በዓል ሞያ ክሊኒካል ሳይኮሎጂ ዝኾነ ተኽለ ኣድሓኖም ምኽንያታት ነፈሰ ቕትለት፡ ንጹር ጭብጢ (Implicit evidence) ወይ ዘይንጹር ጭብጢ (Explicit evidence) ዘለዎም ኢልና ክንከፍሎም ንኽእል ይብል። ምኽንያታት ነፍሰ ቕትለት አዐርዮም ብዙሓትን ዝተሓላለኹን እዮም። ኮይኑ ግና እቶም ቀንዲ ምኽንያታት ብዕድመ፣ ጾታ፣ ኣመለኻኽታትን ከፊልና ክንሪኦም ንኽእል ይብል ኣቶ ተኽለ። ''ዕድመ ክበሃል ከሎ፡ ብፍላይ ኣብዚ ዘለናሉ ዘበን፡ ንኣብነት ኣብ ሃገረ ኣመሪካ ኣብ ክሳብ 1500 መናእሰይ ነፍሰ ቅትለት ይፍጽሙ'' ዝብል እዚ በዓል ሞያ፤ እቲ ምኽንያት ድማ ኣብ ዝበዝሑ ምስ ጾታዊ ዝምድና ዝህሉ ዘይምርድዳእን ምፍልላያትን ዝተተሓሓዘ ከምዝኾነ ይገልጽ። ምንጪ ስእሊ, Getty Images ኣብ ዝሓለፉ 17 ዓመታት መጠን ነፍሰ ቅትለት፡ ኣብ ልዕሊ ፍርቂ ዝኾና ግዝኣታት ኣመሪካ ብ 30 ምኢታዊ ከምዝወሰኸ እትገልጽ ዶክተር ዲቦራ ስቶን፤ ኣብ ጾታዊ ዝምድና ዘለዉ ጸገማት ከምኡውን ፋይናንሳዊ ጸገማት፡ ቀንዲ ምኽንያታት ናይቲ ኣብታ ሃገር እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ መጠን ዓርሰ ቅትለት ከምዝኾነ ትገልጽ። ብመንጽር ኣፈላላይ ጾታ ዘሎ ተቓላዕነት እንትንርኢ ድማ ''መብዛሕትኡ ግዘ እቶም ዝሰዓሩ ደቂ ተባዕትዮ እዮም። ኣብ ማእኸላይ ዕድመ ኣብ ዝርከቡ መናእሰያት ናይ ቅረታን ተስፋ ምቑራጽን ስምዒት ከጋጥሞም እንከሎ፡ ደቂ ኣንስትዮ ዝሓሸ ናይ ምግጣም ክእለት ከም ዘለወን መጽናዕቲታት የርኢ'' ይብል ኣይተ ተኽለ ኣድሓኖም። ብተግባር ጸገም እንተጋጥመን፡ ደቂ ኣንስትዮ ሓሳባተን ንካልኦት ብምክፋል ዘሐሻ እየን። ዝበዝሑ ደቂ ተባዕትዮ ግን ስምዒቶም ኣብ ውሽጦም ዓፊኖም፡ ናይ ምሓዝ ባህሪ ስለዘለዎም፡ ካብ ልክዕ ንዝሓልፍ ጭንቀት ኣእምሮ ዝተቓልዑ ይገብሮም። ከም ሓበሬታ ብሪትሽ መዲካል ጆርናል፡ መባእታዊ ናይ ምኽሪ ኣገልግሎት ናይ ዝረኽቡ ደቂ ተባዕትዮ ቁጽሪ፡ ካብ ደቂ ኣንስትዮ ብ 32 ምኢታዊ ዝወሓደ እዩ። መርዛም ኣየር ንህይወት ብዓመትን ሸሞንተ ወርሕን የሕጽሮ "ስኣን ኣረዳድኣ እምበር ጽሉል ዝበሃል ሰብ የልቦን" ''ውጻእ መዓት መንሽሮ እየ" ኤርትራዊት ኣደ ብርግጽ ፈተነ ዓርሰ ቅትለት ብምግባር ደቂ ኣንስትዮ ዝበዝሓ ከምዝኾና መጽናዕቲታት ይሕብሩ። ኮይኑ ግና እቶም ብደቂ ተባዕትዮ ተግባራዊ ዝግበሩ መገዲታት ቅትለት፡ አዐርዮም ሓደገኛታት እዮም። ''ኣብ ዝምድና (ፍቕራዊ) ጽቡቕ ነይሩ፤ ኩሉ ይዛረበሉ ዝነበረ ሰብ፡ ምፍልላይ ክመጽእ ከሎ ካብቲ ሕብረተሰብ ዝተነጸለ ወይ ተስፋ ዘይብሉ ህይወቱ ዝጸልመተ ገይሩ ክርኢ ይኽእል። "ኣብዚ ድማ ነፍሰ ቅትለት እንኮ ኣማራጺ ገይሮም ክወስዱ ይኽእሉ'' ይብል በዓል ሞያ ክሊኒካል ሳይኮሎጂን ኣማኻርን ኣይተ ተኽለ ኣድሓኖም፡ ገለ ካብ ግጉያት ኣመለኻኽታታት እንተልዕል። ምስ ካብ ልክዕ ዝሓለፈ ጭንቀት ኣእምሮን ግዙእነት ኣልኮላዊ መስተን ተተሓሒዙ ዝመጽእ ምቅዋስ ኣእምሮ፡ ካብቶም ኣብ ዝማዕበላ ሃገራት ዝረአዩ ምኽንያታት ዓርሰ ቅትለት ከምዝኾኑ ዝገልጽ ጸብጻብ ውድብ ጥዕና ዓለም፤ ብሓፈሻ ግን ኣብ ህይወት ዘጋጥሙ ወጥሪታት፡ ንኣብነት ፋይናንሳዊ ጸገማት ንምፍታሕ ዓቕሚ ምስኣን፣ ኣብ ጾታዊ ዝምድና ዘለዉ ፍልልያትን ከቢድ ስቓይ ዘስዕቡ ሕማማትን ከም ቀንዲ ምኽንያታት የልዕል። ምንጪ ስእሊ, Getty Images ሓዘንን ጓህን ዝፈጥሮ ንነብስኻ ከም ገበነኛ ጌርካ ናይ ምውሳድ ኣጋጣሚታት፡ ንሓያል ጭንቀት ከምዘቃልዕ ምሁራት ስነ ልቦና ይገልጹ። ''ዘይወጽእ ድኽነት ኣለኒ፤ ካልኦት ምሳይ ዝነበሩ ኣብ ዝብጻሕ በጺሖም። ኩስቶ 'ኳ ገዲፍዋ እዛ ዓለም።'' ዝብል ስምዒት ሓደገኛ ምኽንያት ዓርሰ ቅትለት ከምዝኾነ ኣይተ ተኽለ ይዛረብ። ከምኡ ድማ ኣብ ፈተነታት ዓርሰ ቅትለት ቤተሰባዊ ታሪኽ ምጽናዕ ከምዘድሊ ዝገልጽ እቲ ክኢላ፡ ቤተሰባዊ ታሪኽ ተጽዕኖ ከምዘለዎ ይሕብር። ጎንጺ፣ ወጽዓ፣ ናይ ምስኣን ወይ ብሕታውነት ስምዒት፣ ኣድልዎን መግለልትን ተወሰኽቲ ምስ ዓርሰ ቕትለት ዝተሓሓዙ ምኽንያታት ከምዝኾኑ ጽብጻብ ውድብ ጥዕና ዓለም ይሕብር። ዓርሰ ቕትለት ምክልኻል ይከኣል ዶ?
