ተጋሩ፡ መንነቶም፣ ረብሐኦምን ቋንቆኦምን ንምኽባርን ንምሕላዉን ክንለዓል ኣለና ኢሎም ወጢኖም ዝኸምበቱዎም ክልተ ተተኻኻእቲ ቃልሲ፡ መጸዉዒኦም 'ወያነ' እዩ። ብ1935 ዓ.ም ብሓረስቶት ዝጀመረ ምንቅስቓስ ቀዳማይ ወያነ ከምኡ'ዉን ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ ዝተልዓልሉ ካልኣይ ወያነ፡ ኣብ ስርዓት ምሕደራን ምኽባር ረብሓን ትግራይን ተጋሩን ናይ ባዕሎም መሰረታዊ እጃም ኣበርኪቶም'ዮም :፡ ጉዳይ ዶባት ኢትዮ ኤርትራ ብዓይኒ ኢትዮጵያውያን"ቀዳማይ ወያነ ሰኣን ብቑዕ ኣመራርሓ ፈሺሉ እናበልካ ምዝራብ ታሪኽ ዘይምፍላጥ'ዩ" ቅድሚ ኲናት ናይ መጀመርታን መወዳእታን ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ ኤርትራ ብፍላይ ኣብ ማእኸል ሃገር 'ወያነ' እንትበሃል ዝመጽእ ኣረኣእያ ግና እወንታዊ ኣይኮነን:: እዚ ናይ ኣረኣእያ ጸገም ብኽልተ መገዲ'ዩ ተፈጢሩ ክብል ይገልጽ ኣይተ ካሳ ሃይለማርያም። ኣብ ዉሽጥና ዝነበሩን ዘለዉን ጸገማት ዝፈጠሩዎ ጽልዋ'ዩ ዝብል ኣይተ ካሳ፡ ዓበይቲ ዓዲ ከይሓተትኻ ናይ ባዕልኻ ፖለቲካዊ ትምህርቲ ንምስራጽ ዝግበር ዝነበረ ኣካይዳ ዝፈጠሮ ጠማም ኣረኣእያ ምዃኑ ይዛረብ። "እቲ ንዝሓለፉ ልዕሊ 40 ዓመታት ዝንገር ዝነበረ ታሪኽ፡ ገሊኡ ምስቲ ሓቂ ዘይራኸበ፡ ቀዳማይ ወያነ ሰኣን ብቑዕ ኣመራርሓ ፈሺሉ እናበልካ'ዩ። እሞ እቲ ሽም ወሲድኻ፡ እናሃለኻ ቑንፅል ታሪኽ ወሲድኻ ዘይኮነ ታሪኽ ምንጋሩን ዘይምስናድናን'ዩ" ይብል። ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ኢትዮጵያ ተፈጢሩ ዘሎ ኩነታት ድማ ይብል ኣይተ ካሳ፡ ከም ተጋሩ ኣመጻጽእኡን ትርጉሙን ብዝግባእ ክነረድእ ዘይምኽኣልናን ዘይምፍላጥናን'ዩ ብምባል ይገልጾ። ከምቲ ካልኣይ ወያነ ኣሰር ቀዳማይ ወያነ ዝቐጸለ፡ ሕዚ ዘሎ ወለዶ ትግራይ'ዉን እዚ ስምዒት ሒዙ'ዩ ኣብቶም ዝሓለፉ ሰለስተ ዓመታት ምሕታትን፡ ኣንጻር ረብሕኡ ዝግበሩ ምንቅስቓሳትን ምቅላስ ጀሚሩ ዘሎ ይብል እቲ ጸሓፊ ታሪኽ:: ብቲ ኻልእ ወገን ድማ፡ ኣንጻር ቀዳማይ ወያነን ትግራዋይን ዝነበሩ ሓይልታት ካብ ወለዶም እናተቐበሉዎ፡ እናሰረጾም ዝኸይድ ነገር ኣሎ በሃሊ'ዩ። እዚ'ዉን ኮይኑ ግና፡ ነዚ ግጉይ ኣተሓሳስባ ሰይሩ ዝኸይድ ናይ ሰነዳት፣ ርክብ ህዝቢ ንህዝብን ካልኦትን ኣይተሰርሑን። ንምዃኑ 'ወያነ' ትርጉም ኣለዎ ድዩ?
