ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ ዝርከባ መደብራት ኣፋውስ ብዘካየድናዮ ዳህሳስ፡ ኣብ ሓደ መደብር ኣፋውስ፡ ልዕሊ ኮንደም፡ መከላኸሊ ሃንደበታዊ ጥንሲ 'ፖስትፒል' ይሽየጥ። ሓደ መደብር መድሓኒት ብማእኸላይ ገምጋም ካብ 500 ክሳብ 600 ፖስትፒል ብወርሒ ዝሽየጥ እንትኸውን፡ ኣብ ሓደ መደብር መድሓኒት ብወርሒ፡ ካብ 30 ክሳብ 40 ኮንደም ጥራሕ ከምዝሽየጥ ኣረጋጊፅና። ካብ 18 ክሳብ 24 ክሊ ዕድመ ዝርከባ ደቂ ኣንስትዮ ነዞም 'ፖስትፒላት ከምዝዕደገኦም ድማ፡ በዓል ሞያ ፋርማሲ ኣይተ ፀሃየ ተካ ይዛረቡ። ጠለብ ፖስቲፕላት (ኣብ 72 ሰዓታት ሃንደበታዊ ጥንሲ ዝከላኸል መድሓኒት) ምውሳኹ ስዒቡ፡ ጠለብ መነፀሊ ጥንሲ መድሓኒታት ልዑል ከምዝኾነ እውን እቶም በዓል ሞያ ይዛረቡ። ብኻልእ ወገን ድማ፡ ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ ዝርከባ መደብር መድሓኒታት፡ ብማእኸላይ ኣብ ሓደ መደብር መድሓኒት፡ ኣብ መዓልቲ ብውሑዱ 20 ቪያግራ (ኣብ ግዘ ፆታዊ ርክብ ብልዕቲ ወዲ ተባዕታይ ንክብርትዕ ዝገብር መድሓኒት) ይሽየጥ። ኣብ ወርሒ ድማ ካብ 500 ክሳብ 600 ቪያግራ ይሽየጥ። ዝበዝሑ ተጠቀምቲ ከኣ መናእሰይ ከምዝኾኑን፡ ብዛዕባ እዚ መድሓኒት ግጉይ ርድኢት ከምዘሎን፡ መናእሰይ 'ናፃ ፆታዊ ርክብ ክፍፅሙ ከምዝደልዩን' ኣይተ ፀሃየ ይዛረቡ። "ቪያግራ ብልዕቲ ወዲተባዕታይ ዘይለዓል እንተኾይኑ ንክለዓል ዝሕግዝ እዩ። እቲ ሰብ ግና ኣብ ስምዒት ፆታዊ ርክብ ንክፀንሕ ኢሉ እዩ ዝዕድጎ ዘሎ። ብሕክምና ሕማም ሽኮርን ደም በዝሕን ዘለዎም ብዕድመ ድፍእ ዘበሉ ደቂ ተባዕትዮ ንክጥቀሙ ዝምከር እኳ እንተኾነ፡ እቶም ዝበዝሑ ተጠቀምቲ ግና መናእሰይ እዮም" ይብሉ እቶም በዓል ሞያ። ኣብ ቢሮ ሓለዋ ጥዕና ክልል ትግራይ ምቁፅፃርን ምክልኻልን ኤችኣይቪ ኤይድስ፡ ኣይተ ኣሰፋ ሓጎስ ብወገኖም፡ ኣብ ብዙሓት መናእሰይ ደቂኣንስትዮ፡ ብፍላይ ድማ ኣብ ተምሃሮ ምንፃል ጥንሲ ከምዘሎ ሓቢሮምልና። መግለጺ ስእሊ, ኣይተ ኣሰፋ ሓጎስ "እዚ ውሑስ ዘይኮነ ርክብ ግብረስጋ ከምዘሎ ዘርእይ እዩ። እዚ ማለት ሓሲቦም ርክብ ዘይገብራ ወይ ዘይገብሩ፡ ከም ኮንደም ዝበሉ መከላኸሊ ዘይጥቀሙ ምዃኖም ዘርእይ መረዳእታ እዩ" ኢሎም። ንምንታይ ኤችኣይቪ ክፈርሕኦ ዘይከኣላ ንዝብል ሕቶ እንትምልሱ ድማ፡ ንኤችኣይቪ ዘለወን ግንዛበ ትሑት ስለዝኾነ ይብሉ። መናእሰይ ደቂኣንስትዮ ልዕሊ ኤችኣይቪ ኤይድስ፡ ኣብ ዘይሓሰብኦ ጠኒሰን ከይበሃላ ከምዝፈርሓ ዝሓበሩ ኣይተ ኣሰፋ ሓጎስ፡ ውሑስ ዘይኮነ ፆታዊ ርክብ ምስ ፈፀማ ኣብ ውሽጢ 72 ሰዓታት ሃንደበታዊ መከላኸሊ ጥንሲ 'ፖስትፒል' ክጥቀማ ከምዝመርፃ ገሊፆምልና። በዓል ሞያ ፋርማሲ ኣይተ ፀሃየ ግና፡ 'ፖስትፒል' ብተደጋጋሚ ምጥቃም ጉድኣት ከምዘለዎ እዮም ዘረድኡ። "እቲ ፖስትፒል ብተደጋጋሚ ክጥቀምኦ እንከላዋ ናይ ምክልኻል ዓቕሙ ስለዝንኪ ጥንሲ ከጋጥም ይኽእል እዩ። ጥንሲ እንተጋጥም ድማ፡ ኣድላይ ዘይኮነ ምንፃል ጥንሲ ንክገብራ ይግደዳ ኣለዋ" ዝበሉ ኣይተ ፀሃየ፡ ብዙሓት መናእሰይ ደቂኣንስትዮ መነፀሊ ጥንሲ መድሓኒት ከምዝሓታን ገሊፆምልና። "ወደይን ሰብኣየይን ገቢረ" መስራቲትን ኣዶመንበርን ማሕበር ተስፋሂወት ኤችኣይቪ ፖዘቲቭ ደቂኣንስትዮ ትግራይ ወይዘሮ መልክኣ ኣስገደ ምስ ቫይረስ ኤችኣይቪ ኤይድስ ምንባር ካብ ዝጅምራ ልዕሊ 18 ዓመታት ተቖፂሮም ኣለዉ። ብ1999 ዓም ድማ ማሕበር ተስፋሂወት ኤችኣይቪ ፖዘቲቭ ደቂኣንስትዮ ትግራይ ብምባል፡ ኣብ ኤችኣይቪ ኤይድስ ኣስተምህሮን ምሕብሓብን እትህብ ማሕበር ኣጣይሸን። ሽዑ ዝነበረ ኩነታት እንትዝክራ፡ "እቲ ቫይረስ ኣብ ደሞም ንዝነበሮም ሰባት ኣድልዎን ምግላልን ነይሩ። ኣብ ሓደ ቤተክርስትያን ካብ 10 ክሳብ 20 ሰባት ይቕበሩ ነይሮም። ህፃናት፣ መናእሰይ፣ ኣደን ኣቦን በቲ ቫይረስ ሞይቶም እዮም። ብውልቀይ'ውን ወደይን ሰብኣየይን ገቢረ እየ" ብምባል፡ ይዝክራ። መግለጺ ስእሊ, ወይዘሮ መልክኣ ኣስገደ እቲ ዝነበረ ለበዳን ሞትን ንምግታእ፡ ህዝብን መንግስትን፡ ኢሉ እውን ገበርቲ ሰናይ ይሰርሑ ከምዝነበሩ ዝገለፃ ወይዘሮ መልክኣ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ግና፡ ለበዳ እቲ ቫይረስ ዳግም ደጊሱ እናተላብዐ ከምዝኾነን፡ ናይዚ ምኽንያት ድማ ቁጠባዊ ፀገም ከምዝኾነ እየን ዝሕብራ። "ኣብቲ ጎስጓስ ይካየደሉ ዝነበረ እዋን፡ ከም ኢኣርዲኤን፣ ኤምኤስኤችን ሃፕኮን ዝኣመሰላ ትካላት፡ እቲ ቫይረስ ኣብ ደሞም ዘለዎም ወገናት እግሪ ንክትኸሉ ብዙሕ ነገር ሰሪሐን እየን። ኣይኮነን መንግስቲ ዝህበካ ደገፍ ናይ በዓልካ እውን በሊዐ ክሞት እትብለሉን ንምንባር ተስፋ ዘይትገብረሉን ግዘ እዩ ነይሩ" ይብላ ወይዘሮ መልክኣ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ግና ኣብ ማሕበራት ኤችኣይቪ ኤይድስ ዘሎ ቁጠባዊ ፀገም፡ እቲ ቫይረስ ኣብ ደሞም ዘለዎም ሰባት ናብቲ ማሕበር ንከይመፅኡ ከምዝገበሮምን፡ እቲ ቫይረስ ብውሽጣ ውሽጢ ንክላባዕ ምኽንያት ከምዝኾነን ሓቢረን። ካልእ ምኽንያት ድማ፡ መድሓኒት ፀረኤችኣይቪ ኤይድስን ዝተፈጠረ ግጉይ ርድኢት እዩ። "እቲ መድሓኒት ኣቕርቦት ምስ መፀን፡ ውሒጥኻ ናይ ጠጠው ምባል ኩነታት ምስተርኣየ፡ እቶም መናእሰይ እኒ መልክኣ 18፡ 20 ዓመት ነቢረን ዘይሞታስ፡ 'ኤችኣይቪ ማለት ሰዓል ማለት እዩ' ዝብል ግንዛበ እዩ ዘለዎም" ኢለናና። ይኹን'ምበር መድሓኒት ፀረ ኤችኣይቪ ኤይድስ ዋላ እኳ እንተተጠቀማ፡ እቲ መድሓኒት ቀሊል ዘይበሃል ጉድኣት ከምዘለዎ እየን ዝሕብራ። መልክኣ "እቲ መድሓኒት ዓይንኻን ብርክኻን እዩ ዘፍዝዝ፤ ካልኦት ብዙሓት ፀገማት እውን ኣለውዎ። ዕድመ ልክዕ መድሓኒት ምውሳድ ቀልዲ ኣይኮነን" ብምባል ኣብዚ ሕዚ እዋን ነዚ ቫይረስ ይምልከተኒ ዝብል በዓልዋና ከምዘይትርእየሉ ገሊፀን። ኣብ ክልል ትግራይ ኣብ ምክልኻልን ምቁፅፃርን፣ ኣብ ኣስተምህሮን ገዛ ንገዛ ምሕብሓብን ዝነጥፋ 37 ማሕበራት ኣለዋ። ካብዚአን እተን ሓሙሽተ፡ ኣብ ከተማ መቐለ ይርከባ። ኣብዘን ማሕበራት፡ ብብርኪ ክልል 162 ዓርሰ ፍቓደኛታት ኣለዋ። "ለበዳ እቲ ቫይረስ ኣሎ፣ እቲ ሞት ሕዚ እውን ኣሎ። እቲ በብእዋኑ ዝውስኽ ዘሎ ፀብፃብ ናብ ማሕበር ንከይኣቱ ግን፡ ቁጠባዊ ፀገማት እተን ማሕበራት ደሪትወን እዩ። ስለዚ፡ ከም ቀደም ነተን ማሕበራት ደገፍን ክትትልን ክግበረለን ኣለዎ" ይብላ ወይዘሮ መልክኣ። "ከምቲ ቀደም ሰዓት ኮበርታታት፣ ኣንሶላታትን ሓገዝ ምግብን ንማሕበራት ክወሃብ ይግባእ። እዚ ይትግበር ስለዘየለ ግና፡ ሕዚ 'ናብቲ ማሕበር ንምእታው እንታይ ምኽንያት ኣለና፣ ዘልኣለም ኣብ ሚድያ እናተቓልሓ፡ ፎቖድኡ ቀበሌ ብዛዕባ ኤችኣይቪ ዝለፍለፋ እንታይ ረኺበን?'
