ሓረስታይ ሓለፎም (ስሞም ዝተቐየረ)፡ 11 ስድራ ዘናብርሉ ሰለስተ ግራውቲ ነይርዎም። ሕዚ ክልተ ግራውቲ ጥራሕ ኣብ ኢዶም ኣሎ። እቲ ሓደ ግራቶም ንህንጸት ፋብሪካ ተወሲዱ፤ 139 ሽሕ ብር ካሕሳ ከምዝተቐበሉ ይዛረቡ። "ሕዚ እተን ካሕሳ ተወዲአን እየን። እዚ ካሕሳ፤ ይትረፍ'ዶ ን 11 ዕያል፡ ሰብኣይን ሰበይትን እኳስ፡ [ዝተውሃቦም ካሕሳ] ወዲኦም ኣብ ፀገም እዮም ዘለዉ" ኢሎም። ሓረስታይ ደስታ ካሕሳይ ድማ፡ ካብቲ "ውሑድ ካሕሳ" ብተወሳኺ ዘጉሁዮም ካልእ ምኽንያት ኣሎ። "እቲ ዝስራሕ ዘሎ ፋብሪካ ኣብ ውሱን ቦታ [ዝዓረፈ] እዩ። እዚ ኩሉ ተሓራሲ መሬት ካብ ሓረስታይ ወሲዶም፤ ሰለስተ ዓመት ሙሉእ ብገርፈጥ፣ ዕሾኽን ዳንዴርን እዩ ተሸፊኑ ዘሎ። ዝኹሉ መሬት ኣይንዓና ኣይንመንግስቲ ባኺኑ" ይብሉ ናብቲ ዝተሓፀረ ግን ድማ ህንፀት ዘይተጀመሮ ዝበልዎ ጎልጎል እናመላኸቱ። እዞም ሓረስቶት ካብ መሬቶም ምስተልዓሉ፡ ንሳቶም ጥራይ ዘይኮኑስ ደቆም'ውን እዮም ተሃስዮም። መናእሰይ ናይቲ ከባቢ፤ ቅድሚ ሕዚ ልሙድ ዘይነበረ ጉዕዞ ስደት ይመርጹ ከምዘለዉ ሓረስታይ ሕሸ ብስራት ይዛረቡ። "እዘን [ናይ ካሕሳ] ቅርሺ ምስመፃ፡ ደቂ ሓረስቶት ናብ ስዑድ ዓረብ ይኸዱ ኣለዉ። ተጠሪዞም እናተመለሱ ድማ፡ ኣደዳ ደለልትን ቀለብ ዓሳን ይኾኑ'ለዉ" ኢሎም። ኣይተ ደስታ ካሕሳይ ሓደ ካብቶም ደቆም ንስደት ዝኸድዎም ሓረስቶት እዮም። "ትእምት ጠሊማትና" እቶም ንህንጸት ፋብሪካ ኬሚካል ደጀና ክበሃል ካብ መሬቶም ዝተልዓሉ ሓረስቶት፡ ብትእምት ዝተኣተወሎም ቃል ከምዝነበረ እዮም ዝዛረቡ። እቲ ዝተኣተወሎም ቃል ድማ፡ ቅድሚ ህንጸት እቲ ፋብሪካ፡ ኣድላዪ ዝበሃል መሰረተ ልምዓት (ትሕተ ቅርጺ) ክማለኣሎም ምዃኑ ዝገልጽ ነይሩ። 'ምእንተ'ዚ ኢና ድማ መሬትና ክንህብ ፈቒድና' እዮም ዝብሉ። መግለጺ ስእሊ, ቁሸት እንዳባሸላማ "እቲ ቃል ዝኣተውዎ መብራህቲ፣ ማይ፣ ፅርግያ፣ ሕክምናን ቤት-ትምህርትን ኣይረኸብናዮን" ክብሉ ይወቕሱ ኣይተ ሕሸ። እኳደኣስ፡ ሓረስቶት ክጥቀሙላ ዝተሰርሐት ማይ መስተ'ውን፡ ናብ ቀፅሪ እቲ ፋብሪካ ስለዝኣተወት ንጸገም ከምዝተቓልዑ እቶም ሓረስቶት ይገልጹ። "ሕዚ ምስ እንስሳና ካብ ምንጪ ማይ ኢና ንጥቀም ዘለና" ኢሎም ኣይተ ሕሸ። "ውራ መሬት" ኣብ ብርክት ዝበሉ ከተማታት ትግራይ፤ ብፍላይ ድማ ኣብ ከባብታት መቐለ፡ ንህንፀት መሰረት ልምዓት፣ ህንፀት መንበሪ ኣባይቲ ከምኡ ድማ ንኣውፈርቲ ብዝብል ሓረስቶት ካብ መሬቶም ይለዓሉ። ካብ ኣውፈርቲ ክንረኽቦ ዝግበኣና ረብሓ ኣይረኸብናን ዝብሉ ሓረስቶት ኣለዉ። ሓደ ሓደ ሰባት ድማ፡ ነቲ ኩነታት "ውራ መሬት እዩ" ብምባል ክገልጽዎ ይስማዕ። 'ገሊኦም ኣውፈርቲ ዝኣትውዎም ዘለዉ ዓውድታት ስራሕ፤ እቲ ሓረስታይ ባዕሉ ክሰርሖም ይኽእል እዩ' ዝብል ስምዒት ዘለዎም ነበርቲ እቲ ኸባቢ "ንሓረስታይ ብሕሱር ካሕሳ ኣፋኒኻ፡ ንውልቀ ሰብ-ሃብቲ ንምርባሕ ዝዓለመን ግልፅነት ዝጎደሎን" ኣካይዳ ከምዘሎ ይዛረቡ። ኣብ ጣብያ ዓራቶ፡ ኣብ ምውፃእን ምጥሓንን እምኒ ንዝተዋፈሩ ሰብ ሃፍቲ ክበሃል መሬቶም ዝተወሰዶም ሓረስቶት "ከባቢና ንብኽለት ተቓሊዑ" ዝብል መረረት እውን ኣለዎም። "በቲ ደማሚት፡ በዚ ድማ ኣቦራ፤ ገዛና እናተነቕነቐ፣ እናነቕዐ ክንድዚኣ ኣይርእዩናን" ይብሉ ኣይተ ሓለፎም። "ርኡይ ምዝመዛን ጥሕሰት ሕጊን ይፍፀም ኣሎ" በዓል ሞያ ሕጊ ኣይተ ብርሃኑ በርሀ፡ ኣብ ጉዳይ መሬት ንብዙሕ ዓመታት ብጥብቅና ዝሰርሑ እንትኾኑ፡ ብመሰረት ሕገ-መንግስቲ እታ ሃገርን ኣዋጅ መሬትን፡ ሓረስታይ ካብ መሬቱ ናይ ዘይምንቃል መሰል ከምዘለዎን፡ ግድን ንመሰረተ ልምዓት ክልዓል እንተኾይኑ ድማ፡ እቲ ሓረስታይ ኣብ ልዕሊ እቲ መሬት ንዘፍሰሶ ሃፍቲ ብቑዕ ካሕሳን ተመሳሳሊ መሬት ንክወሃብ፣ ለውጢ መሬት እንድሕር ዘይርከብ ናይ 10 ዓመት ፍርያት ተፀብፂቡ ክኽፈል ኣለዎ ብምባል የብርሁ። መግለጺ ስእሊ, በዓል ሞያ ሕጊ ኣይተ ብርሃኑ በርሀ ኣብ ባይታ ግና ነንባዕሎም ዝጋጨው መስርሕ ሕግታት ከምዘሎ ዘብርሁ በዓል ሞያ ሕጊ ኣይተ ብርሃኑ፡ ኣብ እንደርታ ግድብ ገረብ ሰገን ንምህናፅ ካብ መሬቶም ዝተልዓሉ ሓረስቶት ከም ኣብነት የልዕሉ። "ግድብ ገረብ ሰገን ንምህናፅ ዝተልዓሉ ሓረስቶት፡ ብመሰረት እቲ ሕጊ ናይ 10 ዓመት ካሕሳ ክወሃቦም ይግባእ" ብምባል፡ "ሓደ እቶም ሓረስቶት ካሕሳ እንከይተውሃቦም እዮም ተልዒሎም፤ ካልኣይ እቲ ካሕሳ ጠቐሊሎም ክህብዎም እናተግብአ፡ በብዓመቱ እዩ ዝወሃቦም ዘሎ። እዚ ብተዘዋዋሪ ነቶም ሓረስቶት ዝግባእ ገንዘብ ኣብ ባንኪ ኮፍ ኢሉ፡ በቲ ዝርከብ ወለድ እዮም እቶም ሓረስቶት ዝኽፈሉ ዘለዉ። እዞም ሓረስቶት ናብ ሰብኣዊ መሰል ጠሪዖም ሰማዒ ስለዝሰኣኑ፡ ሕዚ ናብ ሕጊ ኣትዮም፤ እዚ ርኡይ ምዝመዛን ጥሕሰት ሕጊን እዩ ዝፍፀም ዘሎ" ይብሉ። ተፃብኦ ሕግታት ኣብታ ክልል ዝስረሐሎም ኣዋጃት መሬት ነንባዕሎም ዝጋጨው ከምዝኾኑ ዝገልፁ እዞም በዓል ሞያ ሕጊ፡ ኣብነት ዝበልዎም ኣዋጃትን መመርሕታትን ይፀርሑ። መመሓደሪ ደምቢ መሬት 2003 "ሓረስታይ ኣብ ገጠር ክንዲ ዝሃለወ ይሃልዎ ናብ ከተማ ክኣቱ እንከሎ 500 ካሬ መሬት ክፀድቀሉ ይድንግግ። ግን እዚ ኣብ ባይታ ንገሊኡ 250 ካሬ ንገሊኡ ድማ 140 ካሬ ይወሃብ። ስለዚ ኣብ ልዕሊ ጉድኣቱ ወሲኽካ ጉድኣዮ ዝብል ሕጊ ኣሎ" ይብሉ። እቶም በዓል ሞያ ካልእ ዝፃባእ ዝበልዎ ሕጊ ድማ፡ መመርሒ መሬት 2002 እዩ። እዚ ሕጊ "ካብ ገጠር ናብ ከተማ ዝኣተወ ሓረስታይ፡ እታ ዝነበረቶ ገዛ፡ ብሰለስተ ዕፅፊ ኣባዚሕኻ ሃቦ ይብል። እቲ ሒዝዎ ዝፀንሐ ካብ ውሉድ ወለዶ እናልምዖ ዝመፅአ ቦታ'ኸ ከመይ ይኾን?
