ምንጪ ስእሊ, Press Association ኣጋጣሚ ኮይኑ፡ ገለ ቫይረሳት ኣብ ደቅሰባት ጥራይ ኣይኮኑን ዝነብሩን ዝራብሑን። ስለ'ዚ፡ ዘይክጠፍኡ ይኽእሉ'ዮም። ኣብ ደቂ ሰባት፡ ኢቦላ ኩል ግዜ እዩ ዝጠፍእ፤ ተመሊሱ ከኣ ይመጽእ። ካብ 1976 ዓ.ም ጀሚሩ ኣብ ኣፍሪቃ ን26 ግዜያት እዩ ተመላሊሱ። መብዛሕትኡ ግዜ፡ እቲ ቫይረስ ክለዓል እንተኾይኑ ካብ መንካዕ ናብ ሰብ ምስ ሓለፈ'ዮም ሰባት ዝጥቅዑ። መንካዕ ክሳብ ዝሃለዋ ከኣ፡ እቲ ቫይረስ ምሳና ናይ ምጽናሕ ተኽእሎ ኣለዎ ማለት እዩ። ኣብ ዓለም በቲ ቫይረስ ዝተለኸፈ ሓደ ሰብ ከኣ ክህሉ ግድን እዩ። ተመራማሪት ዩኒቨርሲቲ ኬምብሪጅ ኤማ ጌልኖን እትርከቦ ጉጅለ ተመራመርቲ ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃዊት ሃገር ጊኒ ኣብ ዘካየዶ መጸዕናዕቲ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ኢቦላ ካብ እንስሳ ናብ ሰብ ኣብ ውሽጢ 118 ሰዓታት ክመሓላለፉ ከም ዝኽእሉ ኣረጋጊጹ። እዚ ማለት ዋላ ሓደ ሰብ ሃላዋቶም ከይፈለጠ'ዩ። ኣብዚ ዓመት ብ25 ሰነ ኢቦላ ንመበል 10ይ ግዘ ኣብ ዲሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ ከጋጥም ከሎ፡ ኣብ ሰባት እንታይ ከም ዘንቀሎ ኣይተፈልጠን። ሕጂ ኣብ ሰሜን ምዕራብ እታ ሃገር ዘሎ መበል 11 ለብዒ እቲ ቫይረስ ድማ፡ ብሓድሽ ኣይነት ኢቦላ ተላዒሉ ከም ዝኸውን ይግመት። እዚ'ውን ካብ እንስሳ እዩ። ሓለፍቲ ጥዕና እቲ ከባብን ትካል ጥዕና ዓለምን ብዙሕ ግድል ዝገጠሞም በዚ ቫይረስ እዩ። ሕጽረት ሓገዝ ገንዘብ፡ ምክልኻል ኢቦላ ከቢድ ክገብሮ ክኢሉ'ዩ። ኣብቲ ከባቢ ዝርከቡ ዕጡቓት ሓይልታት'ውን ንድሕነት ሰብ ሞያ ጥዕና ስግኣት ስለ ዝኾኑ፡ ነቲ ቫይረስ ምጥፋእ ኣይተኽኣለን። ገሊኦም ሕክምና ዘድልዮም ሰተት ድማ፤ ትሕረደና ኢሎም ይሕንግዱ። ካብቶም ሽዱሽተ ዓሌታት ኢቦላ፡ ነቲ ሓደ ጥራሕ እዩ ክታበት ተረኺብሉ። እዚ፡ ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ካብ 2013 ክሳብ 2016 ኣብ ዘለው ዓመታት 11 ሽሕ ሰባት ዝቐተለ ዓይነት ቫይረስ ኢቦላ'ዩ። እዚ ቫይረስ ካብ ደቂ ሰባት ንክጠፍእ ዝተገበረ ቃልሲ እንተተገብረ፡ ዓሌት መንካዕ ቤቱ ስለ ዝኾና፡ ሕጂ'ውን ይዘውር ኣሎ። እዚ ቫይረስ ካብ ዓለም ክጠፍኣሉ ዝኽእል ብሕታዊ መገዲ ከኣ፡ ዘርኢ መንካዕ ካብ ምድረ ገጽ ጠቓሊልካ ምጥፋእ እዩ። ብተመሳሳሊ፡ ኣብ 2012 ተላዒሉ ዝነበረ ሜርስ፡ ካብ ግመል ናብ ሰብ ተመሓላሊፉ'ዩ ሰብ ኣጥቂዑ። "ሳርስ፡ ካልእ ንዕኡ ከዕቑቦ ዝኽእል ካልእ ነገር ስለ ዘይረኸበ'ዩ ጠፊኡ" ይብል ክሊላ ማይክሮባዮሎጂ ዩኒቨርሲቲ ኣዮዋ ስታንሊ ፐርልማን። ምንጪ ስእሊ, Getty Images ሳርስ፡ ኣብ ቻይና ኣብ ሓደ ኣብ ጫካ ዝርከብ ከም ሙቁር መግቢ ዝቑጸር ኦም ካብ ዝነብር መጥወቢ እንስሳ ከም ዝወጽአ ይዝረብ። እዚ ቫይረስ ግን ተመሊሱ ናብቲ እንስሳ ክኸይድ ኣይኽእልን ዝብል ፐርልማን፡ እቶም ናብ ሰብ ዘመሓላልፉ እንስሳ በዚ ሕማም ስለ ዘይጥቅዑ፡ ናብ መንካዕ ብምስጋር እቲ ካብ እንስሳ ናብ ሰብ ዝፍጠር ምትሕልላፍ ካብ መንካዕ ክመጽእ ክገብሮ ከም ዝኽእል ይዛረብ። ኣብ ጉዳይ ኮቪድ-19 ግን ከምዚ ዘይክንብል ንኽእል። ኮሮናቫይረስ'ውን ካብ መንካዕ'ዩ መጺኡ ዝብል ግምት ዘሎ ኮይኑ፡ ናብ ፓንጎሊን ዝበሃሉ እንስሳ ሓሊፉ ካብኡ ናብ ሰባት ክሰግር ክኢሉ ይብሉ። "ምስ ኮቪድ-19 ብዝተሓሓዝ ንሕና ኢና መኽዝኑ ኮይንና ዘለና" እዩ ዝብል ስታንሊ ፐርልማን። እዚ ድማ፡ ቫይረሳት ብዘይምቁራጽ ኣብ ውሽጢ ደቂ ሰባት ክጸንሑ ይኽእሉ'ዮም ናብ ዝብል ሓደ ግምታዊ ተርእዮ'ዩ ዝወስደና። ብሱሩ'ውን ንዘልኣለም ምሳና ክኾኑ ይኽእሉ'ዮም፤ ቀስ ብቐስ ግን ዘርኢ ሓረግ እቲ ቫይረስ ብዘገርም ኩነታት ይጠፍእ። ጉንፋዕ እንዶ ንውሰድ፤ ክልተ ዓይነት እዮም ዘለው። እቲ ናይ መጀመርታ ኢንፍሉዌንዛ ኤ ዝበሃል ኮይኑ፡ ንእንስሳን ሰብን ዘጥቅዕ እዩ፤ መብዛሕትኡ ግዜ ናይ ማይ ደርሁ። ግን ድማ ብዝተፈላለየ መልክዑ ምሳና ዝነብር እዩ። መብዛሕትኡ ግዜ ምኽንያት ወቕታዊ ኢንፍሉዌንዛ ኮይኑ ለበዳታት ከልዕል ዝኽእል እዩ። ኢንፍሉዌንዛ ቢ ዝበሃል ከኣ ኣሎ። እዚ ንሰባት ጥራሕ ዘጥቅዕ ኮይኑ ለበዳ ኣልዒሉ ኣይፈልጥን። ንዓመታት ኢንፍሉዌንዛ ኤ ብተደጋጋሚ የጥቅዐና ከም ዘሎ ይእመን ነይሩ። ግን ድማ ሳይንሳዊ መጽናዕታት ንሱ ከም ዘይኮነ ጸኒሖም በጺሖምሉ። ቅድሚ 1893 ዝሞተ ሰብ፡ ብዝኾነ ዓሌት እቲ ክሳብ ሕጂ ዘይጠፍአ ኢንፍሉዌንዛ - ኤ ተጠቒዑ ኣይፈልጥን። ናይዚ ምኽንያት ድማ፡ ዝኾነ ቫይረስ ጉንፋዕ ክሳብ ኣስታት 120 ዓመት ምስ ደቂ ሰባት ብምጽናሕ ስለ ዝጠፍአ እዩ። ብ1918 ዓ.ም ለበዳ ኣልዒሉ ዝጠፍአ ቫይረስ፡ ኣብ ኣመሪካ ምኽንያት ሞት 116 ሽሕ ሰባት ዝኾነ ለበዳ (ብ1957) ዝተላዕለ ለበዳ ጉንፋዕ ዑፍ ክለዓል ገይሩን፤ ዳግም ብ2009 ዝተራእየን'ዩ። ምንጪ ስእሊ, Reuters በብዓሰርተ ዓመት ሓድሽ ዓይነት ጉንፋዕ እናተወለደ ነቶም ነባራት ይትክኦም። እዚ ውሁድ እቲ ነባርን ሓደ ሓድሽን ኮይኑ ካብ እንስሳት ዝመጽእ እዩ። "ኣብ ሓደ ፍንጻሕ (ስትሬይን) ዝኾነ ንዕኡ ዝትክእ ዘሎ ውርሲ ዘርኢ (ጀነቲካዊ መስርዕ) ትኹረት እንድሕር ገይርናሉ፡ ኣዝዩ ልዑል መጠን ምጥፋእ እዩ ዘሎ። በብክልተ ዓመት እዮም ዝሞቱ። ኣዝዩ ዝተሓላለኸ'ዩ፤ ግን ድማ ልዑል ለውጢ ኢና ንርኢ ዘለና" ትብል ኮቤይ። ብ1918 ለበዳ ጉንፋዕን ስዋይን ፍሉን ዘልዓለ ዓይነት ኤች1ኤን1 ሕጂ ጠፊኡ'ዩ። ሕጂ ገለ ሊቃውንቲ ሳይንስ እዚ መስርሕ ፍጥነት ክውስኽ እንተገይርና ንረብሓና ክንብል ቐልጢፎም ዝባጽሑ ቫይረሳት ደቂ ሰባት ክንፈጥር ንኽእል ኢና ይብሉ። እዚ ሓሳብ ጉንፋዕን ሰዓልን ንምውጋድ ኣብ ዝድለየሉ እዋን፡ ከም መፍትሒ ክውሰድ ዝጸንሐ ኮይኑ፡ ሕጂ ድማ ኮቪድ-19 ንምቅላስ ከም ሜላ ክንጥቀመሉ ተነጊሩ ኣሎ። "ቫይረሳት ኣርኤንኤ"፡ ኤችኣይቪ፣ ጉንፋዕ፣ ኮሮናቫይረሳትን ኢቦላን ዝበሉ ንሰባት ዘጥቅዑ ቫይረሳት ዝሓዙ'ዮም። ውርሲ ዘርኢ (ጀነቲክ) እዞም ቫይረሳት ካብ 'ኣርኤንኤ' ዝተቐድሐን ብኣንጻር ቅምሶ ወይ ዲኤንኤ ዝተሰርሐን'ዩ። እዚ ማለት፡ እቶም ቫይረሳት ንባዕሎም ንምቕዳሕ ሞተር ናይቲ ዝዓርፍሉ ክጠልፉ ከለው፡ ስሕተታት ዝርእይሉ ወይ ዝፍትሽሉ መስርሕ ኣየካትቱን። እዚ ቐልጢፎም ንክፍጠሩ ዝገብሮም ኮይኑ፡ ኣንጻሮም ዝኾነ መድሓኒት ወይ ክታበት ድማ ግዜ ዝሓለፎም ክኾኑ ይገብሮም። ግን ድማ ቫይረሳት ከነጥፍኦም ዝግበር ጻዕሪ ትርጉም የብሉን ማለት ኣይኮነን። ኮቤይ፡ "ኣብ ዙርያ እቲ ከነጥፍኦ እንደሊ ዓይነት ሕማም ኣተኲርና ክንሰርሕ ዘለና ይመስለኒ" እያ ትብል። መን ይፈልጥ ኮቪድ-19 ሓድሽ ሰውራ ሳይንስ ከምጽአልና ይኸውን። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ልክዕ ከም ብበዲዶ ከይንትሓዝ ዘይንጭነቖ፡ በብዓመቱ ብጉንፋዕ ወይ ሰዓል ከይንተሓዝ'ውን ዘይንጭነቐሉ እዋን ክመጽእ ይኸውን። ተዛማዲ ትሕዝቶ ጂኦግራፍያዊ ኣቀማምጣ ሃገራት፡ ኣብ ዝርገሐ ኮሮናቫይረስ ጽልዋ ይህልዎ'ዶ?20 ሚያዝያ 2020 ካብ መልከፍቲ ኮቪድ-19 ናጻ ክንሰን በቲ ቫይረስ ዝተሃሰያ 10 ሃገራት25 ነሓሰ 2020 ኮሮናቫይረስ እንተሒዙካ ከመይ ትኸውን?
