ንእስቲ ብርቱኳን መብራህቱ ኣላይት ተዋስኦን ሞዴልን ኮይና፤ ኣብዚ ሕዚ እዋን መንእሰይ ኣብ ኤችኣይቪ ኤይድስ ዘለዎ ርድኢት ኣዝዩ ትሑት ከም ዝኾነ ትገልፅ። እቲ መንእሰይ ናብ ከምዚ ዓይነት ብርኪ ንምንታይ ከምዝወረደ ክተረድእ እንከላ ድማ፡ መራኸብቲ ሓፋሽ ተሓተትቲ ትገብር። ኣብ ኢትዮጵያ ሕማም ኤች.አይ.ቪ.ኤይድስ ዳግም ብደረጃ ለበዳ ይረአ ኣሎ ዳርጋ 99% ሃስያ ኤች ኣይ ቪ ቫይረስ ዝከላኸል ሓድሽ ጸረ-ጓና-ኣካል "ቅድሚ ሕዚ ኣብ ጉዳይ ኤችኣይቪ ኤድስ ግንዛበ ንምፍጣር ብጥበብ ኣቢሎም ዝነጥፉ ሚድያታት ነይሮም፤ ኣብዚ ሕዚ ሰዓት ኣብቲ መንእሰይ ኮነ ኣብ ሕብረተሰብ 'ካብኡ ዝበኣሰ ሕማም ኣሎ፤ ኤችኣይቪ ኣመጋግባኻን መድሓኒት ኣጠቓቅማኻን ብምስትኽኻል ምንባር ይከኣል እዩ' ዝብሉን ካልኦት ዘይርትዓውያን ምኽንያታትን ስለዝተፈጠረ እዩ፡ እቲ ቫይረስ ዝላባዕ ዘሎ" ዝብል እምነት ኣለዋ። ምንጪ ስእሊ, BIRTUKAN MEBRAHTU መግለጺ ስእሊ, ብርቱኳን መብራህቱ ተምሃራይ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ፀጋዝኣብ ኪዳኑ፡ ጉዳያት ኤችኣይቪን ካልኦት ፀገማት ሕብረተሰብን ተረሲዖም ብካልኦት ግዳማዊ ፀገማት ምትክኦም ቀንዲ ምኽንያት ምልባዕ ኤችኣይቪ ኤድስ ከምዝኾነ እዩ ዝኣምን። "እቲ መንእሰይ ብካልኦት ዛዕባታት ፀቕጢ ክግበረሉ ምስጀመረ፡ ኣብ ኤችኣይቪ ኤይድስ ዝነበሮ ትኹረት ክንኪ ክኢሉ። ቅድሚ ሸውዓተ ዓመታት ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ንንቀሳቐሰለን ካብ ዝነበርና ክበባት፡ ኤችኣይቪ ጥራሕ እዩ እቲ ምንቅስቓስ ዘሎ። ብመዳይ መንግስትን ዝምልከቶም ኣካላትን ቁፅፅርን ደገፍን ግና ኣይግበረለንን" ይብል መንእሰይ ፀጋዘኣብ ኪዳኑ። ኣብዚ ክልተ ዓመት ለበዳ እቲ ቫይረስ እናገደደ ከምዝመፅአን "ክፅቀጥን ክዕፈንን" ከምዝተገበረን እዩ ዝኣምን። "ሚድያታት ኣብ ኣልኮላዊ መስተታት ምልላይን ካልኦት ፀገማትና ክፈትሑ ኣብ ዘይኽእሉ ዛዕባታትን እዮም ኣድሂቦም። በዚ ድማ ብሚድያ ትኹረት ስኢኑ፡ ክንደየናይ ከምዝተላብዐ ኣይፍለጥን" ዝብል ፀጋዝኣብ፡ እቲ መንእሰይ ባዕሉ "ኤችኣይቪ ኤድስ ሰዓል ማለት እኮ እዩ" ናብ ዝብል ኣተሓሳስባ ከምዝወረደ የርድእ። መፃኢ መንእሰይ ዘፀልምት ኩነት ከም ሓበሬታ ቢሮ ንግድን ኢንድስትርን ትግራይ ኣብ ከተማ መቐለ፡ ንግዲ ፍቓድ ዝወሰዳ፡ ብዝሒ እንዳ መስተን እንዳተልሂትን፡ 1998 እንትኾና ፍቓድ ንግዲ ጫት ዝወሰዳ ድማ 111 እየን። ኣብታ ከተማ ዘለዋ ብዝሒ መደብር መፅሓፍቲድማ 339 ጥራሕ እየን። ኣብ ከተማታት እኹል መዘናግዒ መናእሰይ ዘይምህላው፡ እቲ መንእሰይ ኣብ ዘይተደለየ ቦታ ንክውዕል ምኽንያት ከምዝኾነ ድማ ጋዜጠኛ ሓየሎም ዳኘው ይዛረብ። መግለጺ ስእሊ, ጋዜጠኛ ሓየሎም ዳኘው "መቐለ ዓባይ ከተማ ከም ምዃና መጠን እንትርፊ እንዳመስተ፡ ንመናእሰይ ከዘናግዑ ዝኽእሉ ቦታታት የብላን ምባል ይከኣል። መናእሰይ ከም ዓብይ መዘራረቢ ዝገብርዎ 'ናይት ክለብ' እዩ። ዝኾነ ግዘ ስድራ ክርእይ ናብ ኤርትራ ከይደ ነይረ። ዋላ እቲ ዓዲ ፈሪሱ ዝረአይ እንተኾነ፡ ዝገርም ናይ መናእሰይ መዘናግዒ ኣሎ። ኣብዚ ግና ኣብ ዝኸድካዮ ኣንጎሎ እንዳ መስተ እዩ ዘሎ" ብምባል ኣብ ኤርትራን ኣብ ትግራይን ዘሎ ኩነታት የነፃፅር። ኣላይት ተዋስኦን ሞዴልን ንእስቲ ብርቱኳን መብራህቱ፡ እቲ መንእሰይ ዝውዕለሎም ቦታታት ፀገም ከምዘለዎ ትሕብር። "እቲ ፀገም ዘሎ፡ ግዘን ቦታን ኣብ ምፍላይ እዩ። ከም ኣብነት ከባቢ 16 [ቀበሌ] ፈሊኻ ኮፍ ምባል እንተለሚድካ፣ ኣብ እንዳ ቡን ወይ ኣብ እንዳ ቢራ ኮፍ ምባል ትለምድ እሞ፡ ወልፊ ይኾነካ። እዚኦም እንተድኣ ዘይገይርካ 'ክተውግዕ ኣይትኽእልን' ዝብሉ ነገራት እዮም ዝፍጠሩ ዘለዉ። ብኣንፃሩ ድማ ኣብ ናይ ግጥሚ ምሸታትን ፊልም ብምግብባዝን ክተሕልፎ ትኽአል" ብምባል ትገልፅ። ኣብ ኢትዮጵያ 76 ሚኢታዊ ዝኾና ደቂ ኣንስትዮ መናእሰይ ብዛዕባ ኤች አይ ቪ ኣይፈልጣን ንወተሃደራት ኡጋንዳ ዝውዕል ሓድሽ ኮንዶም ተማሂዙ ናይ ኪነጥበብ ቦታታትን ኣስተምህሮ ክወሃበሎም ዝኽእል ቦታታት ዘይምብዝሖም'ውን ተረድእ። "ወቕቲ እናተፀበኻ እዩ መደባት ኪነጥበብ ዝዳሎ። ኣብ ሞዴሊንግ እንተርኢና ለካቲት ክመፅእ ከሎ 'ሚስ ለካቲት'፣ ኣባይ ኣብ ዝኾነ ብርኪ ክበፅሕ ከሎ ድማ 'ሚስ ኣባይ' ዝብል ምድላዋት ይዳሎ። ናይ ባዕልካ ፍሉይ ፈጠራ ሒዝካ ንምድላው እንትፍትን ግን ካብ ዝምልከቶም ኣካላት ድጋፍ ኣይትረክብን" ብምባል ንዝምልከቶም ኣካላት ትወቅስ። ኣብዞም ከምዚኦም ዝበሉ ቦታታት "ተጋጊኻ ኢሉ ናብ ውነኻ ዝምልሰካ ሰብ ስለዘይተግኒ፡ ከም መሕብኢ ኢና ንጥቀመሉ። ስለዚ ልዕሊ 50 ሚእታዊት ዝኸውን መንእሰይ ኣብዘይድለ ቦታ እዩ ዝውዕል" ትብል። ተምሃራይ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ መንእሰይ ፀጋዝኣብ ብወገኑ፡ እቲ መንእሰይ ፎቖዶ እንዳ ትልሂት፣ እንዳ ጫትን ከምዝውዕል ብምግላፅ፡ ነዚ ምኽንያታት ዝበሎም የቐምጥ። "ንምንታይ እንተይልና፡ ሓደ ናይ ባዕሉ ናይቲ መንእሰይ ፀገም ኣተሓሳስባ እዩ። ናይ ቀፃሊ ህይወትካ ክውስኖ ዝኽእል እቲ እትመርፆ ምርጫ እዩ። ብኻልእ ወገን ድማ ብዙሓት ኣካላት ተሓተትቲ እዮም" ይብል። ጠለብ 'ፓስትፒልን ቪያግራን' ንምንታይ ወሲኹ?
