Juridische bescherming 'by design'?
Het thema van de wereldconferentie van de IVR 2010 in Frankfurt is Law, Science, Technology. Dat nodigt onder meer uit om de normatieve implicaties van bestaande en nieuwe communicatieen informatie-infrastructuren nader te onderzoeken in verhouding tot het recht. Eind jaren negentig heeft Lawrence Lessig voor enige opschudding gezorgd met zijn Code and other laws of cyberspace,1 waarin hij vaststelt dat het recht geen monopolie heeft op het reguleren van menselijk gedrag. Naast markt, sociale normen en recht onderscheidt hij ook technologie in het algemeen en computercode in het bijzonder als factoren met een normerende werking. We zouden dit af kunnen doen als een triviaal inzicht en op kunnen merken dat de manier waarop die regulering tot stand komt toch nogal verschilt. Kenmerkend voor juridische regulering in een constitutionele democratie is in ieder geval dat de regels tot stand komen op basis van democratische besluitvormingsprocessen en dat het mogelijk is om zowel de geldigheid van de regel als de beslissing dat een bepaalde handeling onder de regel valt aan te vechten bij de rechter. Democratische legitimatie en de mogelijkheid tot contestatie doen rechtsnormen aldus verschillen van de normen van het niet-juridisch genormeerde sociale verkeer en van de regulerende werking van de markt. Vanuit analytisch oogpunt lijkt Lessig bovendien een categoriefout te maken, wanneer hij marktwerking, sociale normen en recht op een lijn stelt: marktwerking is immers afhankelijk van de manier waarop het recht de mogelijkheidsvoorwaarden schept voor het sluiten van contracten en het verhandelen van vermogensrechten, en zowel rechtsnormen als de tucht van de markt zijn uiteindelijk sociale normen. Onder normerende of regulerende werking versta ik hier het uitnodigen of afdwingen dan wel het ontmoedigen of uitsluiten van bepaalde gedragspatronen. Regels of normen begrijp ik als bewust of onbewust richtinggevend voor menselijk handelen, waarbij normatief overigens niet gelijk staat aan moreel.2Online sociale netwerken kunnen – afhankelijk van de manier waarop ze het gedrag van de gebruiker sturen – de privacy van gebruikers aantasten. Of dat moreel wenselijk of onwenselijk is, vraagt een moreel oordeel, maar dat de default instellingen van de online omgeving het handelen in vergaande mate reguleren kan los van dat