایان اجتماعی' که اعتقاد دارند الگوهای ترجیح جنسیتیْ خود را در فرهنگ های گوناگون با اهمیت های گوناگون می نمایانند و اینکه هیچگونه هویت جوهرین و ذاتی میان عاشقان همجنس در (مثلاً) یونان باستان و جامعۀ غربی پساصنعتی وجود ندارد. برخی برساخت‌گرایان اجتماعی حتی تا بدانجا پیش رفته اند که انکار می کنند ترجیح جنسیتیْ مقوله ای بااهمیت برای باستانیان یا هر نوع خرده‌فرهنگ جنسیِ دنیای باستان بوده باشد." (هوبارد از هالپرین و فوکو در زمرهٔ برساخت گرایان اجتماعی و از بوزول و ثورپ در زمرهٔ جوهره گرایان نام می برد). هوبارد می گوید که بررسی همه جانبهٔ گستره ای از متون باستانی این فکر را به ذهن القاء می کند که برخی اشکال ترجیح جنسیتیْ در حقیقت به مثابهٔ شاخصهٔ متمایز کنندهٔ اشخاص دیده می شدند. بسیاری از متون حتی چنین ترجیح هایی را به سان کیفیاتی مادرزادی و "جنبه های جوهرین هویت انسانی" می دیدند. امیل بنونیست
موضوع اغلب مقالات بنونیست، جنبه‌های مختلف فرهنگ، تمدّن، ادیان و زبانهای ایرانی و شامل تحقیقاتی است دربارهٔ آثار بازمانده فارسی میانه، وزن اشعار پهلوی، مباحث دستور زبان اوستایی، بررسی اصطلاحات و واژه‌های فارسی باستان و اوستایی، تحقیقات ریشه شناختی در زبان‌های مختلف ایرانی، پژوهش دربارهٔ ادیان ایرانی (زردشتی ، مانوی ، زروانی )، مسائل جامعه‌شناسی و طبقات اجتماعی در ایران باستان، پزشکی در ایران باستان، واژه ها و اصطلاحات دخیلِ ایرانی در زبان ارمنی، تحقیق دربارهٔ متون سغدی، واج شناسی زبان‌های ایرانی باستان و جز این‌ها. سوده‌شناسی
از نظر تاریخی، اکثر تحقیقات سوده‌شناسی بر "طراحی" و "روانکاری مؤثر" اجزای ماشین، متمرکز شده‌اند. با این حال، مطالعه سوده‌شناسی به تقریباً تمام جنبه‌های تکنولوژی مدرن و هر سیستمی که در آن یک ماده در حال لغزش روی دیگری است، گسترش می‌یابد. بوم‌شناسی
بوم‌شناسی مترادف با «محیط زیست‌گرایی» یا «تاریخ طبیعی» نیست. بوم‌شناسی با شاخه‌های علمی چون: زیست‌شناسی تکاملی، ژنتیک، رفتارشناسی جانوران رابطه نزدیک و همپوشانی دارد. یکی از تمرکزهای اصلی بوم‌شناسان ارتقاء فهم اثرات تنوع زیستی روی عملکرد بوم‌شناسانه است. بوم شناسان به دنبال توضیح این موارد هستند: گردشگری تاریخی
مردم شناسی و قوم شناسی دو رشته اصلی بودند که به بومیان ، آداب و رسوم و ساختارهای سیاسی آنها علاقه داشتند.  اگرچه اولین کارگران میدانی علاقه ای به گسترش استعمار قدرت های اصلی اروپایی نداشتند، اما واقعیت این بود که یادداشت ها، کتاب ها و یادداشت های میدانی آنها توسط مقامات استعماری برای درک ذهن بومیان به کار گرفته شد.  از آن لحظه به بعد، انسان شناسی جذابیت عجیبی برای فرهنگ دیگری ایجاد کرد.  مفاهیم میراث و استعمار به طور جدایی ناپذیری در هم تنیده بودند. گورشنگلی
ایران یکی از کشورهای مهم منطقه خاور میانه و به عنوان یک کشور باستانی و تاریخ کهن در جهان شناخته می‌شود. به خاطر اینکه ایران باستان مدت زمان زیادی در مسیر ارتباطی بین اروپا و آسیا قرار داشته یک تنوع قومی و قبیله‌ای و تاریخی بسیار جالب توجه در جای جای آن شکل گرفته‌است. در موارد زیادی با وجود اهمیت زیاد این خرده فرهنگ‌ها به دلیل عدم رسیدگی یا ضبط نشدن به موقع در حال از بین رفتن است یا کاملاً از بین رفته‌است به فراموشی کامل سپرده شده‌است. این مقاله قصد دارد یکی از این مناطق در حال فراموشی که به نظر تاریخ بسیار کهن چندین هزار ساله را در دل خود پنهان کرده‌است را معرفی کند. به خاطر اینکه اطلاعات جمع‌آوری شده بیشتر حالت میدانی دارد و از طریق افراد قدیمی که هنوز در قید حیات هستند یا تاریخ مناطق همجوار صورت گرفته شاید برای تکمیل بخش‌هایی از مقاله اطلاعات زیادتری لازم باشد که بعداً اضافه گردد؛ بنابراین نویسنده مقاله حق مقداری تغییر را که به روشن‌تر شدن موضوع کمک کند برای خواننده محفوظ می‌دارد. هرچند ایجاد تغییرات مستلزم ارائه مرجع مستدل است. مطالب زیر در این مقاله مورد بحث قرار خواد گرفت: دست‌ساخته
در باستان‌شناسی، مفهوم دست‌ساخته در کنار مفاهیم بوم‌ساخته و پدیدار قرار می‌گیرد. استخوان‌شناسی
استخوان‌شناسان به مطالعهٔ دقیق ساختار استخوان‌ها، اجزای استخوان‌بندی، دندان‌ها، اشکال ظاهری، عملکردها، بیماری‌ها و آسیب‌ها، فرایند استخوان‌سازی از غضروف، استحکام و سختی استخوان‌ها، و غیره می‌پردازند. عصب‌شناسی زبان
تحقیقات عصب‌شناسی زبانی در تمام زمینه‌های اصلی زبانشناسی انجام می‌شود. زیرشاخه‌های اصلی زبانی، و نحوهٔ پرداختن عصب شناسان زبان به آنها، در جدول زیر آورده شده‌است. تحقیقات عصب‌شناسی زبان، چندین موضوع را بررسی می‌کند، از جمله مکان پردازش اطلاعات زبان، چگونه پردازش زبان با گذشت زمان آشکار می‌شود، ساختارهای مغز چگونه به کسب زبان و یادگیری آن مربوط می‌شوند و اینکه چگونه نوروفیزیولوژی می‌تواند به آسیب‌شناسی گفتار و زبان کمک کند. صادق ملک شهمیرزادی
صادق ملک شهمیرزادی در مدت سی سال کار آموزشی در گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران، به تدریس دروس کاوش در محل، طبقه‌بندی سفال و اشیا، طراحی فنی و نقشه‌برداری و عکاسی، بررسی آثار باستانی، سمینار و ترتیب نمایشگاه، تهیه گزارش مشروح، باستان‌شناسی و هنر مصر باستان، آشنایی با باستان‌شناسی، مبانی باستان‌شناسی فرهنگی، باستان‌شناسی پیش از تاریخ میانرودان، باستان‌شناسی پیش از تاریخ ایران، باستان‌شناسی آسیای باختری و مصر (این واحد درسی را در دانشگاه‌های خارج از کشور ارائه کرد)، باستان و فرهنگ ایران باستان (این عنوان درسی رادر دانشگاه هلسینکی ارائه کرد) پرداخت. باستان‌شناسی گیلان
باستان‌شناسی گیلان، خصوصاً در دوره قبل از اسلام، معمولاً در زمینه گسترده‌تر ناحیه جنوب دریای خزر، شامل مازندران و گرگان مطالعه می‌شود. عباس علیزاده
۱. مبانی نظری و عملی در باستان‌شناسی: با فصل‌هایی در زیست‌شناسی، تاریخ، و معرفت‌شناسی باستان‌شناسی
واژه انگلیسی archaeology از واژه یونانی arkhaiologia به معنی بحث دربارهٔ چیزهای قدیمی است. اما امروزه معنای آن تغییر کرده و به پژوهش در زمینه گذشته انسان، بر پایه بقایای مادی باقی‌مانده از او، گفته می‌شود. در یونان باستان، در سده‌های نخست پس از میلاد، اصطلاح archaeologist به گروهی از بازیگران تئاتر گفته می‌شد که بر روی صحنه با حرکات صامت افسانه‌های باستانی را بازسازی می‌کردند. واژه archaeology با مفهوم امروزی آن را در سده ۱۷ (میلادی) ژاک اُبسن، طبیب و عتیقه باز اهل لیون، دوباره احیا کرد. او واژه archaeography (باستان‌نگاری) را نیز مطرح کرد. اما این واژه مقبول مردم نیفتاد و وارد مجموعه واژگان نشد. فرهنگ باستان‌شناختی
فرهنگ باستان‌شناسی یا فرهنگ باستان‌شناختی مجموعه‌ای برگشتنده از دست‌ساخته‌های بشری وابسته به زمان و مکانی خاص است که تصور می‌شود برجای‌مانده‌های فرهنگ مادی دورهٔ ویژه‌ای از جامعهٔ انسانیِ باستانی را تشکیل دهد. ارتباط بین دست‌ساخته‌ها، بر اساس درک و تفسیر باستان‌شناسان است و لزوماً ارتباطی با گروه انسانیِ حقیقی‌ای در گذشته ندارد. محمد مهریار (باستان‌شناس)
محمد مهریار فردی بود که مرز باستان‌شناسی و معماری را در حیطه مطالعات تاریخی برداشت و معماری را در بوته باستان‌شناسی به مرحله تحلیل رساند. پس از زلزله بم، مهریار تمام نیروی خود را صرف مطالعه و بهینه‌سازی روند ساماندهی و مرمت آثار آسیب دیده کرد مهریار شناخت عمیقی از فرهنگ و تمدن ایران‌زمین داشت. او با میراث فرهنگی سراسر کشور آشنا بود و در تعداد زیادی از بناها، محوطه‌ها، بافت‌های فرهنگی و تاریخی کشور مطالعه و تعدادی از این آثار را کاوش باستان‌شناسانه، حفاظت، مرمت و سازماندهی کرده بود. وی در زمینه‌های پژوهش‌های باستان‌شناسی صاحب‌نظر بود، به گونه‌ای که مجوز انجام کاوش‌های تخصصی باستان‌شناسانه را در اختیار داشت. مرگ و مراسم تدفین در ایران باستان
یکی از منابع مهم در جهت شناخت فرهنگ، آئین‌ها و مذاهب بررسی تدفین‌های انجام شده در گورهای باستانی است. جامعه‌شناسی و تاریخ ادیان و فلسفهٔ مذاهب نمی‌تواند بدون توجه به آثار بجای مانده از اقوام باستانی که به نوعی به فلسفهٔ مرگ و نیستی و برخورد انسان نسبت بدان مربوط می‌شود به نتیجه‌گیری صحیح و بازسازی اعتقادات پیشینیان و تأثیر آن در حرکت و تحول انسان و تاریخ آن دست یازند. سنگواره‌شناسی
سنگواره‌شناسی (به انگلیسی: Taphonomy) دانش بررسی فرایند گندیدن جانداران در گذر زمان و چگونگی تبدیل آن‌ها به فسیل است. این دانش که خود زیر شاخه‌ای از دانش دیرینه‌شناسی است در سال ۱۹۴۰ توسط دانشمند روسی ایوان یفرموو برای مطالعهٔ دقیق تر سنگواره‌ها معرفی شد. این دانش به بررسی دقیق تر فرایند تشکیل سنگواره می‌پردازد که مباحثی چون تأثیر موجودات میکروسکوپی بر فرایند گندیدن یا تأثیر شرایط محیطی بر این فرایند، انواع فسیل‌ها، کیفیت فسیل‌ها و غیره را در بر می‌گیرد. جفری شوارتز
تحقیقات شوارتز درباره روش‌ها، نظریه‌ها و فلسفه‌های زیست‌شناسی تکاملی، و خاستگاه و تنوع نخستی‌ها است. او شکل صورت و دندان بقایای باستان‌شناختی و اسکلت‌های نخستی‌ها را بررسی کرده‌است. بسیاری از نمونه‌های او در موزه‌های مختلف دنیا نگهداری می‌شوند. استخوان‌شناسی
استخوان‌شناسی مطالعهٔ علمی استخوان‌هاست که توسط استخوان‌شناسان انجام می‌شود. استخوان‌شناسی زیرشاخه‌ای از علوم کالبدشناسی، جامعه‌شناسی، و باستان‌شناسی به‌شمار می‌آید.