ገዲም ኤርትራዊ ዲፕሎማት ኣፈወርቂ ኣብራሃ ብሕማም ኮሮናቫይረስ ኣብ ለንደን ዓሪፉ ብምስዓብ “እዚ ርኽበት እቲ ቫይረስ ንዋሃዮታት ደቂ ሰባት ንከየጥቅዕ ዝሕግዝ ስለ ዝኾነ እዚ ሕማም ካብ ሰብ ናብ ሰብ ንከይመሓላለፍ ሓጋዚ ክኸውን እዩ” ትውስኽ። ጓል 14 ዓመት ኣኒካ ቸብረሉ፡ ነዚ ርኽበት እዚ ‘ኢን ሲልኮ’ ብዝብሃል ኣገባብ ምርምር ብብዙሓት ‘ሶፍትዌራት’ ተሓጊዛ እያ ኣካይዳቶ። ናይ ብዙሓት ሞሎኲላት ባህሪ ብምጽናዕ ኣብ ዋዒ ዘለዎም ናይ ምምጣጥን ናይ ጭባጥን ተኽእሎ፣ ኣገባብ ኣዘረጋግሐኦም፣ ምስ ዋሃዮ ክራኸቡ ከለዉ ዘርእይዎ መልሰ ተግባርን ቀልቀሎምን ኣጽኒዓ። ድሕሪ እዚ መጽናዕቲ፡ እቶም ሞሎኲል ምስ ፕሮቲን ኤስ ከምኡ እውን ምስ ሳርስ ኮቭ 2 ዘለዎም ርክብ ከተጽንዕ ፈቲና። እቲ ዝተረኸበ ውጽኢት እዩ ድማ ከሸልማ ክኢሉ። ምኽንያቱ ነቲ ባህሪ ናይ ሞሎኲል ብምጽናዕ ነቲ ንሳርስ ኮቭ 2 ሸፊኑ ዝከላኸለሉ ፕሮቲን ኤስ ዘጥቅዕ መድሃኒት ወይ ክታበት ንምርካብ ነቲ መንገዲ ከቅልሎ እዩ ተባሂሉ ስለዝተኣመነ። ኣቐዲሙ ዝነበረ መጽናዕቲ ኣኒካ ቸብረሉ ኮሮናቫይረስ ኣዘራረቢ ከይኮነ እንከሎ እያ ኣብቲ ትምሃረሉ ቤት ትምህርቲ ምርምራዊ መጽናዕቲ ከተካይድ ጀሚራ። ንሳ “ቅድሚ ቅሩብ ዓመታት ነቲ ብስፓኒሽ ፍሉ ዝፍለጥ ኣብ 1918 ዝነበረ ለበዳ ንትምህርታዊ መጽናዕቲ ኢለ ክመራመረሉ ምስ ጀመርኩ በቲ ቫይረስን መድሃኒት ንምርካብ ዝተገበሩ ነገራትን ተምሳጥ ክሓድረኒ ጀሚሩ” ኢላ። ነዚ መጽናዕቲ እዚ እናካየድት ከላ ድማ እያ ብዛዕባ እቲ ‘ኢን ሲልኮ’ ዝብሃል ኣገባብ ምርምር ክትፈልጥ ክኢላ። “ነቲ ሞሎኲል ብምጽናዕ መድሃኒት እቲ ሕማም ክርከብ ከም ዝከኣል ምስ ተረዳእኩ ኣዝየ እየ ተገሪመ” ድማ ትብል። ኮቪድ 19 ምስ ጀመረ’ውን ነቲ ኣቐዲማ ተረዲኣቶ ዝነበረት ኣገባብ ተጠቂማ መጽናዕታ ከም ዝጀመረት ትሕብር። “ብዛዕባ ለበዳ፡ ቫይረስን መድሃኒትን ንነዊሕ ምስ ኣጽናዕኩ፡ እዚ ኩሉ ክግበር እናተኻኣለ ክሳብ ሕጂ በዚ ለበዳ ንሳቐ ምህላውና ከኣ ግርም እዩ ዝብለኒ” ትብል። ኣኒካ ቸብረሉ ብሓገዝ ኣዲኣ ማሕፉዛ ዓሊን፡ ነቲ ሽልማት ዘዳሉ 3ኤም ሳይንትስት ዝተሰመየ ትካልን ዘካደቶ ምርምር፡ ብዛዕባ ሳርስ ኮቭ 2 ከምኡ ድማ ብዛዕባ ፕሮቲን ኤስ ክኸውን ክኢሉ። ክሳብ 28 ጥቅምቲ 2020 ኣብ ዘሎ ግዜ እቲ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ 2019 ኣብ ቻይናዊት ከተማ ውሃን ዝጀመረ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብደረጃ ዓለም ልዕሊ 1.1 ሚልዮን ሰባት ቀቲሉ ኣሎ። ኣሜሪካ እታ ዝለዓለ ሞት ኣመዝጊባ ዘላ ሃገር ኮይና ኣብታ ሃገር ልዕሊ 226,000 ሰባት ከም ዝሞቱ ንዝርግሐ ኮሮናቫይረስን ቁጽራዊ ኣሃዝ ሞትን መልከፍትን እናተኸታተለ ዘፍልጥ ዩኒቨርስቲ ጆንስ ሆፕኪንስ ይሕብር። ተወሳኺ መጽናዕቲ ተመራመርቲ ኣኒካ ቸብረሉ ዘካየደቶ መጽናዕቲ ከም ሓደ ዓወት ብምቕባል፡ እቲ ንሳ ዝረኸበቶ ሞሎኲል መድሃኒት ኮቪድ-19 ንምርካብ ክሳብ ክንደይ ሓጋዚ ክኸውን ይኽእል ዝብል ተወሳኺ መጽናዕቲ ከም ዘድልዮ ይገልጹ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ኮሎምቢያ ተመራማሪት ቫይረሳት ኣንጄላ ራስሙሰን “ኣኒካ ቸብረሉ ነዚ መጽናዕቲ እዚ ምክያዳ ኣዝዩ ዝንኣድ ነገር እዩ። ዕድሚኣን ደረጃ ትምህርታን ምስ ዘከርካ ድማ ዝያዳ ንክትንእዳ ትድረኽ፤ ዝበለጸት ተመራማሪት ንኽትኸውን ምሉእ ዓቕሚ ከም ዘለዋ ከኣ ዘጠራጥር ኣይኮነን” ኢላ። ኣንጄላ ራስሙሰን ብምስዓብ "እቲ ዝተኸተለቶ ኣገባብ መጽናዕቲ ኣዝዩ ዝንኣድ እኳ እንተኾነ እቲ ሞሎኲል ምስ ፕሮቲን ኤስ ዘለዎ ርክብ ብ’ዳታ’ ክስነ ስለ ዘለዎ ተወሳኺ መጽናዕትታት ከድልዩ እዩ” ብምባል ንቢቢሲ ገሊጻ። ካልእ ቢቢሲ ዝተወከሶ ተመራማሪ’ውን እቲ ርኽበት ብዙሕ መጽናዕቲ ናይ ቤተ ፈተነ ከም ዘድልዩ እዩ ንቢቢሲ ገሊጹ። ናይ መጻኢ ውጥን ኣኒካ ቸብረሉ ነቲ ዝተውሃባ ገንዘባዊ ደገፍ ኣብ ምንታይ ከምእተውዕሎ ውጥን ኣውጺኣትሉ ከም ዘላ እያ ንቢቢሲ ሓቢራ። “እዚ ተዋሂብኒ ዘሎ 25 ሽሕ ዶላር ነዚ ጀሚረዮ ዘለኹ መጽናዕቲ ንክቕጽለሉን ህጻናት ምርመራት ንኽገብሩ ንዝሕግዝ ‘ኣካዳሚ ኣይድ’ ዝተሰመየ ዘቆምክዎ ማሕብር ንምድጋፍን ክጥቀመሉ እየ” ኢላ። ብምስዓብ “ዝተረፈ ድማ ኣብ ኮሌጅ ንኽምሃረሉ ክዕቅቦ’የ” ትብል። ካልኦት ኣብ ሳይንሳዊ ምርምራት ዝንባለ ዘለዎም ህጻናት እንታይ ክትብልዮም ትደልዪ?
