በሉ እቲ ምኽንያት እዚ’ዩ 18 ሕዳር 2020 ምንጪ ስእሊ, Sean Gladwel/Getty Images ምስ ምምጻእ ኮሮናቫይረስ፡ ዝበዛሕና ኣገባብ ኣነባብራናን ኣሰራራሓናን ተቐይሩ’ዩ፡ ማሕበራዊ ርክባት ተሪፉ ዕጽዋ’ውን ተወሲኽዎ። በሉ እዚ ንናይ ምዝካር ክእለትና የዳኽሞ’ዩ ተባሂሉ’ሎ። ድሕሪ ኣዋጃት ዕጽዋ፡ ናብ ሓደ ሰብ ‘ኢመይል’ ክትጽሕፍ ኢለካ እንተረሲዕካዩ፡ ክትብሎ ዝደለኻ ቃለ ምድማጽ እንተኣብዩካ፡ ጸባ ክትገዝእ ኢልካ ናብ ዱኳን ኬድካ ካብ ገዛ እንታይ ክትገዝእ ከምዝወጻእካ ምስ እትርስዖ፡ ኣይትጨነቕ ኣብ በይንኻ ዘጋጥም ዘሎ ክስተት ኣይኮነን። ድሕሪ ምኽሳት ኮሮናቫይረስን ዝሰዓበ ዕጽዋን ብዙሓት ሰባት ከምዚ ዓይነት ጸገማት ኣማዕቢሎም እዮም። ብምኽንያት ኮቪድ-19 ልዕሊ 1600 ሕሙማት ኣእምሮ ብጌጋ ካብ ሆስፒታል ወጺኦም 'ብልሒ ኣእምሮ ጸዓዱ ካብ ጸለምቲ ዝሐሸ'ዩ' ዝበለ ሊቅ ሽልማቱ ተመንጢሉ ‘ናይ ሰባት ናይ ምዝካር ክእለት ቅድምን ድሕርን ኮቩድ 19’ ኣብ ዝብል ዛዕባ ኣዝዩ ደቂቕን ዓሙቕን ዝኾነ መጽናዕቲ ንምክያድ ገና ግዜ እኳ ዘድሊ እንተኾነ ክሳብ ሕጂ ብዝተኣከበ መርትዖታት፡ ካብቶም ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ተነጺሎም ክነብሩ ዝተገደዱ ሰባት ልዕሊ ፍርቆም ናይ ምዝካር ጸገም ኣማዕቢሎም ምህላዎም ክረጋገጽ ተኻኢሉ ኣሎ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ካሊፎርንያ ኢርቪን ፡ ዕጽዋታት ኣብ ምስካር ዘስዓቦ ጸገማትን ኣብ ዝብል ኣርእስቲ ኣዝዩ ዓሚቕ መጽናዕቲ ተጀሚሩ ኣሎ። ክሳብ ሕጂ ተኣኪቡ ብዘሎ ጸብጻባት እቶም ብምዝካር ኣዝዩም ፍሉያት፡ ቅድሚ ዕስራ ዓመታት ዝገበርዎ ንጥፈታት ክዝክሩ ዝኽእሉ ከይተረፉ ኣብዚ ሕጂ ነገራት ክርስዑ ጀሚሮም ምህላዎም ክፍለጥ ተኻኢሉ ኣሎ። ሰብ ዝተፈላላየ ናይ ምዝካር ክእለት እዩ ዘለዎ፡ ክትገዝኦ ዝሓሰብካ ምርሳዕ ካብ ስም ናይ ሓደ ሰብ ምርሳዕን ዝሓለፈ ረቡዕ ዝገበርካዮ ንጥፈታት ምርሳዕን ይፈላለ’ዩ። ተመራመርቲ ንሓደ ነገር ንኽትዝክሮ ምስኡ ዝተሓሓዙ ሓንጎልና ዝኽዝኖም ነገራት ኣለዉ፡ ሕጂ ግን ኣብ ገዛ ተዓጺና ንውዕል ስለዘና ሓንጎልና ነቲ ንደልዩ ፈልዩ ንኸውጽኣልና ይሽገር ምህላዉ እዩም ዝሕብሩ። እቶም ተመራመርቲ ከምዝብልዎ፡ እቲ ቀንዲ ሮቋሒ ኢሎም ዝጠቅስዎ ተነጽሎ እዩ፡ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ማሕበራዊ ርክባት ስለዝዛሕተለ እዚ ንናይ ምዝካር ክእለትና ብኣሉታ ከምዝጸልዎ ብምሕባር፡ ብፍላይ ኣብቶም ኣቐዲሞም ቅድሚ ኮሮናቫይረስ ሕማም ረስዒ ኣማዕቢሎም ዝጸንሑ እዚ እዋን ኣዝዩ ሃሳዩ ምኳኑ የረድኡ። ቀተልቲ ሮቦታት ክእገዱ ጻዊዒት ቀሪቡ ንኹሉ ዘሕለፎ እርይ ቁጽር ኣቢሉ ዝዝክር ሰብ ብርግጽ እዩ ኮሮናቫይረስ ንኹሉ ኣይኮነን ኣብ ዕጽዋ ኣእትይዎ፡ ገለ ሰባት ሞይኦም ካብ ገዛ ወጺኦም ክሰርሑ ስለዘገድድ ካብ ገዛ ክወጽኡ ይኽእሉ ነይሮም እዮም። እቲ መጽናዕቲ’ውን ነዚኦም ኣብ ግምት ኣእትዩ ስለዝተኻየደ፡ እቲ ናይ ምዝካር ጸገማት ኣብቶም ካብ ገዛ ወጺኦም ክሰርሑ ዕድል ዝረኸቡ ሰባት ዝሓሸ ኮይኑ እዩ ተረኺቡ። ሰባት ናብ ስራሕ ከይዶም ምስ መሳርሕቶም ወኻዕካዕ ዝብልሉ ዕድል ውሑዱ’ዩ፡ ካብ ስራሕ ተፈዲስካ ኣብ ዝመቸኣካ መዘናግዒ ቦታ ኬድካ ‘ሆ’ ምባል የለን፡ ንመሓዙትካ ጸዊዕካ እዛ ክዳን ጽብቕቲዶ ኣራእያኒ’ባ ክገዝኣ ደልየ እትብልሉ ዕድል የለን። እዚ ደቐቕቲ ዝመስል ንጥፈታት ሓንጎልና ነገራት ንኽንዝክር ዝድርኽ ተዘክሮታት እዩ ዝኽዝን። ምንጪ ስእሊ, Getty Images ምስ ብዙሓት ሰባት ሰለዘይንራኸብ ንለዋወጦ ሓሳባትን ንነጋገሮ ዛንታታትን ውሑድ እዩ፡ ዓበይቲ ዓመታውያን በዓላት ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ኣይተኻየዱን፡ መርዓታት ተናዊሖም እዮም፡ ሙዚቃዊ ምርኢትን ንጥፈታት ስፖርትን ብዘይ ተዓዘብቲ እዮም ዝካየዱ ዘለዉ፡ እዚታት ዘይምሃዉ ኸኣ እቲ ምስ ሰብ ነዕልሎ ዛዕባታት ይውሕድ እዩ። 'ብማሕበራዊ መራኸቦታት እንደሞ ንራኸብ ኣለናን' ትብሉ ትኾኑ፡ እንተኾነ እዚ ምስቲ ብኣካል ተራኺብካ ትዝትዩ ኣይወዳደርን፤ ኣዝዩ ዝተፈለየ እዩ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ሎንዶን ክኢላ ስነኣእምሮ ደይሊ ፋንኮርት ምስ ጉጅለኣ ብምኳን ኣብ ዓባይ ብርጣንያ ዝርከቡ ሰባት ምስ ክስተት ኮሮናቫይረስ ሰባት ከመይ ኣለዉ መጽናዕቲ ኣብ ምግባር ትርከብ። ዕጽዋ ምስ ተኣወጀ ሻቕሎትን ጭንቐትን ሰባት ከምዝወሰኸ ብምሕባር ቀስ እናባለ ክጎድል ተራእዩ እዩ እንተኾነ ናይቶም ልዕሊ ፍርቂ ካብቲ ቅድሚ ኮሮናቫይረስ ምጅማሩ ዝነበሮ ክብ ኢሉ ከምዘሎ እየ እትሕበር፡ ብፍላይ ኣብ መንእሰያት፡ በይኖም ዝነብሩ፡ ምስ ህጻናት ዝነብሩን ኣብ ገጠራት እናነበሩ ትሑት ኣታዊ ዘለዎምን እቲ ሻቕሎትን ጭንቐትን ክብ ከም ዝበለ ትሕብር። ቤት ጽሕፈት ሃገራዊ ስታቲስቲክስ ዓባይ ብርጣንያ ዝገበሮ መጽናዕቲ’ውን ድሕሪ ኮሮናቫይረስ መጠን ቅዛነት ብዕጽፊ ከምዝወሰኸ እዩ ዝሕብር። ቅዛነትን ጭንቐትን ብቐጥታ ኣብ ናይ መዝካር ክእለት ኣሉታዊ ጽልዋ ስለዘለዎም እቲ ቀንዲ ምኽንያት ንሱ ምዃኑ ይሕበሩ። ሓደ ነገር ክንዝክረ ምስ እንደሊ ኣብ ውሽጢ ኣእምሮን ንሕና ከይተረደኣና ነቲ ነገር ንኽንዝክር ዝሕግዙ ኣብ ውሽጢ ሓንጎልና ሓንጎልና ይኽዘኑ እዮም። እዚ ነቲ ክንዝክሮ ዝደለና ነገር ንኽንዝክር ከም ኮድ ኮይኑ ብልጭ ይብል እሞ ናብቲ ክንዘክሮ ዝደለና ነገር ይወስደና። ኣብዚ ሕጂ ኣዋን ሰብ ኣብ ገዛ ኮይኑ ይስርሕ ስለዘሎ ምስ ጆን እናኣዕለለ ኣብታ ሰድያ፡ መስ ጁልያ እናኣዕለለ ኣብታ ሰድያ፡ ምስ ኣዲኡ ከዕልል ኣብታ ሰድያ፡ ምስ ሓፍቱ ከዕልል ኣብታ ሰድያ ኩሉ ብማሕበራዊ ሚድያ እዩ። ስለዚ ነቲ ምስ ክሎም ዘዕለሎ ክፈላልየሉ ዝኽእል ምስቲ ዕላል ዘተሓሕዝ ዝተፈለየ ነገር ኣብ ሓንጎሉ ንኸኽዝን ዝሕግዝ ሃዋሁ የብሉን። ምኽንያቱ እቲ ዕላል እናኣዕለልና ኣብ ከባቢና ንርእዮ ነገር ሓንጎልና ኣብ ተዘክሮና ንኽኽዝኖ ምስኦም የተኣሳስሮ’ዩ። ፕሮፌሰር ካትሪን ላቭደይ ኣብ ዩኒቨርስቲ ዌስትሚስተር ክኢላ ስነ ተገንዝቦን ኔሮሳይንስን እያ “ኣብ ፕያኖ እቶም ጸሊም ጸሊም ዝጥወቁ ኣበይ ንሃርም ኣለና ንኽንዝክር ዝሕጉዙ እዮም እሶም ዘይብሉ ግን ፕያኖ ምጽዋት ኣዝዩ መጸገመና፡ ንጥፈታትካ ሓደ ካብ ሓደ ዝፈላሊ ኣብ ዘይብሉ ንዝሓለፈ ነገራት ክትዝክር ምፍታን ከኣ ልክዕ ከምኡ እዩ” ትብል። ሰብ ኣብ ቤት ጽሕፈት ኮይኑ ኣብ ዝሰርሓሉ ዝነበረ ግዜ፡ ዝእከበሉ ቦታ ፍሉጥ፡ ሻሂ ዝሰትየሉ ዝተፈለየ፡ ኮፍ ኢሉ ዝሰርሓሉ ዝተፈለየ እዚ ድማ ናብ ጣውላኻ ከይድካ እንታይ ትገብር፡ ኣብ ኣኬባ ክትከውን እንከላኻ ዝተዛረብካዮን ካልኦት ዝተዛረብዎን ምስቲ ሽዕኡ ትርእዮ ንጥፈታት ተሳንዩ ሓንጎልና መዘከሪ ዝኾኖ ጨንፈር ክረኽበሉ ኣይጽገምን እዩ። ምስ ሓላፊኣኻ ኣብ ኣፍደገ እቲ መአከቢ ኣዳራሽ ኮይንካ ዘዕለልካዩ እቲ ደው ኣባሃህላኹም ነቲ ተበሃሃልክሞ ንኽትዝክሮ ክሕግዘካ ይኽእል እዩ። ምንጪ ስእሊ, Robert Reader/Getty Images ኣብዚ ሕጂ ግዜ ግን ዝበዝሐ ኣኼባታት ‘ብዙም’ ዝብሃል መተግበሪ ይካየዱ ስለዘለዉ ሓንጎልና ሓደ ካብ ክልተ ክፈላልየልና ይጽገም ኣሎ፡ ምኽንያቱ ኩሉ እንገብሮ ኣኬባታት ኣብ ሓንቲ ቦታ ኮይናን ኢና ነካይዶ፡ ኣብ ውሽጡ ገዛና። ፕሮፌሰር ካትሪን ላቭደይ ኣነባብራና ኣብ ሓደ ዕጹው ነገር ኮይኑ ተደሪቱ ስለዘሎ ንናይ ምስካር ክእለትና ኣዝዩ ሃስይዎ ምህላዉ እያ ትሕብር። ካብ ገዛ ወጺእና ናብ ስራሕ ኣብ እንኸደሉ ካብቲ ንቤተ እጽሕፈት ኢና ኢልና ክዳን ምቕያር ኣትሒዝና ክሳብ ኣብ ስራሕ ውዒልና ናብ ገዛ ንምለሶ ኣብ ሓንጎና ብዙሕ ነገር እናኸዘንና ኢና ንኸይድ። ሎሚ ሎሚ እዚ የለን። እዚ ኩሉ ተደማሚሩ ንናይ ምዝካር ክእለትና የዳኽሞ ከምዘሎ ከኣ እዞም ተመራመርቲ ይሰማምዑ። ፍታሕ ዘይብሉ ግን ከይመስለኩም እቲ ጽቡቕ ነገሩ ድሮ ንኸምዚ ዓይነታት ጸገም ተቃሊዕና እንተሃሊና እቲ ፈውሱ ኣብ ኢድና ኢዩ ዘሎ። ቅድሚ ሕጂ ከይድክሞ ዘይትልጡ ጎደናታት ምኻድ ንናይ ምዝካር ክእለትኩም ከሐድሶ እዩ። ብዙም ኣኬባ ኣብ እትገብርሉ ንምንታይ ኣብ ሓንቲ ጣውላ ኮይንኩም ነቲ ኣኬባ ተካይድዎ፡ ሓደ ሓደ ግዜ ካብ ገዛ ውጽእ ኢልኩም ብእግርኹም እናተንቀሳቀስኩም ነቲ ኣኬባ ኣካይድዎ ወይ ነቲ ኣኬባ ተኸታተልዎ። ቴሌፎን ኣብ እትደዋወልሉ’ውን ብተመሳሳሊ ተንቀሳቐሱ። ኣብ ሞንጎ ቀዳመ ሰንበትን ናይ ስራሕ መዓልታትን ዘሎ ፍልልይ ኣኽብረዎ፡ ናይ ዕረፍቲ መዓልቲ እንተኾይኑ ከተዕርፉ ፈትኑ። ፕሮፌሰር ካትሪን ላቭደይ ካብ ገዛ ክንወጽእ ዘይንኽእል እንተኾይንና ኣብቲ ናይ ዕረፍቲ ግዜና ዝተፈለየ ንጥፈታት ምክያድ ንነብስና ነላምዳ እያ ትብል። እዚ ኩሉ ተደማሚሩ ንናይ ምዝካር ክእለትና ናብ ንቡር ከምዝመልሶን ክብ ከምዘብሎን ድማ እዞም ተመራመርቲ ይሰማምዑ። ካብዚ ብተወሳኺ ንሎሚ ክትገብርዎ ዝሓሰብኩሞ ንጥፈታት ብጽሑፍ ምስፋሩ እውን ሓጋዚ እዩ። ተዛማዲ ትሕዝቶ ክልል ሶማል፡ ጸገም ኣእምሮ ዘለዎ ውልቀ ሰብ ኣርባዕተ ኣባላት ቤተሰብ ቀቲሉ ንሓሙሽተ ኣቑሲሉ9 ጥቅምቲ 2020 ተኹሲ ብምኽፋት መጥቃዕቲ ዝፈፀመ ዕጡቕ 'ኣብ 2012 ካብ ሆስፒታል ሕሙማን ኣእምሮ ዝሃደመ'ዩ' ተባሂሉ8 ሕዳር 2017 ኢትዮጵያ፡ ኣብ ገዝአንን ጎደናታትን ጾታዊ ግህሰት ዝፍጸመን ሕሙማት ኣእምሮ መን'ዩ ተሓታቲ?25 ሕዳር 2019 ጥዕና ኣእምሮ፡ ስለምንታይ ሰባት ወታእታእ ይብሉ?25 መስከረም 2020 ዜናታት ሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ትግራይ ገበናት ኲናት ተፈጺሙ ክኸውን ከምዝኽእል ስክፍትኡ ገሊጹ16 ጥሪ 2021 ቦቢ ዋይን፡ “ንህይወተይን ህይወት በዓልቲ ገዛይን ተጨኒቐ ኣለኹ”ቅድሚ 6 ሰዓታት ስለምንታይ ንፓትሪስ ሉሉምባ ምዝካር ኣድለየ?ቅድሚ 5 ሰዓታት ኣዘራረብቲ ዛዕባታት እናኸረረ ዝመጽእ ዘሎ ጎንጺ ዶብ ኢትዮጵያን ሱዳንን14 ጥሪ 2021 ክልል ኦሮሚያ፡ መምህር ኪቲላ ጉዳታ ስለምንታይ'ዩ 'ተረሺኑ'?12 ጥሪ 2021 3:42 ቪድዮ, ብዛዕባ ፕረዚደንታዊ መረጻ ኡጋንዳ እንታይ ትፈልጡ?, ዕምሪ ፈነወ 3,4212 ጥሪ 2021 ኣብ ኣፍሪቃ ዘሎ መዓልታዊ ዝርገሐ ኮሮናቫይረስ ዘርኢ ሰሌዳ24 መጋቢት 2020 ሱዳን ኣብ መስርሕ ልዝብ ግድብ ሕዳሰ ኣይተሰማመዐትን11 ጥሪ 2021 ምስ ሱዳን ዘሎ ምስሕሓብ ‘ዶብ ናብ ዝነበሮ ተመሊሱ ብሰላም ክፍታሕ ኣለዎ’- ኢትዮጵያ7 ጥሪ 2021 ቦይንግ 737 ነፋሪት ኢንዶኔዥያ ዝወደቐትሉ ከባቢ ተፈሊጡ ተባሂሉ10 ጥሪ 2021 ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲ ስዑዲ ዓረብ ዝሳቐዩ ኢትዮጵያውያን፡ መንግስቲ ናብ ዓዶም ክመልሶም ይምሕጸኑ7 ጥሪ 2021 ኣቶ ጃዋር መሓመድ ዝርከቦም ክሱሳት ሎሚ ኣብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም12 ጥሪ 2021 ብብዝሒ ዝተነበ 1 ኣብ 50 ግዝኣታት ኣመሪካ ብኣጽዋር ዝተዓጀበ ተቓውሞ ከይካየድ ተሰጊኡ 2 ላዕለዎት መሪሕነት ህወሓት ትማሊ ናብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም 3 ወድብ ኣንጌላ መርክል፡ ሓድሽ ኣቦ መንበር መሪጹ 4 ኡጋንዳ፡ ፕረዚደንት ዩወሪ ሙሰቨኒ ከምዝተዓወተ ተገሊጹ 5 ቦቢ ዋይን፡ “ንህይወተይን ህይወት በዓልቲ ገዛይን ተጨኒቐ ኣለኹ” 6 ሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ትግራይ ገበናት ኲናት ተፈጺሙ ክኸውን ከምዝኽእል ስክፍትኡ ገሊጹ 7 ጣሊባን ኣባላቱ ብዙሓት ኣንስቲ ከይምርዓው ትእዛዝ ኣመሓላሊፉ 8 ኣብ ትግራይ ምሉእ ኣገልግሎታት መብራህትን ስልክን መዓስ ክጅምር ይኸውን?
