«Էրդողանն Ալիևի առջև պատերազմ սկսելու կանաչ լույս է վառել»
Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության զինված ուժերի պրոֆեսիոնալիզմը և անձնուրացությունը սանձեցին պատերազմը, Ադրբեջանի ռազմական ղեկավարությունը ստիպված էր նստել բանակցությունների սեղանի շուրջ ԼՂՀ Զինված ուժերի ռազմական ղեկավարության հետ։ Ռուսաստանի Պաշտպանության նախարարության Գլխավոր շտաբում ստորագրվեց հրադադարի համաձայնագիր։ Պատերազմը Լեռնային Ղարաբաղի 105 զինվորականի և ճակատագծին մոտ գտնվող գյուղերի խաղաղ բնակիչների, այդ թվում և ծերերի ու երեխաների կյանք տարավ։ Ադրբեջանական կողմի վայրագությունը, խաղաղ քաղաքացիների և գերյալ զինվորների հանդեպ կիրառված գազանությունների ԻԼԻՊ-յան ձեռագիրը, երբ նրանց գլխատում էին և տեսախցիկների առջև դիրքավորվում հայ զինվորների կտրված գլուխները ձեռքներին լուսանկարվելու համար, լայնորեն գովազդվում էին Ադրբեջանի ԶԼՄ-ներում։ Այդ ահարկու տեսակադրերը տեղադրվում էին էլեկտրոնային պորտալներում, Բաքվի համալսարանի և այլ կազմակերպությունների պաշտոնական կայքերում։ Էլ չեմ ասում տարեց քաղաքացիների հանդեպ վայրագությունների մասին, որոնք հայտնվել էին ադրբեջանցի մարդակերների գերության մեջ, երբ թոռների ներկայությամբ հանում էին նրանց տատիկների աչքերը, իսկ հետո սպանում նաև մանուկներին։ Այո, հատուցումը Արցախի Ինքնապաշտպանության բանակի կողմից անխուսափելի էր։ Նկատենք, որ ապրիլյան (2016թ.) պատերազմի ընթացքում ադրբեջանական զինված ուժերը, միջազգային ռազմական փորձագետների գնահատականներով՝ տվեցին 500-ից մինչև 700 սպանված։ Սակայն դա ոչ մի կերպ չմեղմեց ադրբեջանցի ագրեսորների բորբոքվածությունը. չէ՞ որ առաջնագծում՝ մսաղացում էին Ափշերոնյան այդ հանրապետության հիմնականում ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչները՝ թալիշները, թաթերը, լեզգինները… Ըստ երևույթին, ադրբեջանական ղեկավարությունը գտել է ազգային հարցի լուծման ամենաբարբարոսական եղանակը։
Այս ամենը, ինչի մասին գրվեց վերը, վավերագրորեն հաստատված է. համապատասխան լուսանկարներն ու տեսանյութերը ժամանակին ուղարկվել են ՄԱԿ, ներկայացվել ԵԽԽՎ-ում և ԵԱՀԿ ԽՎ-ում՝ այդ կազմակերպություններում Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի պատվիրակությունների կողմից, ավելին, դրանք ուղարկվել են նաև միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպություններ։
Մոսկվայում հրադադարի համաձայնագրի ստորագրումից հետո Ադրբեջանի և ԼՂՀ զինված ուժերի միջև 2016թ. մայիսի 16-ին Վիեննայում և հունիսի 20-ին Սանկտ Պետերբուրգում Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի նախաձեռնությամբ տեղի ունեցան բանակցություններ ղարաբաղյան կարգավորման շուրջ՝ Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանի և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի միջև։
Հատկանշական է, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահները պայմանավորվեցին ավելացնել միջազգային դիտորդների թիվը Ղարաբաղյան հակամարտության գոտում։
Ավելին, նրանք հաստատեցին 2016թ. մայիսի 16-ին Վիեննայում վերջին հայ-ադրբեջանական գագաթաժողովում ձեռք բերված պայմանավորվածությունները՝ ուղղված հակամարտության գոտում իրավիճակի կայունացմանը և խաղաղ գործընթացին նպաստող մթնոլորտի ստեղծմանը։ Սանկտ Պետերբուրգի գագաթաժողովի արդյունքների հիման վրա ընդունված համատեղ հայտարարությունում նշվում է.
«Այդ նպատակով պայմանավորվեցին, մասնավորապես, ավելացնել միջազգային դիտորդների թիվը հակամարտության գոտում։ Նրանք գոհունակություն հայտնեցին վերջին ժամանակներս շփման գծում պահպանվող հրադադարի ռեժիմից։
Պետությունների ղեկավարները փաստեցին մի շարք հարցերի շուրջ փոխըմբռնման ձեռքբերումը, որոնց լուծումը թույլ կտա պայմաններ ստեղծել ղարաբաղյան կարգավորման առաջընթացի համար»։ Թվում էր, թե, շնորհիվ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ Պուտինի ջանքերի, Սանկտ Պետերբուրգում ընդունված հայտարարությունը շրջադարձային կդառնա այդ արյունաթոր հակամարտությունում։
Բայց տեսեք, որ ո՛չ, բոլորովին էլ այդպես չէ։ Ադրբեջանը սկզբում մտացածին պատրվակներով ձգձգում էր բոլոր պայմանավորվածությունների կատարումն սկսելը, իսկ հետո առհասարակ ամենագռեհիկ ձևով հրաժարվեց դրանցից։ Ավելին, կախված Ռուսաստանի և Թուրքիայի հարաբերություններից՝ այո, այո, ես չսխալվեցի, կախված ռուս-թուրքական հարաբերությունների առանձնահատկություններից՝ ժամանակային կտրվածքով, հստակ նկատվում է թեժացում կամ հարաբերական հանդարտություն Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության և Ադրբեջանի զինված ուժերի դիմակայության գծում։ Վերջին ժամանակներս շփման գծում լարվածության թեժացումը նորից հիմնականում պայմանավորված է Էրդողանի տապալված արտաքին քաղաքականությամբ։ Վերցնենք թեկուզ ս.թ. մարտին-ապրիլի առաջին կեսին եվրոպական մի շարք երկրներում ի պաշտպանություն սահմանադրական հանրաքվեի հանրահավաքների անցկացումն արգելելը, լինի դա Նիդեռլանդներում, Ավստրիայում, ԳԴՀ-ում, թե մեկ ուրիշ երկրում։
Օրինակ, Ռոտերդամի քաղաքապետը մերժեց Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար Մևլյութ Չավուշօղլուի՝ հանրահավաք անցկացնելու իրավունքը։ Հետո ավելի հետաքրքիր է։ Բանն այնտեղ հասավ, որ Էրդողանը, ի պատասխան այն բանի, որ Հագենաուի, Քյոլնի, Համբուրգի մունիցիպալ իշխանություններն արգելել էին հանրահավաքները Թուրքիայի էկոնոմիկայի նախարար Նիհաթ Զեյբեքչիի ենթադրյալ մասնակցությամբ (Քյոլնում), ասաց. «Գերմանիայի գործողությունները ոչնչով չեն տարբերվում այն բանից, ինչը ժամանակին գործադրում էր նացիստական ռեժիմը»։ Թուրքիայի նախագահի նման պասաժը Բեռլինում, կարծում եմ, շուտ չի մոռացվի։
Իսկ ինչպե՞ս բնութագրել ռուս-թուրքական հարաբերություններն այսօրվա դրությամբ։ Մանրամասների մեջ չխորանալով՝ մեջբերում կատարենք 2017թ. հուլիսի 5-ին Ռուսաստանում 2016թ. արգելված «Ղրիմի թաթար ժողովրդի մեջլիս» կազմակերպության առաջնորդ Մուսթաֆա Ջեմիլյովի հետ Թուրքիայի նախագահ Էրդողանի հանդիպման մասին տեղեկատվությունից։ Թուրքիայի նախագահի պաշտոնական կայքը նշել է թուրքական դիրքորոշման անսասանությունը Ուկրաինայի՝ միջազգայնորեն ճանաչված սահմաններում տարածքային ամբողջականության անխախտելիության վերաբերյալ։
Նա տեղեկացրել է, որ Թուրքիայի իշխանությունները միջոցներ են ձեռնարկում՝ թույլ չտալու համար թուրքական նավերին՝ մեկնել ղրիմյան նավահանգիստներ։ Թուրքիայի առաջնորդի այս բացահայտ ոչ բարեկամական քայլը Ռուսաստանի հանդեպ հենց հիմա՝ G20-ի նախօրեին և «Թուրքական հոսք» գազատարի շինարարությունն սկսելուց հետո կարող է ամենատարբեր ենթադրությունների տեղիք տալ։ Փաստը մնում է փաստ, որ Թուրքիան իր առաջնորդի և նրա թիմի գործողություններով էլ ավելի է իրեն «փակցնում» «քաղաքական վտարյալի» դերը, որի արարքները դառնում են էլ ավելի անկանխատեսելի։ Այս պայմաններում Էրդողանի համար շատ կարևոր է ամեն գնով հորինել հանուն արդարության մարտիկի, միջազգային հանրության համար անընկալելի մի ինչ-որ խաղաղարարի դեր։ Էրդողանին դժվար կլիներ սկզբում Ղարաբաղյան հակամարտության գոտում չբռնված ռազմական գործողությունների սադրիչի, իսկ հետո՝ դրա հաջող հանդարտեցնողի դերում իր պահանջվածության համար ավելի հարմար պատճառ հորինել։
ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները՝ հանձինս ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի նախագահների, որոնք ահա արդեն ավելի քան 23 տարի ջանքեր են գործադրում լայնամասշտաբ պատերազմ թույլ չտալու համար, կարծում եմ, հավանությամբ կընդունեին Թուրքիայի նախագահի՝ նման դերում հանդես գալու պատրաստակամությունը։ Դա, անշուշտ, Էրդողանին շահեկան լույսով կներկայացներ, ավելին՝ ճանապարհ կբացեր, որպեսզի նա ակտիվորեն մասնակցի միջազգային գործերին Հարավկովկասյան տարածաշրջանում։ Չարժե կասկածել, որ այս ամենը Թուրքիայի նախագահը՝ թուրք-օսմանյան ողջ նենգությամբ հանդերձ, կմատուցեր Ռուսաստանի ղեկավարությանը որպես մեծ զոհողություն իր կողմից։
Ընդ որում՝ նա անպայման այս «ազնիվ» ժեստը կաներ ոչ այլ կերպ, քան Ռուսաստանի համար նրա ռազմավարական դաշնակից Հայաստանի (որը ՀԱՊԿ և Եվրասիական տնտեսական միության անդամ է հանդիսանում) ճակատագրի կարևորության գիտակցում։ Մի խոսքով՝ Թուրքիայի նախագահն իր նենգ ու պարզունակ պլանը «կվաճառեր» որպես պատրաստակամություն՝ թույլ չտալու պատերազմի սանձազերծում։
Հենց այս կերպ մեր առջև «կանգնեց» Պետական դումայի պատգամավոր Դմիտրի Սավելևը, նրա արտահայտությունները ողբերգության մասին, երբ ադրբեջանական զինված ուժերն առաջին անգամ 2016թ. ապրիլյան ագրեսիայից հետո գնդակոծեցին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության տարածքը TR – 107 համազարկային համակարգերից՝ տեղակայված Ֆիզուլու շրջանի Ալխանլու գյուղում։
ԼՂՀ Պաշտպանության բանակը ստիպված էր ձեռնարկել պատասխան գործողություններ՝ ճնշելու համար ադրբեջանական բանակի կրակային ակտիվությունը։ Ադրբեջանական զինված ուժերի կրակակետի չեզոքացման արդյունքում զոհվեց Ալխանլու գյուղի երկու խաղաղ բնակիչ, այդ թվում երկամյա մի աղջիկ, ինչն, իհարկե, մեծ ցավ առաջացրեց մեր սրտերում, բայց և ցասում ադրբեջանական իշխանությունների հանդեպ, որոնք արդեն առաջին անգամ չէ, որ սահմանամերձ գյուղերի խաղաղ բնակչությանն օգտագործում որպես կենդանի վահան։ Ընդ որում՝ հատուկ գյուղերում, ավաններում տեղադրվում են համազարկային կրակի արդի համակարգեր և խոշոր տրամաչափի նռնականետեր։
Բնականաբար, այդ ամենը ստույգ գրանցվել է համապատասխան ԱԹՍ-ների և հայտնաբերման այլ միջոցների կողմից և տեղադրվել Ինտերնետում։ Ցավոք, պատգամավոր Դ.Սավելևն այդ մասին, կուզենայի հուսալ, չգիտեր, այլապես նրա արտահայտությունները նույնը կլինեն այն ամփոփագրերի հետ, որոնք ստացվում են ռազմական գործողությունների սիրիական թատերաբեմից, երբ ահաբեկիչներն իրենք են պայթեցնում քիմիական թունավոր նյութերով լցոնված արկերը, հետո իրենք էլ տեղադրում են Ինտերնետում այդ ահասարսուռ կադրերը, որոնք «մերկացնում են սիրիական կառավարական զինված ուժերի վայրագությունները»։
Մահու չափ ծանոթ ձեռագիր է։ Թե ում է դա ձեռնտու՝ առանձին վերլուծության թեմա է։ Նշենք միայն, որ իր եղբայրակից Ալիևին Էրդողանի հղած ցավակցությունների հաջորդ օրը «սրտացավ» ԶԼՄ-ները ձայն ձայնի տվեցին։ Այսպես, ս.թ. հուլիսի 7-ին, արդեն ժամը 10:47-ին, Ադրբեջանի կառավարամետ ոչ անհայտ haqqin.az կայքը հրապարակեց հոդված՝ «Խաղաղ բնակիչների սպանությունը Հայաստանի նոր ռազմական դոկտրինն է»։ Դրանում, մասնավորապես, ասվում է.
«Երբ ամերիկացիները Անկախության օրը ողջ երկրում հրավառություն էին անում, Ադրբեջանի Լեռնային Ղարաբաղի շրջանն օկուպացրած հայ զինվորներն օգտագործեցին իրենց պայթուցիկն ընդդեմ անմեղ քաղաքացիական անձանց» (ամերիկյան Washington Times պարբերականում իր «Խաղաղ բնակիչների սպանությունը Հայաստանի նոր ռազմական դոկտրինն է» հոդվածում գրել է Բեգին-Սադաթ կենտրոնի և Բար-Իլան համալսարանի ավագ գիտաշխատող Ալեքսանդր Մուրիսոնը)։
Այնուհետև նա շարունակել է. «Ադրբեջանը ԱՄՆ-ի, Արևմուտքի և Իսրայելի անփոխարինելի դաշնակիցն է։ Ամերիկան պետք է նախաձեռնություն ցուցաբերի իր դաշնակիցներին աջակցելու գործում»։ Արդեն հոդվածի վերնագիրն իսկ՝ «Հայաստանի նոր ռազմական դոկտրինի մասին», ի սկզբանե սադրիչ է։ Չէ՞ որ ՀԱՊԿ ցանկացած անդամ պետության ռազմական դոկտրինը չի կարող հակասել այդ կազմակերպության կանոնադրությանը, ինչն էլ, մասնավորապես, սահմանված է ՀՀ Սահմանադրությունում՝ ստորագրված միջազգային պայմանագրերի հանդեպ իր պարտավորությունների վերաբերյալ։
Վերը նշվածի համատեքստում կարելի է մանրամասնել Դմիտրի Սավելևի մտքերի հակառուսական բովանդակությունը, բայց դա ձեռնտու կլինի մեր՝ Ռուսաստանի և Հայաստանի ընդհանուր անբարյացակամներին, որոնք անպայման կօգտվեն նրա քաղաքական միամտությունի՞ց ասեմ, թե՞ քաղաքական կարճատեսությունից։ Նրա խոսքերի չար մտայնությունն ուզում եմ ի սկզբանե բացառել։
Ասեմ միայն, որ նրա արտահայտությունը՝ «Այդ սադրանքի գինը դարձավ անմեղ խաղաղ բնակիչների կյանքը. այդ թվում՝ երեխայի։ Այս փաստը պետք է ստանա միջազգային հանրության համապատասխան գնահատականը, որը պետք է մեծ ջանքեր գործադրի Ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորման համար։ Միջազգային իրավունքի նորմերը պետք է աշխատեն, Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը պետք է վերականգնվի ամենակարճ ժամկետներում»,- ըստ էության ջնջում ու բովանդակազրկում է Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի նախագահների 5 հռչակագրերը (հայտարարությունները) ղարաբաղյան կարգավորման վերաբերյալ։
Այն լիովին արհամարհում է Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարի հստակ դիրքորոշումը, որը Սերգեյ Վիկտորովիչ Լավրովն արտահայտել է Մոսկվայի մամուլի ասուլիսում առ այն, որ Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորումն արդեն Ադրբեջանի ներքին գործը չէ։ Երկիր, որն այսօր թուրք նախագահի ազդանշանով աննախադեպ տեղեկատվական պատերազմ է սկսել Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության դեմ։ Ի՞նչ է սա՝ կանաչ լո՞ւյս, որն Էրդողանը վառել է Ալիևի առջև պատերազմն սկսելու համար։
Հետգրության փոխարեն. Բուլղարական «Տրուդ» թերթի կայքում, որն ամենամեծ տպաքանակն ունի Բուլղարիայում, ս.թ. հուլիսի 2-ին հրապարակվել է հոդված մի հետաքննության տվյալներով, որն անցկացվել է փաստերի և գաղտնազերծված փաստաթղթերի հիման վրա, որոնցում բացահայտվում է Ադրբեջանի պետական կառույցների ներգրավվածությունն աշխարհի տարբեր մասերում իսլամիստական ահաբեկչական խմբավորումների սպառազինման գործում։
Հոդվածի հեղինակ Դիլյանա Գայտանջիևան իր հետաքննությունում ներկայացնում է հիմնականում տվյալներ Սիրիայում, Իրաքում, Աֆղանստանում, Պակիստանում և Կոնգոյում զենքի վաճառքի մասին, որը ըստ նշանակման մատակարարվել է ադրբեջանական Silk Way Airlines պետական ավիաընկերության կողմից՝ դիվանագիտական բեռների անվան տակ… Այդ զենքի հիմնական մասն օգտագործվել է ահաբեկչական խմբավորումների կողմից, եզրակացնում է հոդվածագիրը։ Ընդ որում՝ նա նաև գրում է, որ տեղափոխվող զենքի մի մասը կարող էր օգտագործվել Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության դեմ։