28 ሕዳር 2017 ምንጪ ስእሊ, ABEBAW AYALEW ኢትዮጵያ ንልዕሊ 3 ሽሕ ዓመታት ዝሳገር ታሪኽ ስነ-ጥበብ ከምዘለዋ ተመራመርቲ ታሪኽ ይዛረቡ። ኣብዚ ኣብያተ ክርስቲያናት ኦርቶዶክሳዊት ቤተ-ክርስቲያን ዝለዓለ ግደ ከምዘለወን ዝምስክሩ፡ ኣብ ግድግዳ ኣብያተ ክርስቲያን፣ ሃይማኖታዊ ድርሳናት ከምኡ'ውን ካብ ዕንጸይቲ ኣብ ዝተሰርሑ ብርክት ዝበሉ ስእልታት፡ ንዋሕዚ ዘመናት ከይተንበርከኹ መጺኦም'ዮም። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ መምህርን ተመራራማርን ታሪክን ስነ ጥበብ ኣበባው ኣያለው፤ "ኤ-ግሊምስ ኦፍ ኤ ስሪ ሚሊኒያ ኢትዮጵያን ኣርት" ኣብ ዝብል ጽሑፎም፡ ኣብ ከባቢ ሳልሳይን ራብዓይን ክፍለ ዘመን ዓወት ስነ-ጥበባዊ ክርስትና ተመዝጊቡ ነይሩ ይብሉ። ኣብዚ እዋን ዝነበረ ስርወ መንግስቲ ኣክሱም፡ ኣብ ውሽጢ ዓድን ካልኦት ሃገራትን ዝገብሮም ምንቅስቓሳት ኣዝዮም ዕውታት ምዃኖም፡ ብፍላይ ንሰብ ሙያ ስነ ህንጻን ቕርጻ ቕርጽን ሓገዝ ኣበርኪቶም'ዮም። ኣብ ራብዓይ ምእተ ዓመት፡ ክርስትና መንግስታዊ ሃይማኖት ኣክሱም ምስ ኮነ፡ ንመዘከርታ ሙታን ዝኾኑ ቕርጻ ቕርጽን ገዘፍቲ ሓወልታትን ጠጠው ምባል፡ ነቲ እምነት ዝጻረር ኮይኑ ምርኣዩ፤ ካልእ ድማ ልምዲ ኣረማዊ ዘመን ተገይሩ ምውሳዱ ስዒቡ፡ ጥበብ ቅርጻ ቕርጺ እናተዳኸመ መጺኡ፡ ብኣንጻሩ ክርስቲያናዊ ስእሊ ዓምቢቡ። ይኹን'ምበር፡ ኣብ ዘመነ ኣኽሱም ካብ ዝተሰርሑ ክርስቲያናዊ ስእልታት ዝበዝሑ ብተደጋጋሚ ኣብ ኣብያተ ክርስቲያናትን ገዳማትን ዝርከቡ ኮይኖም፡ ብምኽንያት ሕድሳት ጠፊኦም'ዮም። ካብ ቅድመ ክርስቲያናዊ ጥበብ ካብ ሞንጎ ዝተሰርሑ ስእልታት፡ ኣብ ውሽጢ ድርሳን ወንጌል ኣቡነ ገሪማ ዘሎ ስእሊ፡ ክሳብ ሐዚ ኣሎ። መግለጺ ስእሊ, ኣብ ኣብያተ ክርስትያናት ትግራይ ጥንታዊ ስእልታት ይርከቡ (ከም ኣቆጸዓጽራ ፈረንጂ፡ ካብ 1150 ክሳብ 1270) ዝነበረ ስርወ መንግስቲ ዛግዌ፡ ብስነ ጥበብ፣ ኪነ ህንጻን ጽሑፍን ዝዓበየ ኾይኑ፡ ክርስቲያናዊ ስእሊ ብሓንሳብ ዓብዩ ምንባሩ ካብ ዕንወት ዝተረፉ፡ ኣብ ግድግዳ ዝርከቡ ስእልታት ከምዝምስክሩ ጹሑፍ ኣበባው የረድእ። ብፍላይ፡ ኦርቶዶክሳዊ ክርስትና እናሰፍሐ ኣብ ዝመጸሉ 14 ክፍለ ዘመን ጀሚሩ፡ ክርስትናዊ ጽሑፍን ስነ-ስእልን ዓምቢቡ ነይሩ። ስነ ጥበባዊ ውርሲ ኢትዮጵያ፡ ብዘይዛረየ ዘመን ርኽክብ ክቕጽል ዝኸኣለሉ ምክንያት ድማ፡ ኢትዮጵያ ዘጋጥሙዋ ዝነበሩ ብድሆታት ተጻዊራ ከምሃገር ምቕጻል ምኽኣላ'ዩ ክብሉ፡ "ኢትዮጵያን ኣይከን" ኣብ ዝተብሃለ መጽሓፎም፡ ፖላንዳዊ ተመራማሪ ታሪክን ስነ-ጥበብን ስታኒስላቭ ኮይኒስላቭ የረድኡ። ክርስትናዊ ስእሊ ኢትዮጵያ፡ ናይ ባዕሉ ዝኾኑ መግለጽታት ከምዘለውዎ ድማ የቐምጡ። ኮይናትስኪ፡ በብግዚኡ ምስ ምዕራባውን ምብራቓውን ኽፍሊ ዓለም፡ ኢትዮጵያ ዝሃነጸቶም ርክባት ኣብ ልዕሊ ስነ ስእሊ ቤተ ክርስቲያን ናይ ባዕሎም ዓሸራ ከምዝገደፉ'ውን ይገልጹ። ነዚ፡ ኣሰር ግሪክ፣ ኮፕቲክ ቤተክርስቲያን ግብጺ፣ ኒብያን ኣርመናውያንን ከምዝተርኣየ የልዕሉ። ምንጪ ስእሊ, ABEBAW AYALEW መግለጺ ስእሊ, ኣብ ጎርጎራ፡ ደብረሲና ዝርከቡ ስእልታት ቅዱሳት ቀለማት ካብ መልክዓት ስነ-ስእሊ ቤተ ክርስቲያን ኢትዮጵያ፡ ውሑድ ቑጽሪ ዘለዎም ቀለማት ኣብ ኣገልግሎት ውዒሎም'ዮም። ጻዕዳ፣ ጸሊም፣ ሓምለዋይን ቢጫን ንስእሊ። ጽሑፍ ኣበባው ከምዝገልጾ፡ እዞም ቀለማት ቅዱስን መለኮታውን ተገይሮም ይቑጸሩ። ክሳብ መበል 17 ክፍለ ዘመን፡ ቀይሕ፣ ቢጫን ሓምለዋይን ቀለማት፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ዝርከቡ ኣቑጽልቲ ተጸሚቑ፡ ይስርሑ ዝነበረ እንትኾን፡ ሰማያዊ ድማ ካብ ሃገራት ወጻኢ ይመጽእ ነይሩ። ምንጪ ስእሊ, ABEBAW AYALEW እንታይ ይገልጹ?
