ጆርጆ ድራር፡ "ናጽነት እንተሎ ሰብ ክማሃርን ክባላሓትን ይኽእል እዩ" እቶም ምዕራፋት እቲ 226 ገጻት ዘሎዎ መጽሓፍ ብነዊሕ መቕድምን፡ ሸውዓተ ግዙፋት ምዕራፋትን ላቔባ-ሓበሬታን እዩ ቀሪቡ። እቲ ትንታኔ ን 'ቖልዑ ስሳታት' ብምጥቃስ'ዩ ዝጅምር። እዚ ማለት እቲ ኣብ ሞንጎ ጀብሃን ሻዕብያን ዝነበረ ህልኽን ትርኽን፡ ቝስልን ግጭትን ትንክፍ ኣቢሉ ኣብ መዓልቲ ናጽነት ይሰግር። ብጕያ ኸኣ ኣብ ረፈረንዱም ይበጽሕ፡ እቲ ታሪኽ ብጸብለልነት ሻዕብያ ተዓብሊሉ፡ ብምሕዝነት ኢሳያስ ኣፈወቅን መለስ ዜናውን እናተደፍአ ኣብ ፈለማ ጽንብል ናጽነት ይበጽሕ። "እቶም ንታሪኽ ናይቲ ዞባ ክንከታተል ዝጀመርና ሓደስቲ ተመራመርቲ ክንደየናይ እኹል ኣፍልጦ ከይነብረና - ካብ መጻሕፍቲ ታሪኽ ናይ ሩት ኢዮብ፡ በረኸት ሃብተስላሴ፡ ዳን ኮነል፡ ላዮነል ክሊፍ፡ ሮይ ፐይትማን ኢና ክንመሃር ጀሚርና" ይብል ሪቻርድ ... እዚ ማለት ብናታቶም መለክዒታት ምስ ኤርትራ ከም እተፋለጠ ንምግላጽ። ከምኡ ክብል ከሎ፡ ባዕሉ ኣብ ኤርትራ ክቕመጥ ምስ ጀመረ ግን እቲ ኵነታት ከመይ ከም ዝነበረን ብቐረባ ከም ዝተዓዘቦን ንምግላጽን ባይታ ንምንጻፍን ዜልዓሎ ሓተታ ይመስል። ኣብቲ ጽንብል ቀዳማይ ሚኒስተር መለስ ዝበሎ ብምጥቃስ - ቍስልና ኣይንሕከሕ - ተባሂሉ ናይ ሰላሳ ዓመት ቃልስን ኣቝሳልን ብምስጋር እቲ ጕዳይ ንታሪኽ ከም ዜጸግዕሉ ደራሲ ይእምት። ክልቲኦም መራሕቲ ግን ናይ ብሓቂ ልቢ ንልቢ ዝተዋህቡ ኣይመስልን ይብል ፕሮፈሶር ሪድ ኣብ ቀዳማይ ምዕራፍ መጽሓፉ። ደራሲ ኣብ ታሪኽ ኤርትራ ናይ ምንዳፍ መደብ ኣትዩ ከም ዝነበረ ግና'ኸ ናይቲ መደብ ከንቱነት ድሒሩ ከም ዝተረድኦ ኣስሚሩ፡ ዝጸሓፎም ሕጡባት ምንባብ ዜገርም'ዩ። ህዝባዊ ግንባር ነቲ ኤርትራ መንነት ምስ ብረታዊ ቃልስን ኣበርክቶኡን ብፍላይ ከኣ ምስ ታሪኽ እቲ ግንባር እዩ ክጠምሮ ዝፍትን ነይሩ። ስፍሕ ዝበለ ዘይምንባሩ ከኣ ሓደ ሓደ ስምዒታትሲ ይፈጥር ነይሩ እዩ። እቲ ዚስዕብ ምዕራፍ ባዕሉ ደራሲ ብ2000 ኣብ ኵሎም ድፋዓት ብዘካየዶም ዑደታት'ዩ ዘውክእ። ዑደቱ ግን ኣብ ሸነኽ ኤርትራ ጥራይ ስለ ዝተኻየደ፡ እሞ ኸኣ ብኣባላት መንግስቲ ሚኒስትሪ-ዜና ዝተሰነየ ዑደት ስለ ዝነበረ ሚዛናዊ ጸብጻብ ኣቕሪቡ ክበሃል የሸግር። ይዅን'ምበር፡ እቲ ምዕራፍ ብመግለጺታት ሞትን ቅዝፈትን ጭካኔን ኵነኔን'ዩ መሊኡ። ትእምርቲ እምቢታ "ሽገይ-ሃቡኒ!" - ኣስመራ ኣብ 1965 ቢንያም፡ ''ህዝቢ ኤርትራ ንነዊሕ እዋን ሰላም ተነፊግዎ እዩ'' ብድሕሪኡ ዝስዕብ ምዕራፍ ("ሕልሚ ሓበሻ" ዘርእስቱ) ናብ ዘበን ግዝኣት ጣልያን ተመሊሱ፡ እቲ ዘበን ብኸመይ ምስ ምፍጣር ኤርትራ ዚበሃል ኣምር ብምትሕሓዝ ናብ መግዛእቲ እንግሊዝ ይሰግር። ብሓጺሩ፡ ዝተፈላለዩ መግዛእትታት ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ዝተጻወትዎ ተራ ጸሚቑ ብምቕራቡ ዝመስገን ስራሕ ኣቕሪቡ ክበሃል ይከኣል። እዚ ዚስዕብ ዜተሓሳስብ ሕጡብ ከኣ ኣብ መዕጸዊ ምዕራፉ ኣስፊሩዎ ይርከብ። "ሓደ ካብ ስርሑ ዝደስከለ ዓርከይ ንኣቦይ ወልደኣብ ወልደማርያም ዘልዓልዎ ጕዳይ ጠቒሱ ኣዕሊሉኒ ነይሩ" ይብል ደራሲ። "ኤርትራውያን ይሓዝኑን ይጠዓሱን፡ ምስኡ ኸኣ ጸሎት ካብ ምግባር ኣየቋርጹን፣ ኵነታቶም ንክመሓየሽ ድማ ወትሩ ጊዜ ይትስፈዉ" ክብል ይዝከረኒ። "ዝን ድሕሪ ምባሉ እቲ ዓርከይ ቁሊሕ ኢሉ ብጎቦ ዓይኑ ይርእየኒ'ሞ ከምዚ በለ - ብመጀመርታ ጣልያን፡ ድሓር እንግሊዝ፡ ጸኒሖም ከኣ ኢትዮጵያውያን፡ ብድሕሪኦም ከኣ ንሕና መጺእና። ኣምላኽ ይኽደኖም - ክብል ይዝከረኒ" ብምባል ሪቻርድ ነቲ ምዕራፍ ይድምድሞ። ሓንቲ ካብ'ተን ኣዝየን ኣገደስቲ ምዕራፋት እታ "ኤምበራጦር" ዘርእስታ ከይኰነት ኣይተርፍን። እቲ ስርዓት ከመይ ኢሉ ከም ዝተተኽለ፡ ምስ ጊዜ ብረታዊ ቃልሲ ብኸመይ ከም ዝተኣሳሰር፡ ድሕሪ ናጽነት ኵነታት ከመይ ይመስል ከም ዝነበረ፡ ኣብ ጊዜ ዉግኣ ባድመ እንታይ ከም ዘጓነፈ፡ ኣብዚ ዘሎዎ ደረጃ ከመይ ኢሉ ከም ዝበጽሐ ይገልጽ። ኣብቲ ምዕራፍ፡ ተቐይሮታት፡ ጽልእን ኣምልኾትን፡ ጌጋታት፡ ምድፍፋር፡ ምጥልላም፡ ምጭኽኻን ከምኡ'ውን ከመይ ኢሎም ሃጓፋት ከም ዝተፈጥሩ ኣሉታውያን ስምዒታት ከምዝማዕበሉ ኣስፊሩ ኣሎ። ሓደ ካብ'ቶም ብልጫታት'ዛ መጽሓፍ'ዚኣ ደራሲ ንሰብ-ቀደምን ሰብ-ሎምን ማዕረ-ማዕረ ሰሪዑ ፍልልያቶም ክገልጽ ብምኽኣሉ'ዩ። ሰብ ስሳታት እናበለ ንተጋደልቲ ክገልጾም፡ ብማዕሪኦም ድማ ባህርያት ናይ'ቶም ብዋርሳይ ይከኣሎ ዝፍለጡ ሰብ-ዘበን ብምፍታሹ ኣገዳሲ'ዩ። ምኽንያቱ፡ ደራሲ፡ ኣብ ኤርትራ ዝነበረሉ እዋን ብዙሓት ኣዕሩኽ ስለዘጥረየ፡ ንዛንትኦም ብዝተፈላለዩ ኣገባባት ስኢሉ፡ ናይ ካልእ ብዙሓት ንእግረ መገዱ ዝረኸቦም እሞ ብኵነታቶምን ኵነታት ሃገርን ዘይቀሰኑ ዘዕለልዎ ኣኪቡ፡ ክሳብ ሎሚ ጸሓፍቲ ዘይተንከፍዎ ድንግል ዛዕባታት ትማልን ሎምን እናዛመደ ኣብ መጽሓፉ ኮፍ ኣቢሉዎ ኣሎ። ዳህሳስ ብረታዊ ተጋድሎ ህወሓት ሸኽ ኢብራሂም ሱልጣን፡ 'ንኤርትራ ኣብ ክልተ ካብ ምምቃል ዜድሓኑ ሓርበኛ' ሪቻርድ ንዛንትኡ ኣብኡ ደው ኣየበሎን። ድሕሪ ዉግእ ናይ ኢትዮጵያ ብምጕዓዝ ነቲ ኣብኡ ዝነበረ ኵነታት ክዕዘብ ከደ። እታ ብ"ተገላቢጦሽ" ኢሉ ዝሰመያ ሻድሸይቲ ምዕራፍ ብምልእታ ኤርትራ ብኣረኣእያ ኢትዮጵያውያን ከመይ ትመስል ካብ ዚብል ዛዕባ ተበጊሱ ብዙሕ ከም ዝፈተሸ ተርኢ። እቶም ርእይቶታት ብሸነኽ ኣባላት ወያነ ትግራይ፡ ኣምሓራ ከምኡ'ውን ኤርትራውያን ስደኛታት እንታይ ከምዝበሃል ተዘንቱ። እቲ ዜገርም ግን ብ 1998 ካብ ኢትዮጵያ ንኤርትራ ዝተጠረዙ ኤርትራውያን፣ ድሕሪ ዉግእ ድማ ንኢትዮጵያ ዝተመልሱ፡ መሳጢ ትሕዝቶ ዘሎዎ ታሪኽ ዉልቀ-ሰባት ስለ ዘስፈረሉ ነቲ መጽሓፍ ፍሉይ ይገብሮ። ነቶም ሓበሬታ ዘስንቕዎ ዝነበሩ ሰባት፡ ኣብ መገዲ፡ ኣብ ባራት፡ ኣብያተ መግብታት ... ኣበየ መሸጓሹግ እናኣተወ ዛንትኦም ይሰምዕን ይእክብን ብምንባሩ ነታ መጽሓፍ ንምስንዳእ ክሳብ ክንደይ ከምዝደኸመ የርኢ። "ኢትዮጵያውያን ንኤርትራ ዳርጋ ኣይፈልጥዋን'ዮም" ዝበለሉ እዋን ነይሩ። ይዅን'ምበር፡ ኣብ መደምደምታ እቲ ምዕራፍ፡ ናቱ ቃላት ብምጥቃም፡ "ኢትዮጵያ ንቕድሚት ክትስጕም ኤርትራ ግን ግልልቲ፡ ነዳር፡ ብስጭውቲ ኰይና ተሪፋ" ክብል ይገልጻ።ብተወሳኺ "ኣብ ኤርትራ እንርእዮ ዘሎና ደራቲ ኵነታት ውጽኢት ወተሃደርነት (ሚሊታሪነት'ዩ)" ብምባል ነታ "ተገላቢጦሽ" ኢሉ ዝሰመያ ምዕራፍ ይድምድም። ኤርትራ፡ "ምሕታት'ዶ ሓጢኣት'ዩ?" ጉዳይ ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ ተዘትይሉ ኤርትራውያን ተቐማጦ ለንደን ሲሃም ዓሊ ክትፍታሕ ጸዊዖም ኣብ መወዳእትኡ'ኸ?
