ማእኸላይ መንግስቲ ኣብ ቀራና መገዲ ተፃብኦ ስልጣን ብመሰረት ሕገ-መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ሞንጎ ክልላት ሕቶ እንትለዓል፡ ክልላት ተረዳዲኦም ንክፈትሕዎ ዝተቐመጠ ሕገ-መንግስታዊ መሰል ተዘሊሉ እዩ ድማ ይብሉ። "ኮሚሽን ዝበሃል ኣካል መፅዩ፡ ኣብዚ ከባቢ እዚ ሕቶ ተላዒሉ እዩ፡ ስለዚ ከምዚ ዓይነት መፍትሒ እንተዝግበረሉ ብምባል ናብ ፌደራል መንግስቲ ፕሮፖዛል የቕርብ ኣሎ። ስለዚ ዝተቐመጠ ሕገ-መንግስታዊ ስነ-ስርዓት ተጣሒሱ ኣሎ። ኣይተ ኣማኑኤል ካልእ ከም ኣበር ዘልዕልዎ ነጥቢ፡ ተጸዋዕነት እቲ ኮሚሽን ብዝምልከት እዩ። "እቲ ብጣዕሚ ዝገርም፡ ተፀዋዕነት እቲ ኮሚሽን ናብ ቀዳማይ ሚኒስትር እዩ። ሕገ-መንግስትና ኣብ ዓንቀፅ 9፣ 13፣ 52 ብግልፂ ክንርእዮም ንኽእል ኢና" ዝበሉ እቶም ሓላፊ ቢሮ ፍትሒ፡ ኣብ ሞንጎ ቤትምኽሪ ፌደሬሽንን ፈፃሚ ኣካልን ዘይሕገ-መንግስታዊ ምሽማይ ስልጣን ዝፈጥር ከምዝኾነ ይገልጹ። ቤት-ምኽሪ ብሄራዊ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ፡ "እቲ ጥሕሰት ብሕጋዊ መንገዲ ክእረም ይኽእል እዩ ዝብል ተስፋ ስለዘለዎ ሕገ-መንግስታዊ ትርጓመ ክወሃቦ ይግባእ" ዝብል ውሳነ ከምዘሕለፈ ድማ ይዛረቡ። ምንጪ ስእሊ, HoPR "ውሳነ ባይቶ ክልል ትግራይ ኢ-ሕገ መንግስታዊ'ዩ" ኣካቢ ቀዋሚ ኮሚቴ ዋኒናት ሕግን ምምሕዳርን ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ፌደራል ኣይተ ተስፋዬ ዳባ ግና፡ ኣብ ዝወጽኡ ኣዋጃት ወይ ውሳነታት፡ ሕገ-መንግስታዊ ጥሕሰት ኣሎ'ዶ የለን ኢልካ ናይ ምትርጓም ስልጣን፡ ናይ ቤት ምኽሪ ፌደሬሽን እምበር ናይ ክልላት ኣይኮነን ይብሉ። ኣይተ ተስፋዬ ዳባ፡ ንውሳነ ባይቶ ክልል ትግራይ "ኢ-ሕገ መንግስታዊ" ብምባል ይገልፅዎ። "ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ፌደራል ዘውፅኦ ኣዋጅ፡ ኢ-ሕገመንግታዊ እዩ ዝብል ውሳነ ንምሕላፍ ዝሕግዞ ዝኾነ ዓይነት ድንጋገ ሕገ-መንግስቲ የለን። ሓደ ኣዋጅ ወይ ውሳነ ሕገ-መንገስታዊ ኣይኮነን ኢሉ ዝኣምን ዝኾነ ኣካል፡ ንጉባኤ መፃረይ ሕገ-መንግስቲ ጥርዓኑ ከቕርብ ከምዝኽእል፡ ጉባኤ መፃረይ ሕገ-መንግስቲ ንምጥያሽ ኣብ ዝወፅአ ኣዋጅ ተቐሚጡ እዩ። ካብዚ ብምብጋስ መንግስቲ ክልል፣ ፖለቲካዊ ውድብ ኮነ ካልእ ኣካል እዚ መስርሕ ክኽተል ግድን እዩ" ድማ ይብሉ። "ብብርኪ ፌደራል ንዝወፅአ ኣዋጅ ግና፡ ስለዘይተቐበልክዎ ኣብ ናተይ ክልል ተግባራዊ ኣይኸውንን ምባል ልክዕ ኣይኮነን" ኢሎም። ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ዝፀደቐ 'ኮሚሽን ወሰን ምምሕዳርን ዋኒናት መንነትን" ብብርቱዕ ክትዕ ዝሓለፈ እንትኸውን፡ ኣብ ባይቶ ፌደራል ተወከልቲ ህዝቢ ትግራይ ብበዝሒ ከምዝተቓወምዎ ዝዝከር እዩ። ሕዚ ሕዚ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት እታ ሃገር ዝለዓሉ ሕቶታት ወሰን ምርኣይ ልሙድ እናኾነ ይመፅእ ኣሎ። ኣብ ክልል ደቡብ ኣብ ሞንጎ ስልጤን ጉራጌን፣ ኣብ ክልል ኣምሓራ ተወለድቲ ቅማንት የልዕልዎ ዘለዉ ሕቶ ርእሰ ምሕደራ፣ ኣብ ሞንጎ ክልል ሶማሌን ኦሮምያን ብመሬት ይግበኣኒ ዝተልዓሉ ጎንፅታትን ነዚ ስዒቡ ዝተፈጠረ ምፍሳስ ደምን ሞትን ከም ኣብነት ምውሳድ ይከኣል። ቅድሚ ዝተወሰኑ ዓመታት ኣብ ክልል ኣምሓራ ዝተወደቡ ኮሚቴታት ዝልዕልዎ ወልቃይትን ራያን ይግበአና ዝብሉ ሕቶታት ድማ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ሞንጎ ክልላት ትግራይን ኣምሓራን ወግዓዊ ዘይኮነ ምስሕሓባት ፈጢሮም ኣለዉ። ረቂቕ ኣዋጅ ቦርድ መረጻ ኢትዮጵያ ይዝተየሉ ኣሎ ኢትዮጵያ፡ "ቅቡልነት ሃገራዊ ህንጸት ኣብ ፈተና ወዲቑ" ኣብ ክልቲአን ክልላት፡ ብመልክዕ ሰልፍታትን መግለጽን ዝወጹ መርገጺታት ነቲ ዘሎ ምስሕሓብ ዘንጸባርቑ እዮም። ካልኦት ክልላት እታ ሃገር እውን እንተኾና፡ ካብ መንግስቲ ፌደራል ንዝወሃቡ ሓሳባት ምቅዋም፣ ምክትዕን ናይ ባዕለን መርገፂ ምሓዝን ጀሚረን ኣለዋ። እዚኦም ተርእዮታት፡ ኣብታ ሃገር ትክክለኛ ስርዓት ፌደራሊዝም ይህነጽ ከምዘሎ ዘርእይ እዩ ዝብሉ ሰባት እኳ እንተሃለዉ፤ ኣይተ ተስፋየ ዳባ ግና እዚ ኣካይዳ እዚ እወንታዊ ኣይኮነን ዝብል መርገፂ እዩ ዘለዎም። "እቲ ኣዋጅ፡ ንቤትምኽሪ ፌደሬሽን ዝተውሃቡ ኩሎም ስልጣናት ከይጠሓሰ እቲ ኮሚሽን ስራሕቲ ምፅራይ ክገብር እዩ ስልጣን ተዋሂብዎ። እዚ ኮሚሽን ምኽረ ሓሳብ እዩ ዘቕርብ። ስለዚ መንግስቲ ፌደራል ሕገ-መንግስታዊ ስርዓት ንምኽባርን ስርዓት ፌደራሊዝም ንምጥንኻርን ሓጋዚ ክኸውን እዩ ኢሉ፡ ብዓብላሊ ድምፂ ዝወሰኖ ውሳነ ዘይምቕባል ማለት፡ ነቲ ፌደራሊዝም ኣብ ሕቶ ምእታው እዩ" ይብሉ። ብዝኾነ መልክዑ ፌደራል መንግስቲ ዝወሰኖ ውሳነ ሓደ ክልል ኣይቕበልን እንተይሉ ጥሕሰት ሕገ-መንግስቲ እዩ ዝብል ሙግት የልዕሉ ኣይተ ተስፋዮ። "ክልላት ዘሕልፍዎም ውሳነታት እውን መንግስቲ ፌደራል ኣይቃወሞምን። የግዳስ ከኽብረሎም ይግባእ። ናይዛ ሃገር ስርዓት ፌዳሊዝም ናይ ምትሕብባር እምበር ናይቲ ሓደ እሺ ናይቲ ሓደ ድማ እምቢ ምባል ኣይኮነን" ድማ ይብሉ። ንምንታይ ትግራይ ጥራይ ትቃወሞ?
