Բանտի հրապարակին, կէս ժամէ ի վեր շարունակուող «ռազմափո՜րձը» գտաւ իր վերջը։ Այսպէս կարծեցին զգալ երկու աղջիկները, իրենց յարկաբաժինէն, որ կը նայէր այդ տարածութեան։
Զինուորական ու մարզական շարժումներու գրեթէ իրենց ամէնօրեայ վարժութիւնը զիրենք անփոյթ կ’ընէր պատուհան բանալու, արդէն անտրամադիր, թուրք ըլլալնուն։ Արեւելքի քաղաքները իրենց մշտական պատուհաններովը նկարագիր կը ստանան։
Հեռուէն, հետեւած էին սակայն, ջահերով լուսաւոր սա փոխադրումներուն, իրական ռազմափորձի մը հեգնանքը երանգող։ Այդ շարժումները կտրտուած էին բարձրահագագ հրամաններով, որոնք զինուորական մեծվայելչութիւնը կ’երաշխաւորեն։ Ու հնօրեայ սալերուն վրայ, ուր լատին ու յոյն գիրերը, ինչպէս ճառագայթաթեւ խաչերու փշուրները կը յամառէին դիմանալ, այդ մարդոց մեծաշռինդ ոտնազարկը խորապէս բիրտ էր ու տպաւորիչ։ Աղմուկի տալու, ցոյցի հանելու սա ախորժակը խոտոր կը համեմատի թուրքերուն ընտանեկան լռասիրութեան եւ զգուշաւոր, պարսպապատ տուներուն։
Ու լսեց վերջապէս, երեք անգամ դղրդագին որոտը, որ եղեւնիներուն կատարէն ագռաւները սարսափեցուց` զանոնք փախուստի հանելով դէպի հանդարտ գերեզմանիկները, այնքան առատ, քաղաքին մարմինին մէջ, նոճիներու կղզիակներով որոշուող։
- Փատիշահըմ չոք եաշա՜…
Անշուշտ շատ էր ապրելու այդ վեհապետը, որ այնքան յատկանշական քաղաքականութիւն մը վարեց` ստեղծելով պատմութեան անմոռանալի ռէժիմներէն մէկը ու երեսուն տարի թուրքերուն համար օրուան հացն ու մտածումը տուաւ։
Քաղաքի բարձունքներէն մէկուն, զօրանոցի մը բացավայրէն զինուորներու բերանով թեւ առած այդ մաղթանքը ժամեր տեւող երկայնք մը կը կտրէր­կ’անցնէր։
Բայց քաղաքի կեդրոնին, բանտի շրջանակին մէջ այս խորունկ աղաղա՞կը։
Անժամանակ սա զօրանոցը զինուորական ընդունելութիւն մը չէր սակայն։ Կառավարական շէնքերու շրջապատին կարգապահական ուժերու սա պարզուկ խաղը, թուրքերուն բառովը՝ մանովրա ն, նշանակութեան կը բարձրանար իր անպատրաստ յաջողութեամբը։ Ամէն ինչ տեղի էր ունեցած անթերի կանոնաւորութեամբ, պարագա՛յ՝ որ կ’ապացուցանէր հեղինակաւոր թաթն ու ուղեղը վերատեսուչ փաշային։ Ոչ մէկ պակաս պատասխանատու, հերթապահ սպաներէն։ Քոմանտան փաշան այս կարգի անակնկալներով գերմանական իր կրթութիւնը կ’արժեցնէր։
Ցոյցէն յետոյ՝ կառքեր։
Որոնք, երկար ու շատ, քաշուեցան ու քաշուեցան, հետեւուած՝ հեծեալներու տասնեակէ մը։ Ոգեւորուած՝ հրապարակը մտաւ իր գիշերային դիմագիծին, – մութի հաստամեստ, զոր սիկարներու շրջամոլիկ կրակը կը վիրաւորէր անցողակի։ Անհանգիստ, հազոտ երթեւեկը շրջուն պահակներուն։ Սուլոցի մը ճիչը, որ մութը կը ջանայ բզկտել մէկ ծայրէն միւսը ու կը նուաճուի։ Բանտին հեռու բջիջներէն երգի փշրանքներ, անիմաստ՝ որովհետեւ անորոշ։ Կամ հարց­պատասխանին՝ չերեւցող մարդոց։
Խորունկ՝ գիշերը։
Երկու աղջիկները յոգնա՜ծ, տարբեր յուզումներու խուժումէն։ Անվանդակ պատուհաններէն լոյսի առատ խաղարկութիւն մը, որ գործն էր բացառիկ յստակութեամբ աստղերու։ Ասոնք կը թուէին շարժիլ։ Հիւանդը հարցուց.
-Ո՞ւր կ’երթան ուրիշ գիշեր…
-Որո՞նք։
-Աստղերը։
Եղնիկը չէր հասկցած քրոջը հարցումը, ուրիշ մտածումներէ գրաւուած ըլլալուն։
Հարցական ընդմիջումը անկարող էր սակայն փարատել անոր ներսը սկիզբ առնող դոնդողացումը, որ իրականութիւն է մեր մէջ կարգ մը պահերու։ Մեծ մտածումները ենթակայ են սառումի օրէնքի մը։
-Ինչո՞ւ չես խօսիր։
Ստիպուած էր պատասխանելու, ներսէն վախին ի հաշիւ։ Մէկէն զգաց, որ կը նեղուէր հիւանդէն։ Յետոյ՝ այս նեղութիւնը կապեց առանձնութեան բուռն պահանջքի մը, որ ծներ էր անդիմադրելի։ Ու գտաւ, որ նոր ալ էր այդ զգացումը։
Սպասուհի՛ն։ Որ մեծ արագութեամբ անցուց հիւանդի ոտքերուն գուլպայի ձեւով մուշտակ մը։ Ան պաշտօն ունէր ամէն գիշեր այդպէս պատսպարել օրիորդը։ Ու մուշտակներով պարուրուած քովն ի վեր մաման։ Հիւանդը դիմաւորէր պիտի այդ անիմանալի ցուրտը, որ անոր ոտքերուն, ձեռքի մատներուն, ափերու փոսիկին ու, մա՛նաւանդ՝ ողնայարի սիւնին կը յայտնուէր, մինչ այտերը, շունչը, կուրծքը կրակի մէջ կը զգար անիկա։
Իր պարտքը կատարելէ յետոյ, սպասուհին – բարակ ու հատած աղջիկ մը, հաւանաբար հեռուէն ալ ազգական – պիտի քաշուէր անաղմուկ, սպասելու նոր հրամանի։
-Որո՞ւ կը մտածես։
Անոր հարցումը կրկին անակնկալի բերաւ փոքր աղջիկը, որ ընդոստ նայեցաւ քրոջը։ Ու գրեթէ բարկաշեշտ՝
Անոր անուշիկ յօնքերը կիտուեցան։ Բաներ մը դիզուիլ թուեցան մաքուր ճակատին` զայն ընելով գծաւոր ու տգեղ։
-Շատ տարօրինակ բաներ կ’ըսես երբեմն։
Չէր զգար, որ միտքինը կը պարպէր անգիտակցաբար։
Անշուշտ, քսան մտնելիք աղջիկները, փաշաներու արիւնէն, պալատներուն յոգնաթափ պերճանքին մէջ, ուրիշ բաներ ունէին ըսելու, դիտելու, ընելու, եթէ երբեք, հոս տրուածին պէս, գամուած չըլլային իրենց օրրաթոռին, որ մահիճն ըլլար, անոնց կոտրտուած ողնասիւնին։
Սանդուխին՝ շրշիւններ։
Սպասուհիներուն բանակը, թիւով վեր տասնէն, պալատներուն սա նկարագեղ երամը, տարիքի ամէն աստիճաններով, ինչպէս նաեւ տրամաթիք դրուագներու խոր կնիքովը։ Հոս, քալելու տեղ պարտաւոր էին քսքսուելու պալատին արձագանգուն սրահներէն` խնայելու համար հիւանդին աւելորդ հետաքրքրութիւններ։ Տարօրէն սուր անոր ականջները կը տեսնէին հեռուէ հեռու ամէն շշուկ։ Անշո՛ւշտ որ նեղող՝ այս ամէնը։ Անոր հայրն ու մայրն անգամ եղան ենթակայ այս քմայքներուն։
Ոսկեդրուագ, սատափներով զարդարուն եւ զանակաւոր իր աթոռին մէջ, որուն զսպանակաւոր ուռեցքները զինքը կը գրկէին մա՛նաւանդ կողերէն, խոնաւ իր ափերուն անիկա ամուր էր բռնած ձեռքը իր փոքր քրոջը` արգիլելով անոր մեկնումը։ Գուշակա՞ծ էր անոր մէջ զօրաւոր իր ցանկութիւնը դուրս ելլելու։
-Կ’ուզեմ քովս ըլլաս։
Փոքրը չպատասխանեց։
Բայց անոր դէմքին կը թափառէր անստոյգ բան մը, որմէ զգածուեցաւ հիւանդը։ Սա թափանցումը անոր դալուկ այտերուն բերաւ թեթեւ կարմրութիւն։ Կը տառապէ՞ր քրոջը գեղեցկութենէն։ Ո՜վ գիտէ։ Ուրիշները տեսնելէ առաջ, մենք մեզ կը տեսնենք։
Պատէն, գերմանական ժամացոյցը զարկաւ երեք հարուած։ Որոնց իբր արձագանգ, բանտի հրապարակը, գիշերապահին ճոկանովը ուրիշ երեք հարուած հետեւցուց, հազիւ հաստատուած խաղաղութիւնը դղրդող։ Եւրոպական ժամը, որ ինը անցած ըլլալու էր։
Գերմանական այդ ժամացոյցը, որուն հիւանդ աղջիկը իր անունն էր փոխ տուած, տրտմութեան ընկեր մըն էր Ֆերուզէ ին ու ամէն ժամու աւարտումին կը նուագէր թախծոտ կտոր մը բան, ջերմ, հազիւ մետաղ, վայրկեանի մօտ տեւողութեամբ։ Խոր էր ու տպաւորիչ այդ կտորիկը, մա՛նաւանդ լուսադէմին, երբ ընդարձակ ապարանքը, քունի մէջ թաղուած, կը թուէր մոռնալ սրսփուն հիւանդը։ Քաղաքին նորութի՛ւնը։ Որ այցելութիւնն էր ընդունած աւագանի տիկիններուն։ Թուրքերը, գաւառական քաղաքներու իրենց պալատները հաճոյքով կը բանան ժամացոյցին, որ այդ ընդարձակ մերկութիւնները կը ծաղկեւորէ, իր աստուածահաճոյ դերէն զատ – աղօթքի պահերը ճշդիւ, րոպէական փոյթով մը հետապնդելը հանգստեան կանչուած պաշտօնեաներուն կամ վայելքէն կանուխկեկ սպառած ծերութիւններուն նուիրական զբաղումը կը մնայ–, լայն իր մարմինը տրամադրելով մետաղեայ դրուագումին, գոհարի եւ ոսկիի մեծկակ մթերք մը այդ առարկաներուն վրայ՝ անշուշտ կը պատմէ ուրիշ ալ բան տանուտէրին պահեստէն։ Երկու­երեք մեթր անոնց հասակին համար ընկուզենիէ ընտրելագոյն պահոցներ։ Ճօճանակներ, որոնց ոսպնեակը ոսկի ափսէներու հետ չեն փոխեր։ Ու ծանրութիւն կախող գլանները ոսկի շղթաներով։ Սլաքները՝ ադամանդակուռ։ Երբեմն մանրանկար կենդանեակներ, համակ ոսկի մարմինով, որոնց աչքերը՝ գոհար։ Հարստութիւնը մունետիկներով չէին ծանուցաներ ալ այդ օրերուն, այլ՝ հոս տրուածին նման, տան առարկաներուն վրայ թափուած սուտակով ու զմրուխտով։ Սուրեր, այսինքն՝ անոնց պատեանները, երախակալները։ Ու կը լռեմ անոնց նկարը։ Զգեստներ, այսինքն՝ անոնց վրայ թափուած մետաքսն ու ոսկեղէնը։ Ու կը լռեմ ճաշակն ու արուեստը։ Ու թրքական քաղաքի մը մէջ, երբ մարդիկ չեն որոճար սպանդ կամ ափսոսար վաղամեռ զաւակներ, հեռու դաշտերու վրայ ինկած իշխանուհիներու օժիտը, ըսել կ’ուզեմ՝ անոնց մեծաղաղակ ցուցադրումը հանրային երեւոյթ է։ Շաբաթներով կը փռուին այդ իրերը սրահէ սրահ։ Յատկապէս յարդարուած առագաստի մը խորը, հարսնցուն մինչեւ եղունգները հիւսուած ադամանով ու մարգարիտով իր գեղեցկութիւնը կը դնէ ամէնուն նայուածքին։ Հասկնալի հոս ամէնը։ Վասնզի էրկանը աչքերէն դուրս արու աչքեր պիտի չտեսնեն զայն։ Ժամացո՞յցը, նե՞րը։ Հարկա՜ւ։ Ադամանդով ընդելոյզ՝ ան, անոնք, ամիսով կը փայլին պալատներու մայր դրան ճակատին, թելուած, սազուած ու հսկուած չորս արաբներէ։
-Հիմա հասած են…։
Հիւանդը կ’ակնարկէր փաշաներուն, որոնց ակամայ ընկերացած էր մայրիկը։ Անոր աղջիկները այդպէս կը հաւատային ամէն անգամ, որ իրենց մայրը տժգոյն յուզումով մը կառք կը բարձրանար Ջերմուկները, հօրենական պալատը երթալու…
Անշուշտ մեծ ու խորունկ իր ուսումնասիրութենէն ետք, հազարապետ փաշան արդար իրաւունքը ունէր օրուան մը հանգիստի։ Ո՞ւր աւելի յարմար այդ հանգիստին, քան Ջերմուկները, քոմանտան փաշային փառաւոր ապարանքին մէջ. օժիտ՝ կնոջը կողմէն։
Հատորներ չեն բաւեր՝ սպառելու համար խորհուրդն ու հոգին այդ հսկայ կառոյցներուն։ Թուրքերը Պոլսոյ մէջ քիչ ու շատ ճարտարապետութիւն մը դրած են իրենց պալատներուն իբր խորք։ Գաւառական քաղաքներուն ապարանքները ուրիշ բաներ կը խտացնեն։ Արեւմտեան աչքերը դժուար պիտի թափանցեն անոնց ոճին։ Ու աւելի դժուար սա թափանցումը, երբ զմայլելի դաշտանկար մը, տաք ջուրի աղբիւրներ, հսկայ ծառաստաններ կը միջամտեն՝ կազմելու համար շրջանակը այդ շինութիւններուն։
Կ’անցնիմ արագ։ Որս։ Ձեռակերտ լճակները իրենց ձուկերուն որսովը։ Պարտէզներ, իրենց անհատնում ու վախ ազդող ուղիներովը, որոնք երբեմն կը սուզուին հողին յատակը, ուրիշ փորուած պալատներու դէպի սիրտը։ Կը հասկնա՞ք այս ամէնուն եզական խռովքը, երբ այդ պալատներուն տէրը ի պաշտօնէ ապրող մըն է ու տասնով­քսանով, այսինքն՝ աղջիկներով ամիս կը փոխէ…։ Քոմանտան փաշա՞ն։ Կը գիտնանք ատ ալ։ …։
Մուրացիկին երգը։
Որ ամէն գիշեր, բանտի հակադիր հրապարակին, սրճարաններու ամբոխին ցրուումէն առաջ, պիտի բարձրանար, սրտառուչ, ջերմ, գրեթէ կրօնական՝ հաստ ու բարբարոս այդ մարդոց հոգիէն անցք մը բանալով մարդկեղէն յուզումներու։ Մինչեւ իրենց տուները, այդ պէյերը, աղաները, էֆէնտիները պիտի փոխէին երգին պատգամը անշուշտ։ Բայց այդ րոպէին անոնք կ’այցուէին խոր տրտմութեամբ։ Ի վերջոյ կեանքը կախարդ բաժակն է հեքիաթին ու անոր մօտեցող ամէն շրթունք իր ուզածը պիտի գտնէ անոր երեսէն մէկ քանի օրուան համար։ Դարակը, միշտ մոխիր գերեզմանէն։
Երգին հետ, սպասուհիները պարտաւոր էին փոխադրել Ֆերուզէին օրրաթոռը պալատին հիւսիս բաժինը։ Ուրկէ վար մեծ հրապարակը, որուն հանգոյցը հազարամեայ սօսի մը կը կազմէր հազարով աթոռներ, մայթերն ի վար։ Ութանիստ լապտերներ, ճիղճ լոյսերով։ Ու թրքութի՛ւնը, ցանցառակի եւրոպական տարազովը։ Դիւանի պաշտօնեաներ ասոնք։ Ստուար մասը դասական շալվարով ու փաթթոցով։
Երգը զարգացաւ, հաստատ կոկորդէ մը, մանր ու երկարուն գնացքով կազէլ ներուն 1, որոնք թրքական թեթեւոտն, տաք սիրերգները կը վերածեն մանուածապատ, անհատնում ձայնաղբիւրի մը, ձգձգուն, անհանդուրժելի՝ երբ օղիի կամ հաճոյքի սեղաններու շուրջ թեւ բանան։ Բայց կը փնտռուին կէս­լուրջ, պաշտօնական շրջանակներէն, իրենց դանդաղ, բայց պարուրող միսթիքին ու, մա՛նաւանդ՝ անհատական շեշտին ուժովը։ Ամէն կոկորդ անոնց կը փոխանցէ սեփական նկարագիր։ Կոյրը՝ արիւն։ Սիրահարը՝ սերմ ու յիմարութիւն։ Մուրացիկը՝ անդենականին ստուերն ու գոլը։ Ընդհանրապէս կը փայլեցնեն գեղեցկութիւնը գեղեցիկներուն, կը խորանարդեն անգթութիւնը անոնց ձեւերուն։ Օժտուած տղոց ու դժբախտ ծերերու բերնին անոնք արժէքի կը բարձրանան։
-Ամա՜ն­եամա՜ն…
Պատուհանը բացուեր էր։
Մուրացիկը – գիտէին անոր ամբողջ ծննդաբանութիւնը–, իր երգին ոլորքները սպառելէ յետոյ՝ իջած էր մարդկեղէն խորքին, արձակելով իր վրայով ցաւը բոլորին, որոնք պիտի չըլլան ազատ «ցաւին ասեղէն», նո՛յնիսկ երբ իրենց մարմինները պաշտպանեն խանթարով բեհեզով ու անգին մուշտակով։
Սարսուռ մը հոսեցաւ Ֆերուզէին ողնուղեղէն։
-Ի՜նչ տխուր է։
Եղնիկը չէր ուզեր խօսիլ։
-Ի՜նչ անուշ է։
-Դուն լսէիր միւսը։
Մտածեց։ Հակառակ օր մը ամբողջ այդ «միւսին» երազած ըլլալուն, Ֆերուզէն մոռցեր էր զայն։ Չտեսնուած բաներուն ճակատագիրն է ասիկա։ Կ’անցնին ու իրենցմէ գիծ չի մնար մեր ներսը։
-Հայուն տղան։
-Ասկէ անո՞ւշ։
-Կո՞յր։
-Չէ, քոյրիկ, քանի՛ է կը կրկնեմ։
-Իրա՜ւ։ Մարդասպանը։
Սանդուխին շրշիւն։ Դուռին՝ սեւամորթ պահակը, որուն ակռաները աղտոտ լոյսով մը շողացին հեռուէն։
-Ի՞նչ ըրիր, Մուսթաֆա՛։
Մուսթաֆան կիսաժպիտ, խորհրդաւոր արարած մըն էր նոյնիսկ պալատին ամէնէն խաղաղ պահերուն։ Ներքինին այդ դիմակը կը ճարէ դառն փորձառութիւններով։ Խօսելու մէջ վերապահութիւն մը անոր տաղանդն է երբեմն։ Անշուշտ, քսաներորդ դարուն, անիկա հին վայրենին ալ չէ, որուն ետեւէն զոյգ դանակներ կը պտըտէին, մեղաւոր կիները իրեն մահիճներուն վրայ մորթելու։ Բայց բռնութիւնը նորերուն մօտ փոխարինուած է հնարամտութեամբ, բազմաղբիւր չարութեամբ։ Արաբ Մուսթաֆա կը սիրէր Եղնիկը, որքան որ բառը կրնայ իմաստ մը ունենալ նման մարդու մը մասին գործածուած պահուն։
-Ի՞նչ ըրիր։
Բարկացոտ, լալու մօտիկ պչրանքով.
-Կարելի չէ, հանըմ էֆէնտի։
-Կարելի չէ՞, ո՞վ ըսաւ։
Անիկա խածեր էր շրթները։ Ձեռքը օդին մէջ բարձրացաւ անգիտակից։ Մէ՞կը կը ծեծէր։ Երա՞զ մը կը հալածէր։ Անոր քոյրը իր մահճաթոռէն ցցեց գլուխը։
-Դուն սուտ կը խօսիս, սեւ սատանայ։
-Վալլահ­պիլլահ, հանըմ էֆէնտի։ Յիսնապետը պիտի ծեծէր զիս։
-Ո՞վ, այդ յիսնապետը, - միջամտեց Ֆերուզէն, որ առանց տեղեակ ըլլալու խօսակցութեան չըսուած իմաստին, նետուեր էր խօսքի, շփացուած աղջիկի դիւրայոյզ բռնութեամբ։
-Աքիֆ պէյը։
-Գեղացի՞ն։
Պահակը յօնքերով հաստատեց նախատինքը, կիսաժպիտ ու խորհրդաւոր։ Ներքինիները զգոյշ կ’ըլլան։ Ատիկա իրենց պարտքն է։ Բայց իրենց առաջին ալ պարտքը ուրիշին, մա՛նաւանդ այրերուն չարիք հասցնելն է, մարդկօրէն կարելի բոլոր ճամբաներով։ Վարանումէ մը ետք, որ դիտուած էր մեծ յաջողութեամբ, անիկա, ցած ձայնով, գրգռելու համար աղջիկներուն զայրոյթը, աւելցուց.
-Փաշային կողմէ անգամ ասանկ հրաման մը չի կրնար գործադրել։
-Ո՞վ, այդ անասո՞ւնը։
-Ա՞րջը։
-Կ’ըսէ այդպէս։
Ու յօնքերովը հաստատեց աղջիկներէն բանաձեւուած նախատինքը։ Կ’ատէր յիսնապետը իր գոռոզութեանը, կոպտութեանը, պեխերը ոլորելու լրբութեանը, բայց ատոնցմէ աւելի Եղնիկին աչքին իյնալու իր յամառ հնարքներուն համար։ Կ’ատէր անոր մէջ բարբարոսը, հողագործի կտորը, իր բառովը՝ հէօտիւկ ը։ 2 Ու հակառակ անոր, որ չէր տեսած զայն, այդ գիշեր, անոր բերանը դրաւ վտանգաւոր նախադասութիւնը, տեղեակ ըլլալով կարգապահական օրէնքներուն։ Բանտին դուռները որոշ ժամէ մը վերջը չէին բացուեր առանց գրաւոր, կնքուած ու չորս բարձրաստիճան անձերու բերնով ալ վաւերացուած հրամանին։
-Մօտենալ Սողոմին ու յայտնել անոր՝ անհրաժեշտութիւնը իր գիտցածը ըսելու։ Աւելի՞ն։ Տասնհինգը նոր անցնող աղջիկ մը ուրիշ կերպ չունի մտածելու, քան ինչ որ իր մէկ քանի զգայարանքները կը թելադրեն իրեն։ Ամէն շաբթու անուշիկ աղջիկ մը փաշաներու պալատին համար պէսի դնող 3 ներքինին անշուշտ ունէր բաւական խելք չըսուածն ալ լրացնելու իր կողմէն ու ենթադրելու իր հանըմին մօտ մէկը մանկական քմայքներէն, որոնք իրենց տարօրինակութեամբը չէ, որ կը խռովեն, այլ իրենց յամառութեամբը պատճառ կը դառնան աղէտներու։ Անիկա, փաշաներուն մեկնումէն յետոյ բանտ էր ղրկուա՜ծ, Սողոմին յայտնելու աղջկան մը կա՜մքը, այդպէս սքողուած։
Երկու աղջիկներու բերնին, բանտային ապահովութեան այդ գիշերուան պատասխանատու սպան արժանացաւ աւելի տխուր, մա՛նաւանդ տմարդի ու գռեհիկ վերադիրներու։ Անշուշտ անոնք չէին հայհոյեր իրենց հօրը գրական, հռետորական շքեղութեամբը։ Բայց տարիներու խողովակով մը, սա սրահներուն թափուած այդ գրականութի՛ւնը ըսես մթնոլորտ էր կազմած։ Ու երիտասարդ, թերեւս ազնիւ ալ այդ աղջիկները պլշկուած կը թուէին իրենց հոգիէն, այդ ամէնօրեայ ուսումներուն ուրուային գոլովը։
-Ո՞ւր են հիմա։
Պահակը չպատասխանեց։ Հարցումին տարտամութիւնը անիկա սովորութիւն ունէր շահագործելու։ Այս մասնայատուկ ճարտարութիւնը անոր կու տար առիթ իր միտքը մարզելու, մա՛նաւանդ խօսելու, – անոր ամէնէն գրաւիչ առաքինութիւնը։ Ի վերջոյ, մեր մարմինը միջոց մը կը գտնէ մեր ամէնէն զօրաւոր տուրքը օգտագործելու աս ու ան խողովակով։ Սեռային հոսանուտը արուեստի վերածող տեսութիւնը յիմար վարկած մը չէ։ Ներքինին մեծ համոզող մըն է։
-Քեզի կ’ըսեմ, չե՞ս լսեր։
-Քաւ լիցի, հանըմ էֆէնտի, ինչպէ՛ս թէ չեմ լսեր, միայն չեմ գիտեր, թէ ի՛նչ կ’ուզէք իմանալ։
Անիկա շատ լաւ գիտէր Եղնիկին փափաքը։ Բայց իր բառերուն հետ իր դէմքը կը թուէր հեռանալ իրմէ։
-Ապդա՜լ 4, իբր թէ չի գիտեր։
Պահակը գլուխը ծռեց, ընդունելու համար գեղեցիկ նախատինքը, ինչպէս ըրած ըլլալու էին անոր պապերը, դարերով, արժանավայել լրջութեամբ ու պատկառանքով ընդունելու համար ծեծը իրենց տէրերուն։ Անոր ամփոփուած դէմքին ինկած էր անստոյգ ալ վախ, զոր զգացին երկու աղջիկները։ Ուրկէ՞, ինչո՞ւ կը վախնար սեւ սատանան, որուն ճիրանները բաւ էին տասը յիսնապետ տասը տարի ծուղակելու։
Հիւանդ էր, քիչիկ մը ջղագար։
Անոր փափաքներուն դէմ նուազագոյն ընդդիմութիւն մը պատճառ կը դառնար ծանօթ նոպաներու, որոնք հեծկլտագին յօրանջէն կը փոխուէին ուրիշ բաներու, հետզհետէ զարգանալով դէպի սիրտ բզկտող լացը, ա՛լ բարձրաղաղակ։ Պարզ ունկնդրութիւն մը բաւ էր հաստատելու շատ խոր ու սրտառուչ գեղեցկութիւն մը անոր բառերուն մէջ անմուրատ պատանութեան ողբէն անջատուող։ Մահուան ծարա՜ւ, բայց բնական, որովհետեւ պարզ, բխող՝ սա օրրաթոռին տոպրակի մը պէս ձգուած մարմինէն։ Աշխարհին եսասէր չարութի՜ւնը, զոր ախտաժէտները կը զգան այնքան անվրէպ՝ ուրիշներու արգահատանքը վերածելով այդպէս ստացուած, թունաւոր իմաստութեան մը։ Մարդոց անգթութիւնը, որոնց մեղքը ուրիշ բան չէ, քան, իրենց կարգին, կեանքը ընդունելու այլապէս իմաստուն հերոսութիւն մը։ Վայե՜լքը, ու անոր կապուած յուզումին ժահրը…։ Պէտք չէ շատ իջնել կարգ մը բաներու խորը, որոնցմէ մէկը՝ սի՛րտը աղջիկներուն, աւելի ճիշդը՝ աղջկան, զարնուած իր ջիղերուն սարուածէն։ Այս արտասուայեղց ու բզկտող տեսարաններէն իրենց սարսափին համար, անոր ծնողքը կը զգուշանային դիմադարձելէ անոր քմայքները, ճարտարօրէն ձեւը գտնելով անոր հետաքրքրութիւնը շեղելու, կեդրոնացումէ արգիլելու, գործածելով սպասուհիներու բարձր թիւ մը, իւրաքանչիւրին մէջ մասնակի տաղանդ։ Հիւանդի անոր մարմինին մէջ իմացականութիւնը մնացած էր քիչ, անաճուն, թէեւ անոր զգայարանքներուն մէկ մասը, մասնակի՝ ականջներն ու սեռային կեդրոնները գացած ըլլային գերաճումի։
-Խստիւ պատուիրեց, որ չխօսիմ ձեզի։
-Ո՞վ, արջուն թո՞ռը։
-Ո՞վ ուրեմն։
-Սիւլէյման օնպաշի ն 5 ։
- Ատ ո՞վ կ’ըլլայ կոր։
- Աքիֆ պէյին փոխանորդը…
Պահակը լռեց։ Շա՞տ խօսեր էր։
Եղնիկը (հինգ տարեկան չեղած անոր անունը փոխած էին Կազէլ ի, աչքերուն մեղմութեանը, ինչպէս բարակ մարմինին տարօրէն ողորկ քաղցրութեանը, սարսռոտ խրտչունութեանը համար) ուզեց խօսիլ, բայց անոր կոկորդին մէջ ծանր բան մը կը թուէր կենալ։ Վա՞խ։ Բայց ուրկէ՞։
Միւս կողմէն հաւաքուած էին սպասուհիները։
Անոնք, մեծ մասով գերի, այսինքն՝ դրամով գնուած, կը պատկանէին տունին, առարկաներու ընտանութեամբ մը։ Գիտէին իրենց արժէքը ու պատրանք չունէին իրենց ճակատագրէն։ Բայց կը շարունակէին ծառայել, այսինքն՝ ապրիլ, ինչպէս ուրիշները՝ սիրել, հարստանալ, ընտանիք կազմել։ Թուրք ընկերային կազմակերպութեան արդիւնք այդ աղջիկները, այնքան առատ՝ արուներու սակաւութեան դիմաց, բախտին նպաստաւոր բերումին, յղի մնալէ ետքը (փաշան կամ պէյն ու աղան շատ ալ չէին փնտռեր աղբիւրին վաւերականութիւնը ` նուաճուած ըլլալով անոնց յարաճուն թիւէն), կը ճարէին սանկ ու նանկ էրիկ մը։ Մինչեւ այդ երջանիկ օրը, անոնք ապրանքն էին իրենց տէրերուն։ Միսոտ ալ, նիհար ալ։ Սեւ կամ ճերմակ։ Գրաւիչ ու, թանձրօրէն տգեղ, ցեցակեր երեսներով։
Տասնէն աւելի էին անոնք քոմանտան փաշային ապարանքին մէջ, մեծ մասը տասնի­տասնմէկի դուռներուն, անցած՝ Գերմանիա ըրած այդ անասունին ճիրաններէն, ու հիմա քսանէն վեր, շահած տեսակ մը վիրաւոր ընտանութիւն։ Տարիքի անհաւասար սանդուխը անոնց մէջ կը ստեղծէր անշուշտ վէճն ու կռիւը, նախանձն ու մրցանքը։ Բայց կեանքը վեր է մեզմէ, ըսել կ’ուզեմ՝ ապրելու հարկը կը հարթէ մեծ դերբուկներ։ Իրար գզելէ, նախատելէ, դաւելէ ետքը, անոնք հաշտուիլ գիտէին իրարու թերութիւններուն ու տանտիկինին ծանր, կարեկցող շուքին մէջ կը լրջանային։ Իրենց պարտադիր աշխատանքէն զատ, անոնք կը կատարէին հիւանդապահուհիի տեսակ մը պատուակալ պաշտօն։ Անոնցմէ կարեւորները, տաղանդի մէյ­մէկ գիծով, մօտիկ կը կենային Ֆերուզէին, որ զանոնք կը նախատէր բիրտ ու վայրագ, յետոյ՝ կատուի մը պէս անոնց գլուխները իր գիրկը առնելով, անոնց կոկորդէն վար կը նետէր սուղ շաքարներ ու շոքոլաներ։
Լեզուանիները, գեղանիները, խռովայոյզ բնաւորութեամբ ու վագրի անգթութեամբ ան միւսներն ալ, որոնք պատմել ու գրգռել գիտէին, պալատին, բանտին, հրապարակին, կառավարական ընդարձակ դիւաններուն խճող ու մութ կեանքը, անցուդարձը կը դիտէին, իրենց սաւանուած աչքերուն մաղովը, ու մարդերը, զինուորներն ու փաշաները, փոքրաստիճան ու յոխորտ յիմարները՝ ինչպէս աւագ պաշտօնատարները, կը դատէին տարօրինակ կենդանութեամբ մը։ Ասոնք լուր ունէին քաղաքին ալ գայթակղութիւններէն։ Աւելի՛ն. հիւանդ աղջկան հետ, երեք տարիներէ ի վեր իրենց մտերմութիւնը, անոնցմէ մէկ երկուքին տուած էր բացառիկ իմաստ։ Անոր սենեակը պառկողները, ասոնք, երկուքն ալ թարմ, այսինքն՝ պահած իրենց պարմանութեան աշխոյժն ու նրբահամը, իրարմէ շնորհալի։ Որոնք անոր մարմինը կը հիւսէին իրենց ձիգ, ոստուն միսերուն մէջ, փոխն ի փոխ, իրար խածնելով զգայուն իրենց կեդրոններէն, յետոյ՝ համբոյրով փայփայելու համար հիւանդին պտուկները, տարօրէն խոշորցած այդ դառն մարձումներով։ Գաղտնի այս կապերը այդ աղջիկներուն իրաւունք կու տային ամէն րոպէ ըլլալու Ֆերուզէին մօր, միշտ ըսելիք մը իրենց լեզուին տակ, եթէ չունէին ընելիք…
- Գիտե՞ս, Ֆերուզէ, լմնցուցեր են։
- Հայերուն գործը…
- Ուրկէ՞ գիտես, - նետուեցաւ մէջ Եղնիկը կրակ առած ` ակնովի փնտռելով սեւ սատանան, որ աներեւոյթ էր եղած։
- Իմ չգիտցածս չկայ։
- Բայց ուրկէ՞ գիտես, կ’ըսեմ քեզի։
Անոր ձայնին մէջ խորագոյն յուզում։ Ու խորութիւն, զոր չէին ճանչցած անոր վրայ։
-Ջուրը ակէն կը խմեմ։
Խմողն էր Ֆերուզէին սիրականը, սպասուհիին բառով՝ «սիրահարը», դասական թարմութեամբ, խորապէս շինուած ։ Իր բազմապիսի զբաղումներուն մէջ ե՞րբ կը գտնէր անիկա ատեն իր դէմքով այդքան մանրակրկիտ ձեւով մը շահագրգռուելու։ Անիկա համբաւ ունէր, նայուածքին տարօրինակ բացութեամբ։ Ու կոտրտուքովը, ժպտելու, լաչակը կրելու իր կերպերովը։ Նոյն ատեն, պալատին ամէնէն գեղանի կտորն էր անիկա։ Ու ջուրը կը խմէր իր ակէն ։ Փոխաբերութիւնը ընդարձակ է շատ, ջուրի տեսակներուն հետ համեմատուած։ Ու սիրային իր արկածները, որոնք զգացումին բոլոր աստիճանները չէին մերժեր, անիկա վէպի մը համովը կը մօտեցնէր հիւանդին երեւակայութեան՝ ինչպէս զգայարանքներուն։ Ոչ ոք գիտէր, թէ անիկա ինչպէ՛ս կը գտնէր ատեն սպաներուն դարպասելու, որոնք անոր ազդեցութիւնը հիւանդին վրայ՝ կը շահագործէին զանազան խաղերու եւ դաւերու համար։ Ոչ ոք գիտէր, թէ ինչպէ՛ս, մա՛նաւանդ որ ծակին մէջ կ’ընդունէր բանտի շրջապատին ամէնէն ուժով արուները, լուսցընելով անոնց ծոցը ու լոյսէն առաջ իր անկողնին մէջ փռուելով խաղաղ, խաբելու աստիճան՝ սրատես ու կասկածոտ ներքինին, քոմանտան փաշան, որ կ’ախորժէր զայն ձեռնելէ, յորմէհետէ իր զգայութիւնը արթննար։ Ու անոր վայելապատումը իսկական վայելք էր ողնայարէն տառապող Ֆերուզէին։ Որքան քիչ է թուղթը` առնելու համար տարածութիւնը մարդոց ապրումներուն։
Իրողութիւն էր, որ քոմիթաճիներուն սպաննուիլը, փաշաներուն մեկնումէն ալ առաջ, հասած էր բանտին կարեւոր կեդրոնները, որոնք «լուրը» ընդունեցին խաղաղ ու գոհ այլուրութեամբ։ Զանգուածային ջարդերու վայելքէն յետոյ, թուրքերու խղճմտանքը դարձեր էր գրեթէ ախտազերծ։ Անհատներու մաքրագործումը անազդեցիկ էր անոնց ջիղերուն։
Ջուրը ակէն խմողը պարտաւորուեցաւ գոհացում տալ Եղնիկի «բուռն հետաքրքրութեան»։
-Բայց ամէն մարդ գիտէ, փոքրիկ հանըմ։
-Ո՞վ, ինչպէ՞ս։
-Այնպէս՝ ինչպէս եղած է։
-Թակոյկներուն սենեակը։
-Բոլո՞րը։
-Մէկը ողջ է։
Եղնիկը շունչ առաւ։
-Անոր ալ կարգը, առտուն։
-Ո՞վ, ո՞ղջը։
-Երգողը։
Եղաւ լռութիւնը։
Ու քալեց ժամանակը` հաստատելով սիւրմէլի 6 ֆաթմային յուզումը, ուրիշներու ալ բերնով։
Դեղնա՞ծ, շա՛տ, Եղնիկը, որպէսզի զգային ատիկա բոլորը։
Ծարիրուած սպասուհին, կարեկցուն, առաւ անոր այտերը ափերուն, գողտր ու հեղինակաւոր։ Ի՞նչ ունէր այդ աղջիկը այսպէս տիրելու համար սեռակից ուրիշներու, որոնք այդ ափերուն գգուանքին տակ տարօրինակ փափկութիւններ կը գտնէին, խտղտուն ու արու։
-Ի՞նչ կ’ըլլաս։
Եղնիկը չպատասխանեց։ Անիկա վախ ունէր անոր աչքերուն նայելու։ Ծանր հոտերով բեռնաւոր սրահին մէջ պճպճուն կենդանութիւն էր ծայր տուած, ոճիրով, արիւնով, դեռ ուրիշ բաներով տարտամօրէն հպանցուած այն հոգեկանութիւնը, որ յուղարկաւորութիւնն ու հարսնիքը կը յատկանշէ։ Առանց որոշապէս գիտակցելու, տղաքն իսկ բան մը կը զգան, երբ հարսնեթափօրին ետեւէն միամիտ ու խոշոր ծափ կը զարնեն, իրենց պտըտիկ մարմինները վեր­վեր նետելով։
Մուրացկանէն նոր երգ մը, աւելի թեթեւ։ Որ կ’արձագանգէր, իբր թէ դրան ետեւէն ըլլար եղանակուած։
Ինչպէ՜ս պիտի ուզէին բանալ մեծադիր պատուհանները, աւելի՝ քակել հսկայական պատերը, առնելու համար այդ ձայնը ներս, այսինքն՝ առնել ներս ինչ որ վարը, այդ սրճարաններուն մէջ ունկնդիր մարդոց առնութիւնն էր, այդպէս մածուցիկ՝ երգին անտես լարերուն։ Ժողովրդական եղանակը ինքնաբերաբար շարժումի էր հաներ անոնց ոտքերը, անզգալի կշռոյթի մը լարերով անոնց կուրծքերը, մարմինին ուրիշ մասերը։ Թուրքերու բարձր դասակարգը, այդ օրերուն, իր սրահները կը կիսէր` մէկուն մէջ դիզելով արուները, նուագածուները, միւսին մէջ էգերը, պարուհիները։ Մարդու հասակը հազիւ անցնող գորգէ այդ վարագոյրին երկու կողմերուն, հարսնեւորները կը զարգացնէին խրախճանքը։ Նուագածուները՝ խոր ու տարփալից։ Պարուհիները՝ խենթ, բայց անաղմուկ։ Թուրքերուն նամեհրամը դէմքին չափ կը տարածուի ձայնին։ Ու կ’այրին անոնք, իրենց կոկորդին ու մատներուն մէջէն պարպել ջանալով հաստ գոլը սեռին։ Ասդին, այդ հոսանուտին տակ կրակ առած կիները, իրենց մարմինները կը լարեն դժնդակ, սպառող պարին։ Անդէմ այդ միսերէն կը յորդի յուզումը, ոտքերն ու ափերը կը խենթենան։ Հաւաքական, անանուն այս տարափը սեռային հեղանուտին, սա նախնական սիրտերուն վրայ երբեմն «մահու չափ» կ’ազդէ։
Աղջիկները գրեթէ կը պարէին։ Ու իրարու քսուող միսերուն խուլ տագնապին մէջ թիկնաթոռին գամուած աղջիկը ծոցին էր դրած ծարիրուած, հոյակապ գլուխը ջուրը ակէն խմողին, շրթները տժգոյն, խածնել վախնալով հաւկիթները անոր այտերուն։ Անիկա նեղուեցաւ։ Այսինքն՝ առանձնութիւն կ’ուզէր։
Մեծի, տանտիրուհիի պակասը դեր ունէ՞ր սա զգայութեանց, սա երեւոյթներուն պարզումին վրայ։ Ֆերուզէին հեռացումէն յետոյ, մնացողները շրջապատեցին սեւամորթ պահակը, անոր կաշի այտերը, հաստ կողերը, թեւերը առած իրենց մատներուն մէջ, ու ոտքի չափով, կարգով կը հեծնային անոր քամակին, քաշելով մազերը, բայց փրցնելու չափ ուժգին կսմթելով անոր միսերուն առատ խուրձերը։ Բարկանալու անկարող ներքինին անոնց երեք­ չորսը իրարու կը բերէր իր թեւերուն լայն աղեղին մէջ, ու կը թխմէր անկիւններուն։ Այս ամէնը մռայլ, անթարթ նայուածքին տակը Եղնիկին։
Երգը դադրեր էր։
Կառքեր թաւալի ելան։ Երիտասարդ մը երգին յանկերգը կրկնեց.
Մ’անցնիր դուռիս առջեւէն,
Ով ի՛նչ գիտէ մեր սիրտէն…
Ոչինչ գիտէր ուրիշին սիրտէն, սա մեր աշխարհին։
Սրահը տրտմեցաւ, ինքնիրեն, առանց որ ուրիշ բան մը մտնէր անկէ ներս, քան անանուն պատգամը սիրտին գաղտնիքին։
Լալու մօտ, Եղնիկը ելաւ դուրս սրահէն։ Անոր կը հետեւէր սեւամորթ ներքինին։
1 Կազէլ – ծանր, ստեղի երգ մը։
2 Հէօտիւկ – անոպայ գեղացի։ Թուրքերը այդ տարազով կը նախատեն չտես հարուստներու անյաջող նրբամոլութիւնը։
3 Պէսի դնել – բուծանել։
4 Ապդալ – ապուշ։
5 Օնպաշի – տասնապետ։
6 Սիւրմէլի – ծարիրուած։