Մա­թէոս ­Զա­րի­ֆեան - Azat Or
ԳԼԽԱՒՈՐ ԷՋ ԱՅԼԱԶԱՆ Յուշատետր Մա­թէոս ­Զա­րի­ֆեան
­Մա­թէոս ­Զա­րի­ֆեան (1894-1924). ­Սի­րոյ, քնքշան­քի եւ թա­խի­ծի վա­ղա­մե­ռիկ եր­գի­չը Ն.
­Յու­նո­ւար 16ին մեր ժո­ղո­վուր­դը կը նշէ ծննդեան տա­րե­դար­ձը հայ գրա­կա­նու­թեան ան­մահ ար­ժէք­նե­րէն ­Մատ­թէոս ­Զա­րի­ֆեա­նի, որ իր պարզ ու վճիտ՝ սրտա­բուխ քնա­րեր­գու­թեամբ կը շա­րու­նա­կէ, մին­չեւ մեր օ­րե­րը, սի­րոյ եւ գե­ղե­ցի­կի պաշ­տա­մուն­քով հա­մա­կել ըն­թեր­ցո­ղը։
­Թէեւ կար­ճա­տեւ կեանք ու­նե­ցաւ ­Զա­րի­ֆեան, այ­դու­հան­դերձ՝ իր ինք­նա­տիպ քնա­րեր­գու­թեամբ եւ յոյ­զե­րու աշ­խար­հով ան­մա­հու­թիւն նո­ւա­ճող ա­րո­ւես­տի ժա­ռան­գու­թիւն կտա­կեց հայ ժո­ղո­վուր­դին։ Իր կեն­դա­նու­թեան իսկ Մ. ­Զա­րի­ֆեան սի­րո­ւե­ցաւ ըն­թեր­ցո­ղին կող­մէ եւ մին­չեւ այ­սօր, ի՛նչ տա­րի­քի տէր ալ ըլ­լայ ­Զա­րի­ֆեան կար­դա­ցո­ղը, ան­պայ­ման ա­նոր բա­նաս­տեղ­ծու­թեան մէջ պի­տի գտնէ ու վա­յե­լէ թախ­ծոտ, քնքուշ եւ ան­խառն սի­րոյ գե­ղե­ցիկ ու գրա­ւիչ աշ­խարհ մը։
Ա­հա՛ նմոյշ մը հան­րա­ծա­նօթ ու այն­քա՜ն սի­րո­ւած ­Զա­րի­ֆեա­նի եր­գե­րէն՝ սի­րոյ եւ տրտմու­թեան մա­սին.-
Պզ­տիկ աղ­ջիկ մ ­՚ին­ծի կ­՚ը­սէ
Որ զիս խեն­թի պէս կը սի­րէ.
Պզ­տիկ աղ­ջիկ մը զիս սի­րէ՜…
­Գի­շերն ան­հուն իմ աչ­քե­րուն
Ե­րե­ւի դեռ նա չէ՜ տե­սեր.
Պզ­տիկ աղ­ջիկ մ’ին­ծի տայ սէ՜ր…
Ե­րե­ւի դեռ նա չէ՜ նա­յեր
­Հոգ­ւոյս խա­ւար ան­դունդն ի վար.
Պզ­տիկ աղ­ջիկ մ­՚ինձ սի­րա­հար…
Ե­թէ լսէր թէ ո՛չ մէկ սէր
Այդ ան­դուն­դին մէջ կը շնչէր՝
­Հէք պզտի­կը չէր հա­ռա­չեր…
Ուս­տի եղ­բօր մը պէս ը­սի
Որ լուս­նին տակ մարդ կը մսի.
Գ­նա՛, գնա՛ ննջէ՛ ը­սի։
­Յե­տոյ գա­ցի՝ հե­ռո՜ւն լա­ցի…
­Մատ­թէոս ­Զա­րի­ֆեան ե­րե­սուն տա­րի ապ­րե­ցաւ։ ­Թո­քախ­տը ա­րա­գօ­րէն հիւ­ծեց մար­մի­նը մար­զի­կի կեն­սու­նա­կու­թեամբ օժ­տո­ւած ե­րի­տա­սար­դին, որ նաեւ յա­ւակ­նորդ էր Ո­ղիմ­պիա­կան մրցա­նա­կի։ 19 տա­րե­կան էր, երբ ա­ռա­ջին ան­գամ զգաց թո­քախ­տին պատ­ճա­ռած ցա­ւը կրծքա­վան­դա­կին տակ։ 11 տա­րի պայ­քա­րե­ցաւ հի­ւան­դու­թեան դէմ, դար­մա­նու­մի հա­մար ա­ռող­ջա­րան­նե­րու եւ հի­ւան­դա­նոց­նե­րու մէջ մա­շե­ցան ե­րի­տա­սարդ իր տա­րի­նե­րը, բայց ­Զա­րի­ֆեան բնաւ չկորսն­ցուց գե­ղե­ցի­կը սի­րե­լու եւ կեան­քին հիաց­մուն­քով փա­րե­լու իր հո­գե­կան ան­հուն քնքշու­թիւ­նը։
Ընդ­հա­կա­ռա՛կն. ա­մե­նայն պար­զու­թեամբ, ան­կեղ­ծու­թեամբ եւ գե­ղեց­կու­թեամբ ըն­թեր­ցո­ղին մա­տու­ցեց՝
Ահ, հո­յա­կապ քեր­թո­ւա­ծը իմ հո­գիիս,
Իմ ա­ւե­րակ, իմ քա­րու­քանդ հո­գիիս…
­Կեան­քի ու ­Մա­հո­ւան մի­ջեւ տա­ռա­պա­լի ու ծանր պայ­քա­րի իր կեն­սա­փոր­ձը վստա­հա­բար մեծ դեր ու­նե­ցաւ ­Զա­րի­ֆեա­նի բա­նաս­տեղ­ծա­կան յա­պա­ղած բո­ցա­վա­ռու­մին, այ­լեւ ա­րա­գըն­թաց փթթու­մին մէջ։ ­Յատ­կա­պէս 27 տա­րե­կա­նէն ետք սկսաւ թա­փով ստեղ­ծա­գոր­ծել եւ իր կեան­քի վեր­ջա­լոյ­սին, ե­րեք տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին, լոյս ըն­ծա­յեց իր «Տրտ­մու­թեան եւ խա­ղա­ղու­թեան եր­գեր»ն (1921) ու «­Կեան­քի ու մա­հո­ւան եր­գեր»ը (1922), ո­րոնք մնա­յուն պա­տո­ւան­դա­նը դար­ձան մեծ բա­նաս­տեղ­ծին։
Ծ­նած է 1894ին, ­Կէ­տիկ-­Փա­շա (­Պո­լիս)։ ­Թա­ղա­յին վար­ժա­րա­նի մէջ նա­խակր­թու­թիւ­նը ստա­նա­լէ ետք, յա­ճա­խած է ­Պէր­պէ­րեան վար­ժա­րան, ­Պար­տի­զա­կի Ա­մե­րի­կեան վար­ժա­րան, ­Պոլ­սոյ «­Ռո­պըրթ ­Գո­լէճ» եւ, ա­պա, վերս­տին ­Պէր­պէ­րեան վար­ժա­րան, որ­մէ շրջա­նա­ւարտ ե­ղած է 1912ին՝ մեծ ման­կա­վարժ, հո­գե­բան եւ ի­մաս­տա­սէր ­Շա­հան ­Պէր­պէ­րեա­նի տնօ­րէ­նու­թեան օ­րով։
­Կեն­սու­րախ եւ մար­զի­կի ըն­դու­նա­կու­թիւն­նե­րով օժ­տո­ւած՝ ­Զա­րի­ֆեան մաս­նակ­ցած է ո­ղիմ­պիա­կան մրցա­խա­ղե­րու եւ մրցա­նակ­նե­րու տի­րա­ցած։ Այդ մրցա­պայ­քար­նե­րէն մէ­կուն ըն­թաց­քին, ե­րեք քայլ ոս­տու­մի ժա­մա­նակ, 1913ին, երբ ար­դէն կրթա­կան աս­պա­րէ­զին նուի­րո­ւած էր Ա­տա­նա­յի մէջ, ­Զա­րի­ֆեան ա­ռա­ջին ան­գամ կրծքա­վան­դա­կի ու­ժեղ ցաւ զգաց։ ­Թո­քախ­տի ա­ռա­ջին այդ ազ­դան­շա­նը ստի­պեց 19ա­մեայ ե­րի­տա­սար­դին, որ ու­սուց­չա­կան աս­պա­րէ­զը կի­սատ թո­ղու եւ անց­նի ­Լի­բա­նան՝ բու­ժո­ւե­լու հա­մար։
1914ին զի­նո­ւո­րա­կո­չո­ւե­ցաւ եւ իր կար­գին են­թար­կուե­ցաւ օս­մա­նեան բա­նա­կի մէջ հայ զօ­րա­կո­չիկ­նե­րուն վե­րա­պա­հո­ւած տա­ժա­նա­կիր աշ­խա­տան­քի ճնշու­մին, ինչ որ ա­րա­գա­ցուց ար­դէն քայ­քայ­ման ըն­թաց­քի մէջ գտնո­ւող ­Զա­րի­ֆեա­նի ա­ռող­ջու­թիւ­նը։ ­Տե­ղա­փո­խո­ւե­ցաւ զի­նո­ւո­րա­կան հի­ւան­դա­նոց, բայց ա­ռող­ջու­թիւ­նը բնաւ չվե­րա­կանգ­նե­ցաւ։
1918ի զօ­րացր­ւու­մէն ետք, հա­կա­ռակ թո­քախ­տին պատ­ճա­ռած ցա­ւե­րուն ու հիւ­ծու­մին, ­Զա­րի­ֆեան վե­րա­դար­ձաւ կրթա­կան աս­պա­րէզ եւ նոյ­նինքն ­Պէր­պէ­րեան վար­ժա­րա­նի մէջ անգ­լե­րէն լե­զո­ւի եւ մարմ­նակր­թան­քի ու­սու­ցիչ դար­ձաւ։ ­Փաս­տօ­րէն այդ շրջա­նին էր, 1919էն սկսեալ, որ ­Զա­րի­ֆեան մուտք գոր­ծեց հայ գրա­կա­նու­թեան ան­դաս­տա­նէն ներս։
­Յա­ռա­ջա­ցող հի­ւան­դու­թիւ­նը եւ կեան­քէն վա­ղա­ժամ հե­ռա­նա­լու խոր զգա­ցու­մը հո­գեմ­տա­ւոր մեծ լա­րում ա­ռա­ջա­ցու­ցին Մ. ­Զա­րի­ֆեա­նի մէջ։ Անս­պառ ե­ռան­դով փա­րե­ցաւ ե՛ւ ազ­գա­յին ծա­ռա­յու­թեան հա­մար իր ընտ­րած ու­սուց­չա­կան աս­պա­րէ­զին, ե՛ւ յատ­կա­պէս գրա­կան-ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան­ աշ­խա­տան­քին՝ իր ա­ռա­ջին բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րը լոյս ըն­ծա­յե­լով ինչ­պէս «­Նա­ւա­սարդ» գրա­կան հան­դէ­սի, նոյն­պէս եւ ­Պոլ­սոյ Հ.Յ.Դ. պաշ­տօ­նա­թերթ «Ա­զա­տա­մարտ»ին շա­րու­նա­կու­թիւ­նը ե­ղող «­Ճա­կա­տա­մարտ»ի է­ջե­րուն:
­Զա­րի­ֆեա­նի բա­նաս­տեղ­ծու­թիւ­նը շատ ա­րագ սի­րո­ւե­ցաւ ըն­թեր­ցո­ղին կող­մէ, նոյն­պէս եւ ան­մի­ջա­պէս ար­ժա­նա­ցաւ իր ժա­մա­նա­կի ա­մէ­նէն խստա­պա­հանջ քննա­դատ­նե­րու գնա­հա­տան­քին։
­Պատ­ճա­ռը կամ բա­ցատ­րու­թիւ­նը պէտք է փնտռել հա­ւա­սա­րա­պէս թէ՛ ի վե­րուստ ի­րեն շնոր­հո­ւած տա­ղան­դին, թէ՛ կեան­քի ա­նո­ղոք հա­րո­ւա­ծին գոր­ծած ազ­դե­ցու­թեան մէջ։ Իսկ ար­գա­սի­քը՝ ա­նա­պակ ջու­րի պէս հո­գի­նե­րը յա­գեց­նող եր­գը ե­ղաւ գի­շեր­նե­րուն.-
­Գի­շեր­ներ կան այն­պէ՜ս լոյս որ՝ կար­ծես թէ
Եր­կինքն ի վար կը կա­թէ
Ար­ծա­թէ Եր­գը հին
Այն ան­ծա­նօթ աշ­խար­հին,
Ուր կ­՛ը­սեն թէ աս­տո­ւած­նե­րը կը խոր­հին…
­Գի­շեր­ներ կան այն­պէ՜ս մութ որ՝ կար­ծես թէ
­Ծա­ռերն ի վար կը կա­թէ
Այն գե­ղե­ցիկ աշ­խար­հին,
Ուր հո­գի­ներ հո­գի­նե­րու կը փա­րին…։
­Սէ­րը, քնքշան­քը, կեան­քին փա­րու­մը, բնու­թեան պաշ­տա­մուն­քը եւ մարդ­կայ­նու­թիւ­նը Մ. ­Զա­րի­ֆեա­նի գրչին տակ բա­ցին էա­պէս իւ­րա­յա­տուկ յու­զաշ­խարհ մը, ուր ­Դու­րեա­նի ցա­սումն ու քէ­նը չկայ եւ ուր­կէ կը բա­ցա­կա­յի ­Մե­ծա­րեն­ցի յու­սա­հա­տու­թիւ­նը։ Ան­շուշտ կայ եւ ու­ժեղ շեշ­տով կեան­քէն զրկո­ւե­լու դառ­նու­թեան ու տրտմու­թեան զգա­ցու­մը, բայց որ բնաւ պատ­ճառ չե­ղաւ, որ­պէս­զի ­Զա­րի­ֆեան կորսնց­նէ դժբախտ ճա­կա­տա­գի­րը աս­պե­տա­կա­նօ­րէն դի­մագ­րա­ւե­լու իր ներ­քին ազ­նո­ւա­կա­նու­թիւ­նը, հո­գե­կան խա­ղա­ղու­թիւ­նը.-
­Հո­գիս պըզ­տիկ աղ­բիւր մըն է ար­ծա­թէ,
­Գի­շե­րին մէջ գըլ­գը­լա­ցող ու լա­ցող,
Որ քէն չու­նի ժայ­ռե­րուն դէմ, կ­՚ա­ղօ­թէ՜,
Ու լուս­նա­կէն կ­՚ըս­պա­սէ լո՛կ շիթ մը ցօղ…
Ո՛չ մէկ ու­ռի ճամ­բուս վը­րայ ա­մա­յի.
­Կոր­ծա­նե­ցան բո­լո­րը մե՜ծ հո­վե­րէն.
­Հոն-հոն ագ­ռա՛ւ մը լոկ ջու­րիս կը նա­յի՝
Այց ես կ­՚եր­թա՜մ գըլ­գը­լա­լէն ու լա­լէն…
Ին­չու որ, օ՜, գի­տե՛մ թէ օր մը ա­ղո­ւոր
­Պի­տի գայ ­Կոյսն ան­տառ­նե­րու խո­րե­րէ,
Ու հա­կե­լով ջու­րիս վը­րայ մե­նա­ւոր՝
­Պի­տի ա­փին մէջ մար­գա­րիտ­նե՛­րըս համ­րէ:
Մ. ­Զա­րի­ֆեա­նի բա­նաս­տեղ­ծու­թիւ­նը ե­ղաւ պարզ ու հա­ղոր­դա­կան՝ թէ՛ իր լե­զո­ւով ու ո­ճով, թէ՛ իր խո­հա­կան ու պատ­կե­րա­ւոր գիւ­տե­րով։ Վ­ճիտ ու զու­լալ ա­րո­ւա­կի պէս հո­սե­ցաւ եւ կը շա­րու­նա­կէ նոյն­պի­սի թար­մու­թեամբ հո­սիլ ու գե­ղեց­կաց­նել նե­րաշ­խա­հը ըն­թեր­ցո­ղին։
Եւ մին­չեւ վեր­ջին շունչ կեանքն ու սէ­րը, գե­ղե­ցիկն ու մարդ­կա­յի­նը պաշ­տա­մուն­քի աղ­բիւր դար­ձու­ցած ու եր­գած՝ ­Մատ­թէոս ­Զա­րի­ֆեան մեր աշ­խար­հէն հե­ռա­ցաւ ըն­թեր­ցո­ղին կտա­կե­լով ի­րա՛ւ աշ­խար­հը «­Խենթ»ին, յոր­դո­րե­լով՝ «­Մի Դ­պիք».
­Գի­տէք որ­քան թա­խիծ կայ
­Հո­գիին խորն այդ տղուն,
­Մի դպիք, թող քրքջայ
­Խեն­թին քրքիջն է բե­ղուն,
­Հո­գիին խորն այդ տղուն
Ի­ջեր եմ ես ու տե­սեր
Ե­րազ մը ծեր, նո­ւա­ղուն
Ու ան­կիւն մը փլած սէր։
Ա՜հ, մի դպիք այդ տղուն
­Խեն­թը մի­նակ կը թո­ղուն…
Նախորդ յօդուածըԱրցախ
Յաջորդ յօդուածը100 եկէղեցի՝ 25 Տարում