ከም መብርሂ ኣይተ ውብሸት ዓርሰ ውሳነ ቅማንት ቅድሚ ሕዚ ካብ ዝተኻየዱ ውሳነታት ዝተፈለየ እዩ። ከም ምኽንያት ዘልዕልዎ ድማ ኣብ ውሽጢ ሓደ ክልል ዝርከቡ ምምሕዳራዊ ዶብ ንምፍላይ ዝተዳለወን ከም ብሓድሽ ንዝጣየሽ ኣካል ምምሕዳር ንምውሳንን ብዝብል ዝካየድ ምዃኑ እዩ። "ቅድሚ ሕዚ ቀበሌ፣ ወረዳ ወይ'ውን ዞባ ከም ሓዱሽ ንምውዳብ፥ ድልየት ሕብረተሰብ እቲ ከባቢ ንምፍላጥ ብዝብል ዓርሰ ውሳነ ምክያድ ዝተለምደ ኣይነበረን" ይብሉ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ንሶም ከምዝብልዎ ኣብ 1999 ዓ.ም ኣብ ዝተኻየደ ቆፀራ ህዝቢን ገዛን፥ ህዝቢ ቅማንት ዓርሱ ክኢሉ ክቑፀር ብዘይምኽኣሉን ካልኦት ምኽንያታትን፡ ሕቶ መንነት ይነፀረለይ ተላዒሉ፡ ኣብ 2007 ዓመተ ምሕረት ቤት ምኽሪ ክልል ኣምሓራ "መንነተይ ይፈለጠለይ" ንዝበለ ህዝቢ ብዘይ ዓርሰ ውሳነ ኣፍልጦ ሂቡ። ዛጊድ ዝተኻየዱ ዓርሰ ውሳነታት ብፍላይ ኣብ ክልል ብሄር ብሄረሰባትን ህዝቢታትን ደቡብ፡ ብርክት ዝበሉ ህዝብታትን ብሄራትን ኣብ ሓደ ብምህላዎም ሕቶ መሰል ዓርሰ ውሳነ ብተደጋጋሚ ይለዓል። ብሄር መሰረት ዝገበረ ፌደራሊዝም፥ ቋንቋ'ውን መሰረት ዝገበረ ብምዃኑ፡ ምስ መንነት ተኣሳሲሮም ዝለዓሉ ሕቶታት ጎንፅታት እናተወልዑ ህይወት ሰባት ንክጠፍእ ምኽንያት ኮይኖም እዮም። ኣብዛ ሃገር ካብ ዝተኻየዱ ዓርሰ ውሳነታት እቲ ሓደ፡ ህዝቢ ስልጤ ዘልዓሎ መንነተይ ይነፀረለይ ዝብል ሕቶ እዩ። ህዝቢ ስልጤ ኣብ ትሕቲ ክልል ብሄር ብሄርረሰባትን ህዝብታትን ዝፀንሐ እንትኸውን ዝተፈላለዩ ጎንፅታትን ክትዓትን ምልዓሎም ስዒቡ ዓርሰ ውሳነ ተኻይዱ። እዚ ውሳነ ድማ ዞባ ስልጤ ክጣየሽን ዓርሶም ከመሓድሩን ኣኽኢሉ። ኣብ ኦሮሚያን ሶማሌን ዝተኻየደ ዓርሰ ውሳነ ንልዕሊ 400 ቀበሌታት ዘሳተፈ ነይሩ። እቲ ውሳነ ልዕሊ 80% ቀበሌታት ኣብ ትሕቲ ምምሓዳር ኦሮሚያ ክጥርነፋ ኣኽኢሉ። ቅድሚ ሒደት ዓመታት ንኮንሶ፣ ደራሼን፣ ቡርጂንን ኣማሮን ኣብ ሓደ ዞባ ንምውዳብ ዝተገበረ ፃዕሪ ከቢድ ጎንፂ ክለዓል ምኽንያት ኮይኑ እዩ። ንክልላዊ መንግስቲ ብምቅዋም ዓርሰ ውሳነ ክካየድ ሕቶ ቀሪቡ ነይሩ። ኣብ ሓደ ዞባ ምጥርናፉ ልዑል ምንካይ በጀትን ቅልውላውን ስለዘስዕብ'ዩ ተቓውሞ ዝገጠሞ። ብዓርሰ ውሳነ እንታይ ተፈቲሑ?
