ትግርኛ BBC News, ትግርኛናብቲ ትሕዝቶ ቀጽሉ ክፍልታት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት ቅልውላዉ ትግራይ: ስለምንታይ ኢትዮጵያ ብናህሪ ናብ ኲናት ሕድሕድ ተንቆልቁል ኣላ ኣሌክስ ዴ ዋል ኪኢላ ጉዳያት ኣፍሪቃ 16 ሕዳር 2020 ምንጪ ስእሊ, AFP ኢትዮጵያ ብናህሪ ናብ ኲናት ሕድሕድ ተምርሕ ዘላ ትመስል። ኣብ መንጎ ብኣብዪ ኣሕመድ ዝምራሕ ዘሎ ፌዴራል መንግስትን ብህወሓት ዝምራሕ መንግስቲ ክልል ትግራይን ኣብ ዝካየድ ዘሎ ኲናት፡ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ህይወቶም እንትስእኑ እታ ሃገር ድማ ከይትበታተን ተስግእ ኣላ። ኲናት ይቕጽል እዩ ዘሎ፡ ኣብ መንጎ ክልቲኦም ወገናት ድማ ናይ ቃላት ኲናት’ውን ቀጺሉ ኣሎ። ነፍሲ ወከፎም፡ ህዝቢ ኣብ ጎድኖም ከሰልፉ ይፍትኑ ኣለዉ። ነናቶም ምኽንያት ንማሕበረሰብ ዓለም ከእምኑ ድማ ይጽዕሩ ኣለዉ። እቲ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዘሎ መንግስትን ህወሓትን፡ እቲ ኲናት መን እዩ ጀሚሩዎ ኣብ ዝብል ነንሓድሕዶም ይካሰሱ ኣለዉ። ኣብዪ፡ ሰራዊቱ ብለይቲ ከምዝተቐትሉ እዩ ዝገልጽ። መራሒ ትግራይ ዶክተር ደብረጽዮን ገ/ሚካኤል ድማ፡ ብሓይልታት ሰራዊት ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝተወደበ መጥቃዕቲ ከምዝተፈጸሞም ይዛረብ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ንዘተ ሰላም ቅሩብ ከምዘይኮነ ገሊጹ መንግስቲ ክልል ትግራይ ንኣስመራ ብሚሳይል ደብዲቡ ኣብ ጎንጺ ኢትዮጵያ ካብ ዝዝርጋሕ ዘሎ ስኑዕ ሓበሬታ ምንጪ ስእሊ, AFP መግለጺ ስእሊ, ክልቲኦም ወገናት ናይ ሞራል ልዕልና ንምርካብ ይቀዳደሙ ኣለዉ ዘይሻራዊ መርመራ ተኻይዱ እቲ ሓቂ ክሳብ ዝፍለጥ፡ እዞም ክስታት ጭብጢ ዘይብሎም ጠቐነታት ካብ ምዃን ኣይሓልፉን። እንተኾነ፡ ጽልኢ ንምልዕዓል ግን፡ ኣብ ተግባር ይውዕሉ ኣለዉ። ‘ዘበነ ጸልማት’ ክልቲኦም ንታሪኽ ኢትዮጵያ ዝርእይሉ መነጽር ዝተፈለየ እዩ። ንጉስ ሃይለስላሰ ኣብ 1974 ብህዝባዊ ናዕቢ ካብ ዙፋን ምስተኣለዩ፡ ወተሃደወራዊ ‘ጁንታ’ ደርጊ ስልጣን ሒዙ። ደርጊ ድማ፡ ብሕማቕ ዝዝከር ‘ቀይሕ ራዕዲ’ ብዝብል ኣሻሓት መናእሰይ ኢትዮጵውያን ክሃልቁ ገይሩ። ካብኡ ድማ፡ ኣብ መላእ እታ ሃገር ነዊሕ ኲናት ሕድሕድ ቀጺሉ። ህወሓት ነዚ ‘ቀይሕ ራዕዲ’ ዝኣወጀ ስርዓት ካብ ስልጣን ንምውራድ ዘካየዶ ኲናት ዝርሳዕ ኣይኮነን። ኣብቲ እዋን፡ ብሰንኪ መዓልታዊ ደብዳብ ነፈርቲ፡ ብለይቲ ጥራሕ ዝንቀሳቐሱ ዝነበሩ ተጋሩ፡ ነቲ እዋን ‘ዘበነ ጸልማት’ ኢሎም እዮም ዝዝክርዎ። ኣብ 1988 ኣብ ከተማ ሓውዜን ጥራይ፡ ዘሰንብድ ደብዳብ ኣብ ዕዳጋ ደብዳብ ነፈርቲ ተኻይዱ። ኣብ’ዛ ልዕሊ 2 ሽሕ ሰባት ዝተቐተሉላ መዓልቲ፡ ብሕሱም ትክን ባርዕን፡ እቲ ብሩህ ቐትሪ ናብ ናይ ጸልማት ከውታ ለይቲ ተቐይሩ ውዒሉ። ኣብ መወዳእታ እቲ ብህወሓት ዝምራሕ ግንባር፡ ኢህወዴግ፡ ኣብ 1991 ንወተሃደራዊ ስርዓት ደርጊ ስዒሩ ካብ ስልጣን ኣልዩዎ። ኣብ’ታ ስልጣን ዝተረከቡላ መዓልቲ፡ ናይ’ቲ ግንባር መራሒ ዝነበረ ትግራዋይ መለስ ዜናዊ፡ ቀዳማይ ዕላማኦም ኢትዮጵያውያን ኣብ መዓልቲ ሰለስተ ግዜ ክምገቡ ምኽኣል ከምዝኾነ ተዛሪቡ ነይሩ። ኢህወዴግ ኣብ ስልጣን ኣብ ዝጸንሓሎም ዝሓለፉ 27 ዓመታት፡ ነቲ ሓደ ካብ ሓሙሽተ ዘጋጥም ዝነበረ ሞት ህጻናት፡ ናብ ሓደ ካብ 20 ትሕት ከም ዝጎድል ገይሩ። ጥሜት ተቦንቊሩ። ከቢድ ዝበሃል ኲናት ሕድሕድ ኣብቂዑ። ምንጪ ስእሊ, AFP መግለጺ ስእሊ, ህወሓት ነቲ ኣንጻር "ቀይሕ ራዕዲ" ዝገበሮ ተጋድሎ ብቐሊሉ ኣይክርስዖን'ዩ እንተኾነ፡ ኢትዮጵያ ጨና ዲሞክራሲ ስኢና ነይራ። ኣብዪ ኣሕመድን ሰዓብቱን ብወገኖም፡ ነዚ ዘመን ‘ናይ ጸልማት ዘበን’ እዮም ዝብልዎ። ኢትዮጵያ ‘ኣብ ትግራይ ምስ ዘሎ ጎንጺ ብዝተኣሳሰር ኣስታት 250 ሰባት’ ኣሲራ ሓድሽ ወለዶ ኣፉ ክዓብስ ተገይሩ። ካብ ተሳትፎ ፖለቲካ ድማ ተገሊሉ። ሓደ ንኡስ ጉጅለ ህወሓት ነቲ ሃገራዊ ፖለቲካ፣ ሰራዊትን ቁጠባን ተቖጻጺሩ ንረብሕኡ ኣውዒሉዎ፡ ኢሎም ዝምጉቱ ኣለዉ። ነዚ ስዒቡ ብዝመጽአ ህዝባዊ ናዕቢ፡ ካብ ኦሮሞያ ኣብዪ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ወጺኡ። ኢህወዴግ፡ ኣቦ መንበሩ ገይሩ ምስ መረጾ ብኡ ኣቢሉ ቀዳማይ ሚኒስተር ኮይኑ። ነቲ ተዓቢሱ ዝነበረ ፖለቲካ ንፋስ ሂብዎ። ነቲ ግንባር ኣፍሪሱ ድማ፡ ሓድሽ ፓርቲ ብልጽግና መስሪቱ። እዚ ስጉምቲ፡ ህዝባዊ ናእዳ ክረክብ ገይርዎ ነይሩ። ነቐፍቱ ግና፡ ‘ምፍራስ፡ ምህናጽ ማለት ኣይኮነን’ ኢሎም ኣናኢሶምዎ። ምንጪ ስእሊ, AFP መግለጺ ስእሊ, ብኣማኢት ዝቑጸሩ ነበርቲ ኣዲስ ኣበባ ደም ይልግሱ ኣለዉ ኣብዪ ምስ ኤርትራ ዕርቀ ሰላም ፈጢሩ። ብሰንኩ ድማ፡ ናይ ኖቤል ሽልማት ተዓዊቱ። ናይ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ናይ ቀረባ መሓዛ ድማ ኾይኑ። ርግጽ፡ ፕረዚደንት ኤርትራ፡ ኢትዮጵያን ሰራዊታን ሓዊሱ ‘ክትፈርስ ኣለዋ’ ዝብል ጽኑዕ ቅዋም እዩ ዘለዎ። ኣብዪ ሰዓቢ እምነት ፕሮቴስታንት ኮይኑ፡ ክዛረብ እንተሎ እቲ ስልጣን ካብ ፈጣሪ ከምዝረኸቦ ገይሩ እዩ ዝዘራብ። ናይ ትምህርቲ መመረቒ ጽሑፉ ሓዊሱ፡ ዝጽሕፎም ነገራት፡ ነቶም ‘መነቓቓሕቲ’ ዝብሃሉ ናይ ንግዳዊ ትምህርቲ ጽሑፋት እዮም ዝመስሉ። ንሱ፡ ‘ንጡፍ መሪሕነት ናይ ገዛእ ርእሱ ሓቅነት ይፈጥር እዩ’ ዝብል ልዑል ርእሰ ምትእምማን ኣለዎ። ኣብ ክልል ኣምሓራ ኮነ ኣብ ኣበባ ኣዲስ ኣበባ ዘለዉ ኣምሓሩ ከምዝድግፍዎ ኣየጠራጥርን። ይኹን’ምበር፤ ንሱ ኮነ ውድቡ ብልጽግና፡ ዛጊድ ብመረጻ ኣይተፈቱን። ‘ሕገ መንግስቲ ክጓሓፍ ኣለዎ’ ምንጪ ስእሊ, AFP መግለጺ ስእሊ, ዋላ'ኳ ንፖለቲካ እታ ሃገር እንተኸፈቶ፡ ህዝቢ ኦሮሞ ግን ጠሊሙና ዝብል ስምዒት ኣሕዲሩ'ሎ ኢትዮጵያ፡ ነቲ ኣብዚ ዓመት ክካየድ ዝነበሮ መረጻ፡ ብምኽንያት ለበዳ ኮቪድን ካልእን፡ ንዘይተወሰነ ግዜ ምስ ኣሰጋገረቶ፡ ህወሓት ኣይተቐበሎን። ትግራይ፡ ብዘይ ፍታው ናይ ፌደራላዊ መንግስትን፡ ሰልፊ ብልጽግና ዘይተሳተፎን መረጻ ኣካዪዳ። እቲ ኣብ ፈለማ ናይዚ ዓመት ክካየድ ተመዲቡ ዝነበረ ሃገራዊ መረጻ ኢትዮጵያ፡ ብተደጋጋሚ ብምስግጋሩ፤ ህወሓት፡ ዘመነ ስልጣን መንግስቲ ኣብዪ ኣሕመድ ከም ዘብቅዐ ብምግላጽ፡ ሕጋውነት ከም ዘይህልዎ ኣፍሊጡ። ኣብ ፌደራላዊ ሪፓብሊክ ኢትዮጵያ እታ መረጻ ዘካየደት ክልል ትግራይ ጥራይ፡ ሕጋዊ መንግስቲ ከም ዘለዋ’ውን ገሊጾም። እቲ ፖለቲካዊ ዓውደ ኲናት፡ ኣብ ዙርያ ሕገ መንግስቲ ኢትዮጵያ እዩ ዘተኩር። እታ ሃገር ብፌደራላዊ ስርዓት እትመሓደር ኮይና፡ እቶም ዓበይቲ ብሄራት ከክልሎም ከመሓድሩ ዝገብር እዩ። እዚ፡ ኢህወዴግ ስልጣን ድሕሪ ምሓዙ ድሕሪ ሰለስተ ዓመታት፡ ማለት ኣብ 1994 ዝተኣታተወ ስርዓት እዩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ግና ነዚ ስርዓት ክኣልዮ እዩ ዝደልይ። ምንጪ ስእሊ, AFP መግለጺ ስእሊ, ፕረዚደንት ኤርትራ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ንሓይልታት ትግራይ ንምጥቃዕ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ተሻሪኹ ዝብሉ ኣለዉ ብመሰረት እቲ ሕገ-መንግስቲ፡ ክልላት ኢትዮጵያ መሰል ርእሰ-ውሳነ (self-determination) ኣለወን። እዚ ማለት፡ ኣብ ማእከላይ መንግስቲ ናይ ደሞክራሲ ጸገም እንተልዩ፡ ዝደለየት ክልል ብናታ መገዲ ክትከይድ ትኽእል እያ። እዚ ብተጋሩ ጥራይ ኣይኮነን ዝጥለብ፤ ኣብ ኢትዮጵያ እቲ ዝዓበየ ብሄር ኦሮሞ ዝርከቦም፡ መራሕቲ ናይቶም ብታሪኽ ዝተጓነዩ ጉጅለታት እውን ዝጠልብዎ እዩ። ህወሓት፡ ንምግንጻል ጠለብ ኣየቕረበን። እቲ ሕዚ ዘሎ ኩነታት ግና ናብኡ እዩ ዝደፍኦ ዘሎ። ፖለቲካዊ ዕብለላ ህውሓት፡ ንብዙሓት ተወለድቲ ኦሮሞን ካልኦት ብሄራት ደቡብ ኢትዮጵያን ኣቖጢዑ ይኸውን። እንተኾነ ግና፡ ኩላቶም፡ ነቲ ‘ንርእስኻ ምምሕዳር’ ዝብል ዓንቀጽ ናይ’ቲ ሕገ መንግስቲ ክዕቀብ ይደልይዎ። ሓደ ካብዞም ብሄራት ዝኾነ ህዝቢ ሲዳማ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ናይ ገዛእ ርእሱ ፌደራላዊ ክልል ክህልዎ ኣድሚጹ እዩ። “ንሕና ተዘይመሪሕናያ ትፍረስ” ኣብ’ዚ ዓመት እዚ፡ ኣብዪ ኣሕመድ ኣንጻር እቶም ብተቓውሞ ናብ ስልጣን ዘምጽእዎ መናእሰይ ኦሮሞ ስጉምትታት ወሲዱ እዩ። ድሕሪ ቅትለት ውሩይ ስነጥበባዊ ሃጫሉ ሁንዴሳ ኣብ ዝተልዓለ ናዕቢ፡ ኣስታት 150 ሰባት ሞይቶም፤ ልዕሊ 10,000 ሰተት ድማ ተኣሲሮም። እዚ፡ ኣብዪ ኣሕመድ ብወዝሰሶ ስጉምቲ እዩ። ካብቶም ዝተኣሰሩ ድማ፡ መስራቲ ‘ኦሮሞ ሚድያ ኔትዎርክ’ ጃዋር መሓመድ ይርከቦም። ንሱ ብክሲ ሽበራ እዩ ተኣሲሩ ዘሎ። ካልእ ምኩር ተቓዋሚ ልደቱ ኣያሌው እውን፡ ቤት ፍርዲ ‘ይፈታሕ’ ኢሉ’ኳ እንተወሰነ፡ ካብ ማእሰርቲ ኣይተፈትሐን። ንርእሶም ሰራዊት ናጽነት ኦሮሞ ኢሎም ዝጽውዑ ዕጡቓት፡ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ኣብ ኦሮሚያ ወለጋ ኣብ ዝበለል ቦታ፡ ሓምሳ ተወለድቲ ኣምሓራ ከምዝቐተሉ ይግለጽ። ኣብዪ ኣሕመድ ብዛዕባ እቲ መጥቃዕቲ ክዛረብ እንከሎ፡ “ንሕና እንተዘይመሪሕናያ ትፍረስ” ብዝብሉ “ናይ ኢትዮጵያ ጸላእቲ” ዝተፈጸመ እዩ ክብል ብተዘዋዋሪ ንህወሓት ክነቅፍ ተሰሚዑ። መብዛሕተኦም ደገፍቲ ኣብዪ ኣሕመድ፡ እቲ ሕዚ ዘሎ ፌደራላዊ ስርዓት ፈሪሱ ብኣሃዳዊ ስርዓት መንግስቲ ክልወጥ ዝደልዩ ፖለቲከኛታት ኣምሓራ እዮም። ምንጪ ስእሊ, Reuters መግለጺ ስእሊ, ብሰንኪ እቲ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ድሮ ኣሽሓት ስደተኛታት ናብ ሱዳን ሃዲሞም እቲ ኣብ ብሄር ዝተደረኸ ስርዓት ፌደራሊዝም ክንቀፈሉ ዝኽእል ብዙሕ ምኽንያታት ኣሎ። እንተኾነ፡ እቶም ኣብ ኢትዮጵያ ዘለዉ ዝተዓጠቑን ፖለቲካዊ ንቕሓት ዘለዎምን ዝተፈላለዩ ጉጅለታት፡ ብዘይ ድልየቶም ክግዝኡ ከምዘይክእሉ ብንጹር ገሊጾም እዮም። ካብ’ቲ ኩናት ዝካየደሉ ዘሎ ከባብታት ዝወጹ ሓበሬታታት ኣብ ንጹሃን ተወለድቲ ኣምሓራ ቅትለት ከምዝተፈጸመ ይገልጹ። ኣብ ኣዲስ ኣበባን ካልኦት ከተማታት ኢትዮጵያን ድማ፡ ተጋሩ ይግፈፉን ይእሰሩን ምህላዎም ይግለጽ። ሓይልታት መንግስቲ፡ ንትግራይ ካብ መራኸብታት በቲኾምዋ ኣለዉ። ብተወሳኺ ድማ፡ ናብ’ታ ክልል ሰብኣዊ ሓገዝ ከይኣቱ ዓጊቶምዎ ይርከቡ። ህወሓት ንትግራይ ክወርሩ መጺኦም ዝበሎም ወተሃደራት ኤርትራ ከምዝማረኸ እዩ ዝገልጽ። ኣብዪ ኣሕመድ፡ ነታ ክልል ክቆጻጸር እዩ ኲናት ኣዊጁ ዘሎ። ንጉዳያት ኢትዮጵያ ዝከታተሉ ተዓዘብቲ፡ እዚ ክኸውን ከምዘይክእል እዮም ዝኣምኑ። ገለ ሰባት፡ ፕረዚደንት ኤርትራ ኢሳይያስ ኣፍወርቂ፡ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ተፈጺሙ ንዘሎ ወራር ኣብ ምትላም፡ ኢዱ ሓዊሱ ክኸውን ከምዝኽእል እዮም ዝገልጹ። ንሱ ግን ኣይተዛረበን። ጎንጺ ኢትዮጵያ ኣዝዩ እዩ ዝዓርግ ዘሎ። እዚ ድማ፡ ህይወት ብዓሰርተታት ኣሸሓት ዝቑጸሩ ሰባት ከጥፍእ ይኽእል።፟ኢትዮጵያ ክትፈርስ ኣይትኽእልን እያ’ ኢልካ ምድምዳም’ውን ዝኸብድ እዩ። ተዛማዲ ትሕዝቶ ቅልውላዉ ትግራይ፡ ኣብ ትግራይ ምስ ዘሎ ጎንጺ ብዝተኣሳሰር ኣስታት 250 ሰባት ተአሲሮም13 ሕዳር 2020 ቅልውላዉ ትግራይ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ንዘተ ሰላም ቅሩብ ከምዘይኮነ ገሊጹ12 ሕዳር 2020 መንግስቲ ክልል ትግራይ ንኣስመራ ብሚሳይል ደብዲቡ15 ሕዳር 2020 ኢትዮጵያ: ኣብ ክልል ትግራይ ተኸሲቱ ብዘሎ ጎንጺ፡ ብዙሕ ናይ ሓሶት ዜና ይዝርጋሕ ኣሎ11 ሕዳር 2020 ዜናታት ኣውሮጳዊ ሕብረት ንኢትዮጵያ ክህቦ ዝሓሰበ 110 ሚልዮን ዶላር ኣቋሪጽዎቅድሚ ሓደ ሰዓት ኣብ ትግራይ ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ህጻናት ረድኤት ክበጽሖም ኣይከኣለን - ዩኒሴፍ16 ታሕሳስ 2020 ጀርመን ሓድሽ ደግሲ ኮሮናቫይረስ ንምቊጽጻር ጽኑዕ ሕጊ ኣውጺኣቅድሚ 3 ሰዓታት ኣዘራረብቲ ዛዕባታት ኣብ ኤርትራ ዕጽዋ ኮቪድ-19 መዓስ እዩ ዝፈኩስ?15 ታሕሳስ 2020 "ካብ ጨወይተይ ንምህዳም ከም ተመን እናተሰሓብኩ ነዊሕ ተጓዒዘ"15 ታሕሳስ 2020 ወታሃደራት ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ሰራሕተኛታት ሕቡራት ሃገራት ከምዝተኮሰ መንግስቲ ተኣሚኑ8 ታሕሳስ 2020 ናሚቢያዊ ዲፕሎማሰኛ ክልተ ደቁ “ኣብ ኢትዮጵያ ተቐቲሎም”14 ታሕሳስ 2020 ኣብ ኣፍሪቃ ዘሎ መዓልታዊ ዝርገሐ ኮሮናቫይረስ ዘርኢ ሰሌዳ24 መጋቢት 2020 ኣመሪካ፡ ንሱዳን ካብ 'መዝገብ ግብረ-ሽበራ' ብወግዒ ኣልያታ14 ታሕሳስ 2020 ኤርትራ ኣብ ውሽጣዊ ግጭት ኢትዮጵያ ኢድ ኣለዋ ድዩ?25 ሕዳር 2020 ቻይና ብዛዕባ ዘማዕበለቶ ክታበት ኮሮናቫይረስ እንታይ ንፈልጥ?10 ታሕሳስ 2020 ኤርትራ፡ ናይ የሆዋ መሰኻኽር ድሕሪ 26 ዓመት ካብ ቤት-ማእሰርቲ ተፈቲሖም7 ታሕሳስ 2020 ብብዝሒ ዝተነበ 1 ላዕለዋይ ልኡኽ ስዑዲ ዓረብ ትማሊ ምሸት ናብ ኤርትራ ኣትዩ 2 ኣውሮጳዊ ሕብረት ንኢትዮጵያ ክህቦ ዝሓሰበ 110 ሚልዮን ዶላር ኣቋሪጽዎ 3 ኣብ ትግራይ ውልቀሰባት ዕጥቂ ንከረክቡ ዝተነብረ ገደብ መዓልቲ ተዛዚሙ 4 ጉግልን ዓበይቲ ትካላት ቴክኖሎጅን ‘ዓሌታውያን’ዮም”፡ ትምኒት ገብሩ 5 ኣብ ኤርትራ ዕጽዋ ኮቪድ-19 መዓስ እዩ ዝፈኩስ?
