ትግርኛ BBC News, ትግርኛናብቲ ትሕዝቶ ቀጽሉ ክፍልታት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት ፕሮፈሶር ንጉጊ ዋ ቲዮንጎ፡ “መጀመርያ ቃል ነበረ” 14 መጋቢት 2019 ምንጪ ስእሊ, Mark Boster ፕሮፈሶር ንጉጊ ኣብ ስነ-ጽሑፍ ዓለም ሓደ ካብ'ቶም ዝለዓለ ተፈላጥነት ዘሎዎ ኬንያዊ ጸሓፊ'ዩ። ንምዃኑ ኣደማምጻ ስሙ እቲ 'ን' ልስልስ ኢሉ ዳርጋ 'ጉጊ' ጥራይ'ዩ ዜስምዕ። እዚ 81 ዝዕድሚኡ ሕልፊ ዘሎዎ ጸሓፊ ንኣተሓሳስባ ጸሓፍቲ ኣፍሪቃውያን ክልውጥ ህርድግ ዚብለ ዘሎ ዓቢዪ ጸሓፋይ'ዩ። ምስ ዕድመ እናተጓየየ ድማ ጌና ኣብ ስራሕ ይርከብ። ጊዜ ወሲዱ ሕቶታና ክምልስ ብምኽኣሉ ኸኣ ነመስግኖ። ንጉጊን ቋንቋ-ኣደን ኣፍሪቃውያን ጸሓፍቲ ብቋንቋ-ኣደ ክጽሕፉ ክተባብዑ ይግባእ እናበለ ኣብ ዓለም ምሉእ ዑደት ዝገበረ፡ ብዛዕብኡ'ውን መጻሕፍቲ ዝጸሓፈ፡ ሕጂ'ውን እንተዀነ ጌና ዝምህረሉ ዘሎ መርገጺ'ዩ - ኣድላይነት እንግሊዘኛ ይዅን ካልኦት ናይ ባዕዲ ቋንቋታት ንዒቑ ወይ ከኣ ኬናሹ ዘይኰነስ ቋንቋ-ኣደና ንኽንዕቅብን ንክኽበረልና። ኣብታ 1986 ዘሕተማ መጽሓፉ "ንሓንጎልና ሓራ ምስ እነውጽእ"( Decolonising the Mind) እናበለ ዘቕረቦ ክትዕ ክሳብ ሕጂ ንተማሮን መምህራንን ተመራመርትን እተዛርብን እተካትዕን ኣዝያ ፍልጥቲ መጽሓፍ'ያ። ንጉጊ ድሕረ-መግዛእታዊ ክልሰ-ሓሳበኛ'ዩ፣ እታ መጽሓፉ ድማ ብዛዕባ ናይ ቋንቋ ፖለቲካ ኣብ ስነ-ጽሑፍ ኣፍሪቃ'ያ እትምጕት። "ኣቦይ ኣለዉና/ኣለዋና"፡ ቆልዑ ኣስመራ ኣብ ኮምቡሽታቶ 'ኣደ ስነጽሑፍ ኤርትራ'፡ ጓል-ኣንስተይቲ ደራሲት "ጥበብ ናይ ኣተሓሳስባ ኢንቨስትመንት'ዩ" ብርክት ዝበሉ ድርሰታት ዘሎዋ ዀይና ብቋንቋ-ኣደን ጥቕሙን ዘርእዩ ዛዕባታት ብምልዓል ኣብ ብሄራዊ ባህሊ፡ ታሪኽን መንነትን ዘሎ መኽሰብ ኣነጺራ'ያ እተርኢ። "ኣነ ብእንግሊዘኛ ዝጸሓፍኩዎም መጻሕፍቲ ኣደይ ወላዲተይ ከተንብቦም እንተ ዘይክኢላ ምጽሓፈይ እንታይ ይዓብስ?" ይብል ንጉጊ። "ሓንጎልና ተመሪዙ፣ ስንብራት ገዛእትና ኣብ ሓንጐልና ካብ ሰረጸ ጌና ሓራ ኣይወጻእናን ማለት እኮ'ዩ" እናበለ ክምጕት ልባት ይምስጥ። ብ 1967 ዝደረሳ "ፍረ-እኽሊ ስርናይ" ( A Grain of Wheat) ዘርእስታ መጽሓፍ ኣብ ትግርኛ እንተ ትትርጐም ክንደይ ጽቡቕ ነይሩ። እታ መጽሓፍ'ቲኣ ፕረሲደንት ባራክ ኦባማ ኣዝዩ ከም ዜድንቓ መስኪሩላ'ዩ። ንንጉጊ ባዕሉ ንጉጊ ዝገበረት መጽሓፍ'ያ ክንብል ድማ ንኽእል። ሽዑ'ዩ ን'ፋኖናዊ' ማሕበርነት ዝሓቘፈ (Frantz Fanon)፣ ክብል-ክብል ድማ ንሃይማኖት ሚስዮናውያን (ክርስትና) ኣብ ምልክት-ሕቶ ኣእተወ፡ ስሙ ዝቐየረ (ካብ ጀይምስ ንጉጊ ናብ ንጉጊ ዋ ቲዮንጎ)፡ ብቋንቋ ጊኩዩ ዀነ ስዋሂሊ ክጽሕፍ ዝጀመረ። እቲ ሓላማይ "ሕልሚ ኣብ ጊዜ ውግእ" (Dreams in a Time of War) ዘርእስታ መጽሓፍ ምንባብ ኣፍሪቃውያን ኣብ ዘሕለፍዎ ሃለዋት'ያ ትሽምም ... ልክዕ ከም ሓደ ፍሑቕ ስልማት'ዶ ክንብሎ ወይስ ስንብራት?
