"ሕጊ ገበርቲ ሰናይ ብሰንከይ ዝወጽአ ይመስለኒ" ተጋዳሊት ኣረጋሽ ኣዳነ ኣብ 2019፡ ዝኽሪ ሚእቲ ዓመት ቀዳመይቲ ኣባል ባይቶ ጓል ኣንስተይቲ [ብ1919 ዓ.ም እያ ፈላመይቲ ጓል ኣንስተይቲ ኣባል ባይቶ ተመሪጻ] እንትዝከር፡ ኣብ ዓለም ደቂ ኣንስትዮ ብብዝሒ ናብ ውድድር ፖለቲካዊ መሪሕነት ዝመጽኣሉ ዕውት ዓመት ነይሩ ክበሃል ይከኣል። ንኣብነት፡ ኣብ ታሪኽ ደቂ ኣንስትዮን መራሕቲ ሃገርን ብዕድመ ዝነኣሸት ሳና ማሪን፡ ብደቂ ኣንስትዮ ዝምራሕ ጥምረት ሓሙሽተ ሰልፊታት ብምምስራት ቐዳመይቲ ሚኒስትር ፊንላንድ ኮይና። 12 ኣባላት ደቂ ኣንስትዮን ሸውዓተ ደቂ ተባዕትዮን ኣባላት ካቢኔ ዘለውዋ ቀዳመይቲ ሚኒስትር ሳና ማሪን፡ "ኩሉ ህጻን ድላዩ ዝማልኣሉን ኩሉ ሰብ ክብሩ ተሓልዩ ዝዓብየሉን ሕብረተሰብ ምፍጣር" ዝብል ባህጊ ኣለዋ። ዓለማዊ ገምጋም ፖለቲካዊ ተሳትፎ ደቂ ኣንስትዮ ክረአ እንከሎ ግን ሕጂ'ውን ትሑት'ዩ። ከም በዓል መምህር ኪንግስ ኮሌጅ ለንደን ፕሮፌሰር ሮዝ ካምፕቤል ዝበላ ኣብ ዙርያ ደቂ ኣንስትዮን ፖለቲካን መጽናዕታት ዘካይዳ ሙሁራት፡ ደቂ ኣንስትዮ ብታሪኽ ኣብ ፖለቲካ ዝነበረን ትሑት ድልየት ይልወጥ'ኳ እንተሃለወ ዝተፈላለዩ ፖለቲካዊ ሰልፊታት ዘሰጉሙዎ ፖሊሲ ንደቂ ኣንስትዮ ብዝስሕብ መልክዑ ስለ ዘይቕረጽ ግን ክንድቲ ዝድለ ተሳተፍቲ ኣይኮናን ይብላ። ምንጪ ስእሊ, Getty Images ንደቂ ኣንስትዮ ዝወሃብ ሽፋን ሚዲያ፣ ዝረኽብኦ ወርሓዊ ደሞዝ፣ ኣብ ባይቶን ካልእ መሓውር መንግስትን ካብ ደቂ ተባዕትዮ ዝበጽሐን ጾታዊ መጥቃዕትን ዘይማዕርነታዊ ኣረኣእያን ድማ ካልእ ምኽንያት ምውሓድ ፖለቲካዊ ተሳትፎ ደቂ ኣንስትዮ ከም ዝኾኑ ይጠቕሳ። እዚ፡ ነቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ኩነታት'ውን ክገልጽ ዝኽእል ኮይኑ ኣብ ዙርያ ደቂ ኣንስትዮ ክሰርሓ ተባሂላን ዝተጣየሻ ማሕበራት ብናጻ ክሰርሓ ዘይምኽኣለን፣ ናይ ሕጊ ክፍተትን ጸገም ኣዋጃትን፣ ፋይናንሳዊ ሕጽረትን ሕብረተሰባዊ ኣመለኻኽታን'ውን ማሕለኻ እቲ ተሳትፎአን ከም ዝኾኑ ይለዓል። ደቂ ኣንስትዮ ንባዕለን ዝህብኦ ግምት ደቂ ኣንስትዮ ካብቲ ብማዕረ ዝተቓለሳሉን ህይወት ዝገበራሉን ስርዓት እናተገለፋ'የን መጺአን እትብል ሓላፊት ርክባት ህዝብን ውድባትን ውድብ ናጽነት ትግራይ ፈትለ ገብረዮውሃንስ፡ ምድኻም ፖለቲካዊ ተሳትፎአን ካብ ባዕላዊ ምኽንያታት ዝነቅል'ዩ ትብል። "ኣብ ግዜ ስልጣነ ኣኽሱም ደቂ ኣንስትዮ መራሕቲ ሃገር ኮይነን [ኣብነት፡ ንግስተ ሳባ] ይቕጽላ ነይረን፤ ድሕሪ ውድቀት እቲ ስልጣነ ግን ደቂ ኣንስትዮ ናብ ስልጣን ክመጽኣ የብለንን ዝብል ኣረኣእያ እናሰፍሐ ብምምጽኡ ተዳኺመን። እቲ ሓደ ምኽንያት ካብ ባዕልና ዝብገስ ኮይኑ፡ ዓቕሚ ከም ዘይብልካ ምሕሳብ ኣሎ"። እዚ ውጽኢት እቲ ተሃኒጹ እትብሎ "ስርዓት ብርዥዋ" ከም ዝኾነ እትዛረብ መንእሰይ ሰላማዊት፡ ኩሉ ካብቲ ንደቂ ኣንስትዮ ኣትሒቱ ዝርኢ ማሕበረሰብ ብዝወጽእ ሰብ ዝተትሓዘ ስለ ዝኾነ፡ ካብዚ ድሕረት ናጻ ዝኾነ ኣመራርሓ ብዘይምህላው ሸትኡ ዝወቅዕ ጽኑዕ መሪሕት ደቂ ኣንስትዮ ንከይህነጽ ምኽንያት ከም ዝኾነ ትገልጽ። በዚ ርኢይቶ እትሰማማዕ ኣመራርሓ ውድብ ናጽነት ትግራይ ፈትለ፡ "ወዲ ተባዕታይ'ዩ ክመርሕ ዝኽእል ብዝብል ርድኢት ናብ መድረኽ ወጺእና ሓሳብና ናይ ዘይምግላጽ ባዕላዊ ድኽመት ኣለና። ብመንግስቲ'ውን ዓቕሚ የብለንን ዝዓይነቱ ግጉይ ርድኢት ዘሎ ይመስለኒ" ኢላ። "ሓደ ዓመት ወሲኸ እየ ንናጽነት ድምጸይ ሂበ" "ነጻነት፡ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ምምሃር ማለት ትግራይ ምምሃር'ዩ ትብል ነይራ" ካብ በለስ ኤለክትሪክ ንምምንጫው ትመራመር ዘላ ኢትዮጵያዊት ኣብ ክሊ እቲ ፖለቲካዊ ምህዳር ትግራይ ንጓል ኣንስተይቲ ምቹእ ዘይምዃኑ፡ ካብ ሕብረተሰብ ዝበጽሕ ጸቕጢ ቀሊል ኣይኮነን ዝበለት ኣመራርሓ ባይቶና ዓባይ ትግራይ ሰላማዊት፡ "ሕብረተሰብና ከዕብየና እንከሎ ክንመርሕ ከም እንኽእል ዘይኮነ፡ ጓል ኣንስተይቲ ድኽምትን በኻይትን፣ ዓው ኢልና ከይንዛረብን ንርእስና ከም እነተሓሕት ብዝገብር መንፈስ'ዩ" ብምባል ነቲ ኣሎ ዝበለቶ ሕብረተሰባዊ ጸገም ትነቅፍ። ዝኾነ ይኹን ሰብ፡ ካብቲ ሕብረሰተብ ብዝወሃቦን ዝርእዮን ባህርያትን ሓሳባትን እዩ ዝነህጽ። ባህርያት ድማ ቀልጢፎም ስለዘይቅየሩ፡ እታ ጓል ኣንስተይቲ ሕይርቲ ናይ ድሕረት ኣተሓሳስባታት ከም ዝገበሩዋ ይእመን። ካልእ ተሪፉ፡ "ሚዲያታት ብብዝሒ ኣብ ፖለቲካዊ ጉዳያት ርእይቶ ዝህቡ ደቂ ተባዕትዮ እየን ዘቕርባ። ብሰንኩ ከኣ እዛ ዓለም ናይ ደቂ ተባዕትዮ ዓለም ከምእትመስል ዝገብር ኣቀራርባ እናርኣየ ዝዓበየ ቖልዓ ካብዚ ወጻእ ካልእ ባህሪ ክሕዝ ኣይኽእልን፤ ፖለቲካ ንደዊ ተባዕታይ'ዩ ዝመስሎ" ትብል ሰላማዊት። ኣብዚ ሕጂ እዋን ብፍላይ ኣብ ናይ ተነሓናሕቲ ሰልፍታት ዘሎ ፖለቲካዊ ተሳትፎ ደቂ ኣንስትዮ ውሑድ ከም ዝኾነ ዘልዓለት ፈትለ ገብረዮውሃንስ ብወገና፡ ነዚ ዘፍቅድ "ምቹእ ባይታ" እንተሃለወ'ውን "ፖለቲካ ንዓይ ኣይኸውንን ካብ ዝብል ባዕላዊ ርድኢት" ዝብገስ ክፍተት ኣሎ ትብል። ነዚ ሓሳብ እትድግፍ ምክትል ሓላፊት ሊግ ደቂ ኣንስትዮ ህወሓት ጸሃይ ኣያሌው፡ ደቂ ኣንስትዮ እቲ ክልል ኣብ ዝኣመናሉ ኣትየን ንክወዳደራን ንክመርጻን ዘኽእል ዓቕሚ ምህላው ትዛረብ። "ሓደ ዓብዪ ዓቕሚ ትግራይ፡ ካብ ቃልሲ ጀሚሩ ውዳበታት ደቂ ኣንስትዮ እናጎልበተ ምምጽኡ'ዩ። እዚአን ፖለቲካዊ፣ ማሕበራውን ቁጠባውን ረብሓ እየን ዝህባ ዘለዋ። ደቂ ኣንስትዮ ካብዘን ማሕበራት እንተዘይረብሓ ነይረን፤ ጓል ኣንስተይቲ ትግራይ'ውን ኣብ ምንታይ ከም ዝነበረት ይፍለጥ እዩ" ትብል። ስጋ-ብጾት!
