ኣለም-በቃኝ ዝበሃል ቤት-ማእሰርቲ ብፍርሂ ንሰባት፡ ኢትዮጵያውያን ኰነ ኤርትራውያን፡ ዘርዕድ ከም ዝነበረ ናይ ታሪኽ ጽሑፋት ይገልጽዎ። ሓደ ዶክተር ኣለክስ ደቫል ዝተባህለ ተመራማሪ ብዛዕባ'ቲ ቤት ማእሰርቲ ክዛረብ እንከሎ "ዕርዲ ጭኰና ናይ ዝሓለፉ መንግስታት ኢትዮጵያ'ዩ ነይሩ" ብምባል ይገልጾ። ስሙ ክርቋሕ ከሎ ነቶም ብዕድል ካብቲ ጸበባ ክድሕኑ ዝኸኣሉ እሱራት ሕርቃንን ቍጥዐን ከለዓዕል፡ ነቶም ሰቦም ካብ ኣለምበቃኝ ክድሕኑ ዘይከኣሉ ድማ ቅብጸተ ሕልና ዜስዓበ ነበረ። ህዝቢ ንኣለም-በቃኝ ከም ሰንደቕ ምልካውነት መንግስቲ ጥራይ ዘይኰነስ ከም መጠንቀቕታ'ዩ ዝርእዮ ዝነበረ - ኣብ መስርዕን ፍቕድን መንግስቲ እንተ ዘይኣቶኻ ምቕርዳድን ምእሳርን ከም ዝነበረ፡ ወይ ከኣ ብሒም ንዝበለ ክሕጐም ምዃኑ ዜመልክት መጠንቀቕታ ከም ዝነበረ ይንገረሉ። "ታሪኽ ቤተ-ክርስቲያንና ከምዚ ኣይነበረን"፡ ኤርትራውያን ካህናት ምንጪ ስእሊ, Gebre Gebremariam ኣለም-በቃኝ ኣውራ ዝፍለጠሉ ምኽንያት ግን በቲ ብዕለት 24 ሕዳር 1974 ዝተኻየደ መቕዘፍቲ'ዩ። ወትሃደራት ብመካይን ሰባት ጽዒኖም ናብ'ቲ ብእምኒ ዝተሃንጸ ቤት-ማእሰርቲ ክእትዉ ዝተራእይሉን ኣድራጋ ጠያይት ዝተተኰሰሉን ለይቲ ስለ ዝነበረ። በታ ለይቲ'ቲኣ ግዝያዊ-ወትሃደራዊ-ምሕደራ (ደርግ) ብኣልማማ ን60 ኣባላት መንግስቲ ሃይለስላሴ ነበር ረሸነ። ብድሕሪ'ታ ለይቲ'ቲኣ ኣብ ኢትዮጵያ ዀነ ኤርትራ እንታይ ከም ዝተኸሰተ ንምግላጹ ዜስካሕክሕ ከም ዝነበረ ሓያሎ መሰኻኽር ኣይኒን ናይ ታሪኽ ተመራመርትን ገሊጾሞ ኣለዉ። ታሪኻዊ ኣገዳስነት ኣለም በቃኝ ኣዝዩ ዓቢ'ዩ፣ ምኽንያቱ በቲ ኣብ ልዕሊ እቶም ብመዓጹ እቲ ቤት-ማእሰርቲ ዝሓለፉ፡ እሞ ዉርደትን ሕስረትን ዝተቐበሉ እሱራት ጥራይ ዘይኰነስ፡ እቲ ቤት-ማእሰርቲ ንባዕሉ ኣርማ ናይ'ቲ ኣብ ልዕሊኦም ዝተፈጸመ ጭካኔን መቕዘፍትን ስለ ዝዀነ፣ እዚ ኸኣ ብዘበን ሃይለሰላሴን ብድሕሪኡ ኸኣ ኣብ 70'ታትን 80'ታትን ዝተኻየደ ብ'ቀይ-ሽብር' ዝፍለጥ ቀዛፊ ሃድን ክርሳዕ ዘይግብኦ ታሪኽ'ዩ። እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተኸሰተ ማዕበል ቀይ-ሽብር፡ ሕልፍ ንኽንብሎ፡ ክፋል ናይቲ ብመበል 20 ክፍለ ዘመን ዝተኻየደ ወፍሪ ቅትለት ነበረ። እዚ ክፍለ-ዘመን'ዚ ኣብ ኣርመንያ ዝተኻየደ ህልቂት፡ ናይ ስታሊን ዓቢ ህልቂት፡ ሆሎካስት (ህልቂተ ኣይሁዳውያን)፡ ናይ ካምቦድያ ሜዳታት ህልቂት፡ ማሕረዲ ቦዝንያን ሩዋንዳን የጠቓልል። መንግስቱ ሃይለማርያም 'ሕንቕንቕ' ዝበለላ መዓልቲ ስለዚ ወፍሪ 'ቀይ-ሽብር' ብፍላጥ ብናይ ሞት ጭፍራታት ዝተኻየደ ራዕዲ ምንባሩ፡ ዳርጋ ፍርቂ ሚልዮን ህዝቢ ዝለከመ ምንባሩ መጻሕፍቲ ታሪኽ ይገልጽዎ'ዮም። ስንብራቱ ድማ ኣብ ኣለም-በቃኝ ኣትሪፉ ነበረ። ዶ/ር ደቫል ኣለም-በቃኝ ብምፍራሱ ሓደ ካብ'ቶም ኣበርቲዖም ዝተቓወሙ ተመራማሪ'ዩ። በቲ ቤት ማእሰርቲ ዝጸሓፈን በቶም ኣብኡ ዝጠፍኡን ዝበለዩን ሰባት ንመዘከርታ ኣብ ቀጽሪ ሕብረት ኣፍሪቃ ቤተ-መዘክር ንክስራሕ ብዙሕ ዝጸዓረ ተመራማሪ'ዩ። ኣይኰነሉን ግን። ሕብረት ኣፍሪቃ ብህልቂት ኣፍሪቃውያን ቤተ-መዘክር ንክሃንጽ ጌና ድልው ከም ዘይኰነ'ውን ዶ/ር ደቫል ይዛረብ። ባህሩ ዘውደ ዝተባህለ ተመራማሪ ታሪኽ'ውን ብሸነኹ ዜዘንቶዎ ተመሳሳሊ ታሪኽ ኣሎ። ዚዝከር'ዩ፡ እቲ ቤት-ማእሰርቲ ማዕረ እቲ ናይ ቀደም ውድብ ሓድነት ኣፍሪቃ (OAU) ኢዩ ደው ኢሉ ነይሩ። ኣብ 2009፡ ኣብ ዘበን ቀዳማይ ሚኒስተር መለስ ዜናዊ እቲ ቤት ማእሰርቲ ጨሪሱ ከም ዝዓኑ ተገብረ። "ዓቢ ታሪኻዊ ጌጋ" ብምባል ዶ/ር ደቫል ኰነ መሰልቱን ተቓወሙ። እቲ ቻይናውያን ድሒሮም ዝሰርሕዎ ሓድሽ ህንጻ ሕብረት-ኣፍሪቃ ኸኣ ልክዕ ኣብ ልዕሊ ኣለምበቃኝ'ዩ ተሃኒጹ ዘሎ። ምንጪ ስእሊ, William Campbell መግለጺ ስእሊ, ኣንጻር ኢምፔርያሊዝም ኣብ ኣዲስ ኣበባ 'ኣብዮት ኣደባባይ' ዝተገበረ ሰልፊ ናብ ገብረ ክንምለስ ... ናብራ ኣለም-በቃኝ፡ ብዅሉ ሸነኹ፡ ኣሰቃቒ ከም ዝነበረ ገብረ ክገልጾ ምስማዕ፡ ኣይኰነንዶ ነቲ እሱር ባዕሉ ንሰማዒ'ውን ከቢድ ተመኵሮ'ዩ። "ሰለስተ ናይ 100 ግራም፡ ፍርቂ ዕምኲ-ኢድ፡ እሞ ኸኣ ዘይበሰለ ባኒ ንመዓልቲ ይወሃበና ነይሩ፡ ፍርቁ ቢሑቕ ስለ ዝነበረ ክንበልዖ ኣይንኽእልን ነርና። ጽርየት ኣይነበረን፡ መሕጸቢ ሳሙና ኣይወሃበና፡ ቅያር ክዳን እይነበረን፣ ብቲፎ (ተላባዒ ሕማም) ዝሓምም፡ ኣብ ኢድና ዝሞቱና'ውን ነይሮም'ዮም" "ኣብቲ ማእከል ኣለም-በቃኝ ሰብ ዝሕነቐላ ብኣርባዕተ የዕኑድ ጥራሕ ደው ዝበለት መረባዕ ነይራ፣ ኣብ ክቢ እታ መረባዕ፡ ንየማን ኣዙሪት እንዳዞርና፡ ጥራሕ ኢና ክንቀሳቐስ ንኽእል ዝነበርና። ብመዓልቲ ጸሓይ፡ ብለይቲ ድማ ማይ ክወቕዓና ከም ናትና ጌርና ሒዝናዮ ንነብር ኔርና" "ሰንበት ህይወት ንመልሰላ መዓልቲ ነበረት። ሳላ በጻሕቲ ሰብ ምዃንና ይርድኣና ነይሩ። ወረ ስድራ ንረኽበሉ፡ 'ኣጆኹም' ንሰምዓሉ መዓልቲ ነበረ፣ ሓድሓደ እዋን መግቢ ወይ ከኣ ቅያር ክዳውንቲ እንረኽበሉ መዓልቲ ነበረ፣ ብሓቂ ቅድስቲ መዓልቲ" እናበለ ብዘይ ገለ ምረት ይዛረብ። ገብረ፡ ናይ ፖለቲካ እሱር እዩ ነይሩ። እቲ ማእሰርቲ ድማ ከም መቐጸልታ ናይ ቃልሱ ገይሩ እዩ ወሲድዎ። ቢቲ ዝረኸቦ ራህዋ ድማ ዳግማይ ከምዝተፈጥረ እዩ ዝዛረብ። "ከም ዝበልኩኻ ዳግማይ እኮ'የ ተፈጢረ ... ስለዚ ነቲ ሓድሽ ህይወት ክጽንብልዶ ወይስ ዒሕ እናበልኩ ክነብር?
