Աղվանից կաթողիկոսություն - Վիքիպեդիա՝ ազատ հանրագիտարան
Աղվանից կաթողիկոսություն
Աղվանից եպիսկոպոսապետություն կամ Աղվանից կաթողիկոսոթյուն Աղվանից եկեղեցու հոգևոր և եկեղեցավարչական գերագույն կենտրոնական իշխանությունը։ Կազմավորվել է 6-րդ դ. 2-րդ կեսին։ Ընդգրկել է բուն Աղվանքի և Մեծ Հայքի Ուտիք ու Արցախ նահանգների թեմերը, ընդունել Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու գահերեցությունը։ Կառուցվածքով հար և նման էր Հայ, Վրաց, Ասորվոց և Արևելյան մյուս եկեղեցիների կաթողիկոսություններին։ Կաթողիկոսը ընտրվել է եկեղեցական բարձրագույն ժողովում՝ թեմերի առաջնորդների ու հրավիրված բարձրաստիճան աշխարհականների կողմից և ձեռնադրվել Ամենայն հայոց կաթողիկոսից։ Նա կրել է «Կաթողիկոս Աղվանից, Լփնաց և Չողայ» տիտղոսը։ Կաթողիկոսության կենտրոնը դարձել է մայրաքաղաք Պարտավը (462 թ.-ին հիմնել է Առանշահիկներից Վաչե Բ)։ Տարբեր ժամանակներում կաթողիկոսանիստ են եղել Կապաղակը, Ամարասի վանքը, Չարեքաբերդը, Գանձակը, Գանձասարի վանքը։
1240 թվականից բարձրացել է Գանձասարի եպիսկոպոսության հեղինակությունն ու դերը, որտեղ ժառանգաբար գահակալել են Հասան-Ջալալյանները (իշխանական տոհմ Խաչենում)։ 14-րդ դարից կաթողիկոսությունը տեղափոխվել է Գանձասարի վանք, սկսել է ավելի հաճախակի կոչվել ուղղակի Գանձասարի կաթողիկոսություն՝ ի հոգևորս ենթարկվելով Սուրբ Էջմիածնի Հայոց կաթողիկոսությանը։ Աղվանից կաթողիկոսությունը (Գանձասարի) տնօրինել է բուն Աղվանքի (Կապաղակ, Շաքի, Բաղախատ), և Մեծ Հայքի «Արևելից Կողմանց» (Պարտավ, Ամարաս, Ուտիք, Գարդման, Հաշու, Մեծկըվենք, Գանձասար, Բաղասական) թեմերը։ Տարբեր ժամանակներում Աղվանից կաթողիկոսությանն են ենթարկվել նաև Հաբանդի, Շամախու, Շիրվանի, Բաքվի, Դերբենդի և այլ եպիսկոպոսական թեմեր։ Աղվանից կաթողիկոսությունը հոգևոր բնագավառից բացի գործուն մասնակցություն է ունեցել հասարակական, քաղաքական, տնտեսական ու մշակութային կյանքին։
Աղվանից կաթողիկոսության անվանումը դարձել է սոսկ վերացական հասկացություն։ Գանձասարի կաթողիկոսությունը, հատկապես Հասան-Ջալալյանների հայրապետությամբ, եղել է Արցախում հաստատված մուսուլման խաների բռնակալության դեմ մելիքների ընդդիմության, XVIII դ. 1-ին քառորդի հայ ազգային-ազատագրական շարժման կազմակերպիչը, ոգեշնչողն ու հոգևոր, քաղաքական կենտրոնը։ Այն վերածվել է ռուսական կողմնորոշման ուղեցույցի և ռուսական արքունիքում թուրք-պարսկական լծից ազատագրվելու հայոց իղձերի թարգմանի։ 1815 թ. ցարական կառավարությունը Ամենայն հայոց կաթողիկոսության միջնորդությամբ լուծարել է Աղվանից կաթողիկոսությունը՝ փոխարենը հաստատելով մետրոպոլիտություն։ Նախկին Աղվանից կաթողիկոսությանը ենթակա նահանգներում կազմվել են նվիրապետական տեսակետից Էջմիածնի կաթողիկոսությանը ենթակա երկու առաջնորդական թեմեր և մեկ հաջորդական վիճակ։ Այդ իրադրությունը վերջնականապես ամրապնդվել է «Պոլոժենիե»-ում (1836)։ Առաջին առաջնորդական թեմի (Շուշիի կամ Արցախի) մեջ մտել են Դիզակ, Վարանդա, Բերդաձոր, Խաչեն, Ջրաբերդ,Գյուլիստան, Շաքի, Կապաղակ, Կամբեճան, Արեշ (Արաշ), Լենքորան (Լանքարան) գավառները։ Երկրորդ առաջնորդական թեմը (Շամախի կենտրոնով) ընդգրկել է Դերբենդի (Դար-բանդ), Ղուբայի, Շամախու, Բաքվի և հարևան գավառների հայկական եկեղեցիներն ու վանքերը։ Հաջորդական վիճակի կենտրոնն էր Գանձակ (Ելիզավետպոլ) քաղաքը, որին ենթարկվել են Գարդման, Փառիսոս, Զավե գավառները։ Հաջորդական վիճակն անմիջապես ենթակա էր Թիֆլիսի կոնսիստորիային։ Աղվանից կաթողիկոսության վերջին՝ Սարգիս Բ կաթողիկոսը մինչև իր վախճանը (1828) եղել է մետրոպոլիտ։
Աղվանից կաթողիկոսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Հիմնական հոդված՝ Աղվանից կաթողիկոսների անվանացանկ։
Աբաս, 551-595
Վիրո, 595-629
Զաքարիա Ա, 629-644
Հովհաննես Ա, 644-671
Ուխտանես, 671-683
Եղիազար, 683-689
Ներսես Ա, 689-706
Սիմեոն Ա, 706-707
Միքայել, 707-744
Անաստաս Ա, 744-748
Հովսեփ Ա, 748-765
Դավիթ Ա, 765-769
Դավիթ Բ, 769-778
Մատթե, 778-779
Մովսես Ա, 779-781
Ահարոն, 781-784
Սողոմոն Ա, 784
Թեոդորոս, 784-788
Սողոմոն Բ, 788-789
Հովհաննես Բ, 799-824
Մովսես Բ, 824
Դավիթ Գ, 824-852
Հովսեփ Բ, 852-877
Սամուել, 877-894
Հովնան, 894-902
Սիմեոն Բ, 902-923
Դավիթ Դ, 923-929
Սահակ, 929-947
Գագիկ, 947-958
Դավիթ Ե, 958-965
Դավիթ Զ, 965-971
Պետրոս Ա, 971-987
Մովսես Գ, 987-993
Մարկոս Ա, մոտ. 993
Հովսեփ Գ,
Մարկոս Բ, մոտ 1079
Հովհաննես Գ, 1079-1121
Ստեփանոս Ա, 1129-1131
Գրիգոր Ա, մոտ 1139
Բեժգեն, մոտ.1140
Ներսես Բ, 1149-1155
Ստեփանոս Բ, 1155-1195
Հովհաննես Դ, 1195-1235
Ներսես Գ, 1235-1262
Ստեփանոս Գ, 1262-1323
Սուքիաս, մոտ 1323
Պետրոս Բ, մոտ 1331
Զաքարիա Բ, մոտ 1331
Դավիթ Է
Կարապետ, 1402-1420
Հովհաննես Ե, մոտ 1426-1428
Մատթեոս Ա, մոտ 1434
Աթանաս, մոտ 1441
Գրիգոր Բ,
Հովհաննես Զ, մոտ 1470
Ազարիա
Թովմաս, մոտ 1471
Արիստակես Ա
Ստեփանոս Դ, մոտ 1476
Ներսես Դ, մոտ 1478
Շմավոն Ա, մոտ 1481
Առաքել, 1481-1497
Մատթեոս Բ, մոտ 1488
Արիստակես Բ, 1515- մոտ 1516
Սարգիս Ա, մոտ 1554
Գրիգոր Գ, մոտ 1559-1574
Պետրոս Բ, 1571
Դավիթ Ը, մոտ 1573
Փիլիփոս Տումեցի, մեկ տարի
Հովհաննես Զ, 1574-1584
Դավիթ Թ, մոտ 1584
Անաստաս Բ, մոտ 1585
Շմավոն Բ, 1586-1611
Արիստակես Գ Քոլատակեցի, մոտ 1588
Մելիքսեթ Արաշեցի, մոտ 1593
Սիմեոն Գ, մոտ 1616
Պետրոս Բ Խանձկեցի,1653-1675
Երեմիա Հասան-Ջալալյան, 1676-1700
Եսայի Հասան-Ջալալյան, 1702-1728
Հովհաննես Է Գանձասարեցի, 1763-1786
Սարգիս Բ Գանձասարեցի, 1810-1828
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Աղվանից_կաթողիկոսություն&oldid=6103291» էջից
Այս էջը վերջին անգամ փոփոխվել է 4 Հունվարի 2019 թվականի ժամը 14:54-ին: