13 ጥሪ 2020 ምንጪ ስእሊ, Dawit መግለጺ ስእሊ, እንግሊዝ ኣብ ኤርትራ ዝኣተዉሉ እዋን መልክዕ ኣስመራ ከምዚ ይመስል ነበረ - 1941 ኣብ ካልኣይ ኩናት ዓለም እንግሊዝ ንጥልያን ስዒሩ ኣብ ኤርትራ ምስ ኣተወ፡ ቍጠባ ሃገር ካብቲ ዝነበሮ ንታሕቲ ኣንቈልቈለ፣ ህዝቢ ድሕሪ ስዕረት ጥልያን ክርህዎን ክሓልፈሉን እኳ እንተተጸበየ ጥሜትን ዕርቃንን ኣጋጠመ፤ ህዝቢ ከኣ መሊሱ ከፍኦን ጨነቖን። ብዙሓት ኣብ ትካላትን ፋብሪካታትን ጥልያን ተቘጺሮም ዝሰርሑ ዝነበሩ በርጌስን ዓሳክር ጣልያንን ካብ ስርሖም ተመዛበሉ። ዓሌታውን ፋሺሽታውን ጥልያን ተሳዒሩ ከምቲ ኢንግሊዝያውያን ብመንሹራቶም ዝተመጻብዑዎ ህዝቢ ኤርትራ ናጽነቱ ተጎናጺፉ ሰላምን ቅሳነትን ክረክብ ይጽበ እኳ እንተነበረ እቶም ሰብ መብጽዓ ኣብ ቃሎም ኣይነበሩን። መንግስቲ እንግሊዝ ኣብ ከቢድ ኩናት ካልኣይ ዉግእ ዓለም ተጸሚዱ ስለ ዝነበረ ብዙሕ ክሳራታት'ዩ ነይሩዎ። ንኤርትራ ብወተሃደራዊ ሓይሊ እንተተቖጻጸራ እውን ባዕሉ ከመሓድራ እኹል ዓቕምን ድሌትን ስለ ዘይነበሮ ንብዙሓት ትካላት ጸጥታን ምሕደራ ህዝብን ከም ዝነበርዎ ኣብ ኢድ ጣልያን እዩ ገዲፉዎም። ኤርትራ ብቍጠባ ጣልያን ትመሓደር ስለ ዝነበረት ከኣ እንግሊዝ መጺኡ ንዅሉ ክበታትኖ ከም ዘየዋጽኦ ተረዲኡዎ ንምሕደራ ኤርትራ፡ ኣብ ዝባን ኰይኑ ኣለይ-መለይ ክብል፡ ንምሕድራ ጣልያን ከኣ ትሕት ኢሉ ከም ቀደሙ ክሰርሕ ኣፍቀደሉ። ቅጺ ሓደ፡ ኣስመራ እታ 'ጸጥ' ዝበለት ውቅብቲ ከተማ ኤርትራውያን ከኣ ኣብቲ ዝተሓተ ጽፍሒ ዀይኖም ብሓደ ዘይኰነ ብኽልተ ገዛእቲ እናተገዝኡ ናብሮኦም ከምዝቐጸሉ መጻሕፈቲ ታሪኽ ዝተወከሰ ተመራማሪ ዳዊት መስፍን የዘንቱ። ካብ'ቶም ልዕሊ 250 ሺሕ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ከቲቶም ዝነበሩ ወትሃደራት ጣልያን ልዕሊ ክልተ-ሲሶ ኤርትራውያን ዓሰክር ጣልያን ኮይኖም ዳርጋ ኵሎም ሰብ ስራሕ ድማ ናይ ጣልያን ሰራሕተኛታት ነበሩ። እዞም ዝተጠቕሱ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰራሕተኛታት ዝናብዩዎም ጽግዕተኛታት ነይሮሞም'ዮም። እንግሊዝ ምስ ኣተወ እቲ ስራሕ ጠጠው ስለዝበለ ከኣ ዳርጋ ኵሎም ሓቢሮም ጠፈሹ። ጀነራል ባልዲሰራ ብ1889 ንኣስመራ ክኣቱ እንከሎ ዜጓነፎ ሽግር ኣይነበረን፣ እኳ ድኣ ህዝቢ ሓንጎፋይ ኢሉ'ዩ ተቐቢሉዎ። ክብል-ክብል ድማ ንኤርትራ እግሪ ከትክል ጀመረ፣ ንሓልዮት ኤርትራውያን ዘይኰነስ ንናይ ጣልያን ጥቕሚ። ኤርትራ ግዝኣት ጣልያን ጥራይ ዘይኰነትስ ዳርጋ ንብረቶም'ያ ነይራ ክበሃል ይከኣል። በዚ ምኽንያት'ዚ ድማ መንግስቲ ጣልያን ኣብ ኤርትራ ብዙሕ ገንዘብ ከፍስስ ከምዝጀመሩ ሰነዳት ይሕብር። ጣልያን ኣብ ኤርትራ ገንዘቦም የፍስሱ'ምበር ግን ከኣ ገዛእቲ ምንባሮም ክርሳዕ የብሉን። ኤርትራውያን ኣብ ኩሉ ዕዮ ኣብ ገሊኡ ብኣስገዳድ ዝዋስኡ ሓውሲ ባሮት ከም ዝነበሩ ዘርከቡ ኣቦታት ይዛረቡ። ሓደ ካብኡ ደቀባት ኣብ ከተማ ንኸይኣትዉ ብምኽልካል፡ ንደቂ'ንስትዮ ብምዕማጽን ምቅይያርን፡ ኣብ ፈቐድኡ ዘየዕብይዎምን ዘይናብይዎምን ቆልዑ ይወልዱ ነይሮም። ብሓጺሩ፡ ንናይ ባዕላቶም ጥቕሚ'ምበር ንሓልዮት ኤርትራውያን ኢሎም ንኤርትራ ከም ዘይሃነጽዋ ኣብ ኣይንፈላለ ዝሰፈረ ንታሪኽ ዝምልከት ሓተታ ይጠቅስ። ኤርትራውያን ነበርቲ ካናዳ፡ መሰል ሃይማኖት ክኽበር ዝጽውዕ ሰላማዊ ሰልፊ ኣካይዶም መግዛእታዊ ኵነታት ብምረት እናቐጸለ ግን ኤርትራውያን ኣብቲ ተቖጺሮምን ተገዲዶምን ዝሳተፉዎ ዝነበሩ ስርሓት በብቑሩብ ዓቕሚ እናጥረዩ ክእለትን ፍልጥትን እናደለቡ፤ ፍሑኽ እናበሉ ብመጠኑ ካብ ጸላምን ድሑር ናብራን ክወጽኡ ጽዒሮም። ብዙሓት እውን ንጥበብን ብልሓትን ኢጣልያውያን ቀልጢፎም ክዕለምዎ ክመልኩዎን ክኢሎም። ቀዳማይን ካልኣይን ውግኣት ዓለም ኣብ ኤውሮጳ እናተኻየደ ከተማታትን ኰነ ሓውሲ ከተማታት ኤርትራ ይህነጻ ነበራ። እቶም ናይ ሽዑ ሰባት ድማ ቋንቋ ጣልያን ዘይርድኦም ዳርጋ ኣይነበሩን ክበሃል ይከኣል፣ መብልዕ እንጀራኦም ስለ ዝነበረ። ብዙሓት ካባታቶም ድማ ብደንቢ ዝሰርሕሉን ዝጽሕፍሉን ቋንቋ ምንባሩ ኣብ ብዙሓት መጻሕፍቲ ታሪኽ ተሰኒዱ ንረኽቦ። ብዓል ኢብራሂም ሱልጣን፡ ዓብደልቃድር ከቢረ፡ ወልድኣብ ወልደማርያም፡ ተድላ ባይሩ ብቋንቋ ጣልያን ማዕቢሎም፡ ክትርጕሙን ክጽሕፉን ከንብቡን ዝውዕሉ ዝነበሩ ኤርትራውያን ምሁራት ኣቦታት እዮም። ኣብቲ ምረት መግዛእቲ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ዓውድን ሞያን ተቖጺሮም ዝሰርሑ ምስ ግዜ ዘይንዓቕ ፍልጠት ዝደለቡ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ኤርትራውያን ፈርዮም እዮም። ኣስመራ ብኸመይ ብዘይ ልባ ናብ 'ገነት ብሽክለታ' ተቐይራ?
