1 ጥቅምቲ 2020 ምንጪ ስእሊ, Getty Images ኣብ ሓደ እዋን ሕማም በዲዶ (Smallpox)፡ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ይቐትል ነበረ። እቲ ሕማም ኣዝዩ ሓደገኛን ኣብ ታሪኽ ደቂ-ሰባት ዝኸፍኣ ቅዝፈት ካብ ዘስዓቡን ሕማማት እዩ ነይሩ። እቲ ሕማም አብ ዘጋጥመና ንሰብነትና ክሳብ እንጸልኦ ንሓኮ፣ ሓያል ረስንን ቃንዛን'ውን ኣለዎ። እዚ ጥራሕ ኣይኮነን። ሓያል ቃንዛ ጉሮሮ ኣለዎ፤ ሕማም ርእስን ጸገም ምትንፋስን'ውን የስዕብ። እቲ ዝኸፍአ ባህሪ እዚ ሕማም እዚ ዝገለጽናዮ ጥራሕ ኣይኮነን። መላእ ሰብነትኩም ብዘሰንብድ ዕንፍሩር ክውረር፣ ኣብ ርእስኹምን እግርኹምን ፈጸጋ ክወጽእ፣ ጉሮሮኹምን ሳምቡእኩምን ድማ ኣብ ውሽጢ ክልተ መዓልቲ ክደርቕ ዝገብር ሓደገኛ ሕማም እዩ። ሕማም በዲዶ፡ ቀልጢፉ እዩ ኣብ መላእ ዓለም ዝተዘርግሐ። ኣስታት ሓደ ሲሶ ኣባጽሕ ከምኡ'ውን ሸሞንተ ካብ ዓሰርተ ህጻናት በዚ ሕማም ክሞቱ'ዮም ተባሂሉ ተገሚቱ ነይሩ። ኣብ መጀመርታ 18 ክፍለ ዘመን፡ ኣብ ኤውሮጳ ጥራሕ ዓመታዊ 400 ሽሕ ሰባት ቐቲሉ ተባሂሉ'ዩ ዝግመት። ኣብ ጥቓ ወደባት ዝርከባ ከባቢታት ዝያዳ በዚ ሕማም ተጠቒዐን ነይረን። ብ1721 ዝነበረ ለበዳ በዲዶ፡ ኣብ ኣመሪካ ከተማ ቦስተን ጥራሕ ካብ ጠቕላላ ብዝሒ ህዝቢ እታ ከተማ እቲ ሸሞንተ ሚኢታዊት በዚ ሕማም ሃሊቑ'ዩ። ብህይወት እንተተሪፍካ'ውን ቀሊል ኣይኮነን፤ መብዛሕትኦም በዚ ሕማም ዝተጠቕዑ ሰባት ዓይኖም ዓዊሮም፣ ኣካላቶም'ውን ጽሕግርግሕ ዝበለ በሰላ ዝሸፈኖ'ዩ ኮይኑ። "እቲ ቕራፍ ቑስሊ ክለግስ እንከሎ፡ በሰላ ናይቲ በዲዶን ኣካላዊ መጉዳእቲ ዝመስልን ገዲፉልካ ስለዝኸይድ፡ ብዙሓት ሰባት ነቲ በሰላ ተጻዊሮም ምንባር ከቢዱዎም ነፍሰ ቕትለት ፈጺሞም'ዮም" ይብል በዓል ሞያ ተመሓላለፍቲ ሕማማት ኤዲተር ድረገጽ ታሪኽ ክታበታት ሬኔ ናጄራ። ንተመራመርቲ ዘገረመ ሚስጢር ክታበታት "ሕማም ለይቲ"፡ ህጻናት ዘጥቅዕ ሕማም ነብስኻ ክትበልዕ ዘገድድ ሕማም ነቲ ሕማም ንምፍዋስ ዝወሃቡ ዝነበሩ ሓገዛት ዳርጋ ትርጉም ኣልቦ እዮም ነይሮም። ሓደ ግዜ ሰባት ኣብ ዋዒ ዘለዎም ክፍልታት ክኾኑ፣ ጸኒሑ ድማ ዛሕሊ ኣብ ዘለዎም ክፍልታት ኮፍ ክብሉ፣ ለሚን ከይበልዑ፣ ቀይሕ ሕብሪ ብዘለዎ ክዳን ክጥቕለሉ ይግበር ነበረ። ብ17 ክፍለ ዘመን፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ 24 ሰዓት ንሓደ ሕሙም "12 ንኣሽቱ ጠርሙዝ ቢራ" ይውሃቦ ነይሩ። እንታይ ከረብሖ?
