ኦነግ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንኦነግ ካብ መዝገብ ግብረሽበራ ምስኣውጸኦ፡ ግዜ ከየጥፈአ እዩ ምስ’ቲ ኣብ ኤርትራ ኾይኑ ዕጥቃዊ ቃልሲ ከካይድ ዝጸንሐ ውድብ ምዝርራብ ጀሚሩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ወርሒ ነሓሰ 2018 ንሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ነበር ወርቅነህ ገበየሁን ንፕረዚደንት ክልል ኦሮሚያ ለማ መገርሳን ናብ ኣስመራ ብምልኣኽ፡ ምስ ኣቦ ወንበር ኦነግ ዳውድ ኢብሳ ክዘራረቡ ገበረ። ምንጪ ስእሊ, Getty Images ድሕሪ’ዚ ዝርርብ፡ ኦነግ ዕጥቃዊ ቃልሲ ገዲፉ ናብ ኢትዮጵያ ክኣቱ ተሰማሚዑ። ኣብ መፋርቕ ወርሒ መስከረም 2018 ድማ፡ ኣስታት 1300 ሰራዊት ኦነግ፡ ካብ ኤርትራ ብትግራይ ኣቢሉ ናብ ኢትዮጵያ ኣትዩ። ናብ ኢትዮጵያ ምስኣተወ ግን፡ ንኣዋርሕ ኣብ ጉዳያት ምፍታሕ ዕጥቅን ካልእን ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ክሰሓሓብ ተራእዩ ነይሩ። ብፍላይ እቲ ኣብ በረኻታት ኦሮሚያ ክንቀሳቐስ ዝጸንሐ ሰራዊት ኦነግ፡ ኣብ ጉዳይ ምፍታሕ ዕጥቂ ዝተፈለየ ቅዋም ዘለዎ ይመስል ምንባሩ ዝዘከር እዩ። ውዒሉ ሓዲሩ ግን፡ ብዳውድ ኢብሳ ዝምራሕ ኦነግ ዕጥቂ ፈቲሑ ናብ ሰላማዊ ምንቅስቓስ ከምዝኣተወን፡ ኣብ ጫካ ዝተረፉ ሰራዊት ከምዘይብሉን ኣዊጁ። እንተኾነ፡ ክሳብ እዚ እዋን እዚ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብፍላይ ኣብ ምዕራብ ኢትዮጵያን ዕጡቓት ኦሮሞ ኣብ ውግእ ከምዘሎ እዩ ዝፍለጥ። ብዳውድ ኢብሳ ዝምራሕ ኦነግ ዕጡቕ ሰራዊት የብለይን እንተበለ’ኳ፡ እዞም ኣብ ኦሮሚያ ዝንቀሳቐሱ ዕጡቓት ግን ንርእሶም ‘ሰራዊት ሓርነት ኦሮሞ’ እናበሉ እዮም ዝጽውዑ። "ኣነ ብውልቀይ ናፅነተይ ኣይረኸብኩን" ኣዛዚ ሰራዊት ኦነግ ላዕለዎት መራሕቲ ኦነግ ከምዝተኣስሩ ተገሊጹ መንግስቲ ኢትዮጵያ ድማ፡ ነዞም ዝዋግእዎ ዘለዉ ዕጡቓት፡ ገለ እዋናት ‘ኦነግ ሸኔ’ እናበለ ክጽወዖም ይስማዕ እዩ። እቶም ዕጡቓት ግን ንርእሶም “ሸኔ” ኢሎም ኣይጽውዑን። ኣብ ቅትለት ኣርቲስ ሃጫሉ ሁንዴሳ ድማ፡ ብመንግስቲ ተደጋጊሙ ዝኽሰስ ዘሎ ኣካል እዩ። እቲ ብዳውድ ኢብሳ ዝምራሕ ኦነግ ግን፡ ኣብ’ዚ እዋን ኣብ ሃገራዊ ቦርድ መረጻ ኢትዮጵያ ተመዝጊቡ ዝንቀሳቐስ ዘሎ ሕጋዊ ተቓዋሚ ውድብ እዩ። እዚ ውድብ፡ ኣብ ኦሮሚያ ተቐባልነት ኣለዎም ምስ ዝበሃሉ ተቓወምቲ ውድባት ሰሚሩ ክሰርሕ ምዃኑ ኣፍሊጡ ነይሩ። ኣብ ወርሒ ጥሪ፤ ግንባር ሓርነት ኦሮሞ (ኦነግ) ምስ ኦሮሞ ፌደራሊስት ኮንግረስ (ኦፌኮ) ከምኡ ድማ ምስ ብሄራዊ ፓርቲ ኦሮምያ (ኦብፓ) ጥምረት ከምዝፈጸሙ ተገሊጹ ነይሩ። እንተኾነ፤ ኣብ መንጎኦም ምስምማዓት ስለዘይተፈጥረ፡ እቲ ጥምረት ንግዚኡ ደው ከምዝበለ እዩ ዝዝረብ ። ካልኦት ካብ ደገ ዝኣተዉ ውድባት ኦሮሞ ካብቶም ካብ ደገ ዝኣተዉ ውድባት ኦሮሚያ መብዛሕተኦም፡ ካብቲ ነባር ውድብ ኦነግ ዝተፈንጨሉ ኮይኖም፡ ገሊኦም ‘ብክስቶ ዝምራሕ ኦነግ’ ብዝብል ብስም መራሕቶም ዝልለዩ እዮም ነይሮም። እዚ ድማ፡ “ኦነግ” ብዝብል ስም ኣብ ቦርድ መረጻ ኢትዮጵያ ክምዝገብ ዘለኒ ኣነ እየ ክሳብ ዝብል ምስሕሓባት ፈጢሩ ነይሩ። ኣብ ነሓሰ 2019 ኣብ መንጎ ብዳውድ ኢብሳ ዝምራሕ ‘ኦነግ’ ከምኡ ድማ፡ ኣብ መንጎ ብኣባ ነጋ ጃራ ዝምራሕ ኦነግ ዝነበረ ምስሕሓብ ዝጥቀስ እዩ። ካልኦት፡ ቅድም ክብል ኣብ ኦነግ ዝነበሩን ዝተፈንጨሉን ከም በዓል ሌንጮ ለታን ከማል ገልቹን ዝመርሕዎም ውድባት ድማ፤ ካልእ ስም ሒዞም ናብ ኢትዮጵያ ኣትዮም እዮም። ብኣይተ ሌንጮ ለታ ዝምራሕ ኣብ ስደት ዝተመስረተ ዲሞክራሲያዊ ግንባር ኦሮሞ (ኦዴግ) ድሕሪ ምምጻእ ኣብዪ ኣሕመድ ናብ ኢትዮጵያ ተመሊሱ። ኣይተ ሌንጮ ለታ፡ ስሙ ኣብ ፖለቲካ ኢትዮጵያ ገኒኑ እዩ ዝለዓል። ኦነግ ዕጥቃዊ ቃልሲ ኣቋሪጹ ናብ ሃገሩ ክኣቱ ተሰማሚዑ "ቃልሲ ዲሞክራሲያዊ ክኸዉን ኣለዎ" ኣቶ ሌንጮ ለታ ኣብ ወርሒ ሕዳር 2018፡ ምስ’ቲ ኣብቲ ሽዑ እዋን ብኣይተ ለማ መገርሳ ዝምራሕ ዝነበረን ንኦሮሚያ ዘመሓድርን ኦዴፓ ኣባል ልፍንቲ ኢህወዴግ ዝነበረ ውድብ ተዋሂዱ። ኦዴፓ ድማ ንባዕሉ፡ ጸኒሑ ናብ ሰልፊ ብልጽግና ተሓዊሱ። ካልእ ካብ ስደት ዝተመለሰ ናይ ኦሮሚያ ውድብ፡ ብብርጋዴር ጀነራል ከማል ገልቹ ዝምራሕ ብሄራዊ ፓርቲ ኦሮምያን (ኦብፓ) እዩ። ኦብፓ ካብ ኤርትራን ኡጋንዳን ተበጊሱ ዕጥቃዊ ቃልሲ ከካይድ ድሕሪ ምጽናሕ ድሕሪ ለውጢ ናብታ ሃገር ዝተመለሰ እዩ። ጀነራል ከማል፡ ላዕለዋይ መኮንን ሰራዊት ኢትዮጵያ ዝነበረ ኮይኑ፡ ካብቲ ኣብ ዶብ ኤርትራን ኢትዮጵያን ተመዲቡሉ ዝነበረ ግንባር ሃዲሙ፡ ንኤርትራ ኢዱ ዝሃበ'ዩ። ከማል ገልቹ ናብ ኢትዮጵያ ምስተመለሰ፡ ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ሓላፊ ጸጥታ ክልል ኦሮሚያ ኮይኑ ሰሪሑ። ጸኒሑ ግን ካብ ስልጣኑ ተላዒሉ። ንሱ ዝመርሖ ውድብ ኦብፓ፡ ኣብ’ዚ እዋን እዚ ፍቓድ ረኺቡ ኣብ ኢትዮጵያ ሕጋዊ ምንቅስቓስ ይገብር ኣሎ። ዴምህት ዴሞክራስያዊ ምንቅስቓስ ህዝቢ ትግራይ (ዴምህት) ሓደ ካብቶም ዕጥቆም ፈቲሖም ናብ ኢትዮጵያ ዝኣተዉ ፖለቲካዊ ውድባት እዩ። ብኣቆፃፅራ ፈረንጂ 2001 ከምዝተመስረተ ዝንገረሉ ዴምህት፡ 17 ዓመታት ኣብ ኤርትራ ኾይኑ ኣንፃር መንግስቲ ኢትዮጵያ ዕጥቃዊ ቃልሲ ከካይድ ፀኒሑ። ኣብ 2015 ምስ ጉንበት ሸውዓተ ውህደት ፈጢሩ ዝነበረ እቲ ውድብ፡ ብ ሞላ ኣስገዶም ዝምርሑ ኣስታት 800 ወተሃደራቱ ነቲ ውድብ ራሕሪሖም ናብ ኢትዮጵያ ኣትዮም ነይሮም። ዴምህት መን እዩ?
