ՄԱԳԱՂԱԹ.AM » Ով փող ունի` ճաշակ չունի, ով փող չունի` արդեն կարևոր չէ` ճաշակ ունի՞, թե ոչ
Ով փող ունի` ճաշակ չունի, ով փող չունի` արդեն կարևոր չէ` ճաշակ ունի՞, թե ոչ
Tag: Կարեն Աղամյան, Հրաչուհի Փալանդուզյան
Մի ժամանակ այսպիսի համեմատություն էինք անում` Հայաստանում նկարիչները բանաստեղծներից շատացել են: Ենթիմաստն այն էր, որ կերպարվեստը չափածոյից հետո ամենանախընտրելի ոլորտն է: Երկու տասնամյակ էլ չի անցել, և այս խոսքերն արդեն արդիական չեն, որովհետև հիմա բանաստեղծելը հազվագյուտ երիտասարդների զբաղմունք է, իսկ նկարելն ու քանդակելը` շատշատերինը: ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, Հայաստանի նկարիչների միության նախագահ Կարեն ԱՂԱՄՅԱՆԻ հետ զրուցն սկսեցինք այս ցավոտ կետից:
– Պարոն Աղամյան, այդ երևույթը դուք ինչպե՞ս կբնորոշեք:
– Հայաստանում որքան մասնագիտական կրթություն ունեցող
շնորհալի նկարիչ ու քանդակագործ կա` մեր միության անդամ է, այդ թիվը 700-ից ավելի է: Ըստ որում շատ են երիտասարդները, ինչը նշանակում է, որ ոլորտը նոր սերնդին ևս ձգում է: Իսկ պոեզիան, ցավոք, գրեթե կորցրինք: Ասվածն իհարկե չպետք է հասկանալ այնպես, թե մեր կազմակերպությունում ամեն ինչ հարթ ու հանգիստ է, ընդհակառակը, խանգարող հանգամանքները շատ են, դրանք ինքներս ենք փորձում ինչ-ինչ միջոցներով հաղթահարել:
-Ստեղծագործական միություններին հասարակական կազմակերպության կարգավիճակ տալը հիմնավորվել է արվեստագետներին լիակատար ազատություն տալու ձգտումով: Թերևս հավատացողներ, մինչև իսկ հրճվողներ եղել են, բայց շատ կարճ ժամանակ անց բոլորը հասկացան, որ պետությունը դրանով հրաժարվել է արվեստը ֆինանսավորելու պարտականությունից` այն մատնելով ամենաիսկական անտերության:
– Պետությունն իր այդ քայլը պատճառաբանեց ստեղծագործողներին պատվերի պարտադրանքից ազատելու մղումով: Բայց օրինակ կարելի՞ է ասել, թե Խորհրդային պետությունը Մարտիրոս Սարյանին կամ Արամ Խաչատրյանին պարտադրում էր. նրանք ոչ Լենին պապիկ են գովերգել, ոչ Ստալին: Հիշենք նրանց ստեղծած արժեքները, դրանք համամարդկային մակարդակ ունեն:
– Պատասխանեմ` նրանք և շատ այլ արվեստագետներ երբեք խորհրդային քաղաքական կամակատարներ չեն դարձել: Սարյանն անգամ թեմատիկ նկարներ չի ստեղծել` բնապատկերի ու դիմանկարի վարպետ էր:
– Նրան ոչ միայն խորհրդային թեմաներ չէին պարտադրում, այլև տրամադրել էին հիանալի արվեստանոց, տպագրում էին գրքերն ու ալբոմները, հաճախակի ցուցահանդեսներ էին կազմակերպում և ստեղծագործությունները գնում:
– Մեծերին, անշուշտ, չէին ճնշում, սակայն չանտեսենք, թե որքան պատվերով ցուցահանդեսներ ու մրցույթներ էին կազմակերպվում, ասենք` կուսակցական որևէ տարելիցի առիթով:
– Համաշխարհային մշակույթում ինչքան նշանակալի ստեղծագործություններ կան, որոնք ստեղծվել են պատվերով: Պատվերը միայն խթանում է արվեստագետի տաղանդը, դրա բացակայությունը չի կարելի նույնացնել ներքին ազատության հետ: Հայ իրականության մեջ ևս ասածս հաստատող բազմաթիվ գործեր և հեղինակներ կան:
– Թույլ տվեք ինքս մատնանշեմ` նույնիսկ Խորենացու «Հայոց պատմությունը», առանց որի ոչ մեր պատմագիտությունը կարելի է պատկերացնել, ոչ էլ բուն պատմությունը, կյանքի է կոչվել պատվերով:
– Կերպարվեստում և ճարտարապետության մեջ օրինակներն անհամեմատ շատ են: Իմ կարծիքով հենց այսօր էլ մեր պետությունը պետք է նկարիչներին թեմաներ հուշի, ցուցահանդեսներ կազմակերպի և մրցույթներ հայտարարի:
– Հայոց ցեղասպանության 95-ամյակի առթիվ կազմակերպված ցուցահանդեսն այդ ցանկո՞ւմ էր:
– Դա միայն մեր միության նախաձեռնությունն էր, որին արձագանքեցին բազմաթիվ նկարիչներ, շատ բարձրորակ գործեր ի հայտ եկան: Ինքս նոր նկար ստեղծեցի` «Գաղթ» վերնագրով և ուրախ եմ, որ նման առիթ եղավ: Դժվար է հավատալ, բայց մինչև օրս Արցախյան ազատագրական պայքարի մասին որևէ նշանակալի ստեղծագործություն չկա: Մեր արվեստագետներն ասելիք ունեն, պարզապես միջոցներ չունեն` ամբողջովին ստեղծագործական աշխատանքին նվիրվելու համար:
– Միությունն անհարժեշտ միջոցներ չունի՞, չէ՞ որ պետությունը համենայնդեպս որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու արտոնություն տվել է:
– Նախ` մեզ անգամ արգելված է «միություն» բառն օգտագործելը: Մի քանի տարի առաջ ինչ-որ խելոք հայտնագործեց, որ ստեղծագործական միությունները պետք է կոչվեն «ասոցիացիա»: Դա հակասում է «ՀՀ լեզվի մասին» օրենքին, որովհետև օտար բառ է: Բազմիցս բողոքել ենք, կարծես թե այդ հարցը խորհդարանի մակարդակով շուտով կլուծվի:
– Կարծեմ «միավորում» բառը թույլատրված է:
– Լավ, միությունն ինչո՞վ է վատ: Բայց դա չէ հարցի վերջնական լուծումը, իմ կարծիքով պետք է ընդունել տեղծագործական միությունների մասին հատուկ օրենք և եթե նախկին կարգավիճակը հնարավոր չէ վերականգնել, գոնե որոշակի արտոնություններ տալը պարտադիր է: Մինչ այդ որոշել ենք հիմնել տեղծագործական միությունների նախագահների խորհուրդ:
– Մնում է զարմանալ, թե ինչպես եք գոյատևում: Ըստ որում ցուցահանդեսների պակաս բնավ չի զգացվում. դրանց կազմակերպումը ևս միջոցներ է պահանջում:
– Այս շենքի որոշ սրահներ վարձակալությամբ ենք տալիս, և եթե դրանցից թեկուզ մեկը մի օր հրաժարվի` մենք կմնանք առանց միջոցների: Նախկին ունեցվածքից մեզ մնացել են միայն այս տարածքը և Շորժայի հանգստյան տունը:
– Ներկա կարգավիճակն ստանալու պահին դրությունն այսպիսին չէր, որքան գիտեմ` միությունն զգալի անշարժ գույք է ունեցել:
– Ցավոք իմ նախորդներն այդ բոլոր կառույցները…
– Օտարե՞լ են:
– Ի՞նչ օտարել, գրպանել են: Ըստ որում առիթը բաց չեն թողնում մեզ քննադատելու համար: Եթե միության ունեցվածքը պահպանվեր` մենք մեր բոլորը կարիքներն ազատորեն կհոգայինք` և աշխատավարձեր կվճարեինք, և թոշակներ կտայինք, և մրցանակներ կշնորհեինք… Գիտե՞ք ինչքան նկարիչներ կան, ովքեր հացի փող չունեն, հոսանքի վարձը վճարել չեն կարողանում, մոմի լույսի տակ են նկարում: Կկարողանայինք նրանց համար արժանապատիվ կյանք ապահովել:
– Ուրեմն կազմակերպության բազմամարդությունն ու ցուցահանդեսների հաճախադեպությունը խաբուսիկ են:
– Խաբուսիկ չեն այն առումով, որ իսկական արվեստագետը ստեղծագործում է ներքին մղումով և կարողանում է քչով բավարարվել:
– Հետխորհրդային ամբողջ տարածքում այս համապատկե՞րն է, այդ հարցով երբևէ հետաքրքրվե՞լ եք:
– Անշուշտ, մանավանդ որ մենք անդամակցում ենք ստեղծագործական միությունների միջազգային կազմակերպությանը և հաճախակի ենք շփվում: Էստոնիայում, օրինակ, առանձին օրենք է ընդունվել նկարիչների միության մասին, այսինքն նրանք օգտվում են բազմաթիվ արտոնություններից: Ընդհանրապես` շատ միություններ գոյատևում են անշարժ գույքի վարձակալությունից ստացվող միջոցներով: Ես հաշվել եմ` եթե մեր կառույցները պահպանվեին` ամսական 100-150 հազար դոլարի եկամուտ կունենայինք: Այժմ մեր ամսական բյուջեն մոտ 3500 դոլար է:
– Պետությունն անզոր է, դա աչքներիս առջև է, իսկ մեր բարեգործներն ու նորահարուստնե՞րը. անհրաժեշտ մակարդա՞կ չունեն իսկական արվեստը գնահատելու համար, թե դրա կարիքը դեռ չեն զգում:
– Հատուկենտ պատվերներ լինում են, որոշ նկարիչներ դրա շնորհիվ էլ կարողանում են ապրուստ վաստակել: Իսկ ընդհանուր առմամբ ով փող ունի` հաճախ ճաշակ չունի, ով փող չունի` արդեն կարևոր էլ չէ` ճաշակ ունի՞, թե ոչ:
– Վրձնով ապրելը հազվադեպ շնորհ է, սակայն դա վերաբերում է նաև քանդակագործությա՞նը: Մայրաքաղաքում օրօրի արձաններ ու կոթողներ են ավելանում:
– Իսկապես, քանդակագործներն ավելի հաճախ են պատվերներ ստանում: Իսկ իրականում մակարդակն այն չէ:
– Մակարդակի մասին բոլորն են սիրում խոսել, բայց երբ քանդակը ,,ոտքի տեղ,, է նվաճում` ժամանակի ընթացքում դառնում է աչքին սովոր, անգամ միջավայրի բաղադրիչն է դառնում:
– Նրանց մեղքով, ովքեր որոշել են ստեղծագործական մրցույթները վերացնել: Արվեստի ոչ մի գործ մրցութային կարգով չի ընտրվում, այդպիսի հանձնաժողով կա, սակայն համապատասխան իրավասություններ չունի: Մի ծանոթի, միջնորդի միջոցով կարելի է ամեն տեսակի ձախողված աշխատանք որպես մշակութային արժեք ներկայացնել և պարտադրել հասարակությանը: Հասարակությունն էլ դրանց սովորում է` ինչպես փողոցում թափված աղբին: Կամ սկսում է պարզապես չնկատել:
– Պարոն Աղամյան, դուք գլխավորում եք նախագահի երիտասարդական մրցանակի կերպարվեստի հանձնաժողովը: Կարողանո՞ւմ եք անաչառ լինել:
– Այո, իհարկե, բայց հարցն անաչառությունը չէ, այլ այն ցավալի իրողությունը, որ դիմորդների կրթական մակարդակը բավականին ցածր է: Ես դասավանդում են նաև Գեղարվեստի ակադեմիայում, և այդ երևույթն ավելի խորությամբ եմ տեսնում:
– Այս սերունդն արդեն նախորդների տաղանդը չունի՞:
– Տաղանդը գենետիկական հատկանիշ է, դա միշտ կա, գենը վտանգված չէ, կրթական ընդհանուր պատկերն է թերի:
– Իսկ տաղանդը հնարավորություն տալի՞ս է նոր ոճեր գտնել, հարթված ճանապարհը բեկել կամ էլ ուղղակի պատը ճեղքել:
– Այդ հնարավորությունը միշտ կա, ստեղծագործական գյուտեր արվում են, բայց կրկնում եմ` խթաններն են պակաս: Ստեղծագործելու համար նկարիչը պետք է ապահովված լինի համապատասխան պայմաններով, ինչից մենք գրեթե զուրկ ենք:
– Մշակութային դրսեկ հովերը, որոնք հիմնականում այլասերում ու ապազգայնություն են քարոզում, նկատվում են նաև մեր կերպարվեստում: Դիմադարձ քայլեր արվու՞մ են:
– Վտանգն իրոք զգալի է, դա մեզ մտահոգում է, և աշխատում ենք ազգային ավանդույթները մշտապես ընդգծել ու պահպանել:
– Արցախի և Ջավախքի նկարիչները, կարծում եմ, սոսկ գործընկերներ չեն:
– Արցախում մեր միության քսան անդամ կա, իսկ Ջավախքի հետ կապերում խոչընդոտները շատ մեծ են: Համենայնդեպս ծրագրում ենք մի նոր ցուցահանդես կազմակերպել, դրա կարիքը շատ է զգացվում: Ի դեպ նախորդ հարցին անդրադառնալով ասեմ, որ արցախցի նկարիչները շատ ավելի ավանդապահ են, նոր հովերին քիչ են տուրք տալիս:
– Այս կառույցում ևս ներքին տարընթացություններ են լինում, կրքեր բորբոքվում, հիշենք թեկուզ վերջին համագումարը: Դիմանալու պաշարը որտեղի՞ց եք ստանում:
– Համակիրներն ու համախոհներն անհամեմատ շատ են, դա է իմ աշխատանքի ազդակը: Նկարիչների միությունը միասնական ընտանիք է, մենք առաջնորդվում են նույն սկզբունքներով, որոնք իշխում են ընտանիքում: Ես վերադաս չունեմ, պատասխանատու եմ միայն նկարիչների առջև և կարող եմ պարզապես ոչինչ չանել` ցուցահանդեսներ չկազմակերպել, հոբելյաններ չնշել, հասարակական քննակումների չմասնակցել: Այստեղ անձնական հարցեր չկան, գլխավորը սկզբունքներն են: Ի դեպ տարեկան գոնե մեկ անգամ էլ «Կերպարվեստ» վերնագրով հանդես ենք տպագրում: Բայց այդ ամենն անում եմ, քանի որ նկարչությունն իմ մասնագիտությունն է, սա իմ գործն է:
– Թեև դիզայներական կրթություն եք ստացել, որոշ ժամանակ գլխավորել նաև գեղարվեստի ակադեմիայի դիզայնի ամբիոնը: Այդ ասպարեզում դեռ «պարապ մա՞րդ» եք: Ես կրկնում եմ ձեր արտահայտությունը:
– Ես արդյունաբերական դիզայնի մասնագետ եմ, իսկ Հայաստանում, ցավոք, արդյունաբերություն չկա…
– Դրանից ըստ երևույթին գեղանկարչությունն է շահել:
– Հուսամ` չեք սխալվում: Միայն մեկ փաստ վկայակոչեմ` մասնակցել եմ 200-ից ավելի խմբակային ու անհատական ցուցահանդեսներիի Հայաստանում, Ռուսաստանում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, ԱՄՆ-ում և այլն:
– Հետևելով միության ներսում ու շուրջը ծավալվող դեպքերին, ուզում եմ այսպիսի առաջարկ անել. դուք մոռանում եք ձեր հակառակորդների արարքները, նույնիսկ կոպիտ մեղադրանքները և կենտրոնական ցուցասրահում կազմակերպում եք նրանց ստեղծագործությունների համահավաք ներկայացումը:
– Ես համարում եմ, որ նկարիչների միության բոլոր անդամները պետք է օգտվեն նրա հնարավորություններից: Գալով ձեր առաջարկին` ասեմ, որ ցուցահանդեսներին բոլորն են մասնակցում, ընտրությունը կատարվում է ըստ ստեղծագործության որակի, ոչ թե ըստ հեղինակ անձի: Կազմակերպվել է նաև հեղինակն իմ հիմնական ընդդիմախոսի անհատական ցուցահանդեսը, ես էլ բացման արարողությանը ողջույնի խոսք եմ ասել:
«Հայաստանի զրուցակից», 2010թ.
Երբ մեկը քեզ ժպտում է` դու նրան անպայման պետք է ժպիտով պատասխանես