ትግርኛ BBC News, ትግርኛናብቲ ትሕዝቶ ቀጽሉ ክፍልታት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት ኣስተዋጽኦ ቀሺ ተወልደመድህን ገብረመድህን ኣብ ክስተተ-ንቕሓት ኤርትራ 5 ጥሪ 2020 ምንጪ ስእሊ, Dawit መግለጺ ስእሊ, ቀሺ ተወልደመድህን ገብረመድህን ኣብ ከባቢና፡ በብዓይነቶም ታሪኽ ዝገደፉ ዉልቀ ሰባት ኣለዉ፣ ሓደ ካብኦም ቀሺ ተወልደመድህን ገብረመድህን'ዮም። ብዛንታ ቀሺ ተወልደመድህን ኣቢልና ዘመነ ተሓድሶን ምንቅቓሕን ብመጠኑ ብኸመይ ከም ዝጀመረን ዝቐጸለን ክንርዳእ ንኽእል። ኣብ መፋርቕ 19 ክፍለ ዘመን፡ ቅድሚ ኢጣልያውያን ንኤርትራ ግዝኣቶም ምግባሮም፡ ስርሓት ሚስዮናውያን ኣብ ኤርትራ ሰዲሩ ነበረ። ሽወዳናውያን ኣብ ፍሉያት ቦታታት ኤርትራ ነቝጣታት ብምምስራት-ኣብ ገለብ፡ እምኩሉ፡ በለዛ፡ ጸዓዘጋ ... ወዘተ መሰረታዊ ለውጥታት ኣተኣታትዮም ነይሮም'ዮም። እቶም ለውጥታት ኣብ ትምህርቲ መጽሓፍ ቅዱስ ምዝውታር፡ መሃይምነት ምጥፋእ፡ ኢደ ጥበብ ምምሃር፡ መሰረታዊ ሕክምና ምትእትታው ዝኣመሰሉ እዮም ነይሮም። ኣብቲ እዋን'ቲ ግዝኣት ሃጸይ ቴዎድሮስ ዘለቕለቕ ዝበለሉ፡ ግዝኣት ሃጸይ ዮውሃንስ 4ይ ዝመጸሉ፡ ጸኒሑ ግዝኣት ሃጸይ ሚኒሊክ 2ይ ጸብለል ዝበለሉ ዘመነ ዉግኣት ስለ ዝነበረ፡ ምንቅስቓሳት ሚስዮናውያን ብቐሊሉ ኣብ ሓደጋ ዝወድቐሉን ዝትንስኣሉን ዘመን ነበረ። ብተወሳኺ ኣብ ገማግም ኤርትራ ጽልዋታት ግብጽን ቱርክን ስለዝነበረ፡ ጸኒሑ ኸኣ ጽልዋታት ጣልያን ስለ ዝሰዓበ 'ዘመነ ሕንፍሽፍሽ' ተባሂሉ ክጽዋዕ ይከኣል። "ታሪኽ ቤተ-ክርስቲያንና ከምዚ ኣይነበረን"፡ ኤርትራውያን ካህናት ተዘክሮታት ኣሕመድ ጣህር ባዱሪ ኣብ ልዕሊ እቶም ናይ ሽዑ ሕልኽላኻት ውድድራት ካቶሊካውያንን ሚስዮናውያንን (ከኒሻ) ተወሲኾዎ ነበረ። ራእሲ ኣሉላ'ውን ብግዲኦም፡ ገዛኢ ናይ መረብ ምላሽ ኣብ ዝነበርሉ እዋን፡ ብትእዛዝ ንጉስ ዮውሃንስ ንኣመንቲ ሚስዮን የሳጕጉን ይሃድኑን ነበሩ። ምድረ ኩናማን ምድረ ኦሮሞን ብሚስዮናውያን ፍሉያት ኣትኵሮ ስለ ዝተገብረሎም ብዙሓት ስራሓት ከም ዝተሰርሑ ጥቕስ 'ኣቢልና ምሕላፎም ኣገዳሲ'ዩ። ኣብቲ ዘመን ሕልኽልኽ ከመይ ኢሉ ዘመን ተሓድሶ ከም ዝተኣታተወ ንምግላጽ። እቲ ዛንታ ነዊሕን ዝተኣሳሰረን ስለ ዝዀነ ብሓፈሽኡ ስራሓት ሚስዮን ከመይ ኢሉ ኣብ ኤርትራ ከምኡ'ውን ኣብ ኢትዮጵያ ከም ዝለሓመ ንምጥቃስ'ዩ። እምበኣርከስ፡ ኣብቲ ዘመን'ቲ ኢዮም ቀሺ ተወልደመድህን ገብረመድህን ዝተወልዱን ዝዓበዩን። ኣመንቲ ኦርቶዶክስያዊት ቤት-ክርስትያን ኰኑ ኣመንቲ ምስልምና ክኽንሹ ምርኣይ ዓቢ ምፍሕፋሕን ተጻብኦን ስለ ዝፈጠረ ገሊኡን ምስ ወንጌል እንተ ኻልኦት ድማ ምስ ባህላዊ እምነቶም ጸግዒ ብምሓዝ ግፍዕታት ዝተፈጸመሉ እዋናት ነይሮም'ዮም። ኣመጻጽኣ ቀሺ ተወልደመድህን ቀሺ ተወልደመድህን፡ ብ 1860 ኣብ ጸዓዘጋ ተወሊዱ፣ ኣብ ሰብዓ ዕድሚኦም (ብ1930) ከኣ ኣብ ኣስመራ ዓረፉ። ስድራ-ቤት ቀሺ ተወልደመድህን ፍሉጣት ናይ ኣርባዕተ ወለዶ ኣቕሽሽቲ ተዋህዶ'ዮም ነይሮም። ኣቦኦም ቀሺ ገብረመድህን ተስፋይ፡ ሓወቦኦም ቀሺ ሓይለኣብ ተስፋይ ጽኑዓትን ብጽቡቕ ዝዝከሩን መራሕቲ ሃይማኖትን ዓድን ኢዮም ነይሮም፤ ድሓር'ዮም ከኒሾም። ታሪኽ ቀሺ ተወልደመድህን ኰነ ታሪኽ ስድራኦም ኣብ ቀሺ እዝራ ገብረመድህን (ምስ ካርል ዮሃን ሉንድስትሮም) ዝጸሓፍዎ 'ከኒሻ' ዘርእስቱ መጽሓፍ ንረኽቦ። ከምኡ'ውን ኣብቲ ጉስታቭ ኣረን ዝተባህለ ሽወደናዊ ዝጸሓፎ 'ኢቫንጀሊካል ፓዮኒርስ' (Evangelical Pioneers in Ethiopia) ክንረኽቦ ንኽእል። ብተወሳኺ ብዛዕባ ቀሺ ተወልደመድህን ብቋንቋ ሽወደን ዝተጻሕፈ መጽሓፍ ኣሎ፣ ብዛዕብኦም ፍሉይ ሓተታ ኣብ 'ኢንሳክሎፒድያ ኢትዮፒካ' እውን ሰፊሩ ንረኸቦ። ቀሺ ተወልደመድህን ኣገልጋሊ ቤተ-ክርስትያን፡ መራሕ-ምእመናን፡ መምህርን ተርጓማይን (ኣራምን) ነበሩ። ኣብ ቋንቋታት ምጽናዕ ፍሉይ ተውህቦ ስለ ዝነበሮም ክሳብ ሎሚ ብኣድንቖት ይዝከሩ'ዮም። ሓደ ሰብ ቋንቋታት ትግረ፡ ትግርኛ፡ ኣምሓርኛ፡ ዓረብኛ፡ ግሪኽ፡ እብራይስጢ፡ ጣልያን፡ ሽወደን ይፈልጥ'ዩ ክበሃል ከም ጽዉጽዋይ ኢና ንወስዶ። ቀሺ ተወልደመድህን ግን ተጊሆም ነቶም ቋንቋታት ብምጽናዕ፡ ነቲ ናይ ቋንቋታት ፍልጠቶም ከኣ ኣብ ምትርጓምን ምእራምን መጽሓፍ ቅዱስ ብጽቡቕ ተጠቒሞምሉ'ዮም። ቀሽን ፕሮፎሽናል ኣሰልጣኒ ኵዕሶ እግርን መማህርቲ ቀሺ ተወልደመድህን ገብረመድህን ኣብቲ ዘመን'ቲ ክህነት ዝተቐበሉ ኤርትራውያን ዳርጋ ኣይነበሩን፣ እቶም ኣቕሽሽቲ ኩሎም ሽወደናውያን'ዮም ነይሮም። ብርግጽ ቀሺ ሰሎሙን ዓጽቁን ቀሺ ዘራጽዮን ሙሰ ዝበሃሉ - ኣቦታት ወንጌላዊት ቤተ-ክርስትያን ኤርትራ - ከቝሩቡ ዝኽእሉ ኣቕሽሽቲ ነይሮም'ዮም። ሳልሳዮም ድማ ቀሺ ማርቆስ ግርማይ ዝተባህሉ፡ ኣብ ሽወደን ንፈለማ እዋን ክህነት ዝተቐበሉ እውን ነይሮም'ዮም። ምንጪ ስእሊ, AFP መግለጺ ስእሊ, ኣብ 1880'ታት ንዮሃነንሉንድ (ሽወደን) ንትምህርቲ ዝተላእኩ ኤርትራውያን ተምሃሮ፡ ካብ ጸጋም ንየማን ... በዓል ቀሺ ሰሎሙን ዓጽቁን ቀሺ ዘራጽዮን ሙሰን ኣቦታት ጥራይ ዘይኰኑስ መሰረት ናይ ወንጌላዊት ቤተ-ክርስታያን ኤርትራ ክኾኑ ከለዉ፡ እቶም ብትምህርቲ ተዀስኲሶም ዘገልገሉ ኸኣ ኣተግበርቲ ዕላማ ማሕበር ነበሩ። ሃይለሚካኤል ኪዳኑ (1856-1919) መምህርን ወንጌላውን ነበሩ። ብ 1877 ብኣገልግሎት ሚስዮን ንዓድዋ ተላእኹ። ብድሕሪኡ ስነ-ሃይማኖት ንክመሃሩ ንሃገር ሽወደን ተላእኩ (1881-1886)። ናብ ኤርትራ ምስ ተመልሱ ኣብ እምኩሉ ኣገልገሉ፣ ክሳብ 1917 ከኣ ኣብ በለዛ መሃሩ። ማርቆስ ግርማይ (1862-1924) ብዓቕሚ ትምህርቶም ኣብ ሽወደን ብልጫ ዝረኸቡ ወንጌላዊ ነበሩ። ክህነት ከኣ ኣብ ኡፕሳላ ዝተባህለ ከተማ (ኣብ ሽወደን) ብ1889 ኢዮም ተቐቢሎም። ከም ቀሽን መምህርን ኰይኖም ኣብ ኡምኩሉ፡ ጸዓዘጋ፡ ኣስመራ ኣገልገሉ። ብድሕሪኡ ኣብ ማሕበር መጽሓፍ ቅዱስ ብምእታው ስርሖም ቀጸሉ፣ ብ 1924 ከኣ ኣብ ሃገር ሽወደን ዓረፉ። ናትናኤል ሓገና ጂጎ ኣብ ቲካ ዝበሃል ምድረ-ኩናማ ተወሊዶም ስነ-ሃይማኖት ንክምሃሩ ብ 1884 ንሽወደን ምስ ተላእኩ ኣብ ሓጺር ዕድሚኦም፡ ትምህርቶም ከይጨረሱ ብሕማም ምኽንያት ኣብኡ ሞቱ። ኣብ ስቶኮልም ኸኣ ተቐብሩ። ቀሺ ዲመጥሮስ፡ ኤርትራን ኢትዮጵያን ንምቝራን ዝጽዓሩ ፈላሲ 'ክህነት ኣይቅበልን'የ!'
