РўРѕРјР°СЃ РњР°РЅ - РЎРјРµСЂС†СЊ Сѓ Р’РµРЅРµС†С‹С–. С‡РёС‚Р°С‚СЊ РѕРЅР»Р°Р№РЅ РёР»Рё СЃРєР°С‡Р°С‚СЊ\nРЎРјРµСЂС†СЊ Сѓ Р’РµРЅРµС†С‹С–\nРђРІС‚РѕСЂ: РўРѕРјР°СЃ РњР°РЅ Р–Р°РЅСЂ: Р—Р°СЂСѓР±РµР¶РЅР°СЏ РєР»Р°СЃСЃРёРєР° РўРёРї: РљРЅРёРіР° Р“РѕРґ РёР·РґР°РЅРёСЏ: 2018 Р¦РµРЅР°: 299.00 СЂСѓР±. РџСЂРѕСЃРјРѕС‚СЂС‹: 18 РЎРєР°С‡Р°С‚СЊ РѕР·РЅР°РєРѕРјРёС‚РµР»СЊРЅС‹Р№ С„СЂР°РіРјРµРЅС‚ FB2 EPUB RTF TXT РљРЈРџР�РўР¬ Р� РЎРљРђР§РђРўР¬ Р—Рђ: 299.00 СЂСѓР±. Р§РўРћ РљРђР§РђРўР¬ Рё РљРђРљ Р§Р�РўРђРўР¬\nСмерць у Венецыi Томас Ман Noblesse Oblige Стваральнiк «iнтэлектуальнага рамана», лаyрэат Нобелеyскай прэмii 1929 года Томас Ман (1875–1955) быy бясспрэчным майстрам y навелiстычным жанры. Найлепшыя яго навелы з’яyляюцца yзорамi глыбокага псiхалагiзму, бездакорнай архiтэктонiкi, дзiвоснай гармонii нацыянальнага i агульначалавечага, сацыяльнага i yнiверсальнага. Сярод твораy кароткай прозы Мана ёсць сапраyдныя шэдэyры; да iх адносяцца перш за yсё «Трыстан», «Тонiа Крэгер» i «Смерць у Венецыi», якiя публiкуюцца y гэтай кнiзе. Томас Ман Смерць у Венецыi (зборнiк) © Tomas Mann © Папковiч У. А., пераклад на беларускую мову, 2018 © Выдавец А. М. Янушкевiч, 2018 © ТАА «Электронная кнiгарня», 2019 Летапiсец эпохi Штрыхi да творчасцi томаса мана «Я свята веру, што мне дастаткова распавесцi пра сябе, каб загаварыла эпоха, загаварыла чалавецтва, i без гэтай веры я б наогул адмовiyся пiсаць»[1 - Манн Т. По поводу "Королевского высочества" / Пер. с нем. И. Татариновой // Манн Т. Собр. соч.: В 10 т. М., 1959–1961. Т. 9. С. 35–36.]. Гэтыя словы былi прамоyлены вялiкiм нямецкiм пiсьменнiкам, лаyрэатам Нобелеyскай прэмii (1929) Томасам Манам (Thomas Mann, 1875–1955) у 1920 г., але яны месцяць у сабе сутнасць усёй яго творчасцi. Аyтабiяграфiчнае, перажытае, зведанае на yласным вопыце займае выключна важнае месца y яго прозе, яскрава iлюструючы yвасобленую y ёй нацыянальную i агульнаеyрапейскую духоyную гiсторыю ХХ стагоддзя. Як i многiя iншыя мастакi слова, што yвайшлi y лiтаратуру на мяжы XI–XX стст., Т. Ман успрымаy свой час як канец бюргерскай эпохi (B?rgzeit), як перыяд разбурэння маральных асноy, распаду гуманiстычных традыцый. «Раманам канца» назаве пiсьменнiк свой слынны твор «Доктар Фаyстус», але ж i яго «нобелеyскi» раман «Будэнброкi» – гэта таксама «гiсторыя гiбелi адной сям’i». Выключэннем з’яyляецца хiба раман «Чароyная гара», у суадпаведнасцi з адкрытым фiналам якога бiяграфiя галоyнага героя выходзiць за межы сюжэта; сама атмасфера кнiгi, аднак, гранiчна насычана yсё тымi ж хваробай, смерцю, тленам. Першы раман Томаса Мана «Будэнброкi» (Buddenbrooks. Verfall einer Familie), з якога пачнецца слава нямецкага празаiка, выйшаy з друку y 1901 г. Яго мастацкая структура традыцыйная, выкладанне гiсторыi сям’i любекскiх купцоy у iм храналагiчна паслядоyнае, сэнс твора празрысты – прынамсi, у параyнаннi з наступнымi раманамi пiсьменнiка. Спачатку аyтар хацеy напiсаць чарговую навелу, у якой збiраyся развiць толькi гiсторыю апошняга прадстаyнiка дынастыi ды хiба яшчэ яго бацькi Томаса Будэнброка. Аднак сюжэт запатрабаваy маштабаy раманных, эпiчных. Многiя рэалii запазычаны пiсьменнiкам непасрэдна з рэчаiснасцi, уласных успамiнаy аб дзяцiнстве y Любеку, лiстоy i аповедаy сваякоy, сямейных паданняy i дакументаy (з кулiнарнымi рэцэптамi yключна). Мiж тым гэты твор – зусiм не прыватны сямейны выпадак; пазней сам аyтар вызначыць «Будэнброкi» як «схаваны пад маскай сямейнай хронiкi сацыяльна-крытычны раман»[2 - Манн Т. Об одной главе из "Будденброков" / Пер. с нем. Ю. Афонькина // Там же. С. 195.]. На прыкладзе чатырох пакаленняy аднаго сямейнага клана Т. Ман паказаy скон нямецкага (i yвогуле еyрапейскага) бюргерства, пры гэтым скразной лiнiяй рамана з’яyляецца гiсторыя трэцяга пакалення Будэнброкаy – Томаса, Тонi, Хрысцiяна i Клары. Час дзеяння – з 1835 г. да канца XIX ст. Мастак даследуе працэс памiрання сям’i y эканамiчным, грамадскiм i бiялагiчным аспектах, узаемазвязаных i y пэyнай ступенi yзаемаабумоyленых. Найбольш вiдавочны дзелавы, эканамiчны крах сям’i. Стары Ёган Будэнброк, прадстаyнiк самага старэйшага пакалення, яшчэ можа адчуваць задавальненне ад сваёй камерцыйнай дзейнасцi: памiраючы, ён пакiдае квiтнеючую фiрму i багацце, дзеля прымнажэння якога yсё жыццё «працаваy не шкадуючы сiл». Пасля яго смерцi значная частка капiталу была страчана, i не толькi па аб’ектыyных прычынах – у якасцi пасагу i iншых выплат, але i з-за нежадання новага гаспадара, консула Будэнброка, весцi смелыя, рызыкоyныя аперацыi. Яго сын Томас Будэнброк, якi славiyся y горадзе як «чалавек дзейны», спачатку сапраyды паспрыяy пэyнаму yздыму фiрмы, але y хуткiм часе справы пачынаюць рухацца гэткiм «панурым тэмпам», што становяцца прадметам плётак. «Удачы i поспехi y мiнулым», «капеечныя абарачэннi» i «мiзэрная эканомiя» не могуць паправiць становiшча. Фiрма апынулася на yзбочыне прадпрымальнiцтва, а пасля смерцi Томаса Будэнброка была лiквiдавана. Эканамiчны заняпад суправаджаецца, аднак, ростам грамадскага аyтарытэту, праyда, аyтарытэту не yсёй сям’i, а толькi старэйшага y ёй – Томаса Будэнброка. У той час як яго брат Хрысцiян, гэты «блудны сын», «вырадак, нарыy на целе сям’i», кампраметуе сваякоy, ды i Тонi, бясконца адданая традыцыям, пакiдае сваiмi шлюбамi «плямы» на рэпутацыi сям’i, сам Томас Будэнброк абiраецца гараджанамi y сенат. Але i яго аyтарытэт з самага пачатку не абяцае быць трывалым i працяглым, бо грунтуецца на хiсткiм эканамiчным падмурку. Пiсьменнiк уважлiва даследуе i бiялагiчны аспект выраджэння Будэнброкаy. Гэты бок гiсторыi з цягам раманнага часу займае yсё большае месца. Па сутнасцi, толькi першым Будэнброкам наканавана было памерцi ад старасцi. Смерць консула yжо насцярожвае: надта раптоyнай яна была. Доyга, у жахлiвых пакутах памiрае консульша. Працэс згасання жыцця y ёй паказаны Т. Манам ва yсiх падрабязнасцях, амаль натуралiстычна. Дэталёваму адлюстраванню тых цi iншых анамалiй, хвароб i смерцяy аyтар будзе надаваць усё большае значэнне. Рана памiрае сястра Томаса – рэлiгiйная Клара. Дзiyнай падаецца гараджанам смерць Томаса: «Ад зуба… сенатар Будэнброк памёр ад зуба… Але, чорт вазьмi, ад гэтага ж не памiраюць!»[3 - Манн Т. Будденброки. История гибели одного семейства / Пер. с нем. Н. Ман. М., 1985. С. 613.] Нарэшце, тыф забiрае жыццё маленькага Ёгана, кволага i хваравiтага ад нараджэння. Смерць гэтага апошняга Будэнброка нiбы прадвызначана лёсам i не мае альтэрнатывы. Артыстычны, бязмежна yлюбёны y музыку, шчодра адораны ад прыроды, ён адчувае, як «балюча ранiць хараство», як прыгажосць пазбаyляе чалавека «прыдатнасцi да звычайнага iснавання». Яго не пакiдае думка, што «невыносны цяжар ад першых дзён жыцця гняце яго душу i аднойчы канчаткова яе прыдушыць»[4 - Там же. С. 626.]. «Мне хочацца памерцi… – прызнаецца хлопчык. – Пастар сказаy камусьцi, што на мне трэба паставiць крыж, я са звыроднай сям’i…»[5 - Там же. С. 662.] Не па yзросце рана ён пачынае yсведамляць сябе не толькi сведкам «разлому, распаду i тлену», але i самай уразлiвай, самай слабай часткай таго свету, якi рухаецца да свайго няyмольнага i непазбежнага канца. Менавiта вобраз маленькага Ёгана дазваляе канстатаваць не толькi страты на шляху роду да гiбелi, але i пэyныя набыткi: з пакалення y пакаленне развiваюцца вытанчанасць, культура, душэyная раздвоенасць герояy, iх нежаданне задавальняцца толькi «справай» i сямейным дабрабытам. У вынiку yсё выразней iх адчужанасць ад грамадства, несуадпаведнасць iх паводзiн саслоyнай маралi. Ужо консул Ёган Будэнброк не адчувае цiхамiрнасцi i yраyнаважанасцi, якiя былi yласцiвыя яго бацькам, мае шчырую патрэбу y веры, культывуе y сабе «небудзённыя, некупецкiя i складаныя пачуццi». Яшчэ больш супярэчлiвая постаць Томаса Будэнброка. У гараджан з iх «прапыленай жыццёвай мудрасцю» выклiкаюць падазрэнне яго бездакорная элегантнасць i карэктнасць манер, не кажучы пра шлюб з Гердай – «сумнеyны» хоць бы таму, што заснаваны на духоyнай узаемнасцi. Томас Будэнброк абазнаны y жывапiсе i лiтаратуры, захапляецца Шапенгаyэрам (фiласофiя якога зрабiла моцны yплыy на светабачанне маладога аyтара «Будэнброкаy»). Усё часцей паyстае перад iм пытанне: хто ён – «чалавек дзеяння або знямоглы ад сумненняy iнтэлiгент», «расслаблены летуценнiк»? Надта «разумны i сумленны», Томас Будэнброк не можа не yсведамляць, што «y iм паяднанае i тое i iншае». Што да апошняга Будэнброка, маленькага Ёгана, той увогуле yяyляецца «прышэльцам», цалкам бездапаможным перад людзьмi i жыццём. Не можа не yражваць згарманiзаванасць iдэi рамана i яго паэтыкi, яго мастацкай логiкi. Твор адметны на дзiва зладжанай кампазiцыяй, грунтоyнасцю i адначасова дынамiзмам аповеду, структурнай цэласнасцю i завершанасцю, глыбокай псiхалагiчнай распрацоyкай характараy, насычаны iронiяй, сiмвалiчнымi вобразамi i калiзiямi. Аб тым, што Т. Ману, якi, паводле яго yласных слоy, «напiсаy кнiгу, выключна нямецкую па форме i па змесце, удалося стварыць кнiгу, цiкавую не толькi для Германii, але i для Еyропы, – кнiгу, у якой адлюстраваны эпiзод з духоyнай гiсторыi еyрапейскага бюргерства наогул»[6 - Манн Т. Любек как форма духовной жизни / Пер. с нем. Е. Эткинда // Манн Т. Собр. соч. Т. 9. С. 77.], сведчыць факт уганаравання пiсьменнiка Нобелеyскай прэмiяй – перадусiм, паводле фармулёyкi, «за вялiкi раман „Будэнброкi“, якi y якасцi аднаго з класiчных твораy сучаснай лiтаратуры атрымаy прызнанне, што пастаянна працягвае расцi»[7 - Лявонава Е. А. Прызнаныя найлепшымi: Нобелеyская прэмiя, яе гiсторыя i лаyрэаты // Лявонава Е. А. Агульнае i адметнае: Творы беларускiх пiсьменнiкаy ХХ стагоддзя y кантэксце сусветнай лiтаратуры. Мiнск, 2003. С. 188.]. У 1924 г. у артыкуле «Аб вучэннi Шпенглера» (?ber die Lehre Spenglers) Т. Ман упершыню выкарыстаy паняцце «iнтэлектуальны раман». Новы час, лiчыy пiсьменнiк, патрабуе ад лiтаратуры значна большага фiласофска-iнтэлектуальнага патэнцыялу; плёнам жа спалучэння мастацкасцi, пластычнасцi вобразаy з публiцыстычным i эсэiстычным складнiкамi, з фiласофска-навуковай думкай будзе «той тып кнiгi, якi… можа быць названы „iнтэлектуальным раманам“»[8 - Манн Т. Об учении Шпенглера // Манн Т. Собр. соч. Т. 9. С. 612.]. Менавiта y рэчышчы «iнтэлектуальнага рамана» стварае Т. Ман самыя значныя з наступных сваiх твораy, у тым лiку раман «Чароyная гара» (Der Zauberberg, 1924). У 1912 г. пiсьменнiк наведаy высакагорны швейцарскi санаторый у Давосе для хворых на сухоты, дзе знаходзiлася на лячэннi яго жонка. Падчас абследавання невялiкi ачаг быy знойдзены i y лёгкiх самога Т. Мана, аднак прапанову прайсцi курс тэрапii ён рашуча адхiлiy (цяжкiя наступствы хваробы – абсцэс лёгкiх i звязаная з гэтым аперацыя – дадуць аб сабе знаць у 1947 г.). Затое нарадзiлася iдэя новага твора, у аснову якога якраз i пакладзена гiсторыя тыповага («сярэдняга») маладога немца Ганса Кастарпа, якi прыехаy у швейцарскi санаторый Берггоф дзеля сустрэчы з хворым на сухоты кузэнам усяго на тры тыднi, але з-за выяyленай i y яго самога хваробы мусiy затрымацца тут на доyгiя сем гадоy. Герметычна замкнёны y сабе «свет шыкоyнага лёгачнага санаторыя» з яго задушлiвай атмасферай фiзiчнага i маральнага распаду, са смяротна хворымi насельнiкамi – людзьмi розных нацыянальнасцяy, прафесiй, палiтычных перакананняy i фiласофскiх поглядаy, адукаванымi, але бяздзейнымi i эгацэнтрычнымi, – гэта, па сутнасцi, своеасаблiвая мадэль духоyна хворай перадваеннай Еyропы, гатовай абрынуцца y бездань нечуванай цывiлiзацыйнай катастрофы. «Тут, наверсе», дзе паyнакроyнае жыццё падменена, паводле Т. Мана, яго «сурагатам», Ганс Кастарп, «нiчым не прыкметны малады чалавек» з купецкага роду, i праходзiць свае сапраyдныя «yнiверсiтэты». Жывое yвасабленне «адкрытай свядомасцi», tabula rasa, ён становiцца спакуслiвай прынадай для двух «выхавальнiкаy», якiя змагаюцца за яго розум i душу. Першы – красамоyны «адвакат працы i прагрэсу», дабра i справядлiвасцi, лiтаратар-гуманiст, iтальянец Ладовiка Сэтэмбрынi, другi – «адвакат антырозуму», тэрарызму i дыктатуры, «сумнеyны мiстык», аyстрыйскi падданы Леа Нафта. Памiж iх пазiцыямi – кранальна-наiyнай i разбуральна-агрэсiyнай адпаведна – i павiнен выбiраць Кастарп. Але Ганс у рэшце рэшт робiць выбар на карысць вяртання «туды, на раyнiну», дзе yжо распалiла «грознае вогнiшча» Першая сусветная вайна: у фiнале рамана мы бачым яго на фронце, у непралазным акопным брудзе, пад агнём снарадаy. «Усход або Захад? Гэта раyнiна, гэта вайна»[9 - Манн Т. Волшебная гора / Пер. с нем. В. Станевич, В. Куреллы. М., 2010.]. Ад самага пачатку раман «Чароyная гара» i быy задуманы, паводле аyтара, як «гiсторыя з педагагiчна-палiтычнай тэндэнцыяй, дзе малады чалавек мае справу з самай спакушальнай сiлай – смерцю, i камiчна-жахлiвым чынам праходзiць праз духоyныя супярэчнасцi рамантызму i гуманнасцi, прагрэсу i рэакцыi, здароyя i хваробы, але хутчэй iмкнучыся да пазнання, чым дзеля прыняцця рашэнняy»[10 - Цит. по: Якушева Г. В. Томас Манн // Литературный процесс в Германии первой половины ХХ века (ключевые и знаковые фигуры) / Отв. ред. В. Д. Седельник, Т. В. Кудрявцева. М., 2015. С. 339–340.]. Вiдавочна, чытач мае справу з новым варыянтам грунтоyна распрацаванага на нямецкай лiтаратурнай глебе «рамана выхавання» (Bildungsroman). У складанай правобразнай структуры галоyнага героя распазнаюцца i рыцар Тангейзер, якi вымушаны быy сем гадоy правесцi y чароyным гроце Венеры, i Сiмплiцый Сiмплiцысiмус з раманнага цыкла Грымельсгаyзена, i бяскрыyдны прасцяк Вальтэра, i гётэyскi нястомны шукальнiк Фаyст, i князь Мышкiн Дастаеyскага, i многiя iншыя знакамiтыя персанажы нямецкай i сусветнай лiтаратуры. Але, па словах Т. Мана, Ганс Кастарп – гэта перадусiм «маленькi Вiльгельм Мейстэр», i сама гэтая згадка гётэyскага героя сведчыць аб свядомым аyтарскiм суаднясеннi «Чароyнай гары» менавiта з «раманам выхавання», якi y нямецкай мастацкай традыцыi yзыходзiць да дылогii Гётэ пра Вiльгельма Мейстэра. Якраз на душэyна-духоyным развiццi, выхаваннi i сталеннi свайго героя пiсьменнiк акцэнтуе yвагу ва yводзiнах да «Чароyнай гары», падкрэслiваючы яго «актывiзацыю», «прыпадыманне над першапачатковым узроyнем», над «смерцю i yсiмi цёмнымi, патаемнымi бакамi жыцця», якiм ён не дае «духоyна yзяць верх над сабою»[11 - Манн Т. Введение к "Волшебной горе". Доклад для студентов Принстонского университета / Пер. с нем. Ю. Афонькина // МаннТ. Собр. соч. Т. 9. С. 167.]. Так, праз унiверсалiзацыю задумы, праз сiнтэзаванне «сродкаy рэалiстычнага рамана» з нечуванай сiмвалiзацыяй i абагульненнем персанажы Т. Мана – пры yсёй iх канкрэтыцы – экзiстэнцыяльна паглыбляюцца, становяцца, паводле аyтара, «ганцамi i пасланцамi, прадстаyнiкамi духоyных сфер, прынцыпаy i светаy»[12 - Там же. С. 166.], а твор у цэлым вырастае y чарговы «дакумент эпохi», набывае выразныя якасцi «iнтэлектуальнага рамана», маштабы эпiчнага аповеду. У 1939 г., напярэдаднi Другой сусветнай вайны, выйшаy адзiн з самых значных твораy Т. Мана – раман «Лота y Ваймары»; сюжэт яго заснаваны на сапраyдным факце сустрэчы y 1816 г. Гётэ з Шарлотай Кестнер, у якую ён сорак чатыры гады таму быy закаханы i якую зрабiy прататыпам гераiнi свайго ранняга рамана «Пакуты маладога Вертэра». Сэнс твора выходзiць, аднак, за межы яго зместу: Т. Ман вуснамi свайго генiяльнага героя дэкларуе yласнае непрыманне бездухоyнасцi, разбэшчанасцi мас, чые «самыя нiзкiя iнстынкты» можа паспяшацца задаволiць чарговы нягоднiк ад палiтыкi; дзелiцца «прадчуваннем чагосьцi жудаснага, што аднойчы прывядзе немцаy да самых агiдных злачынстваy»[13 - Манн Т. Лотта в Веймаре / Пер. с нем. Н. Ман // Манн Т. Собр. соч. Т. 2. С. 496.]. Раман «Лота y Ваймары» гучаy як перасцярога, у кантэксце yжо yсталяванага y Германii фашызму прымушаy задумацца над яго непазбежнымi жахлiвымi наступствамi. Цалкам рацыяналiстычнымi, антынацысцкiмi мэтамi кiраваyся пiсьменнiк, iнтэрпрэтуючы старазапаветны мiф у сваёй тэтралогii «Ёзэф i яго браты» (Joseph und seine Br?der, 1933–1943): «…уласцiвая гэтай кнiзе трактоyка мiфа па сваёй патаемнай сутнасцi адрозная ад небезвядомых сучасных прыёмаy яго выкарыстання, прыёмаy чалавеканенавiснiцкiх i антыгуманiстычных… Бо слова „мiф“ карыстаецца y нашы днi кепскай славай – дастаткова yспомнiць назву, якую даy свайму падручнiку прысяжны „фiлосаф“ германскага фашызму Розенберг (маецца на yвазе кнiга Альфрэда Розенберга „Мiфы ХХ стагоддзя“. – Е. Л.), гэты iдэйны настаyнiк Гiтлера… У маёй кнiзе мiф быy выбiты з рук фашызму, тут ён увесь… прасякнуты iдэямi гуманiзму, i калi нашчадкi знойдуць у рамане нешта значнае, то гэта будзе якраз гуманiзацыя мiфа»[14 - Манн Т. Иосиф и его братья / Пер. с нем. Ю. Афонькина // Манн Т. Собр. соч. Т. 9. С. 177–178.]. Той жа, па вялiкiм рахунку, звышмэце – «гуманiзацыi мiфа» – падпарадкаваны i апошнi вялiкi раман Т. Мана «Доктар Фаyстус. Жыццё нямецкага кампазiтара Адрыяна Леверкюна, пра якое расказаy яго сябар» (Doktor Faustus. Das Leben des deutschen Tonsetzers Adrian Leverk?hn, erz?hlt von einem Freunde, 1947), распачаты 23 мая 1943 г. i завершаны 29 студзеня 1947 г. «Гэтым разам я yпершыню ведаy, чаго я жадаy i якую задачу перад сабою паставiy: я задаy сабе yрок, якi быy бы не больш i не менш, чым раман маёй эпохi y выглядзе гiсторыi пакутнага i грахоyнага жыцця мастака»[15 - Манн Т. История "Доктора Фаустуса". Роман одного романа / Пер. с нем. С. Апта // Манн Т. Собр. соч. Т. 10. С. 224.], – пiсаy Т. Ман у аyтабiяграфiчнай кнiзе «Гiсторыя „Доктара Фаyстуса“. Раман аднаго рамана». У чарговы раз раманны жанр пад яго пяром прадэманстраваy свае бязмежныя магчымасцi y пашырэннi хранатопу i псiхалагiзацыi аповеду, паглыбленнi яго анталагiчнага зместу, актуалiзацыi адвечных праблем – дабра i зла, боскага i д’ябальскага y чалавеку, мастацтва i яго прызначэння, генiя i зладзейства, судачынення i iндывiдуалiзму, змены эпох, гiстарычнай вiны i адказнасцi. «Доктар Фаyстус» напiсаны y рэчышчы так званага «рамана пра мастака» (K?nstlerroman); яго герой – народжаны пiсьменнiцкай фантазiяй генiяльны нямецкi кампазiтар, аyтар дзёрзка-наватарскiх iнструментальных i вакальна-iнструментальных твораy, якога, аднак, не задавальняюць дасягнутыя поспехi i слава. Апантаны пошукам дасканалых форм музыкi, адпаведных часу, ён пагаджаецца на хаyрус з чортам – прадае яму yласную душу yзамен на нечуваны «прарыy» да творчых вяршынь, ахвяруючы сапраyднымi пачуццямi i чалавечнасцю дзеля дзiвосных тэхнiчных знаходак: «…холад душы тваёй павiнен быць такi вялiкi, што не дасць табе сагрэцца i на вогнiшчы натхнення»[16 - Ман Т. Доктар Фаyстус / Пер. з ням. В. Сёмухi. Мiнск, 1989. С. 263.]. Невыпадкова y яго «Апакалiпсiсе» адбываецца «дзiyны абмен гукавымi функцыямi… хор iнструментаваны, а аркестр вакалiзаваны», мяжа «памiж чалавекам i рэччу»[17 - Тамсама. С. 389.], па сутнасцi, знiкае. Паслядоyна i пераканаyча Т. Ман вядзе чытача да yсведамлення сапраyдных прычын i вытокаy трагедыi мастака, што палягаюць у яго душэyным «холадзе» i адчужанасцi ад «iншых», у яго падобнай да «прорвы» адзiноце, абыякавасцi, няздольнасцi любiць нi чалавека, нi чалавецтва, да yразумення таго, што насамрэч «чорт» – гэта другое «я» Леверкюна, якое падмiнае пад сябе свайго носьбiта, асуджае на iснаванне паводле д’ябальскага «Не палюбi!», на адрачэнне ад усяго iснага. Праз увесь раман праводзiць пiсьменнiк выразную аналогiю памiж сваiм трагiчным героем i Германiяй, што дазволiла заманiць сябе y пастку нацызму з яго татальным гвалтам i смяротнай небяспекай для свайго народа i yсяго чалавецтва. У фiнальных жа радках твора лёсы Адрыяна Леверкюна i Германii амаль цалкам злiваюцца y роспачных думках апавядальнiка: «Самотны чалавек малiтоyна складвае рукi: Божа, злiтуйся з беднай душы друга майго, айчыны маёй!»[18 - Тамсама. С. 526.] Надзвычай iстотнае месца y мастацкай парадыгме «Доктара Фаyстуса» займае разгалiнаваная сiстэма адсылак – да Бiблii i старажытнагрэчаскай мiфалогii, сярэднявечнай легенды пра вучонага-чарнакнiжнiка i твораy шматлiкiх музыкантаy, пiсьменнiкаy, фiлосафаy – Бетховена i Чайкоyскага, Стравiнскага i Малера, Равэля i Дэбюсi, вядома ж – Арнольда Шонберга з яго дванаццацiгукавой (або серыйнай) тэхнiкай, суаднесенай пiсьменнiкам з творчасцю яго героя-музыканта, да Дантэ i Шэкспiра, Гётэ i Брэнтана, Дастаеyскага з яго раманамi «Браты Карамазавы» i «Д’яблы», К’еркегора з яго кнiгай «Або – або» i многiх iншых. Што да галоyнага персанажа Т. Мана, то вобраз гэты, вiдавочна, збiральны, але перадусiм, паводле аyтарскага сведчання, «у трагедыю Леверкюна yплецена трагедыя Нiцшэ, чыё iмя свядома нi разу не згадваецца y рамане», бо якраз ён i заменены «натхнёна-хворым» музыкантам[19 - Манн Т. История "Доктора Фаустуса"… С. 220.]. Катастрафiчнымi настроямi скрозь прасякнуты i навелы Т. Мана канца ХІХ – пачатку ХХ ст. (а творы менавiта гэтага перыяду змешчаны y дадзенай кнiзе), невыпадкова iх змест у большасцi выпадкаy зводзiцца да адлюстравання (калi скарыстаць назву адной з iх) «дарогi да могiлкаy» таго або iншага героя. Пазбаyленне ад iлюзiй i душэyныя пакуты, маральная або фiзiчная смерць галоyнага або канцэптуальна iстотнага персанажа – амаль неад’емны складнiк навел Т. Мана, пра што нярэдка сведчаць самi iх назвы («Расчараванне», «Дарога на могiлкi», «Цяжкая часiна», «Смерць у Венецыi» i iнш.). Раннiя навелы Т. Мана падобныя па многiх параметрах. Іх героi, як правiла, – людзi адзiнокiя, адчужаныя ад грамадства, у сваiм iмкненнi гэтую адчужанасць пераадолець i знайсцi асабiстае шчасце яны церпяць паразу. Бессэнсоyнасцю, да прыкладу, абарочваецца жыццё героя навелы «Маленькi пан Фрыдэман» (Der kleine Herr Friedemann, 1895), жыццё, якое «гарбаты чалавечак» здолеy для сябе выбудаваць i песцiy цягам доyгiх гадоy: iгра на скрыпцы, кнiгi, наведванне канцэртаy, шпацыры y прыгарадным садзе. Пакутлiвая жарсць да Герды фон Рынлiнген, прыгожай i эксцэнтрычнай асобы, якая спачатку наблiзiць «няшчаснага калеку» да сябе, а пасля пасмяецца з яго i груба, пагардлiва адштурхне, – разбурыць усё; у вынiку Ёганэс Фрыдэман скончыць жыццё самагубствам. Трагiчны фiнал гiсторыi дастаткова заканамерны: для слабога, «не такога, як усе», шчасце немагчымае. Марнымi аказалiся надзеi на шчасце i yладкаваны побыт галоyнага персанажа навелы «Паяц» (Der Bajazzo, 1897): ён раптам адчувае поyную спустошанасць, самоту i роспач, усведамляе недарэчнасць далейшага iснавання. Не менш адзiнокi i няшчасны адвакат Якобi, герой навелы «Луiзхен». Адзiнота манаyскiх персанажаy у вялiкай ступенi абумоyлена iх фiзiчнай выродлiвасцю, немаччу, схiльнасцю да псiхiчных захворванняy. Агульнай для большасцi персанажаy з’яyляецца i iх адасобленасць ад дзелавога жыцця: крынiца iх матэрыяльнага забеспячэння – рэнта, а калi хтосьцi, як Ёганэс Фрыдэман або адвакат Якобi, мае прафесiю i працуе, ён робiць гэта толькi дзеля таго, каб надаць свайму iснаванню знешнюю добрапрыстойнасць. Як правiла, героi раннiх навел Т. Мана прыкладна аднаго yзросту, яны не y стане стварыць сям’ю, а калi yсё ж бяруць шлюб, то нешчаслiвыя y iм i бяздзетныя. Але, бадай, галоyнае, што лучыць многiх з iх, – гэта наяyнасць духоyных зацiкаyленняy, натуральнае iмкненне кампенсаваць iмi адсутнасць сувязей з грамадствам. Па сутнасцi, цэнтральныя персанажы толькi трох раннiх навел – «Тобiяс Мiндэрнiкель», «Луiзхен» i «Дарога на могiлкi» – не маюць дачынення да мастацтва; агульная для навелiстыкi тэма пададзена y гэтых трох творах у трагiкамiчным ключы. Галоyныя ж постацi астатнiх раннiх навел у большасцi сваёй – дылетанты ад мастацтва, для якiх сапраyдны талент, непасрэднасць пачуццяy з поспехам замянiла эстэцтва. Раннiя навелы Т. Мана цiкавыя яшчэ i тым, што па iх можна скласцi yяyленне пра стаyленне пiсьменнiка да натуралiзму – адной з самых значных мастацкiх сiстэм у тагачаснай лiтаратуры Германii. Як вядома, нямецкi натуралiзм не быy з’явай маналiтнай: у той час як прадстаyнiкi мюнхенскай школы зарэкамендавалi сябе амаль безагаворачнымi паслядоyнiкамi мэтра французскiх натуралiстаy Эмiля Заля з яго iмкненнем «эксперыментаваць над чалавекам, разбiраць на часткi i зноy збiраць чалавечую машыну», натуралiсты берлiнскай школы прымалi далёка не yсе яго палажэннi. Высока ацэньваючы мастацкую творчасць Заля, яны y той жа час не былi y захапленнi ад яго тэорыi. Асноyная прэтэнзiя датычылася выгнання з лiтаратуры yсяго iдэальнага, душэyна-духоyнага, «праyды y вышэйшым сэнсе слова», у вынiку чаго твор набываy тэндэнцыйнасць, ператвараyся y «пратакол навуковага эксперымента» цi «падручнiк паталогii». У кожным выпадку, пры yсiх крайнасцях, натуралiзм нямала зрабiy, паводле яго нямецкага тэарэтыка i практыка Арна Хольца, «дзеля абнаyлення моyнай крывi» (das Sprachblut). З абвостранай цiкавасцю натуралiсты адносiлiся да канкрэтна-iндывiдуальнага, намагалiся па-свойму высветлiць вытокi, каранi, прычынна-вынiковыя сувязi з’яy, пашырыць праблематыку мастацтва, дэмакратызаваць тэмы i героя. І хаця y 1906 г. у эсэ «Бiльзэ i я» (Bilse und ich), сваiм, паводле аyтара, «маленькiм манiфесце», Т. Ман наконт натуралiзму – з яго «замкнёнасцю на сабе» i прынцыпам «механiчнага yзнаyлення рэчаiснасцi» – выказаyся негатыyна, прапанаваyшы yласную канцэпцыю «суб’ектыyнага паглыблення»[20 - Манн Т. Бильзе и я / Пер. с нем. К. Богатырева // Манн Т. Собр. соч. Т. 9. С. 13.] y рэальнасць, аб’ектыyна яго раннiя творы маюць нямала перазоваy з натуралiсцкай эстэтыкай. У iх сюжэтах i паэтыцы амаль нязменна паyстаюць антытэзы «жыццё – смерць», «здароyе – хвароба». Выконвае сваю ролю y лёсах герояy i спадчыннасць («Паяц»). Нязначнасць персанажаy, перыферыйнасць iх вартага жалю iснавання таксама зблiжае раннiя навелы Т. Мана з творчасцю натуралiстаy. І yсё ж разыходжаннi значна больш iстотныя. Натуралiсцкiя катэгорыi, да якiх звяртаецца Т. Ман, носяць характар не дакладна-навуковы, а пераважна метафiзiчны. Яго героi, у адрозненне ад персанажаy натуралiсцкай лiтаратуры, – больш цi менш заможныя людзi, i iх пакуты i крах – вынiк прычын не матэрыяльнага, а псiхалагiчнага кшталту. Навелы Т. Мана маюць няхай i не напружаную, аднак дастаткова выразную фабулу, i аповед у iх узняты на больш абагульнены yзровень. Сярод навел Т. Мана пачатку ХХ ст. ёсць сапраyдныя шэдэyры; да iх адносяцца перш за yсё «Трыстан», «Тонiа Крэгер» i «Смерць у Венецыi». Праблематыка многiх навел сведчыць пра iх агульнасць з папярэднiмi творамi пiсьменнiка, у тым лiку з раманам «Будэнброкi». Лiтаратура i жыццё, мастак i бюргер – вось пытаннi, агульныя для твораy Т. Мана незалежна ад iх жанру. З чалавекам са свету лiтаратуры аyтар знаёмiць нас у навеле «Трыстан» (1902). Пiсьменнiк-эстэт Дэтлеф Шпiнэль, плёнам, паводле iранiчнага вызначэння апавядальнiка, «сумнеyнай дзейнасцi» якога стаyся адзiны «рафiнаваны» раман, раз-пораз самахарактарызуецца (гэты прыём вельмi часта сустракаецца y навелiстыцы Т. Мана). Выказваецца ён i наконт адказнасцi мастака, карысцi яго твораy для грамадства, наконт мастакоyскага абавязку i сумлення, цалкам усведамляючы сваю нiкчэмнасць: «…наконт сумлення! Я i падобныя да мяне, мы на працягу yсяго нашага жыцця б’ёмся з iм i занятыя yвесь час па горла, каб то там, то тут падмануць i каб хоць крышку хiтра задаволiць яго. Мы бескарысныя iстоты, я i да мяне падобныя, i, з выняткам некалькiх добрых гадзiн, мы цягнемся, абдзiраючыся y кроy аб усведамленне нашай бескарыснасцi. Мы ненавiдзiм карыснае, мы ведаем, што яно подлае i непрыгожае, i мы баронiм гэтую праyду так, як толькi i бароняць iсцiны, якiя нам абавязкова неабходныя. І yсё ж такi мы здратаваныя нячыстым сумленнем цалкам, да такой ступенi, што на нас не засталося нiводнай святой плямы». Аyтар пастаянна падкрэслiвае эстэцтва Шпiнэля: мова гэтага «дзiвакаватага суб’екта» квяцiстая i вычварная, а яго yяyленне здольнае самыя звычайныя факты зрабiць да непазнавальнасцi штучнымi. Шпiнэль-Трыстан, захоплены Габрыэлай-Ізольдай, паскарае яе смерць. Ад згрызот сумлення ён, аднак, не пакутуе; наадварот, ён бачыць сваю заслугу y тым, што канец Габрыэлы Клётэр’ян «пазбаyлены пошласцi», i лiчыць, што «прыгажосць смерцi» лепей за «yсё гэта бяздушнае, сляпое, бессэнсоyнае жыццё». Асацыяцыi з легендай пра Трыстана i Ізольду – дакладней, з яе вагнераyскай iнтэрпрэтацыяй, што гучыць у навеле, – вiдавочныя, але y процiлегласць Рыхарду Вагнеру Т. Ман спалучае y сваiм аповедзе трагiчны план з камiчна-гратэскавым, прычым апошнi y яго мастацкай парадыгме яyна дамiнуе. Антыпод Шпiнэля – пан Клётэр’ян, увасобленае мяшчанства, «чалавек, страваванне i кашалёк якога знаходзяцца y поyным парадку». Менавiта ён высмейвае i выкрывае Шпiнэля, скiдае гэтага «гнiлога груднiчка» з п’едэстала самаyпэyненасцi. Такiм чынам, мастацтва i дух, што палягаюць па-за жыццём, ад жыцця ж церпяць паразу, але ад жыцця y самым яго банальным, прымiтыyным варыянце. Дзеянне навелы адбываецца y санаторыi для лёгачных хворых, вобраз якога будзе, як мы yжо ведаем, разгорнуты аyтарам у магутную метафару-сiмвал у рамане «Чароyная гара». Роздумы Томаса Мана пра yзаемадачыненнi мастацтва i бюргерства, мастацтва i жыцця найбольш глыбока yвасоблены y навеле «Тонiа Крэгер» (1903). Не без падстаy даследчыкi лiчаць гэты твор шмат у чым аyтабiяграфiчным, канстатуюць перазовы яго галоyнага героя з персанажамi рамана «Будэнброкi». Сапраyды, Тонiа, асаблiва y падлеткавым узросце, вельмi нагадвае апошняга Будэнброка – маленькага Ёгана: Тонiа таксама паходзiць з купецкай сям’i, яго бацька – гандляр збожжам; бацькi Тонiа таксама пабралiся незвычайным для бюргерскага асяродку шлюбам; ён гэтаксама «адзiнокi i не падобны да yсiх астатнiх людзей, добрапрыстойных i звычайных». Музыка, паэзiя, развагi аб каханнi i душэyныя пакуты складаюць яго «yнутранае жыццё». Але светаyспрыманне маленькага Будэнброка было абсалютна цэласным; Тонiа ж у гэтым сэнсе блiжэй да Томаса Будэнброка з пакутлiвымi роздумамi апошняга аб тым, хто ён – iнтэлiгент або дзялок. Натура Тонiа супярэчлiвая, дваiстая y яшчэ большай ступенi. Яго i Ганс Ганзэн, а пасля Інгеборг Гольм, гэтыя «бялявыя i блакiтнавокiя», «здаровыя» i «ясныя», вабяць не так сваёй прыгажосцю, як поyнай процiлегласцю сабе. З цягам часу супярэчнасцi абвастраюцца i набываюць новую якасць, трапна сфармуляваную рускай мастачкай Лiзаветай Іванаyнай: «Вы бюргер… Аблудны бюргер…» Гэта цалкам усведамляе i сам Тонiа: «Я трапiy памiж двума светамi, нi y адным з iх я не дома…» Паказальна, што жыхары роднага правiнцыйнага горада не пазнаюць вядомага пiсьменнiка падчас яго вiзiту, прымаюць за «чужынца», а мясцовая палiцыя нават прадпрымае спробу арыштаваць «авантурыста». Навела «Тонiа Крэгер» выразна паказала эвалюцыю Т. Мана y поглядах на мастацтва. Яго герой, прадстаyнiк «духу», хаця i yсведамляе сваю перавагу над прадстаyнiкамi «жыцця», усё ж жыццём не пагарджае, бо разумее, што «калi штосьцi i можа зрабiць з лiтаратара пiсьменнiка, то гэта мая… любоy да чалавечнасцi, жыццёвасцi i звычайнасцi», бо «без любовi ён толькi гулкая медзь альбо кiмвал, якi гудзе». Гэта – своеасаблiвы манiфест, i, без сумневу, манiфест не толькi героя, але i самога аyтара, невыпадкова менавiта навелу «Тонiа Крэгер» згадае пiсьменнiк у сваёй Нобелеyскай прамове. У абарону мастацтва, народжанага жывым пачуццём, Т. Ман выступiy i y навеле «Смерць у Венецыi» (Der Tod in Venedig, 1912). Галоyны яе герой – пiсьменнiк Густаy Ашэнбах. Апавядальнiк невыпадкова параyноyвае працэс лiтаратурнай працы Ашэнбаха з вытворчасцю, з дзейнасцю «механiзма»: яго кнiгi халодныя, яны – вынiк «пастаянных высiлкаy», а не натуральнае спараджэнне сапраyднага таленту, сагрэтага любоyю да людзей, увагай да iх турбот i трывог. «Унутраная спустошанасць» i «бiялагiчны распад», фальш i «разбуральная нуда» – вось сутнасць i асобы Ашэнбаха, i яго творчасцi, глыбока дэкадэнцкай па сваiм змесце. Дэкадэнцтвам адзначана i гiсторыя яго фатальнага, пакутлiвага захаплення польскiм хлопчыкам Тадзi (Тадэвушам). Канцэптуальна важна зразумець, што гэтае забароненае каханне стала не прычынай смерцi, а толькi апошняй вяхой на шляху пiсьменнiка да яе. Параза ж Ашэнбаха – гэта параза не мастацтва наогул, а таго мастацтва, прадстаyнiком якога з’яyляецца ён i якое пазбаyлена чалавечнасцi, напоyнена «хлуснёй i камедыянцтвам», штурхае «y прадонне», у безвыходнасць; больш за тое, гэта знак крушэння таго свету, у якiм гаспадарыць эпiдэмiя бездухоyнасцi i маральнага yбоства i якому служыць Густаy Ашэнбах. У шэрагу вобразаy, што складаюць сiмвалiчную структуру навелы, ключавымi з’яyляюцца вобразы незнаёмца, якi выклiкаy у пiсьменнiка моцнае, нiбы прыступ лiхаманкi, жаданне падарожнiчаць; змрочна-злавеснага гандальера з яго чорнай шлюпкай, што нагадвала труну i наводзiла на думкi пра смерць; прапахлага карболкай здзеклiва-нахабнага спевака-скамароха, чые непрыстойныя крыyляннi i грымасы, дзiкiя скокi i песенькi сугестыyна адсылаюць да культу бога Дыянiса (рэфлексii пра «элiнiзм у асветнiцтве», вобразы i матывы старажытнагрэчаскай мiфалогii наогул з’яyляюцца важнымi складнiкамi мастацкай сiстэмы гэтага твора). Уражанне сiмвалiчнасцi, нават дэманiчнасцi гэтых персанажаy узмацняецца дзякуючы таму, што yсе яны надзелены апавядальнiкам цалкам аднолькавай знешнасцю. Чымсьцi гэтыя постацi адгукнуцца пасля y чорце Адрыяна Леверкюна з рамана «Доктар Фаyстус». Істотным уяyляецца пытанне пра тое, якiя рэальныя асобы i чые сацыяльна-фiласофскiя тэорыi наклалi адбiтак на мастацкi свет навелы «Смерць у Венецыi». Без сумневу, у ёй, як i y iншых творах Т. Мана, знайшлi yвасабленне пэyныя iдэi Артура Шапенгаyэра i Фрыдрыха Нiцшэ. Адносна ж прататыпа галоyнага героя Т. Ман у адным з лiстоy ад 1921 г. паведамляе, што «свайму герою, ахопленаму вакханалiяй распаду»[21 - Манн Т. Письмо Вольфгангу Борну от 18 марта 1921 г. / Пер. с нем. С. Апта // Манн Т. Письма. М., 1975. С. 30.], ён даy iмя i знешнасць славутага музыканта Густава Малера, пра смерць якога даведаyся y 1911 г. у час падарожжа y Венецыю. Яшчэ раней, у 1920 г., Т. Ман пiша, што першапачаткова ён планаваy падаць у гратэскавым выглядзе «жарсць як разгубленасць i знявагу», «пакутлiвую, кранальную i вялiкую гiсторыю»[22 - Манн Т. Письмо Карлу Марии Веберу от 4 июля 1920 г. // Там же. С. 27.] палкага кахання амаль 74-гадовага Гётэ да 18-гадовай Ульрыкi фон Леветцау; i хаця y канчатковым выглядзе фабула змянiлася на яшчэ больш «рызыкоyную», феномен «жарсцi як разгубленасцi i знявагi» застаyся прадметам аповеду i y здзейсненым варыянце. Ды i жаданне Ашэнбаха «дажыць да старасцi», дасягнуць велiчы i пашаны, афiцыйнага прызнання сваёй «класiчнасцi» выклiкае асацыяцыi з асобай Гётэ, яго бясспрэчным статусам класiка. Вiдавочныя, такiм чынам, абагульненасць, збiральнасць вобраза Густава Ашэнбаха. Не выключана таксама, што адным з матываy напiсання навелы была патрэба Т. Мана «зноy паразважаць аб праблемах уласнай творчасцi, уласнага стаyлення да гуманiзму»[23 - Дирзен И. Эпическое искусство Томаса Манна: Мировоззрение и жизнь. Пер. с нем. М., 1981. С. 96.]; у кожным разе, многае y апiсаннi твораy Ашэнбаха, ладу яго жыцця i нават метадаy працы дае падставы для аналогiй з самiм аyтарам. У той жа час Т. Ман, вiдавочна, дыстанцуецца ад свайго героя, адзначанага духам часу (Zeitgeist) – напружанасцю, хваравiтасцю, усёабдымным крызiсам, прадчуваннем хаосу i гiбелi. Стваральнiк «iнтэлектуальнага рамана», Томас Ман быy бясспрэчным майстрам i y навелiстычным жанры. Найлепшыя яго навелы – узоры глыбокага псiхалагiзму, бездакорнай архiтэктонiкi, эстэтычнага сiнтэзу, суадпаведнасцi паэтыкi i маральна-фiласофскага сэнсу, дзiyнай згарманiзаванасцi нацыянальнага i агульначалавечага, сацыяльнага i yнiверсальнага. Ева Лявонава Маленькi пан Фрыдэман І Вiнаватая была мамка… Якая карысць была ад таго, што пры з’яyленнi першага падазрэння фрау жонка консула Фрыдэмана сур’ёзна yнушала ёй, што трэба пазбыцца такой заганы? Якая карысць была ад таго, што яна кожны дзень налiвала ёй, акрамя пiва, яшчэ шклянку чырвонага вiна? Раптам выявiлася, што гэтая дзяyчына yнадзiлася пiць яшчэ i спiрт, якi прызначаyся для пры?муса, i перш чым ёй знайшлася замена, i перш чым яе выправiлi з дому, здарылася няшчасце. Калi аднойчы мацi з трыма дочкамi-падлеткамi вярнулася са шпацыру, малы Ёганэс, якому было толькi каля месяца ад нараджэння, ляжаy на зямлi, звалiyшыся са стала для спавiвання, цiха папiскваючы, а мамка тупа стаяла побач. Лекар, якi з асцярожнай упэyненасцю абследаваy цельца скручанай i дрыготкай малой iстоты, зрабiy вельмi, вельмi заклапочаны твар; тры сястры, румзаючы, стаялi, утварыyшы вугал, а фрау Фрыдэман, перапуджаная да глыбiнi душы, гучна малiлася. Няшчаснай жанчыне яшчэ да нараджэння дзiцяцi давялося перажыць гора: яе муж, галандскi консул, быy забраны ад яе раптоyнай i цяжкой хваробай, таму яна цяпер была занадта зломленай, каб увогуле мець яшчэ здольнасць спадзявацца на тое, што маленькi Ёганэс застанецца жывы. Толькi праз два днi лекар заявiy ёй, заспакаяльна пацiскаючы руку, што непасрэднай пагрозы, дзякаваць Богу, больш няма, лёгкае страсенне мозгу, найперш, ужо цалкам прайшло, i гэта yжо можна пазнаць з позiрку, у якiм няма больш тупога выразу, як яно было напачатку… Праyда, трэба пачакаць, што будзе далей у iншым, i спадзявацца на найлепшае, як кажуць, спадзявацца на найлепшае… II Шэры дом з франтонам да вулiцы, у якiм вырас Ёганэс Фрыдэман, знаходзiyся каля паyночнай брамы старога, сярэднiх памераy гандлёвага горада. Праз дзверы з двара трапляеш у прасторны, выкладзены плiткай калiдор, адкуль лесвiца з пабеленымi драyлянымi парэнчамi вядзе на паверхi. Шпалеры гасцёyнi на другiм паверсе змяшчалi выявы выцвiлых пейзажаy, а вакол цяжкога стала з чырвонага дрэва, накрытага цёмна-чырвонай плюшавай сурвэтай, стаялi крэслы з высокiмi спiнкамi. Тут ён у сваiм дзяцiнстве часта сядзеy каля акна, перад якiм заyсёды буялi цудоyныя кветкi, на маленькiм услончыку y нагах у мацi i yважлiва слухаy цудоyны расповед, разглядаючы яе прабор i добры, зычлiвы твар ды yдыхаючы лёгкi водар, што заyсёды iшоy ад яе. Альбо ён прасiy яе паказаць партрэт бацькi, прыязнага пана з сiвымi бакенбардамi. Ён цяпер на небе, гаварыла мацi, i чакае там iх усiх. За домам быy маленькi садок, дзе летам яны праводзiлi большую частку дня, нягледзячы на саладкаваты пах, якi амаль заyсёды далятаy з блiзкай цукраварнi. Там стаяла старая, пакручастая арэшына, i y яе ценi часта на нiзкiм крэселку сядзеy малы Ёганэс ды лушчыy арэхi, а фрау Фрыдэман i тры, ужо тым часам дарослыя, дачкi тулiлiся разам пад тэнтам з шэрай парусiны. Аднак позiрк мацi часта адрываyся ад шытва, каб паслаць дзiцяцi знак сваёй журботнай зычлiвасцi. Ён быy непрыгожы, гэты малы Ёганэс, i сваiм выглядам, калi ён, востра- i высакагруды, з моцна выгнутай спiнай, занадта доyгiмi i худымi рукамi, сядзеy на yслончыку i лушчыy арэхi, ствараy занадта yжо дзiyную выяву. Але яго далонi i ногi былi вельмi вытанчанай формы, зграбныя; у яго былi вялiкiя, карыя, як у казулi, вочы, пяшчотна акрэслены рот i мяккiя, русыя валасы. Хоць яго твар здаваyся так жахлiва yцiснутым памiж плячыма, пра яго, тым не менш, можна было сказаць, што ён прыгожы. III Калi яму было сем гадоy, яго выправiлi y школу, i цяпер год за годам праходзiлi аднастайна i хутка. Ён кожны дзень крочыy сваёй смешна важнай хадою, якая часта бывае y седункоy, памiж дамоy з франтонамi ды крамамi y напрамку да старой школы з гатычнымi скляпеннямi; а дома, выканаyшы заданнi, ён цi чытаy свае кнiжкi з прыгожымi, стракатымi малюнкамi на вокладках, цi знаходзiy занятак у садзе, а сёстры дапамагалi хваравiтай мацi y доме. Яны наведвалi i публiчныя вечары, бо Фрыдэманы належалi да першых колаy горада; але дзяyчаты, на жаль, яшчэ не выйшлi замуж, бо iх маёмасць была невялiкай, ды й самi яны былi даволi непрываблiвымi. Ёганэс таксама час ад часу атрымлiваy запрашэнне ад сваiх равеснiкаy, але зносiны з iмi не прыносiлi яму вялiкай радасцi. Ён не мог удзельнiчаць у iх гульнях, а з прычыны таго, што i яны заyсёды ставiлiся да яго з нясмелай стрыманасцю, то нiякая таварыскасць узнiкнуць там не магла. У пэyны час ён часта пачаy чуць на школьным двары, як яны размаyлялi аб пэyных жыццёвых падзеях; уважлiва, з вялiкай цiкавасцю ён прыслухоyваyся, як яны гаварылi пра свае патаемныя захапленнi той цi iншай дзяyчынкай, а сам маyчаy. Такiя рэчы, гаварыy ён сам сабе, якiмi, як вiдаць, iншыя былi запоyнены без рэшты, належалi да той сферы, да якой ён быy няздатны, гэтаксама як да гiмнастыкi i гульнi y мяч. Гэта час ад часу яго крыху засмучала; але, урэшце, ён даyно звыкся жыць сам па сабе i не падзяляць зацiкаyленасцi iншых. Аднак здарылася, што ён – тады яму было 16 гадоy – раптам адчуy прыхiльнасць да дзяyчынкi-равеснiцы. Гэта была сястра аднаго з аднакласнiкаy, бялявая, выключна вясёлая iстота. Ён пазнаёмiyся з ёй у яе брата. Ён адчуy у суседстве з ёй дзiyную разгубленасць, але яе няyпэyненае i yдавана прыязнае абыходжанне з iм напоyнiлi яго глыбокiм смуткам. Калi аднаго разу летнiм надвячоркам ён самотна шпацыраваy па гарадскiм вале, ён пачуy за язмiнавым кустом шэпт i прыслухаyся, асцярожна стаiyшыся памiж голлем. На лаyцы, якая стаяла там, сядзела тая дзяyчынка побач з высокiм рыжагаловым юнаком, яму добра знаёмым; той абдымаy яе i цалаваy у вусны, i яна, хiхiкаючы, адказвала yзаемнасцю. Калi Ёганэс Фрыдэман убачыy гэта, ён павярнуyся i цiхенька падаyся прэч. Яго галава яшчэ глыбей уцiснулася y плечы, яго рукi дрыжалi, i рэзкi пранiзлiвы боль з грудзей перамясцiyся аж у горла. Але ён глытком вярнуy яго назад i рашуча выпрастаyся, наколькi мог. «Добра, – сказаy ён сам сабе, – з гэтым скончана. Я больш нiколi y жыццi не буду ствараць сабе такога клопату. Іншым такое прыносiць шчасце i радасць, а мне – толькi гора ды пакуты. Паквiтаюся з гэтым. Для мяне гэта – завершаны этап. Нiколi больш…» Рашэнне прынесла яму палёгку. Ён адмовiyся, адмовiyся назаyсёды. Ён прыходзiy дамоy i браy кнiжку цi пачынаy iграць на скрыпцы: гэтаму ён навучыyся, нягледзячы на свае скалечаныя грудзi. IV Сямнаццацiгадовым юнаком ён пакiнуy школу, каб заняцца гандлем; у яго колах гэтым займалiся yсе, i ён уладкаваyся вучнем на вялiкае прадпрыемства гандлю драyнiнай пана Шлiфогта, што мясцiлася на беразе ракi. З iм абыходзiлiся паблажлiва, ён жа са свайго боку быy зычлiвым i ветлiвым, а час iшоy мiрна сваiм звычайным парадкам. Але калi яму пайшоy дваццаць першы год, пасля працяглай хваробы памерла мацi. Для Ёганэса Фрыдэмана гэта было вялiкiм болем, якi доyга не пакiдаy яго. Ён упiваyся гэтым болем, аддаваyся яму цалкам, як цалкам аддаюцца вялiкаму шчасцю; ён песцiy яго тысячамi дзiцячых успамiнаy i выкарыстоyваy яго як першае моцнае жыццёвае пачуццё. А само па сабе жыццё цi не ёсць чымсьцi добрым, незалежна ад таго, цi складваецца яно для нас так, каб яго можна было назваць «шчаслiвым»? Ёганэс Фрыдэман верыy, што так i ёсць: ён любiy жыццё. Нiхто не разумее, з якой душэyнай дбайнасцю ён, якi адмовiyся ад самага вялiкага шчасця, якое толькi можа выпасцi нам, умеy карыстацца радасцямi, даступнымi яму. Прагулка вясною па зялёных прысадах за горадам, пах кветкi, спевы птушкi – цi можна заставацца няyдзячным за yсё гэта? А тое, што асвета таксама здольная прыносiць задавальненне, нават сам працэс самаразвiцця прыносiць радасць, ён таксама разумеy – i ён развiваyся. Ён любiy музыку i наведваy усе канцэрты, якiя праходзiлi y горадзе. Ён сам паступова пачаy нядрэнна iграць на скрыпцы, хоць выглядаy пры гэтым надта нязвыкла, i радаваyся кожнаму прыгожаму i лагоднаму тону, якi yдаваyся яму. Дзякуючы таму, што ён вельмi шмат чытаy, з часам у яго выпрацаваyся лiтаратурны густ, якi, праyда, нiхто y горадзе з iм не падзяляy. Ён ведаy навiнкi y сваёй краiне i за мяжою, ён адчуваy асалоду ад рытмiчнай зграбнасцi верша i быy здольны перажываць iнтымны настрой тонка напiсанай навелы… О! Можна было нават сказаць, што ён быy эпiкурэйцам. Ён навучыyся разумець, што yсё можа прыносiць асалоду i што амаль неразумна праводзiць рознiцу памiж шчаслiвымi i нешчаслiвымi жыццёвымi падзеямi: ён успрымаy усе адчуваннi i настроi з вялiкай гатоyнасцю i песцiy iх, як змрочныя, так i вясёлыя… i нават няспраyджаныя жаданнi – жарсць. Ён любiy яе проста дзеля яе i гаварыy сабе, што са спраyджаннем прыходзiць канец самаму лепшаму… Цi не прыносяць салодкiя, балючыя, адважныя жаданнi i надзеi y цiхiя вясновыя вечары больш асалоды, чым усе спраyджаннi, якiя можа прынесцi лета? – Ну так, ён быy эпiкурэйцам, гэты маленькi пан Фрыдэман! Гэта, мусiць, не было вядома людзям, якiя вiталi яго на вулiцы з той спачувальнай зычлiвасцю, да якой ён прывык з даyняга часу. Яны не ведалi, што гэты няшчасны калека, якi са смешнаватай важнасцю, у светлым плашчы i блiскучым цылiндры, – ён быy дзiyным чынам крыху пыхлiвым – крочыy па вулiцах, пяшчотна любiy жыццё, якое лагодна наплывала на яго, без вялiкiх афектаy, але напоyненае цiхiм i пяшчотным шчасцем, якое ён мог сам сабе тварыць. V Але галоyнай прыхiльнасцю пана Фрыдэмана, яго сапраyднай жарсцю, быy тэатр. Ён валодаy незвычайна тонкiм адчуваннем драматызму, i пры магутным сцэнiчным дзеяннi, катастрофе y трагедыi, усё яго маленькае цела магло пачаць калацiцца. У яго было сваё месца на першым ярусе гарадскога тэатра, якi ён наведваy рэгулярна, а час ад часу яго суправаджалi туды i тры ягоныя сястры. З часу смерцi мацi яны адны займалiся y старым доме гаспадаркай, валоданне якой яны дзялiлi з iм. На жаль, яны yсё яшчэ не былi замужам; але yжо даyно дасягнулi yзросту, калi аддаеш сябе на волю лёсу, бо Фрыдэрыка, самая старэйшая, нарадзiлася на 17 гадоy раней за пана Фрыдэмана. Яна i яе сястра Генрыэта былi крышку завысокiя i худыя, у той час як Пфiфi, меншанькая, нарадзiлася нiзкарослай i таyставатай. У яе, мiж iншым, была смешная манера пры кожным слове yздрыгваць, i пры гэтым у куточках рота y яе збiралася слiнка. Маленькi пан Фрыдэман не шмат думаy пра сясцёр; яны ж трымалiся аддана разам, i меркаваннi y iх заyсёды былi аднолькавыя. Асаблiва калi сярод iх знаёмых адбывалiся заручыны, яны y адзiн голас падкрэслiвалi, што гэта iх вельмi радуе. Брат надалей жыy разам з iмi, нават тады, калi пакiнуy гандаль драyнiнай у пана Шлiфогта i распачаy самастойны бiзнес, прыдбаyшы маленькае прадпрыемства, агенцтва цi нешта гэтага кшталту, што патрабавала не вельмi шмат часу. У яго y доме на нiжнiм паверсе мелася некалькi памяшканняy, i не трэба было падымацца сходамi, каб падсiлкавацца, бо час ад часу y яго надаралiся невялiкiя прыступы астмы. На сваё трыццацiгоддзе, у светлы i цёплы чэрвеньскi дзень, ён, папалуднаваyшы, сядзеy пад шэрым садовым тэнтам з новым падгалоyнiкам, зробленым для яго Генрыэтай, з добрай цыгарай у зубах i добрай кнiжкай у руцэ. Час ад часу ён адводзiy яе yбок, прыслухоyваyся да задаволенага шчабятання вераб’ёy, якiя атайбавалiся y старой арэшыне, i пазiраy на чыстую сцяжыну, пасыпаную жвiрам, якая вяла да дома, ды на газон з маляyнiчымi градкамi. У маленькага пана Фрыдэмана не было барады, i яго твар амаль зусiм не змянiyся, толькi рысы крыху абвастрылiся. Яго мяккiя русыя валасы былi гладка зачасаныя набок. Калi ён апусцiy кнiжку на самыя каленi i, мiргаючы, зiрнуy у сонечнае неба, ён сказаy самому сабе: «Вось i трыццаць гадоy мiнула. Магчыма, пройдуць яшчэ дзесяць цi нават дваццаць. Толькi Бог ведае. Яны прыплывуць i праплывуць цiха i бясшумна мiма, як i былыя; я чакаю iх з душэyным спакоем». VI У лiпенi таго самага года адбылася змена y акруговай камендатуры, якая yстрывожыла yсё i yсiх. Мажны, зычлiвы пан, якi на працягу гадоy займаy гэтую пасаду, карыстаyся y грамадскiх колах папулярнасцю, i людзi не адчувалi радасцi праз тое, што ён сыходзiць. Толькi Бог ведае, з якой прычыны сюды са сталiцы трапiy пан фон Рынлiнген. Замена, зрэшты, атрымалася, здаецца, неблагая, бо новы падпалкоyнiк, жанаты, але без дзяцей, арандаваy у паyднёвым прыгарадзе вельмi прасторную вiлу, з чаго зрабiлi выснову, што ён меy намер атабарыцца тут надоyга. Ва yсякiм разе, чуткi, што ён надзвычай багаты, пацвярджалiся i тым, што ён прывёз з сабою чатырох пасыльных, пяць верхавых ды запражных коней, ландо i лёгкую карэту. Муж з жонкай неyзабаве пасля свайго прыезду пачалi наносiць вiзiты паважаным сем’ям, i iх iмя было ва yсiх на языку; але галоyную цiкавасць выклiкаy зусiм не сам гер фон Рынлiнген, а яго жонка. Паны-мужчыны разгубiлiся i спачатку не маглi нiчога выказаць; а вось дамы якраз не засталiся абыякавымi наконт такой з’явы, як Герда фон Рынлiнген. «Сталiчная штучка, – выказалася фрау Хагенштром, жонка адваката, у размове з Генрыэтай Фрыдэман, – ну, вядома. Яна палiць, яна ездзiць конна – згодна! Але яе паводзiны не толькi вольныя – яны бесцырымонныя, i гэта яшчэ не зусiм тое слова… Паглядзiце, непрыгожай яе на назавеш, пра яе нават можна было б сказаць: мiлая… І yсё-такi y ёй адсутнiчае жаночая прывабнасць, i y яе позiрку, яе смеху, яе рухах няма yсяго таго, што любяць мужчыны. Яна не какетка, i я, Бог за сведку, нiколi не скажу, што гэта кепска; але цi можа такая маладая жанчына – ёй дваццаць чатыры гады – абсалютна бесклапотна не yлiчваць натуральную прыцягальную сiлу жаноцкасцi? Шаноyная, я не люблю лухты, я ведаю, што кажу. Нашы мужчыны пакуль што ашаломленыя: Вы yбачыце, што праз некалькi тыдняy яны, цалкам расчараваныя, адвернуцца ад яе». «Што ж, – сказала фройляйн Фрыдэман, – яна выдатна забяспечаная». «Так, яе муж! – усклiкнула фрау Хагенштром. – Як яна абыходзiцца з iм? Вам варта было б убачыць! Вы yбачыце! Я першая, хто настойвае на тым, што замужняя жанчына y дачыненнi да супрацьлеглага полу павiнна ставiцца да пэyнай ступенi стрымана. А як яна паводзiць сябе y дачыненнi да yласнага мужа? У яе такая завядзёнка – холадна пазiраць на яго i звяртацца са спачувальным тонам „любы сябра“; гэта выклiкае y мяне шаленства! Але ж трэба бачыць яго – карэктны, з рыцарскай выпраyкай, саракагадовы мужчына, якi выдатна збярог сябе, блiскучы афiцэр! Яны чатыры гады yжо жанатыя… Даражэнькая…» VII Месцам, дзе маленькаму пану Фрыдэману пашчасцiла yпершыню yбачыць фрау Рынлiнген, была галоyная вулiца, абапал якой месцiлiся амаль выключна гандлёвыя дамы, i сустрэча здарылася апоyднi, калi ён якраз iшоy з бiржы, дзе таксама прамовiy сваё важкае слова. Ён крочыy без спеху i важна, побач з купцом Штэфэнсам, незвычайна высокiм i няyклюдным мужчынам з круглымi бакенбардамi i жахлiва густымi бровамi. На абодвух былi цылiндры i расшпiленыя з прычыны моцнай гарачынi палiто. Яны размаyлялi пра палiтыку, у такт абапiраючыся сваiмi кiйкамi на тратуар; але калi яны дасягнулi прыкладна сярэдзiны вулiцы, купец Штэфэнс раптам сказаy: «Д’ябал мяне забяры, калi там не Рынлiнгенiха едзе». «Дык i вельмi добра, – сказаy пан Фрыдэман сваiм высокiм i некалькi рэзкiм голасам i пачаy узiрацца наперад чакаючы. – Я ж, праyду кажучы, нiводнага разу яе не бачыy. А вось i жоyтая карэта». І сапраyды, гэта была жоyтая карэта, якую сёння скарыстала фрау Рынлiнген, i яна yласнай персонай кiравала двума стройнымi коньмi, у той час як слуга склаyшы рукi сядзеy у яе за спiнай. Яна была апранутая y шырокую, зусiм светлую кофту, спаднiца таксама была светлая. З-пад маленькага саламянага капелюша з карычневай скураной стужачкай выбiваyся пук рыжаватых валасоy, якiя былi зачасаныя за вуха i вялiкiм вузлом спадалi ёй нiзка на патылiцу. Колер скуры на авальным твары быy матава-белы, а y куточках яе незвычайна блiзка адно ад аднаго размешчаных рудых вачэй залеглi сiняватыя ценi. Над яе кароткiм, але тонка выразаным носам месцiлася, як сядло, купка рабацiння, што ёй было вельмi да твару; пра прыгажосць яе рота меркаваць не было як, бо яна yвесь час выцягвала наперад i забiрала назад нiжнюю губу, шаруючы ёй па верхняй. Купец Штэфэнс, калi карэта пад’ехала, павiтаyся надзвычай пашанотна, маленькi пан Фрыдэман таксама прыyзняy капялюш, глянуyшы на фрау фон Рынлiнген адкрыта i yважлiва. Яна апусцiла свой бiзун, лёгка кiyнула галавою i паволi праехала мiма, разглядваючы будынкi i вiтрыны злева i справа. Праз пару крокаy купец сказаy: «Яна зрабiла паездку-шпацыр, а цяпер накiруецца дадому». Маленькi пан Фрыдэман не адказаy, гледзячы толькi на дарогу перад сабою. Потым ён раптам зiрнуy на купца i спытаy: «Што Вы сказалi?» І пан Штэфэнс паyтарыy сваю дасцiпную заyвагу. VIII Праз тры днi а дванаццатай гадзiне Ёганэс Фрыдэман вярнуyся дадому са свайго рэгулярнага шпацыру. Палуднавалi а палове першай, таму ён вырашыy яшчэ на паyгадзiнкi схадзiць у свой «кабiнет», якi знаходзiyся адразу справа побач з дзвярыма y дом. У гэты момант да яго па калiдоры падышла служанка i сказала: «Да Вас прыйшлi, пан Фрыдэман». «Да мяне?» «Не, там наверсе, у дам». «А хто?» «Пан падпалкоyнiк фон Рынлiнген з жонкай». «О, – сказаy пан Фрыдэман, – тады я…» І ён пайшоy уверх па сходах. Наверсе пераадолеy адлегласць да дзвярэй i yжо трымаyся за ручку высокiх, белых дзвярэй, якiя вялi да «пейзажнага пакоя», як раптам ён стрымаyся, адступiy на крок, павярнуyся назад i паволi пайшоy унiз, як i прыйшоy. І хоць ён быy зусiм адзiн, сказаy вельмi гучна сам сабе: «Не. Лепш не трэба…» Ён спусцiyся y свой «кабiнет», сеy за пiсьмовы стол i yзяy у рукi газету. Але праз хвiлiну ён зноy паклаy яе i зiрнуy збоку y акно. Так ён i праседзеy, аж пакуль не прыйшла дзяyчына i не паведамiла, што yсё гатова; тады ён накiраваyся наверх у сталовую, дзе yжо яго чакалi сёстры, i сеy на сваё крэсла, на якiм ляжалi тры сшыткi з запiсамi нот. Генрыэта, якая налiвала суп, сказала: «Ведаеш, Ёганэс, хто тут быy?» «Хто ж?» «Новы падпалкоyнiк з жонкай». «Праyда? Гэта вельмi прыязна». «Праyда, – сказала Пфiфi, i y куточках яе рота з’явiлася вадкасць, – я лiчу, што яны абое – надзвычай прыемныя людзi». «Ва yсякiм разе, – сказала Фрыдэрыка, – нам нельга марудзiць з вiзiтам у адказ. Я прапаную пайсцi паслязаyтра, у нядзелю». «У нядзелю», – сказалi Генрыэта i Пфiфi. «Ты ж пойдзеш з намi, Ёганэс?» – спытала Фрыдэрыка. «Само сабою!» – сказала Пфiфi i здрыганулася. Пан Фрыдэман не зрэагаваy на пытанне i з маyклiва баязлiвым выразам твару даядаy суп. Было такое yражанне, што ён прыслухоyваецца y нейкiм напрамку; да нейкага нядобрага шуму. IX Назаyтра вечарам у гарадскiм тэатры ставiлi «Лаэнгрына», i там прысутнiчалi yсе адукаваныя людзi. Маленькая зала была запоyнена ад верху да нiзу, тут панаваy гул, пах газу ды парфумы. Але yсе бiноклi, як у партэры, так i на ярусах, былi накiраваныя на трынаццатую ложу, адразу справа ад сцэны, бо там сёння yпершыню паказалiся пан фон Рынлiнген з жонкай, i, такiм чынам, з’явiлася магчымасць грунтоyна разгледзець гэтую пару. Калi маленькi пан Фрыдэман у бездакорным чорным гарнiтуры з блiскуча белым стаячым падкаyнерыкам увайшоy у сваю ложу – ложу № 13, ён яшчэ y дзвярах памкнуyся назад, прычым рукою ён зрабiy узмах да лба, яго ноздры на нейкi момант сутаргава расшырылiся. Але потым ён апусцiyся на сваё крэсла, на месца злева ад фрау Рынлiнген. Пакуль ён садзiyся, яна на кароткi момант yважлiва зiрнула на яго, выцягнуyшы нiжнюю губу, i адвярнулася, каб перакiнуцца з мужам, якi стаяy за ёй, некалькiмi словамi. Гэта быy высокi, мажны мужчына з распушанымi вусамi i смуглявым добразычлiвым тварам. Калi пачалася yверцюра i фрау фон Рынлiнген схiлiлася над парэнчай, пан Фрыдэман кiнуy хуткi, паспешлiвы бакавы позiрк на яе. Яна была y выхадным уборы i, адзiная з усiх прысутных дам, дазволiла сабе нават невялiчкае дэкальтэ. Рукавы y яе былi вельмi шырокiя i са шматлiкiмi складкамi, а белыя пальчаткi даставалi аж да локцяy. Яе фiгура здавалася сёння трохi пышнай, што было незаyважным нядаyна, калi на ёй была шырокая кофта; яе грудзi yздымалiся i апускалiся напоyнiцу i паволi, а вузел рыжаватых валасоy спадаy нiзка i цяжка на патылiцу. Пан Фрыдэман быy бледны, нашмат больш бледны, чым звычайна, i пад гладка зачэсанымi русымi валасамi y яго на лбе праступiлi кроплi поту. Фрау фон Рынлiнген сцягнула з левай рукi, якая ляжала на чырвоным аксамiце парэнчы, пальчатку, i гэтая круглая, матавая рука, як i кiсць, пранiзаная блакiтнымi жылкамi, а таксама пальцы без упрыгожанняy, былi yвесь час у яго навiдавоку; тут нельга было нiчога змянiць. Скрыпкi заспявалi, трубы, уступiyшы, загрымелi; заспяваy Тэльрамунд[24 - Фрыдрых фон Тэльрамунд, граф Брабанцкi, дзейная асоба оперы "Лаэнгрын".], у аркестры запанавала yсеагульная радасць, а маленькi пан Фрыдэман сядзеy нерухома, бледны i цiхi, уцягнуyшы галаву глыбока y плечы, трымаючы адзiн указальны палец каля рота i засунуyшы другую руку за абшлаг пiнжака. Пакуль па?дала заслона, фрау фон Рынлiнген устала, каб разам са сваiм мужам пакiнуць ложу. Пан Фрыдэман бачыy гэта; не пазiраючы туды, ён лёгкiм рухам правёy насоyкай па лбе, раптам устаy, дайшоy да дзвярэй, якiя вялi y фае, зноy вярнуyся, сеy на сваё месца i застыy там у той самай позе, у якой быy раней. Калi празвiнеy званок i яго суседзi зноy вярнулiся, ён адчуy, што позiрк фрау Рынлiнген засяродзiyся на iм, i ён мiжволi падняy i павярнуy галаву да яе. Калi iх позiркi сустрэлiся, яна i не памкнулася адвесцi вочы ад яго, а, зусiм не збянтэжыyшыся, уважлiва разглядала яго, аж пакуль ён сам, зломлены i пакорлiвы, не апусцiy вочы. Пры гэтым ён яшчэ больш спалатнеy, i дзiyная злосць, змяшаная з салодкiм болем, узнялася y яго душы… Зайграла музыка. Пад канец акта здарылася так, што фрау фон Рынлiнген выпусцiла з рук веер i што ён упаy на падлогу побач з панам Фрыдэманам. Яны абое схiлiлiся адначасова, але яна падняла яго сама i сказала з кплiвай усмешкай: «Дзякую». Іх галовы былi апынулiся вельмi блiзка побач, i на нейкi момант ён удыхнуy цёплы водар яе грудзей. Яго твар сказiyся, усё яго цела сцягнулася y камок, а сэрца бiлася так страшэнна моцна i цяжка, што y яго заняло дыханне. Ён яшчэ з паyхвiлiны пасядзеy, потым адсунуy крэсла, цiха yстаy i гэтак жа цiха выйшаy. Х Ён пайшоy па калiдоры y суправаджэннi гукаy музыкi, у гардэробе забраy цылiндр, светлае палiто i кiёк i патупаy па сходах унiз на вулiцу. Быy цёплы, цiхi вечар. У святле газавых лiхтароy неба моyчкi затульвалi шэрыя дамы з вялiкiмi франтонамi, уверсе лагодным святлом мiргалi зоркi. Крокi нешматлiкiх людзей, якiя сустракалiся пану Фрыдэману, утваралi шоргат на тратуары. Хтосьцi павiтаyся з iм, але ён не yбачыy хто; ён iшоy, схiлiyшы галаву, i яго высокая вострая грудзiна калацiлася, так цяжка ён дыхаy. Час ад часу ён прамаyляy сам сабе: «Божа мой! Божа мой!» Адчайным i пудкiм позiркам ён углядаyся y самога сябе i yсведамляy, што яго пачуццё, з якiм ён абыходзiyся заyсёды так пяшчотна, так лагодна i разумна, цяпер было разняволена, яно завiхрылася, раскалашмацiлася… І раптам, у палоне гвалту, у стане непрытомнасцi, ап’янення, палу i пакутаy, ён прыхiлiyся да лiхтарнага слупа i, дрыжучы yсiм целам, прашаптаy: «Герда!» Цiха. Нiдзе не было бачна нiводнага чалавека. Маленькi пан Фрыдэман схамянуyся i пайшоy далей. Ён прайшоy уверх па вулiцы, на якой знаходзiyся тэатр i якая даволi стромка збягала да ракi, а цяпер накiраваyся y бок галоyнай вулiцы на поyнач, да свайго жытла. Як яна паглядзела на яго! Як? Яна змусiла яго апусцiць вочы? Яна прынiзiла яго адным позiркам? Цi ж не была яна жанчынаю, а ён мужчынам? І цi не задрыжэлi яе карыя вочы пры гэтым проста ад радасцi? Ён яшчэ раз адчуy, як у сярэдзiне зноy зараджаецца гэтая бяссiльная пажадлiвая нянавiсць, але потым згадаy той момант, калi яе галава даткнулася да ягонай, калi ён удыхнуy водар яе цела, i ён яшчэ раз спынiyся, адкiнуy свой скалечаны корпус назад, уцягнуy паветра праз зубы i потым зноy прамармытаy у адчаi, не памятаючы сябе: «Божа мой! Божа мой!» І ён зноy механiчна патупаy далей, павольна, праз задушлiвае вечаровае паветра, па бязлюдных, з адгалоскамi крокаy вулiцах, аж пакуль не апынуyся перад сваiм жытлом. У пярэднiм пакоi ён на нейкi момант запынiyся i yцягнуy у сябе прахалодны, склепавы пах, якi панаваy там; потым ён увайшоy у «кабiнет». Ён сеy за пiсьмовы стол каля адчыненага акна i yтаропiyся проста перад сабою на вялiкую жоyтую ружу, якую хтосьцi паставiy яму y шкляную вазу. Ён узяy яе i, заплюшчыyшы вочы, пачаy удыхаць яе водар; але потым адсунуy яе ад сябе са зняможанай, засмучонай мiнай. Не, не, гэтаму – канец! Што яму цяпер гэты водар? Што яму было цяпер да yсяго таго, што раней азначала «шчасце»?.. Ён павярнуyся y другi бок i зiрнуy на цiхую вулiцу за акном. Сяды-тады гучалi i зацiхалi крокi. Свяцiлi мiгатлiвыя зоркi. Як смяртэльна знямогся i саслабеy ён! Яго галава была пустая, а адчай пачаy растварацца y вялiкiм, лагодным смутку. Некалькi радкоy з вершаy прамiльгнулi y ягонай памяцi, музыка з «Лаэнгрына» загучала зноy у яго вушах, ён яшчэ раз убачыy перад сабою вобраз фрау фон Рынлiнген, яе белую руку на чырвоным аксамiце, а потым ён звалiyся y цяжкi, лiхаманкава тупы сон. XI Некалькi разоy ён ужо амаль прачынаyся, але баяyся явы i кожны раз зноy правальваyся y непрытомнасць. Але калi yжо зусiм развiднела, ён расплюшчыy вочы i позiркам, усёабдымным i поyным болю, агледзеyся вакол сябе. Усё нерухома, як было, засталося y яго душы, быццам сон i не перапыняy яго пакуты. Яго галава была цяжкая, а вочы гарэлi; але калi ён памыyся i працёр лоб адэкалонам, адчуy сябе лепш i цiха прысеy зноy на сваё месца каля расчыненага акна. Яшчэ было вельмi рана, каля пятай гадзiны. Час ад часу паyз вокны праходзiy хлопчык з булачнай, больш нiкога вiдаць не было. Насупраць усе аканiцы былi яшчэ зачыненыя. Але птушкi цвiрчэлi, а неба было ярка-блакiтным. Стаяла цудоyная нядзельная ранiца. Адчуванне yтульнасцi i даверу авалодала маленькiм панам Фрыдэманам. Чаго ён баяyся? Цi не было yсё, як заyсёды? Вядома, учора быy вельмi дрэнны прыпадак, што ж, але гэтаму трэба пакласцi канец! Яшчэ было не запозна, ён яшчэ можа пазбегнуць навалы! Ён павiнен ухiляцца ад любой нагоды, якая магла б паспрыяць новаму прыпадку; ён адчуваy сiлу y сабе. Ён адчуваy сiлу пераадолець i цалкам знiшчыць у сабе гэта… Калi гадзiннiк прабiy палову восьмай, увайшла Фрыдэрыка i паставiла каву на круглы столiк, якi стаяy перад скураною канапай каля задняй сцяны. «Дабрыдзень, Ёганэс, – сказала яна, – вось твой сняданак». «Дзякую», – сказаy пан Фрыдэман. А пасля дадаy: «Любая Фрыдэрыка, я вельмi шкадую, што вiзiт вам давядзецца рабiць без мяне. Я адчуваю сябе недастаткова добра, каб быць у змозе пайсцi з вамi. Я дрэнна спаy, у мяне балiць галава, i, коратка кажучы, я прашу вас…» Фрыдэрыка адказала: «Шкада. Але табе не варта зусiм адмаyляцца ад вiзiту. Бачу, ты сапраyды выглядаеш хворым. Пазычыць табе мой ментолавы аловак?» «Дзякуй, – сказаy пан Фрыдэман. – Само неяк пройдзе». І Фрыдэрыка пайшла. Стоячы каля стала, ён паволi выпiy каву i з’еy адзiн рагалiк. Ён быy задаволены сабою i ганарыyся сваёй рашучасцю. Справiyшыся з кавай, ён узяy цыгару i зноy сеy каля акна. Сняданак паправiy яго гумор, i ён адчуy сябе шчаслiвым i прасякнутым надзеяй. Ён узяyся за кнiжку, пачаy чытаць, запалiy i, мiргаючы, пазiраy на сонца за акном. Цяпер вулiца yжо ажывiлася: постук колаy, размовы i пазвоньванне конкi даносiлiся да яго; акрамя yсяго, чулася шчабятанне птушак; зверху, з ярка-сiняга неба павяваy лагодны, цёплы ветрык. Недзе а дзясятай гадзiне ён пачуy, як цераз пярэднi пакой iдуць сёстры; пачуy, як зарыпелi дзверы, i yбачыy, як паyз акно прайшлi тры дамы, на што ён не звярнуy асаблiвай увагi. Прайшла гадзiна. Адчуванне шчасця yсё больш авалодвала iм. Яго пачало напаyняць штосьцi накшталт самазадаволенасцi. Што за паветра наyкола, як шчабечуць птушкi! А цi не пайсцi яму крыху пашпацыраваць? – І тады, раптам, без iншай думкi, у iм з салодкiм страхам мiльганула iдэя: «А калi yзяць ды пайсцi да яе?» – І заглушаючы адным толькi напружваннем цяглiцаy у сабе тое, што са страхам папярэджвала, ён са шчаслiвай рашучасцю дадаy: «Я пайду да яе!» І ён апрануy свой чорны выхадны гарнiтур, узяy цылiндр ды кiёк i хутка, часта дыхаючы, пашыбаваy цераз увесь горад у паyднёвы прыгарад. Не заyважаючы нiводнага чалавека, ён старанна пры кожным кроку yздымаy i апускаy галаву, ахоплены мiжвольным, экзальтаваным станам, пакуль не апынуyся за горадам у каштанавай алеi перад чырвонай вiлай, над уваходам у якую можна было прачытаць: «Падпалкоyнiк фон Рынлiнген». XII Тут яго прабралi дрыжыкi, а сэрца y грудзях забiлася сутаргава i цяжка. Але ён прайшоy калiдорам i пазванiy. Рашэнне было прынята, i адступлення не было. Няхай будзе yсё, як будзе, падумаy ён. У iм раптам усталяваyся смяртэльны спакой. Дзверы штуршком адчынiлiся, служка пайшоy яму насустрач цераз пярэднi пакой, узяy яго вiзiтоyку i заспяшаyся з ёй наверх па лесвiцы, якая была засцелена чырвонай дарожкай. Пан Фрыдэман глядзеy на яе, утаропiyшыся, нерухома, увесь час, пакуль служка не вярнуyся i не абвясцiy, што вяльможная панi просiць падымацца наверх. Наверсе, побач з дзвярыма салона, дзе ён пакiнуy кiёк, ён зазiрнуy у люстэрка. Твар быy бледны, а над пачырванелымi вачыма да лба клеiлiся валасы; рука, у якой ён трымаy цылiндр, нястрымна дрыжала. Слуга адчынiy, i ён увайшоy. Ён убачыy сябе y даволi вялiкiм, паyзмрочным памяшканнi; вокны былi завешаны. Праваруч стаяy раяль, а yсярэдзiне вакол круглага стала групавалiся крэслы з высокiмi спiнкамi y карычневым шоyку. Над канапай на левай бакавой сцяне вiсеy пейзаж у цяжкой пазалочанай раме. Шпалеры таксама былi цёмнымi. Ззаду y эркеры стаялi пальмы. Прайшла хвiлiна, пакуль фрау фон Рынлiнген расхiнула справа парцьеры i моyчкi пайшла насустрач яму па тоyстым карычневым дыване. На ёй была проста вырабленая сукенка y чырвоную i чорную клетку. З эркера якраз на яе цяжкiя рыжыя валасы падаy пук святла, у якiм кружыyся пыл, так што яны на нейкую хвiлю загарэлiся золатам. Яна дапытлiва скiравала позiрк сваiх дзiyных вачэй на яго i выставiла, як звычайна, нiжнюю губу наперад. «Вяльможная панi, – пачаy пан Фрыдэман i глянуy на яе знiзу yверх, бо ён даставаy ёй толькi да грудзей, – я хацеy бы таксама з майго боку выказаць Вам сваю пашану. Я, на жаль, адсутнiчаy, калi Вы зрабiлi ласку маiм сёстрам… i шкадую… шчыра…» Ён абсалютна не ведаy, што яшчэ сказаць, але яна стаяла i глядзела няyмольна на яго, як быццам хацела прымусiць яго гаварыць яшчэ. Уся кроy раптам ударыла яму y галаву. «Яна вырашыла памучыць i пакпiць з мяне, – падумаy ён, – i яна ж бачыць мяне наскрозь! Як дрыжаць яе вочы!» Нарэшце яна прамовiла вельмi высокiм i выразным голасам: «Гэта вельмi мiла, што Вы прыйшлi. Я тады вельмi шкадавала, што Вас не было. Будзьце ласкавы, сядайце…» Яна села побач з iм, паклала рукi на бакавыя спiнкi крэсла i адкiнулася. Ён сядзеy, нахiлiyшыся наперад, трымаючы капялюш памiж каленямi. Яна прамовiла: «Вы ведаеце, што яшчэ чвэрць гадзiны таму тут былi Вашы паненкi-сёстры? Яны мне сказалi, што Вы захварэлi». «Гэта праyда, – адказаy пан Фрыдэман, – сёння ранiцай я адчуваy сябе нядобра. Мне здавалася, што я не змагу пайсцi куды-небудзь. Я прашу прабачэння за сваё спазненне». «Вы яшчэ i цяпер выглядаеце нездаровым», – сказала яна абсалютна спакойна i пiльна глянула на яго. «Вы бледны, а Вашы вочы запаленыя, Вы yвогуле не зусiм здаровы?» «О…, – запiнаючыся, пачаy пан Фрыдэман, – увогуле я задаволены». «І я часта хварэю, – працягвала яна, не адводзячы позiрку, – але нiхто гэтага не заyважае. Я нервовая i ведаю самыя незвычайныя станы». Яна прымоyкла, нахiлiла падбароддзе на грудзi i, чакаючы адказу, пазiрала на яго знiзу yверх. Але ён не адказваy. Ён цiха сядзеy i y задуменнi, шырока расплюшчанымi вачыма, глядзеy на яе. Як дзiyна яна гаварыла i як кранаy яго яе звонкi нязмушаны голас! Яго сэрца супакоiлася; яму здавалася, што ён снiць… Фрау Рынлiнген зноy пачала: «Цi я не памыляюся: Вы yчора пакiнулi тэатр да канца спектакля?» «Праyда, вяльможная панi». «Мне было вельмi шкада. Вы былi yважлiвым суседам, хоць спектакль не быy добры, цi толькi адносна добры. Цi любiце вы музыку? Цi граеце вы на фартэпiяна?» «Я крышку iграю на скрыпцы, – сказаy пан Фрыдэман. – Шчыра кажучы, амаль зусiм не…» «Вы iграеце на скрыпцы?» – спытала яна; потым зiрнула паyз яго y нiкуды i задумалася. «Але тады мы маглi б час ад часу пайграць разам, – раптам сказала яна. – Я магу крышку акампанаваць. Я была б рада, што знайшла тут некага… Вы прыйдзеце?» «Я з задавальненнем аддаю сябе y Ваша распараджэнне, вяльможная панi», – сказаy ён, як у сне. Усталявалася паyза. І тут раптам змянiyся выраз яе твару. Ён убачыy, як амаль незаyважная жорсткая насмешка сказiла яго, як яе вочы зноy цвёрда i пiльна скiравалiся на яго з тым жахлiвым дрыжаннем, як ужо было два разы да гэтага. Ягоны твар палаy чырванню, i не ведаючы, куды павярнуцца, абсалютна бездапаможны i страцiyшы кантроль над сваiмi пачуццямi, ён унурыy галаву зусiм нiзка памiж плячыма i разгублена глядзеy унiз на дыван. Нiбы кароткi прыступ жаху пранiзаy яго, падобны да той беспрытомнай салодка-пакутнай злосцi. Калi ён адчайным намаганнем зноy узняy позiрк, яна больш не глядзела на яго, а пазiрала спакойна паyзверх яго галавы на дзверы. Ён з цяжкасцю вымавiy некалькi слоy: «А Вы, вяльможная панi, пакуль што yсё-такi задаволеныя сваiм жыццём у нашым горадзе?» «О, – абыякава адказала фраy фон Рынлiнген, – вядома. А чаму мне быць незадаволенай? Праyда, я падаюся сабе крыху абмежаванай i yвесь час пад назiраннем, але… у астатнiм, – працягнула яна адразу, – каб не забыцца: мы думаем у блiжэйшыя днi запрасiць да нас пэyных людзей, маленькую, нязмушаную кампанiю. Можна было б крыху памузiцыраваць, крышку нязмушана пагаманiць… Акрамя таго, у нас за домам ёсць даволi сiмпатычны сад; ён даходзiць аж да ракi. Карацей кажучы: Вы i Вашы дамы, вядома, атрымаеце яшчэ запрашэнне, але я прашу Вас ужо цяпер, каб Вы прынялi yдзел; Вы зробiце нам такую ласку?» Пан Фрыдэман не паспеy выказаць падзяку i згоду, як на клямку хтосьцi энергiчна нацiснуy. Увайшоy падпалкоyнiк. Абое yсталi, i пакуль фрау Рынлiнген узаемна прадстаyляла мужчын, яе муж з аднолькавай ветлiвасцю адвешваy паклоны як пану Фрыдэману, так i ёй. Яго смуглявы твар свяцiyся цеплынёй. Сцягваючы з рук пальчаткi, ён гаварыy штосьцi моцным i рэзкiм голасам, звяртаючыся да пана Фрыдэмана, якi шырока расплюшчанымi, бяздумнымi вачыма пазiраy на яго знiзу yверх i yвесь час чакаy, што той добразычлiва паляпае яго па плячы. Тым часам падпалкоyнiк павярнуyся на зведзеных разам абцасах i лёгка схiленым наперад корпусам да сваёй жонкi i сказаy прыкметна прыглушаным голасам: «Ты папрасiла пана Фрыдэмана наконт яго прысутнасцi на нашай маленькай сходцы, каханая? Калi табе гэта будзе прыемна, то я думаю, што мы зладзiм яе праз восем дзён. Я спадзяюся, што добрае надвор’е пратрымаецца i што мы зможам прабавiць час у садзе». «Як пажадаеш», – адказала фраy фон Рынлiнген i зiрнула паyз яго. Праз дзве хвiлiны пан Фрыдэман развiтаyся. Яшчэ раз кланяючыся каля дзвярэй, ён сустрэyся з яе вачыма; яны пазiрала на яго безвыразна. XIII Ён пайшоy не назад у горад, а мiжволi выбраy сабе шлях, якi адгалiноyваyся ад прысадаy i вёy да былога вала фартэцыi каля ракi. Там мелiся добра дагледжаныя прысады, зацененыя сцежкi i лаyкi. Ён iшоy хутка i без адмысловых думак, не падымаючы вачэй. Яму было невыносна горача, i ён адчуваy, як у iм палаюць i затухаюць языкi полымя, адчуваy, якi няyмольны стук панаваy у яго зморанай галаве. Цi на iм яшчэ не заставаyся яго позiрк? Але не такi, як апошнi, а такi, як раней, з гэтай дрыготкай брутальнасцю, пасля таго як яна толькi што паразмаyляла з iм у той спакойнай манеры? Ах, няyжо ёй прыносiла асалоду рабiць яго бездапаможным i выводзiць з сябе? Няyжо яна, магчыма, так добра разумеючы яго, не мела хоць кроплю спачування? Ён iшоy унiзе yздоyж ракi, побач з валам, парослым зелянiнай, потым сеy на лаyку, аточаную паyкругам кустоy язмiну. Вакол усё было напоyнена салодкiм задушлiвым пахам. Перад iм на дрыготкай вадзе пякло сонца. Ён адчуваy сябе дарэшты змораным i разбiтым, у сярэдзiне ж усё пакутна калацiлася ад хвалявання! Цi не найлепш было б – азiрнуцца яшчэ раз вакол сябе i потым кiнуцца yнiз у цiхую ваду, каб пасля кароткiх пакут зрабiцца вольным i выратаваным для спакою? Ах, спакой, спакой – гэта было тое, чаго ён хацеy! Але не спакою y пустым i глухiм Небыццi, а y пяшчотна раздумлiвым мiры, напоyненым добрымi, цiхiмi думкамi. Уся яго пяшчотная любоy да жыцця i глыбокая туга па страчаным шчасцi y гэты момант лiхаманкава працяла яго. Але потым ён азiрнуyся, глянуy у маyклiвы, бясконца абыякавы спакой прыроды, убачыy, як рака, асветленая сонцам, плыла сваiм шляхам, як дрыготка варушылася трава, а кветкi заставалiся там, дзе яны расцвiлi, каб потым завянуць, абляцець i быць развеянымi ветрам, убачыy, як усё з нямой паслухмянасцю схiлялася перад iснасцю; iм раптам апанавала пачуццё прымiрэння i паразумення з неабходнасцю, i гэтае пачуццё давала yпэyненасць, што любы лёс – пераадольны. Ён згадаy той надвячорак свайго трыццацiгоддзя, калi яму, шчаслiваму, што займеy спакой, здавалася, што ён можа без страху i надзеi азiраць рэшту свайго жыцця. Тады ён не бачыy нi святла, нi ценю, перад iм усё ляжала y мяккiм паyзмроку, пакуль там, на заднiм плане, амаль незаyважна, усё не растварылася y змроку, а ён са спакойнай i пераможнай усмешкай глядзеy на будучыя гады, якiя яшчэ павiнны прыйсцi… Як даyно yсё гэта было? І тады прыйшла гэтая жанчына, яна абавязкова мусiла была прыйсцi, гэта быy яго лёс, яна сама была яго лёсам, толькi яна! Цi не было y яго гэтага пачуцця ад першага моманту? Яна тады прыйшла, i цi не спрабаваy ён абаранiць свой спакой… У яе yсё ягонае павiнна было выклiкаць абурэнне, тое, што ён з юнацтва прыгнятаy у сабе, адчуваючы, што гэта азначала для яго пакуты i кананне; гэта захапiла яго жудаснай, непераадольнай сiлай i несла яму пагiбель! Гэта знiшчала яго, ён адчуваy. Але навошта яшчэ змагацца i пакутаваць? Няхай iдзе yсё так як iдзе! А яму трэба рухацца сваiм шляхам i заплюшчыць вочы перад раскрытай безданню там на заднiм плане, падпарадкоyваючыся лёсу, падпарадкоyваючыся звышмоцнай, здзеклiва салодкай сiле, з-пад улады якой вырвацца немагчыма. Вада зiхацела, язмiн утвараy востры, задушлiвы пах, птушкi шчабяталi вакол у галiнах дрэy, памiж якiмi свяцiлася цяжкое, аксамiтна-сiняе неба. А маленькi гарбаты пан Фрыдэман яшчэ доyга сядзеy на лаyцы. Ён сядзеy, нахiлiyшыся наперад, падпёршы лоб абедзвюма рукамi. XIV Усе пагаджалiся, што y Рынлiнгенаy забава атрымалася выдатная. Каля трыццацi чалавек месцiлiся за даyгiм, з густам упрыгожаным сталом, якi цягнуyся цераз прасторную сталовую; адзiн хатнi служка i два часовыя yжо бегалi з марозiвам; усюды чулася пазвоньванне шклянога посуду, пастукванне сталовых прыбораy i адчуваyся цёплы водар страy ды парфумы. Тут сабралiся паважныя буйныя гандляры са сваiмi лепшымi паловамi i дочкамi; акрамя таго, амаль усе афiцэры гарнiзона, стары лекар, якога yсе любiлi, некалькi юрыстаy i yсе тыя, хто далучае сябе да першых колаy. Тут прысутнiчаy i адзiн студэнт-матэматык, пляменнiк падпалкоyнiка, якi прыехаy наведаць сваякоy; ён вёy глыбакадумныя размовы з паненкай Хагенштром, якая сядзела насупраць пана Фрыдэмана. А ён сядзеy на цудоyнай аксамiтнай падушцы пры другiм канцы стала побач з непрыгожай жонкай дырэктара гiмназii, недалёка ад фрау Рынлiнген, якую да стала праводзiy консул Штэфэнс. Проста дзiyна, якiя змены адбылiся за гэтыя восем дзён у маленькiм пане Фрыдэмане. Магчыма, прычына была часткова y белым святле газавых лямп, якiм была асветлена зала – i праз гэта яго твар здаваyся такiм жахлiва бледным; яго шчокi былi yпалымi, пачырванелыя вочы, з цёмнымi ценямi вакол iх, выяyлялi невыказна журботнае адценне, i было такое yражанне, што яго цела яшчэ больш скалечана, чым звычайна… Ён пiy шмат вiна i прамаyляy час ад часу некалькi слоy да сваёй суседкi. Фрау фон Рынлiнген яшчэ не перакiнулася за сталом нiводным словам з панам Фрыдэманам, цяпер яна крыху нахiлiлася i крыкнула яму: «Я дарэмна чакала Вас у гэтыя днi, Вас i Вашу скрыпку». Ён, перш чым адказаць, на момант зiрнуy на яе зусiм адсутным позiркам. На ёй быy светлы лёгкi yбор, якi адкрываy яе белую шыю, а y блiскучых валасах месцiлася ружа «маршал Нiл», якая yжо цалкам расцвiла. Шчокi фрау фон Рынлiнген сёння вечарам былi крыху падрумяненыя, але, як заyсёды, у куточках яе вачэй ляжалi сiняватыя ценi. Пан Фрыдэман апусцiy вочы yнiз, гледзячы на сваю талерку, i нiчога не прамовiy у адказ, пасля чаго яму трэба было рэагаваць на пытанне жонкi дырэктара гiмназii, цi любiць ён Бетховена. Але y гэтую самую хвiлiну падпалкоyнiк, якi сядзеy на чале стала, кiнуy у бок сваёй жонкi позiрк, пастукаy па шклянцы i сказаy: «Шаноyнае спадарства, я прапаную перайсцi пiць каву y iншае памяшканне; мiж iншым, сёння вечарам павiнна быць няблага i y садзе, i калi хто жадае крышку дыхнуць там свежым паветрам, то я падтрымаю яго». У цiшыню, якая yсталявалася, лейтэнант Дайдэсгайм з пачуцця такту yкiнуy лёгкi жарт такiм чынам, што yсе паyставалi, весела смеючыся. Пан Фрыдэман пакiнуy залу сярод апошнiх са сваёй дамаю, ён праводзiy яе цераз старанямецкае памяшканне, дзе yжо пачалi палiць, у паyзмрочную i yтульную гасцёyню i развiтаyся з ёю. Ён быy выкшталцона апрануты; яго фрак быy бездакорны, кашуля – асляпляльна белая, а маленькiя i прыгожыя формаю ногi былi абутыя y лакiраваныя туфлi. Час ад часу можна было бачыць, што на iм былi панчохi з чырвонага шоyку. Ён кiнуy позiрк у калiдор i yбачыy, што ладныя групы падалiся yжо yнiз па лесвiцы y сад. А ён сеy з цыгарай i кубкам кавы каля дзвярэй старанямецкага пакоя, у якiм некалькi мужчын стаялi, гамонячы, i зазiрнуy у гасцёyню. Адразу справа ад дзвярэй вакол круглага стала сядзела кола, цэнтр якога yтвараy студэнт, якi гаварыy з iмпэтам. Ён сцвярджаy, што праз адну кропку можна правесцi больш чым адну паралельную лiнiю да прамой; фрау Хагенштром, жонка адваката, усклiкнула: «Гэта немагчыма!» – i цяпер ён так упэyнена гэта даказваy, што yсе рабiлi выгляд, нiбыта яны разумеюць. На заднiм жа плане пакоя, на атаманцы, каля якой стаяла нiзкая, пакрытая нечым чырвоным, лямпа, сядзела, размаyляючы з юнай фройляйн Штэфэнс, Герда фон Рынлiнген. Яна сядзела, крыху адкiнуyшыся назад у падушку з жоyтага шоyку, ногi адна на адной, i паволi палiла цыгарэту, пускаючы дым цераз нос i выцягнуyшы наперад нiжнюю губу. Фройляйн Штэфэнс сядзела, выпрастаyшыся, перад ёй, як выразаная з дрэва, i адказвала, баязлiва yсмiхаючыся. Нiхто не звяртаy увагi на маленькага пана Фрыдэмана, i нiхто не заyважыy, што яго вялiкiя вочы былi неадрыyна скiраваныя на фрау Рынлiнген. Ён сядзеy у расслабленай позе i глядзеy на яе. У яго позiрку не было нiчога жарснага i амаль нiякага болю; штосьцi тупое i мёртвае yтрымлiвалася y iм, цяжкая, бяссiльная i бязвольная адданасць. Гэтак прайшло каля дзесяцi хвiлiн; тут фрау фон Рынлiнген раптам устала, i, не гледзячы на яго, як быццам яна yвесь гэты час патаемна назiрала за iм, падышла ды спынiлася перад iм. Ён устаy, паглядзеy на яе знiзу yверх i пачуy: «У Вас няма жадання правесцi мяне y сад, пан Фрыдэман?» Ён адказаy: «З задавальненнем, вяльможная панi». XV «Вы яшчэ не бачылi нашага саду? – прамовiла яна на сходах, звяртаючыся да яго. – Ён даволi вялiкi. Будзем спадзявацца, што там яшчэ не шмат народу; я хацела б крышку перадыхнуць. Падчас яды y мяне забалела галава; магчыма, чырвонае вiно было для мяне занадта моцным… Нам трэба прайсцi цераз гэтыя дзверы». Гэта былi шкляныя дзверы, цераз якiя яны з фае трапiлi y маленькi прахалодны калiдорчык; потым некалькi прыступак вывелi iх на свежае паветра. У гэтую цудоyна зорную, цёплую ноч водар зыходзiy з усiх газонаy. Сад увесь быy пранiзаны месячным святлом, а па белых зiхоткiх, усыпаных жвiрам сцяжынах, нязмушана размаyляючы i палячы, шпацыравалi сюды-туды госцi. Адна група сабралася вакол фантана, дзе стары лекар, якога любiлi yсе, пад агульны смех пускаy на ваду папяровыя карабельчыкi. Фрау фон Рынлiнген, лёгка кiyнуyшы галавою, прайшла мiма i паказала y далячынь, туды, дзе зграбны i пахучы кветнiк пераходзiy у цёмны парк. «Давайце пройдзем унiз цераз цэнтральную алею», – сказала яна. Каля yваходу стаялi два нiзкiя, мажныя абелiскi. Там на заднiм плане, у канцы простых, як страла, каштанавых прысадаy, яны yбачылi раку, якая y сонечным святле, здавалася, ззяла зеленаватым блiскучым колерам. Вакол было цёмна i халаднавата. То тут, то там ад прысадаy адыходзiла yбок сцяжына, якая, мусiць, утвараючы дугу, таксама вяла да ракi. Тут можна было доyга стаяць i не пачуць анiводнага гуку. «Каля вады, – сказала яна, – ёсць сiмпатычнае месца, дзе я yжо часта сядзела. Там мы маглi б хвiлiнку нязмушана паразмаyляць… Зiрнiце, час ад часу праз лiстоту выглядвае зiхатлiвая зорка». Ён не адказваy, гледзячы на паверхню, якая мiгацела зеленаватым колерам i да якой яны наблiжалiся. Можна было yжо распазнаць другi бераг ракi, збудаваннi вала. Калi яны пакiнулi прысады i апынулiся на пляцоyцы, парослай травой, якая сканчвалася каля вады, фрау фон Рынлiнген сказала: «Тут, крышку справа, ёсць месца; бачыце, яно незанятае». Лаyка, на якую яны прыселi, праз шэсць крокаy убок ад прысадаy, стаяла на самым краi парка. Тут было цяплей, чым памiж дрэвамi. Конiкi цвыркалi y траве, якая каля самай вады пераходзiла y тонкi трыснёг. Рака пад яркiм месяцам адсвечвала лагодным адценнем. Яны абодва нейкi час маyчалi i глядзелi на ваду. Але потым ён, здрыгануyшыся yсiм целам, прыслухаyся, бо гук, якi ён чуy тыдзень таму, гэты цiхi, раздумлiвы i пяшчотны гук, зноy зачапiy яго. «Калi з Вамi здарылася гэтае няшчасце, пан Фрыдэман? – спытала яна. – Цi гэта y Вас ад нараджэння?» Ён каyтнуy, бо яму як адняло мову. Потым адказаy цiха i ветлiва: «Не, вяльможная панi. Мяне, маленькага, мамка yпусцiла на зямлю; вось адкуль гэта y мяне». «А колькi Вам цяпер?» – працягвала яна роспыты. «Трыццаць гадоy, вяльможная панi». «Трыццаць гадоy, – паyтарыла яна. – І Вы за гэтыя трыццаць гадоy зусiм не зведалi шчасця?» Пан Фрыдэман пахiтаy галавою, яго вусны дрыжалi. «Не, – прамовiy ён, – гэта былi адно самападман i трызненне». «Вам здавалася, што Вы шчаслiвы?» – пыталася яна. «Я спрабаваy паверыць», – сказаy ён, а яна адказала: «Гэта было адважна». Мiнула хвiлiна. Толькi конiкi цвыркалi, а за iх спiнамi чуyся лёгкi пошум у дрэвах. «Я крыху разбiраюся y няшчасцi, – сказала яна потым. – Такiя летнiя ночы каля вады – самае лепшае y падобных выпадках». На гэта ён не адказаy нiчога, толькi лёгкiм рухам паказаy на другi бераг, якi мiрна ляжаy у змроку. «Нядаyна я там сядзеy», – сказаy ён. «Калi Вы iшлi ад мяне?» – спытала яна. Ён толькi кiyнуy. Але потым ён раптам скалануyся, яго аж падкiнула yверх, ён усхлiпнуy, выгукнуy нешта, нейкi жалобны гук, у якiм адначасова мелася яшчэ i нешта збавiцельнае, i споyз паволi да яе ног на зямлю. Сваёй рукою ён дакрануyся да ейнай, якая ляжала на лаyцы каля яго, i, патрымаyшы яе i схапiyшы другую, гэты маленькi, гэты зусiм карузлаваты чалавек, дрыжачы i торгаючыся, кленчачы перад ёй i прыцiскаючы свой твар да яе падолу, мармытаy нечалавечым, перарывiстым голасам: «Вы ж ведаеце… Адпусцiце мяне… Я больш не магу… Божа мой… Божа мой…» Яна не адштурхоyвала яго, але i не схiлiлася yнiз да яго. Яна сядзела, роyна выпрастаyшыся, крышку адхiлiyшыся ад яго, i яе маленькiя вочкi, якiя знаходзiлiся амаль што побач, у якiх, здаецца, адлюстроyвалася вадкае мiгценне вады, глядзелi проста перад сабою нерухома i напружана, паверх яго, удалячынь. А потым, раптам, рыyком, з кароткай, ганарыстай, пагардлiвай усмешкай яна вырвала свае далонi з яго гарачых пальцаy, ухапiла яго пад пахi i адшпурнула канчаткова на зямлю, падхапiлася i знiкла y прысадах. Ён ляжаy тварам у траву, аглушаны, беспрытомны, i яго цела непарыyна торгалася. Ён з намаганнем устаy, зрабiy два крокi i рынуyся зноy на зямлю. Ён ляжаy каля вады… Што ж у iм адбылося пасля таго, што з iм здарылася? Магчыма, гэта была пажадлiвая нянавiсць, якую ён адчуваy, калi яна прынiжала яго сваiм позiркам, якая цяпер, калi ён з прычыны ейнага абыходжання з iм ляжаy на зямлi, як сабака, вырадзiлася y вар’яцкае шаленства, якое ён мусiy пусцiць у ход, нават калi яно скiравалася супраць яго самога… Агiда, магчыма, да самога сябе, якая напоyнiла яго прагай знiшчыць сябе, парваць сябе на кавалкi, растварыцца… На жываце ён прапоyз яшчэ далей наперад, узняy тулава i звалiy яго y ваду. Ён больш не yздымаy галавы, нават не варушыy нагамi, якiя ляжалi на беразе. Падчас усплёску вады конiкi на нейкi момант зацiхлi. Але iх цвырканне yзнавiлася, парк зноy цiха зашумеy, а з прысадаy i злева, i справа сюды yнiз далятаy прыглушаны смех. Распусная Мы зноy засталiся yчатырох. Малы Майзэнберг гэтым разам быy за гаспадара. Яго кабiнет падыходзiy для прыёмаy як найлепш. Гэта было незвычайнае памяшканне, абсталяванае y адным толькi стылi: мудрагелiсты мастакоyскi капрыз. Этрускiя i японскiя вазы, iспанскiя вееры i кiнжалы, кiтайскiя парасоны i iтальянскiя мандалiны, афрыканскiя ракавiны i маленькiя антычныя статуэткi, стракатыя yбраннi эпохi ракако i васкавыя мадоны, гравюры на медзi ды творы, выкананыя пэндзлем самога Майзэнберга, – усё гэта y крыклiвых спалучэннях было размешчана па yсiм памяшканнi на сталах, этажэрках, кансолях i на сценах, якiя, як i падлога, былi накрытыя тоyстымi yсходнiмi дыванамi i выцвiлымi вышыванымi шоyкавымi накiдкамi; яны быццам паказвалi пальцам самi на сябе. Мы чацвёра, гэта значыць малы, у завiтках каштанавага колеру, рухавы Майзэнберг; Ляyбэ, зусiм юны, бялявы эканамiст-iдэалiст, якi, куды б нi трапляy, распаyсюджваy свае тэзы пра справядлiвасць жаночай эмансiпацыi; д-р медыцыны Зэльтэн i я – мы, усе чацвёра, згрупавалiся y сярэдзiне атэлье, седзячы на розных прыстасаваннях, прыдатных для гэтага, вакол цяжкога стала з чырвонага дрэва, i yжо даволi доyга аддавалi павагу шыкоyнаму меню, якое стварыy для нас генiяльны гаспадар. А найбольш, мусiць, вiнам. Майзэнберг увесь час даваy распараджэннi прынесцi штосьцi новае. Доктар сядзеy у вялiкiм старасвецкiм разным царкоyным крэсле, з якога ён увесь час у сваёй здзеклiвай манеры пакеплiваy. Ён быy тым сярод нас, хто да yсяго ставiyся з iронiяй. Веданне свету i пагарда да яго выяyлялi сябе y кожным ягоным фанабэрыстым жэсце. Ён сярод нас чатырох быy найстарэйшы – недзе, пэyна, ужо каля трыццацi. І ён больш за yсiх «жыy». «Хвалько! – казаy Майзэнберг. – Але ён забаyны». Здаецца, слова «хвалько» сапраyды пасавала доктару. Яго вочы мелi пэyны размыты глянец, а чорныя, коратка падстрыжаныя валасы на галаве выяyлялi на вiхры маленькую плешынку. Твар, якi пераходзiy у завострана падрэзаную бародку, выяyляy, у напрамку ад носа да краёчкаy рота, некалькi насмешлiвых рысаy, якiя часам маглi нават надаваць яму адценне горычы. Спажываючы ракфор, мы зноy «заглыбiлiся y размовы». Зэльтэн даy гэтаму такую назву з кплiвай пагардай чалавека, якi даyно стварыy сабе, як ён казаy, адзiную фiласофiю – цалкам без ваганняy i yсялякай сцiпласцi атрымлiваць асалоду ад зямнога жыцця-спектакля, не вельмi абачлiва пастаyленага адтуль, зверху, пад адпаведнай рэжысурай, каб ён мог потым пацiснуць плячыма i спытаць: «А цi нельга было лепш?» Але Ляyбэ, кружнымi шляхамi беспамылкова трапiyшы y сваё рэчышча, зноy страцiy кантроль над сабою i з адчаем зажэстыкуляваy са свайго глыбокага фатэля y паветра вакол сябе. «Менавiта! Менавiта! Ганебнае сацыяльнае становiшча асобы жаночага полу (ён нiколi не гаварыy „жанчына“, а толькi – „асоба жаночага полу“, бо яно гучала больш прыродазнаyча) каранiцца y забабонах, дурных забабонах грамадства!» «Будзьце здаровы!» – вельмi лагодна i спачувальна прамовiy Зэльтэн i кульнуy у сябе шклянку чырвонага вiна. Гэта забрала y беднага юнака апошнюю кроплю спакою. «Ах ты! Ах ты! – падскочыy ён з крэсла. – Ты – стары цынiк! З табою немагчыма размаyляць! Але вы, – з выклiкам звярнуyся ён да Майзэнберга i мяне, – вы мусiлi б падтрымаць мяне! Так цi не?» Майзэнберг абiраy апельсiн. «Пяцьдзясят на пяцьдзясят, канешне!» – упэyнена сказаy ён. «Кажы далей!» – падбадзёрыy я прамоyцу. Ён павiнен быy яшчэ раз выказацца, раней ён не дасць спакою. «У дурных забабонах i тупой несправядлiвасцi грамадства, кажу я вам! Усе гэтыя драбнiцы – о Божа, гэта ж смешна. Тое, што яны адчыняюць дзявочыя гiмназii i бяруць на працу асоб жаночага полу тэлеграфiсткамi, цi яшчэ кiм, якое гэта мае значэнне… Але па вялiкiм рахунку, па вялiкiм! Якiя светапогляды! Напрыклад, што датычыць эротыкi, сэксу, якая абмежаваная жорсткасць!» «Ах во яно што, – сказаy доктар з абсалютнай палёгкай i адклаy убок сваю сурвэтку. – Зараз будзе, прынамсi, забаyна». Ляyбэ не yзнагародзiy яго нават позiркам. «Глядзiце, – настойлiва працягнуy ён i махнуy вялiкай цукеркай, якую пасля гэтага з важнай мiнай сунуy у рот, – глядзiце: калi двое кахаюцца i ён плацiць дзяyчыне, то ён застаецца сумленным чалавекам, як i раней, нават гэткiм сабе зухам, – вось жа нягоднiк! А асоба жаночага полу – страчаная, адкiнутая грамадствам, па-за законам, распусная. Так, рас-пус-на-я. А дзе маральнае апiрышча такога светапогляду?! Цi ж мужчына не y такой жа ступенi распусны? Цi не больш ганебна ён дзейнiчаy, чым асоба жаночага полу?!.. Ну, гаварыце! Скажыце цяпер што-небудзь!» Майзэнберг задумлiва цiкаваy за дымам сваёй цыгарэты. «Шчыра кажучы, ты маеш рацыю», – зычлiва сказаy ён. Твар Ляyбэ yвесь расплыyся y радаснай усмешцы. «Праyда… маю рацыю? Маю рацыю? – бясконца паyтараy ён. – А дзе маральная аснова такой ацэнкi?» Я зiрнуy на доктара Зэльтэна. Ён зусiм прымоyк. Лепячы y руках шарык з хлеба, ён з выразам горычы на твары моyчкi yзiраyся y дол перад сабою. «Давайце перасядзем, – спакойна сказаy ён потым. – Я хачу распавесцi вам адну гiсторыю». Мы адсунулi yбок абедзенны стол i y далёкiм кутку, з дыванамi i невялiкiмi фатэлямi, утульна yладкавалiся, каб спакойна паразмаyляць. Звiсаючы ад столi, свяцiльнiк напаyняy памяшканне блакiтным паyзмрокам. Пад плафонам ужо yтварыyся слой цыгарэтнага дыму, якi злёгку калыхаyся. «Ну, пачынай», – сказаy Майзэнберг, напаyняючы чатыры келiхi сваiм французскiм бенедыкцiнскiм. «Так, я з задавальненнем распавяду вам адну гiсторыю, якраз таму, што мы yжо падышлi да гэтай тэмы, – сказаy доктар, – адразу y форме гатовай навелы. Вы ж ведаеце, што я некалi займаyся падобнай справай». Я не мог добра бачыць яго твар. Доктар сядзеy, закiнуyшы нагу на нагу, засунуyшы рукi y бакавыя кiшэнi пiнжака, адкiнуyшыся y крэсле назад, i спакойна глядзеy уверх на свяцiльнiк. «Герой маёй гiсторыi, – пачаy ён праз хвiлiнку, – закончыy гiмназiю y родным маленькiм паyночна-нямецкiм гарадку. Маючы дзевятнаццаць або дваццаць гадоy, ён паступiy ва yнiверсiтэт у П., не надта вялiкiм горадзе паyднёвай Германii. Ён быy сапраyдным „добрым хлопцам“. Нiводзiн чалавек не мог жадаць яму зла. Вясёлы i дабрадушна-сяброyскi, ён адначасова быy улюбёнцам усiх сваiх таварышаy па вучобе. Гэта быy сiмпатычны зграбны юнак з лагоднымi рысамi твару, жывымi пiyнымi вачыма i пяшчотна прыпухлымi вуснамi, над якiмi yжо прабiвалася першая раслiннасць. Калi ён, ссунуyшы на чорных кучаравiнках светлы круглы капялюш, трымаючы рукi y кiшэнях штаноy, iшоy па вулiцах, з цiкавасцю пазiраючы вакол сябе, то дзяyчаты кiдалi y яго бок закаханыя позiркi. Пры гэтым ён быy цнатлiвы, чысты як плоццю, так i душой. Ён мог сказаць словамi Тылi[25 - Ёган фон Тылi (1559–1632) – фельдмаршал, якi атрымаy шэраг важных перамог у Трыццацiгадовай вайне 1618–1648 гг.], што ён яшчэ не прайграy нiводнай бiтвы i не дакрануyся да нiводнай асобы жаночага полу. Што тычыцца першага, дык у яго не было яшчэ такой магчымасцi, ды i што датычна iншага, то таксама y яго такога выпадку не надарылася. Прайшлi толькi, магчыма, два тыднi з дня яго з’яyлення y П., як ён, вядома ж, закахаyся. Не y афiцыянтку, як яно звычайна бывае, а y маладую акцёрку, фройляйн Вельтнэр, выканаyцу роляy наiyных дзяyчат з гётэyскага тэатра. Хоць i вядома, што, як трапна заyважыy паэт, калi цябе хмелiць маладосць, то y кожнай бачыш прыгажосць – але дзяyчына была сапраyды прывабнай. Па-дзiцячаму пяшчотная фiгура, русыя валасы, лагодныя, вясёлыя шэра-сiнiя вочы, вытанчаны носiк, нявiнна-салодкi рот i мяккае, круглае падбароддзе. Ён спачатку закахаyся y яе твар, потым у далонi, потым у рукi, якiя ён аднойчы yбачыy аголенымi y антычнай ролi, i надышоy дзень, калi ён ужо кахаy яе yсю цалкам. У тым лiку яе душу, яму яшчэ зусiм невядомую. Яго каханне каштавала яму процьму грошай. Самае малое на кожны другi вечар ён набываy бiлет у партэр тэатра Гётэ. Увесь час ён мусiy пiсаць сваёй мацi i прасiць у яе грошы, дзеля чаго яму даводзiлася выдумляць самыя авантурныя вытлумачэннi. Але ж ён хлусiy дзеля яе. Гэта выбачала yсё. Калi ён зразумеy, што кахае, то найперш пачаy пiсаць вершы. Вядомую нямецкую „цiхую лiрыку“. За гэтым заняткам ён часта сядзеy, абклаyшыся кнiгамi, да позняй ночы. Толькi маленькi будзiльнiк на камодзе аднастайна цiкаy, а звонку час ад часу чулiся самотныя крокi… Дзесьцi y самым версе грудзей, дзе пачынаецца шыя, сядзеy мяккi, цеплаваты, вiльготны балючы камяк, якi часта хацеy прасачыцца y ацяжэлыя вочы. Але, саромеючыся сапраyды заплакаць, ён плакаy толькi на цярплiвую паперу, у словах. Ён самому сабе пачаy распавядаць у лагодных вершах, жалобных iнтанацыях пра тое, якая яна, маyляy, салодкая i мiлая, а ён такi хворы i знямоглы, i якая стрэмка неспакою засела y яго душы, заганяючы яго y невядомасць, далей, далей, дзе сярод ружаy i фiялак драмала яго шчасце, але ён быy звязаны… Вядома, гэта было смешна. Любы чалавек з такога толькi пасмяяyся б. Словы ж таксама былi такiя неразумныя, бездапаможныя, якiя нiчога не маглi выказаць. Але ён кахаy яе! Ён кахаy яе! Адразу ж, вядома, пасля самапрызнання, ён адчуy сорам. Гэта ж было жабрацкае каханне, на каленях, якому б ён моyчкi цалаваy бы ножкi, бо яны такiя мiлыя, цi яе белую руку, а потым яму захацелася памерцi. Пра вусны ён не адважваyся i думаць… Калi ён прачнуyся аднойчы yначы, ён уявiy сабе, быццам яна ляжыць побач: каханая галоyка y мяккiх падушках, салодкi роцiк крыху прыадкрыты, i рукi, гэтыя неапiсальныя рукi з пяшчотна-сiнiмi пражылкамi, скрыжаваныя на коyдры. Затым ён раптам рыyком перавярнуyся, уцiснуy галаву y падушку i y змроку доyга плакаy. Гэта была кульмiнацыя. Ён дасягнуy такога стану, што yжо не мог пiсаць вершы i нават есцi не мог. Ён пазбягаy знаёмых, амаль не выходзiy з дому, а пад вачамi y яго з’явiлiся глыбокiя, цёмныя кругi. Пры гэтым ён амаль ужо не працаваy, i яму нiчога не хацелася чытаць. Яму рупiла толькi проста так стаяць перад яе партрэтам, якi ён ужо даyно купiy сабе; зморана трызнiць у паyпрытомнасцi, у слязах ды каханнi. Аднаго разу ён сядзеy са сваiм сябрам Ролiнгам, з якiм быy знаёмы яшчэ са школы i якi вучыyся на медыка, як i ён, але yжо быy на вышэйшым семестры, за добрым куфлем пiва y кутку нейкай забягалаyкi. Тут Ролiнг раптам рашуча паставiy свой куфаль на стол. „Ну, малы, скажы ты мне, што з табою?“ „Са мною?“ Але потым ён не вытрываy i выказаy усё, пра яе i пра сябе. Ролiнг незадаволена пахiтаy галавою. „Гэта кепска, малы. Нiчога не зробiш. Не ты першы. Абсалютна непрыступная. Дагэтуль жыла з мацi. Праyда, мацi yжо нейкi час таму памерла, але нягледзячы на гэта – абсалютна нельга нiчога зрабiць. Страшэнна прыстойная дзяyчына“. „Дык ты думаy, што я…“ „Ну, я думаy, што ты спадзяваyся…“ „Ах, Ролiнг!..“ „А… так. Прабач, нарэшце я пачынаю цямiць. Настолькi сентыментальна я сабе гэтага не yяyляy. Тады пашлi ёй букет, напiшы ёй у дадатак цнатлiва-пачцiвы лiст, папрасi y яе пiсьмовага дазволу выказаць вусна тваё захапленне“. Ён увесь ажно спалатнеy i закалацiyся yсiм целам. „Але… але гэта немагчыма!“ „Чаму – не? Любы пасыльны пойдзе за сорак пфенiгаy“. Ён яшчэ больш закалацiyся. „О Божа! Калi б гэта было магчыма!“ „А дзе яна цяпер жыве?“ „Я… не ведаю“. „Як, нават гэта яшчэ не ведаеш?! Афiцыянт! Адрасную кнiгу!“ Ролiнг знайшоy адрас хутка. „Ну? Дагэтуль яна жыла, дзе жывуць больш заможныя, а цяпер – на Сянной, дом 6а, трэцi паверх; бачыш, тут напiсана: Ірма Вельтнэр, працуе y тэатры Гётэ… Слухай, гэта, мiж iншым, адзiн з жудасна танных раёнаy. Так аплачваецца дабрадзейнасць…“ „Калi ласка, Ролiнг…“ „Добра, добра… Значыць, ты гэта зробiш. Магчыма, табе будзе дазволена пацалаваць ёй ручку – нахабнiк! Тры метры на месца y партэры ты цяпер памяняеш на букет…“ „О, Божа, што мне тыя нiкчэмныя грошы!“ „Гэта ж так цудоyна – страцiць розум!“ – прадэкламаваy Ролiнг. Ужо назаyтра ранiцай кранальна наiyны лiст разам з цудоyным букетам накiравалiся на Сянную… Толькi б атрымаць ад яе адказ… хоць якi адказ! З якой бы радасцю ён цалаваy тыя радкi!.. Праз восем дзён крышка паштовай скрынкi каля yваходных дзвярэй адламалася з прычыны частага адкрывання i закрывання. Гаспадыня лаялася. Кругi пад яго вачыма зрабiлiся яшчэ больш выразнымi; ён сапраyды выглядаy зусiм змарнелым. Калi ён бачыy сябе y люстэрку, то моцна пужаyся i пачынаy плакаць ад жалю да сябе. „Слухай, малы, – аднойчы вельмi рашуча сказаy Ролiнг, – так яно працягвацца не можа. Ты yсё больш заглыбляешся y дэпрэсiю. Тут неабходна дзейнiчаць. Заyтра ты проста пойдзеш да яе“. „Проста… да яе…“ „Ну так, да яе“. „Ды не, немагчыма; яна ж мне не дазволiла“. „Прыдумка з пiсанiнай увогуле была неразумнай. Мы маглi загадзя ведаць, што яна табе, незнаёмцу, адразу пiсьмова нiчога не паабяцае. Ты проста мусiш пайсцi да яе. Ты ж звар’яцееш ад шчасця нават з таго, што яна скажа табе „Добры дзень“. Дый ты, урэшце, не пудзiла нейкае. Яна проста так цябе не выпхне… Заyтра ж i выправiшся“. Яму зрабiлася зусiм млосна. „Я не змагу“, – цiха прамовiy ён. „Тады табе yжо не дапамагчы, – Ролiнг раззлаваyся. – Тады падумай, як ты дасi рады з бядой адзiн, без мяне“. Знадворку зiма спрабавала апошнi раз пазмагацца з маем, таксама i для яго надышлi днi цяжкой барацьбы. Але калi ён потым аднойчы ранiцай прачнуyся з глыбокага сну, у якiм убачыy яе, i адчынiy акно, то на дварэ панавала вясна. Неба было светлае… Па-сапраyднаму светла-блакiтнае, i нiбыта y пяшчотнай усмешцы, а y паветры як бы адчувалася саладжавая прыправа. Ён адчуваy на дотык, на смак, унюхваy, бачыy i чуy вясну. Усе пачуццi былi напоyнены вясною. Было адчуванне, нiбыта шырокi сонечны прамень, што па-над домам, пранiкае дрыготкiмi хвалямi y самае сэрца, праясняючы i yмацоyваючы яго душу. І тады ён моyчкi пацалаваy яе партрэт, апрануy чыстую кашулю i самы лепшы касцюм, пагалiy падбароддзе ды накiраваyся на Сянную… Яго апанаваy дзiyны спакой, якога ён амаль спужаyся. Але ён нiкуды не знiк. Летуценны спакой, як быццам гэта не ён сам уздымаецца па сходах i yжо стаiць перад дзвярыма ды чытае таблiчку: „Ірма Вельтнэр“… І тут раптам яго працяла думка, што гэта ж вар’яцтва, непатрэбшчына, i што неабходна хуценька вярнуцца, пакуль яго нiхто не бачыy… Але з’явiлася i адчуванне, што, са стогнам выдыхнуyшы апошнi страх, ён канчаткова пазбавiyся сваёй няyпэyненасцi; i тады яго душу запаланiла вялiкая, устойлiвая, вясёлая упартасць: калi ён дагэтуль стаяy, нiбы пад гнётам цяжару, пад вымушанай неабходнасцю, як пад гiпнозам, то цяпер ён пачаy дзейнiчаць вольна, мэтанакiравана, радасна. Была ж вясна!.. Званок прагучаy на паверсе па-бляшанаму ахрыпла. Падышла дзяyчына i адчынiла. „Шаноyная фройляйн дома?“ – бадзёра спытаy ён. „Дома… так… але хто… дазвольце…“ „Вось“. Ён даy ёй сваю вiзiтоyку, i калi яна панесла яе, ён проста з упэyненай усмешкай пайшоy за ёй следам. Калi дзяyчына перадавала сваёй маладой гаспадынi картку, ён таксама yжо стаяy у пакоi, выпрастаyшыся, з капелюшом у руцэ. Гэта было даволi вялiкае памяшканне з простай, цемнаватай мэбляй. Маладая дама yстала са свайго месца каля акна; вiдаць, кнiга на столiку побач была толькi што адкладзена ёй. Ён нiколi y нiводнай ролi не бачыy яе такой прывабнай, як у рэчаiснасцi. Шэрая сукенка з больш цёмнай устаyкай на грудзях, якая абцягвала яе зграбную фiгуру, была простай, але элегантнай. У бялявых кучаравiнках над iлбом дрыжэла майскае сонца. Кроy у iм забулькатала i захвалявалася ад захаплення, i калi яна скiравала здзiyлены позiрк на яго вiзiтоyку, а потым такi ж здзiyлены на яго самога, ён, робячы хуткiя крокi да яе, паспешлiвымi, баязлiвымi словамi пачаy выказваць сваё гарачае пачуццё да яе: „Ах не… майце ласку не злавацца на мяне!“ „Што гэта за напад такi?“ – весела спытала яна. „Але ж я мусiy, калi Вы нават не далi мне дазволу, я мусiy аднойчы сказаць вам вусна, як я вамi захоплены, шаноyная фройляйн…“ Яна прыязна паказала на фатэль, i ён, перш чым сесцi, крыху заiкаючыся працягваy: „Разумееце, я… так атрымалася… такi yжо чалавек, я адразу павiнны yсё выказаць, а не насiць усё yвесь час у сабе… i тады я папрасiy… Чаму вы не адказалi мне нiчога, шаноyная фройляйн?“ – шчыра перабiy ён самога сябе. „Так… не ведаю, як Вам сказаць, – адказала яна з усмешкай, – як сапраyды мяне yзрадавалi Вашыя словы прызнання i прыгожы букет, але… гэта ж немагчыма было… каб я так адразу… я ж не магла ведаць…“ „Не, не, я yсё гэта магу лёгка зразумець, але, праyда?.. Вы yжо не злуецеся на мяне, што я так, без дазволу…“ „Вядома, не, ды i чаму я павiнна?!“ „Вы яшчэ нядаyна y П.?“ – хутка дадала яна, чуйна пазбягаючы сарамлiвай паyзы. „Даволi даyно, ужо каля шасцi-сямi тыдняy, шаноyная фройляйн“. „Так даyно? Мне здавалася, што вы yпершыню yбачылi мяне на сцэне паyтара тыдня таму, калi я атрымала Вашыя прыязныя радкi?“ „Зусiм не так, шаноyная фройляйн! Я yвесь гэты час бачыy Вас амаль кожны вечар! Ва yсiх Вашых ролях!“ „Вось яно што, дык чаму ж Вы тады раней не прыйшлi?“ – спытала яна, наiyна здзiyленая. „А трэба было?“ – прамовiy ён вельмi какетлiва. Ён адчуваy сябе такiм невыказна шчаслiвым, седзячы насупраць яе y фатэлi, даверлiва размаyляючы з ёй, i такой няyяyнай здавалася яму сiтуацыя, што ён амаль забаяyся, што, як звычайна, пасля салодкага сну можа прыйсцi сумнае прабуджэнне. Такое бадзёра-прыемнае адчуванне было y яго на душы, што яму нават захацелася зусiм утульна закiнуць нагу на нагу, а потым зноy у такой надзвычайнай душэyнай раyнавазе кiнуцца ёй з воклiчамi радасцi y ногi… Усё гэта толькi неразумнае блазнаванне! Я ж цябе так кахаю… так кахаю! Яна крыху зачырванелася, але сардэчна развесялiyшыся з яго камiчнай рэплiкi, засмяялася. „Пардон… Вы не так разумееце мяне. Праyда, я выказалася крыху няёмка, але вы не павiнны yсё yспрымаць наyпрост“. „Я пастараюся, шаноyная фройляйн, з гэтага часу разумець Вас больш тонка…“ Ён канчаткова страцiy кантроль над сабою. Гэта ён паyтарыy сабе яшчэ раз пасля свайго адказу. Вось яна сядзела! Вось яна сядзела! А ён каля яе! Ён увесь час напружваy сваю свядомасць, каб даказаць сабе, што гэта сапраyды ён сам, i яго неверагодна-цнатлiвыя позiркi вандравалi yвесь час па яе твары i фiгуры… Напраyду, гэта былi яе матава бялявыя валасы, яе салодкiя вусны, яе мяккае падбароддзе з гэтай схiльнасцю да падвойнасцi, гэта быy яе звонкi дзiцячы голас, яе прыемнае маyленне, якое цяпер па-за тэатрам крышку выяyляла паyднёва-нямецкi дыялект; гэта былi, калi яна, больш не звяртаючы yвагi на ягоны апошнi адказ, зноy узяла яго вiзiтоyку са стала, каб яшчэ раз больш дакладна yпэyнiцца y правiльнасцi яго iменi-прозвiшча, – гэта былi яе каханыя рукi, якiя ён так часта цалаваy у сне, гэтыя неапiсальныя рукi, i яе вочы, якiя зноy былi скiраваныя на яго… з выразам, зацiкаyленая прыязнасць якога yсё яшчэ бесперапынна павялiчвалася! І яе мова зноy была звернутая да яго, калi яна пытаннямi i адказамi працягвала нязмушаную гаворку, якая, збiваючыся час ад часу, зноy з лёгкасцю yзнаyлялася, закранаючы iхняе паходжанне, iх заняткi ды ролi Ірмы Вельтнэр, „трактоyку“ якiх з яе боку ён, вядома, неабмежавана yхваляy i быy ад iх у захапленнi, хоць, шчыра кажучы, як яна сама са смехам заyважала, там не было i кроплi таго, што варта было „трактаваць“. У яе вясёлым смеху заyсёды заyважна гучала маленькая нота тэатральнасцi, быццам таyсматы тата толькi што адрасаваy партэру чарговы мозэраyскi[26 - Тут маецца на yвазе, хутчэй за yсё, асоба знакамiтага нямецкага публiцыста i лiтаратара Фрыдрыха Мозэра (1723–1798), якi быy вядомы сваiм асаблiвым гумарам.] жарт; але гэта зачароyвала яго, калi ён яшчэ y дадатак з зусiм непрыхаванай шчырасцю разглядваy яе твар, да такой ступенi, што яму не адзiн раз даводзiлася душыць у сабе спакусу хуценька кiнуцца ёй у ногi, каб шчыра прызнацца y каханнi… Прайшла, мусiць, цэлая гадзiна, калi ён нарэшце y поyнай разгубленасцi зiрнуy на свой гадзiннiк i хуценька yстаy. „Ах, як доyга я Вас затрымаy, фройляйн Вельтнэр! Вам даyно yжо варта было прагнаць мяне! Вы павiнны паступова звыкнуцца з тым, што час побач з Вамi…“ Ён зрабiy гэта ненаyмысна вельмi спрытна. Ён ужо амаль цалкам адышоy ад таго безумоyнага захаплення дзяyчынай як акцёркай; яго шчыра прамоyленыя камплiменты iнстынктыyна рабiлiся yсё больш чыста асабiстымi. „А колькi часу yжо? Чаму Вы yжо хочаце iсцi?“ – спытала яна з засмучаным здзiyленнем, якое, калi яно было штучнае, падзейнiчала ва yсякiм разе больш рэалiстычна i пераканаyча, чым ёй гэткае yдавалася калi-небудзь на сцэне. „Напрамiлы Божа, я даволi доyга надакучваy Вам! Цэлую гадзiну!“ „Ды не! Час для мяне праляцеy хутка!“ – усклiкнула яна yжо са шчырым уздымам. – Цэлую гадзiну?! Тады мне сапраyды трэба паспяшацца, каб завучыць яшчэ тое-сёе з маёй ролi… на сённяшнi вечар… Вы будзеце y тэатры сёння вечарам?.. На рэпетыцыi я не ведала яшчэ нiчога. Рэжысёр ледзь не адлупцаваy мяне!» «Калi мне яго прыбiць?» – урачыста спытаy ён. «Чым раней, тым лепей!» – засмяялася яна, працягваючы яму руку на развiтанне. Тут ён схiлiyся з непадробнай жарсцю да яе рукi i прыцiснуy свае вусны да яе y доyгiм неспатольным пацалунку, ад якога, нягледзячы на напамiн розуму, нiяк не мог адарвацца, адарвацца ад салодкага паху гэтай рукi, ад гэтага дабрадзейнага пачуццёвага хмелю. Яна хуценька забрала руку, i, калi ён зноy зiрнуy на яе, яму здалося, што заyважыy на яе твары выраз разгубленасцi, чаму ён, мусiць, павiнен быy шчыра yзрадавацца, але яму гэта здалося незадавальненнем яго нязграбнымi паводзiнамi, за якiя ён на нейкi момант засаромеyся. «Я Вам сардэчна дзякую, фройляйн Вельтнэр», паспешлiва i больш афiцыйна сказаy ён, – за вялiкую прыязнасць, якую Вы праявiлi да мяне…" "Няма за што, я вельмi рада была пазнаёмiцца з Вамi". "Праyда? – зноy спытаy ён у сваёй былой шчырай манеры. – Вы ж не адмовiце мне y маёй просьбе, шаноyная фройляйн, а менавiта… каб Вы мне дазволiлi прыйсцi яшчэ раз!" "Вядома!.. Гэта значыць, канешне, чаму ж не!" Яна крышку засаромелася. Яго просьба пасля цалавання рукi здалася крышку несвоечасовай. "Я была б вельмi рада мець магчымасць зноy нязмушана паразмаyляць з Вамi", – дадала яна потым, аднак, з сяброyскай прыязнасцю i яшчэ раз падала яму руку. "Тысячу разоy дзякую!" Яшчэ адзiн кароткi паклон, i ён выйшаy. І раптам зноy, калi ён ужо яе не бачыy, – нiбы сон. Але потым ён зноy адчуy цеплыню яе рукi y сваёй i на вуснах, потым ён зноy усвядомiy, што гэта сапраyды была рэчаiснасць i што яго "дзёрзкiя", запаветныя сны спраyдзiлiся. І ён, хiстаючыся, як п’яны, рушыy унiз па сходах, нахiляючыся yбок да парэнчаy, да якiх яна, напэyна, так часта дакраналася i якiя ён абцалаваy радаснымi пацалункамi ад верху да нiзу. Унiзе перад домам, якi адстаяy крыху ад краю вулiцы, быy маленькi палiсаднiк, падобны да двара цi плошчы, на левым баку якога бэзавы куст распусцiy ужо першыя кветкi. Ён спынiyся тут, схаваy свой палаючы твар у прахалоду куста i пад грукат свайго сэрца доyга пiy малады, пяшчотны пах. О, як ён кахаy яе!.. Ролiнг i яшчэ некалькi маладых людзей ужо даyнавата закончылi вячэру, калi ён увайшоy у рэстаран i, бегла павiтаyшыся з iмi, разгарачаны, падсеy да кампанii. Некалькi хвiлiн ён сядзеy абсалютна цiха i пазiраy на iх па чарзе з паблажлiвай усмешкай, як быццам таемна пасмейваючыся з iх, якiя сядзелi тут, смокчучы цыгарэты, i нiчога не ведалi. "Дзецi мае! – раптам закрычаy ён, нахiлiyшыся над сталом. – Вы ведаеце навiну? Я шчаслiвы!!!" "Няyжо?!" – сказаy Ролiнг i пiльна yгледзеyся y яго твар. Потым урачыстым рухам працягнуy яму руку цераз стол. "Мае самыя глыбокiя душэyныя вiншаваннi, малы!" "З чым жа?" "А што здарылася?" "То праyда, вы ж яшчэ нiчога не ведаеце. У яго сёння дзень народзiнаy. Ён святкуе свой дзень народзiнаy. Зiрнiце на яго; цi ж ён не выглядае як нованароджаны?" "Ды ну!" "Д’ябальшчына!" "Вiншую!" "Слухай, дык ты павiнен быy бы…" "Канешне!.. Афiцыянт!.." "Трэба yсё-такi прызнаць: ён як мае быць адзначае свой дзень народзiнаy!" Потым, пасля пакутлiва, з гарачым нецярпеннем чаканага канца васьмiдзённага тэрмiну, ён паyтарыy свой вiзiт. Яна ж дазволiла. Усе тыя экзальтаваныя еtats d’?me[27 - Разумовыя станы (франц.).], якiя y першы раз выклiкалi страх закаханасцi, цяпер ужо адпалi. Ну, а потым ён бачыyся i размаyляy з ёй ужо часцей. Яна раз за разам дазваляла яму наведвацца. Яны нязмушана размаyлялi пра адно ды пра другое, i iх адносiны можна было yжо назваць амаль што сяброyскiмi, каб час ад часу раптам не выяyлялася пэyная сарамлiвасць i скаванасць, штосьцi кшталту трывожнага страху, што звычайна адбывалася y абаiх адначасова. У такiя хвiлi размова магла раптам перапынiцца i згубiцца y мiмалётным маyклiвым позiрку, якi потым, як i першае цалаванне рукi, у адно iмгненне змушаy працягваць зносiны y больш скаванай форме. Некалькi разоy пасля спектакля яму было дазволена праводзiць яе дадому. Якую паyнату шчасця дарылi яму гэтыя вясновыя вечары, калi ён iшоy па вулiцах горада побач з ёю! Потым перад дзвярыма свайго дома яна дзякавала яму за yвагу, ён цалаваy яе y ручку i з радаснай удзячнасцю y сэрцы iшоy звыклым шляхам. У адзiн з такiх вечароy здарылася так, што ён пасля развiтання, адышоyшыся yжо некалькi крокаy, яшчэ раз азiрнуyся. Тут ён убачыy, што яна стаяла яшчэ y дзвярах i як быццам штосьцi шукала на зямлi. Але яму чамусьцi здалося, што толькi тады, калi ён хутка павярнуyся, яна раптам зрабiла выгляд, што нешта шукае… "Учора yвечары я бачыy вас! – сказаy Ролiнг аднойчы. – Малы, дазволь мне выказаць табе глыбокую пачцiвасць. Так далёка з ёю, мусiць, яшчэ нiхто не заходзiy. Ты – малайчына. Але, тым не менш, ты – авечка. Большых авансаy яна табе, шчыра кажучы, прапанаваць не можа. Ты – заyзяты дабрадзей! Яна павiнна закахацца y цябе па вушы. Не падумай iсцi адразу напралом!" Нейкi час ён пазiраy на Ролiнга не разумеючы. Потым зразумеy i сказаy: "Ды памаyчы ты!" Але яго прабралi дрыжыкi. Потым вясна прыйшла канчаткова. Ужо перад канцом гэтага мая пайшлi чарадой адзiн за адным гарачыя днi, на працягу якiх не yпала анiводная кропля дажджу. Неба пазiрала бледна-хмурнай сiнечай на сасмяглую зямлю, i нерухомая, жорсткая дзённая спёка пад вечар саступала месца тупой, гнятлiвай задусе, якая тым больш адчувальным рабiла лёгкi павеy ветру. Аднойчы такiм самым познiм надвячоркам наш добры юнак самотна блукаy у пагоркавых прысадах прыгарада. Дома яму было непамысна. Ён зноy захварэy; зноy яго гнала гэтая прагавiтая жарсць, якую, як яму здавалася, даyно yтаймаваy шчасцем, што звалiлася на яго. З думкай пра яе… Што яму яшчэ было трэба!.. Усё iшло ад Ролiнга, гэтага Мефiстофеля. Усё больш дабрадушна i менш натхнёна. Тады прыходзiць iнтуiцыя — Не ведаю i сам канца… Ён са стогнам пахiтаy галавою i пачаy углядацца y змярканне. Усё iшло ад Ролiнга! Цi ж ён, калi зноy убачыy яго бледнасць, якая рабiлася yсё больш прыкметнай, спачатку назваy гэта y брутальных выразах i агалiy перад iм тое, што звычайна яшчэ было ахутана туманамi лагоднай, невыразнай меланхолii!.. І ён працягваy iсцi, зморанымi, аднак настойлiвымi крокамi y задушлiвым паветры. Ён нiяк не мог знайсцi той куст язмiну, водар якога бесперапынна п’янiy яго. Язмiн жа яшчэ не мог цвiсцi, але яго yсюды суправаджаy гэты салодкi, п’янкi пах, як толькi ён выходзiy на свежае паветра… На адным павароце дарогi, каля самага валападобнага схiлу, на якiм у беспарадку раслi дрэвы, стаяла лаyка. Ён прысеy на яе i yталопiyся перад сабою. На другiм баку дарогi сцяжынка, парослая шорсткай травой, неyзабаве пачала збягаць унiз да ракi, якая сонна рухалася мiма. З таго боку – шаша, прамая, як страла, памiж двума шэрагамi таполяy. Там, з цяжкасцю, уздоyж бледна-фiялетавага гарызонту, самотна рухалася сялянская падвода. Ён сядзеy, утаропiyшыся, i не адважваyся паварушыцца, бо y такiм становiшчы нiчога вакол таксама не варушылася. І yвесь час, безупынна, гэты задушлiвы язмiн! І ва yсiм свеце гэты тупы цяжар, гэта цёплая гнятлiвая цiшыня, засмяглая без вiльгацi. Ён адчуваy, што аднекуль павiнна прыйсцi нейкае вызваленне – выратаванне, бурна-асвяжальная спатоля yсёй гэтай смагi y iм i y прыродзе. А потым ён раптам зноy убачыy перад сабою дзяyчыну y светлым антычным убраннi, з тонкай, белаю рукою, якая, напэyна, была мяккай i прахалоднай… Тады ён устаy i з неакрэсленым, напалову прынятым рашэннем усё хутчэй i хутчэй рушыy дарогаю y горад. Калi ён спынiyся з няясным яшчэ yсведамленнем, што ён ужо тут, у яго y сярэдзiне раптам усё скаланулася ад страху. Ужо настаy познi вечар. Усё вакол яго сцiхла i акунулася y змрок. Такой парой толькi вельмi рэдка y гэтай мясцовасцi, падобнай да прыгарада, хтосьцi з’яyляyся. Сярод шматлiкiх зорак, зацягнутых лёгкай смугою, на небе вылучаyся месяц, амаль што поyня. А y далечынi – флегматычнае святло газавага лiхтара. Ён жа стаяy перад яе домам. Не, ён не збiраyся yваходзiць! Але y яго y сярэдзiне штосьцi вырашыла, без яго ведама. І вось калi ён так тут стаяy i нерухома талопiyся на месяц, то гэта, мусiць, так i трэба было, гэта было яго месца. І аднекуль з’явiyся яшчэ большы прамень святла… Ён лiyся зверху, з трэцяга паверха, з яе пакоя, у якiм адно акно было адчынена. Значыць, яна не была занятая y тэатры; яна была дома i яшчэ не пайшла спаць… Ён заплакаy. Прыхiнуyся да агароджы i заплакаy. Усё было такiм сумным. Свет быy такi нямы i сасмяглы, а месяц такi бледны… Ён плакаy доyга, бо адчуваy гэта цягам нейкага часу як асвяжальнае вызваленне i yздым настрою ды разняволенне. Але потым яго вочы зрабiлiся яшчэ сушэйшымi i гарачэйшымi, чым яны былi раней. І гэтая жорсткая прыгнечанасць зноy цiснула на yсё яго цела, выцiскаючы стогн з грудзей, стогн… стогн… па… Паддацца… паддацца… Не! Не паддавацца, а самому!.. Ён выпрастаyся. Яго мускулы зацвярдзелi. Але потым зноy цiхая, абыякавая нуда выпетрыла яго сiлы. Не, лепей усё-такi зморана паддацца. Ён слаба нацiснуy на клямку i паволi пацягнуyся yверх па лесвiцы. Служанка зiрнула на яго крыху здзiyлена y такi час ды сказала, што шаноyная фройляйн дома. Яна yжо не дакладвала пра яго; ён адразу пасля кароткага стуку адчынiy дзверы y гасцёyню Ірмы. Ён не yсведамляy, што рабiy. Ён не сам пайшоy да дзвярэй, а яго штосьцi павяло. У яго было пачуццё, быццам ён ад слабасцi страцiy нейкую апору, быццам нейкая нямая неабходнасць з сур’ёзнаю, амаль трагiчнаю мiнай паказвае яму шлях. Ён адчуваy, што нейкая воля, здольная самастойна разважаць, выступаючы супраць гэтага бясслоyна-магутнага загаду, прывяла б яго yнутраны стан толькi y журботнае супрацьстаянне. Паддацца… паддацца; тады б адбылося правiльнае, неабходнае… У адказ на яго стук пачулася лёгкае пакашлiванне – гэтак, як перад размовай прачышчаюць горла; потым зморана i запытальна прагучала: "Уваходзьце!" Калi ён увайшоy, яна сядзела y паyзмроку каля задняй сцяны пакоя з краю канапы за круглым сталом; каля адчыненага акна на маленькiм серванце гарэла прынакрытая лямпа. Яна не глянула на яго, а, падумаyшы, што гэта дзяyчына, засталася сядзець у зморанай позе, прыцiснуyшыся шчакой да абiyкi канапы. "Добры вечар, фройляйн Вельтнэр", – цiха сказаy ён. Тут яна рэзка падняла галаву i, вельмi спужаyшыся, нейкую хвiлю глядзела на яго. Яна была бледная, а вочы – пачырванелыя. Пакутны выраз маyклiвай самаахвярнасцi быy заyважны вакол яе вуснаy, i безназоyная лагодная змора выяyляла скаргу y яе скiраваным на яго позiрку i y гучаннi яе голасу, калi яна потым спытала: "У такi познi час?" І тут з яго выплеснулася наверх тое, чаго ён яшчэ нiводнага разу не адчуваy, бо ён яшчэ нi разу не забываy самога сябе, цёплая, сярэдзiнняа пакута, бачыць боль на гэтым салодкiм, салодкiм твары i y гэтых каханых вачах, якiя луналi над ягоным жыццём як мiлае, вясёлае шчасце; так, у той час ён дагэтуль адчуваy толькi спачуванне да самога сябе – цяпер глыбокае, бясконца самаахвярнае спачуванне да яе. І тады ён застаyся стаяць, як стаяy, i толькi нясмела i цiха, але з пачуццём, шчыра вымавiy: "Чаму Вы плакалi, фройляйн Ірма?" Яна глянула моyчкi yнiз на свой падол, на белую хусцiнку, якую яна камячыла y руцэ. Тады ён падышоy да яе i, сядаючы побач з ёю, узяy яе абедзве матава-белыя рукi, халодныя i вiльготныя, i пачаy пяшчотна цалаваць абедзве, i калi з глыбiнi грудзей гарачыя слёзы падступiлi да самых вачэй, ён яшчэ раз дрыготкiм голасам паyтарыy: "Вы ж… плакалi?" Але яна схiлiла галаву яшчэ нiжэй на грудзi, так што лёгкi водар яе валасоy патыхнуy у яго бок, i пакуль яе грудзi змагалiся з цяжкiмi, напоyненымi страхам, бязгучнымi пакутамi, а яе пяшчотныя пальцы yздрыгвалi y ягоных, ён убачыy, як з яе доyгiх шаyкавiстых веек цяжка i павольна капнулi дзве слязiны. Тады ён спалохана прыцiснуy яе рукi да сваiх грудзей i жалобна, гучна, голасам, быццам яго прыдушылi, выгукнуy свой душэyны боль: "Я гэтага не вытрываю… не магу бачыць, што ты плачаш!" І яна yзняла свой бледны тварык да яго, так што яны змаглi сустрэцца позiркамi, зазiрнуyшы адно аднаму глыбока, аж да самай душы, i гэтымi позiркамi прызнацца, што кахалi. А потым радасна-збавiцельны, адчайна-нявiнны yскрык жарсцi прарваyся праз апошнi страх, i y той час, калi iх маладыя целы сплялiся y сутаргавай напрузе, не падпарадкаванай уласнай волi, дрыготкiя вусны прыцiснулiся i з’ядналiся y першым доyгiм пацалунку, ад якога рушыyся yвесь свет, праз адчыненае вакно yварвалася плынь бэзавага водару, якая зрабiлася задушлiвай i нараджала yсё больш нястрымную пажадлiвасць. І ён падняy яе лёгкае, амаль бясплоцевае цела з крэсла, i яны мармыталi адно аднаму y растуленыя вусны, як яны кахаюць адно аднаго. І тады раптам яго ахапiy незразумелы жах, калi яна, якая y яго закаханай няyпэyненасцi была для яго багiняй, у прысутнасцi якой ён заyсёды адчуваy сябе слабым, i нязграбным, i малым, пад яго пацалункамi пачала калыхацца. Ноччу ён прачнуyся. Месячнае святло мiгцела y яе валасах, а рука яе ляжала спакойна y яго на грудзях. Ён зiрнуy уверх, дзе быy Бог, i пацалаваy яе сонныя вочы i быy яшчэ лепшым хлапцом, чым калi-небудзь у ранейшым жыццi. Моцны навальнiчны лiвень за ноч прайшоy. Прырода вызвалiлася ад сваёй соннай лiхаманкi. Увесь свет удыхнуy пасвяжэлы пах. Пад халаднаватым ранiшнiм сонцам праз горад рухалiся yланы, i народ стаяy перад дзвярыма, убiраючы y сябе добрае паветра, i радаваyся. І калi ён, накiроyваючыся да свайго жытла, шыбаваy праз памаладзелую вясну, з летуценна-нявiннай расслабленасцю y целе, яму хацелася гукаць у светла-блакiтнае неба толькi радасныя воклiчы – о мая салодкая!.. салодкая!.. салодкая!!! Потым, дома, за пiсьмовым сталом, перад яе партрэтам, ён задумаyся i зладзiy сумленны iспыт свайму душэyнаму зместу: што ён, папраyдзе, зрабiy i цi не ёсць ён пры yсiм сваiм шчасцi нягоднiкам. Гэта прынесла б яму надзвычайны боль. Але yсё было добра i прыгожа. У яго на душы была такая звонкая радасць, як калiсьцi на канфiрмацыi, i калi ён выглянуy у вясновы дзень, якi спяваy i шчабятаy, ды зiрнуy на пяшчотна yсмешлiвае неба, то y яго зноy з’явiлася пачуццё, як у тую ноч, быццам ён глядзiць у твар Богу з сур’ёзнай, маyклiвай удзячнасцю, а яго рукi сплялiся, i ён са шчырай пяшчотай прашаптаy вясне яе iмя, быццам святую ранiшнюю малiтву… Ролiнг… Не, яму гэта не трэба ведаць. Ён цудоyны хлопец, але зноy палезе са сваiмi выказваннямi наконт усяго i выставiць справу y камiчным святле. А вось калi ён прыедзе дадому, то тады, аднойчы вечарам, пад гудзенне лямпы, распавядзе маме… пра yсё… усё шчасце. І ён зноy заглыбiyся ва yспамiны пра тое. Праз восем дзён Ролiнг, натуральна, пра yсё даведаyся. "Малы! – сказаy ён, – няyжо ты думаеш, што я дурны? Я yсё ведаю. Ты мог бы распавесцi мне пра yсё трохi больш падрабязна". "Не ведаю, пра што ты гаворыш. Калi б я нават ведаy, пра што ты гаворыш, я б не размаyляy пра тое, што ты ведаеш", – адказаy ён сур’ёзна, прычым з павучальнай мiнай, i жэстамi yказальнага пальца ён дасцiпна заблытаy свайго суразмоyцу y лабiрынце складанага сказа. "Ну толькi паглядзiце! Малы робiцца па-сапраyднаму дасцiпным! Чысты сапфiр! Што ж, будзь сапраyды шчаслiвым, шаноyны малады чалавек!" "А я i ёсць такi, Ролiнг!" – сказаy ён сур’ёзна i цвёрда i шчыра пацiснуy руку сябру. Але апошняму гэта зноy падалося занадта сентыментальным. "Слухай, – спытаy ён, – цi не пачне Ірмачка неyзабаве выконваць ролю маладых замужнiх кабет? Каптурыкi, здаецца, пасавалi б ёй цудоyна!.. Мiж iншым, цi не было б мне дарэчы стаць у вас сябрам дому?" "Ролiнг, ты невыносны!" Магчыма, Ролiнг толькi балбатаy. А магчыма, варункi нашага героя, якi праз iх цалкам адчужаyся ад сваiх знаёмых i колiшнiх звычак, увогуле не маглi доyга заставацца невядомымi. У горадзе неyзабаве пайшлi размовы, што "Вельтнэр з гётэyскага тэатра" мае "стасункi з маладзёнам-студэнтам" i што яны нiколi асаблiва не верылi y прыстойнасць гэтай "асобы". Напраyду, ён быy адчужаны ад усяго. Свет вакол яго правалiyся y бяздонне, а сярод незлiчоных ружовых воблачкаy i барочных амурчыкаy, якiя гралi на скрыпачках, ён лунаy праз тыднi – лёгка, светла, душэyна! Калi б яму толькi можна было y той час, калi гадзiны незаyважна знiкалi, ляжаць каля яе ног i, закiнуyшы галаву, пiць водар яе дыхання… А y iншым жыццё yжо для яго не iснавала, прайшло канчаткова. Цяпер заставалася толькi адно гэта… Тое, у дачыненнi да чаго y кнiжках yжывалася толькi вартае жалю слова "каханне"… Згаданае знаходжанне каля яе ног было, дарэчы, характэрным у стасунках дзвюх маладых асоб. У гэтым вельмi хутка выявiлася yся вонкавая перавага дваццацiгадовае жанчыны перад равеснiкам-мужчынам. Ён заyсёды быy тым, хто y iнстынктыyным iмкненнi падабацца ёй меyся быць як мага больш уважлiвым у словах i рухах, каб сапраyды дагадзiць ёй. За выключэннем поyнай самаадданасцi падчас самiх любоyных сцэн, ён пры iх публiчных зносiнах не заyсёды мог паводзiць сябе нязмушана: яму дрэнна давалася поyная раскаванасць. Ён, вядома, часткова з прычыны свайго самаадданага кахання, але y большай ступенi, мусiць, таму, што y грамадстве стаяy нiжэй, быy слабейшы, дазваляy ёй, як дзiця, лаяць сябе, каб потым пакорлiва i маркотна прасiць выбачыць, пакуль яму зноy не дазвалялася прыцiснуцца галавою да яе каленяy, а яна не пачынала пяшчотна гладзiць яму валасы з мацярынскай, амаль спачувальнай пяшчотаю. А ён пазiраy, лежачы каля яе ног, на яе знiзу yверх, ён прыходзiy i адыходзiy толькi паводле яе жадання, ён быy паслухмяны адносна кожнага яе капрызу, а капрызы y яе былi. "Малы, – казаy Ролiнг, – я думаю, што ты трапiy пад абцас. Мне здаецца, што ты занадта свойскi для дзiкага шлюбу!" "Ролiнг, ты – асёл. Ты гэтага не разумееш. Табе гэта незнаёма. Я кахаю яе. Гэта – усё. Я кахаю яе не проста так… так, а кахаю яе якраз… я… ах… гэта нiяк немагчыма выказаць…" "Ты проста казачна цудоyны хлопец", – казаy Ролiнг. "Ды кiнь ты, лухта!" Лухта! Гэтыя неразумныя выразы пра "абцас" ды "занадта свойскi" зноy-такi мог выказваць толькi Ролiнг. Ён сапраyды нiчога не цямiy у гэтым? А што ён сапраyды yяyляy сабою?! Стасункi ж былi такiмi простымi i правiльнымi. Ён жа y любы момант мог узяць яе рукi y свае i yвесь час паyтараць ёй: "Ах, няyжо ты мяне кахаеш, няyжо хоць кропельку кахаеш… Як я yдзячны табе за гэта!" Аднойчы цудоyным, лагодным вечарам, калi ён самотна блукаy па вулiцах, ён зноy прыдумаy верш, якi вельмi крануy яго. Вось такое нешта: Калi yжо дагарэy прамень І дзень памёр у цiшынi, З’яднайся з ноччу, нiбы цень, Ды yслаy таго, хто y вышынi. Адчуй душой, з якой журбой Наш лёс вартуе ён. Як быццам кажа: "Позiрк мой І шчасце бачыць, i праклён". Аднойчы прамiне вясна Ды прыйдзе зноy зiма… На свеце вечнага здаyна, Як нi шукай – няма. Пакуль жа смела тварык твой Прыцiснi да маёй шчакi, Усё яшчэ жыве вясной — Дзень сонечны такi! Не плач, не плач! Няма бяды, Прыйдзi, усцеш мяне. Якiя нашыя гады! Каханне нас не падмане! Але верш натхнiy яго не таму, што ён сапраyды i па-сур’ёзнаму yявiy сабе мажлiвасць канца. Гэта была б абсалютна вар’яцкая думка. Ад шчырага сэрца з’явiлiся толькi апошнiя радкi, дзе сумная манатоннасць iнтанацыi хвалявання ад цяперашняга шчасця была парушана хуткiмi, вольнымi рытмамi. Астатняе было толькi музычным настроем, з якога ён выцiскаy з вачэй незразумелыя слёзы. Потым ён зноy напiсаy сваiм родным дадому некалькi лiстоy, якiх, напэyна, не зразумеy бы нiводзiн чалавек. Там, шчыра кажучы, нiчога не было напiсана; наадварот, у iх самым хвалюючым чынам былi расстаyленыя знакi прыпынку, i яшчэ яны кiшэлi мноствам зусiм неабгрунтавана скарыстаных клiчнiкаy. Але ж нейкiм чынам яму патрэбна было выказаць усё сваё шчасце i даць знаць пра сябе, а з той прычыны, што, добра падумаyшы, ён не мог быць зусiм шчырым у гэтых варунках, то ён i трымаyся за шматзначныя клiчнiкi. Ён мог часта моyчкi i шчыра сам сабе пасмейвацца, уяyляючы, што нават яго вучоны тата не зможа расшыфраваць гэтыя iероглiфы, якiя абсалютна больш нiчога не азначалi, як прыблiзна: "Я бяз-меж-на шчаслiвы!" Так праходзiy час да сярэдзiны лiпеня – у гэтым мiлым, бяздумным, салодкiм, бурлiвым шчасцi, i yся гэтая гiсторыя зрабiлася сумнай, калi б потым не здарылася б вясёлая, смешная ранiца. Ранiца сапраyды была цудоyная. Было яшчэ даволi рана, каля дзевяцi гадзiн. Сонца толькi пяшчотна гладзiла скуру, а y паветры стаяy такi прыемны пах – менавiта такi, здавалася, як тады, той ранiцай пасля першай чароyнай ночы. Ён быy вельмi задаволены i стукаy увесь час сваiм кiйком па беласнежным тратуары. Ён захацеy пайсцi да яе. Яна яго зусiм не чакала. Гэта было якраз вельмi мiла. У яго напачатку быy намер пайсцi гэтай ранiцай на лекцыi, але з гэтага, вядома, нiчога не атрымалася… сёння. Гэтага яшчэ не хапала! У такое надвор’е сядзець у аyдыторыi! Калi б iшоy дождж – iншая рэч! Але y гэтых варунках, пад такiм небам з яго светлай, лагоднай усмешкай… да яе! да яе! Рашэнне прывяло яго y самы ружовы настрой. Ён, iдучы yжо yнiз Сянною вулiцай, насвiстваy сабе самыя моцныя рытмы застольнай песнi з "Cavalleria rusticana". Перад яе домам ён спынiyся i пэyны час паyдыхаy водар бэзу. З кустом ён паступова наладзiy самае шчырае сяброyства: заyсёды, прыходзячы сюды, ён спыняyся перад iм i вёy з iм невялiчкi, бясслоyны, вельмi шчыры дыялог. Тады бэз распавядаy яму цiхiмi пяшчотнымi прарочымi словамi пра yсё тое салодкае, што яго зноy чакала i ён разглядаy так, як бывае, адчуваючы вялiкае шчасце цi боль, пры расповедзе пра якiя нейкаму чалавеку цябе ахоплiвае адчай, i, перапоyнены пачуццямi, ты звяртаешся да велiчнай цiхай прыроды, як быццам яна штосьцi y гэтым разумее… Ён даyно разглядаy яго як нешта належнае да справы, спачувальнае, блiзкае i бачыy у iм з прычыны сваёй перманентнай паэтычнай аддаленасцi ад рэальнага жыцця нашмат больш, чым дэкаратыyны дадатак у сваiм рамане. Калi ён дастаткова наслухаyся ад бэзавага паху аповедаy i абяцанняy, то пайшоy па лесвiцы наверх i, паставiyшы свой кiёк у калiдоры, без стуку yвайшоy у пакой, у дзёрзкай радасцi засунуyшы рукi y кiшэнi штаноy свайго светлага летняга касцюма ды збiyшы капялюш на патылiцу, бо ведаy, што y такiм выглядзе ёй ён падабаецца найбольш. "Добрай ранiцы, Ірма! А-а… ты, мусiць… ашаломленая" – хацеy ён сказаць, але сам быy ашаломлены. Уваходзячы y пакой, ён убачыy, што яна рыyком узнялася ад стала, быццам хацела хуценька нешта забраць, але не ведала што. Яна толькi бездапаможна правяла сурвэткай па вуснах, стоячы на месцы i дзiyнавата паглядаючы на яго вялiкiмi вачыма. На стале былi кава i печыва. З аднаго боку сядзеy стары, пачцiвы пан з беласнежнай вострай бародкай, апрануты вельмi прыстойна, i жаваy; ён зiрнуy на яго з вялiкiм здзiyленнем. Студэнт хуценька сцягнуy з галавы свой капялюш i пачаy сарамлiва круцiць яго y руках. "О, пардон, – сказаy ён, – я не ведаy, што y цябе госцi". Пачуyшы "цябе", пан перастаy жаваць i yтаропiyся y твар дзяyчыны. Наш небарака не на жарт спужаyся, бо яна проста спалатнела i yсё яшчэ стаяла нерухома. А стары выглядаy яшчэ горш! Як нябожчык! Валасы, якiя яшчэ засталiся y яго, здавалася, былi непрычасаныя. Хто ж гэта мог быць? Ён паспешлiва ламаy сабе галаву. Яе сваяк? Але ж яна яму нiчога не казала?.. Ва yсякiм разе, ён з’явiyся тут не y час… Як шкада! А ён так радаваyся! Цяпер нiчога не заставалася, як пайсцi! Гэта было агiдна! І нiхто яму нiчога не сказаy! І як цяпер паводзiць сябе з ёю? "Што гэта?" – раптам прамовiy стары i азiрнуyся вакол сябе сваiмi маленькiмi, заглыбленымi шэрымi вачыма, нiбы чакаючы адказу на гэтае загадкавае пытанне. У яго галаве, вiдаць, усё пераблыталася. Грымаса, якая з’явiлася на яго твары, выглядала досыць недарэчнай. Нiжняя губа бязвольна i недарэчна адтапырылася. Нашаму герою раптам прыйшло y галаву назваць сябе. Ён зрабiy гэта даволi няyпэyнена. "Мяне завуць ***. Я толькi хацеy… я хацеy толькi выказаць маё шанаванне…" "Якое дачыненне гэта мае да мяне?! – раззлаваyся раптам ганарысты стары. – Што Вам увогуле трэба?" "Прабачце, я…" "Ах, што там! Зрабiце ласку пайсцi адсюль. Вы ж тут абсалютна лiшнi. Што, Маyзi?" – пры гэтым ён ласкава падмiргнуy Ірме. Ну вось, хоць наш герой, вiдавочна, не быy героем, але тон старога быy несумненна крыyдным… Нават не кажучы пра тое, што расчараванне, якое апанавала яго, зусiм папсавала яму добры настрой у такой ступенi, што ён адразу змянiy свае паводзiны. "Дазвольце мне, шаноyны пане, – прамовiy ён спакойна i yпэyнена, – я сапраyды не разумею, што дае Вам права размаyляць са мной такiм чынам. Асаблiва таму, што я знаходжуся y гэтым пакоi, мне здаецца, з гэткiм самым правам, як i Вы". Старому гэта yжо было занадта. Да такога абыходжання ён не прывык. Нiжняя губа y вялiкiм хваляваннi захадзiла сюды-туды; ён тройчы пляснуy сурвэткай па каленях i, скарыстаyшы yсе дапаможныя магчымасцi сваiх сцiплых галасавых сродкаy, выгукнуy: "Вы – бязглузды юнак… Вы! Вы – бязглузды юнак… Вы!" Калi зняважаны такiм чынам прытрымаy сваю злосць i дапускаy яшчэ магчымасць, што стары можа быць сваяком Ірмы, то цяпер яго цярпенню надышоy канец. Усведамленне свайго становiшча y дачыненнi да дзяyчыны ганарлiва yстала y iм ва yвесь рост. Яму было yжо абыякава, кiм быy гэты, iншы. Ён быy зганьбаваны самым грубым чынам i яму падалося, што ён дзейнiчае паводле добрых звычаяy свайго "права гаспадара дома", калi ён крута павярнуyся да дзвярэй i з вар’яцкай рэзкасцю запатрабаваy ад шаноyнага старога пана зараз жа пакiнуць жыллё. Стары на нейкi момант знямеy. Потым ён залапатаy то са смехам, то са слязьмi, а яго позiрк мiж тым блукаy па пакоi. "Не… каб… такое… але, не… каб такое! Божа мiласэрны, што… скажаш Ты на гэты конт?" – пры гэтым ён, у пошуках дапамогi, пазiраy наверх у кiрунку Ірмы, якая адвярнулася i не адклiкалася нiводным гукам. Калi няшчасны стары зразумеy, што ад яе не варта чакаць нiякай падтрымкi, а, акрамя таго, з-пад яго yвагi не выслiзнула пагрозлiвая нецярплiвасць, з якой яго працiyнiк паyтарыy свой жэст у бок дзвярэй, ён прызнаy сваю паразу. "Я пайду, – сказаy ён з высакароднай пакораю, – я зараз жа пайду. Але мы яшчэ пагаворым, Вы – хлапчук! Вы!" "Вядома, мы пагаворым! – закрычаy наш герой. – Абавязкова! Цi Вы думаеце… шаноyны, што Вы так дарма зрушылi мне на галаву Вашую лаянку! А пакуль што – прэч!" Калоцячыся i стогнучы, стары з цяжкасцю yстаy з крэсла. Шырокiя калашыны штаноy матлялiся вакол яго худых ног. Ён трымаyся за паяснiцу i ледзьве не ссунуyся зноy на крэсла. Гэта выклiкала y iм сентыментальны настрой. "Я – няшчасны стары чалавек, – замармытаy ён. – Я – няшчасны стары чалавек! Гэтая подлая грубасць!.. Ох… Ах…" І зноy у iм прачнулася шляхетная злосць: "Але мы яшчэ пагаворым! Мы яшчэ сустрэнемся! Абавязкова!" "Няyжо ж не!" – запэyнiy яго павесялелы мучыцель, зазiраючы y калiдор, дзе y той час стары пан дрыготкiмi рукамi надзяваy цылiндр, накiдваy на сябе грубы плашч i потым няyпэyненымi крокамi ступiy на сходы. "Вядома ж, мы пагаворым", – паyтарыy добры хлопец зусiм лагодна, бо варты жалю выгляд старога пана паступова выклiкаy у яго спачуванне. "Я y любы час буду y Вашым распараджэннi, – працягваy ён ветлiва, – але пасля Вашых паводзiн у дачыненнi да мяне Вы не павiнны здзiyляцца, што я дзейнiчаy менавiта так". Ён карэктна пакланiyся i пакiнуy на волю лёсу старога, якi, як ён чуy, на двары вiсклiвым голасам замаyляy карэту. Толькi цяпер ён зноy спахапiyся: а хто ж гэта мог быць, гэты стары вар’ят? Урэшце, можа, сапраyды нейкi яе сваяк?! Дзядзька або дзед цi яшчэ хтосьцi гэткага кшталту? О Божа, тады ён, магчыма, усё ж занадта пагарачыyся y дачыненнi да яго? Стары, магчыма, увогуле па сваёй натуры быy такiм, менавiта такiм!.. Але ж яна павiнна была б нешта заyважыць, калi гэта было так! Яна, як здалося, увогуле не выявiла нiякай зацiкаyленасцi да гэтай справы. Толькi цяпер яму гэта падалося дзiyным. Раней усю яго yвагу паглынулi бессаромныя паводзiны старога пана… Дык хто ж гэта быy? На душы y яго сапраyды зрабiлася зусiм няyтульна, i ён нейкi час памарудзiy, перш чым увайсцi зноy да яе, з думкай, што ён, магчыма, паводзiy сябе непрыстойна. Калi ён зачынiy за сабою дзверы пакоя, Ірма сядзела, адвярнуyшыся, з краю канапы, трымала y зубах махор батыставай хустачкi i нерухома талопiлася y прастору перад сабою, не паварочваючыся да яго. Ён хвiлiнку пастаяy зусiм нерухома, потым сплёy рукi y сябе на жываце i амаль з плачам ад бездапаможнасцi yсклiкнуy: "Ты ж толькi скажы мне, хто гэта быy, Божа лiтасцiвы!" Нiякага руху. Нiводнага слова. Яму рабiлася то холадна, то горача. Незразумелы жах уздымаyся y яго y сярэдзiне. Але потым ён настойлiва пачаy унушаць сабе, што гэта yсё проста смешна, сеy каля яе i па-бацькоyску yзяy яе за руку. "Добра, Ірмачка, будзь нарэшце разумнай. Ты ж, пэyна, не злуеш на мяне? Ён жа пачаy… стары пан… А хто ж гэта быy?" Мёртвая цiшыня. Ён устаy i y разгубленасцi на некалькi крокаy адышоyся ад яе. Дзверы каля канапы, якiя вялi y яе спальню, былi прыадчыненыя. Ён раптам увайшоy туды. На начным столiку каля галавы незасцеленага ложка ён убачыy нешта, што прыцягвала yвагу. Калi ён вярнуyся, у яго руцэ было некалькi сiнiх паперак, банкнотаy. Ён узрадаваyся, што адразу мог сказаць штосьцi iншае. Ён паклаy паперкi на стол са словамi: "Лепш схавай гэта пад замок; яны ляжалi там". Але раптам ён збялеy, як воск, яго вочы пашырылiся, а разяyленыя вусны задрыжэлi. Яна, калi ён з’явiyся з банкнотамi, звярнула расплюшчаныя вочы y яго бок, i ён убачыy яе позiрк. Штосьцi агiднае пацягнулася y iм кашчавымi, шэрымi пальцамi yверх i з сярэдзiны yчарэпiлася яму y горла. Ва yсякiм разе, было сумна глядзець, як бедны юнак выцягнуy перад сабою рукi i жалобным тонам дзiцяцi, паламаная цацка якога ляжыць на падлозе, толькi вымаyляy: "Не, не! Ах, не… не!" Потым з лiхаманкавым страхам ён памкнуyся да яе, шалёна хапаючы за рукi, як быццам затульваючы яе сабою, i звярнуyся поyным адчаю жалобным голасам: "Толькi не… прашу!.. Толькi, толькi – не!!! Ты ж не ведаеш, як я… як я… не!!! Толькi скажы, што не!!!" Потым зноy назад, з гучным вiсклявым воклiчам ён кiнуyся паyз акно y кухню, моцна yдарыyшыся галавою аб сцяну. Дзяyчына здранцвела пасунулуся глыбей, у самы куток канапы. "Урэшце, я ж працую y тэатры. Я не разумею, што за сцэны ты тут учыняеш… Гэтым жа займаюцца yсе. Мне абрыдла быць святою. Я yбачыла, куды гэта прыводзiць. Так не атрымаецца. У нас так не атрымаецца. Мы павiнны yсё гэта пакiнуць багатым. Мы мусiм самi думаць, як уладкоyвацца. Гэта туалеты i… i yсё". Нарэшце, яе нiбы прарвала: "Усе ж i так ведалi, што я yсё роyна!.." Тут ён кiнуyся да яе i пачаy пакрываць шалёнымi, жорсткiмi, пякучымi пацалункамi, i стваралася yражанне, быццам у яго лапатаннi: "О, ты… ты…" – усё яго каханне y неверагодным адчаi змагалася з жудаснымi, пратэстуючымi пачуццямi. Магчыма, цалуючы так, ён ужо пачынаy разумець, што для яго з гэтага моманту каханне ператвараецца y нянавiсць, а жарсць – у дзiкую помсту; магчыма, што пазней гэта yсё змяшалася. Ён сам гэтага не ведае. А потым ён стаяy унiзе, перад домам, пад пяшчотным, усмешлiвым небам, каля бэзавага куста. Як здранцвелы, ён стаяy, доyга, нерухома, апусцiyшы рукi yздоyж цела. Але раптам ён заyважыy, як на яго зноy дыхнула любоyнай асалодаю бэзавага куста, так пяшчотна, так чыста i мiла. І тут парывiстым рухам ён, няшчасны i раз’юшаны, затрос кулаком уверх усмешлiваму небу i паспрабаваy жорстка злавiць рукою гэтую хлуслiвую асалоду, ударыy туды y сярэдзiну, так што куст аж затрашчаy, ламаючыся i рассыпаючы пяшчотныя пялёсткi. Потым ён сядзеy дома за сталом, маyклiвы i аслаблы. Знадворку, у яркай велiчы, панаваy прыязны летнi дзень. А ён узiраyся y яе партрэт, дзе яна, як i раней, стаяла такая салодкая i чыстая. Над iм у суправаджэннi раскацiстых фартэпiянных пасажаy скардзiлася вiяланчэль, так незвычайна, як быццам нiзкiя, лагодныя гукi бурлiва i yзвышана yкладвалiся вакол яго душы, абуджаючы y iм як старыя, маyклiвыя, даyно забытыя пакуты некалькi вольных лагодна-журботных рытмаy. Аднойчы развiтаемся з вясной, Надоyга прыйдзе сумная зiма, Так дзве рукi жыцця адна адной На развiтанне кажуць: "Што ж, пакуль, кума!" І гэта найбольш мiралюбны канец, якiм я магу завяршыць, – што неразумны юнак тады яшчэ быy здольны плакаць…" На хвiлiнку y нашым кутку yсе прыцiхлi. Здавалася, што i абодва сябры каля мяне не былi вольныя ад журботнага настрою, якi быy пароджаны yва мне аповедам Доктара. "Усё?" – нарэшце спытаyся малы Майзэнберг. "Дзякаваць Богу!" – сказаy Зэльтэн з крыху, як мне здалося, штучнай жорсткасцю i yстаy, каб пайсцi блiжэй да вазы са свежым бэзам, якая стаяла y самым дальнiм кутку на маленькай разной этажэрцы. Цяпер я раптам зразумеy, адкуль паходзiла надзвычай моцнае yражанне, зробленае на мяне яго аповедам, – ад гэтага бэзу, пах якога адыгрываy у iм такую значную ролю i якi стаяy над усёй гiсторыяй. Гэты пах быy, несумненна, тым, што з’явiлася для Доктара асноyнай прычынай паведамiць нам пра тую падзею, а датычна мяне ён зрабiyся крынiцай сугестыyнага yздзеяння. "Кранальна! – сказаy Майзэнберг i, глыбака yздыхнуyшы, прыпалiy сабе новую цыгарэту. – Сапраyды кранальная гiсторыя. І такая надзвычай простая!" "Так, – падтрымаy я, – i якраз гэтая прастата гаворыць на карысць яе праyдзiвасцi". Доктар коратка засмяяyся, наблiзiyшы свой твар яшчэ больш да бэзу. Юны бялявы iдэалiст нiчога яшчэ не сказаy. Ён не спыняy руху свайго крэсла-каталкi, у якiм сядзеy i yсё яшчэ смактаy цукеркi. "Ляyбэ, здаецца, жудасна yзрушаны", – заyважыy Майзэнберг. "Вядома, гiсторыя кранальная! – жарсна адказаy той, перастаyшы гойдацца i yстаючы з месца. – Але ж Зэльтэн хацеy абвергнуць мяне. Толькi ж я нiдзе не заyважыy, каб яму гэта yдалося. А дзе ж, разглядаючы гэтую гiсторыю, убачыць маральнае апраyданне y дачыненнi да жаночай асобы?.." "Ай, кiнь ты свае пратухлыя yжо выказваннi! – бесцырымонна i з невытлумачальнай раздражнёнасцю y голасе перабiy яго Доктар. – Калi ты мяне яшчэ не зразумеy, то я магу цябе толькi пашкадаваць. Калi сёння жанчына па?дае праз каханне, то заyтра яна падзе за грошы. Гэта я хацеy табе распавесцi. Абсалютна нiчога болей. Магчыма, гэта yтрымлiвае маральнае апраyданне, за якое ты так горача выступаеш". "Добра, а скажы, – раптам спытаy Майзэнберг, – калi гэта праyда, адкуль ты тады ведаеш усю гэтую гiсторыю так дакладна, аж да асобных дэталей, i чаму ты так увогуле раздражняешся з гэтай нагоды?" Доктар хвiлiнку памаyчаy. Потым раптам яго правая рука кароткiм, нязграбным, амаль сутаргавым рухам ударыла y сярэдзiну бэзавага букета, пах якога ён толькi што глыбока i павольна yдыхаy. "О мой Бог, – сказаy ён, – ды таму што гэта быy я сам, "добры хлопец"… Інакш мне было б усё роyна!" Сапраyды, тон, якiм ён гэта прамовiy ды яшчэ yдарыy з гэтай адчайнай журботнай жорсткасцю па бэзе дакладна, як тады… Сапраyды, у iм ужо нiяк нельга было пазнаць таго былога "добрага хлопца". Расчараванне Мне здаецца, што выказваннi гэтага дзiyнага пана зусiм збiлi мяне з тропу, i я баюся, што яшчэ i цяпер не здолею паyтарыць iх такiм чынам, каб яны гэтаксама закранулi iншых, як у той вечар мяне. Магчыма, iх уздзеянне грунтавалася толькi на непрыемнай адкрытасцi, з якой зусiм незнаёмы мне чалавек выяyляy iх перада мною. З восеньскага надвячорка, у якi той незнаёмец звярнуy на сябе маю yвагу на плошчы Святога Марка[28 - Плошча Святога Марка – гiстарычны цэнтр Венецыi: сабор Святога Марка, Палац дожаy i Каралеyскi палац.], прайшло yжо каля двух месяцаy. На вялiкай плошчы не было iстотнага руху людзей, але перад стракатым дзiyным збудаваннем, пышныя i казачныя абрысы ды залатыя yпрыгожаннi якога y чароyнай выразнасцi вылучалiся на пяшчотным светла-блакiтным небе, пад лагодным марскiм ветрам трапяталi сцягi; якраз перад галоyным парталам вакол маладой дзяyчыны, якая рассыпа?ла зярняты кукурузы, ужо сабраyся досыць вялiкi гурт галубоy, i iх налятала з усiх бакоy усё больш i больш… Вiдовiшча непараyнальна светлай i святочнай прыгажосцi. Тут я сустрэy яго, i цяпер, калi пiшу, ён надзвычайна выразна стаiць у мяне перад вачамi. Ён быy нiжэйшы ад сярэдняга росту, iшоy хутка, прыгорбiyшыся i трымаючы сваю гачку абедзвюма рукамi за спiнаю. На iм быy чорны жорсткi капялюш, светлы летнi плашч i штаны y цёмную палоску. Невядома чаму я палiчыy яго за англiчанiна. Яму магло быць трыццаць гадоy, а магчыма, i пяцьдзясят. Яго твар з таyставатым носам i шэрымi вачыма, якiя пазiралi зморана, быy гладка выгалены, а на яго вуснах увесь час гуляла незразумелая i дурнаватая yсмешка. Толькi час ад часу ён дапытлiва азiраyся, уздымаючы бровы, потым зноy утароплiваyся y зямлю перад сабою, прамаyляy самому сабе колькi слоy, матляy галавою i yсмiхаyся. Так ён упарта yверх-унiз перасякаy плошчу. З гэтага часу я назiраy за iм штодня, бо ён, здавалася, не меy iншага занятку, як у добрае, так i y дрэннае надвор’е, з ранiцы i папаyднi трыццаць-пяцьдзясят разоy паласаваць крокам плошчу, заyсёды адзiн i заyсёды з аднолькавым дзiyным выразам твару. У той вечар, пра якi вядзецца гаворка, адбываyся канцэрт вайсковага аркестра. Я сядзеy за адным са столiкаy, якiя кавярня "Фларыян" вольна расстаyляе на плошчы, i калi пасля заканчэння канцэрта натоyп, што да гэтага y густых плынях хвалямi калыхаyся сюды-туды, пачаy рассыпацца, незнаёмец з заyсёднай невытлумачальнай усмешкай заняy месца за суседнiм вольным сталом. Час праходзiy, вакол рабiлася yсё цiшэй, сталы yжо паyсюдна апусцелi. Цяпер толькi зрэдку мiма праходзiy чалавек; велiчны спакой усталяваyся над плошчай, неба yжо было yсыпана зоркамi, i над маляyнiча тэатральным фасадам сабора Святога Марка з’явiyся паyмесяц. Я пачаy чытаць газету, адвярнуyшыся ад суседа, i yжо меркаваy пакiнуць яго аднаго, як раптам быy вымушаны павярнуцца напалову y ягоны бок; дагэтуль я не чуy ад яго нiводнага гуку або руху, а цяпер ён раптам загаварыy. "Вы, шаноyны, першы раз у Венецыi?" – спытаy ён на дрэннай французскай мове, i калi я паспрабаваy адказаць яму па-ангельску, ён працягнуy размову на чыстай, без дыялектызмаy, нямецкай мове цiхiм i хрыпатым голасам, спрабуючы адкашляцца. "Вы yсё бачыце yпершыню? Цi задавольвае гэта Вашыя чаканнi? Можа, нават пераyзыходзiць iх? Ах! Нiчога больш цудоyнага Вы не чакалi? Няyжо праyда? Вы кажаце гэта не толькi, каб падавацца шчаслiвым i вартым зайздрасцi? Ах!" Ён адкiнуyся тулавам назад i пачаy разглядаць мяне, хутка мiргаючы, з абсалютна незразумелым выразам твару. Паyза, якая настала, цягнулася доyга, i, не ведаючы, як працягваць гэтую дзiyную размову, я зноy быy сабраyся yстаць, як у той момант ён паспешлiва нахiлiyся. "Вы, шаноyны, ведаеце, што такое расчараванне? – спытаy ён цiха i настойлiва, абапiраючыся абедзвюма рукамi на гачку. – Не маленькая няyдача y дробязi, не памылка, а вялiкае yсёабдымнае расчараванне, якое рыхтуецца табе yсiм-усiм жыццём? Натуральна, Вам яно невядома. А я з часоy юнацтва нi на крок не разлучаyся з iм, i яно зрабiла мяне самотным, няшчасным i дзiвакаватым, я гэтага не адмаyляю. Ды i як Вы, шаноyны, маглi б мяне зразумець? Але, магчыма, Вам гэта yдасца, калi я папрашу Вас выслухаць мяне на працягу дзвюх хвiлiн. Бо калi штосьцi можа быць выказана, то гэта зазвычай робiцца хутка… Дазвольце Вам нагадаць, што я вырас у вельмi маленькiм гарадку y пастарскiм доме, дзе y празмерна ахайных памяшканнях панаваy старасвецка-патэтычны аптымiзм вучонасцi, у якiм ты yдыхаy своеасаблiвую атмасферу прапаведнiцкай рыторыкi – гэтых высокiх слоy пра дабро i зло, прыгожае i агiднае, якiя я так моцна зненавiдзеy, бо, магчыма, яны, толькi яны вiнаватыя y маiх пакутах. Жыццё для мяне, несумненна, складалася з высокiх слоy, бо я нiчога пра яго не ведаy, акрамя небудзённых i iлюзорных уяyленняy, якiя стваралiся yва мне гэтымi словамi. Я чакаy ад людзей боскай дабрынi i д’ябальшчыны, ад якой валасы yстаюць дыбарам; я чакаy ад жыцця неверагодна прыгожага i агiднага, i палкае жаданне yсяго гэтага паланiла мяне: глыбокая, баязлiвая жарсць спазнаць шырокую рэчаiснасць, зведаць прыгоду – усё роyна, якую; перажыць хмельна-цудоyнае шчасце ды невыказна-незвычайныя, якiя i yявiць сабе немагчыма, пакуты. Я з сумнай выразнасцю прыпамiнаю, шаноyны пане, першае расчараванне y маiм жыццi, i я прашу Вас заyважыць, што яно не было вынiкам маёй няздзейсненай прыгожай надзеi, а yзнiкла з выпадку няшчаснага здарэння. Я быy яшчэ падлеткам, калi y бацькоyскiм доме ноччу здарыyся пажар. Агонь непрыкметна i вераломна распаyсюдзiyся; загарэyся yвесь паверх, аж да дзвярэй майго пакойчыка, лесвiца таксама была недалёка ад таго, каб вось-вось успыхнуць. Я першы заyважыy гэта, i памятаю, што кiнуyся наyцёкi цераз дом, увесь час выкрыкваючы: "Гарыць! Гарыць!" Я згадваю гэта слова з вялiкай дакладнасцю, i я прыпамiнаю таксама, якое пачуццё ляжала y яго аснове, хоць у той час я, пэyна, гэтага не yсведамляy. Вось ён, адчуy я, пажар; вось я бачу яго y жыццi! Горшага нiчога няма? Гэта yсё?.. Далiбог, гэта не было дробяззю. Увесь дом згарэy, мы з вялiкай цяжкасцю выратавалiся з надзвычайнай небяспекi, я сам атрымаy значныя цялесныя пашкоджаннi. Было б таксама няправiльным сказаць, што мая фантазiя апярэджвала падзеi, малявала пажар бацькоyскага дома больш жахлiва. Але неакрэсленае прадчуванне, бясформеннае yяyленне чагосьцi яшчэ больш жудаснага жыло yва мне, i y параyнаннi з iм рэчаiснасць падалася мне бляклай. Пажар быy маёю першай вялiкай жыццёвай падзеяй: жудасная надзея сталася пры гэтым расчараваннем. Не бойцеся, што я буду i далей падрабязна паведамляць вам пра свае расчараваннi. Я задаволюся тым, што скажу, што я са злашчаснай рупнасцю сiлкаваy свае цудоyныя спадзяваннi ад жыцця тысячамi кнiг – творамi пiсьменнiкаy. Ах, я навучыyся ненавiдзець iх, гэтых творцаy, якiя пiшуць свае высокiя словы дзе толькi могуць i з радасцю намалявалi б iх на нябеснай столi кедрам, акунуyшы яго y Везувiй[29 - "І з радасцю намалявалi б iх на нябеснай столi кедрам, акунуyшы яго y Везувiй…" – паводле верша Генрыха Гайнэ "Прызнанне".]; а я y той самы час не магу не yспрымаць кожнае высокае слова як хлусню цi як здзек! Натхнёныя паэты напявалi мне, што мова бедная, ах! яна бедная… О, не, шаноyны! Мова, здаецца мне, багатая, бязмерна багатая y параyнаннi з беднасцю i абмежаванасцю жыцця. У болю ёсць свае межы: фiзiчны боль абмежаваны беспрытомнасцю, душэyны – атупеннем. Наконт шчасця – тое самае! Але патрэба людзей у зносiнах вынайшла гукi, якiя, аднак, перахiтрылi гэтыя межы. Цi прычына yва мне? Няyжо толькi y мяне yздзеянне пэyных слоy такiм чынам пранiзвае спiнны мозг, што выклiкае прадчуваннi падзей, якiя yвогуле нiколi не здараюцца? Я выйшаy у знакамiтае жыццё, поyны гэтага палкага жадання адной-адзiнай жыццёвай падзеi, якая б адпавядала маiм высокiм прадчуванням. Лiтасцiвы Божа, гэтага са мной не адбылося! Я паyсюдна блукаy, каб наведаць самыя хвалёныя месцы на зямлi, каб наблiзiцца да мастацкiх твораy, вакол якiх, выказваючы самыя высокiя словы, танчыць чалавецтва; я спыняyся, стаяy перад iмi i казаy сабе: прыгожа. А што – прыгажэйшага нiчога няма? Гэта yсё? Я не разбiраюся y фактычнасцях; гэтым, магчыма, тлумачыцца yсё. Дзесьцi y свеце я аднойчы стаяy у гарах над глыбокiм, вузкiм прадоннем. Скалiстыя сцены былi голыя i стромыя, а yнiзе булькатала па выступах вада. Я зазiрнуy унiз i падумаy: "Што, калi я yпаду?" Але y мяне было дастаткова досведу, каб адказаць сабе: калi б гэта здарылася, то я, падаючы, сказаy бы сабе: "Вось ты падаеш унiз, i гэта – факт! Што гэта, шчыра кажучы?.." Цi паверыце вы мне, што я дастаткова перажыy, каб мець крыху права на слова? Колькi гадоy таму я кахаy дзяyчыну, мiлае i прывабнае стварэнне, якое б я ахвотна павёy за руку пад маёй аховай; але яна мяне не кахала, i гэта было не дзiyна: хтосьцi iншы меy права яе ахоyваць… Цi бывае больш пакутлiвая жыццёвая падзея? Цi бывае штосьцi больш балючае, чым гэтая жорсткая бяда, змяшаная з пажадлiвасцю? Не адну ноч я праляжаy з расплюшчанымi вачыма, i больш сумнай, больш пакутлiвай, чым усё астатняе, увесь час была думка: "Гэта вялiкi боль! Вось я яго трываю!.." Дык што гэта, папраyдзе? Цi варта распавядаць Вам i пра мае шчаслiвыя здарэннi? Бо i шчасце здаралася y маiм жыццi, але i шчасце расчароyвала мяне… Мусiць, не варта, бо yсё гэта грубыя прыклады, якiя не растлумачаць Вам, што гэта ёсць жыццём у сваёй сутнасцi, жыццём у сваёй пасрэднай, нецiкавай i шэрай хадзе, якое мяне расчароyвала, расчароyвала, расчароyвала. "Што гэта такое, – пiша аднойчы юны Вертэр[30 - Словы з рамана Ё. В. Гётэ "Пакуты юнага Вертэра".], – чалавек, праслаyлены паyбог? Цi няма y яго недахопу сiлы, якая яму больш за yсё патрэбная? І калi ён узлятае ад радасцi або нiкне y пакутах, цi не yтрымлiваецца ён у абодвух становiшчах, цi не даводзiцца там зноy назад да тупой, халоднай свядомасцi, бо цi не жадаy ён згубiцца y паyнаце бясконцага?" Я часта згадваю дзень, калi yпершыню yбачыy мора. Мора вялiкае, мора шырокае, мой позiрк сягаy удалячынь ад берага i спадзяваyся зрабiцца вольным, але там, за морам, быy гарызонт… Навошта y мяне ёсць гарызонт? Ад жыцця я чакаy бясконцасцi. Магчыма, ён вузейшы, мой гарызонт, чым у iншых людзей? Я сказаy, што мне не хапае адчування фактычнасцi, а, магчыма, у мяне зашмат такога адчування? Цi не зарана я yжо не магу больш? Цi не зарана я здаюся? Няyжо боль i шчасце знаёмыя мне толькi y самай нiзкай ступенi, толькi y разбаyленым стане? Я так не думаю; i я не веру людзям, я веру найменш тым з iх, якiя перад аблiччам жыцця паyтараюць высокiя словы творцаy, – гэта баязлiвасць i хлусня! Мiж iншым, цi заyважылi вы, шаноyны, што ёсць людзi, якiя настолькi пыхлiвыя i такiя пажадлiвыя на пашану i таемную зайдрасць iншых, што яны сцвярджаюць, нiбыта iм вядомыя толькi высокiя словы шчасця, i нiводнага – пакут? Ужо цёмна, i Вы амаль не слухаеце, таму сёння я хачу яшчэ раз прызнацца, што i я, я сам, аднойчы паспрабаваy уключыцца y хлусню гэтых людзей, каб выставiць сябе шчаслiвым перад самiм сабою ды iншымi. Але прайшоy ужо, можа, з год, як гэтая пыха рассыпалася, i я цяпер зрабiyся самотным, няшчасным i дзiyнаватым, я гэтага не адмаyляю. Мой улюбёны занятак – разглядаць ноччу зорнае неба; цi ж гэта не найлепшы сродак абстрагавацца ад зямлi i ад жыцця? І, магчыма, мне можна дараваць, што я пры гэтым яшчэ й iмкнуся, наколькi магчыма, захаваць свае прадчуваннi? Марыць пра вызваленае жыццё, у якiм рэчаiснасць раствараецца без рэштак расчаравання y маiх высокiх прадчуваннях? Пра маё жыццё, у якiм няма больш нiякага гарызонту? Я мару пра гэта i чакаю смерцi. Ах, яна вядомая мне yжо так дакладна, гэтая смерць, гэтае апошняе расчараванне! А вось i смерць, скажу я сам сабе y апошнi момант. Я пазнаю яе на yласным досведзе… Дык што ж гэта такое? Але на плошчы пахаладала yжо, шаноyны; я здольны гэта адчуваць, хе-хе! Дазвольце развiтацца з Вамi i выказаць Вам найлепшыя пажаданнi… Адзьё". Паяц Пасля yсяго, як вынiк i як вартае выйсце, сапраyды, з усяго – толькi агiда, якую yнушае мне жыццё – маё жыццё – агiда, якую мне yнушае "yсё гэта" i "сукупнасць"; гэтая агiда душыць мяне, не дае спакою, калоцiць i валiць на дол, i яна, магчыма, рана цi позна аднойчы надасць мне iмпэту, каб паламаць цераз калена смешныя i нiкчэмныя варункi i знiкнуць. Праyда, магчыма, што я пратрымаюся яшчэ адзiн-другi месяц, што я яшчэ чвэрць або палову года буду працягваць есцi, спаць i працаваць – гэтаксама механiчна, упарадкавана i спакойна, як праходзiла гэтай зiмою маё знешняе жыццё, што знаходзiлася y жудаснай супярэчнасцi з пустэльным працэсам распаду майго yнутранага жыцця. Цi не праyда, што yнутраныя перажываннi чалавека тым больш моцныя i дзейсныя, чым больш вольна ад абавязкаy, непрактычна i спакойна ён жыве вонкава? Нiчога не зробiш: трэба жыць; нават калi ты не пагаджаешся быць чалавекам дзеяння i адыходзiш у самую спакойную пустэльню, то нечаканыя павароты жыцця заспеюць цябе y душы, i ты павiнен будзеш выяyляць свой стрыжань, хто б ты нi быy – герой цi дурань. Я завёy сабе гэты акуратны сшытак, каб распавесцi y iм маю "гiсторыю", а навошта? Магчыма, увогуле, каб толькi было што рабiць? Магчыма, з прычыны цiкавасцi да псiхалогii i дзеля таго, каб цешыцца, што гэта неабходна? Неабходнасць так суцяшае! А, магчыма, i для таго, каб на нейкiя кароткiя моманты пацешыцца перавагай над самiм сабою i нечым накшталт абыякавасцi?.. Бо абыякавасць, я yпэyнены, – гэта свайго кшталту шчасце… І Ён застаyся так далёка, гэты маленькi стары гарадок са сваiмi вузкiмi вуглаватымi вулiцамi, з франтонамi, са сваiмi гатычнымi цэрквамi i фантанамi, сваiмi прадпрымальнымi, салiднымi i простымi людзьмi ды вялiкiм сiвым ад старасцi домам патрыцыяy, у якiм я вырас. Ён знаходзiyся y цэнтры горада i перажыy чатыры пакаленнi заможных i паважаных прадпрымальнiкаy. "Ora et labora"[31 - "Ora et labora" (лац.) – "Малiся i працуй", адно з правiлаy Ордэна бенедыкцiнцаy.] было напiсана над уваходнымi дзвярыма, i калi з прасторнай цаглянай прыхожай, якую зверху аблямоyвала галерэя з пакрытага белым лакам дрэва, падымацца па шырокай лесвiцы, то трэба было перасекчы прасторнае фае i маленькую цёмную залу з калонамi, каб цераз адны з высокiх белых дзвярэй трапiць у гасцёyню, дзе сядзела за раялем i грала мая мацi. Яна сядзела y паyзмроку, бо на вокнах вiселi цяжкiя, цёмна-чырвоныя гардзiны; а белыя фiгуркi багоy на шпалерах, здавалася, пластычна выступаюць з блакiтнага задняга плану i пры слухоyваюцца да гэтых цяжкiх, нiзкiх пачатковых гукаy шапэнаyскага накцюрна, якi яна найбольш любiла i заyсёды выконвала вельмi павольна, каб атрымаць усю асалоду ад меланхолii кожнага акорда. Раяль быy стары i страцiy паyнату гучання, але пры дапамозе педалi "пiяна", якая так прыглушала высокiя гукi, што яны нагадвалi матавае срэбра, можна было дасягнуць незвычайнага эфекту. Я сядзеy на масiyнай дамаставай канапе з вертыкальнай спiнкай, слухаy музыку i назiраy за мацi. Яна была маленькай i зграбнай, найчасцей у сукенцы з мяккай, светла-шэрай тканiны. Яе вузкi твар не быy прыгожым, але пад укладзенымi, хвалiстымi бялявымi валасамi ён ствараy уражанне цiхага, пяшчотнага, летуценнага дзiцячага тварыка, i калi яна, схiлiyшы галаву крышку набок, сядзела за раялем, то была падобная да маленькiх кранальных анёлаy, якiя на старых карцiнах iгралi на гiтары каля ног мадонны. Калi я быy малы, яна мне сваiм цiхiм i стрыманым голасам часта распавядала казкi, якiх больш нiхто не ведаy; або проста клала рукi мне на галаву y сябе на каленях i сядзела моyчкi i нерухома. Мне здаецца, што гэта былi самыя шчаслiвыя i самыя спакойныя гадзiны майго жыцця… Яе валасы не сiвелi, i мне здавалася, што яна не старэе; толькi яе постаць рабiлася yсё больш пяшчотна зграбнай, а яе твар усё худнеy, рабiyся больш спакойным i летуценным… А мой бацька быy высокiм i мажным мужчынам у элегантным чорным суконным сурдуце i белай камiзэльцы, паyзверх якой звiсаy залаты бiнокль. Памiж яго кароткiмi сiвымi бакенбардамi выступаy круглы i моцны падбародак, якi, як i верхняя губа, быy чыста паголены, а памiж бровамi ляжалi дзве глыбокiя вертыкальныя складкi. Гэта быy магутны мужчына з вялiкiм уплывам на грамадскiя справы; я бачыy, як яго пакiдалi людзi, усхваляваныя i з полымнымi вачыма, але бачыy i iншых, якiя былi зломленыя i y поyным адчаi. Бо часам здаралася, што я, а магчыма, i мая мацi, дый мае абедзве старэйшыя сястры прысутнiчалi пры такiх сцэнах; магчыма, таму, што мой бацька хацеy унушыць мне славалюбнае iмкненне дамагчыся y жыццi таго ж самага, што i ён; а магчыма, i таму, як я падазраю, што яму патрэбная была публiка. У яго была звычка, адкiнуyшыся y крэсле i трымаючы адну руку за абшлагам сурдута, глядзець услед ашчаслiyленаму цi знiшчанаму чалавеку, што выклiкала y мяне, яшчэ дзiцяцi, гэтае падазрэнне. Я сядзеy у кутку i назiраy за сваiмi бацькам i мацi, быццам выбiраючы памiж iмi, i мяне турбавала думка, як лепш жыць – у летуценнях цi yладна займаючыся справай. І мой позiрк урэшце запыняyся на спакойным твары маёй мацi. II Не тое, каб я быy у сваёй вонкавай сутнасцi такiм самым, як яна, бо мае заняткi y бальшынi былi абсалютна не цiхiмi i не бясшумнымi. Я згадваю адзiн з iх, якому я аддаваy перавагу перад забавамi з маiмi аднагодкамi ды iх азартнымi гульнямi i якi i цяпер мяне, каму yжо тым часам споyнiлася трыццаць гадоy, напаyняе весялосцю i задавальненнем. Справа датычыла вялiкага i добра абсталяванага лялечнага тэатра, з якiм я зачыняyся зусiм адзiн у сваiм пакоi, каб ставiць самыя неверагодныя музычныя драмы. Мой пакой, якi месцiyся на трэцiм паверсе i y якiм вiселi два змрочныя партрэты продкаy з валенштэйнаyскiмi[32 - З валенштэйнаyскiмi бародамi… – падобнымi да той, якую насiy Альбрэхт Валенштэйн (1583–1634), германскi палкаводзец часоy Трыццацiгадовай вайны.] бародамi, зацямняyся, а адна лямпа ставiлася каля тэатра; штучнае асвятленне yяyлялася неабходным дзеля yзмацнення настрою. Я займаy месца непасрэдна перад сцэнаю, бо я быy капельмайстрам, а мая левая рука ляжала на вялiкiм круглым кардонным карабку, якi быy адзiным бачным аркестравым iнструментам. І вось з’яyлялiся дзейныя акцёры, якiх я сам маляваy чарнiлам i пяром, выразаy i забяспечваy драyлянымi дошчачкамi, каб яны маглi стаяць. Гэта былi паны y плашчах ды цылiндрах i дамы неверагоднай прыгажосцi. "Добры вечар, – казаy я, – шаноyныя панове! Усё y парадку? Я yжо загадзя на месцы, бо трэба было даць яшчэ сякiя-такiя распараджэннi. Але, мусiць, ужо час накiравацца y гардэроб". Усе накiроyвалiся y гардэробы, якiя месцiлiся за сцэнай, i адтуль вярталiся неyзабаве цалкам змененымi, у выглядзе стракатых тэатральных герояy, i праз дзiрку, якую я выразаy у заслоне, яны пазiралi, як запоyнена зала. Зала была сапраyды запоyненая някепска, i я званiy сам сабе пра пачатак паказу, пасля чаго yздымаy дырыжорскую палачку i нейкi час цешыyся абсалютнай цiшынёю, якую ствараy гэты yзмах. Але як толькi па маiм новым узмаху раздаваyся самы, магчыма, глухi барабанны пошчак, якi yяyляy сабою пачатак уверцюры i якi я выконваy левай рукою па кардонным карабку, – уступалi трубы, кларнеты i флейты, чыё гучанне я непараyнальным чынам пераймаy, i музыка гучала, аж пакуль пры магутным крэшчэнда заслона не скручвалася yверх i y цёмным лесе цi y прыгожа дэкараванай зале не пачыналася драма. Спачатку гэта нараджалася y думках, але потым павiнна было iмправiзавацца дэталёва, i асновай жарсных i пяшчотных напеваy, для суправаджэння якiх кларнеты выводзiлi трэлi i грымеy кардонны карабок, былi незвычайныя паyнавартасныя вершы, напоyненыя высокiмi i адважнымi словамi, якiя часам рыфмавалiся, але рэдка yяyлялi сабою нейкi разумны змест. Опера ж працягвалася, пакуль я левай рукою стукаy у барабан, ротам спяваy i ствараy музыку, а правай не толькi самым старанным чынам дырыжыраваy дзейнымi акцёрамi, але i yсiм астатнiм, так што пасля заканчэння актаy раздавалiся захоплена зычлiвыя воплескi, заслона павiнна была yздымацца раз за разам, а часам нават з’яyлялася неабходнасць, каб капельмайстар паварочваyся на сваiм месцы, з гонарам i адначасова лiслiва слаy падзякi y залу. Сапраyды, калi пасля такога напружанага спектакля я, разгарачаны, упакоyваy свой тэатр, мяне напаyняла шчаслiвая змора, такая, якую, мусiць, адчувае y сабе добры мастак, якi пераможна закончыy свой твор, уклаyшы y яго увесь талент… Гэтая гульня заставалася маiм улюбёным заняткам да трынаццацi-чатырнаццацi гадоy. III Як жа праходзiла маё маленства y вялiкiм доме, у нiжнiх памяшканнях якога займаyся сваёй справай бацька, у той час як мая мацi марыла, седзячы y крэсле, або цiха i задуменна грала на раялi, а мае дзве сястры, старэйшыя за мяне на два i тры гады, уходжвалiся на кухнi цi каля шаф для бялiзны? Я мала што памятаю з гэтага часу. Дакладна вядома, што я быy надзвычай жывым хлопчыкам, што я сумеy заслужыць павагу i любоy сваiх таварышаy па вучобе: дзякуючы прывiлеяванаму паходжанню, узорнаму перадражнiванню настаyнiкаy, дзякуючы тысячы п’ес i выдатнаму yменню выказвацца. Але з вучобай справы y мяне iшлi кепска, бо я занадта быy заглыблены y пошуках смешнага y жэстах i рухах настаyнiкаy, каб у мяне яшчэ заставалася yвага на yсё астатняе, а дома y мяне галава была напоyнiцу напханая матэрыяламi для опер, вершамi i yсялякаю лухтой, i y вынiку не заставалася магчымасцi заняцца чымсьцi сур’ёзным. "Фу, – гаварыy мой бацька, i складкi памiж яго бровамi паглыблялiся яшчэ больш, калi я пасля полудня прыносiy яму y гасцiную пасведчанне з адзнакамi, i ён, трымаючы руку за абшлагам сюртука, прачытваy гэтую паперыну. – Ты прыносiш мала радасцi, гэта праyда. Што з цябе будзе, калi ты маеш ласку сказаць мне гэта? У жыццi ты анiколi не выкараскаешся на паверхню…" Гэта yсё засмучала; але i не перашкаджала таму, што я пасля вячэры чытаy ужо бацькам i сёстрам верш, якi я напiсаy апоyднi. Бацька пры гэтым смяяyся так, што аж падскоквала пенснэ на яго камiзэльцы… "Што за дурноты!" – усклiкваy ён раз-пораз. А мама прытульвала мяне да сябе, адкiдвала мне з iлба валасы i казала: "Зусiм нядрэнна, мой хлопчык, я лiчу што y вершы ёсць парачка сiмпатычных месцаy". Гэта yсё засмучала; але i не перашкаджала таму, што я пасля вячэры чытаy ужо бацькам i сёстрам верш, якi я напiсаy апоyднi. Бацька пры гэтым смяяyся так, што аж падскоквала пенснэ на яго камiзэльцы… "Што за дурноты!" – усклiкваy ён раз-пораз. А мама прытульвала мяне да сябе, адкiдвала мне з iлба валасы i казала: "Зусiм нядрэнна, мой хлопчык, я лiчу што y вершы ёсць парачка сiмпатычных месцаy". Пазней, калi я крыху падрос, то самастойна навучыyся трохi граць на пiянiна. Я пачаy з акордаy у фа-дыез мажор, бо чорныя клавiшы мяне вабiлi асаблiва; пазнаходзiy пераходы да iншых танальнасцей i паступова набыy, праводзячы гадзiны за раялем, пэyныя навыкi y змене гармонiй без такту i мелодыi – прычым я yкладваy у гэта мiстычнае гайданне так шмат экспрэсii, колькi было y маiх здольнасцях. Мацi казала: "Ён валодае пiянiзмам, у яго вiдавочны густ". І яна дамаглася, каб я атрымаy музычную падрыхтоyку, якая доyжылася, што праyда, толькi паyгода, бо, папраyдзе, я не быy здольны вывучыць адпаведную працу пальцамi i такт. І вось, гады праходзiлi, i я рос насуперак турботам, якiя мне прыносiла школа, надзвычай весела. Я ладна бавiyся y коле маiх знаёмых i сваякоy; мяне любiлi, i я быy вясёлы, спрытны i добразычлiвы, бо мне падабалася yдаваць з сябе добразычлiвага хлапца, хоць усiмi гэтымi людзьмi, чэрствымi i абдзеленымi фантазiяй, я пачаy iнстыктыyна пагарджаць. IV Аднойчы папаyднi, калi мне было васямнаццаць гадоy i я стаяy на парозе старэйшых класаy школы, я падслухаy кароткi дыялог памiж маiмi бацькамi, якiя y гасцёyнi елi разам за круглым сталом каля канапы i не ведалi, што я y суседняй сталовай бяздзейна стаяy, звесiyшыся цераз падаконне, ды разглядаy бляклае неба па-над дамамi. Калi я пачуy сваё iмя, то пацiху падышоy да белых двухстворкавых дзвярэй, якiя былi прачыненыя. Тата сядзеy на сваiм крэсле, адкiнуyшыся да спiнкi, скрыжаваyшы ногi, i адною рукою трымаy на каленях бiржавы лiсток, цiха гладзячы другою сваё падбароддзе памiж бакенбардамi. Мацi сядзела на канапе, схiлiyшы спакойны твар над вязаннем. Памiж iмi стаяла лямпа. Бацька сказаy: "Я мяркую, што нам трэба y першую чаргу забраць яго са школы i yладкаваць на буйное прадпрыемства вучнем". "Ах, – сказала зусiм засмучона мацi i падняла вочы. – Гэта ж такое таленавiтае дзiця!" Бацька нейкi час памаyчаy, старанна здзiмаючы парушынкi са свайго сурдута. Потым ён узняy плечы, развёy рукi, трымаючы перад мацi абедзве далонi, i прамовiy: "Калi ты мяркуеш, мая любая, што для дзейнасцi прадпрымальнiка не патрабуецца таленту, пра якi ты гаворыш, то тваё меркаванне памылковае. З iншага боку, юнаку, на жаль, як я yсё больш i больш упэyнiваюся, школа анiчога не дае. Яго талент, пра якi ты кажаш, – гэта свайго кшталту талент паяца, прычым спяшаюся дадаць, што я яго не прымяншаю. Ён умее быць ветлiвым, калi пажадае, ён умее абыходзiцца з людзьмi, забаyляць iх, лiслiвiць перад iмi, у яго ёсць жаданне падабацца iм i дамагацца поспеху; дзякуючы такiм талентам сёй-той ужо здабыy сваё шчасце, i, валодаючы гэтымi якасцямi, ён, з наяyнасцю iндыферэнтнасцi да iншага, здольны стаць гандляром адносна высокага рангу". Тут бацька задаволена адкiнуyся, узяy цыгарэту з партсiгара i паволi запалiy. "Вядома, твая праyда, – сказала мацi i са смуткам азiрнулася y пакоi. – Але я часта думала i y нейкай ступенi спадзявалася, што з яго мог бы з часам атрымацца мастак… Гэта слушна, што ягонаму музычнаму таленту, адукацыя y якiм засталася незавершанай, пэyна, нельга надаваць значэння. Але ты заyважыy, што ён апошнiм часам, пасля таго як наведаy мастацкую выставу, пачаy крыху займацца маляваннем? Зусiм някепска, мне здаецца…" Бацька ададзьмуy ад сябе дым, уладкаваyся як след у крэсле i коратка прамовiy: "Усё гэта клаyнада i падман. Мiж iншым, яго можна вельмi проста запытаць самога пра яго жаданнi". Ну а якiя y мяне жаданнi? Перспектыва змянiць сваё вонкавае жыццё вельмi падбадзёрыла мяне, я з сур’ёзным тварам выказаy сваю гатоyнасць пакiнуць школу, каб стаць прадпрымальнiкам, i паступiy вучнем на вялiкае прадпрыемства гандлю драyнiнай пана Шлiфогта, размешчанае yнiзе каля ракi. V Змена была абсалютна знешняй, гэта зразумела само сабою. Мая зацiкаyленасць вялiкiм прадпрыемствам па гандлi драyнiнай пана Шлiфогта была зусiм нязначнай, i я сядзеy на крэсле-круцёлцы пад газавай лямпай у цесным i змрочным кабiнеце гэтаксама адчужана i абыякава, як i раней на школьнай лаве. Цяпер, праyда, у мяне было менш клопату; у гэтым палягала рознiца. Пан Шлiфогт, мужчына y целе з чырвоным тварам i сiвой шорсткай шкiперскай бародкаю, мала цiкавiyся мною, бо ён найчасцей бавiyся на лесапiльнi, якая знаходзiлася даволi далёка ад канторы i склада, а службоyцы прадпрыемства ставiлiся да мяне з пашанаю. У сяброyскiх дачыненнях я быy толькi з адным з iх – здольным i задаволеным маладым чалавекам з добрай сям’i, з якiм я быy знаёмы яшчэ са школы i якога, мiж iншым, звалi Шылiнг. Ён, як i я, пакеплiваy з усяго на свеце, але адначасова выяyляy i вялiкую цiкавасць да гандлю драyнiнай, i не было такога дня, калi б ён не выказаy пэyнага намеру разбагацець. Што да мяне, то я механiчна выконваy свае службовыя абавязкi, каб, сярод iншага, пабадзяцца на складзе памiж штабеляy дошак ды рабочых, паглядзець на раку цераз высокую драyляную агароджу, паyз якую час ад часу праходзiy таварны цягнiк, i пры гэтым згадаць якi-небудзь спектакль цi канцэрт, на якiм я прысутнiчаy, або кнiгу, якую чытаy. Я чытаy шмат, чытаy усё, што трапляла пад руку, i мая yражлiвасць была вялiкай. Кожны паэтычны вобраз я разумеy пачуццёва, мне здавалася, што y iм я пазнаю самога сябе, i я yяyляy i адчуваy сябе так доyга y палоне стылю кнiгi, аж пакуль новая не пачынала рабiць на мяне сваё yздзеянне. У пакоi, у якiм я калiсьцi ладзiy спектаклi лялечнага тэатра, я цяпер сядзеy з кнiгаю на каленях i пазiраy на партрэты маiх дваiх продкаy, каб яшчэ yтрымаць на нейкi час асалоду ад меладычнасцi мовы, што брала мяне y палон, у той час як ува мне тоyпiyся бясплённы хаос невыразных думак i фантастычных вобразаy… Мае сёстры хутка адна за адною павыходзiлi замуж, i я часцяком – калi быy не на прадпрыемстве – спускаyся yнiз у гасцёyню, дзе мацi, якая раз-пораз прыхворвала i твар якой рабiyся yсё больш дзiцячым i цiхiм, сядзела часцей за yсё y адзiноце. Пасля таго, як яна грала мне нешта з Шапэна, а я паказваy ёй новую iдэю гарманiчнай сувязi, яна часам пыталася y мяне, цi задаволены я сваёй прафесiяй i цi шчаслiвы… Несумненна, я быy шчаслiвы. Мне было крыху за дваццаць, маё жыццёвае становiшча было толькi часовым, i для мяне не чужою была думка, што я зусiм не абавязаны праводзiць усё сваё жыццё y пана Шлiфогта цi на якiм яшчэ больш значным прадпрыемстве па гандлi драyнiнай; што некалi можна i звольнiцца, каб пакiнуць гэты горад з яго франтонамi i дзе-небудзь у свеце аддацца сваiм схiльнасцям: чытаць добрыя i вытанчана напiсаныя раманы, хадзiць у тэатр, крышку займацца музыкай… Шчаслiвы? Але я выдатна харчаваyся, быy элегантна апрануты, i даволi рана, калi я яшчэ y школьныя гады бачыy, як бедныя i дрэнна апранутыя таварышы па звычцы yцягвалi галаву y плечы i з нейкiм лiслiвым страхам ахвотна прызнавалi мяне i да мяне падобных вяльможнымi панамi i правадырамi, мне са свядомай весялосцю зрабiлася зразумела, што я належу да вышэйшых, да багатых, да тых, каму зайздросцяць, да тых, хто мае права з зычлiвай пагардай пазiраць зверху yнiз на бедных, няшчасных i зайздроснiкаy. Як я мог не быць шчаслiвым? Няхай усё iдзе як iдзе. Спачатку мяне цешыла, што я магу iснаваць з пачуццём адчужанасцi, перавагi i радасцi сярод гэтых сваякоy i знаёмых, з абмежаванасцi якiх я пакеплiваy, у той час як сам, адчуваючы задавальненне ад таго, што падабаюся, абыходзiyся з iмi з далiкатнай зычлiвасцю i з прыемнасцю, купаyся y невыразнай павазе, якую выяyлялi yсе гэтыя людзi да маёй сутнасцi, бо яны y гэтым падазравалi штосьцi апазiцыйнае i экстравагантнае. VI З бацькам пачалi адбывацца нейкiя перамены. Калi ён а чацвёртай гадзiне падыходзiy да стала, то складкi памiж яго бровамi, здавалася, кожнага дня паглыблялiся, i ён ужо не закладваy з выразам велiчнасцi на твары руку за абшлаг сурдута, а yяyляy сабою прыгнечаную, нервовую, баязлiвую iстоту. Аднаго разу ён сказаy мне: "Ты дастаткова дарослы, каб узяць на сябе частку клопатаy, якiя руйнуюць маё здароyе. Мiж iншым, пазнаёмiць цябе з iмi – мой абавязак, каб ты не жыy у падманным спадзяваннi адносна свайго будучага жыццёвага становiшча. Ты ведаеш, што шлюбы тваiх сясцёр запатрабавалi значных ахвяр. Нядаyна фiрма панесла страты, якiя прывялi да значнага змяншэння яе маёмасцi. Я – стары чалавек, адчуваю сябе знявераным i не думаю, што яшчэ адбудуцца нейкiя iстотныя змены. Я прашу цябе заyважыць, што ты павiнен будзеш разлiчваць толькi на сябе…" Ён сказаy гэта недзе за два месяцы да сваёй смерцi. Аднойчы яго знайшлi пажаyцелым, паралiзаваным у крэсле яго прыватнай канторы; ён адно нешта невыразна мармытаy, а праз тыдзень у яго пахаваннi браy удзел увесь горад. Мацi сядзела, кволая i цiхая, на канапе каля круглага стала y гасцёyнi, i амаль увесь час яе вочы былi заплюшчаныя. Калi сёстры i я завiхалiся каля яе, то яна часам кiвала галавою ды yсмiхалася, пасля чаго зноy маyчала i нерухома, склаyшы рукi на падоле, разглядала шырока расплюшчанымi, адчужанымi i сумнымi вачыма выяву багоy на шпалерах. Калi прыходзiлi паны y сурдутах са справаздачамi аб ходзе лiквiдацыi, то яна таксама кiвала галавою i зноy заплюшчвала вочы. Яна больш не грала Шапэна, i калi час ад часу праводзiла па галаве рукою, то тая, бледная, кволая i зняможаная, дрыжала. Амаль праз паyгода пасля смерцi бацькi яна прылегла i памерла, без адзiнага гуку скаргi на боль, без змагання за жыццё… Вось i закончылася yсё. Што яшчэ мяне yтрымлiвала тут? З прадпрыемствамi, добра цi дрэнна, расквiталiся; выявiлася, што на маю долю спадчыны выпала каля ста тысяч марак, i гэтага было дастаткова, каб зрабiць мяне незалежным – ад усяго свету, пагатоy мяне, няважна з якой прычыны, прызналi непрыдатным да вайсковай службы. Больш нiчога не звязвала мяне з людзьмi, сярод якiх я гадаваyся, вочы якiх разглядалi мяне yсё больш адчужана i здзiyлена, а светапогляды якiх былi занадта аднабаковымi, каб я быy схiльны iх падзяляць. Варта прызнацца, што яны мяне разумелi правiльна, менавiта як закончана бескарыснага чалавека; так разумеy сябе i я. Але скептычна i даволi фатальна, каб – як казаy мой бацька – ставiцца да сваiх "талентаy паяца". Весела i радасна згадзiyшыся атрымлiваць асалоду ад жыцця па-свойму, я не пакутаваy ад недахопу самазадаволенасцi. Я атрымаy сваю невялiчкую долю маёмасцi i, амаль не развiтваючыся, пакiнуy горад, каб у першую чаргу павандраваць па свеце. VII Гэтыя наступныя тры гады, калi я з прагавiтай жарсцю аддаyся тысячам новых, зменлiвых, багатых уражанняy, я прыпамiнаю цяпер як цудоyны, даyнi сон. Як даyно гэта было, калi я адзначаy Новы год з манахамi на Сiмплоне памiж снегам i лёдам; калi я y Вероне шпацыраваy па П’яца Эрбэ[33 - П’яца Эрбэ – плошча y Вероне.]; калi я з Борга Сан Спiрыта[34 - Борга Сан Спiрыта – адна з рымскiх вулiц.] yпершыню зайшоy пад каланады сабора Святога Пятра, а мае запалоханыя вочы разбягалiся па велiзарнай плошчы; калi я глядзеy унiз з Корса Вiторыа Эмануэле[35 - Корса Вiторыа Эмануэле – праспект у Неапалi.] на зiхоткi белы Неапаль i бачыy, як далёка y моры y блакiтным мроiве расплываецца грацыёзны сiлуэт Капры… У сапраyднасцi прайшло з таго часу шэсць гадоy, не больш. О, я жыy зусiм асцярожна i адпаведна сваiм магчымасцям: у простых прыватных памяшканнях, у танных пансiёнах – але пры частай змене месца, i паколькi мне спачатку давалася цяжка адвыкаць ад сваiх буржуазных звычак, было немагчыма пазбегнуць i буйных выдаткаy. Я разрахаваy на час маiх вандровак 15 000 марак свайго капiталу, але y стратах гэтая сума была перавышаная. Мiж iншым, я кантактаваy з рознымi людзьмi, якiя траплялiся на маiм шляху: i абыякавымi для мяне, i часта вельмi цiкавымi, для якiх я, што праyда, не быy, як для майго былога атачэння, аб’ектам павагi, але i з боку якiх я мог не асцерагацца недобразычлiвых позiркаy i пытанняy. Дзякуючы свайму yменню паводзiць сябе y грамадстве, я часам у пансiянатах карыстаyся сапраyднай прыхiльнасцю з боку астатнiх вандроyнiкаy – прычым я згадваю адну сцэну y салоне пансiяната Мiнэлi y Палерма. У кампанii французаy рознага yзросту я пачаy здалёку iмправiзаваць на пiянiна музычную драму "Рыхарда Вагнера", шчодра выкарыстоyваючы трагiчную мiмiку, гучны спеy, раскацiстыя гармонii, i як толькi я пад бурныя воплескi закончыy, да мяне заспяшаyся нейкi пажылы пан, у якога на галаве yжо не было амаль нiводнай валасiны, а белыя рэдкiя бакенбарды разляталiся па яго дарожнай куртцы. Ён схапiy мае абедзве рукi i yсклiкнуy са слязьмi на вачах: "Дык гэта ж дзiyна! Гэта дзiyна, мой шаноyны пане! Я Вас запэyнiваю, што я yжо трыццаць гадоy не адчуваy такой радасцi! Ах, дазвольце падзякаваць Вам ад шчырага сэрца, праyда! Але Вы мусiце абавязкова стаць акцёрам або музыкам!" І сапраyды, пры такiх выпадках я адчуваy у сабе штосьцi ад пыхi вялiкага мастака, якi y коле сяброy паблажлiва дазваляy сабе намаляваць на стале смешную, дасцiпную карыкатуру. Пасля абеду я, аднак, вярнуyся y салон адзiн i правёy самотную i сумную гадзiну за тым, што спрабаваy выцягнуць з iнструмента yрачыстыя акорды, у якiя я жадаy укласцi настрой, выклiканы выглядам Палерма. З Сiцылii я вельмi бегла судакрануyся з Афрыкай, потым накiраваyся y Іспанiю, i акурат там, недалёка ад Мадрыда, у сельскай мясцовасцi, зiмою, у змрочны дажджлiвы дзень папаyднi здарылася гэта: я yпершыню адчуy жаданне вярнуцца y Германiю – i яшчэ неабходнасць. Бо, акрамя таго, што я пачаy сумаваць па спакойным, упарадкаваным i аселым жыццi, мне было няцяжка падлiчыць, што да свайго прыезду y Германiю пры yсёй ашчаднасцi я выдаткую 20 тысяч марак. Я не доyга марудзiy, а неyзабаве пачаy павольна вяртацца праз Францыю, на што я пры працяглых прыпынках у асобных гарадах патрацiy каля паyгода; i я з журботнай выразнасцю згадваю летнi вечар, калi я прыбыy на вакзал горада-рэзiдэнцыi y Цэнтральнай Германii, якi я выбраy сабе яшчэ y пачатку сваёй вандроyкi, – ужо з крышку большымi ведамi, з такiм-сякiм досведам i навыкамi, напоyнены дзiцячай радасцю ад таго, што змагу наладзiць тут бесклапотна незалежнае i, зусiм адпаведна сваiм сцiплым сродкам, спакойнае сузiральнае iснаванне. Мне было тады дваццаць пяць гадоy. VIII Месца было выбрана някепска: рэспектабельнае, яшчэ без шумнай мiтуснi вялiкага горада i занадта вольнага прадпрымальнiцкага духу, з некалькiмi даволi значнымi старымi плошчамi i вулiчным жыццём, якому не бракуе анi ажыyленасцi, анi элегантнасцi. Мясцовасць можа пахвалiцца i пэyнымi прыемнымi кропкамi; але я заyсёды аддаваy перавагу з густам аздобленаму бульвару, якi працягваецца yздоyж "Жаваранкавай гары" – вузкага i доyгага yзгорка, з якiм мяжуе вялiкая частка горада i з якога можна атрымлiваць асалоду, разглядаючы па-над дамамi, кiрхамi i лёгка пакручастай ракою далёкiя абшары. У паасобных месцах, асаблiва калi y цудоyныя летнiя надвячоркi грае вайсковы аркестр i сюды-туды рухаюцца экiпажы, там прыходзiць на памяць Пiнча…[36 - Пiнча – паyночны yзгорак у Рыме.] Але y мяне будзе яшчэ выпадак згадаць гэты бульвар… Нiхто не паверыць, з якiм грунтоyным задавальненнем я абжываy прасторны пакой, якi я разам са спальняй зняy амаль што y цэнтры горада, у ажыyленым месцы. Бацькоyская мэбля, што праyда, большай часткаю перайшла ва yласнасць маiх сясцёр, а мне yсё-такi дасталася тое, што трэба было: салiдныя i якасныя рэчы, якiя прыбылi разам з маiмi кнiгамi, двума партрэтамi маiх продкаy; але, галоyнае, тут быy стары раяль, якi мацi завяшчала мне. Сапраyды, калi yсё было расстаyлена i yпарадкавана, калi фотакарткi, якiя я сабраy у час вандровак, упрыгожылi yсе сцены, а таксама пiсьмовы стол з чырвонага дрэва ды бухматую камоду, i калi я задаволена i yтульна апусцiyся y крэсла з высокай спiнкаю каля акна, каб па чарзе разглядаць то вулiцы за iм, то сваю новую кватэру, мая задаволенасць не мела меж. І yсё-такi – я гэтага моманту не забыy – усё-такi, побач з задавальненнем i даверам ува мне лагодна варушылася нешта iншае, нейкае слабае пачуццё страху i неспакою, цiхае yсведамленне свайго кшталту злосцi i супрацiву сiле, якая пагражае… Лёгкая прыгнятальная думка, што маё становiшча, якое дагэтуль не было нiчым iншым, як тым, што мiнае, цяпер упершыню падалося пэyным i нязменным. Я не yтойваю, што гэтае i падобныя адчуваннi сяды-тады паyтаралiся. Але ж цi можна пазбегнуць пэyных надвячоркавых гадзiн, калi глядзiш за акно y набiраючы сiлу змрок ды яшчэ, магчыма, у няспешны дождж i робiшся ахвярай журботных прыступаy? Ва yсякiм разе, было зразумела, што мая будучыня цалкам забяспечана. Я даверыy круглую суму y 80 тысяч марак гарадскому банку, працэнты складалi – о, Бог, нядобрыя часы! – шэсцьсот марак за чвэрць года i дазвалялi мне, такiм чынам, жыць прыстойна, забяспечваць сябе чытанкай, час ад часу хадзiць у тэатр – не выключаючы кроплi больш лёгкага правядзення часу. Мае днi праходзiлi i надалей сапраyды адпаведна iдэалу, якi даyно yжо быy маёй мэтай. Я yставаy каля дзясятай гадзiны, снедаy i да паyдня бавiy час пры фартэпiяна ды за чытаннем лiтаратурнага часопiса або кнiгi. Потым я шпацыраваy па вулiцы yверх да рэстарана, у якiм я бываy рэгулярна, палуднаваy i затым рабiy больш працяглы шпацыр па вулiцах, цераз галерэю, у наваколле, на Жаваранкаву гару. Я вяртаyся дадому i зноy працягваy ранейшы, як да паyдня, занятак: я чытаy, займаyся музыкай, бавiyся нават часам нечым падобным да жывапiсу цi акуратна пiсаy лiст. Калi пасля вячэры я не выпраyляyся y тэатр цi на канцэрт, то бавiy нейкi час у кавярнi, а перад сном чытаy газеты. Я лiчыy, што дзень атрымаyся yдалым i цудоyным, быy напоyнены зместам з дамешкам шчасця, калi мне за фартэпiяна yдаваyся фрагмент, якi здаваyся новым i прыгожым, калi я з чытання навелы, з разглядання карцiны атрымлiваy пяшчотны i yстойлiвы настрой. Мiж iншым, я не прамiну сказаць, што y сваiх схiльнасцях я браyся за справу з пэyным iдэалiзмам i цалкам сур’ёзна iмкнуyся надаць сваiм дням па магчымасцi найбольш "зместу". Я харчаваyся сцiпла, меy, як правiла, толькi адзiн касцюм; карацей кажучы, абмяжоyваy свае матэрыяльныя патрэбы асцярожна, каб яшчэ й быць здольным заплацiць высокую цану за добрае месца y оперы цi на канцэрце, набыць лiтаратурныя выданнi, наведаць тую цi iншую мастацкую выставу. Але днi праходзiлi, з iх складвалiся тыднi i месяцы – сум? Я прызнаюся: не толькi кнiга y руцэ можа надаць сэнс шэрагу гадзiн; мiж iншым, ты спрабаваy без усялякага поспеху iмправiзаваць на пiянiна, ты сядзiш каля акна, палiш цыгарэты, i неадольна y цябе закрадваецца пачуццё непрымання yсяго свету i самога сябе; страх зноy апаноyвае цябе, агiдны страх, i ты падхоплiваешся i кiдаешся наyцёкi, каб на вулiцы, з вясёлым торганнем плячыма шчаслiyца, разглядваць прафесiяналаy i рабочых, якiя духоyна i матэрыяльна для вольнага часу i yцех папросту непрыдатныя. IX А цi здольны yвогуле дваццацiсямiгадовы чалавек сур’ёзна верыць у канчатковую нязменнасць свайго становiшча, нават калi гэтая нязменнасць толькi занадта верагодная? Шчабятанне птушкi, маленькi кавалачак блакiту неба, якая-небудзь палавiнчатая i выцертая з памяцi мара ноччу – усё гэта прыдатна, каб раптам нiзрынуць у яго сэрца раптоyныя плынi адважных надзей i напоyнiць яго yрачыстым чаканнем вялiкага, непрадугледжанага шчасця… Я бяздумна пераходзiy з аднаго дня y наступны – сузiральна, бязмэтна, заняты той цi iншай малой надзеяй, калi справа была нават толькi y днi выдання забаyляльнага часопiса, з энергiчным перакананнем, што ты шчаслiвы, а час ад часу зноy крышку змораны ад адзiноцтва. Сапраyды, нярэдкiмi былi i гадзiны, калi мяне ахоплiвала нездавальненне з прычыны адсутнасцi зносiн i публiчнасцi, – а цi ёсць неабходнасць тлумачыць гэтую адсутнасць? Мне неставала хоць якой сувязi з добрым атачэннем i з першымi цi другiмi коламi горада; каб зрабiць уражанне на залатую моладзь, што я гэткi сабе марнатравец жыцця, у мяне – далiбог! – не хапала сродкаy, а з iншага боку – багема? Але ж я добра выхаваны чалавек, на мне чыстая бялiзна i цэлы касцюм, i, ва yсякiм разе, у мяне не было жадання весцi анархiсцкiя размовы з неахайнымi людзьмi за бруднымi ад выпiвак сталамi. Коратка кажучы, не было пэyнага грамадскага кола, да якога я належаy бы несумненна, а знаёмствы, якiя yтваралiся тым цi iншым чынам самi сабою, былi рэдкiмi, павярхоyнымi i прахалоднымi – я сам быy вiнаваты, гэта я мушу прызнаць, бо i y такiх выпадках трымаyся з пачуццём няyпэyненасцi недзе на заднiм плане i з непрыемным усведамленнем, што я нават бадзяжнаму мастаку не магу коратка, ясна i даверлiва сказаць, хто я i што я. Мiж iншым, я парваy нават з "грамадствам" i адмовiyся ад яго, нiякiм чынам не служачы яму, калi выбраy сабе волю iсцi сваiм уласным шляхам, i калi я, каб быць шчаслiвым, адчуваy бы патрэбу y "людзях", то павiнен быy адважыцца спытаць сябе, цi быy бы я y гэтым выпадку гатовым зараз жа заняцца тым, каб дабрачынна yзбагачацца y якасцi "буйнога прадпрымальнiка" i набываць сабе yсеагульную зайздрасць i аyтарытэт. Конец ознакомительного фрагмента. Текст предоставлен ООО «ЛитРес». Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию (https://www.litres.ru/pages/biblio_book/?art=43717229&lfrom=334617187) на ЛитРес. Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом. notes Примечания 1 Манн Т. По поводу "Королевского высочества" / Пер. с нем. И. Татариновой // Манн Т. Собр. соч.: В 10 т. М., 1959–1961. Т. 9. С. 35–36. 2 Манн Т. Об одной главе из "Будденброков" / Пер. с нем. Ю. Афонькина // Там же. С. 195. 3 Манн Т. Будденброки. История гибели одного семейства / Пер. с нем. Н. Ман. М., 1985. С. 613. 4 Там же. С. 626. 5 Там же. С. 662. 6 Манн Т. Любек как форма духовной жизни / Пер. с нем. Е. Эткинда // Манн Т. Собр. соч. Т. 9. С. 77. 7 Лявонава Е. А. Прызнаныя найлепшымi: Нобелеyская прэмiя, яе гiсторыя i лаyрэаты // Лявонава Е. А. Агульнае i адметнае: Творы беларускiх пiсьменнiкаy ХХ стагоддзя y кантэксце сусветнай лiтаратуры. Мiнск, 2003. С. 188. 8 Манн Т. Об учении Шпенглера // Манн Т. Собр. соч. Т. 9. С. 612. 9 Манн Т. Волшебная гора / Пер. с нем. В. Станевич, В. Куреллы. М., 2010. 10 Цит. по: Якушева Г. В. Томас Манн // Литературный процесс в Германии первой половины ХХ века (ключевые и знаковые фигуры) / Отв. ред. В. Д. Седельник, Т. В. Кудрявцева. М., 2015. С. 339–340. 11 Манн Т. Введение к "Волшебной горе". Доклад для студентов Принстонского университета / Пер. с нем. Ю. Афонькина // МаннТ. Собр. соч. Т. 9. С. 167. 12 Там же. С. 166. 13 Манн Т. Лотта в Веймаре / Пер. с нем. Н. Ман // Манн Т. Собр. соч. Т. 2. С. 496. 14 Манн Т. Иосиф и его братья / Пер. с нем. Ю. Афонькина // Манн Т. Собр. соч. Т. 9. С. 177–178. 15 Манн Т. История "Доктора Фаустуса". Роман одного романа / Пер. с нем. С. Апта // Манн Т. Собр. соч. Т. 10. С. 224. 16 Ман Т. Доктар Фаyстус / Пер. з ням. В. Сёмухi. Мiнск, 1989. С. 263. 17 Тамсама. С. 389. 18 Тамсама. С. 526. 19 Манн Т. История "Доктора Фаустуса"… С. 220. 20 Манн Т. Бильзе и я / Пер. с нем. К. Богатырева // Манн Т. Собр. соч. Т. 9. С. 13. 21 Манн Т. Письмо Вольфгангу Борну от 18 марта 1921 г. / Пер. с нем. С. Апта // Манн Т. Письма. М., 1975. С. 30. 22 Манн Т. Письмо Карлу Марии Веберу от 4 июля 1920 г. // Там же. С. 27. 23 Дирзен И. Эпическое искусство Томаса Манна: Мировоззрение и жизнь. Пер. с нем. М., 1981. С. 96. 24 Фрыдрых фон Тэльрамунд, граф Брабанцкi, дзейная асоба оперы "Лаэнгрын". 25 Ёган фон Тылi (1559–1632) – фельдмаршал, якi атрымаy шэраг важных перамог у Трыццацiгадовай вайне 1618–1648 гг. 26 Тут маецца на yвазе, хутчэй за yсё, асоба знакамiтага нямецкага публiцыста i лiтаратара Фрыдрыха Мозэра (1723–1798), якi быy вядомы сваiм асаблiвым гумарам. 27 Разумовыя станы (франц.). 28 Плошча Святога Марка – гiстарычны цэнтр Венецыi: сабор Святога Марка, Палац дожаy i Каралеyскi палац. 29 "І з радасцю намалявалi б iх на нябеснай столi кедрам, акунуyшы яго y Везувiй…" – паводле верша Генрыха Гайнэ "Прызнанне". 30 Словы з рамана Ё. В. Гётэ "Пакуты юнага Вертэра". 31 "Ora et labora" (лац.) – "Малiся i працуй", адно з правiлаy Ордэна бенедыкцiнцаy. 32 З валенштэйнаyскiмi бародамi… – падобнымi да той, якую насiy Альбрэхт Валенштэйн (1583–1634), германскi палкаводзец часоy Трыццацiгадовай вайны. 33 П’яца Эрбэ – плошча y Вероне. 34 Борга Сан Спiрыта – адна з рымскiх вулiц. 35 Корса Вiторыа Эмануэле – праспект у Неапалi. 36 Пiнча – паyночны yзгорак у Рыме.\nРљРЈРџР�РўР¬ Р� РЎРљРђР§РђРўР¬ Р—Рђ: 299.00 СЂСѓР±.