ርሒቓ እትርከብ ማሙቕ ዓዲ፡ ብሕርሻን ጕስነትን 'ዮም ዝናበሩ። ጥዑም ሽታ'ቲ ኣየር፡ ዝጐየኹሎም ጐላጕል ዓደይ፡ ሰሓቕን ድምጽን ኣሕዋተይ፡ ፍቕሪ ወላዲተይ፡ ጽንዓት ኣቦይ ጌና ኣብ ዝኽረይ ኣለው" እናበለ ተዘክሮታቱ ብትካዜን ናፍቖትን ይገልጽ እስማዒል ኣሕመድ። "ግራውቲ ጸባሪት ዝኣክል ፍርያት እናሃበ ዘዕበየኒ ለጋስ መሬት'ዩ ነይሩ ... ሕጂ ግን ብውሕጅን ንፋስን እናተፈግረ ይኸይድ ከም ዘሎ ይነግሩኒ። እንስሳ ዘቤት ከም ኣዛብእን ወኻሩን ዝኣመሰሉ እንስሳ ዘገዳም ክደሃዩ እናሰማዕኩ ዝዓበኽሉ፡ ንእስነተይ ዘይጸገቦ ቦታ ብሓቂ እናፍቖ "ይብል እስማዒል። "ኣነ ኣብ ጊዜ ፈደረሽን'የ ተወሊደ፣ ኰይኑ ኸኣ መባእታዊ ትምህርተይ ኣብ ዓዲ ቐይሕ፡ ማእከላይ ደረጃ ትምህርተይ ከኣ ኣብ ኣቑርደት'የ ተማሂረ ... ኣቦይ ፖሊስ ስለ ዝነበረ ኣብ ፈቐድኡ ይምደብ ነይሩ። ሽዑ ብዓረብኛ ንክንመሃር ዕድል ነይሩና፣ ተማሂረሉን ተመሪቐሉን ከኣ" እናበለ ኣብ ዕላሉ ጠሓለ። "ኣብቲ እዋን'ቲ ኣቦይ ወልደኣብ ብረድዮ ካብ ካይሮ ክዛረቡ ኣብ ዓዲ ቀይሕ ምስ ኣዕሩኽተይ ኰይነ ኣብ ኣፍደገ እንዳ ሻሂ ዑጉጕ ኢልና ክንሰምዕ እዝከረኒ፣ ኢብራሂም ሱልጣን ኸኣ፡ መራሒ ኣል-ራቢጣ ኣል-ኢስላሚያ፡ ንናጽነት ክጕስጕሱ እዝከረኒ።" "ሽዑ ዓብዱልቃድር ከቢረ ብ 1949 ኣብ ኣስመራ ከም ዝተቐትለ ሰባት ክዛረብሉ እሰምዕ ነይረ። ሸኽ ኢብራሂም ስልጣን 'የማናይ ኢደይ ወሲዶምለይ' ኢሉ ተባሂሉ ዝዛረበሉ ዝነበረ እዋን'ዩ ነይሩ። ብእኡን ወድ ኸምኡን ተደሪኸ ኣብ ንኡስ ዕድመይ ምስ'ቶም ኣብ ዓዲ ቀይሕ ኣንጻር ኣንድነታውያን ሰላማዊ ሰልፊ ዝወደኑ ኮይነ ኣብ ሰልፊ ተማሃሮ ተጸንቢረ ድልየተይ ዘነጸርክሉን ድምጸይ ዜስማዕክሉ እዋን'ዩ ነይሩ" ክብል ይዛረብ እስማዒል። "ነቲ ዘበን'ቲ ብሓበንን ኣስተንትኖን እዝክሮ" ከኣ ይብል። እስማዒል ከምኡ እናበለ ብዕላላትን ምንቅስቓሳትን ፖለቲካ ተኸቢቡ ዓበዪ። ባንዴራ ኤርትራ ዝወረደትሉ፡ ቋንቋ ኣምሓርኛ ክትኣታቶ ዝጀመረሉ፡ ከምኡ'ውን፡ ብሸነኽ ኢትዮጵያን ጎረባብቶምን፡ ንቓልሲ ህዝቢ ኤርትራ ምስ ድልየታት ሃገራት ኣዕራብ ሓዋዊስካ ብምቕራብ ዝፈጥርዎ ዝነበረ ምድንጋራት ይዝከሮ። ኣብ 60ታት ኵነታት ኤርትራ እናኸፍአ ይኸይድ ስለ ዝነበረ እቶም ኣብ'ቲ ዘመን'ቲ ዝዓብዩ ዝነበሩ መንእሰይ ሓንገዱ፣ ፈጽ ከኣ በሉ። እስማዒል፡ ምስ ሓያል ሃገራዊ ስምዒታቱ ናይ ካልኣይ ደረጃ ትምህርቱ ንኽከታተል ፈለማ ንደቀምሓረ ካብኡ ኣብ ቀዳማዊ ሃይስላሴ ዩኒቨርሲቲ፡ ብዛዕባ ታሪኽን ምሕደራ ቤተ-መጻሕፍትን ክመሃር - ንኣዲስ ኣበባ ከደ፣ ብ1972 ከኣ ተመረቕ። ንሓጺር እዋን፡ ስድርኡ ንምሕጋዝ፡ መምህር ታሪኽ ኰይኑ ሰርሐ። ጻውዒት ሃገር ግን ኣየደቀሶን፣ ኣብ ዝሰርሓሉ ዝነበረ እዋን ኣንጻር ተጋድሎ ሓርነት ዚካየድ ዝነበረ ዘመተ ምስ ብጾቱ ዀይኑ ይከታተሎ ስለ ዝነበረ ስርሑ ጠንጢኑ ብዓቕሙ ንምሕጋዝ ብ1975 ኣብ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ተሰለፈ። "ኣብ ኤርትራ ኣፈኛ ናይ መንግስቲ ኮንካ ኢኻ ትሰርሕ" "ገድሊ ገደል'ዩ!"፡ ሓላፊ ሓይሊ ኣየር ኤርትራ ነበር "ብሰንኪ ፖሎቲካዊ ኩነታት ዝሃቡኻ ኢኻ ትቕበል" ምንጪ ስእሊ, ኢድሪስ ጕዳይ ጀብሃ፡ ዘይሓወየ ቍስሊ ኤርትራ እስማዒል ካብ 1975 ጀሚሩ ኣብ ተ.ሓ.ኤ.
