ትግርኛ BBC News, ትግርኛናብቲ ትሕዝቶ ቀጽሉ ክፍልታት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት ኣብ ከርሲ ውቅያኖስ ዝነብር 'ደርማስ ድዱዕ' 18 ነሓሰ 2020 ምንጪ ስእሊ, LIPI ዜና ስነ ፍልጠት ናይዚ ዓመት ካብ ንቡር ወጻኢ'ዩ ነይሩ፤ ብሓደ ወገን ዓለማዊ ለበዳ ቫይረስ፡ በቲ ካልእ ድማ ወራር ዕስለ ኣንበጣ። ሕጂ ከኣ፡ ተመራመርቲ ኣብ ኢንዶነዥያ ኣብ ከርሲ ባሕሪ ዓርሞሽሽ ድዱዕ ዝበልዎ እቲ ዝዓበየ ድርዒ ዘለዎ እንስሳ ከም ዝረኸቡ ኣፍሊጦም ኣለዉ። እዚ ሓድሽ ዝተረኽበ ፍጡር ኣካል ናይቲ 'ባዚኖመስ' (Bathynomus) ተባሂሉ ዝፍለጥ ዘርኢ እዩ። እቲ ዓሌት ነቶም ኣብ መዓሙቕ ባሕሪ ዝነብሩ ጸፊሕን ተሪርን ኣካላት ዘለዎም ቁንቁን (ቁማል ዕንጨይቲ) ዝመስሉ ዓበይቲ እንስሳታት ዝውክል እዩ። እዚ ብቋንቋ ኢንዶነዥያ፡ 'ባዚኖመስ ራክሳሳ (ደርማስ) ዝተባህለ ፍጥረት ባሕሪ ኣብቲ ኣብ መንጎ ደሴታት ጃቫን ሱማትራን ዝርከብ ወሽመጥ ሱንዳን ኣብ ጥቕኡ ኣብ ዝርከብ ማያት ህንዳዊ ውቅያኖስን፡ ካብ 957 ክሳብ 1259 ሜትሮ ትሕቲ ጽፍሒ ባሕሪ'ዩ ተረኺቡ። እቶም ድሩዓት እንስሳታት ምስ ኣኸሉ ብማእከላይ ገምጋም 33 ሰንቲ ሜትሮ ዝበጽሑ ኮይኖም ኣመና ዓበይቲ ('ሱፕርጃያንት') ምዃኖም ይፍለጡ። ካልኦት ዓሌታት ናይቲ ፍጥረት፡ ክሳብ 50 ሰ.ሜ ክበጽሑ ይኽእሉ። ንኸይጸንቱ ብሳተላይት ምክትታል ዝግበረሎም ዘሎ እንስሳታት ቅድሚ 558 ሚልዮን ዓመት ናይ ዝነበረ እንስሳ ኣሰር ተረኺቡ ንተመራመርቲ ዓለም ዘደንጸወ 18 000 ዓመት ዕድመ ዘለዎ ኩርኩር ተረኺቡ 100 ሚልዮን ዶላር ዕዳኣ ብከብቲ እትኽፍል ዘላ ሃገር ምንጪ ስእሊ, LIPI "ዓቐኑ ብሓቂ ኣዝዩ ዓቢ'ዩ፤ ካብ ዓሌት ባዚኖመስ ድማ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ዝስራዕ'ዩ" ይብል፡ ተመራማሪ ኢንስቲትዩት ስነፍልጠ ኢንዶነዥያ ((LIPI)ኮኒ ማርጋሬታ ሲዳባሎከ። ኣብ ዓለም፡ ክሳብ ሕጂ 7 ኣመና ዓበይቲ ዓሌታት (ኣይሶፖድስ) ጥራይ'ዮም ዘለዉ። ኣብ ከርሲ ባሕሪ ኢንዶነዥያ ባዚኖመስ ክርከቡ ከለዉ ንፈለማ እዋን ከም ዝኾነ ተመራመርቲ ንመጽሄት ዙኪስ (ZooKeys) ተዛሪቦም። ሓላፊ ናይቲ ትካል ምርምር ካህዮ ራህማዲ፡ እቲ ርኽበት "ብዙሕነት ህይወት ኢንዶኔዥያ ዛጊት ዘይተበርበረ ምዃኑ" ዘመልክት'ዩ ይብል። ዓርሞሽሽነት ምንጪ ስእሊ, LIPI ቤተመዘክር ተፈጥሮኣዊ ታሪኽ ለንደን ከም ዝብሎ እንተኾይኑ፡ ኣብ መዓሙቕ ባሕሪ ዝነብሩ ድርዒ ዘለዎም ፍጥረታት ስለምንታይ ዓርሞሽሽ ይኾኑ ንዝብል ዝተፈላለየ ክልሰ-ሓሳባት ይቐርብ'ዩ። እቲ ቀዳማይ ሓሳብ፡ ኣብ ዝተሓተ መዓሙቕ ዝነብሩ እንስሳታት፡ ዝያዳ ኦክስጅን ስለ ዘድልዮም፡ ኣካላቶም ይዓብን ኣእጋሮም ይነውሕን ዝብል'ዩ። እቲ ካልእ ዝቐርብ ረቛሒ ኸኣ፡ ኣብ መዓሙቕ ውቅያኖሳት በላዒ ስለዘየ፡ ክዓብዩ ዕድል ይረኽቡ ይብል። ብሳልሳይ ደረጃ ድማ፡ ባዚኖመስ፡ ዘይከም ካልኦት ድርዒ ዘለዎም እንስሳታት ዝብላዕ ስጋ ስለ ዘይብሎም፡ ተፈንፊኖም ስለዝተርፉ'ዮም። ባዚኖመስ፡ ዘለዎም ካልእ ፍሉይነት'ውን፡ ነዊሕ ኣንቴናን፡ ዓበይቲ የዒንቲን ስለ ዘለዎም ኣብቲ ጸላም ናይ መዓሙቕ ብቐሊሉ ክንቀሳቐሱ ይኽእሉ ካብ ሓደጋ ድማ ይድሕኑ። ይኹን እምበር፡ ዋላ'ኳ ዘፍርሕ ትርኢት እንተ ኣለዎም፡ ዝጓድኡ ግን ኣይኮኑን። እዞም ፍጡራት እዚኣቶም፡ ተረፍመረፍ ዝሞቱ እንስሳታት ባሕሪ እናማእረሩ ኣብ ከርሲ ውቅያኖሳት ዝነብሩ እዮም። ቤተ መዘክር ተፈጥሮኣዊ ታሪኽ ለንደን ከም ዝብሎ፡ ዘለዎም ስርዓተ-ምሕቃቕ ኣዝዩ ዝሑል ብምዃኑ፡ ንነዊሕ እዋን ከይበልዑ ክጸንሑ ይኽእሉ። ሓደ ካብኦም ኣብ ጃፓን ኣብ ማሕዩር ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ዝኾነ ነገር ከይበልዐ 5 ዓመት ጸኒሑ። ምንጪ ስእሊ, LIPI እቲ ነቶም እንስሳታት ንምርካብ ዝተኻየደ ምርምር እቲ ናይ ኢንዶኔዥያ ትካል፡ ምስ ሃገራዊ ዩኒቨርሲቲ ሲንጋፖርን ቤተመዘክር ተፈጥሮኣዊ ታሪኽሊ ቺያን ብምዃን ዝተገብረ ናይ ሓባር መጽናዕቲ እዩ። ኣብቲ ኣብ 2018 ንክልተ ሳምንቲ ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ እቲ ጉጅለ ተመራመርቲ ኣብ 63 ናይ መጽናዕቲ ናቑጣታት ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ፍጡራት ከም ዝኣከበን፡ ልዕሊ 10 ዝኾኑ ሓደስቲ ዓይነት እንስሳታት ከም ዝረኸበን ተፈሊጡ። እቲ ጉጅለ፡ ክልተ ፍሉያት ባዚኖመስ ከም ዝረኸበን፡ እቲ ሓደ ተባዕታይ 36.3 ሴሜ፡ እታ ኣንስተይቲ ድማ 29.8 ሴሜ ከም ዝበጽሑ ገሊጹ። ካልኦት ኣርባዕተ ዓሌት ባዚኖመስ ከም ዝረኸበ'ኳ እንተገለጸ፡ ነቲ ዝድለ ምልክታት ዘየማዕበሉ ብምዃኖም ዓይነቶም ክንጸር ከምዘይተኻእለ እቲ ኣባል ናይቲ ጉጅለ ዝኾነት ሲዳባሎክ ሓቢራ። ተዛማዲ ትሕዝቶ ተፈጥሮ፡ ብሕጂ ክንሪኦም ዘይንኽእል ዓሌታት እንስሳ6 ታሕሳስ 2019 እንስሳ ምሕራድ ስነልቦናዊ ጸገም የስዕብ'ዶ ይኸውን?7 ጥሪ 2020 ተመራመርቲ፡ ቅድሚ 558 ሚልዮን ዓመት ናይ ዝነበረ እንስሳ ቅሪት ረኺቦም21 መስከረም 2018 ንኸይጸንቱ ብሳተላይት ምክትታል ዝግበረሎም ዘሎ እንስሳታት13 ሰነ 2020 ዜናታት ሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ትግራይ ገበናት ኲናት ተፈጺሙ ክኸውን ከምዝኽእል ስክፍትኡ ገሊጹ16 ጥሪ 2021 ቦቢ ዋይን፡ “ንህይወተይን ህይወት በዓልቲ ገዛይን ተጨኒቐ ኣለኹ”ቅድሚ 7 ሰዓታት ስለምንታይ ንፓትሪስ ሉሉምባ ምዝካር ኣድለየ?ቅድሚ 5 ሰዓታት ኣዘራረብቲ ዛዕባታት እናኸረረ ዝመጽእ ዘሎ ጎንጺ ዶብ ኢትዮጵያን ሱዳንን14 ጥሪ 2021 ክልል ኦሮሚያ፡ መምህር ኪቲላ ጉዳታ ስለምንታይ'ዩ 'ተረሺኑ'?12 ጥሪ 2021 3:42 ቪድዮ, ብዛዕባ ፕረዚደንታዊ መረጻ ኡጋንዳ እንታይ ትፈልጡ?, ዕምሪ ፈነወ 3,4212 ጥሪ 2021 ኣብ ኣፍሪቃ ዘሎ መዓልታዊ ዝርገሐ ኮሮናቫይረስ ዘርኢ ሰሌዳ24 መጋቢት 2020 ሱዳን ኣብ መስርሕ ልዝብ ግድብ ሕዳሰ ኣይተሰማመዐትን11 ጥሪ 2021 ምስ ሱዳን ዘሎ ምስሕሓብ ‘ዶብ ናብ ዝነበሮ ተመሊሱ ብሰላም ክፍታሕ ኣለዎ’- ኢትዮጵያ7 ጥሪ 2021 ቦይንግ 737 ነፋሪት ኢንዶኔዥያ ዝወደቐትሉ ከባቢ ተፈሊጡ ተባሂሉ10 ጥሪ 2021 ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲ ስዑዲ ዓረብ ዝሳቐዩ ኢትዮጵያውያን፡ መንግስቲ ናብ ዓዶም ክመልሶም ይምሕጸኑ7 ጥሪ 2021 ኣቶ ጃዋር መሓመድ ዝርከቦም ክሱሳት ሎሚ ኣብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም12 ጥሪ 2021 ብብዝሒ ዝተነበ 1 ኣብ 50 ግዝኣታት ኣመሪካ ብኣጽዋር ዝተዓጀበ ተቓውሞ ከይካየድ ተሰጊኡ 2 ላዕለዎት መሪሕነት ህወሓት ትማሊ ናብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም 3 ወድብ ኣንጌላ መርክል፡ ሓድሽ ኣቦ መንበር መሪጹ 4 ኡጋንዳ፡ ፕረዚደንት ዩወሪ ሙሰቨኒ ከምዝተዓወተ ተገሊጹ 5 ሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ትግራይ ገበናት ኲናት ተፈጺሙ ክኸውን ከምዝኽእል ስክፍትኡ ገሊጹ 6 ቦቢ ዋይን፡ “ንህይወተይን ህይወት በዓልቲ ገዛይን ተጨኒቐ ኣለኹ” 7 ኣብ ትግራይ ምሉእ ኣገልግሎታት መብራህትን ስልክን መዓስ ክጅምር ይኸውን?
