እዚ ኩነታት፡ ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራልን ክልል ትግራይን ዝጸንሐ ዘይምቅድዳው ክጋደድ ገይሩዎ ኣሎ። "ብሽም ፌደራላዊ እዩ ዝብል፤ ብተግባር ግን ኣሃዳዊ እዩ" ኣቦ መንበር ብሄራዊ ባይቶ ዓባይ ትግራይ፡ ኣይተ ኪዳነ ኣመነ፡ "ንሕና ዘገድሰና ናይ ትግራይ ረብሓ ይሕለዶ ኣሎ ኣይሕሎን?" ዝብል ከምዝኾነ ይዛረብ። "ናይ ህዝቢ ኢትዮጵያ መሰረታዊ ሕቶ፡ ናይ ኢህወዴግ ናይ ምውህሃድ ሕቶ ኣይኮነን ነይሩ። ናይ ልምዓት፣ ናይ ዲሞክራሲ፣ ናጽነት፣ ልዕልና ሕጊ ናይ ምኽባርን ሕቶታት እዮም ነይሮም" ይብል ኣይተ ኪዳነ። እቲ ውህደት ኣብ ውሽጢ'ቲ ግንባር ዝጸንሐ ናይ ምጥልላፍ ፖለቲካ ዝወለዶ ክስተት ከምዝኾነ ይኣምን። ፓርቲ ብልጽግና ክምስርቶ ዝሓስብ ዘሎ ስርዓተ መንግስቲ እውን ንህልው ኩነታት እታ ሃገር ኣብ ግምት ዘየእተወን ስርዓት ፌደራሊዝም ዘፍርስን ከምዝኾነን ኣይተ ኪዳነ ይገልጽ። "ጉጅለ ብልጽግና ብሽም ፌደራላዊ ዝብል እዩ፤ ብተግባር ግን ኣሃዳዊ እዩ" ዝብል ኣይተ ኪዳነ፤ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ፖለቲካዊ ሃዋህው ንኣሃዳዊ ስርዓት ዝጥዕም ስለዘይኮነ እዩ 'ፌደራሊዝም ይቕበል እየ' ዝብል ዘሎ ይብል። "ተገዲዱ እምበር፡ ብተግባር ካብ ኣሃዳውነት 'ውን ዝበኣሰ፡ ናይ ውልቀ ምልኪ፡ ካብ ቤተ መንግስቲ ናብ ቁሸትን ጣብያን ዝወርድ መስመር ንምዝርጋሕ ዝመጸ እዩ" ክብል ድማ ይነቅፍ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ነቲ ውህደት ዝሃቀኖ ''ንህወሓት ዝወቕዐሉ ካልእ ጉጅለ'' ንምፍጣር እዩ ኢሉ ይኣምን። ብመንጽር ረብሓ ትግራይ ድማ፡ ክልተ ብዙሕ ቁጽሪ ዘለዎም ብሄራት ዝዕብልልዎ ምልካዊ ስርዓት ንምምስራት ዝግበር ዘሎ ጉያ ከምዝኾነን፡ ንትግራይ ከምዝጎድእን ኣይተ ኪዳነ ኣመነ ይዛረብ። "ንስኻትኩም ሽዱሽተ ፐርሰንት እዩ ብጽሒትኩም፤ ኣብ ፖለቲካዊ ስልጣን፣ ኣብ ናይ ኢኮኖሚ ጉዳይ ይኹን፡ ኣብ ካሊእ ጉዳይ 'ብኣኣ መሰረት ኢና እነተኣናግደኩም' ዝብል እዩ እቲ ዝመጽእ ዘሎ ሓሳብ'' ብምባል ንትግራይ ሓደጋ ዝኾነሉ ነጥቢ ይሕብር። ምንጪ ስእሊ, Tigrai Media House/TMH መግለጺ ስእሊ, ኣቦ መንበር ባይቶና ኣይተ ኪዳነ ኣመነ "ንሕና ተጋሩ እዛ ዓዲ እዚኣ ደው ንክትብል ብዘበርከትናዮ ኣስተዋጸኦ ክንምዘን ኣለና በሃልቲ ኢና'' ብምባል፡ ብሄራዊ ባይቶ ዓባይ ትግራይ፡ በዝሒ ህዝቢ መሰረት ዝገበረ ውክልናን ተጠቃምነትን ከምዘይቕበል ኣይተ ኪዳነ ይገልጽ። ኣቦ ወንበር ዲሞክራስያዊ ፓርቲ ትግራይ ዶ/ር ኣረጋዊ በርሀ ብወገኑ፡ ብዛዕባ ውድብ ብልጽግና ዛጊድ ብሚድያ ካብ ዝሰምዖ ወጻኢ ዝተፈለየ ሓበሬታ ከምዘይብሉ ብምግላጽ፤ ረብሓን ጉድኣቱን ንምግላጽ ግዚኡ ገና ከምዝኾነ ይዛረብ። "ብልጽግና ፓርቲ ሕዚ እዩ ዝተሓዋወስ ዘሎ፤ ንጹር መርገጺታቱን ፖሊሲታቱን ምስ ፈለጥና፡ ብዓይኒ ረብሓ ህዝቢ ትግራይ፡ ቅቡል እዩ ወይ ቅቡል ኣይኮነን ኢልና እንዛረበሉ እዋን ርሑቕ ኣይኮነን'' ዝብል ዶ/ር ኣረጋዊ፡ "ብልጽግና ፓርቲ ንህዝቢትግራይ ዘይጠቅም ኮይኑ እንተርእይናዮ ተቓውሞና ብግልጺ ክነስምዕ ኢና" ኢሉ። ትግራይ ዲሞክራስያዊ ፓርቲ፡ ፖሊሲታት ብሃገር ደረጃ ከምዝወጽእን፡ ንሃገር ብዝረብሐሉ መገዲ ክፍጸምን ከምዝለዎን ይኣምን። እንተኾነ፤ ኣብ ፓርላማ ዘሎ ውክልና ብዝምልከት ድማ ውሑድ ህዝቢ ኩሉሻብ ተስዓራይ፡ ብዙሕ ህዝቢ ሰዓራይ ዝኾነሉ ኣካይዳ ግን ተቐባልነት ከምዘይብሉ ዶ/ር ኣረጋዊ ይገልጽ። ብኣንጻሩ መጠናዊ ውክልና ክህሉ ኣለዎ ኢሉ ይኣምን። "እቲ ሕዚ ተፈጢሩ ዘሎ ለውጢ፡ ጸረ ህዝቢ ትግራይ ዓይነት ኣከያይዳ ዘለዎ ይመሰል እዩ፤ ግን ከምኡ ኮይኑ ኣይረአየንን" ዝብል ዶ/ር ኣረጋዊ "እቶም ለውጢ ኣምጺኦም ዘለዉ ሰባት ጸረ ህዝቢ ትግራይ ኣይኮኑን" ይብል። እቲ ሕዚ ዘሎ ፖለቲካዊ ዘይምቅድዳው ድማ ኣብ መንጎ ለውጢ ደላዪ ዝኾነ ፓርቲ ብጽግናን ውድብ ህወሓትን እምበር፡ ምስ ህዝቢ ትግራይ ዘራኽብ ከምዘይብሉ ይገልጽ። "እዚ ለውጢ እዚ ብሓጺሩ፡ንህዝቢ ትግራይ ረብሓ ዝመጸ ዳኣምበር፡ ጸረ ህዝቢ ትግራይ ኣይኮነን፤ ጸረ ህዝቢ ትግራይ ክውዕል እንተኾይኑ ካኣ ቀዳምነት እንቓወሞ ንሕና ኢና"። ኣባል መተሓባበሪት ኮሚተ ሰልፊ ሳልሳይ ወያነ ትግራይ (ሳወት) ጸጋዘኣብ ሽሻየ ድማ፡ "ውድብ ብልጽግና ንብሄራዊ ውዳበ እዝኒ ዘይህብ ይመስል'' ብምባል ሰባት ብብሄር ተወዲቦም ብሄራዊ ረብሐኦም ከረጋግጹ ዘተባብዕ ከምዘይኮነ ይገልጽ። እዚ ኣካይዳ ድማ ህዝቢ ትግራይ ንብሄራዊ ሓርነቱን ንመሰል ዓርሰ ውሳንኡን ዘካየዶ ቃልሲ ዝሸራርፍን፡ "ብሄራዊ ረብሓ ትግራይ ክተኽብረሉ ዘይትኽእል መድረኽ ዝፈጥርን እዩ" ይብል። ፌደሬላዊ ሓይልታት ኢትዮጵያ፡ ኣሃዳዊ ሓይሊ ብሓባር ክቃለሱዎ ወሲኖም ህወሓት፡ 'ሓውን ሓሰርን' ዝኾኑ ውድባት ክዋሃዱ ኣይኽእሉን "ድሕሪ ውህደት ብሄርካ ኣብ ድሕሬኻ የለን፤ ናይ ብሄር ረብሓ ሒዝካ ኣይኮንካን እትቐርብ ናብቲ መድረኽ። ናይ ብሄር ረብሓ ከም ርእሲ ክተልዕል ትኽእል ኢኻ፡ ግን እቲ ዓንዲሑቐ ዝኾነ ብሄር ወኪልካ ኣይኮንካን ትመጽእ ዘለኻ፡ ኣብቲ መድረኽ ብኣብዝሓ ድምጺ እንተተሳዒርካ ድማ እቲ ናይ ብሄርካ ድልየት ብናይ ካልኦት ድልየት ተሳዒሩ ኣሎ ማለት እዩ" ብምባል ነቲ ኣወዳድባ ይነጽጎ። እቲ ዝጸንሐ ብሄር መሰረት ዝገበረ ኣካይዳ፡ ሃገራዊ ስምዒት ክጉሕጓሕ ዝገበረን ቀንዲ መልዐሊ ዓሌታዊ ጎንጺታት ከምዝኾነን፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድን ዝተፈላለዩ ኣመራርሓታት ተቓውሞን ይዛረቡ። ብተወሳኺ እቲ ውድብ ሓቀኛ ስርዓት ፌደራሊዝም ዝትግበረሉን ተገሊሎም ዝጸንሑ ህዝቢታት ኣብ ውሳነታት እታ ሃገር ድምጺ ክህልዎም ዝገብርን ከምዝኾነ ይሕብሩ። መግለጺ ስእሊ, ዶ/ር ኣረጋዊ በርሀ፡ ኣመራርሓ ትዴፓ "ካብኡ ሓሊፎም 'ውን 'ሕገ መንግስቲ የፍርስዎ ኣለዉ' ይብሉ እዮም። ሕገ መንግስቲ ዘፍርስ ዝነበረ መሪሕነት ህወሓት እዩ'' ብምባል፡ ህወሓት ብሽም ፌደራላዊ፤ ብተግባር ግን ኣሃዳዊ ኮይኑ ይዕፍንን የጋፍዕን ምንባሩ ዶ/ር ኣረጋዊ ይገልጽ። ውሳነ ህወሓት ከመይ ይርእይዎ?
