ብስም ናጻ ኤርትራ ኣንድነታዊ ውዲት ተምሃሮን ሰብ-ታክሲ ጥራይ ዘይኰኑ ኣብ መዓስከር ነገሌ-ቦረና ዝነበሩ ወትሃደራት "ደሞዝ ይወሰኸና" ብምባል ኣደሙ፣ ኣብ ሓይሊ ኣየር'ውን ተመሳሳሊ ተርእዮታት ተኸሰቱ። መምህራን ብግዲኦም ኣደሙ ... ሃገር ሕንፍሽፍሽ ኣተዋ። ሽዑ ንጉስ ሃይለስላሴ ነቲ ኵነታት ንከህድኡ ፈተኑ - "ወሰኽ ዋጋ በንዚና ኣይክህሉን'ዩ" በሉ፡ ንመምህራን ከህድኡ ድማ ድልየቶም ከማልኡሎም ምዃኖም ሓበሩ። ቃል ንጉስ ግን እኹል ኣይነበረን። ብተወሳኺ ኣብ ኤርትራ ኸኣ ካልእ ሽግር ተፈጥረ። እቲ እዋን'ቲ ራስ ኣስራተ ካሳ፡ ኣብ ኤርትራ ዝነበሩ ገዛኢ፡ ፍሉያት ብእስራኤል ዝተዓለሙ "ኮማንድስ" ተባሂሎም ዝፍለጡ ኣሃዱታት ኮማንዶ ኣዳልዮም ንገድሊ ኤርትራ ንከዳኽሙ ይፍትኑ ከምዝነበሩ መዛግብቲ ታሪኽ ይምስክሩ። ኣብ መወዳእታ 1973 ከኣ ኣብ ኤርትራ ዝነበሩ ኣባላት 2ይ-ክፍለ-ጦር ኣብ ሳሕል ብህዝባዊ ሓይልታት ብርቱዕ ማህሰይቲ ስለ ዝወረዶም፡ ካብ መዓስከራቶም ወጺኦም ንሜዳ ክወፍሩ ኣብ ዘይክእሉሉ፡ ብ'ኮሎኛ''ምበር ከምድላዮም ኣብ ዘይንቀሳቕሰሉ ደረጃ ወዲቖም ስለ ዝነበሩ፡ እቶም ወተሃደራት ብምእዳሞም ነቲ ረብሻ መሊሱ ከም ዘጓሃሮ መጻሕፍቲ ታሪኽ ነቲ ናይ ሽዑ ኵነታት ይገልጹዎ'ዮም። እቲ ኣድማ'ቲ ድማ ፈኸም እናበለ ኣብ ኵሎም መዓስከራት ለሓመ። 12 መስከረም 1974 ብሰነ '74 ካብ ኵሎም ሓይልታት ዝተዋጽኡ 120 ዝኣኽሉ መኰንናት - ካብ መጆር (ሻለቃ) ንታሕቲ ዝመዓርጎም - ተኣኻኺቦም፡ መንነቶም ኣብ ቃልዕ ከየውጽኡ፡ ለውጢ ንኽትኣታቶ ጠለባቶም ከነጽሩ ጀመሩ፣ እዚ ወርሒ'ዚ ደርግ ዝተመስረተሉ ወርሒ ነበረ። ክልተ ካብኣታቶም፡ ሻለቃ መንግስቱ ሃይለማርያምን ሻለቃ ኣጥናፉ ኣባተን፡ ከም ቀዳማይን ካልኣይን መራሕቲ ናይቲ ጕጅለ ዀይኖም ቦሎኽ በሉ። ደርግ 'ኢትዮጵያ ትቅደም' ዝብል ጭርሖ እናጨርሑ በብቑሩብ ንዅሎም ዓንድታት መንግስቲ ሃይለስላሴ ከፍርሱ ጀመሩ። ንኣክሊሉ ሃብተወልድ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ነበር፡ ከምኡ'ውን ኣባላት ካቢኔኡ ዝነበሩ በብሓደ ኣሰሩዎም። እቶም ኣብ ላዕለዋይ ጽፍሒ ውትህድርና ዝነበሩ መኮነናት ይዅኑ ካልኦት ኣመሓደርቲ ክፍለ-ሃገራትን ሰብ ልዑል መዓርጋትን'ውን ተኣስሩ። ኣገዳሲ ዝተባህለ ንብረት ተሃገረ። ዕለት 12/9/1974 ደበኽ በለት - ጃንሆይ ካብ ስልጣኖም ዝተኣልዩላን ኣማን ዓንዶም መራሕ መንግስቲ ዝዀነላን መዓልቲ መጽአት። ምንጪ ስእሊ, Fox Photos እታ መዓልቲ'ቲኣ ጃንሆይ ብወተሃደራት ተዀብኲቦም ካብ ቤተ-መንግስቲ ክወጽኡን ኣብ ሓንቲ ቮልክስዋገን መኪና ክኸዱን ኣብ ተዘክሮታት ብዙሓት ሰባት ተቐሪጹ ተሪፉ'ዩ። ኣብ ኢትዮጵያ ዝሓሸ ኵነታት ክሰፍን'ዩ እናተባህለ ግን፡ ኩነታት ሃገር እናኸፍአ ከደ። ደርግ ኵነታት ሃገር ጋሕመጥመጥ ኢሉ ኣብ ዝነበረሉ እዋን ተምሳል መንግስቲ ንኸትሕዝዎ ኢሎም ንሓደ ዘይኣባሎም ግን ስምን ግርማን ተሰማዕነትን ዝነበሮ ኣዛዚ 3ይ ክፍለ-ጦር ዝነበረ ዉሩይ መኰነን ንክመርሖም ጠለቡ - ሌተናንት ጀነራል ኣማን ሚካኤል ዓንዶም። ከም'ዛ ሎሚ፡ ብ 12 መስከረም 1974፡ ቅድሚ 45 ዓመታት ማለት'ዩ፡ ኢትዮጵያ ንመጀመርታ ጊዜ ካብ'ቲ ንኣማኢት ዓመታት ኣብ ስልጣን ዝነበረ ንግሰነት ኣግሊሳ ኣብ ወተሃደራዊ ምሕደራ ዝኣተወትሉ መዓልቲ ነበረ። ብመጀመርታ ጃንሆይ ንኣማን ዓንዶም ከም ሓለቓ ስታፍ ክሸምዎ፡ ደርጊ፡ ብድሕሪት ኰይኖም ደፍኡ፣ ኰነ ኸኣ። ሓደ ወርሒ ጸኒሑ ኸኣ ኣማን ከም ሚኒስተር ምክልኻል ተሾመ። ጸኒሖም ከኣ ደርጊ ባዕሎም ከም መራሕ መንግስቲ መዘዝዎ። ሰለምንታይ ኣማን ዓንዶም ካብ ስልጣን ወሪዱ ደርግ ንጀነራል ኣማን ከም ሓደ ባምቡላ ክጥቀምሉ፡ ብዝኣዘዝዎ ክኸይድ፡ ድልየቶም ከኣ ከማልኣሎም ደላይ ከምዝነበሮም ተንተንቲ ፓለቲካ ናይቲ እዋን ይገልጹ። ኣይኰነን ግን፤ ጀነራል ኣማን ብሰለስተ ጕዳያት ምስ ኣባላት ደርግ ክሰማማዕ ኣይከኣለን - 1) ብዝሕን ተራን ኣባላት ደርግ (ቍጽሮም ኣመና በዚሑ ባሃላይ'ዩ ነይሩ)፣ 2) ኣተሓሕዛ ጕዳይ ኤርትራ (ብሓይሊ ዘይኰነስ ብዲፕሎማሲ ክፍታሕ ኣሎዎ በሃላይ'ዩ ነይሩ)፣ ከምኡ'ውን 3) ኣተሓሕዛ ናይ'ቶም ሰበ-ስልጣን ነበር ናይ ፖለቲካ እሱራት (ፍትሓዊ ክኸውን ኣሎዎ በሃላይ'ዩ ነይሩ)። ዋላካ መንግስቱ ሃይለማርያም ካብ ስልጣን ድሕሪ ምውራዱ፡ እቲ ጀነራል ከምቲ ደርግ ዝተጸበዮ ኣይኮነን እንተበለ፥ ኣካይዳን ባህግን ጀነራል ኣማን ከም ዘይተዋሕጠሉ'ዮም ብዙሓት ተንተንቲ ዝዛረቡ። መንግስቱ ሃይለማርያም ኣብ ዚምባብወ ኣብ ዝገበሮ ቃለመሕትት፡ እቲ ጀነራል ንሰራዊት ኣንጻር ጉጅለ ደርግ ከለዓዕል ኣብ ዝፈተነሉ እዋን ርክቡ ከምዝተጠልፈን'ዩ ዝገልጽ። ኣብ ጎኒ ኢትዮጵያውያን ሓርበኛታት ዝዓረፈት ሲልቭያ ትሪሽ ሲልኪን፡ "ህይወተይ ምስ ኤርትራ ብምትእስሳሩ ኣየጕህየንን" ብዘይካ'ዚ ጀነራል ኣማን፡ ኣብ ልዕሊ እቶም ዝተሓተ ማዕርግ ዝነበሮም ኣባላት ደርግ ንዕቅት ነይርዎ ክብል'ውን መንግስቱ ምስ ገነት ኣያለው ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕትት ይዛረብ። ይኹን 'ምበር ኣብ ተመሳሳሊ ቃለመሕትት፡ እቲ ጀነራል ኤርትራዊ ብምኻኑ፡ ነቲ እናኸፍእ ዝኸይድ ዝነበረ ናይ ኤርትራ ኩነታት ንምፍታሕ ክሕግዘና ኢልና ኢና ንላዕሊ ኣደይብናዮ ምባሉ፡ ነቲ፡ ደርግ፡ ኣማን ዓንዶም ከም ባንቡላ ክምእዘዞ እዩ ዝደሊ ነይሩ ዝብል ዘረባ ዝድግፍ ይመስል። ፍጻሜ ወኪ-ዛግርን ንጉዳይ ኤርትራ ንምፍታሕ ዝገበሮ ጻዕርን ዕለት 12/9/1974 ክትዝከር ኣማን ሚኪኤል ዓንዶም ኣብ ሓሳብ ኤርትራውያን ጦብላሕ ትብል፣ እቲ ጀነራል፡ ብኣባላት ደርጊ ተሓጊዙ ኣብ ስልጣን ዝመጸሉ መዓልቲ ኮይና ኵነታት ኤርትራ ብሰላማዊ መንገዲ ክፍታሕ'ዩ ዚብል ተስፋ ነይሩ። ኣብቲ እዋን'ቲ (1974)ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ (ህ.ግ.ሓ.ኤ.)
