"ቖልዓ ሓዚለ ትምህርቲ ክምዝገብ ናብ ዩኒቨርሲቲ ከይደ" ዶ/ር ኑርዓይኒ መሓመድ ‘ዓሚ’ዶ መሲሉኪ ቅድሚ ዓሚ ከረሜላ ጠዓሚ’፡ ግውሕ መቐለ "ፍልጠትን ጥበብን ሓረስቶት ክንጥቀም ኣለና" ዝብል እምነት ዘለዋ ፕሮፌሰር ፈቴን ኣባይ፡ ብቐንዱ ኣብ ትግራይ ምስ ዝተፈላለዩ ሓረስቶት ብምስራሕ ኣብ ምምሕያሽ ዓሌት ዘርእን እጽዋትን ከምኡ'ውን ልምዓት ሕርሻ ዘድሃቡ ልዕሊ 45 ጽሑፋት ኣብ ዓለምለኻዊ ጆርናላት ኣሐቲማ'ያ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ብ2015 ዓ.ም.ፈ ኣብ ኢትዮጵያ ብሕርሻን ምርባሕ / ምድቓል ኣትኽልትን ፈላመይቲ ጓል ኣንስተይቲ ፕሮፌሰር ኮይና። ብተወሳኺ፡ በቲ ግዜ ብደረጃ ሃገር'ውን ሳልሰይቲ ፕሮፌሰር እቲ ዓውዲ'ያ ነይራ። ምንጪ ስእሊ, Mekelle University/FB ፕሮፌሰር ፈቴን ኣባይ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ሓረስታይ ኣብ ዙርያ ዕቀባ ሓመድን ማይን፣ ኣተሓሕዛ ዘርእን ዘለዎ ፍልጠት ሓረስታይ ኣፍልጦ ሂብካ ፍርያምነት ንምዕባይ ኣብ እትመርሖም ዝነበረት ፕሮጀክታት፡ "ሓረስታይ ይፈልጥ ድዩ?" ዝብል ግጉይ ርድኢት ከም ዝነበረ ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ተዛሪባ እያ። ንሓሙሽተ ዓመት ዝኣክል ግን ኣተሓሳስባ ኣብ ምቕያር ብምስራሕ ዘርኢ ናብ ምድቓል ከም ዝተሰጋገርትን እዚ'ውን ብምርጫን ውሳነን ሓረስቶት ክኸውን ከም ዝተገብረን ትገልጽ። ካብዚ ብዝብገስ ካብ 1997 ክሳብ 2001 ድማ ብፕሮግራም ፈንድ ኔዘርላንድ ኣብ ትግራይ ዝካየድ መጽናዕቲ ዕቀባ ሓመድን ማይን ኣተሓባቢራ። እዚ ዓለምለኻዊ ፕሮግራም ኣብ ሸውዓተ ሃገራት ኣፍሪቃ ዝሰርሕ ኮይኑ ፕሮፌሰር ፈቴን ኣብ ትግራይ ዝነበረ ፕሮጀክት ብምትሕብባር ብቐንዱ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ሕርሻን ምምሕዳር ሃብቲ ተፈጥሮን ዘለወን ፍሉይ ኣበርክቶ ክጎልሕ ከም ዝገበረት ይዝረብ። እዚ ናብ ደረጃ ሃገር'ውን ዓብዩ ኣብ 18 ሃገራት ኣፍሪቃ፣ ኤዥያን ኣመሪካን ምስ ዘለው መንግስታውን ዘይመንግስታውን ትካላት ብምትሕብባር ናብ ዝስርሐሉ ደረጃ በጺሑ'ዩ። ፕሮፌሰር ፎቴን ኣባይ ካብ 2015 ጀሚሩ ዳይሬክተር ኢንስቲትዩት መጽናዕታት ስነ ከባቢ፣ ስርዓተ ጾታን ልምዓትን ኮይና ተሓጋጋዚት ኤዲተር መጽሄት ድራይላንድ ኣግሪካልቸር እውን'ያ። ምህዞን ሽልማትን ፕሮፌሰር ፈቴን ኣባይ ምስ ዝተፈላለዩ ናይ ሞያ መሓዙታን ተመራመርትን ብምዃን ኣብ ዘርኢ ስገም ትኹረት ዝገበረ ምርምር ክተካይድ እንከላ፡ ኣብ ትግራይ ካብ ኖርወይ ዝመጽኡ ሙሁራት ፕሮጀክት ምድቓል ዘርኢ ብምጅማር ዝተፈላለየ ዓይነት ዘለዎም ዘራእቲ ምሂዛ። እዚ ብተደጋጋሚ ድሕሪ ዝተኻየፈ ምርምር ዝተረኸቡ ለውጢ ኩነታት ኣየር ክጻወር፣ ዝለዓለ ስነ መዓዛ ዘለዎምን ድርቂ ዝጻወሩን [ታግሉካን፣ ኣይረንን ዚንክን] ሰለስተ ዓይነታት ስገም ኣማዕቢላ። እዚኦም ካብ ሓደ ሄክታር ካብ 4.5 ክሳብ 5.2 ቶን ፍርያት ክህቡ ዝኽእሉ ኮይኖም፡ ካብ ካልኦት ዘራእቲ ብዝበለጸ ልዕሊ 60 ሚኢታዊት ወሰኽ ፍርያምነት ዝነበሮም'ዮም። እዚ ካብ 2011 ጀሚሩ ልዕሊ 30 ሽሕ ሓረስቶታ [ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ዓመት] ተበጻሒ ክኸውን እንከሎ፡ ልዕሊ 500 ሄክታር ዝሸፈነ ዘርኢ ነይሩ። ዩኒቨርሲቲ መቐለ ድማ ክሳብ ነዞም ዝተዳቐሉ ዓሌታት ዘርኢ ስገም ዕላዊ ዝገብር ቅድም ኢሉ ዝማዕበለ ዓሌት ስገም ኣይነበረን። እቶም ዓሌታት ፈላሚት፣ ሕሪትን ፈቲናን ዝብል ሽም ተዋሂቡዎም በቲ ዩኒቨርሲቲ ዝተመዝገቡ'ዮም። ካብ በለስ ኤለክትሪክ ንምምንጫው ትመራመር ዘላ ኢትዮጵያዊት ንስለ ፍቕሪ ኢለን ዝኽንሸባ ዘለዋ መርዑት "ኣደይ!
