Тэма 1. Рэч Паспалітая – шматнацыянальная дзяржава | Бесплатные курсовые, рефераты и дипломные работы\nТэма 1. Рэч Паспалітая – шматнацыянальная дзяржава\n§1. Новы час. Абставіны ўтварэння Рэчы Паспалітай. ВКЛ у сістэме Рэчы Паспалітай\n§2. Месца і роля Рэчы Паспалітай ў Еўрапейскай палітыцы (XVI-XVII ст.)\n§1. Новы час узяў свой пачатак на рубяжы XV-XVI стст. і працягваўся да завяршэння XIX ст. З ім звязаны такія падзеі, як Рэфармацыя, развіццё капіталізму, буржуазныя рэвалюцыі ў краінах Еўропы, утварэнне каланіяльнай сістэмы.\nУ выніку глыбокіх зрухаў у эканамічнай і сацыяльнай структуры грамадства ў еўрапейскіх краінах саслоўныя манархіі змяніліся абсалютысцкай цэнтралізаванай уладай. Разам з тым, магутную эканамічную сілу займела буржуазія. Супярэчнасці паміж абсалютызмам і прагрэсіўнай часткай буржуазіі прывялі да рэвалюцыйных падзей. Першая еўрапейская буржуазная рэвалюцыя адбылася ў Нідэрландах (1566-1579 гг.). У 1640-1660 гг. адбылася англійская буржуазная …\nрэвалюцыя. З развіццём капіталізму еўрапейскія краіны сталі на шлях каланіяльных захопаў слабых дзяржаў на Усходзе. З пачатку XVI ст. Іспанія пачала заваяванне Паўднева-Амерыканскага кантынента, якое фактычна завяршылася да XVI стагоддзя. З канца XVI ст. у каланіяльны захоп актыўна ўключылася Англія. У пачатку XVII ст. такі ж крок, у барацьбу за калоніі, зрабіла Галандыя. Пранікненне еўрапейцаў на Усход мела як станоўчае, так і негатыўнае значэнне. З прыходам каланізатараў у адсталых краінах рушыліся старыя першабытныя ўстоі, развівалася пісьменнасць, адукацыя, адбываўся гандлёвы абмен. Але каланізацыя несла і варварскае знішчэнне індзейскіх плямёнаў, іх нацыянальнай культуры і прыродных рэсурсаў.\nДругая палова ХV – пачатак ХVI ст. – час буйных змен на палітычнай карце Еўропы. Захоп у 1453 г. туркамі Канстанцінопаля і іх наступныя заваёвы на Балканах спрыялі з’яўленню магутнай Асманскай імперыі, якая ўплывала на еўрапейскую палітыку.\nДля ВКЛ наглядаецца пастаянная пагроза з боку Крымскага ханства. Гісторыкі падлічылі: з 1500 па 1569 г. у межы Вялікага княства Літоўскага полчышчы татар урываліся 45 разоў. 10 разоў яны руйнавалі гарады і сёлы Беларусі.\nДругая патэнцыяльная імперыя пачала складвацца ў міжрэччы Волгі і Акі, вакол Маскоўскага княства. У канцы ХV ст. Масква змагла дасягнуць значных поспехаў (далучыўшы Ноўгарад Вялікі (1478 г.), Цвер (1485 г.)), ліквідаваць мангола-татарскае іга (1480 г.). Маскоўскія дыпламаты ад імя Івана ІІІ, Васілія ІІІ (1505–1533) не раз адзначалі: “Русская земля от наших предков из старины наша отчизна. Киев, Полтеск, Витебск и иные городы государя нашего отчину Жигимонт король держит за собою неправдою”. І калі Вялікі князь Літоўскі “… хочет с нашим государем любви и братства, и он бы государю нашему отчины на Русские земли всей поступился”. Была прыдумана ідэалагема “Масква – Трэці Рым”, якая азначала богаабранасць Маскоўскай дзяржавы ў асобе яе князя. Наступіла паласа войн Вялікага княства Літоўскага з Маскоўскай дзяржавай. За 90 гадоў (1492–1582 гг.) 40 прыпадае на ваенныя дзеянні.\nУ пачатку ХVI ст. адбываецца канчатковае перамяшчэнне знешнепалітычных акцэнтаў Вялікага княства Літоўскага на ўсход і ўсходні напрамак становіцца галоўным.\nВяртанне зямель, аднятых Масквой у Вялікага княства Літоўскага на пачатку ХVI ст. як шляхам перамоў, так і ваеннай сілай – цвёрдая палітыка Вялікага княства Літоўскага. На гэта накіравана ўся ўсходняя палітыка першай трэці ХVI ст. І ўсё ж, нягледзячы на часовыя поспехі, суадносіны сіл рэзка змяняюцца на карысць Масквы.\nРуская дзяржава набірае ўсё большую моц. Яна мае намер забраць да сябе беларускія і ўкраінскія землі і пачынае яго ажыццяўляць. На рубяжы ХV−ХVI ст. ужо яўна вызначаецца перавага Маскоўскай, рускай дзяржавы над Літоўскай. Гэта перавага не толькі ў ваеннай магутнасці, яна ўяўляе сабой больш складаную з’яву: у насельніцтва Вялікага княства Літоўскага, у некаторых буйных феадалаў нарастае незадаволенасць палітыкай польскіх каралёў. У асобных пагранічных князёў ёсць жаданне ўз’яднацца з Рускай дзяржавай. У ІІІ чвэрці ХV ст. дробныя пагранічныя князі (у асобных выпадках браты) бесперапынна вядуць паміж сабой сваркі і пераходзяць з літоўскага падданства ў Маскоўскае. Напрыклад, з перапіскі паміж Казімірам і Іванам ІІІ бачна, што Іван Васільевіч Бяляўскі сам адышоў ад Літвы, перайшоў да Масквы і быццам бы сілай дамагаўся зрабіць тое ж ад брата свайго Васіля.\nУ канцы ХV ст. нямала феадалаў былых рускіх зямель у вярхоўі Акі і ў Чарнігаўска-Северскай зямлі, не жадаючы прымаць каталіцтва, перайшлі са сваімі землямі добраахвотна ў падданства да Івана ІІІ. Пасля гэтага ўспыхнула так званая пагранічная вайна (1487–1495). Пацярпеўшы паражэнне ў вайне, Вялікі князь (Літоўска-Беларускі) Аляксандр Казіміравіч павінен быў прызнаць новыя межы. Аднак хутка на рускі бок перайшлі новыя князі. З-за гэтага пачаліся новыя войны (у вясну 1500 г.). А ў 1512 г. узноўленыя ваенныя дзеянні былі скіраваны на тое, каб дабіцца далучэння Смаленска, а затым Украіны і Беларусі.\nПацвярджэннем тых жа самых высноў, што на беларускіх, украінскіх і рускіх землях, уваходзячых у склад Вялікага княства Літоўскага, быў пэўны рух і самога насельніцтва за ўз’яднанне з рускай дзяржавай, з’яўляецца падтрымка кандыдатуры Івана ІV, а потым і яго сына Фёдара на польскі каралеўскі пасад. Аб гэтым кажуць шматлікія пісьмы ад літоўска-беларускіх феадалаў, іх дзейнасць у час падрыхтоўкі да сейма.\nРасія як даволі моцная дзяржава імкнецца мець выхад да Балтыйскага мора, рэалізаваць свой патэнцыал у іншых міжнародных праектах. З-за гэтага яна павінна весці працяглую Лівонскую вайну (1558–1583 гг.). Пачатак вайны адзначаецца перамогамі рускіх. У 1560 г. войска Ордэна разбіта. Гэта прывяло да распаду Лівонскага Ордэна (1561 г.).\nЛівонскія феадалы і іх магістр Кетлер папрасілі абароны ў Польшчы, Даніі і Швецыі. Яны перадалі свае землі пад уладу апошніх, сталі іх васаламі. Кетлер атрымаў у якасці ўладання Курляндыю і прызнаў сваю залежнасць ад польскага караля Сігізмунда-Аўгуста. Тады Іван ІV накіраваў свае войскі ў Беларусь і Літву.\nУ 1562 г. руская войска стаяла каля сцен Віцебска, Дуброўна, Оршы, Копысі, Шклова. 15 лютага 1563 г. імі была ўзята самая моцная крэпасць – Полацк. Горад потым знаходзіўся ў складзе Рускай дзяржавы на працягу 16 год. Перайшоўшы ў наступленне, рускія войскі зайшлі так далёка на Захад, што ледзь не ўзялі сталіцу Вялікага княства Літоўскага – Вільню. Аб тым, што простае насельніцтва жадала перамогі рускім войскам бачна з пісьма папскага пасла. Ён піша: “Насельніцтва Беларусі публічна моліцца а падараванні масквіцянам перамогі”.\nАле ўзяцце Полацка было апошнім буйным поспехам русскіх войск на гэтым этапе вайны. Вайна прыняла зацяжны характар. У яе былі ўцягнуты яшчэ некалькі еўрапейскіх дзяржаваў. Узмацнілася супярэчлівасць у самой Расіі. Расло супрацьстаянне Лівонскай вайне ў коле тых рускіх баяр, якія былі зацікаўлены ва ўмацаванні паўднёвых расійскіх граніц. Праявілі няўстойлівасць і дзеячы, акружаўшыя цара. У 1564 г. на бок палякаў перайшоў князь Андрэй Курбскі, які кіраваў да гэтага рускімі войскамі.\nЗ цягам часу Вялікае княства Літоўскае, Швецыя і Данія былі ўжо зусім не зацікаўлены ў тым, каб Лівонія аказалася пад уладай Расіі. Замест аднаго Лівонскага Ордэна ў Расіі аказалася тры моцныя праціўнікі. Гэтыя абставіны і вызначылі ход Лівонскай вайны.\nВось у такіх няпростых умовах у снежні 1568 г. збіраецца агульны сейм Польшчы і Вялікага княства Літоўскага з мэтай заключэння другой уніі паміж гэтымі дзяржавамі.\nПершая унія, заключаная паміж гэтымі дзяржавамі (1386 г.), існавала больш юрыдычна, чым рэальна. Юрыдычныя акты мала рэалізоўваліся ў жыцці. Але ж існавалі нейкія як унутраныя, так і міжнародныя прычыны, якія не дазвалялі ўвогуле разарваць дагавор, складзены раней. У час такога юрыдычнага супольнага жыцця набыты вопыт, што дазваляе мець здабыткі. Хоць ёсць і негатыўныя з’явы.\nАдной з прычын заключэння Люблінскай уніі з’яўлялася тое, што шляхта Польшчы адабрала ад магнатаў іх пераважнае становішча ў дзяржаве. Да канца ХVI ст. яна палітычна дамінуе. Ёй ужо цесна ў самой Польшчы. Што ж тычыцца Беларусі і Літвы, тут у гэтай справе ўсё пакуль не так. Беларуская і літоўская шляхта жадаюць выйсці на першую пазіцыю. Зрабіць гэта можна толькі з дапамогай сваіх сацыяльных партнёраў. Для гэтага ім патрабуецца унія. Для такой мэты беларуская шляхта яшчэ ў 1562 г. утварыла так званую канфедэрацыю і стала дабівацца уніі.\nНе супраць заняць прывілейнае становішча ў гэтай дзяржаве і літоўскія феадалы, але гэтага апасаюцца літоўскія магнаты. Праўда, сіл, каб гэтага не дапусціць, каб змяніць ход падзей, у іх не хапае. Пакуль на сейме ішлі спрэчкі, польскія феадалы дзейнічалі: на працягу вясны і лета 1569 г. яны падпарадкавалі сабе частку ўкраінскіх земляў (Падляшша, Валынь, Падолію, Кіеўшчыну). Тэрыторыя княства звузілася да межаў Беларусі і Літвы.\n§2. У 1569 г. на сумесным польска-літоўскім сейме ў Любліне была ўтворана федэрацыя – Рэч Паспалітая, а польскі кароль станавіўся і Вялікім князем Літоўскім. ВКЛ вымушана было прыняць многія з польскіх ўмоў аб’яднання.\nЗгодна з імі Рэч Паспалітая – рэспубліка, два злучаныя гаспадарствы маюць аднаго гаспадара, ён носіць тытул “Кароль польскі і вялікі князь літоўскі і рускі”. Яго абіраюць на сейме ў Варшаве. Літва і Беларусь не маюць права асобнага вялікага князя. Мяжы паміж гаспадарствамі няма, грошы адзіныя (у ХVІ і ХVІІ стст. – асобныя), гандлёвых пошлін і падаткаў няма таксама. Нягледзячы на гэта, кожная дзяржава захоўвае свае асобныя войскі, законы і некаторыя з важнейшых дзяржаўных пасад. Заканадаўчая ўлада ў дзяржаве належыць двухпалатнаму сейму (вальнаму). Ён складаецца з сената (рады) і дэпутацкай пасольскай ізбы (палаты дэпутатаў). Вышэйшай палатай лічыцца сенат. У яго ўваходзілі знатнейшыя элементы польскага шляхецтва, асобы, якія займалі вышэйшыя пасады як цэнтральнай, так і мясцовай улады. На першае месца тут выходзілі архібіскуп, прымат Гнезьнянскі; за ім сядзелі звычайныя біскупы, затым свецкія ўраднікі. Сейм з ліку сенатаўцаў (ранейшы звычай) выбіраў 28 чалавек у каралеўскую раду на 2 гады. Яны дзяліліся на 4 групы – кожная з іх сядзела 6 месяцаў у каралеўскай радзе.\nНіжэйшая палата – пасольская ізба. Тут – паслы ад шляхты і мяшчанства. Паслы выбіраюцца на павятовых сеймах, якія склікаліся за 6 месяцаў да Вальнага сейма. Колькасць дэпутатаў пасольскай ізбы залежала ад тэрыторыі. Часам там налічвалася каля 200 дэпутатаў.\nНа чале выканаўчай улады стаяў кароль, з канца ХVІ ст. – выбраны. У шляхецтва была поўная свабода выбару. Правы караля больш падобны на абавязкі: кароль склікаў сейм, ад імя караля вёўся суд, ён назначаў на вышэйшыя ўрадавыя пасады, стаяў на чале шляхецкага апалчэння, вёў зносіны з чужаземнымі дзяржавамі. Кожнаму каралю перад абраннем шляхта ставіла ўмовы, якія ён і падпісваў. Па уніі Украіна адміністрацыйна адыходзіла да Польшчы. Прааналізаваўшы ўсё гэта, бачна, што Рэч Паспалітая ўяўляе сабой манархічную рэспубліку з абмежаванай уладай караля.\nУ гэты ж час ажыццявіўся і рэлігійны кампраміс: у 1596 г. у Брэсце заключана царкоўная унія, якая аб’ядноўвала праваслаўную і каталіцкую цэрквы Рэчы Паспалітай пад уладай папы Рымскага, але пры захаванні праваслаўных абрадаў і царкоўнаславянскай мовы. Унія дазволіла пераадолець рэлігійны раскол на Беларусі, аслабіць залежнасць яе царквы ад канфесій суседзяў. Ва уніяцтва, хоць і не без супраціўлення, з часам перайшло да 90 % насельніцтва Беларусі.\nБачна, што і пасля Люблінскай Уніі ў ВКЛ захоўваліся ўласны адміністрацыйны апарат, асобнае ад Польшчы заканадаўства, суд, казна і армія. Сейм ВКЛ юрыдычна спыніў сваю дзейнасць і пасылаў 46 (ад 180) сваіх дэлегатаў у агульны сейм Рэчы Паспалітай. Гэта прывяло да палітычнай і эканамічнай няроўнасці буйнай і дробнай шляхты Літвы і Беларусі ў адносінах да польскай. Таму, на працягу ўсяго часу ўплывовыя колы ВКЛ вялі барацьбу супраць дыскрымінацыі, а парой і за тое, каб адасобіцца ад Польшчы. Насупраць Люблінскім актам на працягу 70-80-х гг. 16 ст. у ВКЛ рэгулярна збіраліся агульнадзяржаўныя сеймы, а з 1582 г. пачаў дзейнічаць Галоўны трыбунал. Самым моцным актам барацьбы за сваю незалежнасць было прыняцце трэцяй рэдакцыі Статута 1588 г., які, па сутнасці, скасоўваў шэраг артыкулаў Люблінскай уніі. Згодна Статута (які дзейнічаў да 1840 г.), ВКЛ уяўляла сабою самастойную дзяржаву са сваёй тэрыторыяй, апаратам, войскам, фінансамі. Першы артыкул чацвёртага раздзела зацвярджаў для ВКЛ дзяржаўнасць беларускай мовы.\nТакім чынам, Новы час – гэта эпоха станаўлення і развіцця буржуазных і каланіяльных адносін, глыбокіх змен у развіцці навукі і тэхнікі.\nДа другой паловы ХVІ ст. выспелі знешнепалітычныя і ўнутрыпалітычныя прычыны для падпісання Люблінскай уніі паміж ВКЛ і Польшчай.\nПасля Люблінскай уніі кіруючым колам Вялікага княства Літоўскага ўдалося захаваць рэшткі дзяржаўнасці і аўтаномію ў межах новай дзяржавы. Тэрыторыя Вялікага княства Літоўскага захавала ранейшую назву, свае законы, урад і іншыя органы выканаўчай улады, судовую сістэму, мясцовае самакіраванне, фінансы, узброеныя сілы і да канца ХVІІ ст. — дзяржаўную мову.\nПытанні і заданні:1. Якія з’явы знешняга і ўнутранага характару прыводзяць літоўска-беларускаю дзяржаву да больш цеснага збліжэння з Польшчай? 2. Назавіце прычыны і пакажыце ход Лівонскай вайны. 3. Ахарактарызуйце станоўчыя і негатыўныя бакі (з улікам асабістага падыходу) Брэсцкай царкоўнай уніі. 4. Раскажыце аб месцы ВКЛ у палітычнай сістэме Рэчы Паспалітай.\nТэма 2. Сацыяльна-эканамічнае і палітычнае становішча Беларусі ў складзе Рэчы Паспалітай\n§1. Беларускія гарады, сельскагаспадарчая вытворчасць\n§2. Вызваленчы рух. Паўстанне казакаў, ваенныя дзеянні на Беларусі\n§1. Калі да ХVІ ст. толькі 5-6 населеных пунктаў (з названых у крыніцах прыкладна 40-ка), можна было аднесці да гарадоў, то на працягу ХVІ – першай паловы ХVІІ ст. іх стала 37. Горад таго часу – у пэўным сэнсе слова – гэта населены пункт, які з’яўляўся цэнтрам разнастайнага рамяства і гандлю. Гарады налічвалі па 10 тыс. (і больш) насельніцтва. Менавіта да іх адносіліся Віцебск, Полацк. Мінск, Орша мелі да 10 тыс. насельніцтва. На гэты час існавала 350 гарадскіх паселішчаў. Найбольш пашыраным быў у гэты час горад з насельніцтвам ад 5 да 10 тыс. чалавек. Паводле прыблізных падлікаў, у Беларусі да сярэдзіны ХVІІ ст. жыло 2,8 млн. чалавек, у гарадах і мястэчках – 350-370 тысяч (12 % насельніцтва). Цяпер адразу адзначым: у канцы ХVІІІ ст. у Беларусі налічвалася 39 гарадоў і каля 350 мястэчкаў (насельніцтва іх складала прыкладна 250 тыс. чалавек, каля 11 %).\nЯк бачна, колькасць гарадоў і колькасць мястэчкаў істотна не змянілася. А вось насельніцтва за гэты працяглы час не толькі не павялічылася, а значна зменшылася. Здарылася так, што ў канцы ХVІІІ ст. Віцебск і Магілёў не змянілі колькасны склад насельніцтва. А вось Полацк зменшыўся да 4 тыс. – зраўняўся з Бешанковічамі. Змяншэнне гарадскога насельніцтва і заняпад асобных гарадоў у другой палове ХVІІ – першай палове ХVІІІ ст. выкліканы працяглымі войнамі.\nУ час вызваленчай вайны, руска-польскай і польска-шведскай войн гарады разбураліся, асобныя амаль знішчаліся зусім. Цярпелі яны ад пастояў войск: паборы, цесната. Асабліва пакутавалі гарады ад грабяжоў і кантрыбуцый шведскіх войск. Толькі адзін прыклад: пры захопе шведскімі войскамі Магілёва з яго жыхароў было ўзята 5 тыс. пудоў збожжа і больш 10 тыс. талераў.\nЗмяншалася насельніцтва гарадоў і ў выніку эпідэмій. Яны былі частымі. З-за антысанітарнага стану гарадоў хваробы ўносілі сотні тысяч жыхароў. З прычыны войнаў і эпідэмій рэзка скарацілася колькасць насельніцтва Беларусі. Калі ў 1650 г. у Беларусі жыло 2,8 млн. чалавек, то ў 1667–1673 гг. – не больш як 1,4 млн. Да 1700 г. колькасць насельніцтва павялічылася да 2,2 млн. чалавек, але пасля Паўночнай вайны зноў зменшылася да 1,5 млн. У сярэдзіне ХVІІІ ст. наступае глыбокі заняпад беларускіх гарадоў. Зменшылася колькасць жыхароў, знізіўся аб’ём рамеснай вытворчасці і гандлю, узрасло значэнне сельскагаспадарчай працы.\nЯк самастойны сацыяльны слой грамадства гараджане вылучыліся да сярэдзіны ХVІІ ст. Аб гэтым сведчаць заканадаўчыя кодэксы 1529 і 1566 гг. Статуты разглядалі гарадское насельніцтва як адно з саслоўяў. Грамадскае становішча гарадскога саслоўя ўскладнялася тым, што многія гарады былі ўласнасцю феадалаў, яны маглі перадаваць сваю ўласнасць у спадчыну, здаваць у заклад, арэнду, прадаваць, дараваць цэрквам, манастырам.\nАсноўнай крыніцай фарміравання гарадскога насельніцтва з’яўлялася сялянства. Перш наперш тут сяліліся вольныя людзі. Вярхоўная ўлада гэтаму садзейнічала (іх вызвалялі на некалькі гадоў ад падаткаў) па той прычыне, што асобныя гарады выконвалі ролю крэпасцяў, плацдармаў для разгортвання ваенных дзеянняў і г.д. У ХVІ ст. феадалы сталі пасяляць у гарадах сваіх прыгонных і з мэтай павелічэння ўласных даходаў, “набыўшы ў горадзе пляц, подданых сваіх там асадзілі, каторыя вялі таргоўлю усялякіх пажіткаў мястэцкіх”.\nПрыкметнай групай гарадскога насельніцтва на захадзе і ў цэнтры Беларусі ў ХVІ ст. былі яўрэі і татары. Да таго ж адметнай з’явай быў пастаянны рост гарадскога насельніцтва за кошт прытоку яўрэяў з Украіны і Польшчы. Да канца ХVІІІ ст. доля яўрэйскага насельніцтва ў гарадскім складала да 20-30 %. А ў цэнтры і на захадзе − яшчэ больш: каля 30-40 %.\nУ другой палове ХVІ ст. большая частка насельніцтва беларускіх гарадоў займалася рамяством. Дакументы нагадваюць больш за 100 прафесій і спецыяльнасцей рамеснікаў. У пачатку ХVІІ ст. колькасць рамесных прафесій і спецыяльнасцей падвоілася. Асноўнай стала для рамесніка работа не на заказ, а на продаж. З’яўляецца і шмат скупшчыкаў, якія яе арганізоўваюць. У буйнейшых гарадах рамёствамі займалася да паловы жыхароў. У структуры рамяства прыкметна вылучаецца выраб прадметаў шырокага ўжытку і прылад працы: здабыча і апрацоўка металаў (тут у крыніцах упамінаецца прыкладна 41 прафесія), апрацоўка дрэва (27), скураная і футравая вытворчасць (25), апрацоўка валакністай сыравіны і пашыў адзення (26), вытворчасць прадуктаў харчавання і напояў (21), апрацоўка мінеральнай сыравіны (12). З апісанняў і сведчанняў, якія захаваліся і дайшлі да нас, відаць, што беларускія рамеснікі былі добрымі знаўцамі сваёй справы. Іх вырабы вызначаліся высокай трываласцю, тонкасцю аздобы і дакладнасцю.\nСтруктура рамёстваў у асобных гарадах адрознівалася паміж сабой. Калі, напрыклад, для Гродна былі характэрны будаўнічыя прафесіі (каменячосы, брукоўшчыкі, вапнякі, мялоўнікі і кафельнікі), то ў Полацку і Віцебску былі пашыраны прафесіі па абслугоўванні рачных партоў (кормчыя, судкоўшчыкі, бічаўнікі, палатняншчыкі) і ваенных крэпасцяў (кавалі-пішчальнікі, булатнікі, стрэльнікі). У Слуцку, Магілёве і Мінску рамеснікі больш за ўсё займаліся вырабам са скур, іх апрацоўкай (выдзелкай і афарбоўкай). Такім чынам, мы бачым тэрытарыяльны падзел працы.\nТут жа адзначым і такую дэталь: на працягу ХVІ – першай паловы ХVІІ ст. адбываецца яшчэ большае драбленне многіх прафесій. Напрыклад, у рамястве адзін шавец рабіў жаночы абутак, другі – мужчынскі, трэці – толькі для войска і г.д.\nПромыслы з’яўляюцца ўласнасцю магістратаў і феадалаў. І тут ёсць свае асаблівасці. Так, млыны і цагельні часта належылі майстрам, а кузні, руднікі – феадалам. Але і тыя і другія здаваліся ў арэнду. Як бачна, ужываецца наёмная праца.\nДля абароны сваіх інтарэсаў рамеснікі, па прыкладзе Заходняй Еўропы, з другой паловы ХVІ ст. удасканальваюць свае цэхавыя аб’яднанні. Цэхі прымалі рамеснікаў адной ці некалькіх сумежных спецыяльнасцей і абаранялі іх ад канкурэнцыі з боку прышлых сельскіх рамеснікаў, а таксама іншагародніх.\nЦэхі складаліся прыкладна з 60-70 чалавек. Гэта былі майстры, чаляднікі (падмайстры), вучні. Майстры мелі ва ўласнасці прылады працы і майстэрні, дасканала валодалі прафесіяй. У якасці падручных у іх працавалі чаляднікі.\nЖыццё цэхаў праходзіла ў адпаведнасці з трывалымі традыцыямі, якія старанна захоўваліся. Цэхі былі трох тыпаў: спецыялізаваныя (уваходзілі рамеснікі адной прафесіі), аб’яднаныя (дзвюх і больш блізкіх прафесій), зборныя (розных прафесій). Кожны цэх меў пісьмовы статут — сістэму правіл, якія рэгламентавалі вытворчую дзейнасць, парадак найму вучняў, чаляднікаў, пераход з разраду вучняў у чаляднікі і з чаляднікаў у майстры. Цэхавыя статуты строга патрабавалі ад майстра вырабляць прадметы высокай якасці і толькі свайго рамяства. У Полацку рамеснікаў, якія жылі ў горадзе, але не ўступалі ў цэх, называлі пакутнікамі. У другіх гарадах за імі замацавалася назва “партачы”.\nУ далейшым развіццёрамеснай вытворчасці, характарызуецца ростам спецыялізацыі. Так, у Віцебску ў 70-х гг. ХVІІІ ст. каля ¾ цэхавых рамеснікаў было занята апрацоўкай скуры, футра, дрэва і каменю, а таксама вырабам керамічнага посуду. У Оршы – краўцы складалі больш за 30 %, шаўцы – больш за 20 %, кавалі – прыкладна 15 % ад усіх цэхавых майстроў.\nРост спецыялізацыі тлумачыцца тым, што рамяство ў гэты час развівалася пераважна як таварная вытворчасць. Вось цяпер і пачынаецца эканамічная дыферэнцыяцыя рамеснікаў: з аднаго боку вылучаліся больш багатыя прамыслоўцы, якія мелі па некалькі вучняў, і чаляднікаў, і нават наёмных работнікаў, з другога – павялічваецца колькасць збяднелых. Рамяство хоць і працягвае развівацца ў асноўным у рамках цэхавай сістэмы, аднак ужо ўзмацняюцца прыметы яго разлажэння, ідзе развіццё капіталістычных адносін.\nВойны і эпідэміі, змяншэнне насельніцтва абумовілі ў канцы ХVІІ ст. скарачэнне аб’ёму сельскагаспадарчай вытворчасці. Пуставала больш палавіны ворных зямель. Палі зараслі лесам. Некаторыя вёскі былі такія бедныя, што не маглі плаціць натуральны падатак. Трэць гаспадарак у Берасцейскім і Наваградскім ваяводствах засталіся без гаспадароў. Ва ўсходніх Беларускіх ваяводствах – Полацкім, Віцебскім, Мсціслаўскім – 65-70% сялянскіх хат стаялі пустымі. У радзівілаўскім маёнтку Смалявічы з 1087 дамоў, якія налічваліся на 1664 г., засталося толькі 216. Колькасць закінутых, неапрацоўваемых валок павялічылася за часы ліхалецця з 9 да 362. Амаль тры чвэрці сялянскай зямлі пуставала ў вялікай Гарадзенскай эканоміі. Такая сітуацыя абавязвае многіх феадалаў раздаць зямлю сялянам і абмежавацца грашовымі і натуральнымі аброкамі. Вызваленыя ад паншчыны сяляне здолелі даволі хутка (ужо да 40-м гг. ХVІІІ ст.) узняць сельскую гаспадарку. З гэтага ж прыкладна часу больш прыкметна ідзе працэс аднаўлення фальваркаў. Як і раней, цяпер сеялі пераважна азімае і яравое жыта. На агародах адной з найважнейшых культур быў хмель (неабходны для піваварэння).\nВажнае эканамічнае значэнне мела вінакурэнне. Феадалы шырока ўжывалі манапольнае права на выкурку і продаж гарэлкі залежнаму ад іх насельніцтву (права прапінацыі). Яны пераганялі на гарэлку і піва значную частку збожжа, пазбаўляючыся ад рызыкі, звязанай з ваганнямі попыту і рыначных цэн на збожжа. Гандаль збожжам вёўся не толькі на ўнутраным рынку. Буйныя феадалы арыентаваліся пераважна на замежны рынак.\nУ сувязі з “Уставай на валокі” сяляне падзяляліся на дзве катэгорыі – “цяглыя” і “асадныя”. За сялянскі кошт жылі і карміліся дзяржава, шляхта, войска, царква. На іх карысць прыгонныя адпрацоўвалі шматлікія павіннасці. Цяглыя сяляне павінны былі адбываць 2-х дзённую баршчыну з валокі, даваць натуральны і грашовы аброк і выконваць працоўную павіннасць у замках князя. Асадныя сяляне плацілі “чынш” у памеры ад 66 да 106 грошаў у год.\nЗ цягам часу павіннасці сялян павялічваліся. Ужо ў пачатку ХVІІ ст. баршчына дасягнула 4-6 дзён у тыдзень. На працягу ХVІІ – ХVІІІ ст. норма прымусовай працы ў гаспадарцы феадала павялічвалася. Асабліва добра можна гэта адчуць, калі супаставіць дадзеныя аб памерах паншчыны ў адных і тых жа ўладанняў за розныя гады.Так, у маёнтку Радзівілаў Карэлічы цяглыя сяляне ў 1672 г. адбывалі паншчыну 4 дні з валокі і 5-ы дзень з “дыма” на тыдзень.Да 1746 г. паншчына тут павялічылася да 12 дзён на тыдзень. Павялічыліся аброк і грашовая рэнта. Цяжкая і без таго становішча сялян пагоршылася. Назіраецца масавы голад. Але ў цяжкія часы і ў гады пасляваеннага аднаўлення феадалы, каб прыцягнуць ці ўтрымаць у сваім маёнтку сялян, ішлі на пэўныя палёгкі і ў павіннасным рэжыме.\nНа захадзе і ў цэнтры Беларусі асноўнай формай гаспадарчай арганізацыі феадальнага ўладання як дзяржаўных, так і прыватнаўладальніцкіх маёнткаў да гэтага часу стаў фальварак. Ва ўсходняй частцы арганізацыя фальварачна-паншчыннай гаспадаркі зацягнулася да другой паловы ХVІІ ст.\nФальварак уяўляў сабой комплекс жылых і гаспадарчых пабудоў, вакол якіх размяшчаліся агароды, ворныя землі, сенажаці і лясы. Пры іх звычайна былі пасекі і сажалкі (для развядзення рыбы), вадзяныя млыны. Прычым будаваць млыны меў права толькі феадал. Была тут і карчма, таксама належала пану. Спіртныя напоі сяляне маглі купіць толькі ў карчмах. Парушэнне дадзенага правіла каралася штрафамі.\nТакім чынам, нягледзячы на тое, што аграрная рэформа была накіравана на нівеліроўку сялянскіх павіннасцей і надзелаў, яна не спыніла рост маёмаснай дыферэнцыяцыі сялянства. Дзяржаўная ўлада старалася на працягу ўсяго часу заканадаўчымі мерамі задаволіць усё ўзрастаючае імкненне пануючага класа павялічыць колькасць прыгонных. Таму ўжо ў сярэдзіне ХVІІІ ст. пахожыя сяляне як гаспадары амаль поўнасцю знікаюць. Юрыдычная аформленасць закабалення сялян набліжалася да завяршэння. Гэта знайшло сваё адлюстраванне ў Статуце 1588 года. Статут павялічыў тэрмін вышуку беглых сялян да 20 гадоў.\n§2. З другой паловы ХVІ ст. сталі больш частымі антыфеадальныя выступленні сялянства і гарадской беднаты. Яны набываюць разнастайныя формы: уцёкі сялян ад сваіх уладальнікаў, супраціўленне зямельным рэформам (так было пры прыняцці “павалочнай памеры”), адмовы ад выканання паншчыны. Ёсць ужо асобныя выпадкі ўзброеных выступленняў. Атрады казакаў, што складаліся з выхадцаў з Беларусі, часта прыходзілі ў паўднёвыя раёны Беларусі і грамілі маёнткі свецкіх і царкоўных феадалаў.\nУ 1595 г. успыхнула буйное антыфеадальнае паўстанне пад началам Севярына Налівайкі. Яно пачалося на Украіне, а потым ахапіла частку Беларусі. Калі Налівайка з атрадам казакаў прыйшоў на тэрыторыю Беларусі, сяляне і гарадская бедната адразу ж пачалі да яго далучацца. Першым горадам, які паўстанцы занялі ў Беларусі, быў Петрыкаў. Адсюль Налівайка патрабаваў не перашкаджаць пастою казакаў у Слуцку. І Слуцк апынуўся ў руках паўстанцаў. У снежні 1595 г. Налівайка захапіў Магілёў. Супраць яго было накіравана войска. Але казакі і сяляне паспяхова адбілі ўсе атакі. Затым паўстанцы рушылі на Рэчыцу, Тураў, Пінск. На ўсім шляху яны разбуралі маёнткі, палілі прыгонніцкія дакументы. У гэты ж час казацка-сялянскія атрады Мацея Шувалы грамілі магнатаў і шляхцічаў каля Гомеля і Прапойска (сучасны Слаўгарад). У час паўстання Налівайкі на барацьбу ўздымаліся і польскія сяляне. У 1596 г. феадалам Рэчы Паспалітай удалося перамагчы паўстанцаў.\nСвайго вышэйшага размаху антыфеадальны рух беларускага і ўкраінскага народаў дасягнуў у 40-50-я гг. ХVІІ ст. Цэнтрам барацьбы стала Запарожская Сеч. У складзе ўкраінскага казацтва было шмат казакаў – беларусаў, выгнаных з роднай беларускай хаты. Таму нярэдка паўстанні на Украіне адгукаліся паўстаннямі на Беларусі.\nПасля перамог Багдана Хмяльніцкага пры Жоўтых Водах і Карсуні (1648 г.) на Беларусі ўспыхнула моцнае паўстанне пад кіраўніцтвам Антона Нябабы. Да яго прымкнулі паўстанцкія групы іншых атаманаў (Галавацкага, Няпаліча, Хвэсько). Супраць паўстанцаў выступіў літоўска-беларускі гетман Януш Радзівіл. З боку паўстанцаў была немалая сіла – прыкладна 30 тысяч чалавек, ва ўрадавай арміі – не менш. Абодва лагеры біліся бязлітасна. Паўстанцы авалодалі Гомелем, Лоевам, Брагінам, Пінскам. У Пінску яны загубілі ўсіх шляхцічаў, палякаў, не шкадуючы нават старых, малых, жанчын. Балоты і лясныя гушчары дапамагалі паўстанцам. Але ўрэшце рэшт урадавыя войскі прыступам узялі Пінск, які быў зруйнаваны і заліты крывёю. Задушана паўстанне і ў іншых месцах.\nПраз некалькі месяцаў Беларусь зноў запалілася полымем паўстанняў у Слуцку, Быхаве, Чарнобылі, Магілёве, Рэчыцы, Мазыры, Бабруйску і інш. У колькасных адносінах паўстанцы мелі перавагу (а калі яшчэ сюды далучыць спачуваючых, дык – шматразова). Не было ў гэты час ва ўсім Вялікім княстве Літоўскім, мабыць, павета, якога нельга прылічыць да ліку мяцежных. Такі паварот падзей (калі перамогі былі на баку паўстанцаў) занепакоіў кіруючыя колы Рэчы Паспалітай. Каралеўская ўлада прымае захады, каб ізаляваць беларускія землі ад казацкага пранікнення, а затым задушыць выступленні.\nУвосень 1648 г. 12-14-тысячная армія пад агульным кіраўніцтвам Януша Радзівіла, яго стражнікаў (Мірскі, Горскі, Валовіч, Пац) накіравалася на выкананне каралеўскага загаду. Яны адваявалі Пінск, Бярэсце, Чарнігаў, Стары Быхаў, Слуцк. У першай палове 1649 г. войскі Вялікага княства Літоўскага здолелі ўзяць пад свой кантроль поўдзень Беларусі. Да восені 1651 г. ішла бесперапынная барацьба, але затым казацкія атрады былі выведзены з Беларусі. Спад, наступіўшы ў сувязі з паражэннем паўстанцаў, не прыпыніў зусім барацьбы, якая і надалей працягвалася ў розных формах.\nПасля Пераяслаўскай рады, калі Б. Хмяльніцкі прызнаў пратэктарат Расіі над Украінай (1654 г.), Масква аб’явіла вайну Рэчы Паспалітай. Напачатку ваенных дзеянняў поспех быў на баку Расіі. У маі 1654 г. 100-тысячная руская армія пачала наступленне на Рэч Паспалітую.\nДа лета 1658 года расійскія войскі занялі Смаленск і яшчэ 33 гарады Беларусі, цэнтральную і значную частку Заходняй Беларусі, а таксама сталіцу ВКЛ – Вільню.\nЛетам 1655 года на Рэч Паспалітую напалі войскі Швецыі. Яны даволі хутка занялі вялікую частку тэрыторыі Польшчы і Жамойцію. 24 кастрычніка 1656 г. паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай было заключана Віленскае перамір’е, у адпаведнасці з якім Польшча і Расія спынялі ваенныя дзеянні паміж сабой і аб’ядноўваліся для барацьбы са шведамі. Да іх далучыліся Аўстрыя і Данія. Сумеснымі намаганнямі шведскія войскі былі выціснуты з захопленых зямель. Але ў 1658 г. баявыя дзеянні паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай узнавіліся. У асобных гарадах супраць расійскіх гарнізонаў выступіла насельніцтва. Вайна вялася з пераменным поспехам і скончылася падпісаннем Андрусаўскага перамір’я (1667 г.), згодна з якім Беларусь заставалася ў складзе Рэчы Паспалітай. Смаленскае ваяводства, левабярэжная Украіна і Кіеў адыходзілі да Расіі.\nУсе гэта прывяло да крызіснага стану сельскай гаспадаркі, рамяства і гандлю Рэчы Паспалітай. Краіна страціла міжнароднае значэнне.\nТакім чынам, сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі ў ХVІ – ХVІІІ стст., як і грамадска-палітычнае жыццё, не адзначалася стабільнасцю. У гэты час наглядаецца бурны рост гарадоў, павелічэнне гарадскога насельніцтва, а таксама і глыбокі заняпад гарадского жыцця. Аграрная рэформа другой паловы ХVІ – першай паловы ХVІІ стст. прывяла да ўсталявання фальварачнай сістэмы гаспадарання, канчатковага запрыгоньвання сялян і значнага павелічэння іх прыгонніцкага ўціску.\nБарацьба за пазбаўленне ад нацыянальна-рэлігійнага прыгнёту беларусаў і ўкраінцаў часам перарастала ў нацыянальна-вызваленчы рух, у 1648 годзе запарожскае казацтва ўзнялося на паўстанне, якое затым перакінулася на Беларусь. Адзін за другім прыходзілі сюды казацкія загоны. Каля іх гуртаваліся паўстаўшае беларускае сялянства і нізы мяшчан. Новы ўздым барацьбы з прыгнятальнікамі пачаўся вясной 1649 г. і працягваўся ў 1650 і 1651 годзе.\nПытанні і заданні:1. Пакажыце прычыны бурнага росту гарадоў і іх заняпаду ў асобныя перыяды ХVІ — ХVІІІ ст., рост і спецыялізацыю рамесніцтва. 2. Абазначце на карце месцы найбольш значных антыфеадальных выступленняў на Беларусі ў канцы ХVІ — першай палове ХVІІІ ст. 3. Якія вынікі для Беларусі мела вайна 1654-1667 гг.?\nТэма 3. Супярэчнасці і канфлікты сярод еўрапейскіх дзяржаў у ХVІІІ стагоддзе. Падзелы Рэчы Паспалітай\n§1. Галоўныя рысы эканамічнага, сацыяльнага і палітычнага развіцця заходнееўрапейскіх краін у пачатку ХVІІІ ст.\n§2. Унутраныя прычыны палітычнага крызісу і эканамічнага заняпаду Рэчы Паспалітай\n§3. Паўстанне Т. Касцюшкі. Канец Рэчы Паспалітай\n§1. Магутныя раней дзяржавы Іспанія, Францыя і Рэч Паспалітая ў пачатку XVIII ст. прыходзяць у заняпад. Арыентацыя ў гэтых краінах на сельскагаспадарчы сектар робіць іх адсталымі ў параўнанні з Англіяй. У Англіі наглядаецца паскоранае прамысловае развіццё і яна праяўляе сябе на еўрапейскім кантыненце ў якасці патэнцыяльнага лідэра. У час вайны за “іспанскую спадчыну” Англія захапіла важную крэпасць Гібралтар, пашырыла свае ўладанні ў Паўночнай Амерыцы і выцесніла сваіх канкурэнтаў Іспанію, Францыю са сферы гандлю рабамі.\nУ сваю чаргу Расія, Прусія, Аўстрыя і Швецыя таксама праз агрэсіўную палітыку імкнуліся ўмацаваць свае пазіцыі на міжнароднай арэне.\nПерадзел сферы ўплыву ў рэгіёне Балтыйскага мора прывёў да пряцяглай Паўночнай вайны (1700-1721). Вынікам гэтай вайны стала перамога антышведскага Паўночнага саюза (Расія, Данія, Саксонія, Прусія, Рэч Паспалітая), заняпад Швецыі і яе праціўнікаў Даніі, Саксоніі, Рэчы Паспалітай. І ў далейшым краіны, незадаволеныя вынікамі ранейшых ваенных і палітычных падзей, імкнуліся ўзмацніць свае пазіцыі, рыхтаваліся да новай вайны. У 1756-1763 гг. паміж Аўстрыяй, Францыяй, Іспаніяй, Расіяй, Швецыяй з аднаго боку і Прусіяй, Англіяй, Партугаліяй і шэрагам германскіх дзяржаў з другога ўспыхнула Сямігадовая вайна.\nВынікамі Сямігадовай вайны стала пашырэнне каланіяльнай экспансіі Брытанскай імперыі. Палітыка англійскага ўрада ў дачыненні да сваіх шматлікіх калоній насіла выразна эксплуататарскі характар. Сярод іншых калоній, якія давалі найбольшыя даходы, займалі англійскія ўладанні ў Паўночнай Амерыцы. Цяжкае становішча каланістаў дадзенай часткі свету падняло іх да масавых узброеных выступленняў за свае правы і свабоды.\nУ ходзе вайны каланісты здолелі атрымаць шэраг перамог над рэгулярнай брытанскай арміяй. Мірныя дамовы, заключаныя ў 1783 г. у Версалі, прызналі суверэнітэт ЗША. У 1787 г. Кантынентальны кангрэс ЗША прыняў Канстытуцыю, якая падцвердзіла федэратыўны статус краіны.\nУ Францыі ў гэты час адзначалася паступовае нарастанне крызісу абсалютнай манархіі. Рэзкае абвастрэнне грамадска-сацыяльных адносін пры адначасовым аб’яднанні інтарэсаў шырокіх народных мас і буржуазіі стала напрыканцы XVIII стагоддзя галоўнай прычынай Вялікай Французскай рэвалюцыі (1789-1794 гг.). Спачатку да ўлады ў гэтай краіне прыйшлі прадстаўнікі буйнай буржуазіі і ліберальнага дваранства. Але летам 1792 г. улада перайшла да жырандыстаў. Яны абвясцілі Францыю Рэспублікай, правялі жорсткія рэпрэсіі супраць былой правячай эліты, пакаралі смерцю караля Людовіка XVI. У 1799 г. у Францыі адбыўся дзяржаўны пераварот, пасля якога ўсталявалася асабістая дыктатура генерала Напалеона. Пры ім у Францыі ўзрасла роля арміі, краіна праводзіла агрэсіўную знешнюю палітыку.\nУ другой палове ХVІІІ ст. адбываецца ўзмацненне знешніх пазіцый Расіі. Яе галоўны праціўнік Францыя не змагла супрацьстаяць ёй і стварыць дзеяздольны “Усходні бар’ер” (у склад бар’ера ўваходзілі Швецыя, Рэч Паспалітая, Асманская Імперыя). Тут заслуга самой Расіі. Яна мела перамогі і над Швецыяй, і над Асманскай Імперыяй. Расія займае вядучае становішча ў Еўропе.\nПасля таго, як у 1733 годзе памёр кароль Аўгуст ІІ, у Рэчы Паспалітай пачалося бескаралеўе. Францыя падтрымлівала свайго стаўленіка Станіслава Ляшчынскага, з прыходам якога магла разлічваць на стварэнне паслухмянага для сябе блока дзяржаў супраць Расіі ў складзе Рэчы Паспалітай, Швецыі і Асманскай імперыі.\nРасія разам з Аўстрыяй падтрымлівала свайго прэтэндэнта – сына Аўгуста ІІ. Пасля выбрання каралём Ляшчынскага прыхільнікі Аўгуста звярнуліся да Расіі, Аўстрыі і Прусіі з “Дэкларацыяй”, у якой прасілі абараніць польскую форму кіравання ад умяшання Францыі. Гэта дало повад для пачатку вайны, якая працягвалася з 1733 па 1735 год. Пасля перамогі рускіх войск каралём стаў Аўгуст ІІІ. Затым у 1735 (па 1739 г.) пачынаецца Руска-Турэцкая вайна, а з 1741 г. па 1743 г. Расія ўступае ў вайну са Швецыяй, дзе поспехі былі на баку рускіх войск. Актыўны ўдзел прыняла Расія і ў іншых агульнаеўрапейскіх канфліктах сярэдзіны ХVІІІ ст. У Сямігадоваю вайну (1756 – 1763) Расія ўступіла ў 1757 г., кульмінацыяй гэтай кампаніі было ўзяцце Берліна (28 верасня 1760 г.).\nДругая палова ХVІІІ ст. таксама насычана войнамі. Рускія войскі нанеслі паражэнне Асманскай імперыі. У выніку Крым, адкуль на працягу многіх стагоддзяў ханы рабілі грабежніцкія набегі, перастаў быць васалам Асманскай імперыі. 8 красавіка 1783 года па Указе Кацярыны ІІ Крым быў уключаны ў склад Расіі. З 1788 года Расія вяла вайну са Швецыяй і Асманскай імперыяй, і тут яна мела бліскучыя перамогі. Апошнім важным дзеяннем Расіі ў другой палове ХVІІІ ст. сталі паспяховыя выступленні супраць Францыі ў Італіі, Аўстрыі, Паўночнай Італіі.\nДзяржавай, якая стала месцам сутыкнення супярэчлівых інтарэсаў Францыі, Аўстрыі і Расіі, да гэтага часу была Рэч Паспалітая. Менавіта на глебе інтарэсаў уключэння ў сферу ўплыву (палітычнага і ваеннага) Рэчы Паспалітай і стварыўся саюз Расіі і Прусіі. Праўда, мэты гэтых краін у адносінах Рэчы Паспалітай былі розныя. Кацярына ІІ аддавала перавагу захаванню Рэчы Паспалітай як цэласнай дзяржавы з расійскім уплывам на яе. Фрыдрых ІІ, прускі манарх, меў на мэце тэрытарыяльны падзел Рэчы Паспалітай і далучэнне яе тэрыторыі да Прусіі.\nБылі і аднолькавыя мэты ў гэтых дзяржаваў: мець шырокія магчымасці для ўмяшання ва ўнутраныя справы Рэчы Паспалітай. Саюзны дагавор паміж Расіяй і Прусіяй уключаў рашучыя супрацьдзеянні ўсялякім спробам ліквідаваць “liberum veto” (вольнасці шляхецкія) і дабіцца ўраўнавання правоў праваслаўных і католікаў. Але справы (знешнія) складваліся так, што Расія павінна была ўступіць Аўстрыі, пагадзіўшыся на падзел Рэчы Паспалітай, на якім настойвалі Прусія і Аўстрыя яшчэ з 1768 г.\n§2. У сувязі з падзеламі Рэчы Паспалітай неабходна разгледзець, што ж рабілася ў самой Рэчы Паспалітай.\nРэч Паспалітая з другой паловы ХVІІІ ст. паступова адставала ад суседніх краін і, нарэшце, апынулася ў становішчы глыбокага заняпаду. Краіна перажывала стан грунтоўнага развалу. У гэтай краіне палітычная ўлада знаходзілася ў руках аднаго класа – шляхты. Іншыя класы і нават кароль не мелі ўлады, ніякіх правоў. Справа дайшла да таго, што шляхта мела права складаць у дзяржаве ваенныя саюзы для абароны сваіх класавых інтарэсаў і правоў (т.зв. канфедэрацыі) і законна падымаць бунт супраць караля, калі ён не ішоў насустрач шляхецкім патрабаванням і “парушаў”, як ім здавалася, яе правы. Кароль шукае выйсце, звяртаецца па дапамогу да чужаземных двароў, што давала апошнім повад для ўмяшання ва ўнутраныя справы Польшчы.\nСеймы ў апошнія гады існавання Рэчы Паспалітай не маглі прыняць карыснае для дзяржавы рашэнне ў сувязі з існуючым прынцыпам аднагалоснасці. Адзін пасол Сейма сваім liberum veto – “не дазваляем” – прыпыняў любое рашэнне Сейма. Магнаты вялі паміж сабой сапраўдныя войны, крыўдзілі шляхту (драбнейшую) і іншыя станы. Шляхта здзекавалася з мужыкоў і мяшчан. Каталікі чынілі ўціск дысідэнтам (некаталікам). Дысідэнты, не маючы абароны ад сваёй дзяржавы, стваралі канфедэрацыі і звярталіся па дапамогу да чужаземных улад.\nУ 1767 г. утварылася дысідэнцкая (праваслаўна-пратэстанцкая) канфедэрацыя ў Слуцку (Слуцкая). Яе падтрымалі дзяржаўныя прадстаўнікі Расіі, Прусіі, Аўстрыі. Калі Сейм адмовіўся ўхваліць пастановы, якіх дамагаліся чужаземныя паслы і Слуцкая канфедэрацыя, то ў Варшаву былі ўведзены рускія войскі, арыштаваны правадыры крайне каталіцкай партыі Сейма. Толькі тады Сейм здаўся і (у 1768 г.) прыняў пастанову аб тым, што ўсе дысідэнты ў Польшчы не павінны прыгнятацца за рэлігійныя перакананні і маюць тое ж самае права, што і католікі. Расійскаму ўраду было дадзена права аберагаць правы дысідэнтаў і сачыць за недатыкальнасцю асноўных законаў Рэчы Паспалітай. Такім чынам, Расія атрымала як бы пратэктарат над Польшчай.\nУ адказ на гэта ўтварылася працілеглая канфедэрацыя ў г. Бары, каторая паставіла мэтай абарону паменшаных, на яе погляд, праў каталіцтва і незалежнасці Сейма. Стварэнне Барскай канфедэрацыі выклікала даволі шырокія паўстанні запарожскіх казакаў, т.зв. гайдамакаў (мужыкоў, што казакавалі ў правабярэжнай Украіне). Да мужыкоў далучылася і дробная праваслаўная шляхта. На чале паўстанцаў стаяў Максім Жалязняк. Найкрывавейшым эпізодам паўстання была разня ва Умані (Уманьская разня).\nВыразны сацыяльны кірунак паўстання прывёў да часовай згоды паміж рускім урадам і Барскай канфедэрацыяй. Абодва бакі ўзяліся за паўстанцаў. Расправіўшыся з паўстанцамі, рускія рукамі Суворава прыкончылі і барскіх канфедэратаў. Вось тады ў 1772 г. і адбыўся першы падзел Рэчы Паспалітай. Да Расіі адышлі Віцебскае, Магілёўскае, Мсціслаўскае і частка Полацкага ваяводстваў. Насельніцтва адносна спакойна ўспрыняла далучэнне да Расійскай імперыі, прыгонныя сяляне ведалі сваіх паноў, а тыя ў асноўным захавалі свае ўладанні. З дзяржаўнай уладай яны сустракаліся рэдка.\nПадзеі 1772 г. прабудзілі рэфармацыйны рух сярод адукаваных слаёў шляхты Рэчы Паспалітай. Праз Сейм былі праведзены новыя дзяржаўныя законы, вядомыя пад назвай Канстытуцыя 3 мая 1791 г.. У ёй было запісана, што заканадаўчая ўлада належыць двухпалатнаму Сейму, які выбіраецца на 2 гады. Выканаўчую ўладу мае кароль, не выбраны, як гэта было раней, а наследны. Пастановы ўхваляюцца не аднагалосна, а большасцю. Было скасавана liberum veto, права шляхты на ўтварэнне канфедэрацый. Мяшчанам давалася права пасылаць у Сейм сваіх паслоў. Пану дазвалялася вызваляць мужыка ад прыгону, калі ў яго была на гэта добрая воля. Абвешчана была свабода веры, але каталіцтва прызнана пануючай рэлігіяй.\nХоць законы прымаліся пад уплывам Французскай буржуазнай рэвалюцыі, яны былі далёкія ад буржуазных запатрабаванняў. Да таго ж і такія невялікія змены ў заканадаўстве не спадабаліся большасці шляхецтва. Таму для абароны сваіх правоў магнаты і шляхта ўтварылі (у маі 1992 г. у м. Тарговіце, Украіна) Тарговіцкую канфедэрацыю пад патранатам рускага ўрада. Рускія войскі ў падтрымку Тарговіцкай канфедэрацыі занялі Варшаву. Прускі кароль як бы для спынення безуладдзя ў Польшчы заняў яе заходнія вобласці. Адбыўся другі падзел (1793 г.).\nЗ боку патрыятычнага руху Польшчы ўзнікаюць арганізацыі, якія выступаюць за непадзельную і незалежную Рэч Паспалітую з Канстытуцыяй 1791 г. Такія арганізацыі былі створаны ў Літве і на Беларусі (яны працавалі сярод шляхты і мяшчан, да сялянства амаль не даходзілі).\n§3. Прагрэсіўныя колы польскай шляхты, прадстаўнікі нараджаючайся буржуазіі зрабілі спробу захаваць нацыянальную самастойнасць Польшчы і ў сакавіку 1794 г. паднялі паўстанне. Цэнтр яго быў у Кракаве, правадыром – генерал Тадэвуш Касцюшка (1746–1817).\nВыдатны дзеяч польскага нацыянальна-вызваленчага руху Т.Касцюшка нарадзіўся ў сям’і сярэднепамеснага шляхціча ў Слонімскім павеце (зараз Івацэвіцкі раён Брэсцкай вобласці). Адукацыю атрымаў у Варшаўскім кадэцкім корпусе. Як адзін з лепшых яго выпускнікоў быў накіраваны ў Францыю, дзе прабыў 4 гады. Там ён і азнаёміўся з прагрэсіўнымі тэорыямі французскіх матэрыялістаў і асветнікаў, што аказала значны ўплыў на фармаванне яго светапогляду.\nУ 1776 г. Т. Касцюшка накіраваўся ў Амерыку, дзе ўдзельнічаў у вайне за незалежнасць Паўночнай Амерыкі. Там ён зарэкамендаваў сябе добрым ваенным стратэгам. У 1784 г. Касцюшка вярнуўся на радзіму ў чыне брыгаднага генерала і стаў адным з кіраўнікоў патрыятычных сіл, якія выступалі за адраджэнне сваёй краіны. Вясной 1794 г. (12 сакавіка) Т. Касцюшка стаў кіраўніком паўстання, а 4 красавіка 1794 г. паўстанцкая армія пад яго кіраўніцтвам атрымала перамогу над рускім войскам генерала Дзянісава пры Рацлавіцах. Паўстанне распаўсюдзілася на другія ваяводствы Польшчы. 17 красавіка пачалося паўстанне ў Варшаве, дзе размяшчаўся буйны гарнізон рускіх войск. Хутка паўстанне перакінулася на тэрыторыю Беларусі і Літвы. У ноч з 22 на 23 красавіка пачалося паўстанне ў Вільні. Кіраўніцтва паўстаннем, якое ўзначаліў інжынер-палкоўнік Якуб Ясінскі, абнародавала маніфест, у якім быў заклік да насельніцтва далучыцца да паўстанцаў. Аднак у Беларусі да паўстання далучыліся толькі шляхта і частка гарадскога насельніцтва.\n7 мая 1794 г. Т. Касцюшка выдаў Паланецкі універсал, у якім абяцаў вызваліць сялян, зменшыць баршчыну, вызваліць усіх удзельнікаў паўстання ад подацей. Сяляне браліся пад апеку дзяржавы і маглі пакідаць свайго памешчыка пасля поўнага разліку з ім і выплаты дзяржаўных подацей (падаткаў). Але універсал не быў ажыццёўленны, шляхецкае кіраўніцтва паўстаннем адмовілася ад знішчэння прыгоннага права і перадачы зямлі сялянам. У выніку сяляне адышлі ад руху, гэта і з’явілася асноўнай прычынай яго паражэння.\n10 кастрычніка ў бітве пры Мацеевічах былі разгромлены галоўныя сілы паўстанцаў, паранены Касцюшка трапіў у палон. Народна-вызваленчы рух у Польшчы, нягледзячы на яго часовыя поспехі, меў паражэнне. Падавіўшы паўстанне Т.Касцюшкі (восень 1794 г.), Расія, Аўстрыя, Прусія зрабілі трэці падзел Рэчы Паспалітай.\nУ выніку трох падзелаў Рэчы Паспалітай да Расіі адышлі беларускія землі з насельніцтвам 4 млн. чалавек. Паводле першапачатковага адміністрацыйнага падзелу (1772 г.) паўночная (прыдзвінская) частка беларускіх зямель увайшла ў Пскоўскую, а паўднёвая (прыдняпроўская) – у Магілёўскую губерні. З гэтых дзвюх губерняў было ўтворана Беларускае генерал-губернатарства. Першым генерал-губернатарам Кацярына ІІ прызначыла графа, віцэ-прэзідэнта ваеннай калегіі З.Г.Чарнышова.\nУ 1776 г. з беларускіх і латгальскіх паветаў, якія да гэтага знаходзіліся ў Пскоўскай губерні, была ўтворана Полацкая губерня. У 1793 г. (пасля ІІ падзелу) утворана Мінская губерня, у 1795 г. – Слонімская і Віленская губерні. У 1796 г. (12 снежня) – указам Паўла І – лік расійскіх губерняў быў скарочаны. Да 1801 г. на землях Беларусі існавала тры губерні: Беларуская (у яе ўваходзілі Полацкае і Магілёўскае намесніцтвы з насельніцтвам, прыкладна, 1500 тыс. чалавек, губернскі горад Віцебск), Мінская з колькасцю насельніцтва больш за 800 тыс., Літоўская з цэнтрам у Вільні, дзе пражывала, прыкладна, 1600 тыс. чалавек.\nАле затым паводле ўказа Аляксандра і да 9 верасня 1801 г. быў зроблены новы губернскі падзел усей Расіі. На тэрыторыі Беларусі ўтварылася 5 губерняў: Магілёўская, Віцебская, Гродзенская, Віленская, Мінская. Першыя 2 губерні ўвайшлі ў Беларускае, а наступныя 3 – у Літоўскае генерал-губернатарсва. Такі падзел праіснаваў да 1915 г.\nЯк разглядаць падзел Рэчы Паспалітай? Разглядаць далучэнне Беларускіх зямель да Расійскай імперыі толькі станоўча (як гэта рабілі раней) ці адмоўна (што робяць сёння некаторыя навукоўцы, а больш за ўсё публіцысты) – нельга. Як і ва ўсялякай з’яве, у падзеле Рэчы Паспалітай і ўключэнні беларускіх зямель у склад Расійскай імперыі – шмат супярэчнасцей, ёсць плюсы, ёсць мінусы. Тут прысутнічае і палітыка, і мараль.\nПагадзіцца можна толькі з тым, што разлажэнне Рэчы Паспалітай было з’явай больш не знешняга, а ўнутранага характару. Рэзка вызначаны сацыяльны антаганізм, палітычная анархія, нацыянальныя і рэлігійныя спрэчкі руйнавалі гэту дзяржаву. Існаваць так далей яна не магла, і было б дзіўным, каб яна не развалілася. Рэч Паспалітая, якая знаходзілася ў стане ўпадку і страціла сэнс суверэннай дзяржавы, ў 60-х гг. ХVІІІ ст. стала лёгкай здабычай у палітычных гульняў Аўстрыі, Прусіі, Расіі, а таксама Францыі і Асманскай Імперыі.\nУзнікненне і працяглае існаванне такой дзяржавы, як Рэч Паспалітая, патрабуе яшчэ навуковага асэнсавання. Расійская, а затым савецкая гістарыяграфія трактавалі стварэнне Рэчы Паспалітай як польскую экспансію, падпарадкаванне Беларусі Польскай дзяржаве. Гістарыяграфія Польшчы таксама пераацэньвала значэнне польскага фактару ў грамадскім развіцці Беларусі таго часу. Тут Рэч Паспалітую атаясамліваюць з Польшчай. На наш погляд, Люблінскую унію нельга трактаваць як растварэнне Вялікага княства Літоўскага ў Рэчы Паспалітай. Гэта федэрацыя дзвюх дзяржаў, двух народаў (польскага і ліцвінскага), прыцірка якіх ішла на працягу ўсіх 200 год гісторыі.\nСтановішча Вялікага княства Літоўскага ў складзе Рэчы Паспалітай не было трагічным. Знаходзячыся ў Рэчы Паспалітай, Вялікае княства Літоўскае захавала аўтаномію і нават незалежнасць. Адсутнасць моцнай цэнтралізаванай улады ў Польшчы не дазволіла інкарпараваць цалкам Беларуска-Літоўскую дзяржаву ў склад Польшчы.\nСамым моцным пацвярджэннем гэтага з’яўляецца правядзенне на працягу 70-80-х гг. ХVІ ст. агульнадзяржаўных сеймаў Вялікага княства Літоўскага, дзейнасць дзяржаўнага апарату, наяўнасць сваёй арміі, фінансаў, заканадаўства. Статут 1588 г. па сутнасці скасаваў многія палажэнні Люблінскай уніі. У ім нават не ўпамінаецца аб ёй.\nУваходжанне Беларусі ў склад Рэчы Паспалітай прывяло да павелічэння сіл для зняцця знешняй пагрозы, беларусы адчулі сваю прыналежнасць да еўрапейскай цывілізацыі, наладзіліся цесныя сувязі з заходнееўрапейскай культурай.\nАднак нельга не заўважыць і іншых працэсаў. У выніку збліжэння беларуска-літоўскай шляхты з польскай з мэтай набыцця “залатых вольнасцяў”, паступова сфарміравалася такая саслоўна-палітычная агульнасць, як “польскі народ шляхецкі”, якая базіравалася на рэлігійна моўна-карпаратыўным адзінстве.\nУ беларускага насельніцтва пры ўтварэнні Рэчы Паспалітай пагоршылася сацыяльна-эканамічнае становішча, узрос палітычны і адміністрацыйны ўціск з боку шляхты, адбываецца паланізацыя, духоўная экспансія народа, страчваецца яго нацыянальная самасвядомасць.\nТакім чынам, у ХVІІІ ст. адбываецца ўзмацненне міжнародных пазіцый Расійскай дзяржавы. Атрымаўшы перамогі над Швецыяй і над Асманскай імперыяй, яна займае вядучае становішча ў Еўропе.\nАдсутнасць у Рэчы Паспалітай моцнай цэнтральнай улады, залежнасць караля ад магнатаў і шляхты, наяўнасць “залатых шляхецкіх вольнасцей” разбалансавалі цэнтральную ўладу Рэчы Паспалітай, прывялі гэтую дзяржаву да феадальнай анархіі і да страты нацыянальнай самастойнасці.\nПытанні і заданні:1. Прасачыце змены ў расстаноўцы сіл у свеце на працягу XVIII ст. 2. Ахарактарызуйце становішча беларускіх зямель падчас войнаў XVIII ст. 3. Адзначце прычыны і вынікі вайны за незалежнасць у ЗША і Вялікай французскай рэвалюцыі. 4.Назавіце прычыны ўзмацнення міжнародных пазіцый Расіі ў другой паловеХVІІІ ст. 5.Назавіце фактары эканамічнага і ўнутрыпалітычнага аслаблення Рэчы Паспалітай. 6. Ахарактарызуйце дзейнасць Расіі, Прусіі і Аўстрыі ў ходзе трох падзелаў гэтай дзяржавы.\nГлава 2. Нараджэнне індустрыяльнай цывілізацыі і яе ўплыў на Беларусь\nТэма 1. Беларускія землі ў складзе Расійскай імперыі\n§1. Развіццё прадукцыйных сіл Беларусі ў новых умовах\n§2. Напалеонаўскія войны і Беларусь\n§1. У канцы XVIII – пачатку XIX ст. найбольш значнай падзеяй у Еўропе быў пераход ад рамесна-мануфактурнай вытворчасці, заснаванай на ручной працы, да фабрычна-завадской, заснаванай на выкарыстанні машын. Гэта прывяло да паскоранага развіцця многіх галін і перш за ўсе металургічнай. Ідзе ўдасканальванне наземнага і марскога транспарту, вядзецца будаўніцтва чыгункі, што садзейнічае фарміраванню ў Заходняй Еўропы і ЗША ўнутраных рынкаў і хуткаму развіццю вытворчых сіл і вытворчасці, значнаму росту прадукцыйнасці працы. Наглядаўся высокі рост аб’ему сельскагаспадарчай прадукцыі. З канца XVIII ст. у Еўропе наступіла другая дэмаграфічная рэвалюцыя. Ад 1800 да 1850 гг. прырост насельніцтва ў еўрапейскай частцы склаў больш за 65 млн. чалавек (у 1850 г. у Еўропе пражывала 266 млн. чалавек). У асобных краінах (Англія, Уэльс) высокага ўзроўню дасягнула урбанізацыя (амаль палова насельніцтва пражывала ў гарадах).\nУ выніку росту капіталістычных адносін, прамысловай буржуазіі і рабочага класа ў 1848 – 1849 гг. у многіх краінах Еўропы (Францыя, шэраг германскіх і італьянскіх дзяржаў, Аўстрыйская імперыя) успыхнулі буржуазныя рэвалюцыі.\nРэвалюцыі сталі вынікам унутраных супярэчнасцей і праходзілі ва ўмовах эканамічнага крызісу і рэзкага абвастрэння барацьбы рабочага класа як супраць старых феадальных парадкаў, так і за свае правы на працу, на ўдзел у грамадска-палітычным жыцці.\nНягледзячы на паражэнне, рэвалюцыі 1848-1849 гг. прынеслі рабочаму класу вопыт і вымусілі пануючыя класы пайсці на рэформы, на палітычную мадэрнізацыю, Канстытуцыі ўведзены ў Прусіі, Аўстрыйскай імперыі і П’емонце. Адбылося аслабленне залежнасці сялян ад памешчыкаў. У шэрагу краін Еўропы і ЗША ствараюцца выбарчыя установы пры арганізацыі новай дзяржаўнай сістэмы. Узнікла буржуазная палітычная і ідэалагічная плынь – лібералізм.\nМенавіта ў гэтую эпоху Беларускія землі з насельніцтвам больш за 4 млн. чалавек адышлі да Расійскай імперыі.\nДалучэнне Беларускіх зямель да Расійскай імперыі адбылося пры Кацярыне ІІ. Яе палітыка ў адносінах да новых зямель і яе насельніцтва заключалася ў тым, што рабіць асобых выключэнняў для беларусаў няма патрэбы: новы край – рускі край. Так глядзела на беларусаў сама Кацярына, так разумелі гэтую справу яе губернатары. Яны кіраваліся тэорыяй пра аднароднасць беларускага і велікарускага плямёнаў, падмацаванай гістарычнымі даведкамі. Усім насельнікам беларускага краю абвяшчалася, што яны цяпер маюць усе тыя правы і вольнасці, каторымі карыстаюцца старыя падданыя Расійскай імперыі. У новай дзяржаве магнаты Вялікага княства Літоўскага страцілі права трымаць свае войскі і крэпасці, шляхта – ствараць узброеныя саюзы. Шырокі расійскі рынак, вялікія запасы мінеральнай сыравіны паскаралі развіццё Беларусі ў прагрэсіўным напрамку.\nПамяркоўную, талерантную палітыку заняла новая ўлада да католікаў, зусім іншую да уніятаў (у канцы ХVІІІ ст. да 75 % беларускага насельніцтва прытрымлівалася уніяцтва). Іх у масавым парадку пераводзілі ў праваслаўе. У Беларускіх губернях было ўведзена рускае заканадаўства, адміністрацыйны падзел на рускі ўзор, руская мова, за гарадамі захавана магдэбургскае права. Дваранству захаваны ўсе былыя прывілеі.\nПры Паўле (сын Кацярыны ІІ) Указам 1797 г. на Беларусі і Літве ўведзены ўсе мінулыя судовыя законы, у т.л. адноўлены Літоўскі трыбунал і Задворны суд. Павел падтрымліваў каталіцызм і нават езуітаў. І гэта прывяло да новага ўзмацнення паланізацыі края.\nПры пераемніку Паўла – Аляксандру І – на Беларусі меўся таксама моцны польскі ўплыў. Гэта эпоха абыякавага стаўлення да Беларусі з боку цэнтральнага ўрада. Як гэта не дзіўна, але ні абставіны 1812 г., ні адкрыццё польскіх тайных таварыстваў (1821 г.) не паўплывалі (у значнай ступені) на характар рускай палітыкі.\nТакая палітыка працягваецца да 1830 г. У гэтым годзе група малодшых польскіх афіцэраў (падхаружых) распачала паўстанне ў Варшаве. Іх падтрымалі рабочыя, рамеснікі і студэнты. Быў утвораны Часовы Урад, фармавалася паўстанцкая армія. Польскі сейм, які сабраўся ў студзені 1831 г., аб’явіў дэтранізацыю (пазбаўленне польскага прастола) Мікалая І і незалежнасць Польшчы.\nКіраўнікі паўстання імкнуліся распаўсюдзіць яго на Літоўскія, Беларускія і Украінскія землі. Аднак польскае паўстанне 1830–1831 гг. не атрымала падтрымкі сярод шырокіх мас і сярод шляхты таксама. Прычына гэтага – вузкапалітычныя мэты, якія ставілі кіраўнікі паўстання (захаваць Рэч Паспалітую ў межах 1772 г). Царскі ўрад, каб не дапусціць паўстання ў Беларусі, Літве і на Украіне, пасля чуткі аб паўстанні ў Варшаве аб’явіў гэтыя тэрыторыі на ваенным становішчы, затым увёў войска, за насельніцтвам быў устаноўлены палітычны нагляд.\nДля агульнага кіраўніцтва паўстаннем у Літве і Беларусі ў пачатку 1831 г. быў створаны Віленскі цэнтральны паўстанцкі камітэт. У красавіку паўстанне з Польшчы перакінулася ў заходнія ўезды Беларусі: Ашмянскі, Браслаўскі, Вілейскі, Дзісненскі. У ім прыняло ўдзел прыкладна 10 тыс. чалавек. Асноўную масу паўстанцаў складала шляхта, навучэнцы, афіцэры-палякі. Сяляне, пераканаўшыся, што кіраўнікі паўстання не ставяць перад сабой мэты вызвалення ад улады польскіх памешчыкаў, пакідалі атрады. А царскі ўрад для адцягнення сялянства ад паўстання абяцаў памілаванне і вызваленне ад польскіх памешчыкаў.\nУ канцы мая 1831 г. паўстанне ў Віленскай і Мінскай губернях было разгромлена, а ў Гродзенскай губерні яно толькі пачыналася. У гэты час Варшаўскі нацыянальны ўрад прыняў рашэнне аб пасылцы ў Літву і Беларусь польскага войска для дапамогі паўстанцам. У канцы мая атрад з 820 чалавек пад кіраўніцтвам генерала Хлапоўскага, прайшоўшы праз Гродненскую губерню, прыбыў у Літву, дзе злучыўся з мясцовымі паўстанцкімі атрадамі і 12-тысячным польскім корпусам, прыбыўшым сюды раней. 19 мая каля Вільні адбылася бітва, у якой паўстанцы пацярпелі паражэнне.\nУлетку 1831 г. пачалося паўстанне на поўдні Мінскай губерні (Мозырскі, Рэчыцкі, Пінскі ўезды). Аднак, пазбаўленае дапамогі другіх тэрыторый, яно не мела належнага размаху і да канца ліпеня было падаўлена.\nПасля паўстання 1830–1831 гг. пачынаецца паварот у палітыцы царызму да Беларусі. Барацьба з польскім духам цяпер пачала весціся без уліку асаблівасцей Беларусі. У 1831 г. скасаваны дзеянні Літоўскага Статута для Віцебскай і Магілёўскай губерняў. 14 кастрычніка 1831 г. выйшаў царскі ўказ, згодна з якім усе, хто называў сябе шляхтай, павінны былі прад’явіць у адпаведныя ўстановы дакументы аб шляхецкім паходжанні. У 1832 г. пры ўрадзе створаны “Асобы камітэт па справах заходніх губерняў”. У гэтым жа годзе закрыты Віленскі універсітэт. У сярэдніх навучальных установах пашыралася вывучэнне рускай мовы, гісторыі і геаграфіі. Гімназіі Магілёўскай і Віцебскай губерняў пераведзены цалкам на рускую мову. 12 лютага 1839 г. на Полацкім царкоўным саборы прынята рашэнне аб далучэнні уніятаў да праваслаўнай царквы. У чэрвені 1840 года выйшаў указ аб адмене дзеяння ў беларуска-літоўскіх губернях Статута Вялікага княства Літоўскага. Пачалося ўвядзенне ў поўным аб’ёме расійскага заканадаўства.\nПасля ўключэння Беларускіх зямель у склад Расіі наступіла стабілізацыя абстаноўкі і паскарэнне эканамічнага развіцця. Пашыраюцца пасяўныя плошчы пад збожжа, тэхнічныя культуры (лён, каноплі, бульбу). Усё гэта дыктуецца патрэбамі Расійскага рынку. Напрыклад, вялікая колькасць беларускай пянькі ішла на задавальненне патрэб будаваўшагася ў той час Чарнаморскага флоту. Вялікая армія Расіі (яе патрэбы ў адзенні) – стымул для павелічэння колькасці палатняных, парусінавых, суконных, канатных і іншых мануфактур. Вялікі попыт на хлеб маецца ў Заходняй Еўропе. Асновай сельскай гаспадаркі становіцца земляробства, у прыватнасці вытворчасць збожжа. Хутка расце таварнасць памешчыцкіх гаспадарак, асвойваюцца нават пустэчы, ідзе высечка лясоў. Частка памешчыкаў пашырае свае землі за кошт сялянскіх угоддзяў.\nСярод сельскагаспадарчых культур у першай чвэрці ХІХ ст. вядучае месца дзеляць паміж сабой жыта і авёс. Яны займаюць да 90 % ад агульнай плошчы пасеяных збожжавых культур (па 45 % на культуру). Прыстасоўваючыся да патрэб рынку, усё больш уцягваючыся ў таварна-грашовыя адносіны, памешчыкі Беларусі перабудоўваюць гаспадарку, засяваючы больш выгадныя ў таварных адносінах культуры. У выніку сталі больш выразна акрэслівацца раёны з тым ці іншым напрамкам спецыялізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці.\nВіцебская губерня канцэнтруе ўвагу на льнаводстве. Гэта ж культура пануе і ў паўночных паветах Мінскай, Віленскай, Магілёўскай губерняў. Раёнам найбольшага распаўсюджання пасеваў канапель былі цэнтральныя і паўднёвыя паветы Магілёўскай і ўсходнія Мінскай губерняў. Бульба з агароднай культуры ператвараецца ў палявую. Яе выкарыстоўваюць як сыравіну ў вінакурнай прамысловасці. Да 40-х гадоў бульба стала адной з найважнейшых даходных культур у памешчыцкай гаспадарцы.\nВажнейшай галіной многіх памешчыцкіх гаспадарак стала вінакурэнне. У пачатку 40-х гг. ХІХ ст. у Магілёўскай, Віцебскай, Мінскай, Гродзенскай губернях дзейнічала больш за 3 тыс. вінакурных заводаў. Яны выраблялі да 6,5 млн. вёдраў гарэлкі ў год. А ў пачатку ХХ ст. у Беларусі налічвалася больш за 6 тыс. вінакурняў, або 25 % ад агульнай іх колькасці ў цэлым па Расіі. Даход ад продажу гарэлкі і спірту складаў 50-60 %, а часам і больш за усе даходы маёнтка.\nЖывёлагадоўля ў гэты час не стала таварнай галіной, яна займала другараднае месца. Затое таварны характар набывае танкарунная авечкагадоўля. У памешчыка Паўлоўскага (Гродненская губерня) ферма мела амаль 40 тыс. авечак. Воўна вывозілася ў Польшчу, Рыгу, Данцыг, Маскву, Пецярбург, паступала на мясцовыя суконныя прадпрыемствы. З другой чвэрці ХІХ ст. у Беларусі пачала развівацца таварная свінагадоўля. У паўднёвых паветах Магілёўскай, Мінскай губерняў з пачатку 40-х гг. сталі сеяць цукровыя буракі і адкрываць цукраварныя заводы. Крыніцай даходаў асобных памешчыцкіх гаспадарак з’яўляецца продаж лесу.\nМногія памешчыкі ў гэты час зацікаўлена адносяцца да навейшых рацыянальных спосабаў вядзення гаспадаркі. Шырока выкарыстоўваюць машыны (малатарні, веялкі і г.д.), укараняюць агратэхнічныя навінкі (шматпольныя севазвароты), робяць пераход да наёмнай працы. Уладальнікі буйных маёнткаў, пераконваючыся ў большай эфектыўнасці наёмнай працы, пераводзяць свае гаспадаркі на гэтую форму адносін.\nУдасканаленню сельскагаспадарчай вытворчасці садзейнічала заснаванае ў 1826 г. “Беларускае вольнае эканамічнае таварыства”, якое праіснавала 15 год. Гэтаму ж самаму падпарадкавана і ўтварэнне Горы-Горацкага земляробчага інстытута. Акрамя асноўнай функцыі – падрыхтоўкі спецыялістаў сельскай гаспадаркі – інстытут узяў на сябе абавязкі збору і праверкі перадавога вопыту вядзення сельскай гаспадаркі, яго прапаганды, наладжвання сельскагаспадарчых выставак, выпуск інфармацыйных запісак і г.д. Аднак новыя з’явы ў першай палове ХІХ ст. захапілі не ўсе маёнткі. Частка памешчыкаў гаспадарылі па-старому. Панавала прымусовая праца, рост таварнасці дасягаўся за кошт павелічэння паншчыны.\nВялікая ўвага надаецца будаўніцтву шляхоў зносін. У 1797 г. пачалося будаўніцтва Бярэзінскага канала. Ён злучыў басейны Дняпра і Заходняй Дзвіны. Судаходныя зносіны па канале былі адкрыты ў 1806 г. У 1803 г. закончана рэканструкцыя Агінскага канала (ён злучыў басейны Дняпра і Нёмана). Пачалося паскоранае ўзвядзенне паштовых станцый. Назіраецца прыкметны рост гарадоў і гарадскога насельніцтва. Так, за 10 год (1776–1786 гг.) у Віцебску насельніцтва павялічылася амаль у 2 разы: з 5500 да 10300 чалавек.\nГарадская прамысловасць у першай палове ХІХ ст. фактычна знаходзілася на стадыі дробнатаварнай рамеснай вытворчасці. У канцы 20-х гг. ХІХ ст. колькасць дробных прамысловых прадпрыемстваў нязначна скарачаецца: 1796 г. – іх было 8844, у 1828 г. – 6681 (пераважна вінакурні і млыны). За гэты ж час лік мануфактур вырас амаль удвая, з 58 да 104. У 1860 г. – мануфактур стала ўжо 127. Пачынаецца пераход ад ручной працы да машыннай, утвараюцца першыя фабрыкі. Пачатак фабрычнай вытворчасці быў пакладзены ўсталяваннем у 1825-1827 гг. паравых рухавікоў на суконных прадпрыемствах у мястэчках Косава Слонімскага і ХомскКобрынскагапавету.У 1850 г. на Беларусі налічвалася 13 фабрык, у 1860 г. – 30. Фабрыкі пераўзышлі па вытворчасці (у рублях) прадукцыі мануфактуры, хоць мануфактур у гэты час было больш. Але ж дробная прамысловасць пераважае, у 1860 годзе яна выпускала прадукцыі ў 2 разы больш, чым мануфактурная і фабрычная разам узятыя.\nУсё ж час бярэ сваё. Паступова развіваюцца капіталістычныя адносіны (праўда, больш марудна, чым у цэнтральных раёнах Расіі). Узрастае колькасць капіталістычных прадпрыемстваў, заснаваных на вольнанаёмнай працы. У сярэдзіне ХІХ ст. трэцяя частка прадпрыемстваў, мануфактур, фабрык належала капіталістам і была заснавана на працы вольнанаёмных рабочых. Праўда, і тут таксама пераважала дробная вытворчасць: з 4020 прамысловых прадпрыемстваў 3860 уяўлялі сабой дробныя майстэрні, у кожнай з іх працавала не больш за 16 рабочых. На ўсіх прамысловых прадпрыемствах працавала 17 тыс. рабочых. З іх вольнанаёмных было прыкладна 6 тыс. Самымі буйнымі прадпрыемствамі былі металаапрацоўчае прадпрыемства Бенкендорфа ў маёнтку Старынцы Чэрыкаўскага павета (600 рабочых) і цукровае прадпрыемства князя Паскевіча ў мястэчку Гомелі Беліцкага павета (прыкладна 200 рабочых).\nНазад Предыдущая запись: Тэма 1. Найстаражытнае насельніцтва на тэрыторыі Беларусі\nДалее Следующая запись: Тэма 2. Беларусь у час нараджэння індустрыяльнай цывілізацыі


Качанава: Мясцовая ўлада павінна быць бліжэйшай да людзей | zviazda.by\nХатняя старонка » Палітыка » Качанава: Мясцовая ўлада павінна быць бліжэйшай да людзей\nНа гэтым акцэнтавала ўвагу кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Наталля КАЧАНАВА, якая прыняла ўдзел у паседжанні Вілейскага райвыканкама, падчас якога разглядаліся пытанні сацыяльна-эканамічнага развіцця раёна.\nПерш за ўсё кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта пацікавілася, якія пункты росту Вілейскага раёна бачаць мясцовыя ўлады. Бо пакуль ёсць праблемы з выкананнем паказчыкаў сацыяльна-эканамічнага развіцця за паўгода, і гэта пры багатым патэнцыяле. «Датацыйнасць раёна памяншаецца, цяпер складае 43%. Гэта адзін з ключавых паказчыкаў развіцця і ацэнкі эфектыўнасці работы мясцовых органаў улады. Чарговы раз нагадваю: чалавек на чале ўсяго. Калі эканоміка эфектыўна працуе — ёсць магчымасць напаўняць бюджэт і вырашаць сацыяльныя пытанні, — сказала Наталля Качанава. — Нядобра, што такі прыгожы раён — я тут упершыню — не выконвае паказчыкі. Бо з лічбаў складаецца жыццё. Трэба глыбей разглядаць перспектывы росту. Ужо сёння павінны быць напрацоўкі. У вас гэта прыцягненне прамых замежных інвестыцый, трэба яшчэ падцягваць экспарт паслуг. Яны і турызм павінны займаць большы сегмент, у Вілейскім раёне усё для гэтага ёсць. Выкарыстоўвайце гэты патэнцыял».\nКіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта выказала занепакоенасць нізкай зарплатай у АПК раёна, а таксама колькасцю стратных прадпрыемстваў, асабліва ў сельскай гаспадарцы. «Трэба выпраўляцца, — адзначыла яна. — І трэба кадрамі ўмацоўваць сельгаспрадпрыемства. Ёсць жа прыклады, калі пры роўных эканамічных умовах арганізацыі працуюць па-рознаму. Так што падбор і расстаноўка кадраў — асноўная задача».\n«Трэба займацца стратнымі прадпрыемствамі, не запускаць. Калі бачыце, што ёсць станоўчая дынаміка, трэба прымаць меры. За гэтым нашы людзі, іх дабрабыт», — падкрэсліла Наталля Качанава. Яна звярнула ўвагу на тое, што да гэтай работы неабходна больш актыўна прыцягваць і прадстаўнікоў абласной улады, і рэспубліканскіх органаў дзяржкіравання — калі гаворка ідзе пра прадпрыемствы адпаведнай формы ўласнасці.\nУ лік стратных трапілі і абедзве будаўнічыя арганізацыі — на ПМК-185 працуе 51 чалавек, сярэдняя зарплата ў іх — Br470, на ПМК-88 — 87 чалавек, сярэдняя зарплата — Br511. «Намесніку старшыні аблвыканкама гэтую праблему даручана ўзяць на кантроль. ПМК павінны працаваць эфектыўна і выконваць аб’ёмы», — сказала Наталля Качанава.\n«Вы павінны за гэтыя два гады выканаць задачу па забеспячэнні шматдзетных, якія даўно стаяць у чарзе, жыллём. А з 2021 года мы павінны выразна ўвайсці ў графік — запрашаць да будаўніцтва на працягу года з моманту пастаноўкі на чаргу. Кожную шматдзетную сям’ю трэба трымаць на кантролі», — падкрэсліла кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта.\nПадсумоўваючы сустрэчу, Наталля Качанава падкрэсліла, што прадстаўнікі Адміністрацыі Прэзідэнта рэгулярна выязджаюць у рэгіёны, кантралюючы выкананне даручэнняў кіраўніка дзяржавы, работу са зваротамі грамадзян і іншыя пытанні. «Мы наведваем такія пасяджэнні, каб даць ацэнку кадрам, убачыць, як развіваецца рэгіён, якія ёсць праблемы і перспектывы. Магчыма, недзе падставіць плячо, — сказала Наталля Качанава. — Я ўбачыла, што тут новая каманда — гэта накладае адбітак: пайшлі станоўчыя зрухі. Думаю, па выніках года сітуацыя палепшыцца, і гэта будзе рэальнае выкананне пастаўленых задач».\nПаказальнай з’яўляецца колькасць зваротаў грамадзян Вілейскага раёна — у Адміністрацыю Прэзідэнта паступіла 32 звароты, у аблвыканкам — больш за 100, 266 зваротаў накіраваныя непасрэдна ў райвыканкам. «Гэта правільна. Людзі павінны атрымліваць дапамогу і падтрымку ў мясцовай вертыкалі, якая фармуе імідж улады ўсёй краіны. Ключавое — работа з насельніцтвам, давядзенне да людзей праўдзівай інфармацыі. Трэба паважаць і шанаваць кожнага чалавека. І памятайце, што тры задачы — цэны, зарплаты, занятасць — перш за ўсё. З дабрабыту кожнага рэгіёну складаецца дабрабыт краіны ў цэлым», — рэзюмавала кіраўнік Адміністрацыі.


Адукацыя – гэта наш стыль! - Адукацыя\nЗдымкі: Оля Прыгун\nКалі нядаўна, “перагортваючы” старонкі Instagram’а adukacyja.info з навінай аб “Трэнінгу для маладых адукатараў”, я нават і падумаць не магла, што буду з такім прыемным сумам вяртацца ў Мінск. Але ж зачапіла. Але ж аб усім па чарзе.\nНа сайце adukacyja.info літаральна месяц ці больш таму з’явілася аб’ява аб тым, што іх платформа 20-21 чэрвеня будзе ладзіць трэнінг для маладых адукатараў, прасцей сказаць, для тых, хто якім-небудзь чынам звязаны з такой дзейнасцю, як і Андрэй Лабановіч.\nПрайшоўшы адбор, настаўнікі і адукатары ў суботу з’яехаліся ў Гародню. Першасная атмасфера сціпласці адразу ж змянілася ўсмешкамі ўдзельнікаў пры знаёмстве. Крыху слоў пра нас. Геаграфія адукатараў проста здзіўляла: Міншчына, Гомель, Ушаччына, Магілёўская вобласць (а/г Васход, а/г Сідаравічы), Пастаўшчына, Брэст… Прафесійны ўзровень таксама розны: ад толькі што абараніўшых дыплом і маладых спецыялістаў да нават карыфеяў з ‘наццаці гадовым досведам у настаўніцтве! Ну і, вядома ж, калаўрот прадметаў: беларуская мова, руская мова, геаграфія, біялогія, англійская мова, нямецкая мова, матэматыка, гісторыя. Адчуваеце, як нам пашчасціла трапіць на агульны трэнінг?!\nНататнікі разгорнуты, асадкі падрыхтаваны, пачынаем працу. Першае заданне было вельмі інтэрактыўным і карысным (як і ўсё!): удзельнікі разбіваліся на групы па розных крытэрыях і абмяркоўвалі праблемы, спрэчныя моманты, якія ўзнікаюць у працэсе навучання, акрамя гэтага, проста паміж сабой распавядалі пра асабісты педагагічны досвед. Пайшла камунікацыя, пайшла!\nАдна з самых чаканых тэм сярод адукатараў, у прынцыпе, агульная тэматыка трэнінгу – гэта нефармальныя і інтэрактыўныя методыкі правядзення заняткаў, таму з яе мы і пачалі. Па-першае, трэба вызначыцца з дэфініцыяй “нефармальная адукацыя” (далей НА), а таксама навучыцца правільна адрозніваць яе сярод традыцыйных форм навучання. Калі кораценька падсумаваць гэты пункт, то асаблівасці НА наступныя: няма сталага месца навучання (яно альтэрнатыўнае: кабінет, прыродны асяродак, гульнёвая зала і інш.), настаўнік выконвае ў асноўным функцыю не кіраўніка, а наадварот – мадэратара, узрост яго таксама не закладзены ў рамку – як старэй за навучэнца, так і маладзей або на роўні. Ну, і ў НА мы не знойдзем месца для строгай адзнакі ў балах, тут мае месца слоўная ацэнка, абавязковы каментарый вучнёўскіх вынікаў.\nНасамрэч, дарагія калегі, вы, самі таго не ведаючы, выкарыстоўваеце элементы НА. Я сама ў гэтым ўпэўнілася.\nАдукатары падзяліліся рознымі “фішкамі”, якія яны прымяняюць. Так, напрыклад, падзялюся тым, што асабліва мне запомнілася. Як мы ведаем, сустракаюць па першым уяўленні, таму гэты першы момант сустрэчы з навучэнцамі вельмі важны: можна выкарыстаць драўляныя палачкі ад марозіва (вучні пішуць на самым першым занятку свае імёны, пасля ставяць у кубачак усе “іменныя” палачкі, тым самым, настаўніку няма цяжкасці запомніць і звяртацца да ўсіх на першых тыднях вучобы: метадам выбаркі палачак); можна выкарыстаць вядомую гульню “снежны ком”, толькі акрамя імя вучань можа называюць любімую цацку ці рыфму да свайго імя (Танюха-два вуха, Оля-перакаці-поле) – гэта ўсё дапаможа вам пазбегнуць бар’ераў і сціпласці пры зносінах; можна проста пачаць знаёмства з прытчы ці з выразу знакамітага чалавека, які у наш час карыстаецца аўтарытэтам у моладзі (Сціў Джобс ці адзін з герояў “Гульні тронаў”). Таксама, адукатарамі была пазначана неабходнасць прысутнасці на ўроку гульнёвых тэхналогій, хай сабе і ў старэйшых класах. Гэта і ролевыя гульні (станьце для дзяцей Вітаўтам ці Францыскам Скарынай, калі гэтага патрабуе тэма ўрока гісторыі); гэта і гульня-інтэрв’ю (На якое пытанне вы адказваеце? Што абазначаеце? Якім членам сказа з’яўляецеся? – з дапамогай такіх пытанняў можна пагуляць у журналістыку пры вывучэнні часцін мовы); гэта і браўнаўскі рух (уявіць сябе жывёламі, якія рухаюцца, напрыклад, пры ўтварэнні харчовага ланцужка на ўроках біялогіі) і шмат-шмат іншага. Мне здаецца, што нават на гэтай невялікай колькасці прыкладаў можна гаварыць аб належным месцы нефармальных методык у працэсе навучання.\nЗараз мне хочацца распавесці адну з найбольш цікавых для мяне частак трэнінгу – стварэнне настаўніцкіх (і не зусім) блогаў. Дарэчы, калісьці я зрабіла блог, але, на жаль, напісаўшы два невялічкіх пасты, закінула яго ў далёкую віртуальную шафу… Таму даведацца аб стварэнні, ажыўленні і напаўненні анлайн-дзённікаў мне не цярпелася. Сваім досведам у гэтай галіне дзялілася з намі студэнтка (ужо зараз Ньюкасалскага ўніверсітэта ў Велікабрытаніі) Галіна. Галя, мне хочацца адзначыць, вельмі шчыры і пазітыўны чалавек, і нягледзячы на нашу сувязь з дапамогай скайпа і веб-камеры, мы быццам бы адчувалі яе прысутнасць і настрой ў нашай аўдыторыі. Наша адукатарка распавяла, як па кроках стварыць якасны інфармацыйны блог. Свой досвед яна замацоўвала прэзентацыяй і сваім блогам. Дзякуй яшчэ раз за Галі за такую цудоўную і карысную камунікацыю! І памятайце: блогі не для баязліўцаў!\nАкрамя стварэння блогаў adukacyja.info падрыхтавала шэраг сайтаў, якія мы проста абавязаны не толькі прагледзець, але і скарыстаць замест сацыяльных сетак. Гэта і сайты з матывуючымі відэа, адукацыйныя сайты з бескаштоўнымі анлайн-курсамі, сайты з карыснай інфой для самаразвіцця… Пра ўсе-ўсе мажлівасці Інтэрнэту для адукацыі апантаныя настаўнікі не толькі даведаліся, але і прайшлі па спасылках і “наклікаліся” ўдосталь. У гэтай частцы трэнінгу мы пагутарылі і пра адукацыйныя магчымасці для беларускіх навучэнцаў і настаўнікаў.\nУвечары наша фізічная крыху-стомленасць не парашкодзіла нам выйсці на шпацыр па прыгажуні-Гародні. Скажу ад сябе, што шмат разоў я чула ад сяброў і знаёмых, што Гародня – адзін з найпрыгажэйшых гарадоў Беларусі, як казалі “еўрапейская сталіца нашай Радзімы”, скарбніца таямніц і гісторый… Таму, натуральна, я з вялікай ахвотай хацела на свае вочы пабачыць гродзенскія ўрбаністычныя замалёўкі. Дзякуючы нашаму вопытнаму экскурсаводу мы прайшлі па маршруце і пабачылі асноўныя месцы-візітоўкі Гародні. Падзялюся фотаздымкамі.\nГэтым прыемным шпацырам і скончыўся наш першы дзень трэнінгу.\nАле ўжо раніцай мы з нецярпеннем чакалі другой часткі нашага адукацыйнага семінару. Першым пунктам нашай праграмы былі кансультацыі па асаблівасцях падрыхтоўкі да міжнародных моўных тэстаў. Прызнаюся, што я не планавала асабліва “ўнікаць” у дадзеную частку трэнінга, але ж як толькі даведалася НАВОШТА Ж гэты тэсты, я хутка ўключылася ў лекцыю. Спачатку наш адукатар распавяла, якія моўныя тэсты існуюць, дзе і для чаго прымяняюцца. Пасля мы даведаліся пра часткі тэстаў (іх звычайна 4), асаблівасці падрыхтоўкі, кошт, месца правядзення і розныя спецыфічныя асаблівасці… І ведаеце што? Мне зноў захацелася ўспомніць англійскую мову, падцягнуць яе да належнага ўзроўню!\nДалей другі дзень трэнінга падрыхтаваў нам досвед у праектах, а таксама пра атрыманне міні-грантаў. У нашым асяродку адразу нават нарадзіліся ідэі: якія праекты стварыць і як іх ажыццявіць. Можа, у вас таксама ўжо ёсць распрацаваныя па паліцах у галаве праекты? Далучайцеся!\nНастаўнікі таксама звярнуліся да “мікрафону”, падрыхтавалі невялікі выступ пра свае цікаўнасці і досвед. Так, сярод нас прысутнічалі адукатары, якія ў свой час прайшлі курс Актыўнай ацэнкі, таму яны таксама распавялі нам крыху пра гэта. Таму, калі адзнакі ў балах не ваш канёк ці вы проста жадаеце даведацца пра розныя віды ацэньвання, то абавязкова карыстайцеся. Не будзьце сумнымі і сур’ёзнымі настаўнікамі, абмежаванымі стандартамі і рамкамі традыцыйнай школы!\nРэфлексаваць у канцы трэнінгу было асабліва прыемна… У аўдыторыі панавала атмасфера шчырасці і паразумення, нават сумна было развітвацца. У мяне нарадзілася думка сабраць усіх удзельнікаў трэнінгу ў адну школу: такіх апантаных, зацікаўленых, верных сваёй справе людзей мне не хацелася адпускаць… Усім яшчэ раз дзякуй!\nАсаблівая вялічэзная падзяка арганізатарам і нашым галоўным адукатарам трэнінга. Менавіта такія зацікаўленыя людзі, якія ўвесь час займаюцца самаразвіццём, адукацыяй так шчыра і бескарысліва падзяліліся невялічкай часткай свайго досведу! Гледзячы на такіх людзей, хочацца імкнуцца да сапраўдных асветніцкіх спраў. Дзякуй вам, дзяўчаты, за трэнінг, за атмасферу, за настрой!\nШмат усяго новага ў гэты невялічкі тэрмін я даведалася, пра нешта, можа, і не напісала, але і зараз я застаюся ў захапленні. І з кубкам гарбаты перад сном гляджу TED-прамовы… Вучыцеся, даражэнькія!


Галоўная ➠ Цікава ➠ Кватэра ў футурыстычным стылі погляд у будучыню\nПрызнаным літаратурным з'явай футурызм стаў у пачатку дваццатага стагоддзя. У назве гэтага стылю замацавалася слова «будучыня», конфронтирующее з сапраўдным і мінулым. Асноўныя палажэнні футурыстычнага ладу думкі ў літаратуры былі ўведзеныя ва ўжытак італьянскім паэтам Марынэці. Ён першым здолеў адмовіцца ў сваіх творах ад агульнапрынятых правілаў граматыкі, паклаўшы пачатак спрошчанай форме. Аднак зусім хутка найважнейшай складнікам футурызму стаў тэхнічны прагрэс і звязаны з ім актыўны жыццёвы рытм.\nСучасны дызайнер, які стварае свае шэдэўры ў футурыстычным стылі, чэрпае сваё натхненне з самых арыгінальных і незвычайных крыніц. Ён здольны з панурага памяшкання прамысловай фабрыкі або звычайнай стайні зрабіць сапраўдны цуд, зрабіўшы такое памяшканне камфортным і нашпігаваны яго тэхнічнымі навінкамі. Футуризму, у першую чаргу, ўласцівыя минималистичность, максімальная функцыянальнасць, выразнасць ліній і мінімальная колькасць выкарыстоўваных кветак. Часта ў гэтым стылі эксперыментуюць з спалучэннем чорнага шкла і сталі, шырокае прымяненне ў ім атрымаў шэры колер, трывала асацыюецца ў інтэр'еры з бетонам і урбаністычны будучым.\nДля афармлення памяшкання ў футурыстычным стылі спатрэбяцца вялікая колькасць тэхнікі, метал, шкло і пластык. Часта ў такім інтэр'еры выкарыстоўваюць шкляны падлогу, міжпакаёвыя дзверы рассоўнага тыпу. Неверагодна стыльна ў такім памяшканні будуць выглядаць лесвіцы са шкла, візуальна павялічваюць плошчу жылога прасторы. Вы заўсёды можаце змясціць тэлевізары на кухню або знайсці месца для пыласоса – у такім дызайне гэта лёгка. Для аздаблення сцен, як правіла, звяртаюцца да выкарыстання бліскучых дэкараваныя панэляў ці ж ўжываюць іх матавыя варыянты. Гэты стыль не трывае шпалеры! Дарэчнымі ў дэкоры апынуцца чорна-белыя фота або абстрактныя карціны. Падлогу ў футурыстычным стылі аздабляецца чорным ці белым ламінатам, кафляй.\nФутурыстычная мэбля, як правіла, заўсёды робіцца незаўважнай у інтэр'еры, выкарыстоўваецца вельмі шмат ўбудаваных бытавых прыбораў. Крэслы, канапы, ложкі і крэслы часта спалучаюць у сабе скураныя і металічныя паверхні. У такім інтэр'еры шмат мабільных столікаў, тумбаў, часта выкананых са шкла, металу. У кухні такая мэбля яшчэ і шматфункцыянальная. Асаблівая роля ў футурыстычнай кватэры адведзена асвятленню. Як правіла, яго крыніцы ўбудоўваюцца ў сцены, мэбля, столь і падлогу, для чаго выкарыстоўваюцца струнныя, святлодыедныя свяцільні, здольныя падзяляць прастору.


Макей і Лаўроў заявілі пра «агульнае бачаньне» інтэграцыйных працэсаў. 21.by\n18.06.2021 11:48 — Разное | Свабода\n«У нас ёсьць агульнае бачаньне, як прасоўвацца па ўсіх напрамках, уключна з інтэграцыйнымі пытаньнямі і зьнешнепалітычнай каардынацыяй у абстаноўцы, якая ў сёньняшнім сьвеце вельмі няпростая», — цытуе Лаўрова агенцтва ТАСС.\n«Таму нам у гэтым пляне таксама вельмі важна зьверыць, што называецца, гадзіньнік. Тым больш, што ў парадку дня перамоваў вельмі важныя пытаньні, у тым ліку зьвязаныя з падрыхтоўкай агульнай праграмы ўзгодненых дзеяньняў у галіне зьнешняй палітыкі на наступны двухгадовы пэрыяд», — падсумаваў Уладзімер Макей.\nМасква і Менск маюць агульнае бачаньне таго, як прасоўвацца па ўсіх напрамках супрацоўніцтва. Пра гэта заявіў міністар замежных спраў Расеі Сяргей Лаўроў падчас...


Самуэль Аскерка: Як беларускі шляхціч арганізаваў партызанскі рух супраць маскоўскага цара - Хартыя'97 :: Навіны з Беларусі - Беларускія навіны - Рэспубліка Беларусь - Мінск\nХартыя_ 1 кастрычнiка 2020, Чацвер, 23:44\nСамуэль Аскерка: Як беларускі шляхціч арганізаваў партызанскі рух супраць маскоўскага цара\nВокамгненныя рэйды партызанаў заспявалі акупантаў знянацку.\nШляхецкі літвінскі род Аскеркаў (герб «Мурдэлія») паходзіў ад полацкіх мяшчанаў. Потым ягоныя прадстаўнікі перасяліліся ў вёску Чалюшчавічы (існуе і да сёння) недалёка ад Мазыра, дзе ў 1599-м годзе і нарадзіўся Самуэль Аскерка, піша vklby.com.\nПачатковую адукацыю хлопчык атрымаў дома. Ва ўзросце блізу 17 гадоў быў выпраўлены вучыцца на філасофскі факультэт у езуіцкую акадэмію ў Кракаве, якую пазней пераймянуюць у Ягелонскі ўніверсітэт.\nУ 1620 годзе Асманская імперыя пайшла вайной на Рэч Паспалітую. Абавязак кожнага шляхціча – абараняць Радзіму, таму, не скончыўшы вучобу, Самуэль запісаўся ў войска вялікага гетмана літоўскага Яна Карла Хадкевіча. І ў верасні – кастрычніку 1621 года Аскерка ўдзельнічаў у бітве пад Хоцінам.\nПасля Хоціна Самуэль Аскерка ўжо камандаваў харугвай крылатых гусараў, ваяваў супраць шведаў у вайне, якая доўжылася з перамір'ем з 1600 да 1629 года. А пасля наступлення часовага зацішша, у 1638 годзе, ён ажаніўся з дачкой (імя ягонай жонкі не захавалася) Рамана і Алены Філіповічаў, атрымаўшы ў пасаг вёскі Філіповічы і Капаткевічы ў Мазырскім павеце.\nКалі ў 1649 годзе ўспыхнула паўстанне Багдана Хмяльніцкага, Самуэлю Аскерку было ўжо пяцьдзясят гадоў, у тыя часы вельмі салідны ўзрост, але, нягледзячы на гэты факт, ён на чале мазырскай харугвы ў складзе войскаў Януша Радзівіла адправіўся ваяваць супраць казакоў.\nПасля гэтай вайны Самуэль Аскерка вярнуўся дадому палкоўнікам Пяцігорскай харугвы войска ВКЛ. Праз нядоўгі час, у 1653 годзе, ён быў абраны таксама мазырскім земскім суддзёй.\nАле зусім хутка Самуэль вымушаны быў зноў выправіцца на вайну, цяпер ужо з суседзямі з усходу. У 1654 годзе пачалася трынаццацігадовая вайна паміж Маскоўскім царствам і Рэччу Паспалітай.\nНа самым першым этапе, калі гарады здаваліся маскоўскім войскам адзін на за адным, ён здолеў у кастрычніку 1654 года арганізаваць контрнаступ. Перабраўшыся цераз Бярэзіну, Аскерка разбіў некалькі казацкіх аддзелаў пад Клічавам, потым магутны атрад пад Барысавам і ў выніку выгнаў казакоў з Бялынічаў. Аднак, не атрымаўшы своечасовай падтрымкі ад войскаў ВКЛ, што стаялі пад Менскам, вымушаны быў зноў адысці за Бярэзіну.\nДа канца снежня 1654 года Самуэль Аскерка дзейнічаў у авангардзе войскаў ВКЛ на ўсходзе. Ягоны полк першым падышоў да Старога Быхава, горада, які ўжо пяць месяцаў знаходзіўся пад аблогай казакоў Івана Залатарэнкі.\nСа сваім конным атрадам Самуэль нейкі час ахоўваў караля Рэчы Паспалітай Яна Казіміра, за што потым атрымаў у дар ад яго маёнткі, канфіскаваныя ў здраднікаў.\nУ 1656 годзе Аскерка адважна выступіў супраць Кейданскай уніі са шведамі. Сваю першую бітву пад Тыкоцінам з войскам Багуслава Радзівіла (прыхільнікам уніі) ён прайграў. Але пасля ўсё ж выбіў войскі Радзівілаў з Мірскага і Нясвіжскага замкаў.\nАкрамя службы ў рэгулярных войсках Самуэль Аскерка займаўся таксама арганізацыяй партызанскага руху на ўсходзе ВКЛ. Ён выступаў за аб'яднанне рэгулярных войскаў з мяшчанамі і сялянамі. Сам жа Самуэль не раз звяртаўся да метадаў партызанскай вайны, хутка і незаваўжна з'яўляючыся ў нечаканых для ворага месцах.\nУ 1659 годзе разам з аддзеламі Мурашкі і Кміціца ён спрабаваў прарваць аблогу Мсціслава, якую ажыццяўляў атрад маскоўскага ваяводы князя Івана Лабанава-Растоўскага. Ахоўваў ваколіцы Слуцка і там ваяваў з нерэгулярнымі казацкімі войскамі і нязначнымі маскоўскімі атрадамі.\nУ 1660 годзе, узмацніўшы свой атрад салдатамі са слуцкага гарнізона, Аскерка правёў адзін з сваіх самых хуткіх рэйдаў супраць казакоў у раёне Глуска. Ён разбіў іх пад Зубарэвічамі, а пасля вызваліў Тураў. У сакавіку гэтага ж года разам з Мурашкам ён партызаніў у раёне Нясвіжа, перакрываючы камунікацыі, знішчаючы дробныя атрады і ўвесь час турбуючы ворага раптоўнымі набегамі.\nУлетку 1660 года Самуэль Аскерка ваяваў з казакамі ў Пінскім павеце, а потым блакаваў у Старым Быхаве маскоўскі гарнізон. Увосень ён абараняў паўднёвае крыло каралеўскіх войскаў Стэфана Чарнецкага ад нападаў казакоў. Дайшоў да Сожа і вызваліў Чачэрск. Аднак быў разбіты казакамі Васіля Залатарэнкі, які ішоў на дапамогу войскам маскоўскага ваяводы Хаванскага.\nУ кастрычніку 1660 года Самуэль удзельнічаў у бітве на рацэ Бася супраць маскоўскіх войскаў. Падчас бою ён адвярнуў на сябе асноўныя сілы праціўніка і быў цалкам разбіты. Аднак гэты манеўр дазволіў аддзелам Чарнецкага пераправіцца непрыкметна праз Друць і нечаканым ударам знішчыць праціўніка.\nУ канцы восені таго ж 1660 года Самуэль Аскерка выбіў з Чавусаў атрад казацкага палкоўніка Івана Нячая. Гэта была ягоная апошняя бітва, ва ўзросце 61 года ён укленчыў у касцёле і скіраваўся дадому на заслужаны адпачынак.\nВаенная дзейнасць была скончаная, і ў мірным жыцці Аскерка прадоўжыў займацца дзяржаўнай дзейнасцю, паколькі ў 1666 г. шляхта абрала яго паслом Сейма і дэпутатам трыбуналу Вялікага Княства Літоўскага ад Мазырскага павета.\nУ 1671 годзе Самуэль Аскерка заснаваў каталіцкі манастыр бернардынцаў у Слуцку ў памяць пра сваіх таварышаў, якія загінулі гусарамі. Да нашых дзён касцёл не захаваўся. У 1832 годзе царскія ўлады ператварылі манастыр у казарму, а ў пачатку 1950-х гадоў ён быў знесены.\nСамуэль Аскерка памёр у 1679 годзе, месца смерці і пахавання не вядомыя. Пасля сябе пакінуў сына Міхаіла, а ягоны ўнук Антоній стаў вядомым дзяржаўным дзеячам ВКЛ.\n27.09 По всей Беларуси прошел Марш 97% (Онлайн) 100,699\n30.09 IT-фронт Беларусі апублікаваў бескампрамісны маніфест 86,431\n28.09 Ціханоўская выступіла супраць эканамічных санкцый у дачыненні да рэжыму Лукашэнкі 75,258\n30.09 Як топавыя чыноўнікі з атачэння Лукашэнкі прадаўжаюць звальняцца 71,605\n25.09 У Гародні лукашэнкаўскі карнік ударыў цяжарную у жывот, і яна страціла дзіця 63,415\n26.09 Андрэй Макарэвіч: Лукашэнка сам выкапаў сабе магілу 61,539\n25.09 Падкустоўныя выпаўзкі 59,263


Как открывали ясли-сад №1 после капитального ремонта в Докшицком районе — Докшицы Бегомль Официальная газета Докшицкого района Родныя вытокi Районная газета Новости Докшиц и региона Реклама в Докшицах Работа в Докшицах Докшицы онлайн Фото и видеоинформация о Докшицах Услуги в Докшицах Объявления в Докшицах\n23.08.2019 583 jeksik Комментариев нет\nУ Докшыцах адбылося адкрыццё яслі-садка № 1. Ва ўрачыстасці прынялі ўдзел Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь Уладзімір Андрэйчанка, старшыня райвыканкама Алег Пінчук, старшыня раённага Савета дэпутатаў Валянціна Рандарэвіч і ўсе тыя, хто чакаў гэтага знакавага моманту: работнікі ўстановы, бацькі і, вядома, самі дзеці.\n– Гэта вельмі прыемная падзея для ўсяго горада, і ў першую чаргу для маладых сем’яў, якія ствараюцца тут, – адзначыў Уладзімір Андрэйчанка. – Радуе, што з 2011 года ў раёне назіраецца прырост насельніцтва. Па ўзроўні нараджальнасці Докшыцы займаюць другое месца сярод раённых цэнтраў вобласці. Спадзяюся, што новы аб’ект, на адкрыцці якога мы з вамі зараз прысутнічаем, стане для яго маленькіх жыхароў другім домам.\nСтаршыня Палаты прадстаўнікоў падзякаваў усім, хто займаўся рамонтам і мадэрнізацыяй яслі-садка, і ўручыў памятны падарунак калектыву дашкольнай установы (на здымку).\nАлег Пінчук, у сваю чаргу, выказаў удзячнасць дэпутату за тую падтрымку, якую ён аказвае раёну. Прыгадаў, што за апошнія гады з яго дапамогай у нашым раёне з’явіўся сучасны аўтавакзал, уведзены ў строй водна-аздараўленчы цэнтр і стаматалагічная паліклініка, рэканструявана кіна-канцэртная зала “Іскра”, пабудаваны станцыі абезжалезвання вады і ачышчальныя збудаванні, праведзены рамонт дарог, навучальных устаноў і іншых аб’ектаў. Зараз вядуцца работы па мадэрнізацыі будынка ЦРБ.\n– Адкрыццё абноўленага дзіцячага садка – сапраўднае свята для ўсіх нас, – падкрэсліў Алег Леанідавіч. – Установа разлічана на 116 месцаў. Рамонт і мадэрнізацыя каштавалі 1 мільён 600 тысяч беларускіх рублёў. Упэўнены, што ў садку будуць створаны спрыяльныя ўмовы для развіцця творчых, інтэлектуальных і спартыўных здольнасцей выхаванцаў.\nЗагадчыца дашкольнай установы Алена Падалец таксама падзялілася сваімі ўражаннямі ад гэтай доўгачаканай падзеі. Яна назвала добраўпарадкаваную прылеглую тэрыторыю “аазісам прыгажосці” і запэўніла прысутных, што калектыў прыкладзе ўсе намаганні, каб яслі-садок №1 па праве называўся першым. Дырэктар РУП ЖКГ “Докшыцы-камунальнік” Дзмітрый Каляга таксама павіншаваў установу з другім днём нараджэння і перадаў дашкалятам падарункі.\nАдкрыцця садка не менш чакалі бацькі тых дзяцей, чый смех хутка загучыць у яго сценах. Ад іх імя выступіла старшыня бацькоўскага камітэта Таццяна Модаль. Яна падзякавала ўсім, хто зрабіў дзецям такі шыкоўны падарунак, і падкрэсліла, што бацькі павінны вырасціць сваіх дзетак так, каб яны ўмелі цаніць працу дарослых.\nНе засталіся ўбаку ад свята і галоўныя героі ўрачыстасці – дзеці. Яны падрыхтавалі для гасцей і прысутных невялічкі канцэрт: парадавалі песнямі, танцамі і вершамі. На памяць аб знакавай падзеі Уладзіміру Андрэйчанку і кіраўніцтву раёна былі падараваны сувеніры – лялькі «Дакшычанкі».\nКульмінацыйны момант пераразання чырвонай стужкі суправаджаўся гучнымі апладысментамі жыхароў райцэнтра. Затым усе ахвотныя прайшліся па калідорах, зазірнулі ў пакоі, ацанілі інтэр’ер садка. Кожны змог упэўніцца, што дашкольная ўстанова цалкам адпавядае патрабаванням часу.\nВалаам глазами докшицких паломников →


ТОП-12: што паглядзець у Гарадзішчы\nТОП-12: што паглядзець у Гарадзішчы\nВёска, дзе пачыналася сталіца\nСёння Гарадзішча – вёска за 7 км ад кальцавой, за Малінаўкай. Тым часам, менавіта тут у Х стагоддзі пачынаўся горад Менск, які ў канцы ХІ стагодззя быў перанесены на Нямігу. У Гарадзішчы ж захаваліся велічныя замкавыя валы. І не толькі.\nШто ж паглядзець тут турысту і выпадковаму падарожніку?\nЗразумела, што галоўны аб'ект, які варта паглядзець у Гарадзішчы -- гэта само гарадзішча!\nВелічныя замкавыя валы Х-ХІ ст. дазваляюць жыва ўявіць падзеі тысячагадовай даўніны, якія адбываліся тут. Незабыўнае пачуццё -- прайсціся сцежкамі, якімі тысячу год таму хадзіў наш вялікі князь Усяслаў Чарадзей.\nТак гарадзішча выглядала на пачатку мінулага стагоддзя, а якім быў драўляны замак, можна ўбачыць у музеі "Стары Менск".\n2. Сядзіба-музей "Стары Менск"\nСядзіба-музей “Стары Менск” адкрылася ў 2020 годзе і знаходзіцца яна зусім побач са старажытным гарадзішчам.\nАпроч жылых пакояў, тут ёсць канферэнц-зала на 30 месцаў і банкетная зала на 80 асобаў. Але, вядома, самая галоўная цікавінка – сам музей “Стары Менск”. Тут вы ўбачыце:\n– 500 экспанатаў Х-ХІ стагоддзяў, у тым ліку знойдзеных на раскопках Акадэміі навук проста пад вокнамі музея;\n– адзіны ў Беларусі макет Менскага замка ХІ стагоддзя;\n– вялікага князя Усяслава Чарадзея ў цямніцы;\n– самую старую ва Усходняй Еўропе шахматную фігуру — каня пачатку ХІ стагоддзя;\n– вобраз Крыжа Еўфрасінні Полацкай у натуральную велічыню ды шмат чаго цікавага.\nМузей працуе ў выходныя з 11.00 да 19.00, у будныя дні – па папярэдняй дамоўленасці.\nНе так даўно ў сядзібе-музеі з’явілася яшчэ адна цікавостка – фотавыстава Сяргея Плыткевіча, якая дае магчымасць паглядзець на старажытнае гарадзішча з вышыні птушынага палёту.\n3. Валун "Заснаванне Менска"\nЗнаходзіцца ў самым цэнтры замчышча. Усталяваны сядзібай-музеем "Стары Менск", скульптар Ігар Засімовіч. Надпіс на валуне ўзгоднены з Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі. Адмыслоўцы пацвердзілі: гэта не версія, а гістарычны факт! Бадай, гэты валун – самае папулярнае месца для фатаграфавання ў Гарадзішчы.\nУ 1975 годзе на раскопках Георгія Штыхава каля замчышча быў знойдзены шахматны конь. Навукоўцы датавалі яго першай паловай ХІ стагоддзя — і выявілася, што гэта самая старая ў Беларусі і нават самая старая ва Усходняй Еўропе шахматная фігура!\nСапраўдны конь зроблены з рога лася і мае вышыню 3 сантыметры (спяшайцеся ўбачыць ў музеі “Стары Менск”!) У 2021 годзе на замчышчы паўстала павялічаная копія каня на кавалку шахматнай дошкі. Аўтар фігуры — скульптар Ігар Засімовіч, фундатар — Вячаслаў Бруёк, кіраўнік фірмы “Фомар”.\n5. Аглядная пляцоўка "Менск Х ст."\nЗамчышча - толькі ўмацаваны цэнтр горада, плошчаю каля 1,6 га. А вакольны горад - гэта ажно 40 га! Уся сённяшняя вёска і навакольныя палі – гэта горад Х стагоддзя. У любым агародзе (ў прамым сэнсе слова) можна праводзіць археалагічныя раскопкі. З гэтай агляднай пляцоўкі адкрываецца від толькі на адну з ягоных частак. З пляцоўкі бачны лес у далечыні за полем? Вось усё поле да ляснога масіва ў Х стагоддзі - гэта сотні хат. Як жылі людзі ў іх? Гэта вы даведаецеся ў музеі!\n6. Аглядная пляцоўка "Менск ХХІ ст."\nАдсюль адкрываецца добры від на раку Менку, якая дала імя Менску. А таксама на суток Менкі і яе адзінага прытока -- Дуная. А калі кінуць позірк крыху далей, то можна ўбачыць ТЭЦ-4 -- Менск ХХІ стагоддзя!\n7. Валун "Рака Менка"\nМенка ніколі не была суднаходнай ракой. Толькі вясной, калі ўзровень вады ўздымаўся, менчукі маглі спусціць па ёй свае гандлёвыя суды да Пцічы. Пціч трапляе ў Прыпяць, Прыпяць у Дняпро, а Дняпро – у Чорнае мора. Тым часам, менавіта рака Менка дала імя Менску, гэта гістарычны факт! Вуліца, якая вядзе сюды з сучаснага Менска, так і называецца -- Менкаўскі тракт (некаторыя памылкова называюць яго "Мянькоўскі").\nСпыніцеся на мастку праз гэтую летапісную раку -- і падумайце, колькі ўсяго яна бачыла тысячу год таму.\nА гэтыя здымкі, зробленыя летам 29021 года, паказваюць, якой калісьці была рака Менка. Пад час моцнага дажджу яна не толькі разлілася, але і размыла мост, адрэзала частку вёскі Гарадзішча.\nАкружнасць ствала гэтай таполі - 6 метраў 5 сантыметраў! Вышыня каля 31 метра. Нягледзячы на такія мажныя параметры, ўзрост таполі -- усяго каля 100 гадоў. На здымку 1897 года яе яшчэ няма. У 2017 годзе таполя ўнесеная ў Спіс рэдкіх дрэваў Беларусі.\n9. Валун "Ручай Дунай"\nАдзіны прыток Менкі завецца Дунай. У перакладзе са старажытнакельцкіх моваў гэта значыцца "хуткая вада". Нашыя продкі, якія гандлявалі і вандравалі па ўсім свеце, ведалі гэтае значэнне - таму і назвалі ручай так. У Беларусі ручаёў з назвай Дунай некалькі дзясяткаў. У фальклоры часта згадваецца Дунай - і гэта штораз якраз "мясцовы" Дунай, а не той, які цячэ праз усю Еўропу. Хоць абодва Дунаі ў выніку ўпадаюць у Чорнае мора, што таксама сімвалічна. Загадайце жаданне на масточку праз Дунай - і хай яно спраўдзіцца!\n10. Магілы Сафіі і Рудольфа Пішчалаў\nУ 2016 годзе мясцовы жыхар, гісторык Эдвард Канановіч на аснове сведчанняў сталых жыхароў Гарадзішча зрабіў на гэтым месцы сенсацыйную знаходку – намагільныя пліты Рудольфа і Сафіі Пішчалаў. Дагэтуль лічылася, што ніякай згадкі пра слаўны род Пішчалаў, якія валодалі Гарадзішчам блізу 300 год, не захавалася. Пліты ляжалі ў кучы смецця на глыбіні каля 1 метра. Тут жа трапляліся і чалавечыя парэшткі. У ліпені 2018 года на гэтым месцы прайшлі раскопкі пад кіраўніцтвам знаных археолагаў Сяргея Тарасава і Андрэя Вайцяховіча. На плошчы каля 25 м.кв. былі знойдзены парэшткі 14 чалавек. Вынікі раскопак далі нам вельмі цікавую інфармацыю. Па-першае, ніжэй паверхні зямлі захавалася крыпта, дзе былі пахаваныя Рудольф і Сафія Пішчалы (гл. фота). Па-другое, аналіз парэшткаў паказаў, што тут хавалі жыхароў Гарадзішча цягам XVIII і XIX стагоддзяў. Пра гэта сведчыць той факт, што пахаванні зробленыя ажно ў тры ўзроўні – новыя магілы рабіліся паверх закінутых старых. Па-трэцяе, усе гэтыя пахаванні праводзіліся роўна на месцы, дзе ў X-XI стагоддзях жылі насельнікі старадаўняга Менска: наўпрост каля шкілетаў былі знойдзеныя жалезныя нож і дужка замка Х-ХІ стагоддзяў, а таксама кераміка таго часу.\nЗвольнены Рудольф быў не па прычыне ўзросту (хоць і меў тады 75 гадоў). 8 чэрвеня 1863 года віленскі генерал-губернатар Мураўёў (вядомы як “Мураўёў-вешальнік”) раптоўна выдае сакрэтны загад пра звальненне 5 чыноўнікаў, у тым ліку і Рудольфа Пішчалы. Наш герой, у адрозненне ад астатніх, пазбегнуў ссылкі толькі па прычыне немаладога веку… Наўпроставых звестак, што Пішчала падтрымаў паўстанне, няма, але чаму тады так раптоўна звольнілі чалавека з такім паслужным спіскам?..\n…Паводле волі лёсу, імя Рудольфа Пішчалы абяссмерціла не ягоная кар’ера чыноўніка, а пабудова менскай турмы. Рудольф, які па-за службай зарабляў у тым ліку і будаўніцтвам, у 1821 годзе выйграў тэндар на пабудову гарадской турмы. Пад гэтыя мэты ён выкарыстаў уласны кавалак зямлі. У 1825 годзе паўсталая турма хутка атрымала ў менчукоў мянушку ад прозвішча свайго будаўніка – Пішчалаўскі замак. За два стагоддзі існавання з’явіліся і іншыя назвы – “Валадарка”, “СІЗА №1”. Аднак скажыце сёння ў Менску “Пішчалаўскі замак” – і кожны зразумее, пра што ідзе гаворка. Гэтыя сцены бачылі шмат знакамітых людзей: паўстанцаў 1830-31 гг., паўстанцаў 1863 года, Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, Каруся Каганца, Юзафа Пілсудскага, Івана Пуліхава, Алеся Гаруна... Народны паэт Беларусі Якуб Колас правёў за кратамі ажно тры гады, пачаў пісаць тут славутую “Новую зямлю”. На сённяшні дзень Пішчалаўскі замак з’яўляецца самай вялікай паводле памераў гістарычнай пабудовай у Менску, ён прызнаны помнікам архітэктуры.\n11. Валун "Могілкі XV-XVI ст."\n12. Валун "Гарадзішча 1547"