ካብ 1954 ዓ.ም ኣብ ስራሕ ዝጸንሐ ሕጊ መቕጽዒ ገበነኛታት ምምሕያሽ ክግበሮ ዘድለየሉ ቀንዲ ምኽንያት በዓል ሞያ ሕጊ ኣይተ ሙሉወርቅ ሚዲቅሳ ንቢቢሲ ሓቢሮም ኣለዉ። ኣብ 1987 ዓ.ም ሕገ መንግስቲ ኢትዮጵያ ምስጸደቐ "ዝጸንሑ ሕግታት ምስ ሕገ-መንግስቲ ክሳነዩ ምግባር" ዝብል ፕሮጀክት ከምዝተጀመረ እቶም በዓል ሞያ ይዝክሩ። በቲ ፕሮጀክት ሕጊ ገበናትን ሕጊ ቤተሰብን ዝርከብዎም ብዙሓት ሕግታት ምምሕያሽ ንምግባር'ዩ ተሓሲቡ ነይሩ። ኣብ ልዕሊ ጃዋር መሓመድን ካልኦት 24 ሰባትን ክሲ ተመስሪቱ ቤት ፍርዲ ፈደራል ባንኪ ሒሳብ ጃዋር መሓመድ ከም ዘየደስከለ ገሊጹ ሰብሞያ ሕጊ ኦሮሞ፡ 'ሽልማት ኖቤል ሰላም ኣብዪ ኣሕመድ ክስረዝ' ሓቲቶም ኣይተ ሙሉወርቅ፡ ኣብ ስነስርዓት ሕጊ ክልተ ዓይነታት ሕጊ ከምዘለዉ ይዛረቡ። ንሳቶም ድማ መሰረታዊ ሕግን ሕጋገነታት ስነስርዓት ይበሃሉ። "መሰረታዊ ሕጊ ንመሰላትን ግቡኣትን ዝድንግግ ክኸውን ከሎ፤ ሕጋገታት ስነስርዓት ድማ እቶም ዝተደንገጉ ሕግታት ዝፍጸሙሉ እዩ" ክብሉ የረድኡ። ንሶም ከምዝብልዎ፤ ኣብቲ ናይ ስነስርዓት ሕጊ እዩ ምምሕያሽ ዝግበር ዘሎ። ኢትዮጵያ ብ1996 ዓ.ያ ኣብ ሕጊ ገበናት ምምሕያሽ ከምዝገበረት ይዝከር። ምምሕያሽ ዝግበረሎም ሕጊ ስነስርዓን ሕጋገታት መረዳእታትን ናይቲ ሕጊ ገበን መፈጸሚ ከምዝኾኑ ኣይተ ሙሉወርቅ ይዛረቡ። "እቲ ዋና ሕጊ ስለዝተመሓየሸ ሕጊ ስነስርዓት እውን ክመሓየሽ ኣለዎ። ክሳብ ሎሚ'ውን ደንጉዩ እዩ። እታ ሃገር ክሳብ ሎሚ ክትጥቀመሉ ዝጸንሐት ብ1954 ዝወጽአ ሕጊ ስነስርዓት መቕጽዒ ገበነኛ እዩ" ይብሉ። ኣብ ቀረባ ዓመታት ዝወጽኡ ኣዋጃት ናይ ባዓልቶም ድንጋገታት ስነስርዓት ሒዞም ከምዝወጽኡ ብምዝኽኻር፤ ኣዋጅ ጸረ-ብልሽውና (ሙስና) ከምኡ'ውን ኣዋጅ ጸረ ሽብር ነናይባዓሎም ድንጋገታት ስነስርዓት ከምዘለዎም ብኣብነት ይጠቕሱ። ነቲ ዘሎ ሕጊ ስነስርዓት ምምሕያሽ ዘድልየሉ ቀንዲ ምኽንያት፡ ነቶም ዝተበታተኑ ድንጋገታት ስነስርዓት ናብ ሓደ ብምእካብ ኣብ ሓደ ዝተጠርነፈ ሕጊ ስነስርዓት ኽህሉ ንምግባር'ዩ። "እቲ ረቂቕ ሕጊ ግብራዊ ምስኮነ ዝበዝሕ ስራሕ ንፖሊስን ዓቃቢ ሕግን ብምሃብ ኣብ ቤት ፍርዲ ዝህሉ ጻዕቒ ስራሕ ክንክይ'ዩ። ተጠርጠርትን ተኸሰስትን ንነዊሕ እዋን ፍትሒ ከይረኸቡ ዝጸንሑሉ እዋን እውን ከሕጽሮ'ዩ። ፖሊስ ድማ ንጥርጡራት ኣሲሩ ካብ ዝምርምር ምርመራ ወዲኡ ናብ ምሓዝ ንኽሰግር'ዩ ዝገብሮ" ይብሉ በዓል ሞያ ሕጊ ኣይተ ሙሉወርቅ። እንታይ ሓድሽ ነገር ሒዙ ክመጽእ ይኽእል?
