እንግሊዝ ንኤርትራ ክቆጻጸራ እንከሎ ኢጣልያውያን ኣብ ከተማ ኣስመራ ጥራይ ዘይኰኑስ ኣብ ደቀምሓረ፡ ባጽዕ፡ ዓሰብ፡ ከረን፡ መንደፈራ፡ ኣቑርደት፡ ተሰነይ፡ ከምኡ'ውን ካልእ ቦታታትን ናብረኦም ይመርሑ ነይሮም። ኣብ ነብሲ ወከፍ ከተማታት ከኣ መባእታዊ ትምህርቲ ኣተኣታትዮም ምስ ባህልን ናብራን ኤርትራውያን ተላልዮምን ተወሃሂዶምን ነበሩ። ኤርትራ ብዘመናውያን ህንጻታት፡ ብኣገልግሎት ኣኰዶቶ (ድልድል መትርብ ማይ)፡ ብሓለዋ ጽሬት፡ ብካትራመ ዝተለበጡ መገድታት፡ መገዲ ባቡር፡ ሆስፒታላት፡ ኣብያተ ትምህርትን፡ ዘመናዊ ሕርሻ፡ ዓበይቲ ጀረዲን፡ ብርክት ዝበሉ ንኣሽቱ መዓርፎ-ነፈርቲ፡ ጸጥታ (ፖሊስን ሙኒቺፕዮን) ፡ ከምኡ'ውን በብዓይነቶም ፋብሪካታት ኣጥርያ ነበረት። ምንጪ ስእሊ, Dawit መግዛእቲ እንግሊዝ እንግሊዝ ብከረን ክኣቱ እቲ ዘጓነፎ ኲናት ቀሊል ኣይነበረን፣ ብዅሉ ሸነኽ ብዙሕ መስዋእቲ'ዩ ተኸፊሉ - 3120 ወትሃደራት ጣልያን ክሞቱ ልዕሊ 9,000 ዓሰክር ጣልያን ምስኦም ወዲቖም'ዮም። ከምኡ'ውን 4,000 - 5000 ዝዀኑ ወትሃደራት እንግሊዝ'ውን ከምዝሞቱ ሰነዳት ይሕብሩ። እንግሊዝ ንኤርትራውያን ካብ ጣልያን ሓራ ንከውጽኡ ኣይኰኑን ንኤርትራ ዝወረርዋ፣ ምስ ድልየታት ኤርትራውያን ዝተኣሳሰር ወፍሪ ኣይነበረን። ንፋሺሽታዊ ግዝእት ጣልያን ክድምስስን ኣብ ካልኣይ ውግእ ዓለም ስትራተጂካዊ ቦታ ንምሓዝን ዝዓለመ እዩ ነይሩ። ኣማጽኦኦም፡ ኣታሓሕዞኦም፡ ኵሉ ነገሮም ብታህዋኽ ኢዩ ተኻዪዱ። እንግሊዝ ከበር ኤርትራ ጨሪሶም ከም ዘይነበሮም ኣብቲ ብሚከላ ሮንግ ዝተጻሕፈ መጽሓፍ ታሪኽ ኤርትራ - "I didn't Do It for You" ሰፊሩ ኣሎ። "ሓደ እንግሊዛዊ ካፕቴን፡ ኣብ ከረን ዝለፍዑን ዝሃለኹን ወተሃደራቱ መሪሑ ናብ ኣስመራ ገጹ ክጐዓዝ እንከሎ፡ ኣብ መገዲ ሓንቲ ጻዕዳ ጋቢ ዝተኸድና ኣደ ከምቲ ባህሊ ዝጠልቦ ናይ እንቋዕ ብደሓን መጻእኩም ክብላ ምስ ዓለላ፡ እቲ ካፕቴን ሱቕ ንኽብላ ድሕሪ ምእዛዝ 'ንዓኺ ሓራ ከውጽእ መዓስ መጺኤ ኣቲ ባርያ' ከምዝበለ፡ ሚኬላ ሮንግ ነቲ ኩነት ዝገልጽ "ንዓኺ ኢለ ኣይገበርኩዎን" ዝብል ኣርእስቲ ዝሃበቶ መጽሓፋ ተዘንቱ። ኣርእስቲ መጽሓፋ ነቲ ኣብቲ ህሞት ዝተፈጸመት ዉርደት'ዩ ዚገልጽ። መራሕቲ ኣፍሪቃ ''ሮበርት ሙጋበ ነዛ ኣህጒር ደፊሩ ብምክልኻል ንዘልኣለም ክዝከር'ዩ'' እንግሊዝ ነታ ኣብቲ ሃገር ዝነበረ ብጣልያን ዝተኣከበ ጸጋታት-ሃገር (ካብ ኤርትራ ዝመንጨወ) ወዲኦም ንብረት ኣብ ምሻጥ ሰገሩ። ንጣልያን፡ ከምኡ'ውን ብተዘዋዋሪ መገዲ ንኤርትራውያን ከምክኑ ንኤርትራ ክፈናጥሑ ጀመሩ። ነቲ ኣብ ጸግዒ ጣልያን ኰይኑ ዝሰሓግ ዝነበረ ሕብረተሰብ ኣይሓሰብሉን፣ ኣብ ምሉእ ሃገር ዝነበረ ንብረት ክዘምቱ ጀመሩ። ነቶም ንክህነጹ ዓሰርተታት ዓመታት ዝወሰዱ ህንጻታትን ዘመቱዎምን ኣፍረሱዎምን። ዓገብ ክብል ዝደፈረ ወገን ስለዘይነበረ ከኣ ህዝቢ እናረኣየ እናሰምዐ ኣብ ድኽነት ከምዝኣተው፡ ከምኡ እውን እንግሊዛውያን ንጣልያን ኣብ ኩናት ስለዝሰዓሩዎ "ነዞም ፋብሪካታት መን ከማሓድሮም'ዩ ... ጣልያን ንዓዶም ይምለሱ ኣሎዉ፡ እዚ ህዝቢ'ዚ ድማ እንዶ የብሉን፡ ስለዚ ነቲ ንብረት ካብ ዝበላሾ ኣብ ጥቕምና ነውዕሎ" ብዚብል ምስምስ ብጽሒትና ዝብልዎ ብራስያን ብሓይልን ክወስዱ ስኽፍ ከምዘይበሎም ተመራማሪ ታሪኽ ዳዊት ይነግር። ሽዑ እንግሊዝ ኣብ ፈቐድኡ - ህንዲ፡ ኬንያ፡ ዩጋንዳ፡ ሮደዝያ፡ ደቡብ ኣፍሪቃ ... ኣብ ምሉእ ዓለም ኮታ - ዝሓሹን ዝሰረቱን ግዝኣታት ስለ ዝነበሮም፡ ካብ ኤርትራ ኣቑሑትን መሳርሕን ቀረብን እናመሓዉ፡ ኣብ መራኽቦም እናጽዓኑ ከስግሩ እንታይ ትገብሩ ኣሎኹም ዝብሎም ሰብ ኣይረኸቡን። ብጀካ ሲልቭያ ፓንክሀርስት። ምንጪ ስእሊ, Dawit ሲልቭያ ፓንክሀርስት ፈለማ ሓምሳታት ሲልቭያ ፓንክሀርስት ካብ ኣዲስ ኣበባ ንኤርትራ ንምብጻሕ ምስ ከደት ኤርትራ ክትዓኑ ኣርከበትላ። ሽዑ ብዙሕ ታዕታዕ ገበረት፣ ብዛዕባ እቲ ዝረኣየቶ ድማ ብቕልጡፍ ንዓዲ እንግሊዝ ኰነ ሕቡራት መንግስታት መልእኽትታት ብምጽሓፍ ኡይ በለት። ብዛዕብኡ'ውን መጽሓፍ ጸሓፈት። ሲልቭያ ኣንጻር ጣልያን፡ ድሓር ከኣ ኣንጻር እንግሊዝ ብዕቱብ ዝጐስጐሰት ተሓላቒት ጃንሆይ ነበረት። ስማ ኣብ ታሪኽ ኢትዮጵያ ዝኣተወ፡ ኤርትራ ንኢትዮጵያ'ያ ትግባእ ኢላ ዝመጐተት ፍልጥቲ እንግሊዛዊት ነበረት። እቲ ኣብ ኤርትራ ከይዳ ዝረኣየቶ ዕንወትን ዘመተን ኡይ ዘበላ ምኽንያት እቲ ንብረት ንኢትዮጵያ እዩ ክግደፍ ነይሩዎ ካብ ምባል እያ። በዚ ዀይኑ በቲ ግን ነቲ ኢንግሊዛውያን ዝፈጸምዎ ገበን ኣቃልዓቶ። ኣብ ሓውሲ-ደሴት ዓብደልቃድር (ናቫል-በይዝ) ዝነበረ ንብረት ፈሪሱ፣ እቶም ንመኰንናት ጣልያን (ሓይሊ ባሕሪ) ዝተሰርሑ ኣባይትን ዓበይቲ ቤት ጽሕፈታትን ድዋዕዋዕ ኢሎም፡ ናውቲ መጽዓንን መራገፍን መራኽብ፡ ዜንሳፍፍ መዐሸግ መራኽብ ...ወዘተ.
