ትግርኛ BBC News, ትግርኛናብቲ ትሕዝቶ ቀጽሉ ክፍልታት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት ሱዳን፡ ትንሳኤን ውድቀትን ፕረዚደንት ሱዳን ዑመር ኣልበሽር 9 ጉንቦት 2019 ምንጪ ስእሊ, Reuters ብ1989 ብዕልዋ ስልጣን ዝጨበጠ መሪሕነት ዑመር ኣልበሽር፡ ድሕሪ 30 ዓመታት ምልካዊ ምሕደራ ብ11 ሚያዝያ 2019 ብህዝባዊ ናዕቢ ካብ ስልጣኑ ተኣልዩ። ኣብቲ ዕለት፡ ሚኒስተር ምክልኻል እታ ሃገር ነበር ኣሕመድ ዓወድ ኢብን ዖፍ፡ ኣብ ሰዓታት ድሕሪ ቀትሪ ኣብ ተለቪዥን ቀሪቡ፡ ፕረዚደንት ኣልበሺር ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ከም ዝኣተወ፡ ሱዳን ንኽልተ ዓመት ብዝጸንሕ ወተሃደራዊ ቤት ምኽሪ ከም እትምራሕን ብድሕሪኡ ድማ ሃገራዊ ምርጫ ከም ዝካየድን ኣፍሊጡ። ንሰለስተ ወርሒ ዝጸንሕ ሃገራዊ ድንጋገ'ውን ኣዊጁ። ፕረዚደንት ዑመር ኣልበሽር ኣብ ውሕስ ቦታ ተሓዩሩ ከም ዘሎ እውን ሓቢሩ። እንተኾነ ፡ እቲ ሌተና ጀነራል ኣሕመድ ዓወድ ኢብን ዖፍ ከም መሰጋገሪ መንግስቲ ንዘቕረቦ እማመ ህዝቢ ሱዳን፡ "እቲ መሰጋገሪ መንግስቲ ኣካል እቲ ዝጸንሐ ስርዓት እዩ" ኢሉ ሰለዘይተቐበሎ፡ እቲ ጄነራል ኣብ 24 ሰዓታት ካብ ስልጣኑ ወሪዱ። ድሕሪ ሓሙሽተ መዓልቲ ከኣ ፕረዚደንት ዑመር ኣልበሽር፡ ናብ ኮባር ዝተባህለ ዝለዓለ ሓለዋ ዘለዎ ቤት ማእሰርቲ ከም ዝተወሰደ ተገሊጹ። ቤት ማእሰርቲ ኮባር ፕረዚደንት ኣልበሽር ንዝሓለፈ 30 ዓመታት ንዝበዝሑ ተቓወምቶም ዝዳጉንሉ ዝነበረ ቤት ማእሰርቲ ምዃኑ ይንገር። 16 ዓመታት ኣብ ማእሰርቲ - ኣስቴር ዮውሃንስ ስደተኛታት መዓስከር ሸገረኣብ ብሕጽረት መሰረታውያን ቀረባት ይሽገሩ ሰራዊት ሱዳን ኣብ ውሽጢ 60 መዓልታት ስልጣን ከረክብ ተሓቲቱ ዑመር ኣልበሽር መን ኢዩ ዑመር ኣልበሽር፡ ካብ ሓረስቶት ስድራ፡ ኣብ ሰሜናዊ ሱዳን ኣብ ጥሪ 1944 ተወሊዱ። ንሱ ካብ ኣል-በዳርያ ኣል-ዳማሽያ በደዊን ካብ ዝተባህሉ ዓለት ኢዩ። ኣብቲ ዝተወልደሉ ቦታ ናይ መባእታ ትምህርቱ ድሕሪ ምክትታል፡ ስድርኡ ንካርቱም ምስ ገዓዙ ካልኣይ ደረጃ ኣብ ካርቱም ተማሂሩ። ዑመር ኣልበሽር ኣብ 1960 ኣብ ሰራዊት ሱዳን ተጸንቢሩ። ኣብ ካይሮን ካርቱምን ወተሃደራዊ ትምህርቱ ድሕሪ ምክትታል ኣብ 1966 ተመሪቑ። ንሰንሰለት ወተሃደራዊ መዓርጋት ንኽበጽሖ'ውን ግዜ ኣይወሰደሉን። ኣብ 1973 ኣንጻር እስራኤል ንኽዋጋእ ምስ ወተሃደራት ግብጺ ተጸንቢሩ። ብኡ ኣቢሉ ድማ ደረጃ ወተሃደራዊ መዓርግን ተመኩሮን እናወሰኸ ከይዱ። ብ1989 ብዕልዋ መንግስቲ ስልጣን ድሕሪ ምሓዝ፡ ኣብ መጋቢት 1996 ከም ፕረዚደንተ ሱዳን ኮይኑ ተመሪጹ። ብዛዕባ ውልቃዊ ህይወቱ ብዙሕ ዝፍለጥ'ኳ እንተዘየሎ፡ ቁልዑ ከም ዘይብሉን፡ ወዲ 50 ዓመት ምስ ኮነ: ካልአይቲ ሰበይቲ ከም ዝተመርዓወን ይንገር። ካብ ወተሃደራዊ ሞያ ስለ ዝመጽአ ዋላ እውን መራሒ ሃገር ምስ ኮነ፡ 'ኩሉ ኣሰራርሓኡን ኣተሓሳስባኡን ከም ናይ ወተሃደር ኢዩ ነይሩ' ይብሉ ፖለቲከኛታት እታ ሃገር። ከም ኣልቱራቢ ዝኣመሰሉ መቀናቕንቱ ወተሃደራዊ ስልቲ እምበር ብፖሎቲካዊ ኣተሓሳስባ ኣይገጠሞምን። ሑሰን ኣልቱራቢ ክሳብ ግዜ ሞቱ ሱዳን ብሕጊ ሸሪዓ ንክትምራሕ ዝተቓለሰ ፖሎቲከኛ ኢዩ ነይሩ። ኣብ 2000 ኣልቱራቢ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣልበሽር ወተሃደራዊ ሰብ ስለ ዝኾነ፡ ብቐጻሊ ወተሃደራዊ ሓይሊ ከም ዝጥቀምን ክጥቀም ከም ዝደልን ሓቢሩ ነይሩ። ዖስማን ዓሊ ጣሃ፡ ንስምምዕ ሱዳን ደቡብ ሱዳን ኣብ ፍረ ዘብጸሓ ፖለቲከኛ'ውን፡ ምስ ግዜ ጽልውኡ እናኣንቈልቈለ ድሕሪ ምኻድ፡ ዑመር ኣልበሽር ንህይወት ሱዳናውያን በይኑ ብሒትዎ ነይሩ። ኣብ ትሕቲ መሪሕነት በሽር፡ ሱዳን ሚዛናዊ ዝኾነ ቑጠባዊ ዕብየት ክሳብ 2011 ኣርኢያ። እንተኾነ ግን እዚ ዕብየት እዚ ደቡብ ሱዳን ካብ ሱዳን ምስ ተነጸለት ክቕጽል ኣይከኣለን። ሱዳን ካብ ፍርያት ነዳዲ እትረኽቦ ዝነበረት 75% ክሲራ። እዚ ካብ ኣታዊኣ 36% ኮይኑ፡ 65% ናይቲ ካብ ወጻኢ ትረኽቦ ሽርፍን፡ 80% ካብ ሓፈሻዊ ሰደድ እታ ሃገርን ዝሽፍን ኢዩ። ኣብ ርእሲ እዚ፡ ውግእን ባህርያዊ ሓደጋታትን፣ ተመዛበልቲ ውሽጢ ዓድን ስደተኛታትን ንማሕበራውን ቑጠባውን ምዕባለ ከምኡ'ውን ንህንጸት ሃገር ብኣሉታ ጸሊይዎ ኢዩ። ምንጪ ስእሊ, Reuters ንዓሰርተታት ዓመታት ዝቀጸለ ውግእ ዘበነ ስልጣን ዑመር ኣልበሽር ብውግእን ብወረ ውግእን ዝተሓመሰ ኢዩ ነይሩ። ኣብ ዕድመ ስልጣኑ ሱዳን ፈጺማ ኣይረግአትን። በሽር ኣብ ሰልጣን ክመጽእ እንከሎ'ውን ን21 ዓመት ዝቀጸለ ውግእ ሓድሕድ ደቡብን ሰሜንን ሱዳን ይካየድ ነይሩ። ዋላ'ኳ እቲ ውግእ ኣብ 2005 ንኽውዳእ እንተተሰማመዑ፡ ካልእ ሓድሕዳዊ ኲናት ኣብ ምዕራባዊ ዳርፉር ተኸሲቱ። ተቃወምቲ ሓይልታት ዳርፉር ብሰንኪ ተነጽሎ፡ ንመሰል ርእሰ ውሳነ ኣንጻር መንግስቲ ሱዳን ኩናት ምስ ጀመሩ፡ መንግስቲ ሱዳን ኣንጻሮም ወተሃደራዊ ስጕምቲ ክወስድ ወሲኑ። እቲ ዝተወስደ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ሓያል ስለ ዝነበረ ድማ፡ ዑመር ኣልበሽር ብዓለምለኻዊ ቤት ፍርዲ ገበን፡ ብገበናት ኵናትን፡ ኣብ ልዕሊ ሰባት ገበናት ብምፍጻም ስለዝተኸሰሰ፡ ተኣሲሩ ንኣህጕራዊ ቤት ፍርዲ ገበነኛታት ክቀረብ ትእዛዝ ተመሓላሊፉ። እንተኾነ ግን፡ ንሱ ነቲ ክሲ ብተተደጋጋሚ ነጺግዎ እዩ። ዑመር ኣልበሽር ኣብ 2010 ን 2015ን ኣብ ዝተኻየደን፡ ተቓወምቲ ሰልፍታት ሱዳን ዘይተሳተፍሉን ሃገራዊ ምርጫ ተዓዊቱ። ምንጪ ስእሊ, Getty Images ድልየታት ዑመር ኣልበሽር፡ ጥምርቲ ሱዳን ዑመር ኣልበሽር ቅድሚ ኣብ ስልጣን ምድያቡ፡ ኣብ ሰራዊት ሱዳን ከም ኣዛዚ ኮይኑ ኣገልጊሉ። ኣንጻር መሪሕነት ደቡብ ሱዳን ጆን ጋራን ዝፍፀም ኣብ ዝነበረ ወተሃደራዊ ወራራት'ውን ሓላፍነት ነይርዎ። በሽር ጥምርቲ ሱዳን ንምህናጽ ድልየት እኳ እንተነበሮ፡ ኣብቲ ዞባ ሰላም ንኽሰፍን ኣገዳሲ ኮይኑ ስለዝረኣዮ፡ ምስ ዶክተር ጆን ጋራን ህዝባዊ ምንቅስቃስ ሓርነት ሱዳን፡ ኣብ ዝተገበረ ናይ ሰላም ስምምዕ፡ ናይ ሰላም እምበር ናይ ስዕረት ስምምዕ ከም ዘይኮነ ዑመር ኣልበሽር ኣመልኪቱ ነይሩ እዩ። ህዝቢ ደቡብ ሱዳን ድማ ብመንገዲ ሪፈረንደም ኣቢሉ መሰል ርእሰ ውሳኔኡ ኣረጋጊጹ። እዚ ኣብ 2011 ዝተኻየደ ረፈረንደም፡ ከባቢ 99% ሚእታዊት ደቡብ ሱዳናውያን፡ ካብ ደቡብ ሱዳን ክንጸሉ ኣድሚጾም። በሺር ምስ ደቡብ ሱዳን ሰላም ክፈራረም እንከሎ፡ ወግእ ዳርፉር ብዝለዓለ መልክዑ ይቕጽል ነይሩ። ምንጪ ስእሊ, Reuters ክስታት ዓለምለኻዊ መጋባእያ ቤት-ፍርዲ ኣንጻር ዑመር ኣልበሽር ህልቂት ደቂ ሰባት ዓለት ፋር፤ ማሳሊት ከምኡውን ዘጋዋ ዝተባህሉ ብምቕታል ነዞም ዓለት ከበድ ኣካላውን ኣእምሮኣውን መጉዳእቲ ስለዘስዓበ ኮነ ኢሉ ነዞም ዓለት ንምጥፋእ ኣካላዊ ማህሰይቲ ብምውራዱ ገበን ኣንጻር ደቂ ሰባት፡ ወተሃደራት ሱዳን ዝፈጸምዎ ገበናት ቕትለት ምጽናት ብሓይሊ ናብ ካልእ ቦታ ክግዕዝ ምፍታን ዓመጽ ስቕያት ገበናት ውግእ ኣብ ዳርፉር ኣብ ሰለማውያን ሰባት መጥቓዕቲ ብምፍጻም ከተማታትን ዓድታትን ብምዝማትን ቅልውላው ሱዳን ኣብ ወርሒ ታሕሳስ 2018 ዝጀመረ ናዕቢ ሱዳን፡ መንግስቲ ዋጋ ባኒ ክብ ከብሎ ምስ ወሰነ፡ ህዝቢ ነዚ ንምቕዋም ምሕደራ በሺር ከብቕዕ ዝጠልብ ተቓውሞ ኣካይዱ። ምስ ግዜ ከኣ ተቓውሞ ህዝቢ ሱዳን እናበርተዐ ከይዱ። ቑጠባ ሱዳን ካብ ግዜ ናብ ግዜ እናተደኸመ ጸኒሑ፤ ድሕሪ ምፍላይ ደቡብ ሱዳን መሊሱ ብኢሱ። ሱዳን ካብ ነዳዲ እትረኽቦ ዝነበረት ኣታዊታት ምስ ምንጻል ደቡብ ሱዳን ኣቛሪጹ። ብሰንኪ እዚ ቑጠባዊ ቅልውላው ዝያዳ ዝተሃስየ ድማ፡ እቲ ተራ ሱዳናዊ ብምዃኑ፡ እቲ ናዕቢ ዝያዳ ክጎሃሃር ኪኢሉ። ሃብታማት ሱዳናውያን ኣብ ባንክ ዘእተውዎ ገንዘብ እናኣውጽኡ ከም ድልየቶም ክጥቀሙ ሰለዝተሸገሩ ገንዘቦም ኣብ ገዝኦም ክወስድዎ ጀሚሮም። ሸርፊ ወጻኢ ኒሂሩ፤ ዋጋታት ሃለኽቲ ነገራት ከኣ ከቢሩ። ህዝቢ ሱዳን ድማ ኣብ ቅልውላው ናብራ ወዲቑ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣስታት 5.7 ሚልዮን ሱዳናውያን ማለት 13% ካብ ህዝቢ ሱዳን ሓያል ጥምየት የንጸላልዎም ከም ዘሎ ሓቢሩ። መሪሕነት ዑመር ኣልበሽር ንብዙሓት ዓመታት ክሲ ብልሽዎና ክቐርበሉ ጸኒሑ። ኣብ 2018 ኣብ ዝወጸ ጸብጻብ ትራንስፓረንት እንተርናሽናል፡ ሱዳን ብብልሽውና ካብ 180 ሃገራት ኣብ መበል 172 ተሰሪዓ ትርከብ። እቲ ጸብጻብ ወሲኹ ብልሸውና ኣብ ነፍስወከፍ ጽላት ናይ መንግስታዊ ስራሓትን ከምኡ'ውን ኣብ ኩሉ ጽፍሒ ናይ መንግስቲ ትካላት ይዝወተር ነይሩ ይብል። መራሒ እታ ሃገርን መንግስትን ካብ ነዳዲ ዝተረኽበ ኣታዊ ክሳብ $9 ቢልዮን ዶላር ዝበጽሕ ገንዘብ ከም ዘጠፋፍኡ'ውን ይግለጽ። ዑመር ኣልበሽር ካብ ስልጣኑ ምስ ተኣልየ፤ ኣብ መንበሪ ገዝኡ ከባቢ $130 ሚልዮን ዶላር ተረኺቡ ነይሩ። ናይ መጨረሽታ ምምካት ፕረዚደንት ዑመር ኣልበሽር ዓርቢ 23 ለካቲት 2019 ኣብ ሃገራዊ ተሌቪዥን ቀሪቡ ነቲ ንዓሰርተ ኣዋርሕ ዝቐጸለ ህዝባዊ ናዕቢ ንምህዳህ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ኣዊጁ። ብተወሳኺ፡ እቲ ፕረዚደንት ኣብ ሚስተራቱ፣ ኣማሓደርቲ ከተማታትን ጸጥታን ምቕይራት ገይሩ። ጽንሕ ኢሉ'ውን መንግስቲ ሱዳን ልዕሊ 80 ፖለቲካዊ እሱራት ፈቲሑ። እንተኾነ ግን እዚ ለውጥታት፡ እቲ ን30 ዓመታት ዓትዒቱ ዝሓዞ ስልጣኑ ዝፈታትን ህዝባዊ ናዕቢ ጠጠው ከብሎ ኣይከኣለን። እኳ ድኣ ካብቲ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ዝተኣወጀሉ መዓልቲ ጀሚሩ ክሳብ ካብ ስልጣኑ ዝእለ፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ ጎደናታት ርእሰ ከተማ ካርቱምን ኦምድርማንን ከምኡ'ውን ኣብ ካልኦት ከተማታት ሱዳን ተቓውሞታት ኣንጻር መሪሕነት ፕረዚደንት ዑመር ኣልበሽር ብልዑል ናህሪ ክካየድ ጀሚሩ። ነቲ ዝነሃሃር ዝነበረ ተቓውሞ ህዝቢ ንምቑጽጻር፡ ሓይልታት ጸጥታ ሱዳን ኣብ ልዕሊ`ቶም ኣንጻር መንግስቲ ተቓውምኦም ዘስምዑ ዝነበሩ ሰለማውያን ሰባት ጠያይቲ ከዝንቡሎም ጀሚሮም። በቲ ዝተወስደ ስጉምቲ'ውን ብዙሓት ሰለማውያን ሰባት ሞይቶም። እቶም ሰልፈኛታት ድማ ዕለት 11 ሚያዝያ 2019 ንፕረዚደንት ዑመር ኣልበሽር ካብ ስልጣኑ ኣልዮሞ። ዜናታት ሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ትግራይ ገበናት ኲናት ተፈጺሙ ክኸውን ከምዝኽእል ስክፍትኡ ገሊጹ16 ጥሪ 2021 ቦቢ ዋይን፡ “ንህይወተይን ህይወት በዓልቲ ገዛይን ተጨኒቐ ኣለኹ”ቅድሚ 6 ሰዓታት ስለምንታይ ንፓትሪስ ሉሉምባ ምዝካር ኣድለየ?ቅድሚ 5 ሰዓታት ኣዘራረብቲ ዛዕባታት እናኸረረ ዝመጽእ ዘሎ ጎንጺ ዶብ ኢትዮጵያን ሱዳንን14 ጥሪ 2021 ክልል ኦሮሚያ፡ መምህር ኪቲላ ጉዳታ ስለምንታይ'ዩ 'ተረሺኑ'?12 ጥሪ 2021 3:42 ቪድዮ, ብዛዕባ ፕረዚደንታዊ መረጻ ኡጋንዳ እንታይ ትፈልጡ?, ዕምሪ ፈነወ 3,4212 ጥሪ 2021 ኣብ ኣፍሪቃ ዘሎ መዓልታዊ ዝርገሐ ኮሮናቫይረስ ዘርኢ ሰሌዳ24 መጋቢት 2020 ሱዳን ኣብ መስርሕ ልዝብ ግድብ ሕዳሰ ኣይተሰማመዐትን11 ጥሪ 2021 ምስ ሱዳን ዘሎ ምስሕሓብ ‘ዶብ ናብ ዝነበሮ ተመሊሱ ብሰላም ክፍታሕ ኣለዎ’- ኢትዮጵያ7 ጥሪ 2021 ቦይንግ 737 ነፋሪት ኢንዶኔዥያ ዝወደቐትሉ ከባቢ ተፈሊጡ ተባሂሉ10 ጥሪ 2021 ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲ ስዑዲ ዓረብ ዝሳቐዩ ኢትዮጵያውያን፡ መንግስቲ ናብ ዓዶም ክመልሶም ይምሕጸኑ7 ጥሪ 2021 ኣቶ ጃዋር መሓመድ ዝርከቦም ክሱሳት ሎሚ ኣብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም12 ጥሪ 2021 ብብዝሒ ዝተነበ 1 ኣብ 50 ግዝኣታት ኣመሪካ ብኣጽዋር ዝተዓጀበ ተቓውሞ ከይካየድ ተሰጊኡ 2 ላዕለዎት መሪሕነት ህወሓት ትማሊ ናብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም 3 ወድብ ኣንጌላ መርክል፡ ሓድሽ ኣቦ መንበር መሪጹ 4 ኡጋንዳ፡ ፕረዚደንት ዩወሪ ሙሰቨኒ ከምዝተዓወተ ተገሊጹ 5 ሕብረት ኣውሮጳ ኣብ ትግራይ ገበናት ኲናት ተፈጺሙ ክኸውን ከምዝኽእል ስክፍትኡ ገሊጹ 6 ቦቢ ዋይን፡ “ንህይወተይን ህይወት በዓልቲ ገዛይን ተጨኒቐ ኣለኹ” 7 ኣብ ትግራይ ምሉእ ኣገልግሎታት መብራህትን ስልክን መዓስ ክጅምር ይኸውን?
