ሓንቲ ጣቕዒት' "ንወላዲተይ ወድኺ ንምንታይ ናብ ገዛ ተእትውዮ ኢሎም ኣፈራሪሖማ"፡ ኣይተ ሃያሉ ጎደፋይ ኣብ ጉዳይ ዲሞክራስን ናጽነትን ህወሓት ብፍላይ ምስ ህዝባዊ ግንባር ኤርትራ ብምሕባር፡ ንስርዓት ደርጊ ስዒሩ ስልጣን ኣብ ዝሕዘሉ እዋን ግን፡ እቲ ዓለማዊ ኩነታት እውን ዝቀያየረሉ ዘመን እዩ ነይሩ። ‘ዝሑል ኲናት’ እናተብሃለ ዝጽዋዕ፡ ኣብ መንጎ ስነሓሳባት ሶሻሊዝምን ካፒታሊዝምን ዝነበረ ዓለማዊ ጎንጺ ኣብቂዑ፡ ብናይ ዕዳጋ ናጽነትን ስርዓት ሊብራሊዝምን ዝግናሕ ስርዓት ካፒታሊዝም ተተኪኡ። ካብ ብጒሓቱ ብናይ ማርክሲስት ኣተሓሳስባ ተጠሚቑ ብመስመር ሶሻሊዝም ቃልሲ ዘካየደ ህወሓት’ውን፡ ብብርኪ ሃገር ናጻ ዕዳጋን ናጽነትን ዲሞክራስን ዝኣወጀ እንተኾነ’ኳ፡ እቲ ውሽጣዊ ኣወዳድባ፣ ጥርኑፍ ኣተሓሳስባን ሚስጢራዊነትን ግን፡ ናይቲ ውድብ ባህሪ ኮይኑ ቀጺሉ። እቲ ውድብ ዝምረሐሉ ስነሓሳብ፡ መጸውዒኡ - ወያናይ ዲሞክራሲ እዩ። ብብርኪ መንግስቲ ኣብታ ሃገር፡ ነጻ ስርዓት ዝኣወጀ መንግስቲ፡ እቲ ገዛኢ ውድብን ዘሰጉሞ ስርዓትን ግን ብሶሻሊዝም ዝተቐበአ እዩ። ርግጽ፡ እቲ ህወሓት ዝዓብለሎ ስርዓት፡ ብፍላይ ድሕሪ መረጻ 1997 ዓ/ም ኣብ ቁጠባ ርኡይ ለውጢ ኣምጺኡ እዩ። እዚ ‘ብወያናይ ዴምክራሲ’ ዝምራሕ ግንባር ኢህወዴግ፡ ቁጠባውን ፖለቲካውን ትሕዝቶ ዘለዎ ‘ልምዓታዊ መንግሰቲ’ ኣዊጁ፤ ኣብ ዕብየት ቁጠባ ዝምስገን ልምዓት’ኳ እንተምጸአ፡ ኣብ ሕቶ ዲሞክራስያዊነቱ ግን ሓያሎ ሕቶታት ክለዓሎ ጸኒሑ እዩ። ነባር ላዕለዋይ ኣመራርሓ እቲ ውድብ ኣይተ ገብሩ ኣስራት፡ ‘ሉዓላዊነትና ዲሞክራሲ በኢትዮጵያ’ ኣብ ዝብል መጽሓፉ፡ ነዚ ተጻብኦታት ተንቲንዎ ኣሎ። መምርሒ’ቲ ስርዓት እዚ ክሳብ ዝኾነ፡ ኣብቲ ናይ 1993 ዓ/ም ናይቲ ውድብ ምክፍፋል፡ “ንሕና [እቶም ኣንጃ ተባሂሎም ካብቲ ውድብ ዝተባረሩ] ስዒርና እንተንኸውን’ውን፡ ካብ እኒ መለስ ዝገደድና ጸረ-ዲሞክራስያውያን ምኾንና” ብምባል እቲ ጸገም ካብ ስነ-ሓሳብ እቲ ውድብ ከም ዝምንጩ የረጋግጽ። ኣይተ ገብሩ ኣስራት፡ እቲ ወያናይ ዲሞክራሲ ዝበሃል ስነ-ሕሳብ፡ ንዝፈተላለዩ ክፋላት ሕብረተሰብ ፈታውን ጸላእን እናበለ ዝፈላልን፡ ካብኡ ዝተፈለየ ኣተሓሳስባ ንዘሰጉሙ ኩሎም ከም ገበነኛ ዝርእይን ብምዃኑ ንስርዓት ብዙሕ-ፓርቲ ሰረት ከንጽፍ ከምዘይኽእል ቅድም ክብል ንቢቢሲ ገሊጹ ነይሩ። ጻህያይን ሸዊትን ዝመልኦ ፖለቲካዊ ተሳትፎ ደቂ ኣንስትዮ ትግራይ ብስመ ለውጢ ንህወሓት ዋንጫ ዘዕተረ ስርዓት መረፃ ትግራይ ህወሓት/ኢህወዴግን መረጻን መረጻ፤ ሓደን ቀንድን መዐቀኒ ዲሞክራሲያዊ ስርዓት እዩ። ይኹን’ምበር ንመረጻ ዘድልዩ ባእታትት፡ ቅድሚ እቲ መረጻ ጀሚሩ እንተዘይተማሊኦም፡ ፍትሓውን ዲሞክራስያውን መረጻ ተኻይዱ ኣይበሃልን። ሕገ-መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ በብ ሓሙሽተ ዓመቱ መረጻ ክግበርን ህዝባዊ ስልጣን ብመረጻ ጥራይ ክተሓዝን ዝእዝዝ እዩ። ህወሓት/ኢህወዴግ፡ ፈላማይ መረጻ ኣብ 1987 ዓ/ም፥ ንካልኣይ ግዜ ድማ ኣብ 1993 ዓ/ም ክካየድ ገይሩ እዩ። እንተኾነ፡ እቶም ቀንዲ ተነሓናሕቲ ሓይልታት፡ ከም በዓል መኢሃድን [ውድብ መላእ ህዝቢ ኣምሓራ] ዝኣመሰሉ ንዓርሶም ካብቶም መረጻታት ኣግሊሎም ነይሮም። ኣብ እዋን’ቲ፤ ስግግር መንግስቲ ዓብዪ ተሳትፎ ዝነበሮ ኦነግ ቀዲሙ’ውን፡ ጠቕሊሉ ንበረኻ ተመሊሱ ወጺኡ እዩ። ካብኡ ንደሓር፡ ኦነግ ኣሸባሪ ተባሂሉ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ነቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት ዝተገብረ ለውጢ ስዒቡ፡ ድሕሪ ዒስራ ዓመት እዩ፡ ምስ ካልኦት ናብ ሃገር ኣትዩ ሕዚ ሰላማዊ ቃልሲ ክገብር ጀሚሩ ዘሎ። ምንጪ ስእሊ, Getty Images ኣብቲ ዝሓሸ ዲሞክራስያዊነት ተንጸባሪቕሉ ተባሂሉ ዝእመነሉ ናይ 1997 ዓ.ም ሳልሳይ ዙርያ መረጻ፡ ብናጽነት ሓሳብካ ናይ ምግላጽን ምውዳብን ኩነት ዝዓብለሎ ነይሩ። ካብ ቢቢሲ ጀሚሩ፡ ሚድያታት ዓለም’ውን ንፈለማ እዋን ብዛዕባ መረጻ ኢትዮጵያ ከውገዓ ጀሚረን ነይረን። ኣብቲ ንሕንሕ ዓሌታዊነት ተንጸባሪቑ ተባሂሉ ዝንቀፍ እንተኾነ’ውን፡ ብመንጽር ዲሞክራሲ፡ ተቓወምቲ ውድባት ንፈለማ እዋን ናብ ህዝቢ ወሪዶም ሓሳቦም ብነጻነት ዘስምዕሉን፡ ዝጉስጉስሉን ኩነታት ተፈጢሩ ነይሩ። ኣብ ኢትዮጵያ፡ ንፈለማ እዋን ብዘይ ብረታዊ ቃልሲ ስልጣን ዝተሓዘሉ ባይታ ኣርእዩ ነይሩ። ኣብ ትግራይ ግን እዚ ዝበሃል ተነሓናሒ’ውን ኣይነበረን። ህዝቢ እቲ ክልል፡ እቲ ብኣብዝሓ ሃገራዊ ጉዳያት ዝዓብለሎ ጎስጓስ ካብ ምስማዕ ወጻኢ፡ ኣማራጺ ውድብ ስለዘይነበረ፡ እዚ ዝበሃል ንሕንሕ ከይተገብረ፡ ትግራይ ሕዙእ ከባቢ ህወሓት ኮይና፡ ፖለቲካ ንበይኑ እዩ ብሒትዎ ጸኒሑ። ኣብዚ ብዙሕ ኣካታዓይ ዝነበረ መረጻ፡ ኢህወዴግ ናይ ክልል ሶማሊ ከይሓወሰ፡ ካብ 524 መንበራት 296 ከምዝረኸበ ሃገራዊ መረጻ ቦርድ ኣፍሊጡ ነይሩ። ልዕሊ 50 ሚኢታዊ ስለዝረኸበ ሰዓራይ ምዃኑ ድማ ዕላዊ ገይሩ። እንተኾነ፡ ቅንጅትን ሕብረትን ብሃገር ብርኪ መረጻ ከምዘሰዓሩ ዝኣምኑ ክልተ ዓበይቲ ስምረታት እዮም ነይሮም። ርግጽ፡ ምትልላት ከምዝነበረን ዝተኣመነለን ኣብ 31 ክልላት መረጻ፡ መረጻ ክድገም ተወሲኑ፡ ብዙሕ ለውጢ ኣየምጸአን’ምበር። ናብ ቤት ምኽሪ ኣይኣትን ዝበለ ቅንጅት፡ 'ካርድና ብሓይልና ክነምልስ ኢና' ኢሉ፡ ናይ ከተማ ናዕቢ ኣላዒሉ ነይሩ። ነዚ ስዒቡ፡ ነቲ ሰብኣዊ ግህሰት ተንጸባሪቕዎ ተባሂሉ ዝንቀፍ፡ ዝሰዓበ ማእሰርቲ ውሽጣዊ ምፍንጫል ስለ ዘኸተለ ሕብረቶም ክቕጽል ኣይከኣለን፤ ካብቲ ዝበጽሖም ስምብራት 'ውን ቀልጢፎም ኣይሓወዩን። ኣባል ግንባር ቅንጅት፡ ተበታቲኖም ብዝተፈላለየ ኣገባብ ቃልሶም ይቕጽሉ ነይሮም። ቅንጅት፡ ከም ግንባር ኣብ ጽባሕ'ቲ መረጻ እዩ ፈሪሱ ምባል ይከኣል። በዓል ዶክተር ብርሃኑ ነጋ [መራሒ ቀስተ ደመና] ዝሓዝዎም፡ ንመንግስቲ ብብረታዊ ቃልሲ ክኣልዩ ክውስኑ እንከለው፡ ከም በዓል ኢዴአፓን መኢኣድን ድማ፡ ቃልሶም ብሰላማዊ መገዲ ክቕጽሉ ወሲኖም። ብዶክተር ብርሃኑ ዝምራሕ፡ ግንቦት7፡ ኣብ ደገ ኾይኑ ናይ ሚድያ ቃልሲ ዘካይደ ኾይኑ፡ ነቶም ቅድሚ ሰለስተ ዓመታት ኣብ ኢትዮጵያ ዝመጽአ ለውጥን፡ ንህወሓት ካብ መእኸላይ መንግስቲ ዘባረረ፡ ህዝባዊ ለውጢ ዘላዐለ ሓደ እዩ። ነቲ ለውጢ ስዒቡ ድማ፡ ካብ ዝርዝር ኣሸባሪነት ወጺኡ፡ ናብ ሃገር ተመሊሱ ኢዜማ ዝበሃል ሓበራዊ ግንባር ፈጢሩ ሰላማዊ ቃልሲ የካይድ ኣሎ። ‘ንህወሓት መሲልካ’ ብውጽኢት መረጻ 1997 ዝሰንበደ ህወሓት/ኢህወዴግ፡ እቶም ክፍተት ፈጢሮም ዝበሎም ዓውድታት ፖለቲካ ናብ ምድፋን እዩ ኣትዩ። ኣብ ጽባሕ መረጻ 1997፡ ብመንግስታዊ ጥቕማ ጥቅምን ብረብሓን ደሊሉ፡ ልዕሊ 6 ሚልዮን ኣባላት መልሚሉ። ከምኡ ድማ፡ ንሚድያ፣ ሲቪክ ማሕበረሰብን፤ ተቓወምቲ ውድባትን ዒመማ ዝገበረ 'ኣዋጅ ጸረ-ግብረ ሽበራ' ዝብል ወሲኹ ኣርባዕተ “ዓፈንቲ” ተባሂሎም ዝንቀፉ ሕግታት ኣጽዲቑ። ኣብዝሓ ውድባት ተቓውሞ፡ ኢህወዴግ ብመረጻ ዝኣምን ግንባር ኣይኮነን ናብ ዝብል ድምዳመ በጺሖም ነይሮም። እቶም ቀንዲ ተቓወምቲ ድማ፡ ድሕሪ ሕዚ ንኢህወዴግ መሲልካ ኣብ ውሽጢ ኣቲኻ ጥራይ እዩ ዝፈርስ ዝብል ድምዳመ ሒዞም። እቲ ቅድሚ 3 ዓመት ዝተርኣየ ለውጢ፡ ናይ’ዚ ድምዳመ ውጽኢት ገይሮም ዝርድእዎ ኣይሰኣኑን። ኣብ ራብዓይን ሓምሻይን ዙርያ መረጻታት፡ ኢህወዴግ ልዕሊ 99 ሚኢታዊ ስዒሩ ኢልካ ምዝራብ ልሙድ እናኾነ መጺኡ። ተስፋ ዲሞክራስያዊ ስርዓት ኮይና ዝነበረት ሃገር መሰከፊት ኮይና። ዓለም ለኸ ሚድያን ተዓዘብትን ዕሽሽ ዝበልዎም መረጻታት ነይሮም። ኣሌክስ ዲዋል ዝተብሃለ ንህወሓት ካብ በረኻ ጀሚሩ ዝፈልጦ ምሁር፡ እቲ ድሕሪ 97 ዓ/ም ዝተኣወጀ ‘ኣውራ ፓርቲ’ ዝብል ስነ-ሓሳብ፡ ‘ብሰፊሑ ዘይተዘተየሉን ብኢደ ወነን መለስ ዜናዊ ዝተገብረን’ እዩ ይብሎ። እዚ ኣካይዳ ኣብ ከም ኢትዮጵያ ዓይነት ሃገራት ከምዘይሰርሕን፡ ኢህወዴግ ንልዕሊ 20 ዓመታት ዝሃነጾ ቁጠባ መሊኡ ከፍርሶ ከምዝኽእልን ኣጠንቂቑ ነይሩ። ፕሮፌሰር ተረንስ ላየንስ ዝተብሃለ ተመራማሪ ድማ: “Ethiopian Elections: past and future” ኣብ ዝብል ኣብ 2010 ኣብ ዘሓተሞ መጽናዕታዊ ጽሕፉ፡ ውሽጣዊ ባህሪ ህወሓት/ኢህወዴግ ዲሞክራስያዊ መረጻ ከካይድ ከም ዘይፈቕደሉ እዩ ዝድምድም። ዓቕሙ ዝተጸንቀቐ ህወሓት- መወዳእትኡኸ?
