ኣፍያ ዳታ፡ መቆጻጸሪ ሓዱሽ ሕማም ግን፡ ንብዙሕ ዓመታት ሓረስታይ ጄስቲ እንታይ ከም ዝገበረ ከይተፈለጠ ይጸንሕ። ክታበት ብምምሃዝ ዝተመስገነን ልዕሊ ኹሉ ህዝቢ ዝተቐበሎን ሰብ ግን ተመሳሳሊ ትዕዝብቲ ተጠቒሙ'ዩ ክድምድም ዝኽኣለ። ኤድዋርድ ጄነር፡ ኣብ ንኡሽቶ ከተማ በርክለይ ሓኪም'ዩ ነይሩ። ኣብ ለንደን'ዩ ተማሂሩ። በቲ ሽዑ እዋን ድማ፡ ዓዲ ዝምስክረሉ ክኢላ መጥባሕቲ ነይሩ። መድሓኒት ሕማም በዲዶ ምርካብ፡ ካብ ግዜ ቑልዕነቱ ጀሚሩ ዝሓደሮ ዝንባለ ምዃኑ ድማ ይንገር። ቖልዓ እናሃለወ፡ ክታበት በዲዶ ወሲዱ ስለ ዝነበረ ጽቡቕ ትዝታ ኣይነበሮን። ኣካያዲ ስራሕ ቤተ መዘክር ገዛ ዶክተር ጄነር ኦዌን ጎዌር፡ ብጣዕሚ ዘሰንብድ ስለዝነበረ "ዘየፍርሕ ዝሓሸ ውሕስና ዘለዎ ኣማራጺ ክእልሽ ኣለኒ ይብል ነይሩ" ይብል። ብ1796፡ ካብ ሓረስቶትን ሓለብቲ ጸባን እኹል ሓበሬታ ምስ ኣከበ፡ ዶክተር ጄነር ኣብ ሓደ ህጻን ፈተነ ክገብር ወሲኑ። በዚ መሰረት፡ ካብ ጎለ ላሕሚ መግሊ እቲ በዲዶ ብምውሳድ ናብ ቆርበት ጀምስ ፊፕስ ዝተባህለ ህጻን ክኽተብ ገይሩ። ጄምስ፡ ውሑድ ምልክታት ድሕሪ ምርኣይ ሙሉእ ንሙሉእ ሓውዩ፤ በዲዶ'ውን ኣየማዕበለን። እቶም ምስኡ ርክብ ዝነበሮም'ውን ብተመሳሳሊ በቲ ሕማም ኣይተትሓዙን። እዚ ፈተነ ውጽኢታዊ እንተነበረ'ውን፡ በቶም ኣብዚ እዋን ዘለዉ ረቛሒታት ክምዘን ከሎ ግን ጉድለት ስነ ምግባር ዝነበሮ እዩ። ምንጪ ስእሊ, Getty Images "ትኽክለኛ ክሊኒካዊ ፈተነ ኣይነበረን፤ ብተወሳኺ ንኽታበት ዝተሓረዩ ክትርኢ ከለኻ'ውን ልክዕ ኣይኮነን" ትብል ፕሮፌሰር ስርዓት ምክልኻል ሕማማት ዩኒቨርሲቲ ማንችስተር ሺላ ክሩክሻንክ። ዶክተር ጄነር ብዛዕባ እቲ ሕማም ዘሎ ሳይንሳዊ ድሕረ ባይታ እንታይ'ዩ ዝብል ዝፈልጦ ነገር ኣይነበሮን። ሕማም በዲዶ፡ ብቫይረስ ዝመጽእ ምዃኑን ኣብ ስርዓት ምክልኻል ሕማማት ሰብነት ደቂ ሰባት ዘሕድሮ ጽልዋን ዝፍለጥ ኣይነበረን። ይኹን'ምበር፡ ጄነር እቲ ረኺበዮ ዝበሎ ክታበት በዲዶ ብሰፊሑ ኣብ ረብሓ ክውዕል ገይሩ እዩ። እቲ ሕማም ምቁጽጻር ዝክኣል ድማ ብዝተኽኣለ መጠን ብዙሓት ሰባት ክኽተቡ እንተኽኢሎም'ዩ ዝብል እምነት ነይሩዎ። "ጄነር ገንዘብ ንምርካብ ኮነ መሰል ዋንነት ምህዞ ክታበት ንምርካብ ድልየት ኣይነበሮን። እኳ ድኣ ሰባት ብዛዕብኡ ፈሊጦም ክጥቀምሉ'ዩ ዝደሊ ነይሩ" ይብል ጎዌር። ዶክተር ጄነር፡ ኣብ ገደና መንበሪ ገዝኡ ሓደ መኽተቢ ቦታ ብምድላው ሰባት ድሕሪ ናይ ቤተክርስቲያን ሰዓት መጺኦም ንክኽተቡ ይዕድሞም ነበረ። "ሰባት፡ ብሰብ ሞያ ጥዕና ንክኽተቡ ንምትብባዕ ቅምሶ ናይቲ ክታበት ናብ ሓካይም ይልእኽ ነይሩ። እዚ ዓንዲ ናይቲ ሕጂ እንርእዮ ዘለና ጎስጓስ ክታበት ኮይኑ ክታበት ቕቡልነት ንክረክብ ብትኽክለኛ ሰብ ክመሓላለፍ ከም ዘለዎ ዘመላኽትን እዩ" ይብል ጎዌር። ምንጪ ስእሊ, Getty Images ጄነር፡ ብዛዕባ እቲ ዝረኸቦ ምስ ተዛረበ ኣብ መላእ ኤውሮጳ ዜና ክታበት በዲዶ ክዝርጋሕ ጀሚሩ። ንጉስ ስፔን ከኣ ምስጋና ይብጽሓዮ። ንጉስ ቻርለስ ራብዓይ፡ ብርክት ዝበሉ ኣባላት ስድርኡ ብሕማም በዲዶ ረጊፎም፡ ጓሉ ማሪያ ሉዊዛ ድማ ብበሰላ እቲ ሕማም ተወሪራ ነይራ። ብዛዕባ ክታበት ጄነር ምስ ሰምዐ፡ ኣብ መላእ ግዝኣት ስፔን ንኽባጻሕ ክኢላ መዲቡ። ኣብቲ እዋን፡ ግዝኣት ኤውሮጳ ዝነበራ ከባቢታት ብብዝሒ ብሕማም በዲዶ ዝተጠቕዓ እየን ነይረን። ብ1803፡ ሓንቲ መርከብ ናብ ደቡብ ኣመሪካ ትልኣኽ። ነቲ ክታበት ክስከሙ ዝተዳለው 22 ዘኻትም እያ ሒዛ ከይዳ። "ብብዝሒ ክታበት ንምፍራይ ዘኽእል መገዲ ስለዘይነበረ፡ ንሓደ ህጻን ክወሃብ ገይሮም። ድሓር እቲ ህጻን ጉድኣት ወይ ህሳይ ምስ ፈጠረ፡ ድሕሪ ክልተ መዓልቲ ካብቲ ህጻን ወሲዶም ናብ ካልእ ቖልዓ ክሓልፍ ይገብሩ። ከምኡ እናበለ እዩ ዝቕጽል ነይሩ" ይብል ኤዲተር ድረገጽ ታሪኽ ክታበታት ሬኔ ናጄራ። ከምኡ እናበለ፡ ዶክተር ጄነር ዝረኸቦ ክታበት ድሕሪ 20 ዓመት ህይወት ሚሊዮናት ንክድሕን ምኽንያት ይኮነልኩም። ክታበት በዲዶ ድማ በዚ መገዲ ተኣታትዩ እቲ ሕማም ብ1979 ካብ ዓለም ክጠፍእ ክኢሉ። ኤዲተር ድረገጽ ታሪኽ ክታበታት ሬኔ ናጄራ፡ "እዚ ንዓይ ክታበት ኮቪድ-19 ንክርከብ ተስፋ ዝህበኒ እዩ። ሕጂ ናይ 200 ዓመታት ፍልጠት ቫይረሳትን ስርዓት ምክልኻል ሕማማትን ኣለና። ጄነር ግን ብዛዕባ እዚ ኹሉ ነገራት ከይፈለጠ እዩ ክታበት ክረክብ ክኢሉ" ኢሉ። ወሲኹ፡ "ጄነር ሓደ ካብቶም ብሉጻት ጀጋኑ ሳይንስ'ዩ። ክታበት ንምርካበር ዝነበሮ ቖራጽነትን ምህዝኡን ዓለም ቀይሩ ህይወት ሚሊዮናት ኣድሒኑ'ዩ፤ ብቐጻልነት'ውን የድሕን ኣሎ" ኢሉ። ትጥቀምሉ ዘለኹም መሳርሒ ኣይተቐበሎን። መግለጺ ቪድዮ, ሕማም መርዘን ከመይ ይኽሰት?
