ኢትዮጵያ ብወተሃደራት ጥልያን ዝተወስዳ ሓወልቲ ድሕሪ 68 ዓመት ምምላሳ ይዝከር። እዚ ካብ ዝኸውን ድማ ኣስታት 14 ዓመት ተቖፂሩ። ሓወልታት ኣኽሱም ካብ 3ይ ክፍለ ዘመን ኣትሒዞም፡ ብጥበብ ጠጠው ከም ዝበሉ ይንገር። ብክልተ ሚስጢራዊ ማዕፆታት [ፎልስ ዶርስ] ዝማዕረጉ እዞም ሓወልታት፡ ንዘመናት ዘይተነግሩን ምስጢራውን ታሪኻት ሓቢኦም ከም ዝርከቡ ሊቃውንቲ ኣኽሱም ይዛረቡ። እቶም ሓወልታት ጥንታዊ ስልጣነ ኣኽሱማውያን ዝነግሩ ኮይኖም፡ ኣብ ኢትዮጵያ ድማ ፍሉያት ሚስጢራውያን ታሪካዊ ምልክታት ተገይሮም ይውሰዱ። ሓወልቲ ኣኽሱም ቑጽሪ ሰለስተ ኣንጸላሊዩዎ ዘሎ ሓደጋ ግን፡ ነቲ ታሪኻዊ ኹርዓት ተጋሩን ኢትዮጵያውያንን ይፍትኖ ኣሎ። እቲ ካብ ሮም ዝመጽአ ሓወልቲ እንትትከል እዩ ኣነቓኒቑዎ ዝብሉ ግምታት'ውን ኣለዉ። ነቶም ኣብ ልዕሊ መሬት ዝርከቡ ሓወልታት ዝተሰከሙ ኣብ ትሕቲ መሬት ዝተሃንጹ መቓብራት ነገስታት ኣለዉ። ውሽጣዊ ትሕዝቶ እዞም ካብ ሓደ እምኒ ዝተሰርሑ መቓብራት ግን፡ ተሰንጢቑን በብግዚኡ እቲ ነቓዕ እናወሰኸ ይኸይድ ምህላዉን ኢና ተዓዚብና። መግለጺ ስእሊ, ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ቱሪዝም ከተማ ኣኽሱም ኣቶ ገብረመድህን ፍጹም ብርሃን ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ቱሪዝም ከተማ ኣኽሱም ኣቶ ገብረመድህን ፍጹም ብርሃን፡ እዚ ክፋል 'ሞዘሌም' ተባሂሉ ከም ዝጽዋዕ ነጊሩና። እዚ ኽፍሊ 10 መቃብር ንጉሳት እንትህልዎ፡ ንጉሳት እቲ ዘመን ምስ ንብረቶምን ስድረኦምን ዝተቐበርሉ ቦታ'ዩ። እዚ መቓብር ዝገጥሞ ዘሎ ምስንጣቕ ድማ'ዩ፡ ነቲ ጠጠው ኢሉ ዘሎ ሓወልቲ ናብ ሓደጋ ዘእትዎ ዘሎ። "ቅድም ኢሉ እቲ ምስንጣቕ ብጣዕሚ ንኡሽቶ'ዩ ነይሩ። ሕዚ ግን እናዓበየ መጺኡ ኣጻብዕቲ ዘሽሉኽ ኮይኑ ኣሎ። በዚ እንተቐጺሉ፡ ከቢድ ሓደጋ'ዩ ከስዕብ" ኢሉ ገብረመድህን። ክሳብ ሕዚ ምኽንያት ምስንጣቕ እዞም ኣእማን ኣይተፈልጠን። ኣመራርሓ ቱሪዝም እታ ከተማ ግን፡ ኣብ ልዕሊ መሬት ዘሎ እምንን ሓመድን ከቢዱዎም ክኸውን ይኽእል'ዩ ዝብል ግምት ኣለዎም። ብየማናይ ገፅ እቲ ጠጠው ኢሉ ዘሎ ሓወልቲ ድማ፡ ካልኦት ኣብ ትሕቶ መሬት ዝርከቡ ተመሳሰልቲ መቓብር ነገስታት ኣለው። እዚ መሰረት ናይቲ ጠጠው ኢሉ ዘሎ ሓወልቲ ቑጽሪ ሰለስተ ኾይኑ፡ 18 መደያየቢ ኣለዎ። ሎሚ፡ 15 መደያይቦ ወሪድና ንውሽጢ ክንኣቱ ዕድል ረኺብና። ብፍላይ ኣብ እዋን ክራማት ግን ሓንቲ ደረጃ'ውን ምንቕ ምባል ከም ዘይክኣል ተነጊሩና። ማይ ስለ ዝመልእ። ምንጪ እዚ ማይ ካበይ ምዃኑ ኣይፍለጥን፤ ግን ክኣ ዓብዪ ስግኣት ህልውና እቲ ሓወልቲ ኮይኑ'ሎ። "እዚ ማይ ዓቝሩ ዘሎ ከባቢ፡ ሓወልቲ ቑጽሪ ሰለስተ ጠጠው ዝበለሉ መሰረት'ዩ። በዚ እንተቐጺሉ፡ ሓደግኡ ኣብቲ ሓወልቲ'ዩ። ልሙዕ ሓመድ ናይቲ ሓወልቲ ሸርሺሩ፡ እቲ ሓወልቲ ኣብ ሓርፋፍ ነገር ክዓርፍ ክገብሮ ይኽእል'ዩ። እዚ ድማ ጽቡቕ ኣይኮነን። ብምሉእ ከዕንዎ ይኽእል'ዩ" ብምባል የረድእ ኣቶ ገብረመድህን። ዝኸፍአ ሓደጋ ከጋጥም እንተኾይኑ ኣብ እዋን ክረምቲ ስለ ዝኾነ፡ ቅድሚ ክረምቲ ምእታው ህጹጽ ስራሕ ክስራሕ ከም ዘለዎ'ውን ይሕብር። ምስንጣቕ ናይቶም ዓበይቲ ካብ እምኒ ዝተሰርሑ መቓብራት ትሕቲ መሬትን፡ ምንጩ ዘይፍለጥ ምምላእ ማይ መሰረት እቲ ሓወልቲን'ዮም እምበኣር፡ 'ክወድቕ'ዶ ክጸንሕ ይኸውን?'
