እዛ ፈጠራዊት ዛንታ፡ ነቲ ኣብቲ እዋን ዝነበረ ፓለቲካዊ ኩነታት ጎበጣን ዓመጽን እትገልጽ ኮይና "ቀንዲ በደለኛ ሃይለስላሴ ምዃኑ ኣሚነ እየ ጺሒፈያ" ትብል ኣበባ። "ብዙሕ ተቐባልነት ረኺባ'ያ፡ ጃንሆይ ምስ ወረዱ ብዙሓት ተነቢኺ ኔርኪ ኢሎሙኒ" ድማ ትብል። እቲ እዋን፡ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ኣንጻር ጎበጣ ሃጸይ ሃይለስላሴ ዝጻዕጻዓሉን ዝተላባዓሉን ጊዜ ስለዝነበረ፡ ሂወትን መነባብሮን ኣበባ'ውን በቲ ኩነታት ክጽሎ ግድን ነበረ። ቃልሲ፡ ማእሰርቲ፡ ስደት ኣረኻኺቡላ፡ ዕጫ መብዛሕቶም ኤርትራውያን በጺሕዋ፡ ነታ እትፈትዋ ማሙቕ ቤታን ሃገራን ራሕሪሓ ናብ ዘይትፈልጦ ዓለም ክተምርሕ'ውን ተገዲዳ'ያ። "ናይ ቃንዛ ወቕቲ፡ ዘይሕለል ተስፋ" ሓቀኛ ገጸ-ባሕርን ታሪኽን ተመክሮን ኣበባ ተስፋጌርጊስ፡ ኣብታ ጸኒሓ ዘሕተመታ ንዝሓለፈቶ ተመክሮ እተዘንቱ "ናይ ቃንዛ ወቕትን ዘይሕለል ተስፋን፡ ነዊሕ ጉዕዞ ኤርትራዊት ኣደ" (A Painful Season, A Stubborn Hope: The Odyssey of an Eritrean Mother) እትብል መጽሓፋ ተሰኒዱ ንረኽቦ። እታ መጽሓፍ ብቋንቋ እንግሊዝ ዝተጻሕፈት ኮይና ንዛንታ ህይወት እትገልጽ ሕታም 1992'ያ። መግለጺ ስእሊ, እታ ንዝሓለፈቶ ንታሪኽ ሂወታ እተዘንቱ ሳልሰይቲ መጽሓፋ፡ "ናይ ቃንዛ ወቕቲን ዘይሕለል ተስፋን፡ ነዊሕ ጉዕዞ ኤርትራዊት ኣደ" "ንሳሕል ንደቀይ ክርኢ ምስ ከድኩ ዝጸሐፍክዋ'ያ። ምስ ተመለስኩ፡ ሓንቲ ኣሜሪካዊት ብዛዕባ ገድሊ ኤርትራ ዝጸሓፈቶ ኣብ ሓደ መጽሄት ኣንቢበ። ኣነስ ድኣ ብዛዕባ ህዝበይን ሃገረይን ዘይጽሕፍ ኢለ ጀሚረያ"። እዛ መጽሓፍ ዋላ'ኳ ንጉዕዞ ህይወታ ንምዝንታዉ ዝጸሓፈታ እንተኾነት፡ ንፓለቲካዊ፡ ማሕበራዊን ቁጠባውን ህይወት ሕብረተሰብ ኤርትራ ብምንጽብራቕ፡ ብፍላይ እቲ ኣብ ልዕሊ ደቂ-ኣንስትዮ ዝወረደ ግፍዕን ምረትን ተመክሮ ቤት ማእሰርቲ ዘጉልሕ'ዩ። ማእሰርቲ ስርዓት ደርጊ፡ ናብ ስልጣን ኣብ ዝደየበሉ እዋን፡ ኣበባ ናይ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ውድብቲ ኮይና ትንቀሳቐስ ከም ዝነበረት'ያ ትገልጽ። ሓደ ንምስጢራዊ ምንቅስቓሳታ ዝፈልጥ ተጋዳላይ ኢዱ ንመንግስቲ ደርግ ስለ ዝሃበ ግን፡ ኣሕሊፉ ከም ዝሃባ ተዘንቱ። በዚ መሰረት ብ13 መስከረም 1975 በቶም ኣብቲ እዋን "ዓፋኝ" ተባሂሎም ዝጽውዑ ዝነበሩ ኣባላት "ደህንነት" (ጸጥታ) ደርግ ካብቲ ትስርሓሉ ዝነበረት ቤት ጽሕፈት መንገዲ ኣየር ኢትዮጵያ ተወሲዳ ኣብ ቀይዲ ኣትያ። ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ ድማ ምስ ከምኣ ኣብ ምስጢራዊ ስራሓት ሰውራ ኤርትራ ተወዲበን ዝሰርሓ ዝነበራ እሱራት ተጸምቢራ። ንጽንዓተን፡ ተጻዋርነተንን ለውሃተንን ድማ ኣብ መጽሓፋ ብሰፊሑ ኣስፊራቶ ትርከብ። ምንጪ ስእሊ, Abeba Tesfagiorgis መግለጺ ስእሊ, ምስ ሓድሽ ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ዝኾነ ነልሰን ማንዴላ ኣብ ሓደ ናይ ሰባዊ መሰላት ዋዕላ ኣብ ከተማ ደርባን ካብ ኩሉ ግን እቲ ዘስካሕክሕ ኣተሓሕዛ ሓለፍቲን መርመርትን ቤት ማእሰርቲ ስርዓት ደርግ ክሳብ ክንደይ ጨካን ምንባሩ ሰኒዳቶ'ላ። መተኣስርታ ኣጥባተን ከይተረፈ ብሽጋራ መርመርተን ዝተለብለበ፡ ዓጻብዕተን ዝተሰብረን፡ ቅስመን ክስበር ተባሂሉ ድማ ብገጸን ኣብ ገንቢ ዝጨኑ ረሳሕ ሽቓቕ ዝተኣልካ፡ ኢ-ሰብኣዊ ተግባራት ኣብ ልዕሊአን ዝተፈጸመን እየን። ኣብ መወዳእታ፡ ቤት ፍርዲ ቀሪባ ከሰስታ ጭብጢ ብዘይምርካቦም፡ ድሕሪ ናይ ሽዱሽተ ወርሒ ማእሰርቲ ኣብ መጋቢት 1976 ምስናይ እገዳ ተፈቲሓ- ኣብ ኣስመራ ንኸይትነብር ተኸልኪላ። "ማእሰርቲ ፈንፊነዮ" ብምባል'ያ ዛንታ ማእሰርታ ዛዚማቶ። ኣሰር'ታ ብቐጥታ ናብ ማዕርፎ ነፈርቲ ኣስመራ ወሲዶም፡ ቤተሰባን ደቃን ድማ ኣብኡ ከም እትረኽቦም ተጌሩ፡ ካብኡ ናብ ኣዲስ ኣበባ ከም እትርሕቕ ጌሮማ። ስደት ኣብ 1978 ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ንናጽነት ኣብ ኣፍደገ ኣስመራ በጺሑሉ ዝነበረ እዋን'ዩ። እታ ከተማ ኣብቲ ትሕቲ ሙሉእ ከበባ ተጋደልቲ ህዝባዊ ግንባርን ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራን ኣትያ ብምንባራ፡ ነበርታ ኣብ ትሕቲ ከቢድ ደበና ኲናት'ዮም ዝነብሩ ነይሮም። እቲ ኩነታት እናኸፍአ ክኸይድ ከም ዝኽእል ዝገመቱ ኣበባን በዓል ቤታን፡ ናብ ስደት ምምራሕ እቲ ዝሓሸ ምዃኑ ደምዲሞም። መጀመርታ በዓል ቤታ ብስራሕ ካብ ኤርትራ ንወጻኢ ምስ ገሸ ብኡ ኣቢሉ ክተርፍን፡ ኣበባን ደቆምን ድማ ክስዕበኦ ተሰማምዑ። ስድራቤታ ንምርኣይ ኣስመራ በጺሓ ክትምለስ ፍሉይ ፍቓድ ሓቲታ፡ ምስ ሰለጣ፡ ብኡ ኣቢላ ካብ ዓንኬል ደርግ ክትወጽ ብምሕላን ናብ ኣስመራ ተጓዒዛ። ምንጪ ስእሊ, Abeba Tesfagiorgis መግለጺ ስእሊ, ኣብ ዓለምለኻዊ ጉዳያት'ውን ተሳትፎ ነይርዋ'ዩ ነቲ ኣብቲ እዋን ብኽንደይ ፍርሒ ዝሕለፍ ዝነበረ "ተፍትሽ' (ኬላ) ወታሃደራት ኢትዮጵያ ሰጊራ ንሳን ደቃን ኣየር 'ሓራ መሬት' ሃገረን ኣስተንፈሳ። ጉዕዘአን ፈለማ ንከረን ብኡ ኣቢለን ድማ ንሱዳን፡ ካብኡ ኸኣ ንኣሜሪካ'ዩ ዝነበረ። ኣብቲ ዝዓበየትሉ ስድራቤት፡ ትምህርቲ ዓቢ ክብሪ ይወሃቦ ስለዝነበረ፡ መብዛሕትኦም ኣሕዋታን ኣሓታን ኣብ ጽቡቕ ደረጃ ክበጽሑ ኪኢሎም'ዮም። በዚ ከይኮነ ኣይተርፍን ኣበባ ንደቃ ኣብ ዝለዓለ ደረጃ ትምህርቲ በጺሐን ክትሪአን ዝነበራ ሃረርታ ዕዙዝ ዝነበረ። ኣብታ ኣብ ኢድ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ዝነበረት ከተማ ከረን፡ ምስ በጽሓ ግን ሓደ ዘይተጸበየቶ ነገር ኣጋጢምዋ። ሓደ ምሸት እተን ዕስራ ዓመት ዘይመልኣ (ሓንቲአን'ውን ትሕቲ ዕድመ) ክልተ ዳቃ፡ ክጋደላ ከም ዝወሰና ይነግረኣ። ኣብ መጽሓፍ ዛንታ ሂወታ ጠቂሳቶ ከም ዘላ፡ እዚ ፈጺሙ ዘይተጸበየቶ ድቦላ'ዩ ኔሩ። እተን ክሳብ ሽዑ'ውን በቲ ናይ ጉዕዞ ከልበትበት ምሕላፈን ዝተሳቐየትለን፡ ቆልዑት ደቂ ማህጸና ናብ ዝኸፈአ ናብራን ደማዊ ኲናትን ምምራጸን ከበዳ። እቲ ቃልሲ፡ ድሮ ነቶም ንጡፍ ተራ ክጻወቱ ጀሚሮም ዝነበሩ ኣሕዋታን ንዓኣን ጥራይ ከም ዝምልከት፡ በቒቓተን። ደቃ ነቲ ንሳን ኣሕዋታን ብኹሉ ዓቕሞም ዝድግፍዎ ቃልሲ ክውፈያ ምውሳነን፡ ንስነመጎት ወላዲት ሲዒርዎ። ክትገብሮ ትኽእል ዝነበረት ነገር ኣብ ኣድባራት ከረን ከይዳ ክትጽሊን ርእሳ ከተህድእን ጥራይ'ዩ። እተን ደሮ ኣብ ቅድሚ ዓይና፡ ጸጉረን ቆሪጸን ክዳነን ቀይረን ተጋደልቲ መሲለን ዝነበራ ደቃ፡ ኣብ መወዳእታ ንታዕሊም ክኸዳ ክፋነዋኣ እንከለዋ ብፍላይ ምስተን ዝተረፋ ክልተ ናኣሽቱ ደቃ ዝርንዛሕ ነቢዓ፡ ንብዓት ወላዲት ኤርትራ። "ሽዑ ሓንቲ ኩነታተይ ዘደንገጸን ኣደ፡ 'ኣጆኺ ዓቕሊ ግበሪ፡ ደይ ሕጂ ናጽነት ዓቲረን ክምለሳ'የን' ኢለናኒ" ትብል ኣበባ። እንተኾነ ግን ናጽነት ኣይ ከምቲ ትጽቢት ዝተገብረላን፡ ቃልሲ ንናጽነት ካብ ኣፍደገ ኣስመራ ንናቕፋ ተመሊሱ፡ ድሕሪኡ ን13 ዓመታት ክትጽበ ነይሩዋ። ምምላስ ናብ ኤርትራን ዳግማይ ስደትን ኣብ 1991 ህዝባዊ ሰራዊት ሓርነት ኤርትራ ንናይ ደርግ 2ይ ኣብዮታዊ ሰራዊት ብምስዓር ንኤርትራ ሓራ ድሕሪ ምግባሩ፡ ኣበባ ናብታ እትናፍቓ ኣስመራ ምስቶም ምስታ ቀዳመይቲ ነፋሪት ዝኣተዉ ኤርትራውያን'ያ ዓሊባ። ምንጪ ስእሊ, Abeba Tesfagiorgis መግለጺ ስእሊ, ዕድል ጌራ እተን ኣብ ከረን ኣብ ቅድሚ ዓይና ነቲ ብምምሻጥ ዝቐበጠን ምዕሩግን ጸጉሪ ርእሰን ብምቑራጽ ክቃለሳ ዝቖረጻ ደቃ፡ ብሂወት ረኺባተን ዕድል ጌራ እተን ኣብ ከረን ኣብ ቅድሚ ዓይና ነቲ ብምምሻጥ ዝቐበጠን ምዕሩግን ጸጉሪ ርእሰን ብምቑራጽ ክቃለሳ ዝቖረጻ ደቃ፡ ብሂወት ረኺባተን። ዋላ'ኳ ሓንቲአን በሰላ ደማዊ ጥምጥም ኲናት ሒዛ እንተኣተወት፡ ምስ ካልኦት ስድራ ቤታት ኣወዳዲራስ ተመስገን ኢላ። እተን ንእሰነተን ዝሳኣነቶ ደቃ ነታ ዘዕበየታ ከተማ ኣስመራ ቀዲመን ኣትየን ሽግ ሓርነት ኣጓናጺፈን ኣብ ማዕርፎ ነፈርቲ ተቐቢለንኣ። ኣበባ፡ ነቲ ኣብ ስደት ዘኻዕበተቶ ተመክሮን ኣፍልጦን ኣብ ጥቕሚ ህዝባን ሃገራን ከተውዕል ዓቢ ጥሙሕን ሓሳባት ሒዛ'ያ ተመሊሳ። "ናብ ስደት ምስ ከድና ብዙሕ ተመክሮ ሒዝና ኢና ተመሊስና፡ እዚ ተመክሮ'ዚ ኣብታ ናጻ ሃገርና ክንጥቀመሉ'ዩ ነይሩ'ቲ መደብና። እቲ ዘሕዝን ግን፡ 'ኣበይ ዝነበራ'የን እዚኣተን'ከ' ተባሂልና" ትብል። ጠቕሊላ ተመሊሳ ስለዝነበረት፡ ኣብ ሓንቲ 'ዞባዊ ማእከል ሰባዊ መሰላትን ልምዓትን' ዝተባህለት ሲቪካዊት ትካል ትሰርሕ ከም ዝነበረት ጀሚራ ነይራ። ዕላማ ናይታ ብምትሕብባር ሓዋ፡ ጳውሎስ ተስፋጌርጊስ፡ ዝተመስረተት ትካል፡ ህዝቢ መሰላቱ ክፈልጥ ንምሕጋዝ መጽሄታትን ጽሑፋትን ምዝርጋሕ'ዩ ነይሩ። ንሳ፡ ኣብ ክንዲ ዝተወጽዑ ወገናት ምሕላቕ ኣብ ደም ሰራውራ ዝኣተወ'ዩ። ኣብ 1965 ኣብ ምምስራት ደቂ-ኣንስትዮ ኣብ ምድጋፍ ዝነጠፈ ማሕበር ምትሕግጋዝ መንእሰያት ደቂ-ኣንስትዮ ዓቢ ተራ ዝነበራ'ያ። ንክልተ እብረ እውን ከም ኣደመንበር ኮይና ነቲ ማሕበር እግሪ ኣትኪላቶ'ያ። "ፕረዚደንት እቲ ትካል ክሰርሕ ፈሪሙ ኣፍቂድሉ" ብምባል እቲ ትካል ብቡራኬ ፕረዚደንት ኤርትራ ዝተመስረተ ምዃኑ ትዛረብ። እንተኾነ ግን ቀሩብ ኣዋርሕ ምስ ሰርሐ መንግስቲ "ኣደስኪልዎ ድሓር ድማ ዓጽዮሞ" ኢላ። "ኣተዓጻጽውኦም ብጣዕሚ ሕማቕ'ዩ ነይሩ። ምጽእ ኢሎም ነቲ ፋይላት ዕሽግ ዕሽግ ኣቢሎሞ። ልክዕ ከምቲ ኣብ መገዲ ኣየር ኢትዮጵያ ክሰርሕ እንከለኹ ዓፋኝ መጺኦም ክወስዱኒ እንከለዉ ዝተሰማዓኒ ስሚዒት፡ ሽዑ'ዩ ንዓይ ተሰሚዑኒ። ኣብ ዓደይድ'የ ዘሎ'ኹ ኣበየ ዘለኹ?
