ኤርትራዊ ስነ ጥበባዊ፡ "ኣብ ስነ ጥበብ እቲ ዝዓበየ ማሕለኻ 'ኣይትስራሕ'ዩ" ኣስመራ፡ ካብ ስነ ህንጻ ክሳብ መቓብር ሰብን ታንክታትን ኤርትራን ገድሊ-ኤርትራን መብዛሕትኡ ጊዜ፡ ኤርትራ ብብረታዊ ገድልን ተጋደልታን’ያ ትዝከር። ካብቲ ዛዕባ’ቲ ወጺእካ ምጽሓፍ ንምንታይ ከም ዘይተኣታተወ ሰፊሕ ትንታኔ ዜድልዮ ዛዕባ ዀይኑ እቶም ነቲ ሓጹር’ቲ ጥሒሶም ዝጸሓፉ ሰባት ሒደት እዯም። ካብ ብረታዊ ቃልሲ ወጻኢ ዝዀኑ ሓያላት ሸነኻት ስለ ዘለው፡ ታሪኽ ኤርትራ ካብ ታሪኽ ብረታዊ ቃልሲ ፍንትት ኢሉ ክትረኽ ኣድላዪ’ዩ። ብኣርባዓታት ዝተሰግሩ ግድላት፣ ብሓምሳታት ዝተኻየደ ዉዲትን ጥልመትን፣ ብስሳታት ዝተኻየደ ጐበጣ፡ ግፍዒ ጦር-ሰራዊት፡ ከምኡ'ውን ሽዑ ካብ መታሕት ንሱዳን ዝተሰደ ህዝቢ (እሞ ኸኣ ጌና ካብ ሱዳን ዘይተመልሰ ህዝቢ)፣ ብሰብዓታት ደርጊ ዘስዓቦ ምብትታን፡ ዝሰዓበ ማእሰርትን ግፍዕን ህልቂትን ዉግእ ሓድሕድን (ኣብ ሞንጎ ጀብሃን ሻዕብያን) ሽዑ ዝተኸሰተ ዋሕዚ ንስደት (እንኮላይ ንኤውሮጳን ኣሜሪካን ሃገራት ኣዕራብን) ብውልቀ ዛንታን ተመኩሮን ክንገሩ ዝግበኦም ብኣሽሓት ዝቍጸሩ ዛንታታት ኣሎዉ። ብተወሳኺ፡ ብሰማንያታት ዝቐጸለ ዋሕዚ-ስደት፡ ንቃልሲ ናጽነት ዝድግፍ ብስደተኛታት ዝተገብረ ኣበርክቶ፡ ብተስዓታት ዘርከበ ናጽነት፡ ዘሕደሮ ጽልዋን ተስፋን፡ ድሕሪ ሒደት ዓመታት ዝተወልዐ ዉግእ ባድመ፡ ካብ ድሕሪ ዉግእ ክሳብ ሕጂ ዘጓነፉ ሽግራት፡ ከም ምስጓግ-ህዝብታት፡ ስደት መንእሰያት ዝኣመሰሉ ማእለያ ዘይብሎም ክንገሩ ዝግብኦም ዛንታትት ኣሎዉ። ኤርትራ፡ “ስነ ጥበብ ገድሊ እንተኾይኑ ንወዲ ኳዳ ጀነራል ምሃብክዎ” ንስነ ጽሑፍ ኣፍሪቃ ዘበራበረ ደራሲ ቺነዋ ኣቸበ ኣስመራ፡ ንብሽክለታን ውድድር ብሽክለታን 'ባህሊ' ዝገበረት ከተማ ረዘነ፡ ሓደ ካብ'ቶም ነዚ ዝተዘርዘረ ክውንነት ብቐረባ ስለዝፈልጦ ተመኩሮኡ ብመልክዕ ምስክርነት ንህዝቢ ኣቕሪቡ'ሎ። ንገድሊ ኤርትራ፡ ኣበርክቶን ሓገዝን እቶም ኣብ ግዳም ኮይኖም ዝቃለሱ ዝነበሩ ውፉያት ሓፋሽ ውድባትን ንዋታውን ሞራላውን ደግፍ ዝህብ ዝንበረ ሓፋሽ ህዝብን ኣገዳሲ እዩ ነይሩ። ኣብ ምጉስጓስን ምውዳብን ሓፋሽ ዲያስፖራ ዓቢ ተራ ዝነበሮም ከም ረዘነ ዝኣመሰሉ ውፉያት ተቓለስቲ ታሪኾም ብምጽሓፍ ነቲ ዘይተነግረ ክፋል ዛንታ ስደት ህዝቢ ኤርትራ ምሉእ ክገብሩዎ ኣገዳሲ እዩ። ምንጪ ስእሊ, Rezene እታ መጽሓፍ ... ረዘነ መጽሓፉ ንወለዱ'ዩ ናይ ቃልሲ ብጾቱን እዩ ወፍዩዋ። ተስፋይ ወልደሚካኤልን መንግስትኣብ ኣስመሮምን ኣብ ቅድሚ-መእተው መጽሓፉ ናእዳኦም ኣንቢሮምላ ኣሎዉ። ከምኡ'ውን ብቀረባ ንረዘን ዝፈልጡዎ፡ ሊቀ-ካህናት ተክለ-ማርያም ምርካጽዮን፡ ምስክርነቶም ኣቕሪቦም ኣሎዉ። ሊቀ-ካህናት ተክለ-ማርያም ምርካጽዮን ንረዘነ ብሓርኰትኮቱ'ዮም ዝገልጽዎ። ካብ ቀደም ኣትሒዙ፡ "ኣብ ማሕበር-መንእሰይ ፍኖተ ብርሃን፡ ኣባል ረድዮ ኣስመራ፡ ኣብ ትካላት ስፖርት ብልዑል ሓላፍነት ዘገልገለ ንጡፍ ሰብ'ዩ" ክብሉ መስኪሮምሉ። ቀጺሉ ረዘነ፡ ኣብ 1974 ብከመይ ንስደት ከም ዜምርሐ፡ ሃገረ-ሽወደን ዝገበረትሉ ምቅብባልን ዝለገሰትሉ ዑቕባን፡ ከም ሰብ ንኽዕምዕብል ድማ ዝኸፈተትሉን ዝተጠቕመሉን ዕድላት፡ ኣብኡ ዀይኑ ድማ ምስ ብጾቱ ንቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ዘበርከቶም ስርሓት ገሊጹዎ ኣሎ። እቶም ኣብታ መጽሓፍ ሓሓሊፎም ቀሪቦም ዘሎዉ ፍጻሜታት፡ ፍሉያት ዛንታት ዉልቀ ሰባት፡ ምስክርነታት፡ ንኣንባቢ ሓድሽ ዓለም ይኸፍቱ'ዮም። ደራሲ ብዛዕባ ማሕበር ንናጽነት ኣብ ኤውሮጳ፡ ኤርትራዊ ማሕበረ-ሰብ ኣብ ሽወደን ናይ ቀረባ ኣፍልጦ ስለ ዝነበሮ ኣብ ጽሑፉ ኣስፊሩዎ ኣሎ። ረዘነ ኣብ ሃገር ሽወደን፡ ካብ 2002 ክሳብ 2006 ንሰልፊ ሶሻል-ደሞክራትስ ወኪሉ ዘገልገለ ኣባል ፓርላማ'ዩ። እታ 26 ምዕራፋት ዝሓዘት መጽሓፍ ከኣ ካብ ቁልዕነቱ ክሳብ እዛ እዋን ንዘላ ህይወቱ እያ ትገልጽ። እቲ ትግርኛ ጽፉፍ'ዩ፣ እቶም ዘቕረቦም ዛንታታት ድማ ሰሓብቲ'ዮም። ብፍላይ እቲ ኣብ ሰብዓታት ኣብ ኣስመራ ዝነበረ፡ ጸሓፊ ዝሓለፎ ጕዕዞን ዝገለጾ ኩነታትን ዝፈልጥ ሰብ፡ ነታ መጽሓፍ ብምንባብ ነቲ ብጊዜ ምንዋሕ ኣብ አእምሩኡ ክሃሱዎ ዝኽእሉ ዝኽርታት መሊሱ እዩ ዝኹልዖ። እቲ ሽዑ ዝነበረ ሕንፍሽፍሽ፡ ዘይምዕሩይ ኣካይዳ ፖሊስ ኤርትራ፡ ማእሰርቲ መንእሰያት፡ ንሜዳ ሃጽ ኢሉ ዝጠፍእ ዝነበረ ህዝቢ፡ ፋሕ-ፋሕ ዝኣተወን ስድራ-ቤታት ኤርትራ፡ ... ኣብ ዉሽጥኻ ጸላዕላዕ ዜብሉ ተርእዮታት የኸትሉ። ምናዳ ንድሕሪት ተመሊስካ ምርኣዯም፡ ነቶም ተቐቢሮም ዝነበሩ ስምዒታት ኣተንሲእካ ኣብ ናይ ሓሳብ ዕልቕልቕ ምእታው ከም ማለት'ዩ። ነቲ ሽዑ ዘይነበረ ንኡስ ወለዶ ከኣ "ለካ እዝን-እትን እውን ተሰጊሩ'ዩ እዩ" ዘብል እዩ። እቶም ኣብቲ መጽሓፍ ቀሪቦም ዘሎዉ ፍጻሜታት፡ ኤርትራዊ ክሳብ ክንደይ ሽግር ከም ዘሕለፈ የርእዩ። ሰብ ንቡር ህይወቱ ንከይመርሕ ዝዕንቅጽ፡ ስራሑን ስድራ-ቤቱን ጠንጢኑ፡ መጻኢ ዕድሉ ሰዊኡ፡ ንክጋደል ንበረኻ ወይ ንስደት ዘንፍጽ ምንባሩ ዘርኢ ተዘክሮታት ኣሎ። ዜተሓሳስብ መደምደምታ መደምደምታ እታ መጽሓፍ ዳርጋ ኣብ ኩሎም ምዕራፋት ተነስኒሱ ኣሎ። ስለዝኾነ ሃዲእካ ከተንብቦ ትግደድ። ምኽንያቱ ደራሲ፡ ብቅደ ሕሉፍ ዝኽሪ/ፍላሽ ባክ/ን ብህሉው ኩነትን፡ ቀደም ኵነታት ከመይ ከም ዝነበረ፡ ሕጂ ኸኣ ከመይ ከም ዘሎ እናኣነጻጸረን ፍርዲ እናሃበን ኢዩ ጽሒፉዎ። ኣንባቢ፡ "ህዝቢ ሕጂ ቅድም ይሕሾ፡ ናይ ሎምን ትማልን መነባብሮኡ እንታይ ይመስል?
