ዝብሉ ገሊኦም'ዮም። ቀደሙ'ውን እኮ፡ ፍጥረት ሰብ ኩል ግዜ ምስ ጉንፋዕ ኣይነበረን። እንታይ ደኣ፡ ቅድሚ 10 ሽሕ ዓመት ሰባት ካብ ሃደን ናብ ሕርሻ ለውጢ ክገብሩ ኣብ ዝጀመርሉ እዋን ንፈለማ እዋን ካብ ዑፍ ብዝተመሓላለፈ ጉንፋዕ ተለኺፎም። ጉንፋዕ ኣጸጋሚ ዝገብሮ ኩል ግዜ ዓርሱ ዝለዋውጥ ምዃኑ ሰብ ሞያ ይዛረቡ። ሓደ ሰብ ብቫይረስ ጉንፋዕ ምስ ተትሓዘ ድሕሪኡ ሕማማት ናይ ምክልኻል ስርዓት ሰብነቱ ስለ ዝሃንጽ ዳግም ክትሕዞ ኣይክእልን። እንተኾነ እቲ ቫይረስ ቁሩብ ንርእሱ ቅይር ኣቢሉ ንሰብነትና ስለ ዘዐሹዎ ከጥቅዐና ይኽእል እዩ። ነዚ'ዩ ዓመታዊ ካብ 7 ቢሊየን ህዝቢ ዓለም እቲ 10 ሚኢታዊት ብጉንፋዕ ዝሓምም። ወድ ሰብ ሕጂ ብዝኸዶ ዘሎ ኣገባብ እንተቐጺሉ እሞ ጉንፋዕ ከጥፍእ እንተኽኢሉ'ውን፡ ሓደ ሰብ ድሕሪ ዝተወሰነ ግዜ ብጉንፋዕ ምሕማሙ ኣይተርፍን። እዚ ድማ ብቐሊሉ እቲ ሕማም ናብ መላእ ዓለም ክዝርጋሕ ይገብር። ክዝንጋዕ ዘይብሉ ነገር ከነትሕዘኩም። ኣብ ኣመሪካ ዝተላዕለ ጉንፋዕ ኣብ ኣፍሪቃ ክበጽሕ ከሎ ካልእ ዓይነት ቫይረስ እዩ ዝኸውን። ካብ ኣውስትራሊያ ዝመጽአ ቫይረስ ቻይና ክኣቱ እንከሎ ሕጂ'ውን ካልእ ባህሪ ብምሓዝ ዝተፈለየ ይኸውን። ነዚ'ዩ፡ ቫይረስ ጉንፋዕ ክሳብ ሕጂ ካብ ዓለም ክጠፍእ ዘይክኣለ። ምንጪ ስእሊ, Getty Images መግለጺ ስእሊ, ብምኽንያት እቲ ጉንፋዕ ዝኽሰተሉ ፍጥነት፡ እቲ ሕጂ ዘሎ ክታበት ሰባት ን6 ወርሒ ጥራሕ'ዩ ክከላኸለሎም ዝኽእል ዋላ'ኳ ጉንፋዕ ብቐሊሉን ኣብ ሓጽር ግዜን ዘይጠፍእ እንተኾነ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ግን ዕብየት እቲ ቫይረስን ዝርግሐን ኣዝዩ ጎዲሉ እዩ። ኣካላዊ ርሕቐት ንርእሱ ጉንፋዕ ጠቕሊሉ ከጥፍኦ'ዩ ምባል ከቢድ'ዩ። "ብደረጃ ዓለም ክንሓስ ኣለብ፤ ኩሎም ብሪጣናውያን፣ ኣመሪካውያንን ቻይናውያንን መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ክጥቀሙ እንተኽኢሎም'ውን እቲ ዝተረፈ ህዝቢ ዓለም ከምኡ ክገብር እዩ ምባል ኣይክኣልን። ከምቲ እንርእዮ ድማ ኣመሪካውያን ኩሎም ማስክ ኣይጥቀሙን" ይብል ፓልስ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ኣብዚ ዓመት ዋላ'ውን ዝተሓተ መልከፍቲ ጉንፋዕ እንተተመዝገበ፡ እቲ ቫይረስ ከም ውሁብ ነገር ወሲዶም ዘመሓላልፉ ሰባት ክህልው ከም ዝኽእሉ ክዝንጋዕ የብሉን። ሙሁራት፡ እቲ ቫይረስ ካብተን ዝማዕበላ ሃገራት ከነጥፍኦ እንተኽኢልና'ውን፡ ናይ ነዊሕ እዋን ሕማም ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ስለ ዘለየሎ ተመሊሱ ምምጽኡ ኣይተርፎን ይብሉ። "ደቂ ሰባት ልክዕ ከም ቫይረሳት ጉንፋዕ ክዝርግሐሉ ዝኽእል ተዘርጊሖም'ዮም፤ ስለዝኾነ ድማ እቶም ቫይረሳት ከይጠፍኡ ምስ ሰባት ተለጢፎም ምንባሮም ኣይተርፍን" ትብል ዶክተር ኮቤይ። እቲ ምኽንያት እዚ ጥራሕ ኣይኮነን። ብምኽንያት እቲ ጉንፋዕ ዝኽሰተሉ ፍጥነት፡ እቶም ሕጂ ዘለው ክታበታት ሰባት ንኣስታት ሽዱሽተ ኣዋርሕ ጥራሕ'ዮም ክከላኸሉዎም ዝኽእሉ። እዚ ምስ ኩነታት ኣየርን ወቕትን ዝተኣሳሰር እዩ። ነዚ ዕድል ተጠቒሙ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ክፋላት ዓለም ዘጥቅዐሉ ወቕትን ግዜን ይፈላለ። ንኣብነት፡ ኣብ ሰሜናዊ ንፍቀ ክቢ ዝውሃብ ክታበት ኣብ ወርሒ ለካቲት ክኸውን፤ ኣብ ደቡባዊ ንፍቀ ክቢ ድማ እቲ ክታበት ኣብ መስከረም ክኸውን ዘግብር ኣፈላላይ ክፈጥር ስለ ዝኽእል፡ እዚ ካብ ኮነ፡ ምስቲ ቫይረስ ክዛመድ ዝኽእል ሓድሽ ክታበት ዓመታዊ ክፈሪ ኣለዎ ማለት'ዩ። ካብዚ ወጻእ፡ ንኹሎም ዓይነታት ጉንፋዕ ዝከላኸል ሓደ ዓይነት ክታበት ኣብ ሓደ ግዜ ክወሃብ ክኽእል ኣለዎ ("ኩለ መዳያዊ ክታበት ጉንፋዕ")። ኣብዚ ሕጂ ዓለምለኻዊ ተመራመርቲ ነዚ ሸቶ ከሳኽዑ ይጓየዩ ኣለው። ንዓሰርታት ዓመታት ድሕሪ ዝተካየደ መጽናዕቲ ድማ ናብኡ ዝተጸጋዕና ንመስል። ምንጪ ስእሊ, Hana Zeratsyon መግለጺ ስእሊ, ኣብ ዓለም፡ ክሳብ ሕጂ ብኮሮናቫይረስ ዝተጠቕዐት ኣህጉር ኣንታርቲካ ጥራሕ እያ ብ1980ታት፡ ፓሌስን ነዓይ ሞያ መሓዙቱን ኣብ ዙርያ ባህርያት ጉንፋዕ መጽናዕቲ ኣካይዶም'ዮም። እቲ ቀንዲ ውራይ ድማ፡ ሓደ ዓይነት ቫይረስ ጉንፋዕ ዘይምህላው ምዃኑ ድማ ኣረጋጊጾም። በብዓመቱ ዝመሓላለፍ ዓይነት ጉንፋዕ፡ እቶም ክልተ ኣብ ኢንፍሉዌንዛ ኤ ዝምደቡ ኮይኖም፡ እዚ ኣብ እንስሳ ዝርከብ እዩ። እቶም ክልተ ድማ ኣብ ጉጅለ ኢንፍሉዌንዛ ቢ ዝምደቡ ኮይኖም ኣብ ደቂ ሰባትን ዓሳ ዝምገብ እንስሳ ባሕርን ዝርከብ እዩ። ብዘገርም ኩነታት እቲ ኣብ ደቂ ሰባት ዘይርከብ ቻይረስ ጉንፋዕ ብተደጋጋሚ ከጥቅዐና ይስትውዓል። ንኣብነት ብ1918ን 2009 ዝነበረ ለበዳ ካብ ሓሸማ ዝነቐለ እዩ። "ኩለ መዳያዊ ክታበት ንጉንፋዕ ቢ እምበር ጉንፋዕ ኤ ከጥፍኢ ኣይኽእልን" ዝብል ፓሌስ፡ ኩሎም ምስ ደቂ ሰባት ዝርከቡ ጉጅለ ጉንፋዕ ኤ ከነጥፍኦም ኢና እንተበልና'ውን ሓድሽ ዘርኢ እቲ ጉንፋዕ ኣብ እንስሳ በረኻን እንስሳ ዘቤትን ምዕባዩ ኣይተርፍን ይብል። "ስለ ዝኾነ ድማ፡ ኢንፍሉዌንዛ ኤ ከነጥፍእ እንተደሊና ኩል ግዜ ብተኸታታሊ መላእ ህዝቢ ክንኸትቦ ኣለና፤ ግን ከኣ ዝክኣል ኣይኮነን። ከምኡ እንተዘይጌርና ድማ ኣብ ከም ሓሸማ፣ ፈረስ፣ ደርሁ ዝበሉ እንስሳ ጸኒሑ ናብ ሰባት ምሕላፉ ኣየቋርጽን" ኢሉ። ምንጪ ስእሊ, Getty Images መግለጺ ስእሊ, ጉንፋዕ፡ ዓመታዊ ብሚሊዮን ዝቑጸሩ ሰባት ከጥቅዕ እንከሎ ከቢድ ቁጠባዊ ጽልዋ'ውን የሕድር ይኹን'ምበር ካልእ መማረጺ ከኣ ኣሎ። ብደረጃ ዓለም፡ ብዝሒ መልከፍቲ ጉንፋዕ ክጎድል ዝገበረ ኣካላዊ ርሕቐት ምዃኑ ኣይንፈልጥን። እዚ ማለት፡ ምናልባት ኣብ ዝቕጽል ዓመት ጉዳይ ኣካላዊ ርሕቀት ምሕላው ኣብ ብዙሓት ሃገራት ተግባራውነቱ ደው ከብል እንከሎ፡ እቲ መልከፍቲ ክውስኽ ይኽእል እዩ። "ምትሕልላፍ ሕማማት መተንፈሲ ኣካላት እንተዘይሃልዩ፡ ሰባት ሕማም ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ይሃንጹ ኣለው ማለት'ዩ። ግን ከኣ ሓደ ዘጨንቐኒ ጉዳይ ክታበት ኮቪድ-19 ምስተረኸበ ዕጫ እዞም ሰበብ ሕማም ዝኾኑ እንታይ ክኸውን'ዩ ዝብል'ዩ"ትብል ክኢላ ተመሓላለፍቲ ሕማማት ኮቤይ። ካብዚ ብምብጋስ፡ ኩሉ ዓቕምና ክታበት ጥራሕ ኣብ ምፍራይ ካብ ዝኸውን፡ ሰበብ ሕማም መተንፈሲ ኣካላት ዝኾኑ ቫይረሳት ንምክልኻል ኣብ ዝውሰዱ ስጉምታት ዘድሃበ ክኸውን ኣለዎ ትብል። እዚ ማለት፡ ጽርየትካ ምሕላውን ቀረብ መሐገዚ መተንፈሲ መሳርሕን ኢላ። ብኻልእ ወገን ፓሌስ ኩሉ ሰብ ክታበት ጉንፋዕ ክወስድ ኣብ ምግባር ከነድህብ ይግባእ ይብል። ክሳብ ሕጂ ግን ተመራመርቲ ብዛዕባ ሓደ ነገር ኣይፈለጡን ዘለው። ኣብ ተመሳሳሊ ሰዓት ብኮቪድ-19ን ጉንፋዕን ዝተጠቕዐ ሰብ እንታይ ይኸውን?
