መንግስቲ ክልል ትግራይ፡ ብተወሳኺ ኩነታት እቲ ቫይረስ ንምፍላጥን ግንዛበ ንምፍጣርን ብዝብል፡ ልዕሊ 23 ሽሕ ሰብ ሞያ ጥዕና ብምውፋር፡ ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ጀሚሩ ዳህሳስ ከካይድ ጀሚሩ። እዚ፡ እቲ ቫይረስ ዘብጽሖ ጥዕናዊ ሳዕቤን ሓዊሱ፡ ማሕበረ ቑጠባዊ ቅልውላው ቅድሚ ምስዓቡ ናይ ምክልኻል ስራሓት ንምስራሕ ዕላማ ዝገበረ'ዩ ክብል፡ ተተካኢ ኣውራ ከይዲ ስራሕ ምክልኻልን ምቁጽጻርን ሕማማት ቢሮ ጥዕና ኣቶ መንግሽ ባህረስላሰ፡ ንቢቢሲ ገሊጹ። ግንቦት - ፈላሞት ብኮቪድ-19 ዝተለኸፉ ሰባት ተረኺቦም እዚ ኹሉ ቅድመ ምድላው ኣብ ዝተገብረሉ እዋን፡ ድሕሪ ሓደ ወርሕን ዓሰርተ መዓልትን ኣብ ትግራይ ፈላሞት ብኮሮናቫይረስ ዝተትሓዙ ኣርባዕተ ሰባት ተረኺቦም። ሓይሊ ዕማም ምክልኻል ኮሮናቫይረስ እቲ ክልል፡ ብ6 ግንቦት 2020 ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ ዘሎ መወሸቢ ማእከል ኣርባዕተ መራሕቲ መኪና በቲ ቫይረስ ከም ዝተትሓዙ ኣፍሊጡ። ካብዚኦም እቲ ሓደ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ካብቲ ተፈልዩ ክጸንሐሉ ዝግባእ ቦታ ብምውጻእ ናብ ስድርኡ ከም ዝተሓወሰን ምስ ዝተፈላለዩ ሰባት ይራኸብ ምንባሩን ምስ ተፈልጠ፡ ሓያል ስንባደ ፈጢሩ። ኣሰር ምስዚ ውልቀሰብ ዝተተናኸፉ ሰባት ንምርካብ ብዝተገብረ ስራሕ ድማ፡ 62 ሰባት ናብ መወሸቢ ክኣትው ከምዝተገብረን፡ ምስኡ ቀጥታዊ ርክብ ነይሩዎም ዝተባህሉ መርመራ ካብ ዝተገብረሎም 17 ሰባት እቲ ሓደ መልከፍቲ እዚ ቫይረስ ተራእዩዎ። ድሕሪኡ ኣብ ዘለዋ ኣርባዕተ መዓልታት ዋላ ሓደ መልከፍቲ ከይተራእየ ብምጽናሕ፡ ብ11 ግንቦት 2020 ካልኦት ክልተ በቲ ቫይረስ ዝተትሓዙ ሰባት ተረኺቦም። ኣብዚ እዋን፡ መቐለ ይኹን ኣብ ዞባ ምዕራብ ትግራይ ከተማታት ሰቲት ሑመራን ማይ ካድራን ኣብ ዝተዳለው መወሸቢ ማእከላት፡ ዘሎ ሓለዋ ኮነ ኣተሓሕዛ ቑጽሪ በቲ ቫይረስ ዝተሓዙ ሰባት ንክውስኽ ምኽንያት ከይከውን ይስጋእ ነይሩ። ካብዚ ዕለት ኣትሒዙ ክሳብ 19 ግንቦት 2020 ኣብ ዘለው መዓልታት፡ ሓደ ወይ ሰለስተ በቲ ቫይረስ ዝሓመሙ ሰባት ክርከብ ጸኒሑ፤ መብዛሕትኦም ናብ ወጻኢ ሃገር ተጓዒዞም ዝጸንሑ ምዃኖም ድማ ይሕበር ነይሩ። 20 ግንቦት 2020፡ ኣብቲ ክልል ዝለዓለ ዝተባህለ መልከፍቲ ዝተመዝገበሉ እዩ፤ ሸውዓተ በቲ ቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት ክርከቡ እንከለው፤ እቶም ኣርባዕተ ካብ ወጻኢ ዝመጽኡ፡ እቶም ሰለስተ ድማ በዚ ቫይረስ ምስ ዝተትሓዙ ሰባት ዝተተናኸፉ ከም ዝኾኑ፡ ሚኒስትሪ ጥዕና ዝሃቦ መግለጺ የመልክት። ካብዚኦም እቶም ሽዱሽተ ኣብ ማይ ካድራ ካብ ዘሎ መወሸቢ ማእከል ኮይኖም፡ እቶም ክልተ ሰብ ሞያ ጥዕና ከም ዝኾኑ ተፈሊጡ። ኣብዚ እዋን፡ ዩኒቨርሲቲ ኣክሱምን ኢንስቲትዩት ምርምር ጥዕና ትግራይን'ዮ፡ ኣብ ትግራይ መርመራ ኮሮናቫይረስ ዘካይዱ ዘለው። ክሳብ እዛ ዕለት ድማ [31 ግንቦት ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ]፡ መርመራ 2992 ቅምሶታት ተኻይዱ'ሎ። ድሕሪ ኣርባዕተ መዓልታት ድማ፡ ካልኦት ሸሞንተ በቲ ቫይረስ ዝተትሓዙ ሰባት ከም ዝተረኽቡ ሓይሊ ዕማም እቲ ክልል ብትዊተር ከፍልጥ እንከሎ፡ ብሓፈሻ ክሳብ እዛ ዕለት ብኮቪድ-19 ናይ ዝሓመሙ ሰባት ናብ 50 ደይቡ። ሓላፊ ቢሮ ጥዕና እቲ ክልል ዶክተር ሓጎስ ጎደፋይ ነዚ መዓልታዊ ናይ ምውሳኽ ተርእዮታት ዘርኢ ዘሎ ዝርግሐ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣመልኪቱ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃለ መሕትት፡ መብዛሕትኦም ካብ ደገ ዝመጽኡ [ኢምፖርትድ ኬዝ] እዮም ኢሉዎም ነይሩ። እንተኾነ፡ መልከፍቲ እቲ ቫይረስ ከይተራእየ ከሎ ዝነበሩ ናይ ቅድመ ጥንቃቐ ንጥፈታት ኩሎም ምዝሕሓል ኣርእዮም፣ መምርሒ ኣካለዊ ርሕቐትካ ምሕላው ተጣሒሱ፣ ኣብ ገገሊኡ'ውን ናይ ሳሙናን መጽረዪ ኢድ ኣልኮልን ቐረባት ተሪፉ ምዝንጋዕ ከም ዝተራእየ እቲ ሓላፊ ተኣሚኑ ነይሩ። ብካልእ ወገን፡ ኣብ ቐርኒ ኣፍሪቃ ዝለዓለ መልከፍቲ ኮሮናቫይረስ ካብ ዝተራእየን ሃገራት ጅቡትን ሱዳንን፡ ናብቲ ክልል ዝኣትው ሰባት ብዙሓት ስለ ዝነበሩ፡ ቑጽሪ በቲ ቫይረስ ዝተሓዙ ሰባት ቀልጢፉ ክውስኽ ምኽንያት ከም ዝኾነ ይጥቀስ። ኮሮናቫይረስ፡ ምኽንያት ሞት ኮይኑ ብ30 ግንቦት 2020፡ ኣብቲ ክልል ብሰንኪ ሕማም ኮሮናቫይረስ ሓደ ሰብ ሞይቱ። እዛ ውልቀሰብ ጓል 29 ዓመት ኮይና፡ ኣብ ሑመራ ሆስፒታል ካሕሳይ ኣበራ'ያ ሞይታ። ካልኦት ሓሙሽተ በዚ ቫይረስ ሓሚሞም ዝነበሩ ሰባት ክሓውዩ እንከለው፡ ሰለስተ ድማ ካብ ትግራይ ወጻኢ ክትትል ሕክምና ይግበረሎም ከም ዘሎ፡ ሓበሬታ ኢንስቲትዩት መጽናዕቲ ጥዕና ትግራይ የረድእ። መከላኸሊ መገዲታት ዝርግሐ እዚ ሕማም፡ ከምቲ ውድብ ጥዕና ዓለም ዝብሎ ቀለልቲ እዮም። ኢድካ ብዝግባእ ብማይን ሳሙናን ምሕጻብ፣ ኣካላዊ ርሕቐትካ ምሕላው፣ ሰብ ኣብ ዝእከበሉ ቦታ ዘይምዝውታር ግድን እንተኾይኑ ድማ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ምጥቃም እዮም። ኣብ ትግራይ ግን፡ ዋላ'ኳ ምትእኽኻብ ሰባትን ካልኦት ምንቅስቓሳትን ዝግድብ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ እንተሃለወ፡ ብርክት ዝበሉ ሰባት ግን ንቡር ማሕበራዊ ህይወቶም ዘከውትሩ'ዮም ዝርኣዩ። ኣብዚ ግዜ፡ ኣብ ወርሒ ግንቦት ፖሊስ ዝርገሐ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምዕጋት ንዝወጸ ህጹጽ ኣዋጅ ንምፍጻም ኣብ ዝፍትንሉ ኣብ ውሽጢ ክልተ ወርሒ፡ ክልተ ሰባት ከም ዝቐተሉ ይዝከር። ብ17 ግንቦት 2020 ኣብ ከተማ መቐለ፡ ቀበሌ 05 ኣብ ዝበሃል ከባቢ፡ ፖሊስ ተኣኪቦም ንዝነበሩ መናእሰይ ንምብታን ኣብ ዝፈተነሉ፡ ሓደ መንእሰይ ተቐቲሉ፡ ካልእ ሓደጋ መቑሰልቲ ዘጋጠሞ ድማ ናብ ሆስፒታል ኣትዩ። ነዚ ሓደጋ ዘብጽሐ ኣባል ፖሊስ፡ ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተወ ፖሊስ እታ ከተማ ንቢቢሲ ገሊጹ ነይሩ። ቅድም ክብል'ውን፡ ኣብ ትግራይ ወረዳ ናዕዴር ዓዴት: ምስቲ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ዝተኣወጀ ህፁፅ ኣዋጅ ብዝተኣሳሰር: ሓደ ኣባል ፖሊስ ንሓደ መንእሰይ ከምዝቐተለ ዝዝከር እዩ። እቲ ቅትለት፡ ብኣቆፃፅራ ኢትዮጵያ፡ 19 መጋቢት ጅራ ኣብ እትበሃል ጣብያ ዘጋጠመ ኾይኑ: ፖሊስ ኣብ እንዳ መስተ ንዝነበሩ ሰባት ክብትኑ ኣብ ዝፈተንሉ እዋን ዘጋጠመ እዩ ነይሩ። ሙሁር ማሕበራዊ ዕዮ ሓጋዚ ፕሮፌሰር ቢነጋ ሃይለስላሰ ድማ፡ ኩሉ ሰብ እዚ ቫይረስ ቐታሊ ምዃኑ ክግንዘብ ኣለዎ ብምባል፡ "እዚ ሕማም ሙሉእ ብሙሉእ ተቖጻጺርና ክሳዕ ንሓልፎ እዚ ኣካላዊ ምትንኻፍ፣ ምትእክካብ ኮነ ካልኦት ብቐሊሉ እቲ ቫይረስ ክላባዕ ዝገብሩ ነገራት ከነወግድ፡ ብዝተፈላለየ መገዲ ድማ እቲ ሕብረሰተብ ሒዙዎ ዝጸንሐ ባህሪ ብዘላቕነት ክቕየር ኣለዎ" ይብል። ዘሰንብድ ፍጥነት ዝርግሐ ኮሮናቫይረስ ኮሮናቫይረስ እንተሒዙካ ከመይ ትኸውን?
