ኣብ ከተማ ጐንደር ቈልዑ ኣብ ቅድሚ ዓይኖም ውርሕሪሕ እንትብሉ ርእዮም "እዚኦም ከ'ታይ ዝገብሩ እዮም?" እንትብሉ ሓተቱ። 'ኣስኳላ' ዝመሃሩ ምዃኖም ምስ ተሓበረሎም "ኣነ ዘይፈልጦ ትምህርቲ እውን'ዶ ኣሎ እዩ!" ኢለ ደሓር ናብ ዛና ምስ ተመለስኩ፤ ንዓባይ ሓፍተይ ሓሙሽተ ሕምባሻ ሰንክትለይ ኢለ ኣብ ቁፋዳ ቋፂረ ናብ ኣኽሱም ብእግረይ ከይደ ክመሃር ሓቲተ ኣይሰመረለይን" ይብሉ። ብኡ ቐፂሎም ንሽረ ብምኻድ ተመዝጊቦም፤ ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ድማ ናብ ሓምሻይ ክፍሊ ሓሊፎም። ካብ ሻውዓይ ክሳብ ዓሰርተ ክልተ ክፍሊ ድማ ኣብ ጐንደር ተማሂሮም። ምስቲ ኣብ ቤተ ክህነት ዝተመሃርዎ ዓᎁቝ ትምህርቲ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ስነ መለኰት እንተዝመሃሩ ዝበለፀ ክኸውን ከምዝኽእል ሊቃውንቲ ስለ ዝሓበሩሎም፤ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ክፍሊ ትምህርቲ ስነ መለኰት (ቲኦሎጂ) ትምህርቲ ጀመሩ። ሻቡ ማሕበር ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ዝተጣየሸሉ እዋን ብምንባሩ፤ ተምሃራይ ገብረኺዳን ደስታ ናብ ባሕሪ ፖለቲካ ጣንዮም፤ ትምህርቶም ጠንጢኖም ኣብ ፖለቲካዊ ምንቅስቓስ ቀንዲ ተዋሳኢ ምዃን መረፁ። ተምሃሮ ጭርሖታት ተሓንጊጦም ቅልቅል በሉ። "መሬት ንሓረስታይ"፣ "መሰል ብሄርን ብሄረሰብን ይከበር"፣ "ጉዳይ ኤርትራ ብሰላማዊ መንገዲ ይፈታሕ" ፣ "ኵናት ቻይና ደው ይበል"፣ "ሕቶ ፍልስጤማውያን ክምለስ ኣለዎ"፣ "ዘርኣዊ ስርዓት ደቡብ ኣፍሪካ ክውገድ ይግባእ" ወዘተ ዝብሉ ሕቶታት ኣልዒሎም ከጐሃህሩ ጀመሩ። በዚን ክንዲ'ዚን መምህር ገብረኺዳን ብ1959 ዓ.ም ብጥይት ተወቒዖም። መስራትን ግዳይን ምንቅስቓስ ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ድማ ኰኑ። ኣብ ዓውደ ኵናት ኣንጻር ወላዲኣ ዝተዋግአት ተጋዳሊት "ጀነራል ገዛኢ ንኣዴና ብጣዕሚ ስለ ዝፈትዋ ከም ቆልዓ የሐንቅቓ ነይሩ" "ጀነራል ሰዓረ ዝሓዘነሉ መዓልቲ ሓየሎም ሞይቱ ክብሃል ከሎ'ዩ" ምንጪ ስእሊ, Memhir Gebrekidan 'ትግራይ ናይ ሃብታም ድኻ' "ብ1962 ዓ.ም ትግርኛ ተዛረብቲ ክቕተሉ ኣለዎም ተባሂሉ ነይሩ። '12 ክፍለሃገር ንኽልተ ክፍለሃገር ከጥፋአአን ኣለወን' ዝብል ሓያል ጐስጓስ ተኻይዱ። እዚ ኣብ ወረቐት ሰፊሩ ኣብ ምሉእ ኢትዮጵያ ተበቲኑ ነይሩ" ይብሉ መምህር ገብረኺዳን። ካብ 1961 ዓ.ም ጀሚሩ ዝፍሕም ዝነበረ ፖለቲካዊ ምንቅስቓስ ብ1963 ዓ.ም ማሕበር ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ብዕሊ ተመስሪቱ። ኣብዚ ግዜ እዚ መምህር ገብረኺዳን "ትግራይ ናይ ሃብታም ድኻ" እትብል ወትሩ ካብ ዓይነ ሕልናኦም ዘይትጠፍእ ግጥሚ ፅሒፎም ኣንበቡ። ኣብቲ እዋን ተጋሩ ንግስነት ኣኽሱማውያን ንኸምልሱ እዮም ላሕ ዝብሉ ዘለዉ ዝብል ጐስጓስ ብምንባሩ፡ ንተጋሩ ተጠመትቲ ዝገብር ወፍሪ ተጀሚሩ። ብፍላይ "ጥላሁን ግዛው ትግራዋይ እዩ ናብ መሪሕነት እቲ ማሕበር ከይትመርፅዎ" ዝብል ወረቐት ምስ ተበተነ፡ ኣፈላላይ ጐሊሑ ነናትካ ብሄር ፈሊኻ ምምስራት ተጀሚሩ። "ኣነ ብትግርኛ ግጥሚ ስለዝፀሓፍኩ 'ጠባብ ብሄርተኛ' ዝብል ስም ኣልጊቦምለይ። ትግርኛኻ እንተፀሊእኻ ሰፊሕ ኣረኣእያ ዘለዎ ኢኻ ትበሃል፤ ትግራዋይነትካ እንተፈቲኻ ኢኻ ፀቢብ ዝብሉኻ" ብምባል ወላ እውን ክሳብ ሕዚ ዘይሓወየ ስምብራት ምህላዉ ይገልፁ። ፈተነ ቅትለት ኣብ ባህር ዳር መምህር ገብረኺዳን ኣብ ባህር ዳር ቋንቋ ኣምሓርኛ ይምህሩ ነበሩ። ሓደ እዋን 'ሆሄያት' እንተምህሩ፡ ተምሃሮ "ሃዲስ ኣለማየሁ ሓደ ፀ፣ ሓደ ሰ፣ ሓደ ሀ እዩ ዘድሊ" ኢሎሙና እዮም፤ "ክልተ ሰለስተ ከም ዘየድሊ፡ ኣብ 'ፍቅር እስከ መቃብር' መጽሓፎም ኣስፊሮምዎ ኣለዉ፤ ስለ'ዚ ክተምህረና ኣይግባእን" ብምባል ይምጉትዎም። መምህር ገብረኺዳን ብግዲኦም "ሃዲስ ኣለማየሁ ንኣምሓሩ ከምኡ ኢሎም ክኾኑ ይኽእሉ፤ እዚ ፊደል እዚ ግን ናይ ኣኽሱማውያን እዩ" ኢሎም ተሪር መልሲ ይህቡ። "ነዚ ምላሽ ስለዝሃብኩ ብድሕሪኡ ኣብ ውድቅቲ ለይቲ፡ ብዳርባ እምኒ ዕስለ ገዛይ ሓመድ ገበርዎ። ኣነ ድማ ወንችስተር ዝበሃል ጠብመንጃ ነይሩኒ ተዅሲ ከፊተ፤ መሬት ዕንቍ ዀይና። ፋሕ ብትን ኢሎም ሃደሙ። ብድሕሪኡ እምበኣር ንህይወተይ የስግአኒ እዩ፤ 'ኣብዚ ዓዲ እዚ ኣይምህርን' ኢለ ብ1966 ዓ.ም ናብ ኣኽሱም ተመዲበ መፃእኹ" ብምባል የዘንትዉ። ግደ ገብረኺዳንደስታ፡ ኣብ ምግዳል ብ1968 ዓ.ም ወይን ጋዜጣ ክትምስረት፡ መምህር ገብረኺዳን ኣብ ፊደላት ትግርኛን ታሪኽ ህዝቢ ትግራይን ምስ ተጋደልቲ ዘተ ንምክያድ፡ ካብ ኣኽሱም ናብ መሬት ዓጋመ፡ ማርዋ ዲማ ብምኻድ ዘትዮምን ሰሪሖምን ተመሊሶም። ቅድሚኡ ኣብ ህወሓት ብትግርኛ ኣይፀሓፍን ነይሩ። "ብ1970 ዓ.ም ኢህኣፓ ክትቀትለኒ ምዃና ህወሓት ፈሊጣ፤ ካብ ኣኽሱም ወፂእኻ ኣብቲ ከባቢ ፅናሕ ተባሂለ ተኣዚዘ እየ ወፂአ። ናብ ሰለኽለኻ ምስ በፃሕኹ፡ መለስ በዛብህ ተቐቢሉኒ። ብድሕሪኡ ኣብ ባዶ ክልተ (ክፍሊ ተዓሊም) እናመሃረ ይፅናሕ ተባሂለ። ኣነ ተጋዳላይ ኰይነ ኣብ ሜዳ ትግራይ ክጋደል ኣለኒ ኢለ ኣይከድኩን፤ ውድብ ህወሓት እውን ክጋደል ኣለዎ ኢላ ሓሲባቶ ኣይትፈልጥን" ይብሉ መምህር ገብረኺዳን። ብኸምዚ መልክዕ፡ ንሜዳ ምስ ወፅኡ ሰለስተ ዓመት ኣብ ምግዳል ፀኒሖም። ሻቡ ንህወሓት "ደቀይን በዓልቲ ቤተይን ካብ ኣኽሱም ናብ ሜዳ ትግራይ ኣውፅእለይ" ይብልዋ ነይሮም። ኰይኑ ግና ህወሓት ኣብቲ ብ1972 ዓ.ም ኣብ ኣኽሱም ዘካየደቶ ስርሒት ተዛሚዱ፡ ምውጻእ ስድራ መምህር ገብረኺዳን ተሓላሊኹ። መምህር ግን 'ስድራይ ወፂኦም እዮም ዝዀኑ' ኢሎም ዕዳጋ ሰሉስ ኣብ ዝበሃል ከባቢ ኣኽሱም ክቕበሉ ህንጥው ኢሎም እንተተፀብዩ'ኳ፤ ዶ/ር ኣታኽልቲ ቀፀላ(ስውእ) እቶም ስድራ ክወፅኡ ከምዘይከኣሉ ነጊሩዎም። መምህር ምሒር ጉሂዮም "እምበኣር ኸስ ስድራይ ባዕለይ ከውፅኦም እየ" ኢሎም ናብ መዓንጣ ደርግ ናብ ሽረ ኣተዉ። ደርግ ተገልቢጡ ናብ መቐለ ወሲዱ ትሻዕተ ኣዋርሕ ኣሲሩዎም። ሻቡ ብሄራዊ ሕቶ ዝብሉን ካልኦትን ብትእዛዝ ፀሓፍ ተባሂሎም ብምፅሓፍ ምስ በዓልቲ ቤቶም ወረቐት መለለዪ መንነት ብምሓዝ ካብ መቐለ ብደብሪ ገፅ ደቆም ሒዞም ጠፊኦም ክወፅኡ ዳግም ወሲኖም። ኰይኑ ግና በዓልቲ ቤቶም ስለዘይፈቐዳ ኣይቀነዖምን። ብድሕሪኡ 'ምበኣር ንኣዲስ ኣበባ ስደዱኒ ኢሎም ናብ ኣዲስ ኣበባ ድማ ኣተዉ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኰይኖም ብ1973 ዓ.ም ናብ ህወሓት መልእኽቲ ልኢኾም፤ ብ1974 ብዕሊ ስርዒት ኰይኖም ሕቡእ ቃልሲ ኣብ ከተማ ጀሚሮም። ክሳብ ደርግ ዝወድቕ 1983 ዓ.ም ድማ መልእኽቲ ብምልእኣኽ ኣገልጊሎም። "ቀጥቅጥ መዝራዕቱ ወለኃጥእ ወለእኩይ" ብ1971 ዓ.ም ቀዳማይ ጉባኤ ህወሓት ኣብ ማይ ኣባይ ምስተኻየደ፡ ኣብ ሓራ መሬት ትግራይ ዝርከብ ህዝቢ ኣብ ጕኒ ህወሓት ምእንቲ ክስለፍ "ሓፋሽ ይንቃሕ!
