ትግርኛ BBC News, ትግርኛናብቲ ትሕዝቶ ቀጽሉ ክፍልታት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት ኣንጎላ፡ ንሃገራ ዝዘመተት ሃብታም ኣፍሪቃዊት ጓል-ኣንስተይቲ 20 ጥሪ 2020 ምንጪ ስእሊ, Getty Images ኣብ ኣፍሪቃ እታ ዝሃብተመት ጓል-ኣንስተይቲ፡ ሃገራ ብምምዝማዝን፤ ብዘይ ሕጋዊ ምስግጋርን ምጥፍፋእን ገንዘብ፤ ሃብታ ከምዝኣከበት ዝለሓዅ ምስጢራዊ ሰነዳት የመልክቱ። ንፕረዚደንት ኣንጎላ-ነበር ሆዘ ኤድዋርዶ ዶስ ሳንቶስ ጓሉ ኢዛቤል ዶስ ሳንቶስ፡ ኣቡኣ ፕረዚደንት ኣንጎላ ኣብ ዝነበረሉ እዋን ብዝነበራ ላዕለዋይ ሓላፍነት፡ ኣብ ምውናን መሬት፡ መሸጣ ኣልማዝ ከምኡ'ውን ቴለኮምኒኬሺን ዘኽስባ ስምምዓት ከምዝገበረት ሰነዳት ይሕብር። እቲ ሰነዳት፡ ንሳን ሰብኣያን ብዘጠራጥር መገዲ ንርእሰ-ማል እታ ሃገር ክገዝእዎ ከምዝተፈቕደሎም የመልክት። ኢዛቤላ ዶስ ሳንቶስ ግን፡ እቲ ክስታት ብምሉኡ ሓሶት ምዃኑን ፖሎቲካዊ ሽርሒ ከምዘለዎን'ያ ትገልጽ። እታ ሰብ ኣብ ብሪጣንያ ከምእትነብርን፡ ኣብ ማእከል ለንደን ክቡር ገዛውቲ ከምዘለዋን ይንገር። ኣብ ሃገራ ብሰበስልጣን እታ ሃገር ናይ ብልሽውና ክሲ ተመስሪቱላ ኣሎ። ርእሰማላ ድማ ኣደስኪሎሞ ኣለው። ቢሲሲ ፓናሮማ፡ ንልዕሊ 700,000 ዝለሓዅ ሰነዳት ብዛዕባ ርእሰማል ኢዛቤላ ዶስ ሳንቶስ መጽናዕቲ ከካይድ ፍቃድ ተዋሂብዎ። መብዛሕትኡ እቲ ሰነዳት ብኣፍሪቃውያን ሓበርቲ ብልሽውና ዝቐረበ ኮይኑ ምስ ዝተፈላለያ መጽናዕታዊ ምርምር ዘካይዳ ሚድያታት ዓለም ብምትሕብባር እዩ ተጸኒዑ። ቢቢሲ ፓሮራማ ከኣ ምስ ካልኦት 37 ናይ ሜድያ ትካላት ነታ መርመራ ኣካይድዎ። ንብረት 'ዝሃብተመት ኣፍሪቃዊት ጓል ኣንስተይቲ' ከይንቀሳቐስ ቤት ፍርዲ ኣዚዙ ዝሃብተመት ጓልኣንስተይቲ ኣፍሪቃ፡ ፕረዚደንት ኣንጎላ ንምዃን ትህቅን ኣንድርው ፈስትየን፡ ሓላፊ እቲ ንብልሽውና ዝከታተል ትካል፡ ኢዛቤላ ዶስ ሳንቶስ ብዋጋ ተራ ኣንጎላውያን ዜጋታት ንሃገራ ከምዝዘመታ ይሕብር። ኢዛቤላ ዶስ ሳንቶስ፡ ኣብ 2016 ብኣቡኣ ሓለፋታት ተገይሩላ ሓላፊት ኩባንያ ዕደና ኣንጎላ 'ሳናጎል' ኮይና ተሸይማ። ይኹን እምበር እቲ ንኣንጎላ ን38 ዓመታት ዝመርሓ ፕረዚደንት ሆዘ ኤድዋርዶ ዶስ ሳንቶስ ካብ ስልጣኑ ክሰናበት ድሕሪ ምውሳኑ፡ ሓለፍነታ ኣብ ትሕቲ ስግኣት ኣትዩ። እቲ ሓዲሽ ፕረዚደንት ድማ፤ ኣብ ውሽጢ ክልተ ወርሒ ካብ ስርሓ ኣባሪሩዋ። እታ ሕጂ ብብልሽውና ትኽሰስ ዘላ ኢዛቤላ፡ ነቲ ኩባንያ ነዳዲ ገዲፋ ክትከይድ እንከላ፡ $58 ሚልዮን ንጹር ብዘይኮነ መገዲ፤ ኣብ ዱባይ ንዝርከብ ትካል ክኢላዊ ምኽሪ ከፊላ ከምዝወጽአት ሰነዳት የመልክት። ንሳ ግን፡ ምስ እዚ ትካል ዝኾነ ርክብ ከምዘይብላ እያ ትገልጽ። እቲ ሰነዳት ግን እቲ ትካል ብመሓዘኣ ከምዝካየድ ይሕብር። ፓኖራማ፡ ኣብቲ ንሳ ካብ ስርሓ ዝተባረረትሉ መዓልቲ፤ እዚ ኣብ ዱባይ ዝመደበሩ ትካል፡ ልዕሊ 50 ዝኸውን ኣብ ለንደን ኣብ ዝርከብ ቤት-ጽሕፈት 'ሳናጎል' ከምዝለኣኸ ፈሊጡ። ሓደ ካብቶም ቅብሊት (ፋክቱራት) ንዘይተፈልጠ ወጻኢታት ኣስታት €472,196 ሽሕ ዩሮ ይሓትት። ካልእ ድማ ከባቢ $928,517 ሽሕ ዶላር ንጹር ንዘይኮነ ሕጋዊ ኣገልግሎት ክፍሊት ይሓትት። ክልተ ቕብሊታት ድማ ንሓደ ስራሕ €676, 339.97 ዩሮ ክፍሊት ይሓትት። ኩሎም እቶም ቅብሊታት ከኣ ብኢዛቤላ ዶስ ሳንቶስ እዮም ተፈሪሞም። ብዙሓት ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት ኣብ ዶብ ኣሜሪካ ተታሒዞም ጠበቓታት ኢዛቤላ ዶስ ሳንቶስ ግን፡ እቲ ዝተገብረ ክፍሊት ብምሉኡ ሕጋዊ መስርሕ ዝተኸተለ ምንባሩን፡ ካብ ስርሓ ምስ ተባረረት ድማ ዝኾነ ክፍሊት ከምዘየፍቐደትን ይገልጹ። 'ኣይሲኣጀ' (ICIJ) ን ቢቢሲ ፓናራማን፡ ኢዛቤላ ዶስ ሳንቶስ ብኸመይ ሃብታ ከምዝደለበት ሓዲሽ ዝርዝራዊ ሓበሬታ ረኺቡ። ኣብ 2006፡ ኢዛቤላ ዶስ ሳንቶስ ነቲ ብኩባንያ ዕደና ኣንጎላ ሳናጎል፡ ዝውነን ዝነበረ ጋልፕ ዝተባህለ ኩባንያ ብውሑድ ገንዘብ ገዚኣቶ። ንሳ፡ ነቲ ትካል ክትገዝኦ እንከላ፡ 15% ጥራይ ከፊላ። ዝተረፈ $70 ሚልዮን ንልዕሊ 11 ዓመታት ከይተኸፍለ ጸኒሑ ኣሎ። ኣብዚ እዋን፡ እዚ ንሳ እትውንነኖ ብርኪ ልዕሊ €750 ዩሮ ሚልዮን ገንዘብ ኣለዎ። ናይ ኣልማዝ ንግዲ ኢዛቤላ ዶስ ሳንቶስ፡ ኣብ ንግዲ ኣልማዝ ኣብ ዝገበረቶ ወፍሪ እውን ተመሳሳሊ ዛንታ እዩ ዘለዋ። ኣብ 2012 ሰብኣያ ሳንዲካ ዶኮሎ፡ ምስ ሃገራዊ ኩባንያ ዕደና ኣልማዝ ኣንጎላ ኮይኑ፡ ኣብ ስዊዝ ኣብ ዝርከብ ናይ ኣልማዝ ኩባንያ ብርኪ ክገዝኡ ተሰማሚዖም። ኣብቲ ስምምዕ ፍርቂ-ፍርቂ መሻርክቲ ክኾኑ እዮም ተሰማሚዖም ነይሮም። እንተኾነ፡ እቲ ብርኪ ብምሉኡ፡ ብሃገራዊ ኩባንያ ዕደና ኣልማዝ ኣንጎላ እዩ ተኸፊሉ። እቲ ሃገራዊ ኩባንያ $79 ሚልዮን ክኸፍል እንከሎ፡ ሰብኣያ ግን $4 ሚልዮን ጥራይ ኣውፊሩ። እቲ ሃገራዊ ኩባንያ መሊሱ ኣስታት $5 ሚልዮን ዶላር ንሰብኣያ ከፊልዎ። እቲ ሰነዳት ከምዝሕብሮ፡ ህዝቢ ኣንጎላ ካብቲ ዝተገብረ ወፍሪ ኣልማዝ ወላ ሓንቲ ኣታዊ ከምዘይረኸበን፤ እቲ ሃገራዊ ኩባንያ ኣልማዝ ድማ ከባቢ $200 ሚልዮን ዶላር በጺሕዎ። ኢዛቤላ ዶስ ሳንቶስ፤ ኣብ ምዕዳግ መሬትን ተሌኮሚኒኬሽንን እተገብሮ ዝነበረት ንግዳዊ ንጥፈታት'ውን ካብዚ ዝተነግረ ዝተፈልየ ዛንታ የብሉን። ንሳ፡ ብዘይ ሕጋዊ መንገዲ ብኣቡኣ ተሓጊዛ ብሚልዮናት ዶላራት ዝግመት መሬት ከምዝደለበትን፤ ብዘይ ሕጋዊ ምስግጋርን ምጥፍፋእን ገንዘብ እያ እትኽሰስ። ነቲ መሬትን ብርክታት ተሌኮሚኒኬሺን ክትገዝእ ካብ ካዝና መንግስቲ ገንዘብ ከምዝወሰደት እቲ ሰነዳት የመልክት። ፕረዚደንት ኣንጎላ-ነበር ሆዘ ኤድዋርዶ ዶስ ሳንቶስ፡ 38 ዓመት ኣብ ስልጣን ድሕሪ ምጽንሑ፡ ኣብ 2017'ዩ ወሪዱ። ፕረዚደንት ኣንጎላ ጃኦ ሎረንኮ ኣብ 2017 ስልጣን ምስ ሓዘ፡ ብኡንብኡ ንደቂ ፕረዚደንት ነበር ካብ ስልጣኖ ኣባሪርዎም። ጸጋታት ነዳዲን ወርቂን ዝተዓደለት ኣንጎላ፡ ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ዝምስገን ምዕባለን ውዕውዕ ወፍርን እኳ እንተርኣየት፡ ኣሽሓት ዜጋታታ ግን ኣብ ደልሃመት ድኽነት ከም ዝርከቡ ጸብጻባት የመልክቱ። ምንጪ ስእሊ, Getty Images መግለጺ ስእሊ, ኢዛቤላ ዶስ ሳንቶስ ምስ ሰብኣያ ኢዛቤላ ዶስ ሳንቶስ መን እያ ምንጪ ስእሊ, Getty Images ኢዛቤላ ዶስ ሳንቶስ ጓል ፕረዚደንት ኣንጎላ ነበር ሆዘ ዶስ ሳንቶስ እያ ሰብኣያ ሲንዲካ ዶኮሎ ወዲ ኮንጎ ኮይኑ ኣብ ምእካብ ክቡር ቕብኣታት ዝተዋፈረ ነጋዳይ እዩ ኢዛቤላ ኣብ ብሪጣንያ ተማሂራ። ኣብዚ እዋን ድማ ኣብ ለንደን ትነብር ንሳ ልዕሊ $2 ቢልዮን ሃብቲ ዘለዋ ካብ ኣፍሪቃ እታ ዝሃብተመት ጓል-ኣንስተይቲ እያ ዜናታት ኣውሮጳዊ ሕብረት ንኢትዮጵያ ክህቦ ዝሓሰበ 110 ሚልዮን ዶላር ኣቋሪጽዎቅድሚ ሓደ ሰዓት ኣብ ትግራይ ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ህጻናት ረድኤት ክበጽሖም ኣይከኣለን - ዩኒሴፍ16 ታሕሳስ 2020 ጀርመን ሓድሽ ደግሲ ኮሮናቫይረስ ንምቊጽጻር ጽኑዕ ሕጊ ኣውጺኣቅድሚ 3 ሰዓታት ኣዘራረብቲ ዛዕባታት ኣብ ኤርትራ ዕጽዋ ኮቪድ-19 መዓስ እዩ ዝፈኩስ?15 ታሕሳስ 2020 "ካብ ጨወይተይ ንምህዳም ከም ተመን እናተሰሓብኩ ነዊሕ ተጓዒዘ"15 ታሕሳስ 2020 ወታሃደራት ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ሰራሕተኛታት ሕቡራት ሃገራት ከምዝተኮሰ መንግስቲ ተኣሚኑ8 ታሕሳስ 2020 ናሚቢያዊ ዲፕሎማሰኛ ክልተ ደቁ “ኣብ ኢትዮጵያ ተቐቲሎም”14 ታሕሳስ 2020 ኣብ ኣፍሪቃ ዘሎ መዓልታዊ ዝርገሐ ኮሮናቫይረስ ዘርኢ ሰሌዳ24 መጋቢት 2020 ኣመሪካ፡ ንሱዳን ካብ 'መዝገብ ግብረ-ሽበራ' ብወግዒ ኣልያታ14 ታሕሳስ 2020 ኤርትራ ኣብ ውሽጣዊ ግጭት ኢትዮጵያ ኢድ ኣለዋ ድዩ?25 ሕዳር 2020 ቻይና ብዛዕባ ዘማዕበለቶ ክታበት ኮሮናቫይረስ እንታይ ንፈልጥ?10 ታሕሳስ 2020 ኤርትራ፡ ናይ የሆዋ መሰኻኽር ድሕሪ 26 ዓመት ካብ ቤት-ማእሰርቲ ተፈቲሖም7 ታሕሳስ 2020 ብብዝሒ ዝተነበ 1 ላዕለዋይ ልኡኽ ስዑዲ ዓረብ ትማሊ ምሸት ናብ ኤርትራ ኣትዩ 2 ኣውሮጳዊ ሕብረት ንኢትዮጵያ ክህቦ ዝሓሰበ 110 ሚልዮን ዶላር ኣቋሪጽዎ 3 ኣብ ትግራይ ውልቀሰባት ዕጥቂ ንከረክቡ ዝተነብረ ገደብ መዓልቲ ተዛዚሙ 4 ጉግልን ዓበይቲ ትካላት ቴክኖሎጅን ‘ዓሌታውያን’ዮም”፡ ትምኒት ገብሩ 5 ኣብ ኤርትራ ዕጽዋ ኮቪድ-19 መዓስ እዩ ዝፈኩስ?
