ወሰንቲ ፍጻመታት ኣብ ታሪኽ ኤርትራ 16 ዓመታት ኣብ ማእሰርቲ - ኣስቴር ዮውሃንስ ብጎበዞም ኣብ ፈሮቭያ ኣቑርደት ንኣርባዕተ ዓመታት ድሕሪ ምስራሕ፡ ቋንቋታት ዓረብን ጣልያንን (ከምኡ'ውን ትግረን/ትግርኛ) ኣጽርዮም ይፈልጡ ስለ ዝነበሩ ኣብ ብዙሕ ስርሓት ይድለዩ ነበሩ። ኣብ ምምሕዳር ግዝኣት ጣልያን'ውን ከም ኣማኻርን/ተርጓምን ናይ ጕዳያት ደቀባት ኣስላም ኰይኖም ካብ1926 ጀሚሮም ክሳብ እንግሊዝ ዝኣቱ (1941) ሰሪሖም። ምስ ወትሃደራዊ ምምሕዳር እንግሊዝ'ውን ብኸምኡ ቀጸሉ። ኰይኑ ድማ ብምኽንያት ስራሕ ኣብ ብርክት ዝበላ ከተማታት ኤርትራ ክበጽሑ ከኣሉ። "ኢትዮጵያ ወይ ሞት" መብዝሕትኡ ህዝቢ ክርስትያን ብጐስጓሳት ኢትዮጵያ ተታሊሉ 'ኢትዮጵያ ወይ ሞት' እናበለ 'ሆ' ክብል ከሎ ሸኽ ኢብራሂም ግን ብጽንዓት ከም ዝተቓለሱ ይንገር። ምናዳ ህዝቢ መታሕት ክዋሰንን፡ ኤርትራውያን ኣስላም ብጥርጣረ ክጥመቱን እንከለው ሸኽ ኢብራሂም ደው ኢሎም መከቱ። ርግጽ'ዩ ደረጃ ትምህርትን ዓቕሚ ህዝብን ትሑት ስለዝነበረ ብዉዲታት ጣልያን፡ እንግሊዝ ዀነ ኣሜሪካ ይታለል ነበረ፣ ብዓቢኡ ግን ብዉዲት ኢትዮጵያ። ኣባላት ሰልፊ ኣንድነት ብጕልባብ ሃይማኖት ብዙሕ ጐስጐሱ - በዓል ኣቡነ ማርቆስ 'ብኣስላም ክንጉበጥ ኢና' እናበሉ ከኣ ነቲ ኵነታት የናህርዎ ነበሩ። ብኣንጻሩ ግን፡ ኣስተዋጽኦ ህዝቢ ኣስላም ኣብ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ብህድኣት እንተ ዝምመ እቲ ናይ ሽዑ ተግባር ብንጹር ምተራእየ። ካብ ቃልሲ ኣቦና ሸኽ ኢብራሂም ጀሚሩ ህዝቢ መታሕት ክሳብ ክንደይ ከም ዝተቓለሰን ከም ዝተበጀወን ብ ጆሰፍ ቨኖሳ ዝተጻሕፈ መጽሓፍ (Paths toward the Nation) ብግልጺ ሰኒዱዎ ኣሎ። ከም ሓቁ፡ እቲ ናይ ሽዑ ሰብ ገሊኡ ብገንዘብ፡ ገሊኡ ብስልጣን፡ ገሊኡ ብምፍርራሕ፡ ገሊኡ ብሓሶት፡ እንተ ገሊኡን ድማ ስኣን ምፍላጥ ተታሊሉ፡ ኣብ ልዕሊ ኣስላም እንጽርጽሮቱ ዘውጽኣሉ ዝነበረሉ እዋን'ዩ ነይሩ። ጸላእቲ ሸኽ ኢብራሂም ከኣ ከም ጠንቂ ናይቲ ምፍሕፋሕ ገይሮም ይርእይዎም ነበሩ። ሸኽ ኢብራሂም ግን ብእኡ ከይሰልከዩ ኤርትራ ንኣስላም ዘይኮነትስ ንኤርትራውያን እናበሉ ጐስጐሱ። ምንጪ ስእሊ, DM መግለጺ ስእሊ, ኢብራሂም ሱልጣን ኣብ ዋዕላ ሕቡራት መንግስታት ፖለቲካዊ ጐስጓሶም ምስ "ማሕበር ፍቕሪ ሃገር" እዮም ጀሚሮምዎ። እቶም ቀንዲ ኣባላት መሪሕነት "ማሕበር ፍቕሪ ሃገር" በዓል ገብረመስቀል ወልዱ፡ ዓብዱልቃድር ከቢረ፡ ኣብርሃ ተሰማ፡ መሓመድ ዖመር ቃዲ፡ ወልደኣብ ወልደማርያም፡ ከምኡ'ውን ኢብራሂም ሱልጣን'ዮም ነይሮም። ከምኡ'ውን በዓል ሓጎስ ኣበራ፡ ደግያት ሓሰን፡ ብላታ ደምሳስ እዉን ኣብቲ ክቢ'ቲ ነይሮም'ዮም። ስርሓት ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ምስ ዘንበለ ግን ሸኽ ኢብራሂም ነቲ ክርስትያናዊ ዝንባለ ንምግጣም ኣ'ራቢጣ ኣል-እስላምያ ንኽምስርቱ ተገደዱ። ጐስጓስ ማዕርነት ትግረ (1943-45) ቅድሚ ኣ'ራቢጣ ኣል-እስላምያ ምምስራቶም፡ ኢብራሂም ስልጣን፡ ነቲ ኣብ ሞንጎ ትግረን ሽማግለን ዝነበረ ናይ ታሕታይን ላዕለዋይን፡ ወይ ከኣ ናይ ጊላን ጐይታን ፍልልያት ኣብ ምጥፋእ ልዑል ተራ ተጻወቱ። እቶም ፍልልያት ካብ ብንእሽትኦም ጀሚሮም ኣዝዮም ዜስተብሃልሉ ጕዳይ ነበረ። ንሶምን ከምኦም ዝኣመሰሉ ሰባትን ብጊዜ ጥልያን ብምምሃሮም ንህላወ ናይቲ ታሕተዋይ ደርቢ (ትግረ) ክብ ከብልዎ ብምኽኣሎም ነቲ ጸቢባ ኣተሓሳስባ ልዕልና ዝስምዖም ዝነበረ ደርቢ ሽማግለ ብሞያዊ ክእለቶም መከትዎ። ሽዑ እቶም ፈላጣት ወይ ከኣ ምሁራት ዝበሃሉ ዝነበሩ መብዝሕትኦም ቋንቋ ጣልያን ብምምላኽ (ኣብ ፈቐድኡ ናይ ቤት ጽሕፈት ስርሓት ተወዚዖም ስራሕ ዝነበሮም ሰባት ማለት'ዩ) በቲ ዝደለብዎ ትምህርቲ ድማ ካብቲ ደርቢ-ድኻ ነቒሖምን ተወዲቦምን ክወጹ ክኣሉ። ሸኽ ኢብራሂም ካብ ትግረ ስለ ዝውለዱ እቶም ንሕና-ኢና በሃልቲ ሽማግለ "ቅንቅነ" (ነቐዝ) እናበሉ ክጸርፍዎም ይዝከሮም። ካብ ናብታብ (ሽማግለ) ቖልዓ ምስ ዚውለድ፡ ዕትብቲ ቅድሚ ምቝራጹ፡ ሓደ ትግረ ስሒቦም የምጽኡ'ሞ እቲ ዕትብቲ ክቝረጽ ከም ዝርኢ ይገብርዎ፣ ሽዑ እቲ ተዓዛቢ ትግረ ኣገልጋሊ ናይቲ ዝተወልደ ቖልዓ ከም ዝዀነ ይሕሰብ ነበረ። ብንእሽትኦም እዝን-ወድዝን ኣዝዩ የሕርቖም ነበረ። ተራ መርበብ ሓበሬታ ዓዋተ ኣብ ህይወት ኤርትራውያን ን46 ዓመታት መሬት ዓዱ ዘይረገጸ ኤርትራዊ 'ባይቶ ዘይብሉ መንግስቲ፡ መንግስቲ ክበሃል ኣይከኣልን'ዩ' እንግሊዝ ኣብ ኤርትራ ምስ ኣተወ ሸኽ ኢብራሂም ንማዕርነት ትግረ ኣወዓውዕዎ፣ ንስርዓት ጣልያን ድማ፡ በቲ ናይ ጐይታን ጊላን ዝሕብሕብዎ ዝነበሩ ርክባት ኰነንዎ። ብዘበን ጣልያን ትግረ ዝሓርሱዎ መሬት ተነፊጉዎም ስለ ዝነበረ እዚ ድርብ ጭቖና'ዩ ብምባል ገጠምዎ፣ ክኢላ ስለ ዝነበሩ ድማ እንግሊዝ ኣብ ጐኖም ከም ዚጽጋዕ ገበሩ። ብ 1946 ከኣ ካብ 700 ዝበዝሑ ወከልቲ ትግረ ብምእካብ (ንሽማግለ ብምንጻል) ዓቢ ኣኼባን ወሰንቲ ዉሳኔታትን ከሕልፉ ከኣሉ። ካብ'ቶም ዉሳኔታት፡ ትግረ ንግራት ሽማግለ ከይሓርስ፡ ከብቲ ሽማግለ ከይሓልብ ዘኣመሰሉ ትእዛዝ ኣመሓላልለፉ፣ ከምኡ እናበሉ ድማ እቲ ኣንጻር ሽማግለ ዜቕንዐ ምንቅስቓስ ከም ዝድንፍዕ ገበሩ። ኣብ ሰሜናውን ምዕራባውን ቆላ ኢብራሂም በዚ ጕዳይ'ዚ ጸብለል ኢሎም ብምውጻእ ንማዕርነት ትግረ ተጊሆም ተቓለሱ። እቲ ዝደለብዎ ሓይሊ-ተሰማዕነት ከኣ ናብ ሰልፊ ራቢጣ ቐየርዎ። ሰልፊ ራቢጣ ብ 1946/47 እግሪ ክተክል እንከሎ ጐስጓስ ሕብረተሰብ ትግረ ብ 1949 ኣብቅዐ - ኵሉ ትግረ ካብ ባርነት ሓራ ከም ዝወጽእ ገበሩ። ሰልፊ ኣ'ራቢጣ ኣል እስላምያ ሸኽ ኢብራሂም ስልጣን ንህዝቢ ኣስላም ኣንጻር ክርስትያን ንክልዓል ኣይኰኑን ንሰልፊ ኣ'ራቢጣ መስርቲቶምዎ። ነቲ ሽዑ ዝግበር ዝነበረ ፈላላዩ ተግባራት፡ ንኣስላም ፈሊኻ ኣብ እንዳ ማርያም ዝካየዱ ዝነበሩ ናይ ክርስትያን ኣኼባታት፡ ማሕበር ኣንድነታውያን ንምምስራት ዝካየዱ ዝነበሩ ጻዕርታት (ብሕቡእ ዘይኰነስ ብግሁድ) ምስ ረኣዩ፡ ነቲ ጸይቂ ሚዛን ንምትሓዝ ዝወሰድዎ ግብረ-መልሲ ነበረ። ምንጪ ስእሊ, DM መግለጺ ስእሊ, ሰላማዊ ሰልፊ ኣ'ራቢጣ ኣብ ኣቑርደት - 1947 ዉድብ ሕቡራት መንግስታት ንጕዳይ ኤርትራ ንክዕዘቡ ብ 1949 ክመጽኡ ከለዉ፡ ሸኽ ኢብራሂም ቀዳማይ ተጸዋዓይ ሕብረተ-ሰብ ኣስላም ኰይኖም ቀሪቦም። " ናጽነት ኢና ንደሊ" ብምባል ድምጾም ብዓውታ ኣስሚዖም። ኣንድነታውያን ግን ሰልፊ ኣ'ራቢጣ ብምምስራታ "ኤርትራ ናይ ኣስላም ሃገር ክገብሩዋ እዮም ደልዮም" እናበሉ ንክጕስጕሱ ጠዓመሎም። ሽዑ ዕግርግር ኰይኑ፡ እቶም ወክልቲ ዉድብ ሕብራት መንግስታት በቲ ዕግርግር ሰኪሖም ተመልሱ። ብመጋቢት 1949 ዉድብ ሕቡራት መንግስታት ን ሸኽ ኢብራሂምን ምስ ካልኦት መራሕቲ ሰልፍታት ብጾቶም ብምዕዳም ኣብ ናይ ሌክ-ሳክሰስ ኣኼባታት ንክሳተፉ ናብ ኒውዮርክ ኣምርሑ። ቅድሚ ናብ ኒውዮርክ ምኻዶም ግን ኣንድነታውያን ንዓብዱልቃድር ከቢረ፡ የማናይ ኢዶም ንሸኽ ኢብራሂም፡ ብ 27 መጋቢት 1949 ቀተልዎም። ሸኽ ኢብራሂም ጎቦ ልቦም ኮይኖም እዮም ናብ ኒውዮርክ ዝኸዱ። ይኵን'ምበር፡ ሸኽ ኢብራሂም ብዛዕባ ዝግደስሉ ዛዕባ ሒዞም፡ ደኺመ ከይበሉ ንኽቃለሱ ፍሉይ ክእለትን ሓይልን ነበሮም። ኣብቲ ግዝያት ምስ ካልኦት መሰልቶም ሰልፍታት ብምሕባር ዝዓበየን ዝዓዘዘን ቀጽሪ ናጽነት መስሪቶም ነበሩ። እንግሊዝ ግን ንኤርትራ ዜዳኽም በብዓይነቱ ብልሓት ክጥቀሙ፡ ብኢደ ኣዙር ምስ ኣንድነታውያን ክወሃሃዱ፡ ንናጽነታውያን ገጽ ከልእዎም። ኣግድዕዎም ከኣ!
