Սուրբ Հարության տոն. Զատիկ | Մարինե Մկրտչյան
04 Мар 2017 Оставить комментарий
Автор: marinemkrtchyan в Ազգային ծեսեր
Հիսուս Քրիստոսի հրաշափառ հարությունը եկեղեցու գլխավոր տոներից է: Աստծո Որդին իր արյունը հեղեց աշխարհի և մեղավոր մարդկանց փրկության համար, խաչվեց, թաղվեց և երրորդ օրը հարություն առավ:
Հայոց տոների շարքում Զատիկը բնության զարթոնքը խորհրդանշող ամենամեծ ու ամենասպասված տոնն է, որը եկեղեցական օրացույցով (325թ. Նիկիայի տիեզերաժողովի որոշմամբ) կատարվում է գարնան գիշերահավասարից և լուսնի լրումից հետո եկող առաջին կիրակին: Այն շարժվում է 35 օրերի միջև` մարտի 22 -ից մինչև ապրիլի 25 -ը:
Զատիկ բառին տրվում են տարբեր ստուգաբանություններ: Որոշ ուսումնասիրողներ այն նմանեցնում են հրեաների Պասեքի հետ (Պասեքը, որ նշանակում է ելք, հրեաների ամենասիրված տոնն է և խորհրդանշում է Եգիպտոսից դեպի Ավետյաց երկիր նրանց ելքը): Տոնի առաջին և ամենամեծ խորհուրդը բնության զարթոնքի, տարվա եղանակների զատվելու, որոշվելու, բաժանվելու գաղափարն է: Զատվել բառն այստեղ խորհրդանշում է ոչ միայն տարվա եղանակների զատումը, այլ նաև բնության գույների զատումը, բաժանումն ու տարբերակումը համընդհանուր գորշությունից, միապաղաղությունից: Հարություն առած բնությունը զարդարվում է կանաչով, ծառ ու ծաղկով, հողը ծածկվում է գույներով, ծաղկում են ծիրանենիները, խնձորենիները, տանձենիները, դեղձենիները… Հարության տոնի հետ միաժամանակ վերադառնում են չվող թռչունները` արագիլը, ծիծեռնակն ու սարյակը:
Զատիկ բառի մյուս մեկնաբանությունը ազատվել իմաստն ունի: Բացի վերոհիշյալ խորհրդից, այսինքն` ձմռան երկար թագավորությունից բնության ազատվելուց, հավանաբար այն նշանակել է նաև Մեծ Պասը ավարտելու, դրա խստություններից ազատվելու իմաստը, երբ մարդիկ քառասնօրյա պասով մաքրագործելով հոգին ու մարմինը, վերջապես իրավունք են ստանում օգտվելու երկար սպասված, կենդանական ծագում ունեցող կերակուրներից: Այդ է պատճառը, որ գրպաններում մի-մի ձու դրած, նրանք գնում էին ժամերգության և, ավարտվելուց անմիջապես հետո, ուտում ձուն:
Զատկական ձուն «օրինակն է բոլոր աշխարհի, և ինչպես որ իմաստուններն ասում են` դրսի կեղևն նմանում է երկնքին, մզղաձևը` օդին և սպիտակուցը` ջրին, դեղինն էլ երկիրն է, այսինքն` մեջը» (Թորգոմ վարդապետ): Գրիգոր Տաթևացին էլ նման միտք է արտահայտել ձուն կարմիր ներկելու մասին. «Միայն Զատիկին ենք ձուն կարմիր ներկում, որովհետև ձուն օրինակ է աշխարհի, և, ինչպես իմաստուններն են ասում` դրսի կեղևը նման է երկնքին, թաղանթը` օդին, սպիտակուցը` ջրին, դեղնուցն էլ երկիրն է: Իսկ կարմիր գույնը խորհրդանշում է, որ աշխարհը գնվեց Քրիստոսի Արյամբ: Եվ մենք, կարմիր ձուն մեր ձեռքերի մեջ առնելով, հռչակում ենք մեր փրկությունը»: Ուշագրավ է, որ ձուն համարվում է կենաց ծառի, կյանքի խորհրդանիշ: Ստ. Մալխասյանցը նշում է, որ«ծառ» նշանակում է նաև «ձվի սուր ծայրերը»: Այս բացատրությունը, որ ցույց է տալիս ձվի և կենաց ծառի գաղափարական առնչությունները, վկայում է, որ զատկական ձուն իր մեջ պարունակում է կյանքի հավերժության խորհուրդը:
Զատիկի առավոտյան մատուցվում է Ս. Պատարագից, որի ավարտից հետո տնետուն անցնելով` մարդիկ իրար հայտնում են Ս. Հարության ուրախաբեր ավետիսը` ասելով. «Քրիստոս հարյավ ի մեռելոց: Օրհնյալ է հարությունը Քրիստոսի»: Ժամերգությունից հետո, շատերը, նախապես պայմանավորված լինելով, «ողջումաղբեր» կամ «ողջումաքույր» էին դառնում, այսինքն, քահանայի օրհնությունն ստանալով, եղբայրանում ու քույրանում էին միմյանց հետ: Զատկական քույր — եղբայրությունը սրբորեն պահվում էր և խորապես հարգվում հասարակության կողմից: Նրանց միջև ամուսնությունն այնուհետև արգելվում էր: Այդ օրն ընդունված է եղել գյուղովի ախար` մատաղ անելը և առանց խտրականության բոլորին բաժանելը: Այս ավանդույթը նկատի առնելով` Զատկի կիրակին էլ ախարի է կոչվել: Լոռվա Օձուն գյուղում, մինչև ախառը բաժանելը, բազմության առաջ մի քանի մարդ երգելով ավետում էին Քրիստոսի հարությունը` ավարտելով հետևյալ բարեմաղթություններով.
Օրհնվի և պահպանվի
Ձեր դաշտն ու սարը, այծն ու ոչխարը,
Կովն ու կթանը, չութն ու գութանը,
Վարն ու վաստակը, գլուխն ու տակը,
Հանդն ու հանդստանը, արոտն ու այգեստանը,
Կալն ու ջաղացը, ցորենն ու հացը,
Ձին ու էշը, եզն ու գոմեշը,
Գառնարածը ու ոչխարարածը,
Տավարածն ու հորթարածը:
Քահանաները տիրացուների հետ Զատկի օրը տնետուն են այցելել և տնօրհնեք արել: Տներում խոնչի վրա դրվել են թթխմոր, աղ, խունկ, հացահատիկ, ջուր և այլն, իսկ խոնչի տակը` քակոր, հավկիթ և այլն, որպեսզի սրանք ևս օրհնվեն ու շատանան: Մարդիկ այցելել են մտերիմների, հարազատների տները, հաշտվել են խռովածները, նույնիսկ թշնամիները:
Զատկի օրն ընթացել է բարեկամների, հարազատների կերուխումներով, մասսայական ձվակռիվներով, ամուրի տղաների ջիլիթախաղով, դափ ու զուռնի նվագակցությամբ, հասարակական պարերով: Վերջացել է Մեծ Պասը և սկսվել Ուտիսի շրջանը: Բասենում կիրակի, երկուշաբթի, երեքշաբթի Զատկի տոներն էին, մարդիկ աշխատանքի չէին գնում: Այդ երեք օրն էլ կեր ու խումի, խաղ ու խնդումի օրեր էին: Առավոտից մինչև ուշ երեկո գյուղում մի քանի տեղ, հատկապես կալերում ու մարագներում ձու էին խաղում: Մեջտեղ էին գալիս նաև հում, սպիտակ ձվեր: Այնպիսինները կային, որոնք խաղի ընթացքում տանում էին երեք, չորս դույլ ձու:
Երկուշաբթին, որն հաջորդում էր Զատիկին, մեռելոց օր էր` բոլոր ննջեցյալների հիշատակության օրը: Մարդիկ, խմիչք և ուտելիք առած, գնացել են գերեզմանները, մոմ վառել, խունկ ծխել, ողորմաթաս խմել, գերեզմաններն օրհնել տվել, աղքատներին բերած ուտելիքից բաժին հանել: Անցյալում «մեռելոցը», մասնավորապես Զատկի ու Սուրբ Խաչի, ոչ թե ողբի, այլ ուրախության օր էր: Շատ վայրերում այդ օրերին հենց գերեզմանատներում հացկերույթի սեղաններ էին բացվում, որոնք վեր էին ածվում տոնական խնջույքների: Խաղերը և նույնիսկ պարերը ոչ միայն արգելված չէին, այլև «մեռելոց»-ի անհրաժեշտ ծիսակարգի մեջ էին մտնում, մի տեսակ, կարծեք, իրենց ուրախությանը հաղորդակից դարձնելով սիրելի հանգուցյալներին: Այդ օրը մի հետաքրքիր սովորություն կար. քարափում, մողեսների բների առաջ շաքարի կտորներ էին դնում` որևէ բան խնդրելով: Եթե մողեսը շաքարի կտորը դեպի բունն էր քաշում, խնդրանքը կկատարվեր, եթե ոչ` չէր կատարվի:
Կանաչ – կարմիր կիրակին կամ Կրկնազատիկը բուն Զատիկին հաջորդող կիրակին է: Դրան հաջորդում են Կանաչ, ապա Կարմիր կիրակիները, որոնք կապվում են բնության զարթոնքի, բուսականության, կյանքի պտղաբերման հետ: Այդ օրերին մարդիկ ընտանիքներով, խմբերով այցելել են մոտակա ուխտավայրերը, մատաղ են արել, պարեր, ձիարշավ, մրցություններ, հրաձգություն կազմակերպել, լարախաղացների խաղին հետևել: Ղզլարի հայերը Կանաչ կիրակի ձվերը ներկում էին կանաչ գույնով:
Սոխի կեղևով ներկված ձվին սոսնձել են տարբեր տեսակի կանաչիների տերևներ: Այնուհետև մի քանի ժամ ձուն թթու թանի մեջ են պահել և հանելուց հետո սոսնձած տերևներից զգուշությամբ ազատել: Սոսնձած մասերում կարմիր գույնի նախշազարդ դաջվածք է մնացել, իսկ շուրջը թթու թանից սպիտակած է եղել: Ստացվել է տերևազարդ ձու:
Մինչ սոխի կեղևներով ձվերի ներկելը, դրանց վրա դրվել են բույսերի տերևիկներ և ցանցավոր կտորով պինդ կապել այնպես, որ հեղուկը ձվի կեղևի և տերևի արանքը չթափանցի: Խաշելուց հետո ձուն կարմրել է, իսկ տերևների տեղը սպիտակ է մնացել:
Զատկական ձվերը փնջում էին գույնզգույն թելերով, մանր ուլունքներով, ներկում էին և նախշազարդում: Սովորաբար փնջած ձվերի բութ ծայրում գույնզգույն թելերի փնջիկ է թողնվում, իսկ սուր ծայրում` նույն թելերից հյուսված պարան, որով էլ այն կախում են տան առաստաղից, ամրացնում պատի աչքի ընկնող տեղում կամ էլ հայելու առջև:
Զատկի երգեր
Յալալի, Տերն հարություն է առել,
Յալալի, հավը կարմիր է ածել,
Յալալի, Պողոսն երազ է տեսել,
Յալալի, Պողոս, երազդ ի բարին,
Յալալի, շնորհավոր նոր տարի,
Յալալի, նոր տարի ու նոր բարի:
Յալալի, ախպերս ո՞ւր է, ո՞ւր է,
Յալալի, պառկել բախչան ի քուն է,
Յալալի, նըխշուն բարձը գլխուն է,
Յալալի, ջուր վերևոքն անցել է,
Յալալի, նըխշուն բարձը թրջել է,
Յալալի, ախպորս քնից հանել է:
Յալալի, ախպեր, ելի էդ քնից,
Յալալի, գինի խմի էս գավից,
Յալալի, գինին անապակ խմի:
Ոսկե գնդին բարեբար,
Մեծ պապ, արի գողտուկ տար,
Շատ պզտիկ է, չէ, չենք տա:
Ճոր անենք, ճոր պար անենեք,
Ոսկե թախտին պար անենք,
Զատկին մենք նոր շոր կարենք,
Սա էլ մաշվի` նորն անենք:
Զնկլիկ, օրոճ եմ շարե,
Զնկլիկ, գոտիս եմ կարե,
Զնկլիկ, պատը ծակեցին,
Զնկլիկ, հարսին հանեցին:
Տարան, թող տանին,
Զատկին կբերեն:
Հարսին հանին քողերով,
Զնկլիկ, կարմիր սոլիրով,
Զնկլիկ, նախշուն թաթերով,
Զնկլիկ, դեղին մոմերով:
Զատկին կբերեն;
ՙՔրիստոս հարյավ ի մեռելոց՚:
Լուսնակ լրիվ բոլորե
Մեջ սև ամպի մոլորե:
Ռանչպարի քունն անուշ:
Դալար տերև դողդողաց:
Անձրևի հոտն է անուշ:
Սպիտակ ճակատ նշնեցին:
Աղոթրանի լույսն անուշ:
Դրկցին ողջույն տվեցին:
Բյուրապատիկ
Բյուրապատիկ, բյուրն պատիկ,
Ոսկե հատիկ ցորեն բշիկ,
Տա Աստված հազար Զատիկ,
Դուք լավ լինեք, շեն լինեք:
Տա ձեր սրտին Աստված անձրև,
Ձեր ամենին` երկար արև,
Տեր, թոն արա, թոն, թոն արա,
Գարի հացը բոլ-բոլ արա:
Բյուրապատիկն եմ, փայ կուզեմ,
Կարմիր կովի եղը կուզեմ,
Սև հավի հավկիթը կուզեմ:
«Սուրբ Զատիկը Նոր տարուց ավելի մեծ տոն է, ցավոք, որ մենք այս տոնը մեծ շուքով նշելու ավանդույթը չենք պահպանում»,-լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ կարծիք հայտնեց նկարչուհի Լուսիկ Ագուլեցին: Նրա խոսքով, Սրբ. Զատիկը բացառիկ տոն է, այն ունի իր ծիսական ծառը, ունի իր առանձնահատուկ տիկնիկները` Ակլատիզը և Ուտիս տատը, ունի նաև ծիսական մշակութային խաղեր: Ծիսական ծառը խորհրդանշում է անցյալը, ներկան և ապագան, այդ ծառի վրա նախկինում կախվել են ձեռքով գործած հավկիթներ:
Իսկ Ուտիս տատ տիկնիկը նախկինում եղել է յուրաքանչյուր տան խոհանոցում և համարվել է խոհանոցի տիրուհի: Յուրաքանչյուր գավառ պահպանելով Քրիստոսի հարության տոնը իր ժողովրդական ծիսակատարությունները նշել է իր գավառի ավանդույթներին համապատասխան, իր գավառային տաղերով և երգերով:
Ինչպես Մեծ Պահքի սկզբից մինչև Զատիկը յուրաքանչյուր կիրակի իր խորհուրդն ունի,այնպես էլ Ս. Զատիկին հաջորդող կիրակիներն ունեն իրենց խորհուրդները: Զատիկին հաջորդում են` Կրկնազատիկը (Նոր կիրակի), Աշխարհամատրան կիրակի (Կանաչ կիրակի), Կարմիր կիրակի, Տոն Երևման Ս. Խաչի` մինչև Համբարձումը, ապա Երկրորդ Ծաղկազարդը և Հոգեգալուստը:
Ըստ Հայ առաքելական եկեղեցու` Հիսուս Քրիստոսի Հարության` Սբ. Զատկին հաջորդող երրորդ կիրակին կոչվում է Աշխարհամատրան կիրակի: Տոնն այսպես է անվանվել ի հիշատակ Երուսաղեմի առաջին եկեղեցու հիմնադրման: Այս եկեղեցին Սիոնի Վերնատունն է համարվում, որտեղ Հիսուս Քրիստոսը հաստատեց հաղորդության խորհուրդը:
Աշխարհամատուռ նշանակում է քրիստոնյաների մատուռը: Առաքյալների կողմից հիմնված առաջին եկեղեցին եղավ Սիոնի Վերնատունը, ուր կատարվեց Վերջին ընթրիքը, ոտնլվայի արարողությունը, և որտեղ Քրիստոս Հարությունից հետո հայտնվեց իր աշակերտներին` հաստատելով նրանց հավատքը:
Զատիկի չորրորդ կիրակին կոչվում է Կարմիր կիրակի: Կարմիրը Քրիստոսի եկեղեցու և հավատի համար մարտիրոսացած նահատակների արյան խորհրդանիշն է: Քրիստոնեության վաղ շրջանում, երբ քրիստոնյաները դաժան հալածանքների էին ենթարկվում, շատերը գերադասեցին մեռնել, քան դավաճանել հավատի այն սկզբունքներին, որ մարդկությանն ավանդել էր մարդացյալ Աստված` Քրիստոս: «Տիրոջ աչքում հարգելի է մահն իր սրբերի» (Սաղմ. 115:15): Սակայն այսօր նահատակության անհրաժեշտություն չկա, և արյուն թափելը, մահը, պայքարն ու հաղթանակն այլ իմաստ են ձեռք բերել` ընդդեմ մեղքի ու չարիքի: «Չլինի թե հոգնեք և հուսալքվեք, դուք, որ կռվի մեջ դեռ արյուն թափելու չափ չհակառակվեցիք մեղքին», — ասում է Պողոս առաքյալը(Եբր. 12:3-4) եւ իբրեւ պատգամ բոլոր քրիստոնյաներին խրատում. «Նա, որ մեռավ, մեղքի համար մեռավ մեկընդմիշտ, եւ նա, որ կենդանի է, կենդանի է Աստծո համար: Նույնպես եւ դուք ձեզ մեռած համարեցեք մեղքի համար, բայց կենդանի՝ Աստծո համար, մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսով» Հռոմ. 6:10-11):
Կարմիր կիրակին կազմում է զատկական տոնական հանդիսությունների շարունակությունը: Բնութագրվում է ծիսական ուտեստով (կարմիր, կանաչ ձվեր, փլավ և այլն), ուխտագնացությամբ, մատաղով:
Հավանաբար սա ևս բնության հետ կապ ունեցող մի բան է, քանի որ Կանաչ և Կարմիր կիրակիներին եկեղեցում սովորություն էր այդ գույները գործածել, ասենք` եկեղեցու վարագույրը, քահանայի, դպիրների ու սարկավագների զգեստները, Ս. Սեղանի սփռոցները, զանազան այլ իրեր:
«Հին ժամանակներում, պսակի արարողության ընթացքում կանաչ-կարմիր ժապավեններ էին կապում փեսայի և հարսի վրա, իբրև խորհրդանիշ պտղաբերության: Կանաչ-կարմիր կապել նշանակում է իրար հետ պսակվել: Կարմիր կանչել` հարսանիքի ժամանակ փեսայի համար դրամ հավաքել, կարմրականչ անել` հյուրասիրության հրավեր կատարել»,-շարունակում է հեղինակը:
Կարմիր գույնը ընդհանրապես պայքարի նշանն է, խորհրդանիշը կյանքի, կյանքի համար պայքարի ու հաղթանակի: Հաղթանակ քրիստոնեական ոգու, բայց հատկապես հաղթանակ քրիստոնեական ըմբռնումի: Պայքար իր տեղը, դիրքը և հավասարակշռությունը պահելու համար: Պայքար` ունենալու համար այն անհրաժեշտ զորությունն ու ուժը, որով քրիստոնյան կկարողանա «զամենայն նետս մուխս չարին շիջուցանել», այսինքն` պայքարել այն ապականիչ ուժերի դեմ, որոնք սպառնում են մեր հոգևոր կյանքը խաթարել, տկարացնել կամ սպանել:
Քրիստոնյա լինելու համար եռանդ և մարտական ազնիվ ոգի է պետք ունենալ, այն պայքարելու տրամադրությունից զուրկ մարդու գործ չէ: Հարկավոր է կենդանի ու ապրող հավատք, բուռն ներքին պայքար` հին կյանքի կուտակված մոլություններից ազատվելու համար:
Կարմիր կիրակին քրիստոնեկան քաջության հիշեցման օր է, իսկ քաջությունը հիմնական կետն է քրիստոնեական առաքինությունների մեջ: Ուրեմն` Կարմիր կիրակին հիշեցում է, որ քրիստոնեկան կյանքը պայքար է վատ և տգեղ երևույթների դեմ:
Աղբյուրը` Արտակ Արք. Մանուկյան, «Հայ եկեղեցու տոները»
Զատկական նյութեր
Previous Դաստիարակների երաժշտական լաբորատորիա. պատրաստվում ենք սրահի բացմանը Next Ծեսերի, ծիսական գործողությունների իրականացում
Լիլիթի, Եվայի, Սոնայի 2018-ի Վարդևորը
Ընտանեկան ճամփորդություն Հառիճ
Հարսանեկան տոնախմբություն. Շամիրամ, Արա
Արխիվ Выберите месяц Июль 2018 (5) Июнь 2018 (25) Май 2018 (32) Апрель 2018 (25) Март 2018 (25) Февраль 2018 (27) Январь 2018 (29) Декабрь 2017 (25) Ноябрь 2017 (24) Октябрь 2017 (29) Сентябрь 2017 (31) Август 2017 (22) Июль 2017 (22) Июнь 2017 (33) Май 2017 (33) Апрель 2017 (29) Март 2017 (36) Февраль 2017 (18) Январь 2017 (30) Декабрь 2016 (30) Ноябрь 2016 (21) Октябрь 2016 (27) Сентябрь 2016 (31) Август 2016 (18) Июль 2016 (22) Июнь 2016 (21) Май 2016 (31) Апрель 2016 (19) Март 2016 (27) Февраль 2016 (15) Январь 2016 (37) Декабрь 2015 (22) Ноябрь 2015 (12) Октябрь 2015 (18) Сентябрь 2015 (15) Август 2015 (16) Июль 2015 (8) Июнь 2015 (18) Май 2015 (22) Апрель 2015 (10) Март 2015 (13) Февраль 2015 (14) Январь 2015 (16) Декабрь 2014 (7) Ноябрь 2014 (12) Октябрь 2014 (6) Сентябрь 2014 (24) Август 2014 (4) Июль 2014 (1) Июнь 2014 (7) Май 2014 (15) Апрель 2014 (1) Март 2014 (15) Февраль 2014 (1) Январь 2014 (14) Декабрь 2013 (1) Ноябрь 2013 (11) Октябрь 2013 (4) Сентябрь 2013 (7) Август 2013 (11) Июль 2013 (24) Июнь 2013 (1) Апрель 2013 (7) Февраль 2013 (1) Январь 2013 (8) Декабрь 2012 (8) Октябрь 2012 (4) Сентябрь 2012 (3) Август 2012 (76)
Բաժիններ Выберите рубрику 5 (6) տարեկաններ (38) «Սեբաստացիներ» մանկական երգչախումբ (53) «Սեբաստացիներ» ուսուցչական երգչախումբ (14) «Սեբաստացիներ» վոկալ համույթ (63) «Բարեկամություն» ճամբար (27) «Դպիր» ամսագիր, հոդվածներ (21) Հայկական ավանդական խաղեր (2) Հայտարարություն (25) Հայրենագիտություն (10) Հաշվետվություններ (111) Հավաքից հավաք (32) Հեղինակային կրթական ծրագրեր (20) Հետազոտական աշխատանք (3) Հետաքրքիր լուրեր, նորություններ (12) Հերթապահություն (1) Հոդվածներ (8) Ձայնադարան (15) Մանկավարժական աշխատողների հեռավար դպրոց (1) Մանկավարժական աշխատողների ճամբար (31) Մասնագիտական զարգացում կամ ինքնակրթություն (10) Մեդիաուրբաթ (14) Նախագծային աշխատանք (186) Նախագծային ուսուցման մասնախումբ (25) Նախագծեր (152) Նախակրթարան (28) Նկարաշար (9) Շրջակա միջավայր (9) Ունկնդրման նյութեր (24) Ուսճամփորդություն (24) Ուսումնական նյութեր (60) Ուսումնական փաթեթ (17) Ուսումնական ֆիլմեր (159) Պար (18) Սեբաստացու օրեր (7) Սովորողների ճամբար (13) Ստուգատես, փառատոն (20) Վերապատրաստում (20) Տեղեկատվություն (34) Տեսադաս (4) Տնօրենի օրագիր (6) Օրագիր (39) Ֆիլմեր (30) Ազգային ծեսեր (132) Անհատական աշխատաժամանակ (17) Անհատական պլան (7) Առցանց ուսուցում (27) Ատեստավորում (1) Բարձունքի հաղթահարում (6) Գիտագործնական հավաք (6) Դասավանդողների շուրջտարյա դպրոց (14) Դաստիարակների երաժշտական լաբորատորիա (15) Դիպլոմային նախագիծ (38) Դիջիթեք (14) Երաժշտական գրականություն (20) Երաժշտության ընտրությամբ գործունեություն (2) Ընդհանուր պարապմունք (8) Իմ մասին (7) Լրացուցիչ աշխատանք (5) Ծրագրային երգեր (11) Ծրագրեր (22) Ծրագրերի իրականացում (9) Կատարումներ (12) Կոմիտաս (64) Կրթական ծրագրերի տարածում (35) Կրթական փոխանակումների նախագծեր (14) Կրթամշակութային արշավ (11) Uncategorized (1)
50,711 անգամ