ትግርኛ BBC News, ትግርኛናብቲ ትሕዝቶ ቀጽሉ ክፍልታት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት “መራሕቲ ህወሓት ምስ ወደቑ እዮም ዝመሃሩ” ጉንተር ሽሮደር 28 ለካቲት 2020 ጉንተር ሽሮደር፡ ጀርመናዊ ተመራማርን ኣማኻርን ፖለቲካ ሳይንስ፣ ታሪኽን ማሕበራዊ ቅድመ ታሪኽን'ዩ። ኣብ ጥቓ ፍራንክፈርት ኣብ እትርከብ ገጠራዊት ስፍራ ተወሊዱ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ጊሰን፡ ታሪኽ፣ ማሕበራዊ ቅድመ ታሪኽን ፖለቲካዊ ሳይንስን ተማሂሩ። ብድሕሪኡ፡ ንናይ ሓደ ዓመት ምርምር ናብ ሞኖሮቪያ ላይበሪያ ከይዱ። ኣብ ኢራን፡ ብዛዕባ ርክብ ሃይማኖትን መንግስትን ኣመልኪቱ ሰፊሕ መፅናዕቲ ኣካይዱ ጽሒፉ። ኣብ ማርክሰ ሌኒናዊ ኣፍጋኒስታን እውን መፅናዕቲ ብምክያድ ክልተ መጽሓፍቲ ፅሒፉ። ካብ 1965 ኣትሒዙ፡ ኣብ ሃገራት ቀርኒ ኣፍሪቃ ብፍላይ ኣብ ኤርትራ፣ ኢትዮጵያን ሶማልያን እውን ዓሚቝ ታሪኻውን ፖለቲካውን መፅናዕቲ ኣካይዱ። ን55 ዓመታት ብዛዕባ እቲ ዞባ ብቐረባ ኣፅኒዑ። ድርኩዅት ዛንታ ጉንተር፡ ብ1965፡ ገና ወዲ 20 ዓመት እንከሎ፡ ንታሪኽ ኤርትራ ኣመልኪቱ ዝተፀሓፈ ፅሑፍ፡ ኣንቢቡ። እዚኣ ድርኩዅት ኮይናቶ ብዛዕባ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ክፈልጥን ክርዳእን ጀመረ። ብ1975 ናብ ኢትዮጵያ ክኣቱ ፈቲኑ፤ ቪዛ ስለዝተኸልአ ኣይሰመረሉን። ተሓህት ኣብ ደደቢት ምስተመስረተት ድማ ድሕሪ ክልተ ቅነ ሰሚዑ፥ ኢትዮጵያዊት ነፃነት ኣስፋው ኣብ ሬድዮ ጀርመን ትሰርሕ ስለዝነበረት እቲ ሓበሬታ ቀልጢፉ በጺሑዎ። ካብኡ ንደሓር ክሳብ እዛ ሎም መዓልቲ መፅናዕትን ክትትልን ኣየብኰረን። ዳህሳስ ብረታዊ ተጋድሎ ህወሓት "ህወሓት ካብቲ ሰይጣን ደርጊ ነጻ ስለዘውጸአና ጥራሕ የመስግኖ" ብፍላይ ኣብ ጉዳይ ርእሰ ውሳነ፣ ኩነታት ስደተኛታትን ሰብኣዊ መሰል ብኣንፃር ምዕራባውያን እንታይ ይመስልን ኣመልኪቱ ፅሒፉ። ጉንተር ብፍላይ ኣብ ውሽጣዊ መግዛእቲ (ኢንተርናል ኮሎኒያሊዝም) ብዝምልከት ይግደስን የፅንዕን። ንኣብነት፥ ኣብ ማያንማር፣ ህንዲ፣ ኢንዶኖዥያ፣ ሱዳን፣ ናይጀሪያ፣ ኢትዮጵያ፣ ኤርትራን ቻይናን ምርቋሕ ይከኣል። ብ1980 ናብ ሱዳን ብምምፃእ ናብ በረኻታት ኤርትራን ትግራይን ክሰግር ፈቲኑ፡ መንግስቲ ሱዳን ግን ከሊእዎ። ኣብ ሱዳን ኰይኑ ብዛዕባ ኦነግ፣ ህግሓኤን ህወሓትን ብቐረባ ከፅንዕ ጀሚሩ። ኣብ 1982 ግን ህዝባዊ ግንባር ናብ ሓራ መሬት ኤርትራ ሓቢኦም ከምዘእተውዎ ይዛረብ። ምስ ህዝባዊ ግንባር ሓሙሽተ ኣዋርሕ ፀኒሑ። ካብ ሳሕል ክሳብ ከበሳታት ኤርትራ ተንቀሳቒሱ ንኩነታት ቃልሲ ተዓዚቡ። ብ1985 ድማ ናብ ሓራ መሬት ትግራይ መጺኡ ብዛዕባ ቃልሲ ህወሓት ኣፅኒዑን ተረዲኡን። "ብድሕሪኡ ውድባት ኤርትራ፣ ትግራይን ኦሮሞን ዝተበገስሉ ዕላማ ቅቡል ምዃኑ ተረዲኤ" ይብል። ጉንተር፡ መበገሲ ቃልሲ ህወሓትን ህዝባዊ ግንባርን ወላ እኳ እንተደገፎ ዴሞክራስያዊ ስርዓት ክሃንፁ ከምዘይኽእሉ ግና ብፅኑዕ ይኣምን ነይሩ። ምኽንያቱ ይብል "ኣብ ታሪኽ ብዕጥቃዊ ቃልሲ ተዓዊቱ ዴሞክራሲያዊ ስርዓት ዝሃነፀ ሓይሊ ኣይረአናን"ኢሉ። ህዝባዊ ግንባር ብ1987 ዓ.ም ፅቡቕ ፖለቲካዊ መርገፂ ሓንፂፆም ነይሮም ግን ኣይተግበሩዎን። ኣብ መሬት ኤርትራ ንህዝባዊ ግንባር ዝወዳደር ፖለቲካዊ ሓይሊ ክፍጥር ኣይደለዩን። ህወሓት እውን ብመሰረቱ ካብ ህዝባዊ ግንባር ዝተፈለየ ፖለቲካዊ ባህሪ የብሎምን። ህዝባዊ ግንባር ኣብ ኤርትራ ፍፁም መላኺ ኰይኑ ቀፂሉ። ፖለቲካዊ ኰነ ወታሃደራዊ ሓይሊ ኤርትራ ኣብ ትሕቲ ቁፅፅሮም እዩ። ወላ እኳ ኣማራጺ ሓሳብ ዘለዎም፡ ነቲ ስርዓት ዝቃወሙ ኤርትራውያን ሓይልታት እንተለው ኩሎም ካብታ ሃገር ወፂኦም እዮም ዝነብሩ። "ብኣንፃሩ ህወሓት እንተሪእና፡ ብወተሃደራዊ ሓይሊ ዓብሊሎም፤ ብፖለቲካ ግን ከም ንኡስ ሓይሊ ኢኻ ትምድቦም። ንኢህወዴግ ድማ መስሪቶም። ህወሓት ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ፖለቲካዊ ምውጋይ ኣትዩ። ክንዲ ህዝባዊ ግንባር መላኽን ገባሪን ሓዳግን ክኸውን ኣይከኣለን። ንካልኦት ፖለቲካዊ ተቐናቐንቲ ኣብታ ሃገር ክህልዉ ፈቒዶም። ህወሓት ኣብ ኢትዮጵያ፡ ሓንፈፃዊ ስርዓት ቁጠባ ክህሉን ውልቀ ዋንነት ክፍጠርን ፈቒዶም። ወላ እኳ ካብቲ ወያናይ ኣተሓሳስበኦም ዝተበገሰ ትእምት (ትካል እግሪ ምትካል ትግራይ) ብምጥያሽ ንትካላት ውልቀ ዋንነት እንተተቖጻጸሩዎ፡ በዚ መዳይ ህወሓት ይሕሹ" ይብል። ህወሓት ንኣዲስ ኣበባ ክትቈፃፀር እንከላ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝነበሩ ሊሂቃን፡ ንመራሕቲ ህወሓት ብሰሜን ኢትዮጵያ ዝተቐልቀሉ ሸፋቱ ይብልዎም ነበሩ። እቶም ሊሂቃን ሓደ ዘይተረደኦም ነገር ነይሩ። ህወሓት ኣብ 17 ዓመታት ዕጥቃዊ ቃልሲ ዘዋህለሎ፡ ፖለቲካዊ፡ ወተሃደራዊን ዕጥቃውን ዓቕሚ ምህላዉ ኣይፈለጡን። ምስቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝነበረ ማሕለኻታት ህወሓት እንተወሓደ 25 ሚኢታዊ ዴሞክራሲያዊ ባይታ ከምዝፈጠረ ይዛረብ። ፖለቲካዊ ሓጥያት ህወሓት/ኢህወዴግ ጉንተር ሽሮደር፡ "ንሓርነት ዝቃለሱ ሓይልታት ዝመረፆም ህዝቢ ኣብ ዘይሃለወሉ ግዜ ባዕሎም እዮም መራሕቲ ዝዀኑ" ይብል። እቶም ቃልሲ ዝወልዑ መናእሰይ ተጋደልቲ ህወሓት ንሙሉእ ህዝቢ ትግራይ ንውክል ኢና ኢሎም እዮም ተላዒሎም። ዝመረፆም ህዝቢ ኣይነበረን፤ ብዴሞክራስያዊ መስርሕ እውን ኣይሓለፉን። ደሓር ብ1991 ንደርግ ብምስዓሮም ድማ እቲ ዘካይድዎ መስርሕ ቃልሲ ቅኑዕ ምንባሩ ባዕሎም ኣረጋጊፆም። ብድሕሪኡ፡ ከምቲ ቅድሚ ሎሚ ልክዕ ዝነበርናዮ፡ ድሕሪ ሕዚ እውን ኣካይዳና ልክዕ እዩ ኢሎም ኣሚኖም። ንሕና ወትሩ ልክዕ ኢና፤ ኩሉ ኢና ንፈልጥ ኢሎም ደምዲሞም። እዚ ድማ ማዕዳ ንኸይሰምዑን ንኸይቕበሉን ዓጊትዎም። ደሓር ግን እቲ ኣብ ባይታ ዝተፈጠረ ኩነታት ኢትዮጵያ፡ ዘረባ ሰብ ንክሰምዑ ኣገዲዱዎም። ብድሕሪኡ ጐሪሖም፡ ክሰምዑ እውን ፈቲኖም፤ ከም ህዝባዊ ግንባር መለኽቲ ክዀኑ ከምዘይኽእሉ ድማ ኣሚኖም። ህወሓት/ኢህወዴግ ካብ 1991 ክሳብ 2018 ምስቲ ኹሉ ፀገማቱ፡ ኢትዮጵያ ኣብቶም ዝሓለፉ ኣሻሓት ዓመታት ዘይረአየቶ ዝሓሸ መንግስቲ ኰነ። እታ ሃገር ብቑጠባን ትሕተ ቅርጽን ክትመሓየሽ ጀሚራ። ናብ መንገዲ ዘበናዊ ዕብየት ቁጠባን ማሕበራው ጉዳያትን ኣምሪሓ። እቲ ዘሕዝን እቶም ናይ ለውጢ ሓይሊ ኢና ዝብሉ፡ ሕጂ ኣብ ስልጣን ዝርከቡ ሰባት ግን (ንኣብዪ ሓዊሱ)፡ ነቲ ብተግባር ዝተመዝገበ ዓወት ኣነኣኢሶም ንህወሓት ክጥቅኑ ፈቲኖም። እዚ ሓላፍነት ዝጐደሎ ተግባር'ዩ ይብል ሽሮደር። በቲ ካልአ ሸነኽ ከኣ ህወሓት፡ ስልጣኑን ሓይሉን ተጠቒሙ፡ ንብረትን ሃብትን ኢትዮጵያ ንትግራይን ተጋሩን ኣብ ምምዕባል ተጠቒሙሉ ኢሎም ዝኸሱ ወገናት እውን ኣለው። ጉንተር ሽሮደር፡ ህወሓት/ኢህወዴግ ብ1991 ዓ.ም ንደርግ ምስ ኣውደቐ እንታይ ዓይነት ምርጫታት ነይርዎ?
