ቀኛዝማት ዘሪሁን ኣብ ኣስመራ ኣብ ዝነበርሉ እዋን ደቆም ብዛዕባ ዓዶም ንኪፈልጡ ካብ ኣስመራ ክረምቲ ክረምቲ ናብ ትግራይ ይወስዱዎም ከምዝነበሩ ኣብ ህይወት ታሪኽ ኣርኣያ ዘሪሁን ኣድሂቡ 'ኮኸብ ጽባሕ' ዘርእስታ መጽሓፍ ዝጸሓፈ መምህር ሙሉ ሃይለስላሴ የዘንቱ። ኣርኣያ ዘሪሁን እውን እታ እግሪ ተኽሊ ኮይኑ ታተ እናበለ ገዲፍዋ ዝኸደ ትግራይ ናይ ምፍላጥ ዕድል ገጢምዎ። ቀኛዝማት ዘሪሁን እቲ ቀደም፡ ኣገልግሎት መብራህቲ ኣብ ዘይፍለጠሉ እዋን ካብ ኣስመራ ነዳዲ ጽዒኖም ብምምጻእ ኣብ ትውልዲ ዓዶም ማይ-ነብርን ዓዲ-ሽሁን ጠሓኒትን ኣገልግሎት መብራህትን ተኺሎም ህዝቦም ይረድኡ ምንባሮም ታሪኾም ይዛረብ። እምበኣር ኣርኣያ፡ ንዝተጸገመ ህዝብኻ ምርዳእ ሕልናዊ ዕረፍቲ ከምዝህበካ ካብ ኣብኡ ወሪስዎ ክኸውን ከምዝኽእል መምህር ሙሉ ይገልጽ። ካብ ኣሜሪካ ናብ ትግራይ ኣርኣያ ዘሪሁን ኣብ ኣሜሪካ ናይ ማስተርስ ትምህርቱ ተኸታቲሉ ስለዝነበረ ኣብታ ሃገር ዝሓሸ ምቹእ ክበሃል ዝኽእል ናብራ እዩ ዝነብር ነይሩ። እንተኾነ ግን እታ ኣብ ግዜ ቁልዕነቱ ታተ እናበለ ዝረኣያ እሞ ድማ ብሰሪ ኵናት ዝባደመትን ዝተጎሳቖለትን ትግራይ ንምልማዕ ብርሕቐት እንተይኮነስ ብቐረባ ኮይንካ ክፍታሕ ከምዝከኣል ተረዲኡ ናብ 'ትግራይ ኩሕሎ' ኣትዩ። ኣርኣያ ካብ ሃገረ ኣሜሪካ ናብ ትግራይ እንትኣቱ፡ ነታ ትግራይ ኩሕሎ ዝብላ ዓዱ ሓሳብ እምበር እዚ ዝበሃል ገንዘብን ንዋትን ኣይኮነን ሒዙላ ኣትዩ። 'ትግራይን ተጋሩን ክሓልፈሎም ዝኽእል ፍልጠት መሰረት ዝገበረ ኢኮኖሚ ምስዝህነጽ' እዩ ካብ ዝብል እምነት ተበጊሱ፡ እታ ምስ መሓዙቱ ኮይኑ ዘጣየሳ ማሕበር ልምዓት ትግራይ፡ ዕሸላት ብፍልጠት ኮስኵሰን ኣብ ዘዕብያ ኣብያተ ትምህርቲ ቆላሕታ ክትገብር ሰሪሑ። "ኣርኣያ ዘሪሁን ካብ ኣሜሪካ ናብ ትግራይ ጠቕሊሉ ክመጽእ እንትሓስብ ንብዙሓት ሰባት ጽላለ ክመስሎም ይኽእል እዩ" ዝብል ኣቦ መንበር ቦርድ ማሕበር ልምዓት ትግራይ ኢንጅነር ታደሰ የማነ፡ "እታ እንመነያ ትግራይ ክንርኢ እንተኾይንና ናብራና ኣብ ትግራይ ክንገብር ኣለና ዝብል ጽኑዕ እምነት ኣርኣያ ክንክተሎ ኣለና" በሃላይ እዩ። ምንጪ ስእሊ, MIT መግለጺ ስእሊ, ፍርያት ኣርኣያ ዘሪሁን ዝኾነ ኤምኣይቲ ተሃራፊት ቀላሚኖ ፈለማ ንኣርኣያ ዘሪሁን ዝተላለዮ ትግራይ ብኸመይ መንገዲ እያ ክትለምዕ እትኽእል ኢሉ ብራድዮ እናተንተነ እንተሎ እዩ። 'ኩስቶያ ቀላሚኖ ኣትዩ' እንትስምዕ እውን ሰናይ ቅንኢ ይሓድሮ ነበረ እሞ ፈተና ሻምናይ ክፍሊ ወሲዱ ካብታ ቤት ትምህርቱ ንብሕቱ ናብ ቀላሚኖ ኣትዩ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ኣለና ቴክ ኣክስዮን ማሕበር ኣካያዲ ስራሕ ኮይኑ ዝሰርሕ ዘሎ ጸጋዘኣብ ሰሎሞን፡ ንድሕሪት ምልስ ኢሉ እቲ ኩነታት እንትዝክሮ ንሱ እኳ ናብታ ኣዝዩ ዝብህጋ ቤት ትምህርቲ ምሕላፉ ወሰን ዘይብሉ ታሕጓስ እንተሓደሮ ኣዲኡ ግን ኣብ ቅድሚኤን ሕልውልው እናበለ ክመሃር ካብ ዝነበረን ድልየት፡ ምሕላፉ ኣየሐጎሰንን። ፍሉይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ቀላሚኖ ኣብ መቐለ እትርከብ ኮይና ኣርኣያ ዘሪሁን እታ 'ትግራይ ክንቅይራ እንኽእል ብፍልጠት እዩ' እትብል እምነቱ ንምትግባር ዓሊሙ ካብ መላእ ትግራይ ውጽኢት ፈተና ሻምናይ ዝለዓለ ዘመዝገቡ በላሕቲ ሰገናት ዝመሃሩላ ብልጽቲ ቤት ትምህርቲ እያ። ኣብዚ ቤት ትምህርቲ ዝኣተዉ ተምሃሮ እንትርፎ መጽናዕቲ ኩሉ ወጻኢታቶም ብማሕበር ልምዓት ትግራይ እዩ ዝሽፈነሎም። ምንጪ ስእሊ, Andom Gebreyesus መግለጺ ስእሊ, ንፉዓት ተምሃሮ እተፍረ ቤት ትምህርቲ ቀላሚኖ ጸጋዘኣብ ሰሎሞን፡ እቲ ቀደም ብራድዮ ብድምጹ ጥራይ ዝፈልጦ ዝነበረ ኣርኣያ ድሓር ኣብ ቤት ትምህርቲ ቀላሚኖ ብኣካል ምስረኸቦ እውን "ካብ ወለድኻ እትጽበዮ ፍቕርን ሓልዮትን ካብ ኣርኣያ ኢኻ እትረኽቦ" ክብል ኣርኣያ ክሳብ ክንደየናይ ሓላዪ ምንባሩ ይዝክር። ኣብ 2003 ዓ/ም ኣብ ፍሉይ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ቀላሚኖ መምህር ዝነበረ ሙሉ ሃይለስላሴ፡ "ኣብ ሕድሕድ ኣብያተ ትምህርቲ ትግራይ ኣርኣያ ኣሎ"። ምኽንያቱ ካብ ኣርባዕተ ኣብያተ ትምህርቲ ትግራይ እታ ሓንቲ ብማሕበር ልምዓት ትግራይ ዝተሃነጸት እያ። ኣብቲ ሽዕኡ እዋን ተምሃራይ ዩኒቨርስቲ ከምዝነበረ ዝገልጽ ኣቦመንበር ቦርድ ማሕበር ልምዓት ትግራይ ኢንጅነር ታደሰ የማነ፡ ኣርኣያ ዘሪሁን ''ትግራይ ክትለምዕ እትኽእል ፍልጠትን ክእለትን ብዝተዓጠቐ ሓይሊ ሰብን ኢሉ እውን ትግራዋይ እንተተወዲቡ እዩ'' ዝብል ጽኑዕ እምነት ከምዝነበሮ ጦብላሕትኡ ኣካፊሉኒ። ነዛ እምነቱ ተግባራዊ ንምግባር ድማ ፈላጣት ተምሃሮ ዝፈርዩለን ኣብያተ ትምህርቲ ፍሉይ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ቀላሚኖን መቐለ ኢንስቲትዩት ኦፍ ቴክኖሎጂን ከምዘጣየሸ ዝገልጽ ኢንጅነር ታደሰ የማነ፡ ብመንጽር ውዳበ እንተሪኢና ድማ ዳርጋ ኩሉ ትግራዋይ ኣብ ጽላል ማሕበር ልምዓት ትግራይ ክሕቖፍ ብምግባር ብኣማኢት ዝቑጸራ ኣብያተ ትምህርቲ ክህነጻ ሰሪሑ እዩ ይብል። ምንጪ ስእሊ, Elilta redai መግለጺ ስእሊ, ኣርኣያ ዘሪሁን ምስ በዓልቲ ቤቱ ወ/ሮ ዕልልታ ረዳኢ ልዕሊ ሰበይቱ ንትግራይ ይጭነቐላ ነይሩ ምስ ኣቶ ኣርኣያ ዘሪሁን ሓዳር ቅድሚ ምግባርና ከም ህዝበይ ኣብ ቴሌቭዥን ይፈልጦ ነይረ እትብል በዓልቲ ቤት ኣርኣያ ዘሪሁን ወ/ሮ ዕልልታ ረዳኢ፡ "ኣብ ኢቲቪ መደብ ትግርኛ እናሰራሕኹ እንከለኹ ንስራሕ መጺኡ ርእዩኒ ይመስለኒ፤ ድሓር ሽዑ ሓለቓይ ንዝነበረ ተጋዳላይ ብርሃኑ ኣባዲ ኣፋልጠኒ ኢልዎ ኢና ተፋሊጥና ካብኡ ሓዳር ጌርና" ብምባል ተዘክሮኣ ሓቢራትና። ኣርኣያ ዘሪሁን እቲ ሰብ ኣብ ደገ ዝፈልጠሉ ሓልዮትን ፍቕሪ ዓድን ኣብ ገዝኡ እውን ከምኡ እዩ። ፈታዊ ደቁ፣ ኣኽባርን ሓላይን በዓልቲ ቤቱ ከምዝነበረን ኣርኣያ ሓደ እንከሎ ብዙሕ እዩ ነይሩ፣ ምሉእ ሰብ እውን ነይሩ። ምኽንያቱ፡ ንሓደ ሰብ ምሉእ ዘብሎ ቅንዕና፣ ሓልዮትን ፍቕሪ ዓድን ከምዝኾነ ወ/ሮ ዕልልታ ረዳኢ ተብርህ። "ሓደ መዓልቲ እዩ ኣርኣያ ናብ ኤምኣይቲ ይኸይድ እሞ ተምሃሮ ድሕሪ ትምህርቶም ክዘናግዕሉ ዝኽእሉ ደርፊ ዝሰምዑላ ቴፕ ከምዘይብሎም ይነግርዎ ድሓር ናብ ገዛ ተመሊሱ 'ከምዚ ይብሉኒ ኣለዉ እሞ እዛ ቴፕ ዘይንህቦም' ይብለኒ። ኣነ እውን ሃቦም ኢለዮ። ካብኡ ኣንጠልጢሉ ሒዙሎም ከምዝኸደ እዝክር" ትብል በዓልቲ ቤቱ። ብስሩ ግን ኣርኣያ ዘሪሁን ንተምሃሮ መቐለ ኢኒስቲትዩት ኦፍ ቴክኖሎጂ [ኤምኣይቲ] ኮነ ንትግራይ ልዕሊ ደቁ እዩ ዝሓስበሎም ነይሩ። ናይ ቀትርን ለይትን ሓሳቡ ቀላሚኖን ኤምኣይትን እዮም ነይሮም። ዋላ ሓደ ትግራዋይ ካብ መኣዲ ትምህርቲ ክቦክር የብሉን ኢሉ ይሰርሕ ነይሩ። ብዘይ ምግናን ልዕለይ ንትግራይ ይሓስብን ይጭነቅን ነይሩ። ሕዚ መቐለ እንትኸይድ 'ዋይ እዚኣስ ኣርኣያ እንተዝርእያ ክንደይ ኮን ምተሓጎሰ እብል ብውሽጠይ' ምኽንያቱ ባህግታት ኣርኣያ ብኹሉ ነገራ ምዕብልትን ተበሃጊትን ትግራይ ክርእይ እዩ ትምኒቱ ነይሩ። ምንጪ ስእሊ, Elilta redai መግለጺ ስእሊ, ደቂ ኣርኣያ ዘሪሁን ምስ ኣዲኦም ወ/ሮ ዕልልታ ኣርኣያ ኣያ ሰርከስ ትግራይን ስነ ጥበባውያንን ኣብ ኣስመራ ተወሊዱ ዝዓበየ ዳይሬክተር ሰርከስ ኢትዮጵያ ስነ ጥበባዊ ተስፋይ ገብረሃንስ፡ ቅድሚ 23 ዓመታት በዓል ለካቲት 11 ንምድማቕ ጉጅለ ሰርከስ ኣስመራ መሪሑ ናብ መቐለ ምስ ኣተወ እዩ ኣርኣያ ዘሪሁን "ኣብዚ ሰርከስ ትግራይ ክነጣይሽ ንሓስብ ስለዘለና መሃያ ክንገብረልካ ኣብዚ ትረፍ" ምስ በሎ ብሓሳቡ ተሰማሚዑ ካብታ ዕለት ጀሚሩ ኣብ መቐለ ተሪፉ ንብዙሕ ዓመታት ሰርከስ ትግራይ መሪሑ። እንተኾነ ግን ተወሊዱ ካብ ዝዓበየላ ኣስመራ ተፈልዩ ኣብ ትግራይ ክተርፍ ዝገበረቶ ሓሳብ "ኣነ እውን ካብ ኣሜሪካ እየ መጺኤ ንስኻ እውን ዓድኻ ኣገልግል ምስበለኒ ኢየ ደሞዝ ተሰማሚዕና ኣብዚ ክተርፍ ክኢለ"። ሽዕኡ ዝተመስረተት ሰርከስ ትግራይ ድማ ኣብ ኣሜሪካ ዋይት ሃውስን ምዕቡላት ሃገራት ኤውሮጳን ብዘቐርበቶ ምርኢት ዓለም ለኻዊ ሽልማታት ዝተጎናጸፈት ልዑል ዝና ዘትረፈት ክትትልን ሓገዝን ኣርኣያ ዘይተፈልያ ስለዝነበረ ምዃኑ ስነጥበባዊ ተስፋይ ንድሕሪት ተመሊሱ ይዝክር። ኣርኣያ ዘሪሁን ሰርከስ ጥራይ እኹል ኣይኮነን ዝብል እምነት ስለዝነበሮ ካልእ ኣብ ኣስመራ መምህር ሙዚቃ ንዝነበሩ ማስተር ቺፍ ነጋሽ ገብረስላሴ [ሕዚ ብህይወት ዘየለዉ] ካብቲ ንሶም ዝሓተትዎ መሃያ ወሲኹ ኣብ ትሕቲ ሰርከስ ሰገናት ሙዚቃ ብምምሃር ስነ ጥበብ ትግርኛ ክብርኽ ዘይተሓለለ ኣስተዋጽኦ ኣበርኪቱ። እዞም ሕጂ ኣብ ሙዚቃ ትግርኛ ልዑል ተቐባልነት ዘለዎም ከም በዓል ስነ ጥበባውያን ማህሌት ገብረገርግስ፣ ትርሓስ ታረቀ፣ ኤደን ገብረስላሴ፣ ራሄል ሃይለን ካልኦትን ሙዚቀኛታት ትግራይን ፍርያት ኣርኣያ ዘሪሁን እዮም። ብትኽክል ዝመርሕ ኣቦ ስለዝረኸብና ኢና እዚ ኹሉ መገዲ ተጓዒዝና ዝብል ተስፋይ፡"ነቲ ጥበብ ዝርዳእ መሪሕነት ምርካብ ኣጸጋሚ እዩ፣ ኣርኣያ ዘሪሁን ንስነ ጥበብ ኣመና ዝርዳእ ሰብ እዩ ነይሩ"። ብተወሳኺ ኣርኣያ፡ ጋንታ ኩዕሶ እግርን ብሽክሌታን ማሕበር ልምዓት ትግራይ ኣጣይሱ ዳርጋ ሞይቱ ዝነበረ ስፖርት ትግራይ ከምዘበራበሮ ተስፋይ ኣካፊሉና። ምንጪ ስእሊ, leake መግለጺ ስእሊ, ኣርኣያ ዘሪሁን ንትግራይ ኩሕሎ እናበለ እዩ ዝጽውዓ ነይሩ ሕልሚ ኣርኣያ ዘሪሁን ኣይተረደኣናሉን ኣርኣያ ናብታ ብኲናት ሰንሰን ዝበለት ትግራይ ኣትዩ ዘጣየሸን ትካላት ብድሕሪኡ ከምዝተዳኸማ ኣብዚ ዛንታ ቃለ መሕትት ዝተገበረሎም ሰባት ይሰማምዑ። እታ ዘጣየሳ ቀላሚኖ፡ ካልኦት ቀላሚኖታት ዘይምውላዳ ኣብ ዓውዲ ቴክኖሎጂ በላሕቲ ተምሃሮ ብምፍራይ እትልለ መቐለ ኢኒስቲትዩት ኦፍ ቴክኖሎጂ እውን እንተኾነ ባጀት ተሳኢኑ ብዝብል ምኽኒት ብመንግስቲ ፌደራል ናብ ዝመሓደር ዩኒቨርስቲ መቐለ ኣትያ። "ብድሕሪኡ ዉላዳቱ ሓብሒብና ኣብ ክንዲ ምኻድ፡ 'ናትካ ፈጠራ ስለዘይኮነ ክዳኸማ ምግባር' ኣብ ክልልና ዘሎ ዘይተቐረፈ ሕመቕ እዩ ዘርእና" ዝብል መምህር ሙሉ ሃይለስላሴ ዶክተር ሰሎሞን ዕንቋይ 'ኤምኣይቲ ናብ ዩኒቨርስቲ መቐለ ኣትዩ ካብ ክሰምዕ ሞተይ ምተመነኹ' ኢሎም ምጉሃዮም ብምዝካር ብሰንኪ ሕመቕ መራሕቲ፡ ቀላሚኖን ኤምኣይትን ከምዝተዳኸማ ገሊጹ። ኢንጅነር ታደሰ የማነ ብግድኡ "ሓቂ እዩ ኤምኣይቲ ናብ ዩኒቨርስቲ መቐለ ምእታዉ ናይ በጀት ሕጽረቱ ቀሪፉ ዘድልዮ ናውቲ ኣማሊኡ እዩ ክንብል ንኽእል ኢና፣ እንተኾነ ግና ትግራይ ደቃ ንሳ ብእትደልዮ ደረጃ ትምህርቲ ቀሪጻ ' ተውጽኦም ኣላ እንተይልና ግን ኣይኮነን" ይብል። ምንጪ ስእሊ, leake መግለጺ ስእሊ, ኣርኣያ ዘሪሁን ንትግራይ ኩሕሎ እናበለ እዩ ዝጽውዓ ነይሩ "ቀላሚኖን ኤምኣይትን ከም ውልቀይ ኣብ ገዛና ብፍሉይ ዝረብሓና ነገር የለን" እትብል በዓልቲ ቤቱ ወ/ሮ ዕልልታ እውን ሓሳብ ኢንጅነር ታደሰን መምህር ሙሉን ብምጥንኻር "ከም ሓንቲ ትግራወይቲ ኮይነ እንትርእዮ ናይ ዓድና ነገር ክልተ ንቕድሚት ሓደ ንድሕሪት ስለዝኾነ ብጣዕሚ የሕዝነኒ። ኣብ ቀላሚኖ ዝተምሃሩ ተምሃሮ፡ ሓበንን ኩርዓትን ትግራይ እዮም፣ ስለዚ በቲ ንሱ ጀሚርዎ ዝነበረ መገዲ ቀጺሉ እንተዝኸውን ኣሽንኳይ'ዶ ንትግራይ ንኢትዮጵያ እውን ምተረፈ እብል። ሓንሳብ ሓንሳብ 'እንቋዕ እኳ ኣርኣያ ዘይምርኣዮ እብል' ብምባል ሕድሪ ኣርኣያ ኣይቀጸለን ዝብል ትዕዝብቲ አለዋ። ተመሃሮ ቀላሚኖን ኤምኣይትን ንትግራይ ኣይጠቐሙን ዝብል ነገራት እንትውጋዕ ከምዝሰምዕ ዝገለጸ መምህር ሙሉ ሃይለስላሴ፡ "ኣርኣያ እኮ ካብ ኣሜሪካ መጺኡ እዩ ንትግራይ ሰሪሑን ጠቒሙን፣ ስለዚ እዞም ተመሃሮ ኣብዝኸድዎ ከይዶም ንትግራይ እዮም ዝጠቕሙ" ዝብል ኣረኣእያ ኣለዎ። ፊደላት ንምድሓን ብረት ዝመዘዙ መምህር ገብረኺዳን ደስታ "ካብ ትግራይ፡ ጻዕዳ መዓር ተማልአለይ ዘይብለካ የለን" "መንእሰይ፡ ነቶም ሽማግለታት ብኽብሪ ሰንዩ፡ ስልጣን ክቆፃፀር ኣለዎ" ስለዚ ውላዳት ኣርኣያ ዘሪሁን ምድኻሙ ኣዝዩ ከምዘሕዘኖ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዘካየዶ ቃለ ምልልስ ገሊጹ። ይኹን እምበር "ሕዚ እውን ኣይረፈደን ይቕሬታ ሓቲትና ናብቲ ናቱ ውጥን ተመሊስና ክነማዕብሎ ኣለና" በሃላይ እዩ። ስነ ጥበባዊ ተስፋይ እውን እንተኾነ "ማሕበር ልምዓት ትግራይ ካብቲ ቅድሚ ሕጂ ዝነበረቶ ሎሚ ትህብትም፣ እንተኾነ ግን ቅንዕና እዩ ተሳኢኑ። "ኣርኣያ 'ከምዚ ዝበለ ስራሕ ኣሎ ኢልካዮ' መኪና ናይ እግሩ ውሰድዋ ኢሉ ብእግሩ ዝጓዓዝ ሰብ እዩ ነይሩ። እቲ ዝገርም ነገር ዘይንዝክሮ ምዃንና እዩ። ኣብ ትግራይ ዘለዋ ዩኒቨርስታት ካሊእ ተሪፉስ ናይ ክብሪ ዶክትሬት ሂበን ኣፍልጦ ክህብኦ ዘይምኽኣለን ክንደየናይ ኣርኣያ ዘይተረደኣናዮ ከምዝኾንና እዩ ዘመላኽት" ዝብል ርእይቶ ኣለዎ። "ሰብ ምስሞተ እዩ ዝኽበር ክበሃል ይሰምዕ እየ፣ ኣርኣያ ዘሪሁን ግን ብህይወት እንከሎ ይኹን ምስሞተ ዝግብኦ ክብሪ ዘይረኸበ ሰብ እዩ" ክብል ከኣ ይገልጾ። ምንጪ ስእሊ, Tesfay weldeyewhanes መግለጺ ስእሊ, ኣብ ዓለም ለኸ መድረኻት ተወዳዲራ ብርክት ዝበሉ ሽልማታት ዝዓተረት ሰርከስ ትግራይ ሕድሪ ኣርኣያ ክነማዕብሎ ኢና ቢቢሲ፡ ማሕበር ልምዓት ትግራይ ክትሰርሖ እያ እናተብሃለ ብተደጋጋሚ ንዝግለጽ ህንጸት 12 ቀላሚኖ መሰል ኣብያተ ትምህርቲ ኣብ ከመይ ኩነታት ኣሎ?
