Іван Мележ. Дарогі на ўсход і на захад\nДарогі на ўсход і на захад\n1. ЭШАЛОН РАЗГРУЗІЎСЯ Ў СПАС-ДЗЯМЯНСКУ\n2. ЦЕРАЗ ДЗЯСНУ І ДНЯПРО\n3. НА КІЕЎ\n4. ЗА ГРАНІЦАЙ — КАЛЯ ГОРАДА ЯСЫ\n5. ДАЛІНЫ І ГОРЫ, СУСТРЭЧЫ І РОСТАНІ\nПершая абарончая лінія ворага была прабіта.\nТанкавая брыгада Шутава адразу рушыла далей. Але прарвацца ўдалося недалёка: разведка, што ішла ўперадзе, неўзабаве выявіла на вышынях абапал дарогі замаскаваныя ствалы гармат, варожыя танкі. Яны былі ўсе нацэлены на дарогу, чакалі.\nПастка! Гітлераўцы чакалі, калі брыгада трапіць у пастку. Хоць ведаў карту да драбніц, Шутаў выняў яе, пачаў углядацца ў жоўтыя звілістыя лініі вышынь, у павуціны дарог. «Не, я не памыліўся — пастка. Іншых прыдатных дарог у гэтым напрамку няма. Яны былі ўпэўнены, што мы немінуча ўлезем у яе...»\nШто рабіць? Абысці? Абысці няма як — вакол толькі горы і ўзгоркі, недаступныя для танкаў. Пачакаць, калі падыдуць стралковыя часці, артылерыя,— стаяць? Але стаяць нельга — трэба, не трацячы часу, развіваць вялікае наша наступленне, рушыць наперад. Зараз жа, не даючы праціўніку перадышкі.\nАле ж як ісці? Яны з вышынь расстраляюць, папаляць усе яго танкі. Дарога адтуль як на далоні. Хоць і не хацелася, вельмі не хацелася, прыйшлося даць брыгадзе загад спыніцца.\nБлізка быў вечар. Сонца хавалася ўжо за горы, калі Шутаў загадаў некалькім танкам выйсці на вышыню, што ўздымалася на флангу праціўніка, і прамой наводкай ударыць па машынах у засадзе. Шутаў нібы выклікаў гітлераўцаў на бой, але, як і чакаў, яны насустрач не захацелі выйсці.\nНаступіла ноч. Вакол усё патанула ў густой цемры — абрысы ўзгоркаў, лагчыны, будынкі блізкага гарадка Тыргу-Фрумас. Вайна на румынскай зямлі прыціхла, адно ў небе шумелі начныя бамбардзіроўшчыкі ды час ад часу недзе ўводдалі грымелі выбухі бомб.\nМінула гадзіна, дзве, тры. Разведчыкі далажылі, што танкі абапал дарогі — з нямецкай дывізіі, якая толькі перад вечарам прыбыла з другога ўчастка фронту, што яна яшчэ не асталявалася як след. Шутаў таксама адзначыў сабе, што немцам прыйшлося да таго ж зрабіць вялікі марш, стаміцца.\nНатаміліся і нашы танкісты, спяць. А камандзір брыгады не можа заснуць. Клопат не адступае, трывожыць — трэба прарывацца, чакаць нельга — заўтра зрабіць гэта будзе цяжэй. Праціўнік яшчэ не ўмацаваўся, не ў поўнай сіле. І ноч такая цёмная, такая зручная для прарыву. І яны здарожыліся, можа быць, спяць...\nАле ўслед за гэтым браў одум: хоць і ноч, і праціўнік не асвойтаўся, усё ж рызыка якая, самому лезці на ражон, у пастку! Хто скажа загадзя, што ўдасца добра падысці, праламаць смелым ударам перашкоду? А можа, там толькі і чакаюць іх?\nФрантавое чуццё, праверанае ў многіх начных баях, падказвала — трэба паспрабаваць, пайсці на рызыку! Нават такіх шанцаў заўтра не будзе...\nВывеў на вышыню збоку два ўзводы, паслаў у абход мотапяхоту, якія павінны былі адцягваць увагу праціўніка ад дарогі, а пры выпадку падтрымаць тых, каторым выпала ісці ў пастку. Выслаў наперад разведку і сапёраў, падцягнуў, сабраў напагатове іншыя танкі. Разведка і сапёры прабраліся ў размяшчэнне праціўніка ўдала, без аднаго стрэлу. Без стрэлаў прайшлі далей, за пазіцыі ворага. Тады Шутаў перастаў вагацца — адзін за адным кінуў наперад на вялікай хуткасці два батальёны.\nЗ гэтай хвіліны жыў толькі адным — чаканнем. Удасца ці не ўдасца. У ляскаце гусеніц, у дужым лёце машын час плёўся на дзіва павольна, нібы гатоў быў зусім спыніцца. Вось машыны наблізіліся да варожых пазіцый, увайшлі ў небяспечную зону, слых мімаволі навастрыўся — зараз немцы пачнуць страляць. Ён хутчэй адчуў, чым пачуў, гэты запознены стрэл з нямецкага танка, падумаў, што больш ні аднаго мігу марудзіць нельга, загадаў мотапяхоце, танкам: атакаваць!\nУ той жа момант ноч зазіхала частым полымем, загрымела — гарматы двух батальёнаў ударылі па ўзгорках абапал дарогі, па варожых машынах.\nГітлераўцы былі так збянтэжаны гэтым неспадзяваным, дзёрзкім налётам, што адказалі нядружна, бязладна. Некалькі іх машын неўзабаве запалала, другія, устрывожаныя стралянінай пяхоты з тылу, не ведаючы добра становішча і баючыся акружэння, пачалі адступаць.\n...На ціхім прыпынку, чакаючы вестак ад разведкі, Шутаў сеў на вежы адпачыць, астыць на халаднаватым начным ветры і раптам успомніў, што ў кішэні звечара ляжыць нячытанае пісьмо. Ён дастаў канверт, вярнуўся ў вежу — пісьмо было ад сястры, першая за тры гады вестачка з роднага Дварца! Няхай было яно кароткае і вельмі ж скупое, яно сказала Шутаву так многа, так усхвалявала. Сёстры былі жывыя, хоць і зазналі ліха цераз край, жывы быў і Дварэц, мілая на ўсё жыццё мясціна. Амаль забытая, наляцела, апанавала маладосць, памяць раптам адкрыла прасторы часу, далячынь пройдзеных дарог.\nЗа згадкамі пра Дварэц прыйшлі на ўспамін ноч пад Спас-Дзямянскам, першая кіеўская ноч, многія ночы і дні. Такое было яно, скупое, дарагое пісьмо...\nБыў ціхі, вельмі гарачы дзень, дзень адпачынку. Калі Шутава выклікалі ў штаб палка, ён і не здагадваўся, што мог значыць гэты выклік. Толькі ў будынку штаба пачуў ён ад таварышаў навіну, якую чамусьці перадавалі адзін аднаму як сакрэт — вайна...\nТое, што сказаў камандзір палка, пацвердзіла чутку: вайна пачалася. Вайна ўжо ішла, гітлераўцы бамбілі пагранічныя гарады, Севастопаль, Кіеў. Танкістам загадалі быць у баявой гатоўнасці.\nШутаву гэтая вестка прынесла і свой асабісты непакой: у Кіеве, які бамбілі варожыя самалёты, жыла яго сям’я. Жонка Галіна Андрэеўна з сынам Валодзем ад вясны гасцявала ў бацькі. Першай думкай было пабегчы на пошту, паслаць у Кіеў тэлеграму, даведацца, што з імі. Але трэба было ісці ў батальён, з тэлеграмай не было калі важдацца.\nУ той жа дзень часць, у якую ўваходзіў батальён Шутава, пагрузіла танкі на платформы і пакінула ціхі, звыклы гарадок. Амаль не спыняючыся, і дні і ночы ішоў эшалон цераз бяскрайнія казахстанскія стэпы, па шырокіх прыволжскіх палях, мінаў неспакойныя гарады, узварушаныя вёскі. Капітан Шутаў, як і другія камандзіры, з трывогай лавіў навіны з фронту: вораг, як саранча, распаўзаўся па зямлі...\nСлухаючы навіны, ён думаў здзіўлена, што там такое дзеецца на фронце, чаму яна, саранча фашысцкая, паўзе і паўзе? І дакуль жа будзе гэтае незразумелае, небяспечнае, пагрознае? Шутаў прывык браць на сябе адказнасць за ўсё, што датычылася арміі,— як-ніяк з арміяй жыў ужо два дзесяткі гадоў. І цяпер чуў сябе так, нібы віна за няўдачы на фронце была і на ім.\nТрывога за фронт змянялася трывогай за свой батальён, за яго камандзіраў і байцоў. Шутаў ведаў іх пакуль што толькі з вучэбных заняткаў,— як яны будуць паводзіць сябе ў баі, у выпрабаванні вайны?\nНа станцыі Спас-Дзямянск у цемры эшалон разгрузіўся, і танкісты сабраліся ў лесе. Ніхто не заснуў у гэту, адчувалі, апошнюю ціхую ноч, усе былі ўзрушаны блізкасцю фронту, бою. Не спаў і Сцяпан Шутаў. Ці гаманіў з байцамі, ці сядзеў стомлена каля машыны, неяк асабліва неспакойна думаў, разважаў, успамінаў.\nНепакой ад нядобрых навін з фронту пераплятаўся з неадступнымі думкамі пра сям’ю. Фронт падыходзіў да Кіева, а ў яго хоць бы вестачка пра блізкіх сваіх. «Што з імі, дзе яны? У Кіеве ці эвакуіраваліся? Як ёй, Галі, мабыць, цяжка адной — вось-вось жа дзіця нарадзіцца павінна!.. Хто б мог падумаць, што радасць, якой жылі нядаўна, стане трывогай!»\nУспамінаўся родны Дварэц на Бабруйшчыне, і балюча было думаць, што там ужо вораг. Дварэц, Дварэц, дзе было столькі і добрага, і ліхога, дзе жыў і памёр без пары бацька, дзе ў дванаццаць гадоў на Сцяпана зваліліся клопаты пра ўсю сям’ю. Дарагія лясы, дзе партызаніў, дарогі, па якіх хадзіў чырвонагвардзейцам. Ён нібы зноў бачыў дварэцкую вуліцу, сясцёр, знаёмых. Як там цяпер яны — у няволі?..\nНа досвітку быў атрыманы першы баявы загад — знішчыць дэсант праціўніка ў раёне горада Рослаў. На світанні батальён рушыў на Рослаў. У адзінаццаць гадзін ён ужо вёў першы бой, акружаў варожых дэсантнікаў. Бойка не сціхала цэлы дзень. Дэсант меў не менш тысячы чалавек, шмат мінамётаў, кулямётаў, аўтаматаў, супрацьтанкавых гранат. Толькі ўвечары сюды, на палі, вярнулася цішыня — дэсант быў ушчэнт разгромлены...\nНе паспелі яшчэ астыць маторы, не паспелі байцы падзяліцца ўражаннямі першага бою,— Шутаў атрымаў новы загад: зараз жа выступіць насустрач часцям ворага, якія прарваліся з боку Смаленска і занялі горад Ельню.\nНеўзабаве яго танкі, ляскочучы гусеніцамі, ішлі па апусцелай к вечару дарозе, ішлі паўз нязжатыя палі, праз маўклівыя сёлы. Раніцой былі на зыходным рубяжы.\nТут ужо давялося весці бой не з дэсантам, а з вялікім нямецкім злучэннем, з артылерыяй і цяжкімі танкамі. Бой з дэсантам быў у параўнанні з гэтым боем дробяззю. Тут упершыню Сцяпан Фёдаравіч адчуў сапраўдныя памеры падзей. Кровапралітны бой як пачаўся, дык і не сціхаў чацвёра сутак: немцы кідалі ў наступленне ўсё новыя танкі, новых салдат...\nУ кастрычніку вялі баі ў акружэнні, прарываліся да сваіх. Дружная сям’я танкістаў радзела з кожным днём, з кожным боем. Усё менш і менш ішло ў страі спраўных машын, усё цяжэй было даставаць гаручае, канчаліся снарады.\nГітлераўцы аб’яўлялі, што яны ўжо каля Масквы, бяруць Маскву. Мабыць, у танкістаў Шутава ніколі не было такіх цяжкіх дзён, як гэтыя. Хто-ніхто гатоў быў паддацца адчаю.\nІ тут капітан Шутаў як бы вырас у вачах сваіх падначаленых і таварышаў. Там, на мірных занятках пад гарачым азіяцкім сонцам, нічым асаблівым не вылучаўся ён, гэты капітан. Быў, праўда, старанны, працавіты, але гэта, бадай, усё, што маглі б сказаць пра яго як камандзіра тады, да вайны. Затое нямала хто мог бы сказаць і тое, што ў капітана, хоць і школілі яго не ў абы-якой, а ў Крамлёўскай школе, малавата афіцэрскай хвацкасці, той баявітасці, якая за вярсту відаць. Марудлівы ён, флегматычны на ўсё жыццё, проста дзіўна, як можна было застацца такім, не змяніцца за доўгія гады службы ў імклівай кавалерыі, танкавых войсках. Дзіўна, як можна было, пасля столькіх гадоў ваеннай службы, застацца, шчыра кажучы, цывільным чалавекам, захаваць разам са сваёй беларускай гаворкай, з вельмі ж ужо лагоднай усмешкай столькі былога, сялянскага. Хто ў палку не ведаў, што ў капітана Шутава неадольная слабасць — апавядаць пра тое, хто і як жыве ў Дварцы, пра свае колішнія пастухоўскія справы, пра партызанства...\nТакім Шутаў быў і ў гэтыя горкія дні. Але ні флегматычнасці, ні сялянскай праставатасці яго ніхто цяпер не заўважаў. Заўважалі другое, што, як бы ні даводзілася цяжка, Шутаў не губляўся, нават часам, здавалася, і не заўважаў бяды. Людзі дзівіліся яго цягавітасці і цярплівасці, яго нейкай дзіўнай, нібы зусім абыякавай да смяротнай небяспекі, смеласці. І калі ён, у акружаным гітлераўцамі лесе, перад няроўным, страшным боем раптам расказваў пра якую-небудзь дробную вясёлую прыгоду са свайго дварэцкага маленства ці юнацтва, слухалі яго інакш, чым раней. Слухалі і як бы набіраліся ад яго спакою, цярплівасці, смялелі самі...\nХоць і са стратамі балючымі, а ўсё ж вырваліся са смяротнай пятлі гітлераўскага акружэння.\nА ў лістападзе, ужо ў складзе танкавай брыгады, рушылі на Кашыру, вызваляць важны для Масквы горад, да якога лезлі падраздзяленні праціўніка. Брыгада ішла фарсіраваным маршам. Усю ноч стукацелі гусеніцы па мёрзлых падмаскоўных дарогах. У начной шэрані значыліся то заінелыя голыя бярозы, то дачныя будынкі, то мачты з правадамі высокага напружання.\nРаніцою брыгада падышла да Кашыры. Адразу, не перадыхнуўшы пасля доўгага пераходу, кінуліся ў бой. Павёў свой батальён і Шутаў. Хоць спраўных машын было вельмі мала, імклівым ударам ён выбіў раз’езды гітлераўцаў з ускраіны і адагнаў на некалькі кіламетраў за горад.\nГітлераўцы, сабраўшыся з сіламі, пачалі контратакаваць. Нялёгка было танкавай брыгадзе разам з коннікамі генерала Бялова стрымліваць гэты варожы націск, але пазіцый сваіх не аддалі. Пасля таго ж, як выматалі гітлераўцаў у чатырохсутачных баях, танкісты і коннікі самі перайшлі ў наступленне.\nСцяпан Шутаў павёў свой батальён на прарыў. У паслухмянай, вернай «трыццацьчацвёрцы» памчаў у снежнае ў чорных плямах і дыме поле, туды, адкуль білі варожыя гарматы, дзе завіхаліся чужыя постаці. Разам з ім дружна пайшлі іншыя машыны.\nХутка танкі прарваліся ў варожы тыл. Гэта быў першы глыбокі рэйд у баявым жыцці Шутава. Тут упершыню спазнаў ён гордае пачуццё, якое акрыляе танкіста, што выйшаў на прастор і можа нарэшце разгарнуцца як след. Камандзір батальёна яшчэ не меў вялікага баявога вопыту, яшчэ як бы ішоў навобмацак; ён вучыўся ў часе рэйду. Тым не менш ужо ў гэтым маршы добра выявіліся тыя якасці Сцяпана Фёдаравіча — уменне манеўраваць, смеласць, рашучасць,— якія пазней умацаваліся і прынеслі яму не адну заслужаную перамогу.\nТанкі, якія вёў Шутаў, наляталі на нямецкія штабы і тылавыя базы, грамілі іх, перарэзвалі шляхі, па якіх ішлі баявыя прыпасы для фронту. Усё, што сабралася ў Сцяпане Фёдаравічу за горкія дні адступлення, рабіла яго нястомным, не давала спакою ў гэтыя дні. Чуткі пра з’яўленне савецкіх танкістаў і коннікаў у тыле наганялі страх не толькі на нямецкіх абознікаў, а і на варожых генералаў. Танкісты з батальёна, які ішоў побач, гаварылі, нібы захапілі загад рэйхсфюрэра, які патрабаваў знішчыць рускую танкавую групу.\nПад Масквой разгаралася наша слаўнае наступленне. Войскі з баямі ішлі на захад. З імі з-пад Кашыры ішоў і Шутаў...\nВаенная праца, як і ўсякая іншая, бывае нярэдка малапрыкметнай. Яна не заўсёды вымерваецца кіламетрамі адваяванай зямлі, лічбаю адбітых вёсак... У франтавым жыцці Сцяпана Фёдаравіча неаднойчы здаралася так, што які-небудзь непрыкметны ўзгорак браць было цяжэй, чым іншы раз вялікі горад. А такіх непрыкметных узгоркаў траплялася багата.\nАсабліва запомніўся яму адзін бой пры наступленні на Сінявіна. Гэта было ў лютым 1943 года на Волхаўскім фронце; ён тады камандаваў гвардзейскім палком прарыву. Ішла ў той час бітва за Ленінград. Толькі што здабылі вялікую перамогу — прарвалі шматмесячную блакаду, расціснулі смяротную жалезную руку, якая душыла горад.\nБаі былі цяжкія. Даводзілася адваёўваць метр за метрам. Немцы ўпарта чапляліся за кожны дот, за кожны акоп. У дотах сядзелі «смяротнікі». З танкамі тут не было дзе разгарнуцца — лінія фронту праходзіла па балотах. Наступаць танкісты маглі толькі па спецыяльных дарогах. Бывала, збочыць крыху танк з дарогі — і праваліцца ў дрыгву так глыбока, што да яго нельга і дакапацца.\n...Наступленне, як звычайна, пачалі артылерысты — дзяўбалі дот за дотам, хавалі пад іх абломкамі ворага. Калі артылерысты перанеслі агонь углыбіню, у бой пайшлі танкі і пяхота. Праціўнік займаў выгадную вышыню, з якой біў з гармат і кулямётаў, што ўцалелі пасля нашага артылерыйскага наступу. Некалькі танкаў пры падыходзе да вышыні загразлі ў балоце. Усё ж частка танкаў прабілася да нямецкіх акопаў, і вышыню заваявалі. Наперадзе была другая лінія абароны, якая праходзіла па другой вышыні, але падысці да яе танкам было немагчыма — перад вышынёю ляжала гнілое балота.\nУ начным змроку, пад абстрэлам ворага, танкісты рыхтавалі праходы для баявых машын праз гэтае балота — ладзілі грэблі з бярвенняў, з галля, выцягвалі танкі, што загразлі ў дрыгве мінулым днём, рамантавалі падбітыя. Калі развіднелася, пачалі зноў наступаць. Шутаў з каманднага пункта кіраваў боем. Танкі ішлі наперадзе, услед за імі — пехацінцы. Густа ўздымаліся рудыя грывы выбухаў. Немцы падцягнулі за ноч сюды новыя батарэі, устанавілі кулямёты. Ледзь толькі танкі і пяхота праб’юцца крыху да праціўніка, шквальны кулямётны агонь адсякае пехацінцаў ад машын, прымушае іх падаць і ўціскацца глыбей у снег. Танкам, што ідуць наперадзе, даводзіцца спыняцца, адыходзіць назад да пехацінцаў — пачынаць спачатку.\nГэтак паўтаралася некалькі разоў. Часці тапталіся на месцы, наступленне, было відаць, пачынала зрывацца. Сцяпан Фёдаравіч ведаў, якая важная гэта аперацыя, і вельмі востра перажываў нашу няўдачу. Шутаў, аднак, не хацеў згадзіцца з тым, што становішча зусім непапраўнае.\n— Дазвольце мне самастойна,— папрасіў ён камандзіра дывізіі, якой быў прыданы полк. План яго быў просты: танкі прарвуць умацаванні немцаў, а тады іх поспех павінны падтрымаць і развіць пехацінцы.\nКамандаванне згадзілася з прапановай Шутава.\n— Наперад, не зважаючы на запалкі! — загадаў Сцяпан Фёдаравіч капітану Белабародаву, камандзіру галаўной роты. «Запалкі» ўмоўна абазначалі пяхоту.\nРота пайшла наперад. Немцы ўвесь артылерыйскі агонь цяпер нацэлілі на невялікую групку танкаў. Адна за адной загарэліся і падарваліся на мінах некалькі машын, але капітан не спыняўся, настойліва вёў роту на нямецкія пазіцыі.\nПад вечар рота прабіла абарону і ўварвалася ў сярэдзіну варожага апорнага пункта. Гэта была невялікая лагчына, акаймаваная з трох бакоў грэбнем, на якім знаходзіліся немцы. Да іх акопаў было рукой падаць.\nТанкі сталі веерам, падрыхтаваліся да кругавой абароны... Ноччу на падмогу Белабародаву Шутаў паслаў другую роту.\nУвесь дзень танкісты перастрэльваліся з немцамі, нецярпліва чакалі падыходу пяхоты, што павінна прабіцца да іх. Але так і не дачакаліся — пехацінцам у гэты дзень падысці не ўдалося.\nНа трэці дзень у лагчыне вялі бой з немцамі тры роты. З апошняй прабіўся сюды і Сцяпан Фёдаравіч. Патрэбна было, нягледзячы ні на што, утрымаць важную заваёву. Між нашымі танкістамі і ворагам завязаліся зацятыя баі, якія не сціхалі цэлымі днямі, а часам і ўночы.\n— Чаму не падыходзіць пяхота?.. Пяхоту давайце! Чакаю пяхоту! — патрабаваў Шутаў.\nКалі і выпадала спакойная ноч, яна не прыносіла спачынку, бо ўсе былі насцярожанымі — вакол немцы. Асабліва цяжка даводзілася Сцяпану Фёдаравічу, камандзіру — трэба было трымаць людзей напагатове, хутка разгадваць планы немцаў і зараз жа прымаць патрэбныя захады. Ад яго, як ніколі, залежаў і поспех справы і лёс людзей...\nНашы танкі рабілі ворагу багата клопату, таму яму не цярпелася хутчэй расправіцца з танкістамі. Немцы рашылі ўзяцца за справу больш рашуча, імклівым ударам знішчыць нарэшце ўпартую групку рускіх. Выбраўшы зручную хвіліну, варожыя салдаты кінуліся ў атаку з усіх бакоў.\nТанкісты сустрэлі іх дружнай стралянінай, аднак спыніць не маглі. Здарылася самае страшнае — гітлераўцам удалося падысці да машын, забрацца на вежы. Танкісты хаваліся за шчыльна зачыненымі люкамі, ім цяпер можна было страляць толькі праз пісталетныя шчыліны. Становішча, здавалася, стала безвыходнае...\n— Рус, здавайся! — стукалі знадворку.— Падпалім танк...\nЦяпер адна надзея была на падмогу з Вялікай зямлі. Сцяпан Фёдаравіч папрасіў: «Выручайце! Дайце шрапнель». Паведаміў каардынаты.\nАртылерысты хутка адгукнуліся, зрабілі першыя прыцэльныя стрэлы.\n— Добра!.. беглы агонь!..— перадаў ён, ледзь толькі шрапнельныя снарады выбухнулі над размяшчэннем танкаў.\nСнарады сталі густа, са скрогатам лопацца над танкамі. Як вогненным градам, секанула шрапнеллю. Немцы схлынулі, кінуліся наўцёк; у лагчыне засталося нямала забітых і раненых.\nНа гэтым, аднак, не скончылася — гітлераўцы рашылі расстраляць танкі з супрацьтанкавых гармат. Яны спрабавалі выставіць на грэбень для прамой наводкі адну за адной некалькі гармат, але стрэлы з танкаў разнеслі іх ушчэнт яшчэ да таго, як яны ўправіліся зрабіць хоць адзін стрэл. Немцы страцілі пры гэтым не адну гармату і нарэшце вымушаны былі адмовіцца ад сваёй задумы.\nПаспрабавалі абстрэльваць гарматамі з закрытых пазіцый, але снарады траплялі не толькі ў танкі, а і ў нямецкія акопы паблізу. Давялося адмовіцца і ад гэтага. Надышло, можна сказаць, зацішша; праўда, з акопаў яшчэ часам кідалі ў лагчыну гранаты, але тыя мала трывожылі танкістаў.\nМінулі чацвёртыя суткі, за імі пятыя, прыйшлі шостыя...\nПяхота ўсё не падыходзіла. Боепрыпасы і гаручае былі на зыходзе...\nНоччу па радыё прынялі загад — «Вярнуцца назад», і танкі пачалі прабівацца з акружэння. Уранні яны былі ўжо сярод сваіх...\nУ канцы трэцяга ваеннага лета Сцяпан Фёдаравіч атрымлівае назначэнне — камандаваць гвардзейскай танкавай брыгадай. Гэта была заслужаная брыгада, якая ўславіла сябе яшчэ пад Сталінградам, калі першай завяршыла акружэнне немцаў; цяпер яна толькі што скончыла баі на Курскай дузе. Сцяпан Фёдаравіч прыняў брыгаду ў гарачы час — атрымаўшы невялікі адпачынак, яна хутка рыхтавалася да наступлення на Кіеў. Не было часу як след пазнаёміцца з людзьмі, знаёміцца давялося ўжо ў баях.\nБрыгада з ходу ўзяла некалькі прыбярэжных вёсак, прарвалася да Дзясны. Рака стала на шляху танкістаў, запыніла іх.\nНа вайне перамагае той, хто больш знаходлівы і смелы. Быць смелым — значыцца, не толькі смела ісці ў бой, але і няспынна шукаць новага і ажыццяўляць яго.\nКамандзір корпуса генерал Краўчанка вырашыў фарсіраваць Дзясну па дне ракі, не чакаючы, калі прывязуць пантоны. Ён паставіў перад Сцяпанам Фёдаравічам задачу:\n— Твая брыгада — галаўная. Будзеш фарсіраваць першы... Здолееш?\n— Пастараюся, таварыш генерал,— сказаў Шутаў.— Справа далікатная...\n— Далікатная,— згадзіўся камандзір корпуса.\nРаней за ўсё трэба было знайсці зручнае месца для пераправы, месца, дзе рака мае найменшую глыбіню, спакойную плынь, бераг з павольным схілам, роўнае, без ям, дно. Сцяпан Фёдаравіч сабраў камандзіраў і мехвадзіцеляў і выйшаў на разведку.\nБыў верасень. Халодны асенні вецер гнаў па вадзе хмурныя цені. Хіліліся з лодак з кіямі, хадзілі ў сцюдзёнай вадзе — выведвалі дно, прабавалі яго трываласць, мералі глыбіню, шукалі месца для пераправы. Метр за метрам даследавалі грунт пад вадою. Нарэшце вырашылі перапраўляцца каля вёскі Ліпкі, дзе шырыня ракі не перавышала васьмідзесяці метраў, дно было роўнае і цвёрдае, сярэдняя глыбіня — каля двух метраў.\nУночы рыхтаваліся да пераправы — шчыльна прыганялі люкі, пакуллем забівалі шчыліны,— каб вада не заліла танк, калі машына глыбока зойдзе ў раку.\nШутаў разлічваў на тое, што хоць вада пранікне ў машыну, яна не паспее падняцца да ўзроўню галавы вадзіцеля. Вядома, гэта залежыць ад таго, як хутка перасячэ танк глыбокае месца. Тут поспех у значнай ступені вырашала майстэрства камандзіра і вадзіцеля.\nВадзіцелям на пераправе трэба было весці танк «без вачэй», у шчыльна закаркаванай машыне.\n«Вачыма» машыны быў камандзір танка. Ён павінен быў стаяць каля вежы і адтуль праз ТПУ1 даваць вадзіцелю напрамак. Такім чынам вышыня машыны «павялічвалася».\nНа світанні, яшчэ ў змроку, танкі гвардзейскай брыгады падышлі да ракі.\nСцяпан Фёдаравіч даў каманду — першым у раку ён паслаў адзін з самых выпрабаваных экіпажаў: ад вынікаў першага рэйса залежала ўся пераправа.\nТанк, ідучы па спадзістаму дну, стаў паступова апускацца ў ваду. У групе афіцэраў, што сачылі за танкамі, стаялі камандзір корпуса і камандзір брыгады. Панавала напружаная цішыня. Прысадзістая, у сінім камбінезоне, постаць камбрыга нібы скамянела; шэрыя, лагодныя вочы не адрываліся ад машыны.\n«Пройдзе ці не?..»\nВось рака амаль схавала гусеніцы.\nТанк, рассоўваючы шырокім ілбом ваду, уздымаючы два высокія вадзяныя валы, што разбягаліся ад машыны ў бакі, хутка апускаўся ўсё глыбей і глыбей.\nВадзіцель ужо пад вадою. Сцяпан Фёдаравіч мімаволі ўявіў — вада нястрымана прабіваецца знадворку, залівае педалі, падымаецца да каленяў... «Ці ўправіцца давесці?»\nГэта былі хвіліны вялікага непакою.\nНарэшце машына стала хутка выпаўзаць з вады. Яна набліжаецца да берага. Побач увесь час б’е моцны вадзяны струмень — вентылятар выкідае з танка ваду.\nКалі танк выйшаў на бераг, камандзір брыгады зварухнуўся, нібы скідваючы з сябе анямеласць, выдыхнуў шырока:\n— Віншую...— задаволена сказаў камандзір корпуса падпалкоўніку.— У дванаццаць каб быў на тым баку... з усёй брыгадай.\n— Буду, таварыш генерал.\nСцяпан Фёдаравіч даў знак — у раку стаў спускацца другі танк; іншыя напагатове стаялі на беразе, чакалі сваёй чаргі. Цяпер пераправа пайшла хутка і безупынна.\nЯшчэ трохі да прызначанага часу Сцяпан Фёдаравіч пераправіў на другі бок усю брыгаду. Танкі сабраліся ў прыбярэжным ляску. Неўзабаве перайшоў і ўвесь корпус. Над нямецкімі часцямі, што ўчапіліся ў нашу зямлю паміж Дзясною і Дняпром, быў занесены магутны танкавы кулак.\nУдар гэтага кулака скрышыў усе надзеі ворага. Рэшткі нямецкіх войск, што спрабавалі былі ўтрымацца на Дзясне, кінулі свае пазіцыі і пачалі ратавацца ўцёкам: палохала пагроза акружэння. К вечару вялікая прастора паміж рэкамі была ачышчана ад ворага.\nПадпалкоўнік загадаў батальёнам размясціцца ў прыбярэжным лесе. Не выходзячы з «віліса», зрабіў некалькі кароткіх заўваг пра тое, як размясціць батальёны, затым паклікаў да сябе ў машыну капітана Швыдкага, камандзіра мотастралкоў, і сказаў шафёру:\n— Да Дняпра.\nДрэвы пачалі радзець, між стваламі зашарэла роўнядзь берага. Машына спынілася. Вось ён, Дняпро! Падпалкоўнік, пазіраючы ў цемру, за якой хаваўся нябачны правы бераг, хвіліну з прагнасцю ўбіраў насычаны вільгаццю дняпроўскі вецер, потым, нібы ачнуўшыся, пачаў коратка тлумачыць капітану задачу мотабатальёна: падрыхтавацца да пераправы, фарсіраваць Дняпро, захапіць плацдарм глыбінёю ў 3—4 кіламетры і ўтрымліваць яго да падыходу асноўных сіл брыгады. Злева разам з батальёнам будзе перапраўляцца стралковая часць. Пераправачных прылад няма, пантоны затрымаліся ў дарозе; для пераправы зброі капітан атрымае гумавую лодку...\nУ тым месцы, дзе мелася перапраўляцца брыгада, стромкая града правага берага ішла не пры самай рацэ, а кіламетраў праз чатыры-пяць. Адразу за ракой пачыналася каса, на якой буяў густы лазняк. Сюды і павінны былі пераправіцца стралкі, захапіць плацдарм на беразе.\nПадпалкоўнік ведаў, што барацьба за той бераг будзе цяжкай; немцы зробяць усё, каб затрымаць наша наступленне. Палонныя, якія былі захоплены ў апошнія дні, казалі, што да ракі падышло многа новых войск — танкі, пяхота, артылерыя. Заходні бераг — высокі і стромкі — вельмі выгадны для абароны. З наглядальных пунктаў адтуль можна добра бачыць усё, што робіцца на рацэ, і батарэі праціўніка здолеюць весці трапны агонь па пераправах.\nШутаў ведаў, што бой чакаў цяжкі яшчэ і таму, што праціўнік зможа пасылаць не толькі пяхоту, але і танкі, і артылерыю, тады як нашы сілы спачатку будуць абмежаваныя; невялікім групам давядзецца біцца супроць батальёнаў і палкоў.\nПераправа пачалася ў цішыні. Першымі пайшлі ў раку байцы, што ўмелі добра плаваць. Услед за імі — іншыя — на палатках з сенам, на дошках, на мяшках з саломай, на збітых наспех плытах. Першыя байцы былі ўжо недзе на беразе, а тут усё падыходзілі і падыходзілі да ракі. Злева непадалёк перапраўляліся пехацінцы.\nРаптам на тым беразе затрашчалі кулямёты і аўтаматы. Адна за адной успыхнулі некалькі ракет, з цемры вырас бераг — нізкая, плоская, зарослая лазняком прыбярэжная каса. З вады выбягалі постаці, знікалі ў лазняку... Бойка пачалася. Пачалася вялікая пераправа цераз Дняпро.\nУсю ноч і ўвесь дзень на тым беразе не ўціхаў бой. Немцы раз за разам хадзілі ў контратакі, парываліся скінуць нашу пяхоту з берага. На рацэ кіпела вада ад выбухаў снарадаў і бомб, але пераправа амаль не спынялася. На заходні бераг, на падмогу ішлі новыя ўзводы, роты, плыты з боепрыпасамі.\nНашы гарматы без супынку білі па нямецкіх батарэях і акопах.\nА танкі пакуль што маўчалі. У лесе ішла падрыхтоўка да пераправы — падвозілася гаручае, снарады, пантанёры ладзілі для пераправы танкаў пантоны. На дне ракі знайшлі два затопленыя немцамі буксіры, адзін з іх паднялі. Партызаны, былыя кіеўскія рабочыя, не зважаючы на абстрэл, рыхтавалі яго да баявой начной працы.\nСцяпан Фёдаравіч з нецярплівасцю чакаў вечара. Камандзір корпуса даручыў яму цяжкую і пачэсную задачу, як і пры пераправе праз Дзясну, яго танкі будуць ісці наперадзе злучэння.\nКалі добра сцямнела, пачалі перапраўляцца. На пантон, уціскаючы яго ў ваду, асцярожна ўспоўз важкі танк; запляскалі лопасці буксіра, выпрастаўся, напяўся трос, і пантон стаў паволі адыходзіць ад берага. Першы рэйс абышоўся добра. Калі ж буксір падаўся ў другі рэйс, немцы заўважылі яго і пачалі страляць па ім снарадамі і мінамі. Адзін снарад трапіў між буксірам і пантонам. Трос перарвала, як нітку. Хуткая плынь ракі адразу панесла пантон з танкам усцяж берага. Гэта магло на доўгі час затрымаць пераправу. Але каманда буксіра і танкісты не разгубіліся — пантон злавілі, прымацавалі да параходзіка і прывялі да месца выгрузкі. Неўзабаве на той бераг накіраваўся і камандзір брыгады. Спераду, збоку, уводдалі, блізка рваліся снарады, але параходзік ішоў па свайму напрамку. Не адзін раз скалатнуўся ён ад блізкіх выбухаў, якія побач узнімалі ўгору высокія слупы вады, аблівалі людзей, што стаялі на палубе.\nБераг паволі набліжаўся. Вось нарэшце зямля — цвёрдая і ўстойлівая.\nСцяпан Фёдаравіч адразу ж сабраў камандзіраў і паставіў задачу — не чакаючы, пакуль пераправяцца іншыя танкі, пачаць наступленне на Люцеж.\nБаявыя машыны рушылі наперад. Мінулі акопы пяхоты; у цемры вызначыліся чорныя абрысы хат — Люцеж... Уварваліся на гароды, на вуліцы. Немцы ўпарта абараняліся; гарматы і кулямёты білі з дотаў, з акопаў, з хат. Біліся ледзь не за кожны дом. Урэшце немцы не ўстаялі перад гвардзейцамі і пачалі адступаць.\nСцяпан Фёдаравіч парашыў у Люцежы спыніцца, каб замацавацца і прычакаць падыходу рэшты брыгады. У мотабатальёне пасля баёў заставалася ў страі не больш трэці байцоў, было падбіта два танкі. Наступаць далей з такой сілай станавілася рызыкоўна.\nПакінуўшы Люцеж, немцы страцілі некалькі добрых назіральных пунктаў, што дазвалялі весці прыцэльны агонь па пераправе. З гэтага часу снарады і міны сталі менш замінаць буксіру, і праца на пераправе пайшла спарней. Шлях для танкаў, што ішлі ўслед, быў адкрыты. За ноч у Люцежы сабралася амаль уся брыгада, і Шутаў павёў яе далей, на Ірпень, у прасторы правага берага.\nБаі на правабярэжжы Дняпра з кожным днём станавіліся ўсё больш моцнымі. Немцы неўзабаве пераадолелі замяшанне, якое было ў іх першы час, хутка збіралі сілы да месцаў прарыву, намерваючыся прыціснуць нашы часці да берага і скінуць іх у раку.\nМіж тым брыгада Сцяпана Фёдаравіча, без упынку адбіваючы нямецкія атакі, упарта ішла наперад, развівала поспех. Пад вечар танкісты ўступілі ў вёску Ракаўка, а ў дванаццаць гадзін ночы вызвалілі ўжо горад Гастомель, за трыццаць кіламетраў ад Ракаўкі.\nНа світанні пасля кароткага, але гарачага бою немцы вымушаны былі пакінуць станцыю Буча. На пуцях стаяў мёртвы бронецягнік, палалі эшалоны з боепрыпасамі. Шутаў загадаў наступаць далей.\nУ гэты час да яго падышоў афіцэр, перадаў тэрміновы пакет. Сцяпан Фёдаравіч разарваў канверт — загад ад камандзіра корпуса: вярнуцца назад.\nВярнуцца?! Шутаў спачатку нават не паверыў, падумаў, што здарылася нейкая памылка. Наступленне брыгады ідзе паспяхова, толькі што вырваліся на прастор, дзе можна папрацаваць па-сапраўднаму, і раптам — вярнуцца назад, без бою аддаць адваяванае. «Відаць, у тылах справы кепскія»,— кальнула здагадка.\nІ праўда — становішча ў цэлым было цяжкае. Як толькі выйшлі з Гастомеля на дарогу, адразу над танкамі з’явіліся нямецкія самалёты. На ўсім шляху — амаль пяць гадзін,— пакуль не падышлі да Ірпеня, яны не адставалі ад танкаў, няспынна абстрэльвалі і бамбілі. Іх было вельмі многа; яны праносіліся над танкамі так нізка, што здавалася, вось-вось зачэпяцца за вежы...\nПерад Ірпенем брыгада вымушана была спыніцца — разбамбілі мост цераз рэчку. Нічога іншага не заставалася, як схаваць танкі ў лесе, замаскавацца і чакаць надыходу ночы.\nУночы шумелі пілы, стукалі сякеры — танкісты будавалі пераправу. На берагах рэчкі — багністых і зыбкіх — слалі адно ля другога бярвенні, на вадзе збівалі мост. Усю ноч увіхаліся, але не ўправіліся, скончылі толькі ўдзень.\nЛедзь перабраліся на другі бераг, Сцяпан Фёдаравіч атрымаў вестку, што праціўнік перайшоў у наступленне. Брыгадзе было загадана неадкладна выступіць, каб адрэзаць варожыя часці ад Кіева.\nНемцы біліся за кожны кавалак зямлі. У вёсках даводзілася іх выбіваць літаральна з кожнага дома. У Ябланаўцы яны паспрабавалі задушыць брыгаду — акружылі яе і павялі з усіх бакоў наступленне. У немцаў было многа самаходак і танкаў; яны ўсё больш настойліва падыходзілі да сяла, дзе былі заціснуты нашы танкі. Бой не сціхаў да вечара. Шутаў адбіў усе атакі, а ўночы сам перайшоў у наступленне і заняў прырэчную вёску Новыя Пятроўцы, а затым і Валкі. З заняццем Валкаў нямецкая група, якая захапіла Люцеж і адрэзала нашы часці ад Дняпра, сама аказалася адрэзанай.\nНаступныя дні брыгада вытрымлівала атакі новых часцей праціўніка, якія падыходзілі з боку Кіева. І гэтыя атакі былі адбіты. Камандзір корпуса падзякаваў Шутаву — брыгада дапамагла выратаваць становішча войск, што былі на плацдарме...\nХутка Шутаў пачаў наступленне на Вышгорад — моцны апорны пункт немцаў на Кіеўскім напрамку.\nВышгорад — вельмі выгадны для абароны, ён стаіць на высокім беразе, які ўвесь парэзаны з трох бакоў глыбокімі, нібы супрацьтанкавыя равы, ярамі. З усходу — стромкі, як сцяна, спад да Дняпра вышынёю больш за трыццаць метраў. Акрамя таго, гэта прыродная крэпасць была ўмацавана бліндажамі і траншэямі. Немцы адчувалі сябе тут упэўнена. У цяжкім баі, які ішоў цэлы дзень, танкісты прарваліся да Вышгорада і завязалі бойку за ўскраіну. Немцы кінулі ў контратаку танкі і пяхоту. Суседняя наша брыгада не вытрымала націску немцаў і пачала адступаць, аддаючы гэтую важную заваёву. Услед за «суседам» сталі адыходзіць і батальёны брыгады Шутава.\n— Куды?! Назад?.. Хто дазволіў?! — абурана пытаўся ён па рацыі ў камбатаў. Гнеўны, жорсткі, загадваў: — Спыніць паніку! Спыніць адступленне!..\nАле батальёны адыходзілі. Тады сам кінуўся ў баявыя парадкі к танкістам, к пяхоце. З вялікай цяжкасцю дабіўся, што брыгада стала, зачапілася за рубеж, вытрымала варожы націск. Як толькі сціхла трохі, сабраў камбатаў, загадаў вярнуць рубеж.\nПа голасе яго ўсе зразумелі, што гэтае рашэнне нязменнае і неадкладнае.\nНеўзабаве наступіла ноч. Шутаў уважліва сачыў за тым, як брыгада рыхтавалася да наступлення. Падабраў усе рэзервы, падчысціў дапаможныя падраздзяленні і ўмацаваў батальёны.\nНемцы таксама — выявіла разведка — старанна рыхтаваліся да заўтрашняга бою.\nХто каго адолее?\nЛедзь пачало світаць, Шутаў кінуў свае батальёны на Вышгорад. Ён апярэдзіў нямецкае наступленне, узяў ініцыятыву ў свае рукі і ў жорсткім, упартым баі прымусіў немцаў адысці. Да вечара было адваявана паўгорада, уступлены рубеж быў вернуты, і падпалкоўнік паспакайнеў.\nНаступныя трое сутак немцы спрабавалі вярнуць гэтыя вуліцы, але не здолелі адбіць ні аднаго дома.\nЦяпер становішча трохі ўсталявалася; варожыя часці сталі ў абарону. Гэтая заваёва мела вялікае значэнне — наша «малая зямля» на правым беразе пашырылася, на ёй паступова збіраліся новыя палкі і дывізіі, рыхтаваліся да бою за Кіеў. Набліжаўся дзень вызвалення сталіцы Украіны.\n...І ён, гэты дзень, неўзабаве прыйшоў. Ноччу на трэцяе лістапада часці занялі зыходныя пазіцыі для наступлення на Кіеў. Брыгадзе Шутава паставілі задачу: к вечару, узаемадзейнічаючы з пяхотнай дывізіяй, заняць дзіцячы санаторый «Пушча-Вадзіца».\nУ шэсць гадзін раніцы пачалася артылерыйская падрыхтоўка. У цемры раптам шуганулі ўгору маланкі, разлёгся гром. Адразу загаварылі сотні гармат. Залпы і паасобныя стрэлы ўсё мацнелі, гусцелі і ўрэшце зліліся ў суцэльны гул. Святло трапятала на дрэвах, на тварах байцоў, на танкавых вежах. Незабыўнае, вялікае відовішча!\nСэрца Сцяпана Фёдаравіча перапаўнялася радасцю: не доўга, не доўга засталося чакаць Кіеву свята на сваіх вуліцах.\nХутка і ён убачыць сваю сям'ю. Абдыме сына, жонку...\nАртылерыйскі гром не сціхаў дзве гадзіны. У восем гадзін, калі гарматныя стрэлы паступова пачалі слабець, Сцяпан Фёдаравіч скамандаваў сваім батальёнам — у атаку. Танкі адразу ажылі, рушылі наперад, цяжка падмінаючы гусеніцамі мокрую траву.\nНеўзабаве танкісты вялі гарачы бой. Давілі гусеніцамі нямецкія гарматы, выганялі з акопаў ашалелых ад выбухаў пехацінцаў. Білі па шызых варожых танках.\nСцяпан Фёдаравіч застаўся на камандным пункце разам з камандзірам пяхотнай дывізіі. Гукі бою спакваля адыходзілі ўсё далей, цішэлі, танкі адзін за адным хаваліся за невысокім узгоркам. Адсюль, з КП, цяпер цяжка было сачыць за ўсім, што робіцца ў батальёнах, якія тараняць абарону. Становішча ўвесь час мянялася, усё было ў безупынным руху, а ён не бачыў танкаў, не мог кіраваць імі.\nСцяпан Фёдаравіч любіў усё бачыць сваімі вачыма. Даўно-даўно звык ён — яшчэ ў тыя часы, калі камандаваў ротай ці батальёнам,— быць у самым пекле бою. Пазней, калі ён стаў камандзірам брыгады, неабходнасці ў гэтай звычцы часта не было, яму звычайна належала быць на КП. Між тым звычка не забывалася. Яна і не магла забыцца, бо ў ёй выяўлялася адна з галоўных рыс характару цяперашняга камандзіра брыгады, яго вядучае жыццёвае правіла.\nСцяпана Фёдаравіча заўсёды вяло туды, дзе самая гарачая схватка, дзе найбольш складаныя абставіны, дзе цяжэй...\nІ на гэты раз характар узяў сваё.\n— Барысаў, падай ППШ сюды!..\nШутаў сеў у танк, памчаў у поле. З ім — неразлучны ардынарац сержант Барысаў.\nВакол — сляды нядаўняга бою: пранізаныя навылёт машыны, сплюшчаныя, скарэжаныя гарматы, трупы немцаў, павілястыя раўчакі гусеніц. Далі прыкурыць немцам хлопцы!\nПад вечар Сцяпан Фёдаравіч са сваімі танкістамі вёў бой на ўскрайку ўрочышча Пушча-Вадзіца. Да Кіева заставалася сем кіламетраў. Адсюль была добра відаць кіеўская ўскраіна — купкі дамоў, чорныя голыя дрэвы; іх спакваля агортвала вячэрняя цемра.\nВось ён, Кіеў. Там недзе самыя родныя яму людзі: Галіна Андрэеўна — Галя, Валодзя. Трэці год у нечаканай ростані, у невядомасці... Яны і не ведаюць, што ён тут — рукой падаць...\nСэрца яго, думкі рваліся нецярпліва ў горад. «Ну нічога,— заспакойваў ён сябе,— цяпер ужо нядоўга засталося чакаць».\nСцяпан Фёдаравіч ведаў, што наперадзе яшчэ нялёгкі бой, але думкамі і сэрцам быў ужо ў горадзе. Ён тады і ўявіць бы не мог, якое яшчэ выпрабаванне чакае яго тут, перад самым горадам...\nНаступіла ноч. Пацішэла. Толькі недзе ўдалечы раз-пораз глуха грымяць гарматы. «Чаму так ціха побач? — думае ўстрывожана Сцяпан Фёдаравіч.— Няўжо суседзі не здолелі адагнаць праціўніка?»\n— Звяжы з КП! — папрасіў ён тэлефаніста.\nТрывожнае адчуванне апраўдалася — адтуль паведамілі, што суседзі так і не змаглі прарваць лінію абароны. Такім чынам, брыгада і пяхотны батальён глыбока ўклініліся ў размяшчэнне нямецкіх войск, флангі аказаліся адкрытымі.\nПадпалкоўнік адразу насцеражыўся — праціўнік, напэўна, пастараецца атакаваць справа ці злева, а можа, нават адрэзаць брыгаду. І праўда, не паспеў ён як след расказаць пра вынікі бою, як тэлефонная сувязь, што звязвала брыгаду з КП, была перарвана.\nСцяпан Фёдаравіч паслаў на КП аднаго разведчыка, другога — загінулі без вестак. Перахапіў праціўнік. Цяпер было ясна — брыгада адрэзана, брыгада ў акружэнні.\nТанкісты аб гэтым яшчэ не ведалі. Стомленыя боем, яны, дзе каму давялося, спалі. Сон валіў усіх; з чорнага неба цадзіўся нудны дожджык, і ад гэтага спаць хацелася яшчэ мацней. Сон апаноўваў і камандзіра брыгады, які ледзь не валіўся ад зморы.\nТрэба было думаць, шукаць выйсця са становішча. У зморанай галаве пачало акрэслівацца рашэнне — заняць кругавую абарону. Падрыхтавацца да бою, быць увесь час напагатове; калі нашы будуць наступаць, дапамагчы ім, ударыць немцаў з тылу.\nТады, як добра абдумаў усё, выклікаў камандзіраў, расказаў аб абстаноўцы, аб акружэнні, паставіў задачы кожнаму падраздзяленню, намеціў участкі абароны.\n— Кіеў перад намі — рукой падаць, будзем трымацца тут, што б ні было,— сказаў ён напаследак.— Ідзіце, рыхтуйцеся — ды добра. Прыйду, праверу ўсё сам...\nДа світання падраздзяленні занялі вызначаныя месцы, акапаліся. Сцяпан Фёдаравіч, як і сказаў, абышоў абарончы рубеж, праверыў усё.\nУ рэзерве пакінуў толькі некалькі танкаў ды ўзвод разведчыкаў. На ўсякі выпадак.\nДзень надыходзіў марудна. Світанне доўга не магло адолець змроку — на зямлі густым даўкім пластам ляжаў туман, сонца не было відаць; аб тым, што пачаўся дзень, можна было здагадацца па цьмянай шэрані, якая змяніла ноч.\nНаступленне немцы пачалі шалёным абстрэлам з гармат. Не было, здаецца, такога месца на гэтым вузенькім кавалачку зямлі, дзе б ні рваліся варожыя снарады. Амаль не відаць ні выбліскаў агню, ні паўзучага дыму. Даходзяць толькі гукі — выццё снарадаў, скрогат выбухаў, сіпенне асколкаў... Валяцца дрэвы, зламаныя выбуховымі хвалямі, падае галлё, зрэзанае асколкамі.\nЦяжэй за ўсіх давялося танкаваму батальёну маёра Бінеўскага, які стрымліваў нямецкі націск з боку вёскі Пушча-Вадзіца. З вёскі, з туману, што паволі разыходзіўся, адзін за адным, абстрэльваючы батальён, выпаўзалі варожыя танкі з аўтаматчыкамі. У Бінеўскага загарэўся адзін танк, другі. Нямецкія танкі і аўтаматчыкі ўзмацнілі націск. Вось-вось нашы не вытрымаюць.\nКамандзір брыгады бярэ свой апошні рэзерв, кідаецца на дапамогу. Батальён адбівае немцаў, а ўслед за гэтым па загаду Шутава сам пераходзіць у контратаку. Варожыя танкі адзін за адным адступаюць назад. Некалькі варожых аўтаматчыкаў трапляе ў палон. Яны паказваюць, што іх дывізія толькі што перакінута з другога ўчастка...\nАднак першая няўдача не спыніла немцаў. Не паспеў Шутаў дапытаць палонных, як на паўднёвым баку ўзгарэўся бой. Да яго падбег, задыхаўшыся, сувязны пехацінцаў:\n— Таварыш гвардыі падпалкоўнік, немцы прарваліся...\n— Як прарваліся?!\n— Выбілі з акопаў... Артпазіцыі захапілі...\nПадпалкоўнік, пачуўшы гэта, сеў у танк, узяў з сабою некалькі машын і, не трацячы ні хвіліны, заспяшаўся на выручку. Падмацаванне паспела якраз у час.\nТанкі, страляючы на хаду, хутка рушылі наперад. Следам за імі пайшлі пехацінцы, стараючыся не адставаць...\nСтрачаныя пазіцыі былі адваяваны. Артылерысты вярнулі свае гарматы. Немцы пры паспешным уцёку не паспелі іх падарваць. Становішча выправілі. Зноў захапілі палонных; Шутаў дапытаў іх — яны належалі да іншай, чым папярэднія, дывізіі. Значыцца, вораг сабраў тут вялікую сілу і ўстаяць супроць яго будзе нялёгка.\nА сувязі са сваімі часцямі няма. Ці хутка прыйдзе падмога — невядома.\nТуман растаў, угары завіднелася шэрае, з сінімі прагалінамі, неба. Адразу з’явіліся нямецкія бамбардзіроўшчыкі. Пасля бамбёжкі і абстрэлу з самалётаў нямецкая пяхота зноў пайшла ў атаку... Гарачы выдаўся дзень!\nШутаў увесь час быў насцярожаны, уважліва сачыў за сваім войскам. То тут, то там стваралася пагроза, і трэба было зразу ўжыць неабходныя меры. Ён пасылаў на выручку свой рэзерв з танкаў, хуткія «трыццацьчацвёркі» з’яўляліся то ў адным, то ў другім месцы. Сцяпан Фёдаравіч выявіў сябе спрытным камандзірам і энергічным чалавекам. Яго камандзірскае ўмельства не адзін раз ратавала становішча ў гэты дзень.\nУ хвіліны зацішша байцы хавалі забітых, санітаркі перавязвалі раненых. Падпалкоўнік не спачываў сам і не даваў спачываць байцам — па яго загаду глыбей укапваліся ў зямлю.\nЗа дзень адбілі трыццаць нямецкіх атак.\nУночы падышлі сюды танкі, занялі рубеж побач. Чорныя, ледзь бачныя ў восеньскай цемры, яны адзін за адным, грукочучы, ішлі па полі. Калоне, здавалася, не было канца.\n«Вось гэта сіла! — радаваліся байцы, сочачы за танкамі.— Ну, цяпер немцу не ўтрымацца». Усе адчувалі, што заўтра пачнецца бой, які вырашыць лёс Кіева.\nУ адзінаццаць гадзін пятага лістапада Шутаў павёў сваю брыгаду на штурм Кіева. Разам з пяхотай смелым націскам уварваўся ў прыгарадны пасёлак Святошына, са Святошына накіраваў батальёны к паўднёвай ускраіне Кіева. Хаваючыся ў чыгуначнай выемцы, непрыкметна падабраўся з танкамі к самаму нямецкаму аэрадрому, за якім пачынаўся ўжо горад.\nНад Кіевам чорнаю хмараю вісеў дым, дым слаўся па вуліцах. Нават праз шум матораў былі чуваць выбухі — гітлераўцы падрывалі дамы... Танкі Шутава з ходу ўскочылі на ўскраіну, завязалі баі на вуліцах, на плошчах, у прысадах. К пяці гадзінам вечара брыгада, якую вёў Шутаў, заняла Вялікую Баршчагоўскую вуліцу, з Чэхаславацкай брыгадай адбіла Саломенку і апоўначы пачала бой за Арсенал...\nАдсюль зусім блізка быў дом, дзе жыла сям’я. Але бой не сціхаў, і нельга было і на хвіліну адлучыцца, каб даведацца пра тое, што трывожыла ўжо столькі дзён. Толькі на світанні, калі бітва закончылася, Шутаў атрымаў нарэшце права зазірнуць на вуліцу імя Галі Цімафеевай, забегчы ў дом, які даўно ўжо быў родным. Здавалася, што машына імчыць марудна, усё хацелася падагнаць — хутчэй, хутчэй. Калі ўскочыў у пад’езд, сэрца гатова было вылецець з грудзей. Як пуста, ціха!..\nІрвануў дзверы, у пакоі нікога. Усё раскідана, пабіта... Ні жонкі, ні дзяцей. Дзе яны?\nУ суседняй кватэры знайшоў жанчыну.\n— Жывыя былі... Выехалі з горада..,\n— Не сказалі...\nШукаць не было калі. Хутка накідаў алоўкам некалькі слоў, напісаў свой адрас: куды даць вестку, калі вернуцца. Напісаў — і бегам на двор к машыне, паехаў назад да сваіх танкаў. На вуліцах кіеўляне абдымалі і цалавалі байцоў, плакалі і смяяліся.\nВыгнаныя з Кіева, гітлераўцы яшчэ доўгі час не трацілі надзеі вярнуцца ў яго зноў. Амаль увесь лістапад яны атакавалі нашы часці, імкнучыся прарвацца да горада. Палкоўніку Шутаву давялося доўгі час абараняць Кіеў.\nПрыехаўшы аднойчы ў горад, ён спаткаў у сваёй кватэры жонку і малога. Шутаў упершыню ўзяў на рукі сына, якога яшчэ ніколі не бачыў.\nСустрэча выйшла хмарнай. Старэйшага сына, Валодзі, не было. Галіна Андрэеўна са слязамі гора і роспачы расказала, што яны ўтраіх хаваліся ў вёсцы, блізка ад Кіева; калі к вёсцы падышлі нашы, яна ноччу з малымі кінулася насустрач ім. У цемры і мітусні Валодзя неяк згубіўся, можа быць, вярнуўся назад, але пашукаць яго там нельга, бо нашым пакуль не ўдалося ўзяць сяло. Валодзя, мабыць, на тым баку...\nЗдарылася так, што Шутаву давялося весці баі якраз на тым напрамку, дзе была вёска, у якой мог жыць сын. Зімовым днём яго танкісты ўварваліся ў гэту вёску, і Шутаў стаў нецярпліва распытваць, ці няма тут хлапчука з Кіева.\nХлапчук такі быў. Яго неўзабаве падвялі к палкоўніку. Хоць сын і вырас вельмі, Шутаў пазнаў яго.\nСын глядзеў на яго здзіўлена, як чужы.\n— Не прызнаеш?! Сын! — парывіста, з раптоўным болем абняў хлопца бацька.\n— Тата?! — не адразу паверыў Валодзя.\nАбвыкшыся з бацькам, аблашчаны танкістамі, ён адчуў сябе хутка нібы ў добрай, шчырай сям’і. І шкада яму было, што з сям’ёй гэтай давялося развітацца: на спадарожнай машыне бацька адправіў яго ў Кіеў...\nДні гэтыя прынеслі Шутаву і яшчэ адну радасць: стала вядома, што за кіеўскія баі яму прысвоілі званне Героя Савецкага Саюза.\nБрыгадзе далі невялікі адпачынак. Калі прыйшоў загад вярнуцца ёй на фронт, наша камандаванне якраз ажыццяўляла акружэнне нямецкіх часцей у раёне Корсунь-Шаўчэнкаўскага.\nЗа вёску Рубаны Мост брыгада білася цэлы дзень. Спачатку ўсё ішло добра, непрыкметна падабраліся амаль да самай вёскі, зблізку адкрылі агонь па немцах. У сяле паднялася паніка. Але, калі танкі падышлі бліжэй, раптам давялося спыніцца — перад вёскай цягнуўся глыбокі яр. Немцы ж хутка апамяталіся, пачалі страляць па танках і адну за адной запалілі дзве самаходкі. Палкоўнік загадаў адысці назад, зрабіць вялікі абход і ўдарыць з паўднёвага боку.\nЗаваждаліся пры гэтай вёсцы — узялі толькі тады, як надышоў вечар. Пачуццё перамогі не радавала палкоўніка — не выканалі дзённага задання. А тут ноч — цёмная, сырая. Цемра такая, хоць вочы выкалі...\n— Ноч, ноч — сядзець бы толькі ля печкі... ды страшныя гісторыі выдумляць,— нявесела пажартаваў адзін з камандзіраў батальёна.\n— Сядзець, казкі выдумляць...— хмура прамовіў Шутаў.\n— Канешне, непрыемна, што задачу не выканалі,— адгукнуўся другі камбат.\n— Сягоння не дацягнулі, заўтра падгонім...\n— Падгонім...— Шутаў зірнуў на камбатаў.— Ведаеце, што ў нас у Дварцы пра такія справы кажуць?\nТанкісты маўчалі, чакалі — што ж гавораць гэтыя дварэцкія мудрацы, якіх не забывае ўсё камбрыг.\n— У нас кажуць: адклад не ідзе ў лад...— Шутаў раптам змяніў размову.— Не ведаю, чаму ты не любіш ноч,— сказаў да камбата, які лічыў, што ў такую ноч лепш за ўсё каля печкі.— А я люблю ноч... Асабліва такую, як сёння, цёмную, глухую. У яе ёсць такія прынады...\nКамбат паглядзеў на Шутава, нібы хацеў праверыць — сур’ёзна ён гаворыць ці жартуе.\n— Ей-богу, падабаецца гэта ноч!..\nХутка камбат упэўніўся, што палкоўнік гаварыў сур’ёзна: Шутаў скамандаваў брыгадзе выступаць.\nІшлі павольна, асцярожна. Выслалі моцную разведку. На дарозе нідзе ні аднаго чалавека і такая цішыня, нібы ўсё вымерла навокал, хоць толькі нядаўна тут было поўна немцаў. Узіраліся, услухоўваліся. Нейкім асаблівым пачуццём, выпрацаваным на вайне, угадаў камандзір узвода разведкі ў гэтай цемры паселішча. Загадаў танкам прыпыніцца, узяў з сабою чатырох аўтаматчыкаў-разведчыкаў і пайшоў наперад.\nІ праўда, хутка наткнуліся на плот, убачылі цёмны абрыс будыніны. Аўтаматчыкі агледзелі на ўскраіне адну хату, другую — няма нідзе нікога. Між тым ціха падпаўзлі танкі, палкоўнік загадаў быць напагатове. Нарэшце на бязлюднай вуліцы, калі агледзелі дзесятак хат, знайшлі чалавека. Гэта быў стары селянін.\n— Дзе людзі?\n— Ведама дзе. Адны пахаваліся, другіх хрыц пагнаў...\n— Немцаў у сяле няма?\n— Былі. Зусім нядаўна былі...\n— Як — нядаўна? Днём, ноччу гэтай?\n— Ды, можа, з паўгадзіны, а то і менш. Чуў: ішлі, гергеталі...\n— Дзе ж яны падзеліся?\n— Хто іх ведае!.. А толькі — у той бок ішлі...\nШутаў паслаў разведчыкаў туды, куды паказаў стары,— аказалася, на ўскраіне нямала гітлераўцаў і яны спяць, як дома.\n— Спяць? — перапытаў Шутаў.\n— Так точна, таварыш палкоўнік, спяць,— паўтарыў разведчык.— Як у цешчы...\nШутаў задумаўся і сказаў:\n— Ну і няхай спяць!\nРашыў — пакуль што, да світання, не пачынаць бою: «У цемры можна сапсаваць усю справу... Разбягуцца хто куды, паспрабуй — злаві». Гэта быў ужо не першы год вайны, калі яму даволі было б разагнаць іх...\nКаб зручней было браць немцаў, арганізаваў дзесяткі два груп. У кожнай з іх танк і некалькі аўтаматчыкаў. Загадаў, каб на ўсякі выпадак паставілі на вуліцах ахову.\nНемцы спакойна спалі, не ведаючы, што іх сцерагуць, што яны, можна сказаць, у палоне.\nЛедзь пасвятлела, аўтаматчыкі і танкісты пачалі «будзіць».\nУбачыўшы каля хаты дула савецкага танка, а ля дзвярэй аўтаматчыкаў, немцы разгублена паднімалі рукі. Мястэчка было вызвалена без адзінага стрэлу. Ні адзін немец не ўцёк ад нашых танкістаў.\nПраз некалькі гадзін брыгада вяла бой ужо ў Звянігарадцы. Насустрач ёй з поўдня прабіваліся танкісты 2-га Украінскага фронту. Неўзабаве танкісты абодвух франтоў сышліся; Сцяпан Фёдаравіч па-братняму абняў камандзіра сустрэчнай брыгады Героя Савецкага Саюза палкоўніка Прошына. Салдаты частавалі адзін аднаго небагатым сваім пайком. Корсунь-Шаўчэнкаўская групіроўка немцаў была акружана.\nКаб прабіцца да акружаных часцей і выратаваць іх, немцы на асобных участках фронту пачалі наступаць. Вялікая група нямецкіх танкаў адкінула нашы падраздзяленні і стала набліжацца да акружаных войск. Становішча рабілася пагрозным.\nКамандуючы арміі паслаў сюды брыгаду Шутава, якая была якраз недалёка ад гэтага месца. Ён ведаў, што Сцяпан Фёдаравіч не адступіць, як бы ні было цяжка. У той час, калі нашы танкі падышлі да перадавой лініі, немцы пачалі перапраўляцца цераз рэчку. Шутаў адразу ўступіў у бой з першымі танкамі, што пераправіліся — іх, на шчасце, было небагата,— разбіў іх і захапіў пераправу.\nЦяпер ён дамагаўся аднаго — не прапусціць немцаў на гэты бераг, утрымаць пераправу. Рэчка паслабляла нямецкі націск, варожыя танкі вымушаны былі стаяць перад вадзяной перагародай. Але спыніць іх нават пры такіх абставінах было незвычайна цяжка, бо нямецкае злучэнне было намнога большае за нашу брыгаду. Наглядаючы са свайго КП, з узгорка, палкоўнік стаў лічыць танкі, што былі за ракой.\nЁн налічыў іх каля сотні і кінуў лічыць: сумны, непатрэбны занятак. І так відаць, што іх у некалькі разоў больш, чым у яго брыгадзе, якая ў няспынных баях страціла багата і людзей і машын. Але хоць сілы і былі няроўныя, хоць гітлераўцы ашалела кідаліся прабіцца, танкісты пад камандай Шутава не паддаваліся. Усе добра ведалі значэнне таго рубяжа, які трэба было адстаяць.\nКароткія зімовыя дні здаваліся незвычайна доўгімі; з кожным днём стрымліваць немцаў станавілася цяжэй. Усё менш аставалася спраўных танкаў, усё мацней націскаў вораг.\nНа пяты дзень падышла падмога. Пехацінцы хутка займалі пры рацэ рубяжы, акопваліся. Танкі пакуль маўкліва стаялі ў ярах, запраўляліся гаручым. «Цяпер можна ваяваць!» — падумаў Сцяпан Фёдаравіч, паглядаючы на танкі, што размясціліся побач з яго брыгадай,— падумаў упершыню за гэтыя дні спакойна, без трывогі...\nТым часам другія нашы брыгады і палкі дабівалі рэшткі Корсунь-Шаўчэнкаўскай групіроўкі.\nНовае наша наступленне пачалося ў першыя дні вясны. Была незвычайная бездараж. Дарогі ўсе распусціла. Нямецкія танкі і аўтамашыны буксавалі ў снежным месіве, грузлі ва ўкраінскім чарназёме; пры набліжэнні нашых салдат немцы вымушаны былі пакідаць машыны. На шляхах усюды тырчалі гарматы, прычэпы, цягачы, аўтамашыны. У лесе каля Вапняркі Сцяпан Фёдаравіч бачыў склад — безліч снарадаў было складзена ў акуратныя штабялі; немцы, відаць, спадзяваліся, што асталююцца тут надоўга. Цяпер было не да таго — кідалі ўсё і спяшаліся адыходзіць з адной думкаю — ці хутка граніца. Яны думалі, што граніца іх выратуе...\nЦяжка было ісці па бездаражы танкам Шутава. Яны таксама грузлі і таксама буксавалі, і бензавозкі грузлі таксама, як і нямецкія. Ніколі Шутаву не даводзілася столькі турбавацца пра гаручае для машын,— крута было з гаручым. А да ўсяго, вораг, адступаючы, узрываў масты, мініраваў пераправы.\nАле танкісты Шутава, як і сам ён, умелі не толькі ваяваць, але і працаваць, цярплівымі і цягавітымі былі, як і іх камандзір. І цераз бездараж прабіваліся, і гаручае на танках падвозілі, і пераправы ладзілі як толькі можна хутка,— усё адольвалі і ішлі, ішлі, гонячы ворага.\nНярэдка танкісты прарываліся далёка наперад, абходзілі калоны праціўніка і знянацку нападалі на іх або пераразалі шляхі адступлення.\nПадводзячы вынікі баявога дня, Шутаў не раз думаў, наколькі больш шырокімі і смелымі сталі яго планы, яго дзейнасць. Ён вымерваў адваяваную зямлю дзесяткамі кіламетраў — за дзень, сотнямі — за тыдзень.\nВымаючы з планшэта карту, Шутаў з хваляваннем пазіраў-вылічваў — колькі яшчэ да граніцы.\nВось ужо ззаду Паўднёвы Буг. Не затрымаў і Днестр. І нарэшце — Прут, дзяржаўная мяжа. Шырокая рака, што сабрала веснавыя ручаі з гор і палёў, хутка, бурліва гнала свае воды на поўдзень. Неспакойныя хвалі паблісквалі на ясным красавіцкім сонцы.\n— Зірніце, таварыш гвардыі палкоўнік,— акопы,— сказаў ардынарац-сержант, які замяніў Барысава, што быў ранены пры наступленні пад Корсунь-Шаўчэнкаўскім.\nСцяпан Фёдаравіч убачыў некалькі неглыбокіх, з асыпанымі краямі і кусцікамі травы ям.\n— Я тут на гэтым Пруце пачынаў...— прамовіў узрушана сержант.— Недзе недалёка адсюль... А вы дзе, не тут?\n— Не,— адказаў Шутаў і дадаў задуменна: — Пачынаць тут пачыналі, а канчаць будзем далёка адсюль...\nЁн заклапочана глядзеў на другі бераг, на які, ён ужо ведаў, трэба будзе скора перапраўляцца.\nШутаў перабраўся туды адразу пасля таго, як нашы часці захапілі плацдарм, дастатковы для пераправы танкаў. Увесь час ішлі тут баі. Гітлераўцы вельмі непакоіліся за лёс сваёй групіроўкі пад Ясамі, лёс паўднёвага фланга свайго фронту. Яны хацелі адкінуць нашы часці за Прут, водная мяжа ўзмацніла б іх пазіцыі і дала б магчымасць выдзеліць частку сіл для рэзерву. Шмат дзён не сціхалі баі. Нарэшце, не дабіўшыся жаданай мэты, немцы вымушаны былі перайсці да абароны.\nУ гэтыя дні пасля цяжкіх баёў брыгада палкоўніка Шутава атрымала невялікі адпачынак.\nХоць фронт быў толькі праз дзесяць кіламетраў, хоць машыны стаялі ўвесь час напагатове, у брыгадзе было «мірнае» жыццё. Акапалі і замаскіравалі танкі (іх гарматы былі накіраваны ў бок фронту), абсталявалі ўтульныя прасторныя зямлянкі.\nПерш за ўсё трэба было наладзіць пабітыя танкі, замяніць папсаваныя часці, падрыхтаваць усё да бою. Гэта была вялікая і важная работа, яе неабходна было хутка скончыць, і экіпажам давялося працаваць і дзень, і ноч.\nКамандзіры складалі даклады аб выніках баёў, думалі, як лепш зрабіць расклад заняткаў. Палкоўнік сам правяраў расклады і ўважліва сачыў за тым, каб іх выконвалі. Па яго загаду ў батальёнах і ротах склікалі сходы, на якіх камандзіры і салдаты разбіралі мінулыя баі. Разбіралі строга, сумленна — прыгадалі і слаўнае і такое, за што давялося таму-сяму пачырванець; людзі абдумвалі ўсё, вучыліся. Танкісты-ветэраны былі частымі прамоўцамі на гэтых сходах — выкладвалі свае запаветныя баявыя «сакрэты».\nЧаста танкі выходзілі ў поле — танкісты вучыліся ўзаемадзейнічаць з пяхотай, з артылерыяй, уваходзіць у прарыў, весці баі ў акружэнні. Акрамя тактычных заняткаў, камандзіры праводзілі палітычныя заняткі, якім Сцяпан Фёдаравіч надаваў вялікае значэнне. Ён сам асабіста кіраваў вучобай афіцэраў.\nУвечар, калі спадала гарачыня вучэбнага дня, людзі збіраліся ў клубе, дзе на сцэне выступалі свае артысты.\nАднойчы сюды прыехаў камандарм — генерал Краўчанка. Ён пазнаёміўся з жыццём танкістаў, з іх поспехамі, праверыў, як яны рыхтуюцца да баёў.\n— Люблю тваю брыгаду,— сказаў Сцяпану Фёдаравічу пасля праверкі камандарм,— і ў баі першыя, і ў вучобе не апошнія...\nСмелы, настойлівы ў час бою, Сцяпан Фёдаравіч, выявілася, мог быць строгім і ўдумлівым настаўнікам на «адпачынку». Ён выкарыстаў гэтыя ціхія дні як належыць: брыгада падыходзіла да новых баёў моцнай, упарадкаванай, а танкісты — узбагачанымі вопытам і ведамі...\nУ сярэдзіне жніўня, вечарам, палкоўніка тэрмінова паклікалі на нараду ў штаб корпуса.\nУ штабе сабраліся ўжо камандзіры іншых брыгад. Нарада была вельмі кароткай — камандзір корпуса паставіў усім брыгадам задачы і загадаў зараз жа выступіць на зыходныя рубяжы. Калі Шутаў вярнуўся ў брыгадны лагер, было ўжо за поўнач. Людзі спалі, толькі каля зямлянак і пры танках хадзілі маўклівыя вартавыя. Ад лесу павявала халадком, мірнымі пахамі, спакоем.\n— Трывога! — узвіўся над лагерам кліч. І ўсё раптам ажыло, заварушылася, здаецца, нават дрэвы пачалі гаманіць аб нечым між сабою.\nЗборы былі кароткія; хутка зарычалі маторы, і танкі, узвод за ўзводам, сталі выцягвацца на дарогу. За ноч брыгада зрабіла шасцідзесяцікіламетровы марш і падышла да зыходнага рубяжа.\nНаступленне пачалося праз дзень, пасля таго, як камандзіры добра азнаёміліся з мясцовасцю. Пачатак быў удалы: за першыя суткі прарвалі адну моцную лінію абароны і падышлі ўсутыч да другой.\nДругая лінія праходзіла на вышыні 387. Вышыня гэта была вельмі выгадная для абароны. Наступаць на яе танкамі можна было толькі па адной вузкай дарожцы, якая вяла проста ў «лоб» нямецкіх пазіцый. Дарожка падымалася ўгору па крутому схілу, які часам дасягаў амаль трыццаці градусаў. Па такому схілу ўзбірацца і то цяжка, а тут трэба, падымаючыся, яшчэ і весці бой — бой з праціўнікам, які ўмацаваўся.\nБрыгада падышла да гэтай вышыні ноччу. Сцяпан Фёдаравіч загадаў спыніцца, даў танкістам малы адпачынак — заправіць танкі гаручым, павячэраць, паспаць гадзіну-дзве. Наперад ён паслаў адну роту пад камандаваннем капітана Селюкова, якой трэба было падняцца на вышыню, захапіць яе і ўтрымаць, пакуль падыдзе ўся брыгада. У дапамогу танкістам прыдаў аўтаматчыкаў.\nРота знікла ў цемры. Не прайшло і дзвюх гадзін, як Шутава паклікалі да рацыі. Надзеўшы навушнікі, Сцяпан Фёдаравіч пачуў задаволены голас Селюкова: загад выканалі, немцы выбіты, кінулі некалькі браневікоў, многа матацыклаў.\n— Далі прыкурыць немцам як належыць,— скончыў капітан прымаўкай камбрыга.\n— Добра,— адказаў палкоўнік.— Цяпер, хлопцы, глядзіце, учапіцеся мацней, бо гэта важная горка...\nЛедзь пачало развідняцца, Сцяпан Фёдаравіч загадаў выступаць. Ён не стаў чакаць брыгады, на сваім «вілісе» памчаў да роты. Хутка ён убачыў танкі і вынікі іх начной атакі — пабітыя браневікі, матацыклы.\n— Папрацаваў, Селюкоў, бачу... А што разведка кажа?.. Не пасылаў?\n— А можа, яны яшчэ тут... наперадзе?\n— Ды не — яны так драпалі адсюль.\nАднак, калі палкоўнік паслаў наперад разведку, выявілася, што рота ўсё ж выканала сваю задачу часткова. Немцы не вытрымалі нечаканага ўдару танкістаў, пабеглі, але пабеглі недалёка. Яны занялі новы пояс умацаванняў, вышэй за першы, і па-ранейшаму сядзяць на вышыні.\n— Што ж ты — наламаў дроў і думаеш: усё. Вунь яны, пабітыя фрыцы! Бачыш — чакаюць...\n— Не можа гэтага быць...\n— Не можа! Так толькі вераб’ёў ганяюць.\n«Мала пабіць, трэба дабіць»,— не раз паўтараў сваім танкістам Сцяпан Фёдаравіч гэтыя словы. У іх — важнейшае камандзірскае правіла Шутава, якога ён трымаўся ўвесь час на вайне. Ён ніколі не задавольваўся толькі поспехам, яму трэба была перамога, сапраўдная, поўная. Камандзір роты заспакоіўся пры першым поспеху, не давёў яго да поўнай перамогі. Ён даў немцам замацавацца, упусціў зручны час. Цяпер узяць вышыню будзе многа цяжэй.\nКамандзір брыгады недарэмна трывожыўся. Калі батальён танкаў пайшоў у наступленне па адзінаму шляху — дарозе, праціўнік сустрэў іх зверху моцнаю стралянінаю. Танкі сталі біць па ворагу, увесь час падымаючыся вышэй і вышэй па цеснаму адхону.\nЗ гары некалькі нашых машын падбілі,— яны раптам нерухома замерлі на дарозе, іншыя ўсё ж настойліва ўзбіраліся на вышыню.\nАле хутка давялося спыніцца і ім: дарогу перагарадзілі каменныя клыкі супрацьтанкавых надаўбаў. За клыкамі, выявілася,— свежыя ямкі — міннае поле. Пачалася перастрэлка; было відаць, што немцы добра ўмацаваліся і што выбіць іх цяпер будзе нялёгка. Стаяць з танкамі на адкрытым месцы, дзе ўвесь час ірваліся снарады і міны, было небяспечна, і палкоўнік загадаў схавацца за выступам вышыні.\nНаступаць далей без пяхоты — значыла б загубіць і танкі і людзей. Ён паслаў наперад разведку — даведацца пра сілу немцаў і пашукаць, ці няма дзе больш зручнага шляху на вышыню.\nРазведчыкі вярнуліся з палонным румынам і цікавымі весткамі. Яны выявілі, што на дапамогу разбітай танкавай дывізіі, якая заняла новы рубеж абароны, падышлі яшчэ дзве — нямецкая кавалерыйская і румынская, прычым румынскую дывізію толькі што знялі з венгерскай граніцы.\nВестка аб тым, што немцы паставілі на абарону вышыні столькі часцей, занепакоіла: «Чаго іх прыгналі сюды столькі? У іх жа не такое багацце, каб раскідвацца». Гэта навяло Шутава на думку, што яны тут баяцца прарыву і, напэўна, не без падстаў. «Відаць, вось-вось прарвёмся...» Ён у гэты час адчуў подых важнай перамогі, да якой ішоў.\nА пра шляхі весткі былі нярадасныя: схілы ўсюды крутыя, частыя абрывы, на адхонах амаль усюды густы лес.\nПасля поўдня падышла пяхота — мотамехбрыгада палкоўніка Асадчага.\n— Асадчы! Дружа! — узрадаваўся Сцяпан Фёдаравіч, убачыўшы камандзіра брыгады, свайго даўняга таварыша.— Якраз у час падышоў.\nЁн расказаў Асадчаму пра абстаноўку і тут жа вылажыў свой план наступлення: танкі наступаюць у «лоб», пяхота абыдзе немцаў і ўдарыць з флангаў. Тое, што для танкаў было тут перашкодай — стромкі схіл, густы лес,— пяхоце дапаможа непрыкметна падабрацца і пачаць атаку.\nАсадчы згадзіўся са Сцяпанам Фёдаравічам.\nДа вечара занялі рубяжы для наступлення. Мехбатальёны акрамя аўтаматаў і кулямётаў узялі з сабой толькі лёгкія мінамёты — усё, з чым можна ўзбірацца па стромкаму схілу ў лесе, дзе дрэвы часамі растуць адно над другім.\nНадыходзіў вечар. Вышыню, маўклівы строгі лес паволі агортваў сіняваты прыцемак. На схілах, куды пайшлі пехацінцы, было па-ранейшаму ціха. Відаць, немцы, непакоячыся за свой фронт, на якім стаяць танкі, мала сачылі за флангамі, лічылі іх непрыступнымі.\nСамы напружаны час — перад боем. Колькі мінулася баёў, а ўсё ж перад кожным — мімаволі ўзварушваешся, насцярожваешся. Шутаў нецярпліва сачыў, як пад прыкрыццём артылерыйскага агню сапёры брыгады расчышчаюць дарогу ад мін, падрываюць надаўбы. Ён кіраваў танкістамі, што падтрымлівалі сапёраў агнём. І ўсё ж не раз зірнуў занепакоена на ручны гадзіннік свой — ці хутка?.. Што б ні рабіў, ён з насцярожанасцю прыслухоўваўся да пяхоты.\nЗлева і справа ў небе ўзвіліся дзве чырвоныя кветкі і апалі, асыпаючы пялёсткі,— сігнал да атакі. Значыць, пехацінцы падышлі да нямецкіх пазіцый непрыкметна.\nКаля нямецкіх флангаў затрашчалі кулямёты, сталі часта лажыцца міны. Мотамехбатальёны пайшлі ў атаку...\nПалкоўнік скамандаваў танкістам — наперад. «Трыццацьчацвёркі», страляючы, сталі ўзбірацца ўгору. Немцы ўпарта адбіваліся, але машыны ўсё ішлі ды ішлі ўгору. Павольны і цяжкі быў іх рух. Метр за метрам — з бою, лютым штурмам... Штурмам з трох бакоў дзвюма брыгадамі... І вось — танкі ўварваліся на вяршыню. Кідаючы коней, гарматы, зброю, немцы ратаваліся, як хто мог.\nКаб не даць ім апамятацца і ўмацавацца за ноч, палкоўнік адразу павёў танкістаў далей. Неўзабаве Шутаў і яго танкі былі ў вёсцы, каля якой праходзіла трэцяя, апошняя, лінія нямецкай абароны пад Ясамі.\nНа наступны дзень і гэтая апошняя лінія была прабіта. Каб як-небудзь стрымаць танкістаў, немцы паслалі на іх самалёты; бомбы шматавалі прыдарожныя дрэвы, карэжылі зямлю, раскідваючы каменні і гліну...\nУноч палкоўнік правёў сваю брыгаду па вузкай, звілістай дарозе, над горнымі кручамі, дзе раней адважваліся ездзіць толькі з коньмі і толькі днём,— і да світання выйшаў на раўніну, на прастор. Ляскочучы гусеніцамі, сталёвыя важкія машыны — адна за другою — хлынулі з гары па шырокаму шляху, як нястрымны горны паток, што крышыць перад сабою ўсе перашкоды.\n— Наперад! Наперад, хлопцы! — не даваў супынку ні ўноч, ні ўдзень палкоўнік.\n24 жніўня Шутаў вёў бой ужо на вуліцах горада Бырлад. Гэтая перамога мела вялікае значэнне: заняўшы Бырлад, нашы часці поўнасцю акружылі стотысячную Яса-Кішынёўскую групіроўку.\nЗа гэтыя баі Сцяпан Фёдаравіч Шутаў быў узнагароджаны другой Залатой Зоркаю.\nГвардзейская Сталінградска-Кіеўская брыгада бесперапынна — і днём, і ўночы — вяла баі, ідучы ў першых радах наступлення. Засталося ззаду многа румынскіх гарадоў і вёсак, многа баёў сціхла да таго дня, калі, выбіўшы немцаў з горада Тэкучы, танкісты атрымалі маленькі адпачынак.\nСцяпану Фёдаравічу давялося наладжваць часовую ўладу — ваенную і грамадзянскую. З ваеннай было проста — назначыў каменданта-афіцэра, расказаў пра абавязкі яго, і ўсё. Не тое з грамадзянскай уладай. Перад тым як выбраць чалавека на пасаду часовага кіраўніка горада, палкоўнік, колькі было магчыма, знаёміўся з гарадскім насельніцтвам, з яго настроем, з нацыянальнымі звычаямі. Трэба, каб прымар быў паважаным між гараджан чалавекам і, вядома, прыхільнікам дэмакратычных парадкаў.\nСцяпан Фёдаравіч раіўся з прадстаўнікамі прагрэсіўных партый, улічыў іх меркаванні. Тут румынам упершыню давялося блізка пазнаёміцца з савецкім афіцэрам — сціплым і чулым чалавекам.\nКалі брыгада пакідала горад, праводзіць яе выйшлі тысячы людзей. Людзі махалі рукамі на развітанне, крычалі ўслед штосьці добрае, зычлівае. Шутаў, які сачыў, як праходзіць брыгада, бачыў, што людзей шчыра смуткуе гэтае развітанне. Ён і сам адчуў сябе так, быццам быў у акружэнні сяброў. Як з сябрамі і развітаўся, з жалем і прыязнасцю...\nЦеплыня гэтага развітання яшчэ доўга грэла сэрца яго...\nБрыгада зноў уступіла ў бой. Сцяпан Фёдаравіч ішоў цяпер дарогамі свайго любімага героя — Суворава: наступаў на Факшаны і Рымнікул-Сэрэт. Неўзабаве і гэтыя гарады засталіся ззаду: наперадзе, на шляху да румынскага нафтавага цэнтра Плаешці, быў цяпер адзін умацаваны пункт — горад Бузэу.\nВечарам брыгада падышла да горада і адразу пачала наступленне. Немцы не чакалі, што нашы танкі падыдуць да іх так хутка,— брыгада застала іх знянацку.\nПалкоўнік імгненна ацаніў абстаноўку і накіраваў свае танкі ў «лоб» нямецкіх пазіцый, каб захапіць мост. Гэта быў смелы, імклівы ўдар. Танкі ўскочылі на мост і рвануліся наперад. Немцы схамянуліся, ударылі па танках з некалькіх гармат і мінамётаў, спрабуючы адбіць атаку, але позна — перадавыя «трыццацьчацвёркі» грукаталі ўжо на іх баку; мост быў наш.\nА ўслед за мостам, вуліца за вуліцаю, з боем занялі ўвесь горад. Такі хуткі поспех танкістаў Шутава быў нечаканы для немцаў, яны былі цвёрда ўпэўнены, што тут іх пазіцыі надзейныя.\nНастолькі ўпэўнены, што без папярэдняй разведкі ў горад накіраваўся камандзір супрацьпаветранай нямецкай дывізіі, дарэчы, новапрызначаны начальнік абароны Бузэу.\nПасля таго як нашы танкі занялі горад, над Бузэу з’явіўся нямецкі самалёт. Ён мірна развярнуўся ў небе і стаў спакойна зніжацца. Сцяпан Фёдаравіч, які з цікавасцю сачыў за ім, загадаў не страляць, у той жа час паслаў да месца пасадкі аўтаматчыкаў і матацыклістаў. Ледзь самалёт сеў, важны госць — нямецкі палкоўнік прытка выскачыў з кабіны і... у палкоўніка раптам вочы палезлі на лоб і анямелі ногі — проста перад ім былі савецкія салдаты.\nЛётчык, убачыўшы побач рускіх байцоў, адразу рвануў машыну ўперад, хацеў падняцца, пакінуўшы свайго важнага пасажыра. Шызая нязграбная птушка раптам падскочыла і панеслася ў поле. Але аўтаматчыкі не разгубіліся, секанулі ўслед — машына клюнула носам у зямлю і застыла з паднятым хвастом.\nНачальнік абароны Бузэу не паспеў прыступіць да выканання сваіх абавязкаў.\n...У наступленне на Плаешці разам з нашымі танкістамі ішлі румынскія часці: Румынія ў той час аб’явіла вайну Германіі. Перад боем група нашых і румынскіх афіцэраў сустрэлася на камандным пункце. Сцяпан Фёдаравіч, знаёмячыся, назваў сваё прозвішча.\nРумыны пры гэтым раптам здзіўлена пераглянуліся — прозвішча праслаўленага танкіста, аказалася, было ім добра знаёма.\n— Палкоўнік Шутаў?!\nЯны з пашанай і здзіўленнем акінулі вачыма прысадзістую, не па-вайсковаму трохі сутулаватую, зусім не ваяўнічую з выгляду постаць — той самы Шутаў? У позірках іх можна было ўлавіць расчараванне і недавер’е: той Шутаў, які прабіўся праз абарончыя паясы пад Ясамі, які перабраўся з танкамі цераз горы? Яны глядзелі на Шутава, шукалі чаго-небудзь асаблівага — звычайны, нават невыразны загарэлы твар, добрыя вочы, каля якіх сабраўся вузельчык маршчын, мяккая, сціплая ўсмешка. У ім, у яго манеры трымацца, гаварыць ёсць нешта сялянскае...\nЗдзівіцца давялося яшчэ раз, калі загаварылі пра будучы бой за Плаешці.\n— Плаешці! Цяжкая задача. Дні тры-чатыры ў лепшым выпадку. Не раней...— выказаў меркаванне пажылы румын, камандзір кавалерыйскага палка.\n— Але нам трэба быць там заўтра,— сказаў Шутаў.\n— Заўтра. Ранкам. Такі загад.\n— Загад ёсць загад. Мы павінны выконваць загады. Але баюся, так хутка... мы не здолеем, пан палкоўнік...— запярэчыў малады смуглы афіцэр, зацягнуты ў вузкі фрэнч.\n— Там многа войск і моцныя ўмацаванні... Я там днямі быў,— дадаў ён.\n— Мы ўлічваем гэта,— сказаў Шутаў.— Камандаванне ўзважыла іх сілы і нашы і рашыла, што такая задача нам па плячы. І я думаю таксама, што мы можам іх выбіць. Павінны — як найхутчэй, каб не даць загубіць Плаешці...\n— О Плаешці, колькі яму давялося перажыць!..— прамовіў са спачуваннем камандзір палка.\n— Будзе, вядома, нялёгка, але я думаю, што сядзець «гасцям» у Плаешці засталася адна ноч...\nШутаў спадзяваўся таму, што быў упэўнены не толькі ў сваёй брыгадзе, але і ў іншых — не адзін жа раз побач ваявалі. І ўсё ж перад боем за Плаешці ён непакоіўся больш як калі-небудзь. А раптам, сапраўды, выйдзе не так, як ён гаварыў, а так, як яны, больш асцярожныя паплечнікі? Усяляк можа быць, вядома...\nБой быў нялёгкі. Ледзь танкі Шутава пачалі набліжацца да горада, немцы сустрэлі іх моцнай артылерыйскай стралянінай. Некалькі нашых машын загарэлася. Дайшоўшы да кіяшнага поля, што жаўцела перад горадам, танкісты вымушаны былі спыніцца. Страляніна з нямецкіх пазіцый была такая моцная, што прабівацца далей праз поле не было ніякай магчымасці.\nУбачыўшы, што нашы спыніліся, немцы раптам пайшлі ў контратаку.\nНашы пехацінцы з дапамогаю танкістаў адбілі гэтую атаку немцаў, адагналі іх назад, на ранейшыя пазіцыі. Але прарвацца наперад хоць колькі-небудзь па-ранейшаму не ўдавалася.\nМіж танкістамі Шутава і нямецкімі батарэямі завязалася ўпартая перастрэлка. Танкістаў падтрымалі мінамётчыкі з мотабатальёна. Неўзабаве падышоў на дапамогу артылерыйскі дывізіён з суседняй мехбрыгады.\nАгонь з нямецкіх пазіцый слабеў. Асабліва добра папрацавалі ў гэтым баі мінамётчыкі Сцяпана Фёдаравіча. Іх міны разбілі некалькі варожых гармат.\nНарэшце настаў час скамандаваць запаветнае: наперад!\nЖоўта-зялёныя прыземістыя машыны, да паловы закрытыя кіяшнікам, падобныя да чарапах, страляючы на хаду з гармат, хутка папаўзлі к гораду. За імі ўзняліся аўтаматчыкі...\nУночы Шутаў вёў бой на вуліцах Плаешці. Палкоўнік не памыліўся — уранні Плаешці быў цалкам у нашых руках.\nТут брыгада атрымала пяцідзённы адпачынак. Па вуліцах Плаешці цяпер няспыннай плынню каціліся запыленыя аўтамашыны, фурманкі, гарматы, праходзілі калоны пехацінцаў, грукаталі самаходкі...\nДайшоўшы да цэнтра горада, большая частка іх павяртала на поўдзень. На дошчачцы-стрэлцы, прыбітай да слупа, было наспех напісана — «Бухарэст».\nЗноў горы. Трансільванскія Альпы. Палкоўнік вядзе брыгаду па вузкіх звілістых дарогах, якія то апускаюцца, то падымаюцца ўгару. Крутыя абрывы то падаюць уніз, адкуль глуха даносіцца шум горнага патоку, то падымаюцца сцяною ў неба. Нечаканыя рэзкія павароты.\nЦяжка і небяспечна было ісці па гэтых дарогах танкістам, дзе з-за адной памылкі вадзіцеля можна сарвацца ў бездань, дзе адзін танк можа спыніць цэлую брыгаду. Але наколькі цяжэй ваяваць! Часта наляталі нямецкія самалёты; сыпалі бомбы, ашалела білі з гармат.\nНемцы мелі выгадныя, загадзя ўмацаваныя пазіцыі. Часамі даводзілася па некалькі дзён біцца за якую-небудзь горку...\nУ гэтыя дні адразу пасля бою, у толькі што адваяваным трансільванскім гарадку, Сцяпан Фёдаравіч развітаўся са сваёй брыгадай, са сваімі баявымі афіцэрамі і салдатамі, якіх столькі разоў вадзіў у бой. Хоць прычынай развітання была радасная падзея — палкоўніка назначылі на пасаду намесніка камандзіра корпуса,— Сцяпан Фёдаравіч пакідаў брыгаду не без суму.\nЯк жа не засумаваць! Ён з гэтай брыгадай ішоў аж ад самай Курскай дугі, ведаў тут ледзь не кожнага салдата, з якім ішоў у бой. Колькі неспакойных начэй недаспаў, колькі думак перадумаў, каб «даць прыкурыць» гітлераўцам, каб правесці танк наперад. Тут былі праца, трывога, слава і боль такіх бітваў, такіх дарог...\nРостань была кароткая: брыгада, якая толькі што выйшла з бою, хутка павінна была зноў выступаць. Афіцэры наспех зрабілі «праводзіны» — дасталі некалькі пляшак гарэлкі, румынскай «цуйкі», сабралі закуску — чым багаты, тым і рады.\nШутаў абышоў экіпажы, развітаўся з камандзірамі і салдатамі. На вуліцу да машыны, якая чакала яго, выйшаў акружаны шчыльнай групай танкістаў.\n— Шчасліва вам, хлопцы! Дзякую, што служылі добра.— Не ўтрываў, расчуліўся: — Можа, каго калі пакрыўдзіў у крутую хвіліну — чалавек я, каюся, гарачы — у баі ўсяляк прыходзілася...\n— Без прычыны не крыўдзілі,— пачуліся таксама расчуленыя, добразычлівыя галасы.\n— А калі і пакрыўдзіў, каб не паміналі ліхам... У нас, у Дварцы,— Шутаў усміхнуўся,— кажуць, што таму, каго ліхам успамінаюць, шчасця не будзе...\n— Будзем успамінаць толькі добра!\n— Без прычыны не крыўдзілі.\n— Не забывайце. Пішыце аб сабе! — папрасіў нехта з танкістаў.\n— І вы... пішыце аб усім...\nІ зашчымела сэрца — ці прыйдзецца хутка ўбачыцца — не даказаў, адвярнуўся, маўкліва сеў у свой «віліс». Так, не прамовіўшы больш ні слова, паехаў...\nНа жаль, на новым месцы, дзе столькі было вялікай і цікавай работы, працаваць давялося мала. Аж горка, як нечакана і бязглузда прыляцела бяда...\nНе забыць таго дня пад трансільванскім горадам Клужам.\nНямецкі фронт быў прабіты. Танкі — рота за ротаю, батальён за батальёнам — хутка ўваходзілі ў прарыў. Пачыналася тая праца, якая асабліва радуе сэрца танкіста,— рэйд у варожым тыле.\nПалкоўнік, выйшаўшы з «віліса», стаяў паблізу ад дарогі, сачыў за танкамі. Яны ішлі няспынна, на роўнай адлегласці адзін ад другога — па ўзгорку, потым прападалі ў лагчыне і з’яўляліся зноў на вочы, калі былі, як карабкі ад запалак. Яны ўсё аддаляліся. Шутаў, як брыгадзір, які выправіў людзей на важную работу ў полі, пазіраў услед. Ён, які заўсёды жыў нецярпліва, у гэтую хвіліну быў думкаю наперадзе, разам з першымі танкамі, што рушылі ў прарыў.\nНепадалёк па дарозе ўсё яшчэ ішлі і ішлі танкі.\nАднекуль з нямецкага боку са свістам прыляцеў снарад, разарваўся поблізу.\n— Адышлі б вы, таварыш палкоўнік. Паберагліся...\n— Яшчэ што выдумаеш! Усялякай дурной вароне паклоны біць!\nСам сабе падумаў: снарад цяжкі, выпадковы,— дурны снарад. На такія Шутаў і ўвагі не звяртаў даўно.\nІ раптам зусім побач успыхнула агнём, ударыла тугая хваля. Кінула на зямлю...\n— Эх, чорт!..\nУбачыў над сабой спалоханы твар ад’ютанта, які хацеў дапамагчы ўстаць.\n— Не трэба! Я сам...\nЁн, перамагаючы вялікі цяжар, што напоўніў разам усё цела, падняўся, але праз хвіліну, падкошаны страшным болем, бяссільна асеў на траву.\nНа дарозе Сцяпана Фёдаравіча, цяжка параненага, спаткаў камандарм. Ён ужо ведаў пра тое, што здарылася. Сцяпан Фёдаравіч ляжаў бледны, пахудзелы ад страты крыві і болю. З-пад шыняля, якім яго накрылі, былі відаць на левай руцэ белыя, заплямленыя крывёю, павязкі.\nКамандарм схіліўся над Шутавым.\n— Пазнаеш? — запытаўся ён. На смуглявы твар генерала, што бачыў на вайне багата горкіх страт, ценем лёг смутак.\n— Пазнаю,— прамовіў слабым спакутаваным голасам Шутаў.\nЁн паспрабаваў падняцца, але боль пранізаў усё цела, і палкоўнік, сціснуўшы зубы, паваліўся на падушкі.\nСцяпан Фёдаравіч усё ж не хацеў паддавацца.\n— Я яшчэ вярнуся! — сказаў ён камандарму ўпарта, дужаючыся з болем, з бяссіллем, ад якіх цела станавілася непаслухмяным.\nВярнуцца не давялося. Раненне было вельмі цяжкае, дактары выратавалі яму жыццё, але не змаглі вярнуць у армію. У родную баявую сям’ю, якой ён аддаў больш за дваццаць гадоў, дарогі больш не было.\nУ лістападзе 1945 года Сцяпан Фёдаравіч Шутаў прыехаў у Беларусь. Некалькі дзён ён пабыў у Мінску, які гасцінна яго сустрэў, а потым наведаўся на Бабруйшчыну, у родны Дварэц.\nАднавяскоўцы бачылі, як палкоўнік, кульгаючы, абапіраючыся на кій, ішоў па полі, па вуліцы, усхваляваны, прыглядаўся да наваколля. Ён пазіраў на знаёмыя з маленства краявіды і нярэдка не мог пазнаць: так яны змяніліся за вайну...\nВестка аб яго прыездзе хутка абляцела ўсіх дварчан, узрушыла іх. У хату, што зрабілася на некалькі дзён яго прыстанкам, пачалі сыходзіцца землякі — салдаты, якія толькі што знялі пагоны, гаваркія калгасніцы, гарэзныя, цікаўныя да ўсяго хлапчукі — пабачыць героя, паслухаць. У сяле было багата людзей, што добра ведалі яго — адны з самага маленства, другія пазней, калі ён прыязджаў на пабыўку да сясцёр.\nСёстры, знаёмыя ахалі, казалі, што ён вельмі змяніўся з аблічча. Пастарэў Сцяпан, ой, як пастарэў,— відаць, што далася чалавеку вайна ў знакі. Асабліва жалю, спачування было за пусты левы рукаў, засунуты ў кішэню, за кульганне і кіёк у руцэ.\nДоўга давялося Шутаву апавядаць землякам, якія вельмі ж хацелі ведаць, дзе быў, што рабіў, чым заслужыў такую славу.\n— Пахадзіў, чалавеча,— сказала сястра, паслухаўшы яго апавяданняў. Паспачувала: — Пахадзіў. Патаптаў зямлі нагамі...\n— Не так нагамі, як гусеніцамі танкавымі,— паправіў Шутаў.\n— Зведаў дарог усялякіх.\n— Дарог зведаў. І на ўсход, і на захад...\n— Адваяваліся, значыцца, таварыш палкоўнік? — сказаў хлопец, з былых франтавікоў.— Па чыстай?\n— Хто? Я адваяваўся? — У тым, як Шутаў запытаў, усе пачулі: дрэнна ты мяне ведаеш!\n— Без рукі, хоць і левай... не разваюешся...\n— Рукі няма, а галава на плячах нашто? Хопіць работы, абы ахвота ды здароўе!..\n— Будзе, Сцяпан, здароўе, будзе...\n— Ну дык і жыць будзем... Рабіць будзем...\n1 Танкавае перагаворнае прыстасаванне.


У сферу дзейнасці нарыхтоўчага ўчастка ўваходзяць Лепельскі, Ушацкі і Докшыцкі раёны | Лепель. Лепельский край. Районная газета\n15.06.2016 219 Лепельскi край Комментариев нет\nПа словах кіраўніка нарыхтоўчага ўчастка райспажыўтаварыства Віктара Авяр’янава, прадпрыемства цалкам гатовае да сезона нарыхтовак дзікарослай, а таксама садова-агародніннай прадукцыі ў насельніцтва. Усе памяшканні вычышчаныя, транспарт падрыхтаваны, персанал прайшоў неабходны інструктаж. Сёлета ў насельніцтва плануецца закупіць каля 60 тон ягад чарніц, не менш за пяць тон грыбоў і ад 860 да тысячы тон яблыкаў. Апошнія адразу будуць скіроўвацца на Полацкі і Шаркаўшчынскі заводы для далейшай перапрацоўкі.\nУ сферу дзейнасці нарыхтоўчага ўчастка ўваходзяць Лепельскі, Ушацкі і Докшыцкі раёны. Аднак закупкі пачнуцца з Салігорскага раёна, дзе ягады, грыбы, садавіна выспяваюць на 10 — 14 дзён раней, чым на Лепельшчыне. Заключаны дагавор з няштатным нарыхтоўшчыкам, які будзе прымаць дзікарослую прадукцыю.\n← Як зрабіць для дзяцей свята?\nУ сярэднім крамамі раённага спажывецкага таварыства насельніцтву за лета рэалізуецца да 150 тон цукру — па 50 тон за месяц →


Да 25 красавіка 2019 збор заявак на прэмію Кангрэса за лепшыя навуковыя і студэнцкія працы | Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі\nГлавная » naviny » Да 25 красавіка 2019 збор заявак на прэмію Кангрэса за лепшыя навуковыя і студэнцкія працы\nАрганізацыйны камітэт Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі аб’яўляе збор намінацый на Прэмію за найлепшую навуковую публікацыю ў галіне сацыяльных і гуманітарных дысцыплін па вынікам 2018 года .\nЗапрашаем прадстаўнікоў акадэмічнай супольнасці вылучыць на Прэмію найлепшыя навуковыя публікацыі і зрабіць свой унёсак у папулярызацыю дасягненняў беларускай навукі і ўзнагароджанне іх аўтараў за іх дасягненні.\nУ гэтым годзе мы праводзім асобны конкурс па філасофіі, будуць разглядацца публікацыі за 2015-2018 гг.\nТаксама Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі абвяшчае конкурс на лепшую студэнцкую працу, абароненую ў 2016/2017 і 2017/2018 па беларускай тэматыцы. Прэмія мае на мэце адзначыць дасягненні беларускіх студэнтаў у сацыяльных і гуманітарных навуках, падтрымаць іх творчую і даследчую актыўнасць, а таксама паспрыяць паляпшэнню якасці студэнцкіх пісьмовых прац.\nПрэмія аб’яўляецца ў трох намінацыях: лепшая магістарская праца, лепшая бакалаўрская праца, лепшая творчая праца.\nВылучыць на прэмію можна любую працу, абароненую ў беларускай ВНУ ці ў Еўрапейскім гуманітарным універсітэце. Для гэтага трэба даслаць працу на адрас premija@palityka.org да 25 красавіка. Дэталёвае апісанне правілаў і патрабаванняў гл. тут.\nАрганізатарамі і партнёрамі Кангрэса выступаюць: Інстытут “Палітычная сфера” (Мінск), Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня), Інстытут Вялікага Княства Літоўскага (Каўнас), Універсітэт Вітаўта Вялікага (Каўнас, Вільня), Міністэрства замежных спраў Літвы і іншыя


26 студзень 2017, 18:14\n«Наш прагноз больш аптымістычны, чым у іншых арганізацыяў, але ён не надзвычай аптымістычны. Мы лічым, што ў 2017 годзе тэмпы росту Беларусі складуць прыкладна 1%. Рэцэсія сканчаецца, пачынаецца рост, але вельмі павольны», — кажа ён.\nЭканоміка Расеі, паводле прагнозу ЭБРР, у 2017 годзе вырасьце на 1,2% у выпадку, калі цана на нафту будзе трымацца на ўзроўні 50–55 даляраў за барэль.\n«Але мы не чакаем у Расеі хуткага росту без правядзеньня рэформаў. Гэта наўпрост датычыць эканомікі Беларусі, бо эканомікі дзьвюх краін вельмі інтэграваныя», — дадаў ён.\nНа пытаньне карэспандэнта Свабоды, як будуць уплываць заходнія санкцыі супраць Расеі на расейскую і беларускую эканоміку, Гурыеў адзначыў:\n«Наш прагноз росту расейскай эканомікі — 1–1,5% у год — грунтуецца на сцэнары статус-кво: адсутнасьці рэформаў, наяўнасьці заходніх санкцыяў і цяперашняй цаны на нафту. Калі санкцыі будуць зьнятыя, цалкам магчыма, што расейская эканоміка атрымае доступ да заходніх рынкаў капіталу і, адпаведна, будзе расьці хутчэй — што, вядома, добрая навіна для Беларусі. Наколькі хутчэй будзе расьці расейская эканоміка, будзе залежаць ад таго, наколькі будуць зьнятыя заходнія санкцыі. Санкцыяў было шмат і розных, і пакуль гэта цяжка прадказаць. Безумоўна, беларуская эканоміка моцна інтэграваная з расейскай. Некаторыя нашы ацэнкі кажуць, што кожны пункт росту расейскай эканомікі — гэта палова працэнту росту беларускай эканомікі. Некаторыя ацэнкі кажуць, што і больш».\nГурыеў падкрэсьліў, што для росту эканомікі Беларусі патрэбныя рэформы.\n«Ключавы напрамак рэформаў — гэта макраэканамічная стабілізацыя, якая пакуль ня скончаная, хаця рух ёсьць. У сфэры структурных рэформаў ключавыя — гэта стварэньне канкурэнцыі (то бок камэрцыялізацыя дзяржпрадпрыемстваў, прыватызацыя і паляпшэньне якасьці іх кіраваньня). Гэта важна для стварэньня канкурэнтнай эканомікі. Таксама патрэбная пэнсійная рэформа, якая ўжо пачалася», — сказаў ён.\nНедахоп канкурэнцыі і абмежаванасьць прыватнага сэктару Гурыеў лічыць галоўнай праблемай эканомікі Беларусі:\n«Так ці інакш, прыватныя прадпрыемствы будуць заўсёды больш эфэктыўныя, чым прадпрыемствы дзяржаўныя. У іх заўсёды будзе больш стымулаў інвэставаць у прадукцыйнасьць працы. Адпаведна, гэта галоўная крыніца эканамічнага росту і росту даходаў».\nГурыеў адмовіўся камэнтаваць нафтагазавы канфлікт паміж Беларусьсю і Расеяй, спаслаўшыся на свой статус супрацоўніка ЭБРР. Ён адзначыў толькі, што «гэтая спрэчка мае сурʼёзныя наступствы».\nПатэнцыял Эўразійскага эканамічнага саюзу Гурыеў назваў нерэалізаваным.\nГурыеў паведаміў, што ЭБРР пастараецца «дапамагчы беларускай дзяржаве камэрцыялізаваць абʼекты інфраструктуры, каб зьнізіць ціск на бюджэт».\n«Хаця ў цэлым сытуацыя зь дзяржаўным доўгам не катастрафічная. Мы сочым за сытуацыяй і стараемся дапамагчы Беларусі пазьбегнуць залішняй нагрузкі», — кажа ён.


Без гэтага матэрыялу сёння не абыходзяцца ніякія аздобныя працы. Грунтоўка ўяўляе сабой вадкі склад, прызначаны для паляпшэння счаплення розных матэрыялаў. Гэта счапленне называюць адгезивным.\nАдгезія - гэта здольнасць розных будаўнічых матэрыялаў да трываламу змацаваных паміж сабой. Калі казаць пра грунтоўцы полу, такі склад паляпшае счапленне сцяжкі з падставай, умацоўвае кладку пліткі і г.д. Грунтоўка таксама прадухіляе ўбіранне вільгаці ў падмурак, у выніку сцяжка высыхае больш раўнамерна, дзякуючы чаму зніжаецца рызыка яе парэпання.\nІ гэта яшчэ не ўсё прызначэння грунтоўкі. Яна умацоўвае паверхню, ўзмацняе парапранікальнасць. Яшчэ адна важная прызначэнне гэтага матэрыялу - збавенне паверхні ад будаўнічай пылу. Грунтоўка падлогі неабходная для розных паверхняў. Які менавіта склад падыходзіць для той ці іншай паверхні, мы распавядзем у гэтым артыкуле.\nЦі неабходна грунтоўка?\nДалёка не ўсім людзям, далёкім ад будаўнічых работ, зразумела, для чаго неабходная грунтоўка падлогі, да прыкладу, перад кладкай пліткі, стварэннем наліўнога пакрыцця і г.д. Здавалася б, фінішны пласт цалкам хавае ўсе недахопы падставы, і ўся нагрузка ў выніку даводзіцца на яго.\nГэта дакладна, але толькі збольшага. Уся справа ў тым, што якасць фінішнага пакрыцця як раз залежыць ад трываласці яго счаплення, якасці прыліпання да падставы. Калі яго недастаткова, сцяжка, наліўны падлогу, пліткавы клей і іншыя пакрыцця з часам будуць адставаць і, хутчэй за ўсё, дэфармавацца. Каб гэтага не адбылося, і патрабуецца грунтоўка падлогі. Разгледзім падрабязней, якія яшчэ функцыі выконвае гэты матэрыял.\nДа прыкладу, калі падстава падлогі друзлае, порыстае, слаістай, перад сцяжкай грунтоўка падлогі неабходная для запаўнення ўсіх наяўных пустэч, стварэння суцэльны аднастайнай структуры. Для гэтага выпускаюцца грунты глыбокага пранікнення, якія закліканы ўмацаваць падмурак на глыбіню да некалькіх сантыметраў.\nВызваляе ад будаўнічай пылу\nНе сакрэт, што падчас правядзення будаўнічых работ утвараецца вялікая колькасць пылу. Яе дробныя часцінкі ствараюць паміж склейваць паверхнямі праслойку, замінаючы іх счапленні. Грунтоўка падлогі іх звязвае.\nПамяншае пранікальнасць падставы\nІншымі словамі, не дае падставы ўбіраць вільгаць. Гэта, у сваю чаргу, скарачае выдатак выраўноўвае раствора, фарбы, клею.\nАбараняе ад з'яўлення грыбковай цвілі\nГэта актуальна пры стварэнні якаснага падлогавага пакрыцця ў памяшканнях з высокім узроўнем вільготнасці або для халодную будынкаў - альтанак, летніх кухняў, тэрас, гаўбцоў і г.д. Такія ахоўныя ўласцівасці грунтоўках надаюць фунгіцыдныя і вільгаценепрымальным дадаткі.\nУсё гэта датычыцца ў асноўным наліўных і наляпляюць пакрыццяў, а таксама пры падрыхтоўцы падставы пад афарбоўку. У гэтых выпадках важна забяспечыць добрую адгезію матэрыялаў. Заканамерна можа ўзнікнуць пытанне: «Ці патрэбна грунтоўка падлогі перад кладкай лінолеўма, ламінату або драўляных пакрыццяў?»\nПад лінолеум і ламінат падстава грунтуюць ў тым выпадку, калі пакрыццё плануецца прыляпляць да паверхні, каб яно цалкам ўвабрала клей. Гэта неабходна зрабіць і ў тым выпадку, калі лінолеўм сцелюць на цэментавую сцяжку - для ўмацавання паверхні і недапушчэння яе разбурэння пры механічных уздзеяннях.\nГрунтоўка для драўлянай падлогі (фанера, ДСП) таксама неабходная. Яна павінна валодаць антысептычнымі ўласцівасцямі, асабліва ў вільготных памяшканнях, у якіх нярэдка выкарыстоўваецца лінолеўм. Перад кладкай ламінату грунтоўка падлогі абавязковая не заўсёды, але перад выраўноўваннем падставы яна неабходная. Ад гэтага залежыць, як трывала нівеліра сумесь злучыцца з бетонам, і ў выніку - яе даўгавечнасць і якасць пакрыцця.\nГэтыя матэрыялы па механізме ўздзеяння можна падзяліць на склады для павярхоўнага нанясення і глыбокага пранікнення. Пра апошнія вы ўжо маеце агульнае ўяўленне - яны робяць больш трывалай друзлую паверхню падставы, ўмацоўваюць яе. Паверхневыя грунтоўкі прызначаюцца для надання падставы добрых адгезійная характарыстык.\nУ большасці гэтых складаў ўтрымліваецца вельмі дробны пясок, які дае падставы шурпатасць: яна неабходна для нармальнага счаплення. Разгледзім класіфікацыю грунтовак па складзе.\nГэта найбольш распаўсюджаная, універсальная грунтоўка - для бетоннай падлогі, драўляных паверхняў. Матэрыял вельмі лёгка наносіцца, сохне хутка, не мае непрыемнага рэзкага паху, дапускаецца развядзенне вадой. Яго выкарыстоўваюць для рамонту ў новабудоўлях. Гэта грунтоўка для падлогі пад плітку, гіпсакардон. Найбольш запатрабаванымі сярод гэтых складаў з'яўляюцца сумесі ад вытворцаў Ceresit, «Эльф», Olympic.\nГрунтоўка, прызначаная для апрацоўкі драўляных і металічных паверхняў. Існуе некалькі разнавіднасцяў такіх складаў:\nНа фасфат цынку - выдатная і, на думку спецыялістаў, лепшая антыкаразійная грунтоўка для пакрыцця паверхняў перад нанясеннем алкидных фарбаў.\nНа храмата цынку, якая валодае аналагічнымі ўласцівасцямі, але яна мае пашыраны спектр прымянення. Выдатныя грунтоўкі гэтай катэгорыі вырабляюць кампаніі Lazur, «ПолиФарб», Belinka.\nГэта грунтоўка для сцяжкі падлогі і апрацоўкі бетонных падлог, асабліва калі патрабуецца абарона ад вільгаці. Склады можна разводзіць растваральнікамі, яны валодаюць высокай хімічнай устойлівасцю.\nСклады выкарыстоўваюцца для драўляных пакрыццяў. Грунтоўка гэтага тыпу таксічная, таму неабходна строга выконваць інструкцыю па тэхніцы бяспекі і добра праветрываць памяшканне.\nГэта адмысловы склад, які прызначаны для насычэння падлогі, вырабленага з свежай драўніны іглічных парод. Ён не дазваляе смолам выступаць на паверхню.\nНадзейныя склады, якія выпускаюцца малой серыяй - Evro Primer Multi, Forbo 044, Uzin Pe 260. Грунтоўка для наліўной падлогі, сцяжкі з адліванага асфальту, каменя і керамікі, мінеральных пліт, прасякнутых бітумам, і г.д.\nЗ усяго вышэйсказанага становіцца зразумела, што грунтоўку варта выбіраць у адпаведнасці з характарыстыкамі матэрыялу, на які яна будзе нанесеная. Але пры гэтым варта ўлічваць некаторыя фактары - умовы эксплуатацыі і стан паверхні.\nГрунты для бетоннай падлогі\nМаналітны бетон дрэнна ўбірае ваду. Пра гэта сведчыць бліскучая плёнка на яго паверхні. На яе нельга ўкладваць нейкі раствор. З гэтай прычыны яе неабходна адшліфаваць або (што пераважней) пакрыць грунтоўкай, прызначанай для слаба ўбіраюць паверхняў. Як правіла, яны маюць малочны колер.\nЧасам аддзелачнікаў для падстрахоўкі замяняюць яе складам «Бетоноконтакт». Ён адрозніваецца ружовым колерам. Гэта вельмі папулярная грунтоўка. Пад наліўны падлогу яна таксама можа быць з поспехам выкарыстана, паколькі ўтварае воданепранікальную плёнку, якая забяспечвае гідраізаляцыю падставы, што вельмі важна пры стварэнні наліўных падлог, якія адрозніваюцца вельмі вадкай структурай.\nГрунтоўка для палімерных сцяжак\nДля эпаксідных наліўных падлог выкарыстоўваюць поліўрэтанавыя або эпаксідныя грунтоўкі. Пры куплі арыентуйцеся на рэкамендацыі вытворцаў падлог. Набываючы склад для наліўной пакрыцця, азнаёмцеся з рэкамендацыямі вытворцы па грунтоўцы для сцяжкі падлогі. Гэта асабліва важна для палімерных падлог.\nДля цэментава-пяшчаных падстаў\nТакія падставы, а таксама сцяжкі на аснове цэменту грунтуюцца складамі глыбокага пранікнення. Яны практычна бясколерныя і трохі мутныя. Нетрывалыя падставы і старыя сцяжкі пакрываюць такіх матэрыялаў.\nСклады пад плітку\nЦі патрэбна грунтоўка падлогі перад кладкай на яго пліткі? Спецыялісты на гэтае пытанне адкажуць станоўча. Алкидная грунтоўка ў гэтым выпадку з'яўляецца універсальным складам. Яна выкарыстоўваецца для нанясення на бетонныя, драўляныя і іншыя падставы. У гэтым выпадку можна ўжыць адзін з двух відаў складаў:\nПерхлорвиниловая - пры высыханні стварае плёнку, якая валодае вільгаценепрымальным ўласцівасцямі. Склад прадухіляе з'яўленне цвілі, размнажэнне грыбка ўнутры бетону.\nГлифталевая - грунтоўка агульнага прызначэння, валодае выдатнымі антыкаразійнымі ўласцівасцямі. Добра счапляюцца і значна павялічвае трываласць падставы.\nЗвычайна з нанясеннем грунтоўкі для падлогі складанасцяў не ўзнікае. Апрацоўваць гарызантальныя паверхні значна прасцей. Але перад тым як прыступіць да працы, іх неабходна падрыхтаваць:\nачысціць ад бруду і будаўнічага смецця;\nкалі ёсць такая неабходнасць, адшліфаваць;\nабястлусціць алейныя плямы (калі такія маюцца) з дапамогай растваральніка;\nу заключэнне прапыласосіць.\nПравёўшы такую падрыхтоўчую работу, адразу ж прыступайце да грунтоўцы перад фінішнай аздабленнем падлогі абраным матэрыялам. Звычайна гэта робіцца ў два-тры этапы. Іх колькасць залежыць ад ступені ўбірання падставы. Пры пакрыцці першым пластом грунтоўку разводзяць, каб яна запоўніла мікротрэшчыны і пары.\nДругі і трэці пласты наносяцца толькі пасля поўнага высыхання папярэдняга. Звычайна на ўпакоўцы вытворца паказвае час высыхання. Памяншаць яго нельга, нават калі, на ваш погляд, паверхню ўжо зусім сухая. Разам з тым не варта занадта расцягваць перапынкі паміж нанясеннем слаёў, каб пыл не асела на паверхню. Наносіць грунтоўку на падлогу зручней валікам на доўгай ручцы альбо плоскай шчоткай.\nГрунтоўка падлог: расцэнкі\nМагчыма, вы справіцеся з гэтай працай і самастойна, але калі вы звярніцеся па дапамогу да прафесіяналаў, то яны ацэняць свае паслугі наступным чынам. У Маскве дыяпазон коштаў на гэтую паслугу складае ад 15 да 500 рублёў за квадратны метр, у залежнасці ад стану падставы падлогі і выкарыстоўванага складу. Сярэдняя цана - у межах 65 рублёў за квадратны метр.\nЯкое б вы ні абралі падлогавае пакрыццё для свайго дома, вы, вядома ж, хочаце, каб яно цешыла вас прыгажосцю і трываласцю доўгія гады. Магло б быць дасягнута толькі пры адказнае стаўленне да падрыхтоўчых прац, у прыватнасці да выбару складу і грунтавання падставы.\nДзверы для дачы драўляная: разнавіднасці\nГасцініца "Асторыя", Уладзівасток: фота і водгукі турыстаў\nШто такое ланцуг харчавання? Матэрыялы для прэзентацыі\nЯк захаваць ружы ў вазе - парады і рэкамендацыі\nЯк можна перанесці кантакты з Android на Windows Phone: парады і рэкамендацыі\nЯкі каву ў зернях добры? Кава ў зернях: цана, водгукі\nЛистоватые лішайнікі: апісанне, характарыстыкі, будова і асаблівасці\nКолькі ккал ў яблыку, толькі знятым з галінкі?


Музей савецка-польскай баявой садружнасці — Вікіпедыя\nМузей савецка-польскай баявой садружнасці — мемарыяльны комплекс у аграгарадку Леніна Горацкага раёна Магілёўскай вобласці.\nпольск.: Muzeum polsko-radzieckiego braterstwa broni\n15 кастрычніка 1968\nЛеніна, Горацкі раён, Магілёўская вобласць, Беларусь\n6.5 тыс. адзінак\nТаццяна Віктараўна Рынкевіч\nМузей савецка-польскай баявой садружнасці на Вікісховішчы\nУключае будынак музея, бетонную стэлу перад яго ўваходам (дрэўка сцяга сціскаюць 2 моцныя рукі), магілы невядомых савецкага і польскага воінаў за 1 км на захад ад аграгарадка і брацкія магілы савецкіх і польскіх воінаў на вуліцы Леніна.\n2.1 Будынак музея\n2.3 Брацкія магілы\nАдкрыты ў 1968 годзе на месцы, дзе 12—13 кастрычніка 1943 года падчас Другой сусветнай вайны адбылася бітва пад Леніна, першы бой Польскай пяхотнай дывізіі імя Тадэвуша Касцюшкі[d] сумесна з 42-й[d] і 290-й[d] стралковымі дывізіямі Чырвонай арміі супраць нямецкіх войск.\n1 ліпеня 2014 года музей быў ператвораны ў філіял Горацкага раённага гісторыка-этнаграфічнага музея.\nБрацкая магіла польскіх воінаў\nПомнік на магіле польскіх воінаў.\nБудынак, размешаны на месцы бою, з’яўляецца дамінантай мемарыяльнага комплексу. Адкрыты 15 кастрычніка 1968 года (архітэктары Я. Белапольскі[d], У. Хавін[d], скульптар У. Цыгаль[d], канструктар А. Судакоў).\nБудынак сіметрычны ў плане, з жалезабетону, шкла і алюмінію, уяўляе сабой купал у выглядзе каскі дыяметрам 34 м, вышынёй 11 м. Пакрыццё зроблена з невялікіх чорных бляшаных шчытоў, пакладзеных на каркас. Двухлесвічныя вузлы збоку вылучаны блокамі з барэльефнымі выявамі арла і пяціканцовай зоркі — сімвалаў 2 краін.\nУ інтэр’еры музея — стэнды з дакументамі, што адлюстроўваюць гісторыю ўтварэння і фарміравання Войска Польскага. Матэрыялы расказваюць пра фарміраванне і баявыя дзеянні 1-й Польскай дывізіі, сумесныя баі з часцямі Чырвонай Арміі. Сярод экспанатаў сцягі савецкіх і польскіх часцей, схемы баявых аперацый, узоры зброі тых часоў.\nУ цэнтральнай частцы памяшкання знаходзіцца дыярама «Бой за Леніна» (мастакі М. Авечкін[d] і А. Інтазараў), у якой паказаны кульмінацынйы момант бою.\nПерад шырокім уваходам у музей устаноўлена бетонная стэла вышынёй 8 м, увенчаная выявай сцяга, дрэўка якога трымаюць 2 моцныя рукі. У ніжняй частцы стэлы на польскай і рускай мовах змешчаны надпіс «СССР — Польшча, 1943 год».\nПляцоўка вакол музея выкладзена каменнымі плітамі, ад яе ў розныя бакі разыходзяцца дарожкі. Адна з іх вядзе на паўночны ўсход да 2 лабрадарытавых пліт, пакладзеных на ўшанаванне памяці загінулых савецкіх і польскіх воінаў. Пліты змяшчаюць надпісы-прысвячэнні на беларускай, польскай і рускай мовах. Побач — трохметровы пагнуты, з прабоінамі і няроўнымі краямі кавалак брані. Пляцоўка вакол пліт (9×12 м) выкладзена цёмна-чырвоным гранітам, перад імі запалены Вечны агонь. З трох бакоў уладкаваны траўнікі, высаджаны елкі і бярозы.\nБрацкая магіла савецкіх воінаў размешчана на вуліцы Леніна, на месцы былых баявых пазіцый савецкіх салдат. У ёй пахаваны 1711 воінаў, якія загінулі ў баях супраць нацыстаў у кастрычніку 1943 года. На магіле пастаўлены блок з чырвонага граніту, сячэнне якога (дыяметр 2 м) уяўляе сабой пяціканцовую зорку з надпісам-прысвячэннем у цэнтры.\nБрацкая магіла польскіх воінаў знаходзіцца на вуліцы Леніна, на месцы былых баявых пазіцый польскіх жаўнераў. Пахаваны 502 польскія воіны, якія загінулі ў баях супраць нацыстаў у кастрычніку 1943 года. Сярод пахаваных — Героі Савецкага Саюза Уладзіслаў Высоцкі і Анэля Кжывань[d].\nАб’ект Дзяржаўнага спіса гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь, шыфр 513Д000444\nАрхітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с.: іл. — ISBN 5-85700-078-5. — С. 305\nБеларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн. — С. 13.\nЗбор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Магілёўская вобласць / АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. 13. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.— Мн.: Беларус. Сав. Энцыклапедыя, 1986.— 408 с., іл. — С. 200—202\nЭнцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — 592 с.: іл. ISBN 985-11-0141-9. — С. 234\nНа Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Музей савецка-польскай баявой садружнасці\nСтаронка музея на сайце Горацкага раённага выканаўчага камітэта (руск.)\nМузей савецка-польскай баявой садружнасці на сайце Глобус Беларусі (руск.)\nУзята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Музей_савецка-польскай_баявой_садружнасці&oldid=3674520"\nАпошнія змены 29 ліпеня 2020 а 14:19\nАпошняе змяненне старонкі адбылося 14:19, 29 ліпеня 2020.