ክታበት ቅድሚ ምጅማሩ፡ ዓለም ንደቂ ሰባት ሓደገኛ'ያ ነይራ። ብመላይን ዝቑጸሩ ሰባት በብዓመቱ ሕጂ ብክታበት ብእንከላኸሎም ሕማማት ይሞቱ ነይሮም። ኣብ መበል 10ይ ክፍለዘመን፡ ቻይናውያን እቲ ናይ መጀመርታ ዓይነት ክታበት ረኺቦም። በዚ ድማ ደቂ ሰባት ብሕማም ዘምጽኡ ተሃዋስያን ከይቃልዑን፡ ናይ ምክልኻል ዓቕሞም ንኽድልብን ይገብሩ ነይሮም። ዩቲዩብ፡ ኣንጻር ክታበት ዝጉስጉሱ ቪድዮታት ገንዘብ ከም ዘይረኽቡ ገይሩ ህፃናት ናይጄርያ ንሕማም ንፍዮ ተቓሊዖም ህፃናት ናይጄርያ ንሕማም ንፍዮ ተቓሊዖም ድሕሪ 8ተ ክፍለዘመናት ድማ፡ ኢንግሊዛዊ ዶክተር ኤድዋርድ ጀነር፡ ጸባ ዝሓልቡ ቅልል ብዝበለ ኣገባብ ኣማዕቢሉ። ኣብቲ እዋን ፈንጣጣ ብዝለዓለ ደረጃ ካብ ሰብ ናብ ሰብ ዝመሓላለፍ ቐታሊ ሕማም ኮይኑ፡ ካብ ሞንጎ እቶም በዚ ሕማም ዝተትሓዙ 30 ሚኢታዊት ንሞት የቃልዕ ነይሮም። ብህይወት ዝተረፉ ድማ ንዕውረትን በሰላን የቃልዖም። ኣብ 1796፡ ጀነር፡ ኣብ ሓደ ወዲ 8ተ ዓመት ጄምስ ፊሊፕስ ዝተባሃለ ህጻን ሓደ ፈተነ ገይሩ። እዚ ሓኪም ብናይ ላሕሚ ፈንጣጣ ዝተለኸፈ ሰብ ቑስሉ ኣምጊሉ ብምውሳድ ኣብቲ ቖልዓ ገይሩዎ። ድሕሪኡ እዚ ቖልዓ ምልክታት እቲ ሕማም ምርኣይ ጀሚሩ። እቲ ቖልዓ ካብቲ ሕማም ምስ ድሓነ ተሃዋስያን ፈንጣጣ ናብ ሰብነቱ ክኣቱ እንተተገበረ'ውን በቲ ሕማም ከይተለኸፈ ጥዑይ ኮይኑ ነዊሕ ጸኒሑ። እቲ ምኽንያት፡ እቲ ናይ ላሕሚ ፈንጣጣ ናይ ምክልኻል ዓቕሙ ከዕቢ ስለ ዝገበሮ'ዩ። ኣብ 1798 እቲ ውጽኢት ወግዓዊ ምስ ኾነ፡ 'ቫክሲን' ዝብል ተዛማዲ ፍታሕ ቃል ላቲን ዝኾነ 'ቫካ' ብምውሳድ ክታበት ዝብል ዕላዊ ተገይሩ። እንታይ ዓወታት ነይሮም?
