Strategiya.az - Osmanlı İmperiyasına qarşı 1821-1830-cu illərdə baş vermiş yunan üsyanının ilk illərində Rusiyanın mövqeyi\nOsmanlı İmperiyasına qarşı 1821-1830-cu illərdə baş vermiş yunan üsyanının ilk illərində Rusiyanın mövqeyi\n09:00 / 30.10.2018\nHələ üsyan başlamazdan əvvəl Peterburq ilə Babıali arasındakı əlaqələrdə bir gərginlik var idi. Çünki 1774-cü il Kiçik Qaynarca sülh müqaviləsinin həyata keçirilməsi məsələsi öz həllini tapmamışdı. (7, s.61) 1806-1812-ci illərdə baş vermiş Türk-Rus müharibəsində özünü müharibənin qalibi olaraq görən Rusiya, bu müharibənin sonunda imzalanan Buxarest sülh müqaviləsindən razı qalmadığını hər fürsətdə dilə gətirirdi. Əslində, Osmanlı imperiyasına qarşı yeni mübarizə mərhələsi başlatmaq niyyətində idi. Bu zaman Rusiya, yunanlardan çıxış yolu kimi istifadə etməyi planlaşdırırdı. (22, s.31)\nRusiya, dünyanın ən güclü dəniz dövlətinə çevrilə bilmək üçün Balkanlara və Türk Boğazlarına sahib olmaq istəyirdi. Bu üstünlüklərə sahib olan Osmanlı imperiyası Rusiyanın qarşısında maneə təşkil edirdi. Məqsədinə nail ola bilməsi üçün ilk növbədə imperiyanı daxildən zəiflətməyi, daha sonra isə ona xaricdən zərbə vurmağı planlaşdırırdı. Türkləri daxildən zəiflətmək istəyən Rusiya, yunan üsyançılarına havadarlıq edirdi. Rusiya təkcə Yunanıstanı deyil, eyni zamanda bütün Balkanları qarışdırır və üsyana təşviq etməyə çalışırdı.(12, s.14-32. )\n1821-ci ildə İpsilanti Əflak və Boğdan bəyliklərində üsyan qaldırdığı zaman Rusiya çarı I Aleksandr, İtaliya yarımadası və İspaniyada başlayan üsyanların qarşısını almaq məqsədi ilə keçirilən Laybax konqresində iştirak edirdi. (11, s.80.) Konqresdə İpsilantinin üsyan qaldırdığını eşitdikdə çar, “afərin, cəsur dəliqanlı” deyə yüksək səslə İpsilantini tərifləmişdi. Lakin Avstriya baş naziri Metternix, Avropadakı vəziyyətin üsyan və ya çevriliş kimi hərəkətləri dəstəkləməyə münasib olmayacağını çara bildirdi. Avropa dövlətləri, Fransa inqilabı və I Napoleon böhranını aradan qaldırmaq üçün 1815-ci ildə “Müqəddəs İttifaq” qurmuşdular. Sülh və əminamanlığı tətbiq etmək məqsədini daşıyan bu ittifaqın üzvləri yunan üsyanına da qarşı çıxmalı idi. Konfransda yunan məsələsinin Osmanlı dövlətinin daxili məsələsi olduğu barədə qərar qəbul edildi.(4, s.85)\nBu zaman Peterburqda yunanlara meyllilik getdikcə artırdı. Lakin, Aleksandrın özünün yaratdığı Müqəddəs İttifaqa sadiqliyi onu qəti addım atmaqdan çəkindirirdi. Bundan başqa, həm Avstriya baş naziri Metternix, həm də Prussiya Xarici İşlər naziri Bernstorff, çara təzyiq göstərirdilər ki, birliyin qorunması üçün Rusiya fədakarlıq etsin. (7, s.62-63)\nBalkanlardakı milliyətçilik və qiyam hərəkətlərinin Rusiyaya da yayılması təhlükəsini görən I Aleksandr İpsilantini ordusundan qovdu. Rusiya çarı martın 7-də Vidindəki Osmanlı hərbi qüvvələrinin Əflak bəyliyinə girmələrinə müsbət münasibət göstərdiyini bildirdi. Hətta Osmanlı ordusunun üsyançılara qarşı hərbi müdaxilə etməsində israr etdi. (16, s.219)\nRusiyanın İstanbuldakı səfiri Baron Stroqanov çarın əmri ilə bəyənnamə nəşr etdirdi. Bəyənnamədə deyilirdi ki, Rusiya yunanları dəstəkləmir və Aleksandr İpsilanti Əflak və Boğdan ərazisinə Rusiyanın xəbəri olmadan daxil olmuşdur. (10, s.55) Çarın gözdən pərdə asmaq üçün atdığı bu addım əslində reallıqdan uzaq idi. Çar, üsyanı düzgün qəbul etmədiyini bildirsə də Xocabəyə qaçıb gələn qaçaq yunanları qəbul edərək onlara yüz min rubl nəğd pul vermişdi. (19, s.116) Rusiya hökuməti Osmanlı imperiyasından ayrılıb, yenidən qurulacaq Yunanıstan krallığında özünün böyük nüfuz sahibi olacağını düşünərək “Filiki Eterya”nı əlaltından dəstəkləyirdi.” (14, s.3)\nYunanların Osmanlı imperiyasına qarşı qaldırılmasının dəstəkçisi Rusiya olsa da İstanbuldakı rus səfiri Osmanlı hökumətini inandırmağa çalışırdı ki, bu işlərdən xəbəri yoxdur və yunanları türklərə qarşı təhrik etmək niyyətində deyil. (18, s.134) Bu zaman İstanbul patriarxı keşiş və mitropolitlərə hökumət əleyhinə onları sözdə pisləyən məktub göndərdi. Məktubda, “Filiki Eterya” cəmiyyətinin üzvlərinin andlarının batil olduğunu və dövlətə qarşı döyüşə davam edənlərin lənətlənəcəklərini elan etdi. İstanbul patriarxlığının yunan “Dostlar cəmiyyəti” ilə əlaqədə olduğu məlum idi. Üstəlik üsyançılara ayağa qalxmaq əmrini də aparan “Filiki Eterya”nın ən yüksək dini lideri olan keşiş Qriqori Dikoeos Flessas idi. (17, s.112) Patriarx bu məktubu ilə özünün Osmanlı hökumətinə sadiq olduğunu göstərməyə çalışırdı. İstanbul patriarxlığının göndərdiyi məktub çox təsirli olmasa da Peloponnesdə yunanlarda bir durğunluq və geri çəkilmə əhval ruhiyyəsi yaratdı. (12, s.24)\nPeterburq rəhbərliyi, Kiçik Qaynarca müqaviləsinə istinadən, 1821-ci il iyunun 28-də Babıaliyə bir ultimatum verdi. Ultimatumun müddəti səkkiz gün idi. Çar, ultimatumda bu tələbləri irəli sürdü: “Fanatik müsəlmançılığın nəticəsində yandırılan və təxribata məruz qalan kilsələr təmir edilməli, xristian dininin qorunması və əminamanlığın təmin edilməsi üçün tədbirlər görülməli, üsyan olan yerlərdə günahkarlarla günahsızlar bir-birindən düzgün şəkildə ayrılmalıdır.” (9, s.-157-159. ) Burada bütün provaslavların təhlükəsizliyi və ibadət azadlığının təmin edilməsi, Əflak və Boğdanda müqavilələrə əsaslanan nizam-intizamın yaradılması və qorunması şərtləri irəli sürülürdü. Qeyd etmək lazımdır ki, Rusiya, həm də Əflak və Boğdan üsyanından sonra qaçıb Odessaya gələn üsyançı fərariləri qəbul edib onlara maddi yardım etmişdi. (21, s.122)\nOsmanlı Dövləti iyunun 28-də Rusiya tərəfindən göndərilən ultimatumdakı istəklərə rədd cavabı verdi. Rusiyanın səfiri isə 1821-ci il avqustun 8-də İstanbulu tərk etdi. (13, s.72.)\nLondon hökuməti və Metternix, artıq baş verənlərdən narahat idilər. Artmaqda olan gərginlik, Rusiya ilə Osmanlı dövləti arasında müharibəyə səbəb ola bilərdi. Bu müharibənin nəticəsinin Yunan məsələsinə birbaşa təsir etməsi qaçınılmaz idi. Beləliklə, Rusiyanın yunan üsyanında getdikcə daha qüvvətli söz sahibi olması ehtimal belə Avropanın ürəyincə deyildi.\nAvstriyanın Osmanlı imperiyası ilə bağlı siyasəti qatı və dəyişməyən qanunlar üzərində qurulmamışdı. Müxtəlif dövrlərdə müxtəlif siyasi vəziyyətlərə uyğunlaşırdı. Habsburqlar sülaləsinin Şərq siyasəti, Avstriya dövləti üçün əsasən ikinci dərəcəli önəm kəsb edirdi. (7, s.68-69.)\nBeləliklə, Avstriya imperiyası, Rusiya və Osmanlı dövlətinə qarşı ayağa qalxan Balkanlardakı xristian millətlərə qarşı, Osmanlının yanında mövqe tutdu. (8, s. 71.)\nKastler, İngiltərənin iqtisadiyyatı üçün həyati əhəmiyyət daşıyan Hindistana ticarət yolunun təhlükəsizliyi barədə düşünürdü. Bununla əlaqədar, Osmanlı dövlətinin ərazi bütövlüyünün qorunması prinsipini müdafiə edirdi. Kastler, Çar I Aleksandra yazdığı məktubda, yunan üsyanının sistemli şəkildə yayılmaqda olan və idarəçiliyin zəiflədiyi yerlərdə baş verən bir üsyan olduğunu bildirirdi. Məktubda Kastler, çara yunan üsyanının qarşısında səbrli olmasını, hərəkətə keçməmişdən əvvəl, fırtınanın öz-özünə sakitləşməsini gözləməsini vurğulayırdı. (20, s.360-361.)\nYunan məsələsində özünə müttəfiq axtaran çar I Aleksandr, buna ən uyğun ölkə kimi Fransanı görürdü. Hətta Fransanın Peterburqdakı səfirinə bunları bildirmişdi: “Türklərin aradan qaldırılması və hər millətin rahatlıqla öz işini görməsi lazımdır. Bunun üçün Fransa Rusiya ilə ittifaq halında olmalıdır... Cəbəllütariqdən Çanaqqalaya qədər müharibə elan edin. Hansı bölgələrin sizə aid olduğunu müəyyənləşdirin. Rusiyanın təkcə müvəffəqiyyətinə deyil, köməyinə də etimad edə bilərsiniz.” (3, s.441.) Bu zaman İngiltərə və Avstriya dövlətləri müstəqil bir Yunanıstan dövlətinin qurulmasının onların mənfəətlərinə zidd olacağını açıqladılar. Bu isə Fransanı yunanları aktiv şəkildə dəstəkləməsinə gətirib çıxartdı.\n1822-ci ildə Patriarxın edam edilməsindən sonra Rusiya yunan məsələsini bir müsəlman-xristian məsələsi kimi görməyə başladı və Avropaya da elə göstərmək istəyirdi. Lakin Rusiya bununla da kifayətlənməyib daha da irəli getdi. Həmin ilin iyulun 4-də Rusiya, digər dörd böyük dövlətlərə etdiyi müraciətdə Balkanlarda gözü olmadığını, öz siyasi xəttində Dördlü İttifaqa bağlı olduğunu vurğuladı. Çar müraciətində Avropa dövlətlərinə bu sualları verirdi: “Birincisi, Rusiya ilə Osmanlı dövləti arasında bir müharibə olarsa, necə bir mövqə seçəcəklər; İkincisi, belə bir müharibə nəticəsində Osmanlı dövləti süquta uğrayarsa, “türk hökmranlığı” əvəzində necə bir idarəçilik təklif edirlər?” Çar I Aleksandr bu suallarla Osmanlı İmperatorluğunun yerini kimin tutacağı məsələsini açıq aşkar ortaya atırdı. Çar, iyunun 28-də verilən ultimatumun açıq-aşkar müharibəni başlatmaq məqsədli olduğunu və tez bir zamanda başlayacağını gizlətmirdi. Hətta 1821-ci ilin iyul ayında Osmanlı dövlətinə qarşı müharibəyə hazırlıq barədə əmr vermişdi. (2, s.263-264)\nÇar I Aleksandr, yunan üsyanı vasitəsi ilə Osmanlı dövləti ilə Avropa arasında ələqələrin zəifləməsini istəyirdi. Bu məqsədlə 1821-ci ilin iyulun 19-da Fransaya müraciət etdi. Fransanın Peterburqdakı səfiri La Ferronnaya ilə danışıqlar zamanı yunan məsələsində Fransa ilə razılığa gəlmək istədiyini bildirdi. (15, s.59) Müttəfiqlik qarşılığında Peloponnesin ona verilməsini təklif etdi. Çar səfirə bunları bildirdi: “Cəbəllütariq boğazından Çanaqqala boğazına qədər müharibə başladın. Rusiyanın həm müvəffəqiyyətinə, həm də səmimi yardımlarına etimad edin... Bugün Fransanın Rusiya kimi bir müttəfiqə ehtiyacı var...” Fransa Aralıq dənizində rus təhlükəsinin artmasını istəmədiyindən bu təklifi rədd etdi. (15, s.61)\n1821-ci ilin sentyabr ayında Rusiya İngiltərə hökumətinə müraciət etdi. İngiltərə Xarici İşlər naziri Kastler, Metternix ilə Hannoverdə baş tutan görüşdə bu təklifin qəti şəkildə rədd edilməsi barədə qərara gəldilər. (6, s.197)\nStroqanov İstanbulu tərk etdikdən sonra Çar I Aleksandr, Avstriya imperiyasına Yunan üsyanı ilə bağlı heç bir addımın atılmamasından narahat olduğunu bildirdi. O, Avstriyadan Osmanlı dövləti ilə Rusiya arasında vasitəçilik etməsini istədi. Avstriya səfiri Lutzov bunu Babıaliyə bildirdi. Rəüsülküttab Həmid bəy Osmanlı dövlətinin qanunlara əsasən idarə olunduğunu və yunanlara bu baxımdan ayrı-seçkilik etməyəcəklərini vurğuladı. Həmid bəy əlavə etdi ki, bu barədə Rusiyaya məlumat verilib, lakin ruslar təkid etməkdə davam edirlər. (5, s.205 )\nRusiya, 1822-ci ilin əvvəllərində İngiltərə və Avstriya hökumətlərinə yunan məsələsinin həlli ilə əlaqədar gizli bir müqavilə bağlamağı təklif etdi. Hər iki dövlət Rusiyanın Balkanlardakı prestijini artırmaq məqsədi daşıyan bu təklifi rədd etdi. (11, s.61)\nDigər tərəfdən Avropa dövlətləri Rusiya ilə Osmanlı dövləti arasında münasibətlərin pozulmasından narahat idilər. Onlar müharibənin başlamasının qarşısını almaq üçün Babıaliyə müraciət edərək, rusların irəli sürdükləri təklifləri qəbul etməsini istədilər. Osmanlı dövləti müharibə ehtimalının qarşısını almaq üçün Əflak və Boğdandan türk hərbi qüvvələrinin 3-də 2-sini geri çəkməyi qəbul etdi. Qarşılığında Rusiyaya qaçan yunanlar Osmanlı torpaqlarına geri qaytarılacaqdı. 1822-ci il yanvarın 22-də türk hərbi qüvvələrinin 3-də 2-si Əflak və Boğdan bəyliklərini tərk etdilər. (16, s.227)\nOsmanlı dövlətinə bir nota verən Rusiya, yunanlara amnistiya verilməsini, onlara güzəşt edilərək aqibətlərinin böyük dövlətlərin ixtiyarına verilməsini, Əflak və Boğdan ərazisinin Osmanlı dövlətinin hərbi qüvvələri tərəfindən boşaldılmasını, Aralıq dənizi Boğazlarında keçidlərə qoyulan məhdudiyyətlərin aradan qaldırılmasını istəyirdi. İngiltərə və Avstriya da Babıalidən bu təklifləri qəbul etməsini istədi. Lakin 1822-ci il fevarın 22-də rəisülküttab Mehmet Sadiq Əfəndi bu təklifləri rədd etdi. Bu iki dövlət martın 10-da və 30-da eyni təklifləri yenidən irəli sürdülər. Babıali yalnız təhlükəsizliyin tam təmin edilməsindən sonra bu barədə fikirləşəcəyini bildirdi. Beləliklə, bu dövlətlərin vasitəçiliyini də rədd etmiş oldu. (13, s. 123)\n1822-ci il martın 14-də Rusiya ilə Prussiya arasındakı razılığa əsasən, Prussiya, Osmanlı dövləti ilə Rusiya arasında vasitəçilik etməyə razılıq verdi. (16, s.236)\nİngiltərə hər an müharibəyə hazır olan Rusiyanı sakitləşdirmək üçün Osmanlı dövlətini razı salmağa çalışdı. İngiltərənin İstanbuldakı səfiri Stranqford, Əflak və Boğdandakı vəziyyəti bəyənmədiyini Babıaliyə bildirdi. Osmanlı dövləti bu sərt müraciətdən sonra 1822-ci il mayın 15-inə kimi Əflak və Boğdanı tərk edəcəyini bildirdi. (1)\nİngiltərə Xarici İşlər naziri Kastler intihar etdikdən sonra 1822-ci il sentyabrın 22-də Corc Kanning onun yerinə keçdi. Kanningin Xarici İşlər naziri vəzifəsinə keçməsindən sonra İngiltərinin yunanlarla bağlı siyasi xətti də dəyişdi. Bu isə digər Avropa dövlətlərinin xarici siyasətinə də təsir edəcəkdi. (6, s.199) İspaniyadakı qarışıqlıqları müzakirə etmək üçün 1822-ci ilin oktyabr ayında Veronda konfrans keçirildi. Bir çox tarixçilər bu konfransda yunan məsələsinin müzakirə olunmadığını yazır. (5, s.209) Lakin İngiltərə arxivlərindən əldə edilən məlumatlarda göstərilir ki, Vyanada irəli sürülən təkliflər burada da ortaya qoyulmuşdur. (1) Hətta konfransa yunan üsyançıları öz nümayəndələrini də göndərmişdilər. Onlar konfransa müraciət edərkən, “barbarların hakimiyyəti altından çıxıb, ana vətən qurmaq” arzusunda olduqlarını bildirmişdilər. (16, s.246)\nVeron konfransında Rusiya çarının irəli sürdüyü təkliflərə bunlar daxil idi:\n1. Osmanlı dövləti Avropa dövlətləri ilə razılığa gələrək, yunanların əvvəlki vəziyyətlərini təmin etməli idi.\n2. Osmanlı dövləti yunanların azad ibadət etmək hüququnu əllərindən almamalıdır.\n3. Osmanlı dövləti yunanların can və mal təhlükəsizliklərini təmin etməlidir.\n4. Osmanlı dövləti bu bölgədə sülhü təmin etməlidir.\n5. Osmanlı dövləti Əflak və Boğdandan bütün hərbi qüvvələrini çıxartmalıdır. (1)\nAvstriya, Prussiya və Fransa dövlətləri sülhün təmin ediləcəyi halda bu təklifləri qəbul etdiklərini bildirdilər. (5, s.210.) Bundan sonra İngiltərə dövlətinin konfransdakı nümayəndəsi Vellinqton, Osmanlı dövlətinin daxil məsələsinə müdaxilə etməyin düzgün olmadığını bildirdi. (8, s.28)\nI Aleksandr yunanlarla bağlı yeni addımlar atmaq istəyirdi. Lakin bu addım Avropa birliyini pozmamalı və kənardan yunan məsələsinə müdaxilə kimi görünməməli idi. Əsas da Rusiyanın üsyançıların tərəfində olması barədə təəssurat bağışlamamalı idi. Üsyan başladıqda öz məkrli siyasətini gizlədən Rusiya, sonrakı illərdə yunanlardan və Avropa dövlətlərindən aldığı dəstəklə niyətini aşkara çıxardı.\n1. Abstarct of Proceedings in Greek Question. (A.P.G.Q.). Part I, 1822. s.1. Public Record Office Foreign Office. F.O. 421/2.\n2. Armaoğlu Fahir. 19. Yuzyıl Siyasi Tarihi. İstanbul. Alkım yayınevi. 2006.\n3. Charles Seignobos. Asrı Hazırda Avrupa Siyasi Tarihi. Tərc: A.Reşad. C: 2. Kanaat K.hanesi. İstanbul, 1925.\n4. Fevzi Kurtoğlu. Yunan İstiklal Harbi ve Navarin Müharebesi. C:I. Genelkurmay Başkanlığı Yayınları. 1944. s.22.\n5. Hasan Demirhan. Büyük Güçlerin gölgesinde Yunan isyanı. İdil yayıncılık. İstanbul, 2016.\n6. Hasan Demirhan. İngilizlerin Balkan Politikası ve Yunanistan. İstanbul, 2016. s.151-206.\n7. Hüner Tuncer. Metternixin Osmanlı Politikası (1815-1848). Kaynak yayınları.Ankara, 2013. 192 s.\n8. Hüner Tuncer. 19. Yüzyılda Osmanlı-Avrupa İlişkileri ( 1814-1914 ). Ümit Yay. Ankara, 2000.\n9. İsmayıl Hakkı Uzunçarşılı. Osmanlı Tarihi. Cilt II. TTK yayını. IV Baskı. Ankara, 1983.\n10. Kocabaş Süleyman. Traihte ve günümüzde Türk-Yunan mücadelesi. İstanbul. Bayrak Yayımçılık. 1984. 254 s.\n11. Matthew Smith Anderson. Doğu Sorunu. Çev: İdil Eser. Yapı Kredi Yay. İstanbul, 2001.\n12. Məmməd Fətəliyev. Türkiyə,Yunanıstan və Böyük dövlətlər. Birinci dünya müharibəsi ərəfəsində və illərində. Bakı universiteti nəşriyyatı, Bakı, 2005. 359 s. s.14-32.\n13. Meral Bayrak, “Osmanlı Arşivleri İşığında Rum İsyanı Sırasında Avrupa Devletlerinin Tutumu”, Osmanlı Ansiklopedisi II. Yeni Türkiye Yayınları. Ankara, 1999.\n14. Mercia Mac Dermott. A History of Bulgaria 1393-1885. Frederick A.Preager Publisher, New York, 1962. s.III.\n15. Misha Glenny, Balkanlar 1804–1999, Çev. M. Harmancı, Sabah Kitapları, İstanbul 2001.\n16. Nicolae Jorga. Osmanlı İmperatorluğu Tarihi (1774-1912) Çev: Nilüfer Epçeli. Yeditepe yayınevi. İstanbul, 2009. s. 227.\n17. Nureddin Tursan. Yunan Sorunu. Ankara, 1987.\n18. Selahattin Salışık. Türk-Yunan İlişkileri Tarihi ve Etniki-Eterya. İstanbul, 1968. 951 s.\n19. Türk-Yunan İlişkileri ve Megalo İdea. Hazırlayan: Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı. Türk Kültür ve Turizm Bakanlığı yayınları: 594. Gençlik ve Halk Kitapları Dizisi: 4. Ankara, 1985.\n20. Webster Charles K. The Foreign policy of Castlereagh 1815-1822. G. Bell and Sons Ltd. London 1925.s.360-361.\n21. Yücel Özkaya. 1821 Yunan (Eflak-Boğdan) İsyanları ve Avrupa’nın İsyan Karşısındaki Tutumları. Tarih Boyunca Türk-Yunan İlişkileri. ATASE. Ankara 1986, s.122.\n22. Zeki Arıkan. 1821 Yunan İsyanının Başlangıcı. Askeri Tarih Bülteni. Genelkurmay Basımevi. Ankara, 1987. s.25\nAçar sözlər: Osmanlı imperiyası, Yunan üsyanı, Rusiya, I Aleksandr, İpsilanti.\nКлючевые слова: Османская империя, Греческое восстание, Россия, Александр I, Ипсилантис.\nKey words: Ottoman Empire, Greek Revolution, Russia, Alexander I, Ypsilanti.\nOrganization of the Greek revolution had been realised by Russia. Russia also provided financial assistance to the rebels. When Ypsilanti started revolution Alexander I drove him out of the Russian army, under Metternich`s pressure. But Russia continued to support the revolution by secretly thinking about its own interests. Because he wanted the Ottomans to give autonomy to the Greeks. Alexander I, on June 28, 1821, gave the Turks an ultimatum about it. France was an allied state with Russia on the Greek issue. England and Austria were worried by the policy pursued by I Alexander during the revolution.\nОрганизация греческой революции была реализована Россией. Россия также оказала финансовую помощь повстанцам. Когда Ипсиланти начал революцию, Александр I выгнал его из российской армии под напряжением Меттерниха. Но Россия продолжала поддерживать революцию, тайно думая о своих собственных интересах. Потому что он хотел, чтобы османы дали автономию грекам. Александр I, 28 июня 1821 года, дал туркам ультиматум об этом. Франция была союзным государством с Россией по греческому вопросу. Англия и Австрия были обеспокоены политикой, которую проводил я Александр во время революции.\nEtiket: Osmanlı İmperiyası Gülnarə Sədrəddİnova Bakı Dövlət Universiteti Osmanlı İmperiyasına qarşı 1821-1830-cu illərdə baş vermiş yunan üsyanının ilk illərində Rusiyanın mövqeyi "GEOSTRATEGİYA" jurnalı №04 (46) İYUL-AVQUST 2018 Ottoman Empire Greek Revolution Russia Alexander I Ypsilanti Османская империя Греческое восстание Россия Александр I Ипсилантис Osmanlı imperiyası Yunan üsyanı Rusiya I Aleksandr İpsilanti


Adını Sen Koy 257. Bölüm\nAdını Sen Koy'a dair her şey startv.com.tr'de → http://www.startv.com.tr/dizi/adini-sen-koy alacaktır.\nAdını Sen Koy 254. Bölüm\nAdını Sen Koy 253. Bölüm\nAdını Sen Koy 231. Bölüm\nAdını Sen Koy 229. Bölüm\nAdını Sen Koy 225. Bölüm\nAdını Sen Koy 222. Bölüm\nsenarist sanki Ömərlə Zəhranın düşməni bir yerdə olmağını heç istəmir\nArkadawlar bu senaristin evini bilen varmi???. Gitmek istiyorumda.\nBu bolum cox guzeldi yine gozel bolumler olur insallah hadi bir azda omerede surunsun bir az akli basina gelir zehraya inanmamaq onu aglatmaq onu alcatmaq neyimis gorsun zehranin cekdiklerini bir azda o ceksin oooh ooh olsun icim yaglari eyircek resmen\nЧто тут делают индийские фильмы в русских трендах?\nУ меня одного вопрос？？？ПОЧЕМУ ЭТО НАХОДИТСЯ В ТОПЕ РОССИЙСКОГО ЮТЮБА？？？\nBen ne yemey yedim nede uyudum sinirden vallah çık üzüldüm\nYenede başa döndük bu ne ya yeter artqq lütfen çok skldq şimdide Zehra basladl inanki sinirden yumadmm allahm bu klz hiç mutlu olmazmllllll\nBu Cevriye xala dan her eve lazim\n10 января 2018 10:06\nBu dizinin adi kaplunbaga falan olmaliydi ya bu ne bir yil bekle sene sonunda seviyorun işit. Simdi beraber olmali icin sezon finali bekleyin. Bu dizini cizgisi boyle sabahla kerebide bolle yapiyorlar. Bu dizide her sey kaplunbaga hizinda gidiyo. Izlediyim icin izliyirun omerle zehrayi sevdiyim icin yoxsa bi dizi olaraq coox sıkıci. Konusu yok\nEeee bu Zehrayla Ayşe saçlarini deyiştirseler\nBu ne bi kostyumda rende cekmek kalmisdi o ba oldu\nSuper mükemmel bölüm için teşekkür ederim.. Zehra burada haklı olacak, çünki Ömer ilk başdan Zehraya inanmalı, güvenmeli idi, Sabahın sözlərinə inanaraq deyil.. Masum aşk belə olmalı deyildi, şükür ki düzeldi indi.. Yoxsa Ömer Zehraya deyilde Sabahin sözlərinə inanan biri çıkacaktır ki bu da aşk ailesine göre düzgün deyil... Bugünkü bölüm ise möhtəşəm oldu ,hər şey yerinə oturdu..\ndostlar deyesen Salim bey awik olmuw Cevriye xalaya:))))\nömer zehraya o kadar kötü söz söyledi onları affetdide şimdi bunamı kızıyor?\nyadlarina duwmese yaxwi olar,kinonun yarisi tekrara gedir\nvideo da sorun var görülüyor klip yapmak için indiremiyorum\nМне кажется, что Джеврие и Салим сходятся, джеврие станет мачехой Зехра\nOmerin atelyedeki haline gullenler pekde yakisdi takim elbiseyle atelyede calismasi ama gel gorki hic basaramadi 5 dakika bile sen anca buldugun yerde ope bilirsin oda yanagdan dodagdan hic becermiyorsun omercim:-):-)\nТо Омер то Зехра уже становиться скучным фильм у них ничего таки не получается\nТеперь Сабах все испортила.... nЗехра опять начнет....\_nБедный Омер...\nРешила этот сериал не смотреть интерес пропадает кроме слёз Зехры нечего смотреть тут нечего. Через неделю посмотрю если что то изменится\nYapmayın bu sefer Zahradami\nBulduk kaybetmessek kafayı yemis senarist xallah senin cezani versin 2 ya bununla uras yaza bole biter doneleyip duruyor kaset tekrar başa dadi\nواو شو رومنسي حلو كتير وبعد كل المصايب تصالحو ايه لكن ظلمها كتير و انشاء فهمها كتير او في كل مرة تسامحو و كما زهرة لما رح تعرف ليش هيك كان اعاملها اكيد رح تجن او رح تتركو\nGerçekleri ôğrendi Zehra...bakalim nolacak yarin...Zehômûn aralari lemini olacak gibi\nSəlam aleykum hepinize Ömər cok çox Tatlıses soyluyor əfəndim karicim kim istər Ömər gibi bir kocasi Zəhra gibi bir karısı olsun və guzəl hayat sürsün\nbu diziyi yaman uzatdilaar bu ne yaa guya bilmirdimi ki zehra omer buna inanmirdi o boyda qovaladiqca arsiz arsiz hecne olmamis qebul edirdi bur damci uzune gulende indi acigi tutdu guyaaejsine hak ver ki o sozderi esitdi deyin senden uzaqlsib\nZehra küserse haklıdır, defalarca ömer'e derdi ne diye sorduydu...hadi Zehra göster ona nasil can yakiliyormuş\n37.19 2'dan sonra Ömer bisolata erkeği oldu :)


🥇 ▷ Ən yaxşısı Apple Watch yemək və mətbəx yardımı üçün proqramlar » ✅\nƏn yaxşısı Apple Watch yemək və mətbəx yardımı üçün proqramlar\nÜçün bəzi böyük mətbəx tətbiqetmələrini tapa bilərsiniz Apple TV və iOS. Yemək bacarıqlarını öyrənməyə, dadlı reseptlər tapmağa və ya yemək dünyasını daha da araşdırmağa imkan verə bilər.\nIn Apple WatchBu Sugerencia tətbiqlər biləyinizdə olduqları üçün çox faydalı ola bilər. Təəssüf ki, onlar əvvəlki kimi bol deyillər. Buna görə ən yaxşı tətbiqetməni axtarırsınızsa Apple Watch yemək hazırlamağa kömək etmək üçün bu siyahı sizin üçündür.\nBöyük soba yanır Apple Watch sizə iPhone tətbiqinizdə tapa biləcəyiniz resept alış-veriş siyahısı təqdim edir. Mağazadan ləzzətli yeməklər və ya yeməklər üçün lazım olan hər şeyi aldığınızdan əmin olmaq üçün əla bir yoldur.\nMövcuddur: iPhone, iPad, Apple WatchAndroid, Windows, Kindle Yanğın və veb\nQiymeti: Pulsuz xüsusi resept qovluqlarını, yemək planını sinxronlaşdırmağı, reklamı silməyi və daha çoxunu verən bir in-app abunə seçimi ilə\nBloqunuzda hekayələr bişirmək istəsəniz Apple TV sonra iPhone'da bəyənəcəksiniz və Apple Watch Ayrıca, tətbiqetmədə olan alış-veriş siyahısına resept maddələrinin siyahısını əlavə edin və bazarda olduqda biləyinizə daxil olun.\nMövcuddur: iPhone, iPad, Apple Watch, Apple TV, Android, Amazon cihaz və veb\nQiymeti: Pulsuz əlavə reseptlər üçün tətbiqdə abunə seçimi ilə\nHelloFresh fərqli bir şey təklif edir Apple Watch burada hər hansı digər tətbiqdən daha çoxdur. IPhone-da bir resept seçib bişirməyə başladıqdan sonra mobil cihazınızdakı reseptin addımlarını araşdırmaq üçün saatdan istifadə edə bilərsiniz. Bu təlimatlarla birlikdə bişirməyə davam etmək üçün daha asan bir yol verir.\nMövcuddur: iPhone, iPad, Apple Watchy Android\nBir vegetaryansınızsa və ya yalnız dadlı tərəvəzləri qiymətləndirirsinizsə, dadlı reseptlər üçün Veggie Həftəsini sevəcəksiniz. IPhone-da bir resept seçin, sonra maddələrə baxın və qablar hazırlayarkən biləyinizdəki taymeri idarə edin.\nMövcuddur: iPhone, iPad və Apple Watch\nQiymeti: Pulsuz əlavə reseptlər üçün proqramda satınalma ilə\nBunu sarın Apple Watch yemək yardım proqramı\nÇox pis App Store artıq yoxdur Apple Watch Pişirmə tətbiqi. Biləklərinizdəki reseptləri izləyə və izləyə bilmək ideal olardı. Ancaq bu günə qədər bu proqramlar mətbəxdə sizə kömək edə bilər.\nDigər tətbiqlərin siyahısı üçün "Ən yaxşısı" tətbiqetməsinə baxın Apple Watch.


Azərbaycan xalqının ümummilli lideri.\n27 mart 1997-ci ildə Kiyevdə Azərbaycanın dövlət başçısına Ukraynanın ali mükafatı "Yaroslav Mudrı" ordeni təqdim edilmişdir.\n13 aprel 1999-cu ildə Prezident Heydər Əliyev Türkiyənin ən nüfuzlu mükafatı - "Atatürk Sülh Mükafatına" layiq görülmüşdür.\n20 yanvar 2001-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevə Moskva Dövlət Universitetinin "Fəxri professoru" adı verilmişdir.\n3 aprel 2003-cü ildə Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev Rusiya Federasiyasının Təhlükəsizlik, Müdafiə və Hüquq Qaydası Problemləri Akademiyasının professoru və həqiqi üzvü seçilmiş, Y.V.Andropov adına mükafata layiq görülmüşdür.\n10 may 2003-cü ildə Rusiyanın yüksək mükafatı - Müqəddəs Apostol Andrey Pervozvannı ordeni ilə təltif olunmuşdur.\nAzərbaycan xalqı milli dövlətçiliyinin dağılmaq təhlükəsi qarşısında qaldığını gördüyü və artıq ən ağır günlərini yaşadığı bir zamanda - 1993-cü ilin iyununda mövcud hakimiyyətin dəyişilməsini təkidlə tələb etmiş və həmin vaxtdan taleyini yenə Heydər Əliyevə etibar etmişdir. Xalqının belə dar bir gündə qaldığını görüb onun təkidli dəvətini qəbul edən Heydər Əliyev Azərbaycanda yenidən böyük siyasətə qayıtmışdı. Xalq Heydər Əliyevin bu qayıdışını ümid və sevinclə qarşılamış, həmin günü isə Milli Qurtuluş günü kimi müstəqil Azərbaycanın tarixinə yazmışdır.\nAzərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsində Ümummilli lider Heydər Əliyev haqqında


SOCAR-ın qeyri-neft sektoru üzrə ixracının dəyəri açıqlanıb | Report.az\nSOCAR-ın qeyri-neft sektoru üzrə ixracının dəyəri açıqlanıb\nSOCAR-ın qeyri-neft sektoru üzrə ixracının dəyəri açıqlanıb Bu ilin fevral ayında qeyri-neft sektoru üzrə ixrac əməliyyatlarında iştirak edən dövlətə məxsus şirkətlərin siyahısına SOCAR-ın Marketinq və İqtisadi Əməliyyatlar İdarəsi başçılıq edib.\n2 Aprel , 2020 13:24\nBu ilin fevral ayında qeyri-neft sektoru üzrə ixrac əməliyyatlarında iştirak edən dövlətə məxsus şirkətlərin siyahısına SOCAR-ın Marketinq və İqtisadi Əməliyyatlar İdarəsi başçılıq edib.\n“Report” xəbər verir ki, bu barədə İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin (İİTKM) “İxrac İcmalı”nın 2020-ci ilin mart sayında göstərilib.\nHesabat dövründə İdarənin qeyri-neft sektoru üzrə ixracı 23,6 mln ABŞ dolları təşkil edib.\nBu siyahıda növbəti yerləri “Azərenerji” ASC (17,8 mln ABŞ dolları), “AzerGold” QSC (13,9 mln ABŞ dolları), “Azəralüminium” MMC (12,9 mln ABŞ dolları), “Azərpambıq Aqrar Sənaye Kompleksi” MMC (4,9 mln ABŞ dolları), “Azərbaycan Hava Yolları” QSC (2,2 mln ABŞ dolları), “Azərbaycan İstilik Elektrik Stansiyası” MMC (822 min ABŞ dolları), “ASK Şüşə” MMC (166 min ABŞ dolları) tutub.\nRus versiyası Управление SOCAR экспортировало ненефтяную продукцию на 24 млн долларов\nİngilis versiyası SOCAR Department's export operations amount to $24M


İqlim Dəyişmələri üzrə Konfransda fəlakətli yoldan geri qayıtmaq çağırışı səslənib - AZƏRTAC – Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi\nAZƏRTAC BMT-nin saytına istinadla xəbər verir ki, Dünya Meteorologiya Təşkilatının baş katibi Peteri Taalas iki iri tədqiqatın xoşagəlməz nəticələrini xatırladıb: bunların birincisi sentyabrda İqlim Sammitində təqdim edilib, ikincisi Madrid konfransı ərəfəsində açıqlanıb.\nBMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Konvensiyasının icraçı katibi Patrisiya Espinosa deyib: “Biz yanlış yolda irəliləyirik”. O bildirib ki, Paris sazişi artıq bir çox aspektlər üzrə yerinə yetirilir, lakin razılaşdırma tələb edən ən mühüm məsələlərdən biri VI maddəni həyata keçirməkdir. Yeri gəlmişkən, elə bu maddədə parnik qazları emissiyalarının azaldılmasının zəruriliyindən, habelə iqlim dəyişmələrinə qarşı mübarizədə özəl sektorun rolundan danışılır. Bundan əlavə, həmin maddə “emissiyalar ticarəti” imkanını nəzərdən keçirir. Tullantılarının həcmi müəyyən olunan normadan aşağı olan ölkə bu fərqi tullantılarla bağlı öhdəliklərini yerinə yetirməyən dövlətə sata bilər. Bu mexanizm yalnız tullantıların qlobal həddinin müəyyən edilməsi və mübadilə zamanı həmin həddin artırılmaması şərti ilə işləyə bilər. P.Espinosa Paris Sazişinin iştirakçısı olan ölkələrin nazirlərinə müraciətində etiraf edib ki, bir çox texniki məsələlərin həllini gələcəyə saxlamaq lazım gələcək. Lakin bu gün burada, Madriddə razılıq əldə etmək lazımdır. “Biz son beş ildə ciddi irəliləmişik, lakin indi sıçrayış edib işimizi başa çatdırmalıyıq”, - deyə iqlim konvensiyasının katibliyinin rəhbəri fikrini tamamlayıb.\nAZERTAG.AZ :İqlim Dəyişmələri üzrə Konfransda fəlakətli yoldan geri qayıtmaq çağırışı səslənib


Palitra qəzeti21 nəfər əvvəlki iş yerinə bərpa olunub\n21 nəfər əvvəlki iş yerinə bərpa olunub\nTarix: 20.12.2016 | Saat: 16:57:00 | E-mail | Çapa göndər\nVətəndaş müraciətlərinə əsasən Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yanında Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinin həyata keçirdiyi tədbirlər nəticəsində cari ilin yanvar-noyabr aylarında işəgötürənlər tərəfindən gecikdirilmiş sosial xarakterli ödənişlərdən ibarət 826 min 195 manat məbləğində vəsaitin işçilərə ödənilməsi təmin edilib.\nNazirliyin İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsindən verilən məlumata görə, həmin vəsaitin 782 min 531 manatı (94,7%) gecikdirilmiş əmək haqlarından, 25 min 774 manatı (3,2%) işəgötürənlər tərəfindən işçilərə ödənilməli olan sosial müavinətlər və kompensasiyalardan ibarət olub. Qalan hissəsini isə zərərə görə ödənclər təşkil edib. Ayrı-ayrı vətəndaşların işdən qeyri-qanuni şəkildə azad edilmələri ilə bağlı müraciətlərlə əlaqədar görülən tədbirlər nəticəsində isə 21 nəfər işçinin yenidən əvvəlki işlərinə bərpa edilmələri təmin olunub.\nQeyd olunanlarla bərabər, cari ilin ötən dövründə əmək qanunvericiliyinə əməl olunması ilə bağlı Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidməti tərəfindən işəgötürənlər arasında maarifləndirmə işləri də davam etdirilib. Xidmətin əməkdaşları əmək qanunvericiliyində əməyin mühafizəsi ilə bağlı qeyd olunan norma və standartların tətbiqi barədə işəgötürənləri ətraflı şəkildə məlumatlandırırlar.


Şəhadət barmağınız daha uzundursa... – Barmaqların sirri - Medianews\nŞəhadət barmağınız daha uzundursa… – Barmaqların sirri\nNəşr edilib: 2017/11/29 7:41 Rubrika: Maraqlı Baxış sayı: 3343 Müəllif: Editor\nBarmaqlarınız sizin haqqınızda hər şeyi danışa bilər. Sağ və ya sol əlinizin şəhadət və adsız (nişan) barmaqlarını ovucdan başladığı yerdən xətkeş ilə ölçərək, sizə məxsus bəzi əlamətləri aşkar edə bilərsiniz. Şəhadət barmağı adsız barmaqdan uzundursa, siz, böyük ehtimalla kişi cinsindənsiniz.\nAxar.az xəbər verir ki, bu barədə məlumatı tanınmış həkim Vasif İsmayıl qeyd edib. O bildirib ki, barmaq ölçüsünə görə, xəstəlikləri, çəkini və sairə əlamətləri bilmək mümkündür:\n“Bir kişidə adsız barmaq şəhadət barmağından uzundursa, həmin şəxsdə prostat xərçəngi riski yüksəkdir, qadınlara daha çox maraq göstərirlər. Belə şəxslərdə alkoqolizm riski daha yüksəkdir, daha aqressivdirlər və idmanda daha başarılıdırlar. Digər halda isə, yəni kişidə şəhadət barmağı adsız barmaqdan daha uzundursa, sperma dəyərləri daha zəifdir, ürək xəstəlikləri, piylənmə riski daha çoxdur. Bu şəxslərdə prostat xərçəngi riski daha azdır, daha az kompüter oyunları oynayırlar, daha çox depressiyaya düşürlər və daha çox şizofreniya ilə xəstələnirlər. Həmçinin onlar imtahanlarda daha başarılıdırlar, çox vaxt bir qadınla münasibət qururlar. Onlar qeyri-adi şeylərə, ekstrasenslərə və fala daha çox inanırlar”.\nVasif İsmayıl qadınların şəhadət və adsız barmaqların quruluşu haqqında da danışıb.\nBir qadında adsız barmaq şəhadət barmağından daha uzundursa, onlarda da alkoqolizm riskinin daha yüksək olduğunu söyləyən həkim onların idmanda başarılı olduğunu və yazı xəttinin kişilərə bənzədiyini bildirib:\n“Bir qadında şəhadət barmağı adsız barmaqdan daha uzundursa, daha çox uşaq dünyaya gətirə bilərlər və onlarda iybilmə, qoxu və görmə qabiliyyətləri daha yüksəkdir. Belə barmaq quruluşuna sahib olan qadınlar daha çox tək partyorla yaşayırlar”.\nHəkim onu da qeyd edib ki, insan barmaqlarının uzunluğunun insanın öz hormonları ilə əlaqəsi azdır:\n“İnsan barmaqlarının uzunluğunun o insanın anasının ona hamilə ikən 13-cü həftədə bədənindəki testosterone, estrogen nisbəti ilə əlaqəsi var. Bu fakt elmi olaraq da təsdiq edilib və təkcə insanda deyil, bütün məməlilərdə müşahidə edilir”.\nDaha bir azərbaycanlı “O Səs Türkiyə”də –…\nƏn şanssız qan qrupları


Bu ölkədə kişilər arıq qızlarla evlənmir: Səbəb isə... - FOTOLAR\nAfrika qitəsində yerləşən Moritaniyada evlənmə ərəfəsində olan qızların arıq olması utanc kimi qəbul edilir. -a istinadən xəbər verir ki, bu ölkədə evlənən qızların çəkisi 100-dən çox olmalıdır. Bu ölkədə kişilər arıq qızlarl\nMayonezin ev şəraitində hazırlanması qaydası\nDietoloqlar və sağlam qida tərəfdarlarının nə deməyindən asılı olmayaraq mayonez bizim ən yaxşı sousumuz olaraq qalır. Çünki onsuz salatları heç təsəvvür etmək olmur. Onu ev şəraitində neçə hazırlamaq olar? Ev şəraitind\nKosmetoloqa getmədən üz dərinizi canlandırıb, məsamələri təmizləyəcəyiniz vasitə\nQızıl maska ilə cavan qalmağın sirri. 24k eyarlı qızıl toz qatqılı maska (burda qızılın emalı zamanı kənarda qalan ve qızıl kütləyə çevrilməyən tozdan istifadə olunur) . Maska bir nece defe istifadeye uygundur. Üz və boyun\nÜzdəki və boyundakı ət xallardan təbii yolla 5 günə xilas olun!\nResept olduqca asandır. bildirir ki, sizə lazım olan alma sirkəsi və bir neçə tibbi yapışqandır, xalların sayından asılı olaraq. Ləvazimatları hazırlayıb əməliyyata başlaya bilərik. 2-3 damcı alma sirkəsini yapışqana damcılada\nHəbs edilən Fədayə Laçınla bağlı bu VİDEO ÜRƏKLƏRİ DAĞLADI\n"Modern muzik" qrupu həbsdə olan müğənni Fədayə Laçının mahnısını fərqli tərzdə ifa edib. xəbər verir ki, qrup üç nəfərdən ibarətdir. Kamança ifaçısı Şəhriyar Musayev, klassik gitar ifaçısı Vüqar İsmayılov və kajo\nVarikoz genişlənmənin qarşısını almaq üçün nə etməli. Varkoz illər ərzində inkişaf edə bilər, onun qarşısını almaq üçün bir neşə məsləhət:. - televizora baxanda, qəzet oxuyanda və ya sadəcə dicələndə ayaqlarınızı bir qədə\nArvadından şübhələnən hərbçi dostunu evinə göndərdi: yataq otağında çəkilən FOTO XƏYANƏTİ AŞKARA ÇIXARDI\nHərbçi ərini aldadan ABŞ-lı qadın yataq otağında basqına məruz qalıb. Haberler-ə istinadən xəbər verir ki, Əfqanıstanda xidmət edən şəxs həyat yoldaşının ona xəyanət etdiyindən şübhələnərək dostundan evlərinə getməyi xahi\n"Lady Sharm"ın rəhbərləri həbs olundu - Saxta etiket vurublar... + Fotolar\nDaxili İşlər Nazirliyi "Lady Sharm" mağazalar şəbəkəsinin vəzifəli şəxslərinin cinayət işinə cəlb olunması barədə açıqlama yayıb. "Qafqazinfo"ya daxil olan məlumatda qeyd olunur ki, daxil olan çoxsayl\nRevmatizm, radikulit, artrozda - Mixəkli dərman\nBilək və dizlərdə ağrı, artroz, artrit, revmatizm, radikulit, miazit kimi ağrıverən xəstəliklərdə köməyinizə adi mixək çata bilər. -a istinadən bildirir ki, odekolonda mixək cövhərini hazırlamaq üçün 20 qr mixəyin üzərin\nXalq artistinin ŞOK QİYMƏTƏ olan maşının NÖMRƏSİ\nXalq artisti Aygün Kazımovanidarə etdiyi sarı rəngli "Chevrolet Camaro Cabriolet" avtomobilinin 99 DT 99 dövlət qeydiyyat nişanlı nömrəsinin qiyməti bəlli olub. xəbər verir ki, avtomobil satışı ilə məşğul şəxsləri\nQadın əllərinə soğan sürtdü - NƏTİCƏ ŞOK ETDİ\nBu qadın əllərinə çiy soğanı qoyur . Budur təəccüblü nəticələr. İnqrediyent, hansı ki, sizin mətbəxinizdə var, amma siz, ondan soyuqdəyməyə, ağrıya və qaşınmaya qarşı mübarizə üçün istifadə etməyi düşünməmisiniz. Soğan flavonoi\nxəbər verir ki, aparılan araşdırmalar nəticəsində limonun əhval-ruhiyyəni qaldırdığı, konsentrasiyanı bərpa etdiyi, üstəlik havada uçuşan mikrobları təmizlədiyi məlum olub. Odur ki, mütəxəssislər yatmazdan əvvəl çarpayını\nRəqsanə qızı ilə baş həkimin qalmaqalı haqda: "Basıb gözünü çıxarmalıdır"\nXəbər verdiyimiz kimi, müğənni Rəqsanə İsmayılovanın qızı Aysunla 1 saylı körpələr evinin baş həkimi Nəhayət Əliyeva arasında qalmaqal yaşanıb. Axşam.az-ın məlumatına görə, Aysun uşaq evinə gələn ərzaqların və bezlərin ba\nTükənməz faydalı moruq saplağı\nMoruqdan mürəbbə və ya kompot bişirdikdə saplaqlar adətən atılır. Lakin bu çox böyük səhvdir. Moruğun saplaqları moruq qədər xeyirlidir. Bu saplaqların tərkibində giləmeyvədə olan bütün faydalı maddələr mövcuddur. Bu səbəbdə\ngdu rif melumatlari 2020, gdu rif haqqinda melumat , gdu rif xeberleri, gdu rif haqqinda ətraflı xanim.az saytında öyrənə bilərsiz\nsonxeber.az sonxeberler.az donlar 2020 kosmetik vasiteler həkim məsləhəti bulkalar saglamliq imam sadiq bagirsaqlari temizlemek ucun kosmetika gozəl qiz sekileri omac li paxlava


11 Avqust 2021 18:19\nBu gün Azərbaycanın Müdafiə Nazirliyi bəyanat yayaraq Qarabağdakı vəziyyətin həyəcanlı olduğunu açıq formada göstərdi. Nazirliyin bəyanatında qeyd olunur ki, 10 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti, Rusiya Federasiyası Prezidenti və Ermənistan Baş nazirinin imzaladığı üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq, Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının tam şəkildə Rusiya Federasiyası sülhməramlı qüvvələrinin müvəqqəti yerləşdirildiyi Azərbaycan ərazilərindən çıxarılması təmin olunmayıb.\nMüdafiə Nazirliyinin bəyanatında o da vurğulanır ki, son günlər ərzində Ermənistanın üçtərəfli bəyanatı kobud şəkildə pozaraq öz silahlı qüvvələrinin şəxsi heyətini Rusiya Federasiyası sülhməramlı qüvvələrinin müvəqqəti yerləşdirildiyi Azərbaycan ərazilərinə daşıması, Muxtarkənd, Şuşakənd məntəqələri yaxınlığında, eləcə də Kəlbəcər və Laçın rayonlarının inzibati hüdudlarının şərq istiqamətindəki ərazilərdə yeni erməni postlarını qoyması halları müşahidə olunur.\nErmənistan tərəfi məqsədyönlü şəkildə vəziyyətin gərginləşdirilməsi üçün bu kimi təxribatlara əl atır. Bildirilir ki, Azərbaycan Ordusu tərəfindən bütün adekvat tədbirlərin görülməsi təmin olunacaq: "Rusiya Federasiyası sülhməramlı qüvvələri üçtərəfli bəyanatın müddəalarına uyğun olaraq müvəqqəti dislokasiya olunduqları Azərbaycan ərazilərində Ermənistan silahlı qüvvələrinin yerləşdirilməsi hallarına son qoymalıdır".\nArdınca İran İslam Respublikasının Azərbaycandakı səfiri Xarici İşlər Nazirliyinə (XİN) dəvət olundu. Görüşdə səfirin diqqəti İran İslam Respublikasına məxsus yük avtomobillərinin Qarabağa qanunsuz səfər etməsi ilə bağlı aşkar edilmiş arzuolunmaz faktlara cəlb edilib və bununla bağlı qarşı tərəfə nota təqdim edilib.\nƏslində nə baş verir? Proseslərin bundan sonrakı axarı necə olacaq?\nBütün bunlarla bağlı siyasi icmalçı Asif Nərimanlının PUBLİKA TV-yə müsahibəsində danışıb. Asif Nərimanlı bildirib ki, Azərbaycan yaxın vaxtlarda Qarabağda yenidən anti-terror əməliyyatlarına başlaya bilər. Ekspertin fikrincə, söhbət Qarabağdakı qanunsuz silahlı birləşmələrin çıxarılmasından gedir.\nMüsahibə ilə daha ətraflı aşağıdakı videodan tanış ola bilərsiniz:


Seni Axtariram (14.03.2019) Tam verlis - informasiya.com.az\nAd: Qultakin SulegmanovaŞərh: Bu narincin burnu niye iyrencdi bele\nAd: selam lenŞərh: CAHANGIRIN ANASI 1HEFDE ONCE DUNYASINI DEYIWIB.ALLAH REHMET ELESIN.O CURE ANALARIN YERI BIRBAWA CENNETDI.\nAd: aygun nevefovaŞərh: Halaldi Sefiqe xanim.nece duz diaqnozunu qoydu Ezizeni bu gun gordum dedim sen xosqedemin verlisine cixmisan qurana and icdi sehere kimide telefon elinnen dusmedi cox exlaqsiz qadindi\nAd: ayan hacievaŞərh: etim tokuluree bu turanden\nAd: _Родики_ Мурадики_Şərh: BU MUGENNILERIN HAMISI EV DAGIDAN FAIWELERDIR\nAd: Наталья ШишинаŞərh: Сана вурум ай хошдамак.\nAd: Sadiqq KerimovvŞərh: Ay daaa ne qeder güldüm ayeee. Xoşu deyir bu ölke qanunlarla idare olunur)) esrin anektotudu bu\nAd: Veli MüslümzadeŞərh: Fexri doktor 👍\nAd: ayten islamqiziŞərh: Dilare xanim deyesen Gedebeylidi,orda o vaxt veziyyet bele idi el qinagi cox guclu idi dayim qizinin da basina gelib yetim qiz idi usaqi zulumle menim qohum eqrabanin kömekliyi ile saxladi kend el oba qinaq here bir söz dedi,amma usaqi atmadi\nAd: Qatiba TeymurovaŞərh: Dilare xanim maymaqdiye\nAd: Зака АгаевŞərh: Ehsen Mehman halal Olsun sene seni terbiye veren o Anaya\nAd: Maga GurbanovŞərh: Allah sen gorsetme mehmanan oturu hami axladi amma mehmanin anasi eyer ona ana demey olarsa elebil boya gelif guleshener gimi deyanif oxlu gucaxladi genede axlamadi\nAd: Turan AslanzadəŞərh: Verlisde bu eybecer ezizenin yanlnda gor kim oturbe\nAd: Mehluqe HesenovaŞərh: Sefiqe xanim ne qeder üyeyi yumsax qadindi\nAd: anar bayramliŞərh: ahahha diyir ucmure ucurdurlar😂😂😂😂\nAd: dogma vetenŞərh: Ayilin ay kisiler oz qazancinizi ailenize yedirdin ailenize deyer verin\nAd: Мастон МастонŞərh: Я в Узбекистана иранка Камила если было бы из Азербайджана дерали иносон олсаедим хушгадам хонима гахрамонлик верардим\nAd: Xanim AliyevaŞərh: Reşid mellim Allah sizi saxlasn\nAd: Irade Eliyeva EliyevaŞərh: Men başa düşmürem azdımı ki 23 yaş özünden böyük gişıye ere geden burda aaaaaa edib tecüblenesi ne var ki 2 cide niye ba\nQasının adını vermir iminoy ayselı deyir besdirin özünüzü gülmeli veziyete qoyduz pul her işı hell edir\nAd: Elton RustemliŞərh: Guya xodqedem bilmir elèmi az yasli qadinla yasli kisiler gezir bu qeder de yoxda o xosu guya dunyadan xeberin yoxdu\nAd: ACTIVE PROŞərh: ALLAH REHMET ELESIN ROVSENE BOYUK QARDAS ANASI HECI XANMNAN YENE XEYIRXAQ IS\nAd: Xiaomi RedmiŞərh: Xoşqədəm xanım verliş bitecek birazdan qonaqları təqdim edirsiz?\nAd: Азалия м сойŞərh: Валлах лап есеб олдум Мехманы ахтаран о гырмызы палтар арвада .о не дурушду .еле бил хамынын борчу вар буна .нече союг арвадды .офф тезигим галхды еле бил .\nAd: Vusala AkhundovaŞərh: Eshi qizlar vare, tanishimin salonuna gelir, 20 yashlari var, 40-50 yashli kishilerle gezirler, hele fexr de edirler ki, arvadina baxmir, mene mashin alir saxliyir, qirilasiz ele!\nAd: Сугра МустафаеваŞərh: Mehmana baxan ana duz daniwir, oz anasi hallagendi\nAd: Xiaomi RedmiŞərh: Adam utanır bu qadınların əlindən..tfu\nAd: səbir et kamına çatŞərh: Yuva yixanin yuvasi olmaz Allah onlarin belasini versin har kimki yuva yixir\nAd: Алахвердова НаиляŞərh: TURANENIN ERININ GOZU KORDUR AYSELDEN YUZ KERE GOZELDIR BU GADIN.\nAd: Алахвердова НаиляŞərh: TURANE XANIM COX GOZEL VE AXILLI GADINDIR.ONA KOMEK EDIN.XAIW EDIRIK.\nAd: SevdaŞərh: Dilare xaniminda duruşuna baxda elin beline qoymagina baxeee😂\nAd: Aynur IsmayilliŞərh: Halaldi Wefiqe xanim dediyvuz soze gore atasi yoxe babasi\nAd: Cavidan UsubovŞərh: ..\nAd: Aynura MammadovaŞərh: Xosqedem deyirsenki genc qiz atasi yasda kisiyle esq yasamaz bes instada xos sozler yazdiqin o oqlan vara atasi Medet Quliyev bes o nece nevesi yasda qizla evli deyilmi? Hec olmasa danisanda ele daniski bu camahat yemeyi qulaqna yemir guya sen hec bele seylerin olduqunu bilmirsende. Qaldiki Azerbaycan qanunlarla idare olunur zad bos seydi Azerbaycanda ne cinayet desez bas verir illerlede gizli qalir hele memurlarin toretdiyi cinayetleri umumiyyetle gormezden gelirler az basib baqlayin\nAd: Илаха СеидоваŞərh: Xowqedem xanim xaiw edirem Rewod mellim tez tez olsunda studyada onun sozleri meni sakitlewdirir .... Allah olen o genc yarawiqli oqlai rehmet elesin anasina sebir versin (amin)\nAd: Elmar GadzievŞərh: Азербайджане после одного единственного митинга оппозиции в Баку смотрите как власти зашухерились, сразу подняли зарплаты и пенсии,выпускают узников с тюрем,президент совершает тюрне по стране и лично встречается с людьми, даже самостроям решили дать купчую,сняли запрет с походов в леса и много чего другого.\nAd: Qulum SabahŞərh: Burda Yaziblar ki Bu Xanim Ayselden Min defe Qewenqdir Beli duzdur Bes 47 Yawli Kiwiye Yarawan Hereket Deqil axi Qul kimi Aylesi Iki Qiz Ovladi Boyuyur Onlarinda Qeleceyi var herlenib firlanib Yaziq Uwaqlarinda Bawina Qelecek Adam Qiraqda Ne Edirse Etsin Ayleye de Ayle kimi Baxmalidir Ayle Hecne Bilmemelidir Bildise Artiq bu Boyuk Udardi Boyuk Zerbedir Aylecun\nAd: Əsmər ƏzizliŞərh: bu Volqaqraddan gələn xanım Azərbaycanca danışa bilmır belələri rasiyyada nəcür baş çıxardır,birdə ki hər halda uşaqını atıbda,,dedi ki kasıb idiy ona görə atdım\nAd: Samira MamadovaŞərh: kul senin ana bawina ogul axdarmaga yox ozunu reklam etmeye gedib\nAd: Дарья МуценицеŞərh: neje yeni o heqiqeten de vurusmaga gelib\nAd: Дарья МуценицеŞərh: olym olsun senin kimi anaya ay dilare size xanim demeye dilim gelmir\nAd: Vip ProŞərh: ALLAH RESID MUELLIMIN OMRUNU UZUN ELESIN\nAd: Leyla ALIYEVAŞərh: Halal olsun oglana anasina hormet etdi.\nAd: Leyla ALIYEVAŞərh: Ag Sacli oglan gadinin oglu Rovsen Lenkeranskiye nece benzeyir duruwu hereketi agiz hereketi.\nAd: Расул НабиевŞərh: Bu xanim Bu yasinda Ayselden min defe qesengdir hemde bir Anadir.Ayseller pul Para harda var ordadirlar.Sabah pulun olmasa *давай до свидания *.Yeniden o qadina mohtac bele qala bilersen heyat bumeranqdir.\nAd: Um MaryamŞərh: Halal olsun size SHAFIQA xanim\nAd: Nurgün AygünŞərh: Xoşqədəm xanım size hörmətim sonsuzdur.Amma bu dəfə heç bəyənmədim,kəlmə başı Ayselin gözləyyindən demənizi.Çunki siz belə deməklə o kişinin haqlı olaraq,ailəsini dağıdıb o qadına getməyini dəstəkləmiş olursunuz.(sizin əslində niyyetinizin bu olmadığını bilirik,siz demək istəyirsiniz gözəl qızdır,gənc biri ilə ailə qursun Ama bunun kimilərə ailə yox cib lazımdı) Siz yaxşısı Turanə xanımın təbii gözəlliyindən,mədəni xanım oldugundan ağız dolusu danışın bəlkə yoldaşı peşmançılıq hissi keçirsin.Ayselin yaşına baxın Turanə xanımın yaşına baxın.Sir sifətini iynəylə, silikonla düzəldən gözəllikdən deyil,makyajsız təbii gözəllikdən bəhs edin.\nAd: Ziya HuseynzadeŞərh: Aysel wou biznesin parlaq quwudur...\nAd: valida MŞərh: Bu mugenni utanmaz exlaqsiz bele qadinlarin cezasi verilmelidi!\nAd: Алиева ПарванаŞərh: Wefiqe xanim bir denesiz\nAd: Nigar MirzeliyevaŞərh: Bu exlaqsizllar Azerbaycan'da Hemise ondedi\nAd: Marina GalaŞərh: Gozel insan azerbaycanln fexri Resid mellim gunde gelin studyaya sizi gordum cox sad oldum sene qerib elden coxlu salamlar\nAd: Nofel RusdemovŞərh: Reşid qelet edir ozu şorgozdur yeqin ele gozel qadinlar varki kişileri gezir otanmire onda menim erimin gozelliyi yoxdu onda mende ozume er axtarim\nAd: alina мансуроваŞərh: Salam xowqedem xanlm bu ne ablrslzdlqlqardl azerbaycanda baw allb gedir bu nedir 16 yawlnda qlzln anasl da bubiarcllgl acarml onun uwaqlarl boyiyub camatln araslnda nece gezsin deyirlirler rus milleti bele yeni rusdular amma vallahi bizim millet ruslarl geride qoyib aylbdl eeee biz azerbaycanllylq axlllll\nAd: PRSFM ABDUŞərh: Ele bir durum yaratdilarki aysel haqli çixdi.aysel o qadin yasadigi her acini sende yasayacaqsan.\nAd: NargisŞərh: Şəfiqə xanım 👏👏👏\nAd: Рамил ГулиевŞərh: Bu xowqedem xanimda hele deyir yixilanin elinen tutmaq lazimdi qiz gedib isdediyini etsin qarnini doldursun bilimir kimnen sora valedin onu qebul edsin ele wey olar\nAd: Leysan PasaiŞərh: Olar bəs Azərbaycan da öldürülmüşdü Lermi?\nAd: Leysan PasaiŞərh: Nə demokratik lildən danisirsize....bəs Tərxan?bəs Çinarə?\nAd: irada rahimovaŞərh: Ali tehsiliyem, iqtisadciyam. Hemiwe namusumla yawamiwam. Ona gore de maddi cehetden pis yawasam da, Amma esas Allah yaninda yaxwi yawayasan.\nAd: Tural ImamverdiyevŞərh: ЗА\nAd: Вугар КазымовŞərh: Salam\nAd: Gulnar OmarovaŞərh: Birazdan Hecinin arvadi gelecek 😂😂😂\nAd: Sima fadiŞərh: Башыны йере сохум ай бела ана .ела бил тойа гелиб\nAd: Sima fadiŞərh: Чирк верир ее . Ерзуман бурда ду арзуман орда дур\nAd: Gulnar OmarovaŞərh: Her usaq dunyaya getiren "ANA"olmur\nAd: Maya GurbanovaŞərh: Afet bitdi,indi Aysel reyting yigir insanlari bu geder duwuncesiz saymayin,ayibdir\nAd: Ilqar MemmedovŞərh: Rebbim ovladlarimizi qorusun.amin\nAd: Ilqar MemmedovŞərh: TERXANIN OLUM XEBERINE UZULDUM.REBBIM GUNAHLARINI BAGISLASIN.AMIN.\nAd: Наталья СкробоваŞərh: Xosqedem elcine ozbey qizi lazimdeyil, onlar yaxsi qiz olmullar\nAd: AyseGurbey EfeŞərh: helal olsun sana turane hanimi namusuna minetaram ele bir anaya tesekur ederem\nAd: Ayna HabibovaŞərh: Bu Xoshqedem de hec vaxt semimi olmadi da\nAd: Rasulроа MamedovŞərh: Bu usaq axdarana oxsamir bardoviy paltar.arsiz kimi disini ceverdir.arsiz qadin\nAd: Michel HarbŞərh: Əzizəyə tamah salanın özünün psixiki problemi var\nAd: Camila AliyevaŞərh: Xoşqədəm xanım, niyə inanmırsınız? Bəs 28 yaşlı bir qızın tanınmış sima deyil, villasını tikdirməsinə inanırsınız? Mən ömür boyu işləmişəm. Cəmiyyətə təhsilli şəxsiyyətlər bəxş etmiəşəm. Mən niyə tikdirə bilmirəm?\nAd: ejhdhd HshshsŞərh: йетим елчинин бунунлада демейини дагыдачаглар\nAd: Ramilə ƏliyevaŞərh: Dilərin başinda xarabliq vardi\nAd: ejhdhd HshshsŞərh: илахи бу не чуре анады\nAd: ejhdhd HshshsŞərh: бу ешекди диларе\nAd: ejhdhd HshshsŞərh: айрымды гедебейлиди она горе еледи о гадын глейди\nAd: Rasulроа MamedovŞərh: BU AYSEL ATV VUSALE ELIZADENIN QOHUMUDU DEYIRDILER\nAd: Rasulроа MamedovŞərh: SEFIQE XANIM BURANIN GOZUDEY YENE GELDI.HEMISE VERILISDE OLASINIZ.\nAd: ejhdhd HshshsŞərh: алах евини йыхсын ай азизе озунуда ушагларыныда биябр едирсен\nAd: ejhdhd HshshsŞərh: хошгедем ханым о елчин учун ора гелмек истейен озбек гызы дузгун дейил 100 фаиз\nAd: Heseneli MusazadeŞərh: Orda en duzcun daniwan wefiqe xanimdi halaldi cox sax ol\nAd: ejhdhd HshshsŞərh: алах сенин беланы версин чагал ана о евладларын башыны ашагы елийир айыб олсун\nAd: ejhdhd HshshsŞərh: пис гызын узу гара олсун айыб олсун\nAd: ejhdhd HshshsŞərh: йетиминде бехти варыймыш чаван гыз чохлу вар девлет йетим елчинин\nAd: ejhdhd HshshsŞərh: алахым бу аналара себир вер евладлары тапылсын\nAd: ejhdhd HshshsŞərh: айселе нече хаг газандыраг халхын евини йыхыб ону вапиши ефирлерден итирсинлер\nAd: Demir KayaŞərh: Reşid guyya danisdi daaa\nAd: Demir KayaŞərh: Sou veriler mehman bu senin anandi\nAd: Demir KayaŞərh: Qirmizi toy paltarini geyinib gelib usag axdariram ozude gulur esebim pozuldu ,xosuda sou verir\nAd: Demir KayaŞərh: Ay qoja kafdar ayıp olsun sene utanib oldunmu o namuslu arvadi efire cixartdin senin neve oynatma yasindi ayseli yox kul senin başına samiraldoya kişi deyerem sene yox\nAd: Gulmira !!!Şərh: Bu Dilara hanima etiwmiermi banami ela galdi delimi na bu kadin sanki sahtaidi bu\nAd: Demir KayaŞərh: O arvat danisigini bilmir hec usagi verdim dedesine indi axdariram o yanında oturanda oglanda ona advakat gelib gijder\nAd: Saxvaz IskenderovŞərh: wefiqe xanim seni cox istiyirem\nAd: иван ивановŞərh: Да харош. Это чё?\nAd: Gulmira !!!Şərh: Allahim kimsaya evlat acisi gostarmasin amin Allah sabir versin Tarhanin anesina😥😥😥😥\nAd: AyseGurbey EfeŞərh: Merhaba xosgedem xanim turane hanim cok namuslu kadina benzeyir rica ederim yardim edersiniz .\nAd: AYTAC BABAZADEŞərh: Bu ne mıls mıls salıbe


"Herbal boyuducu yag" satisi Bakida\nElan nömrəsi: 457033\nKişilər üçün bu boyuducu yag vasitəsilə penisin damarlarını genişlədərək penisin qalınlaşmasını və uzunluğunun artmasını, müalicəvi edərək sərtliyini təmin edə bilərsiniz. Sərtləşməmə problemi yaşayanlar üçün super məhsuldur. Minimal 4 sm nəticə əldə etmək mümkündür. Əks təsiri yoxdur və tərkibi tamamilə bitkilərdən hazırlanmışdır.\nBaxılıb: 124 , Tarix: 03.10.2019 Göndər\nMega boyuducu krem\nBeyaz gecikdirici mecun\nev alqi satqisi ev elanlari cam balkon unvan.az kiraye evler ünvan az islenmis mebel lolofo .az ucuz telefon ilkin odenissiz kreditle masinlar kombi ustasi kondisioner ustasi islenmis metbex mebeli metbex mebeli metbex mebelleri nokia c3 paltaryuyan tezbazar.az


“TANAP – dünya enerji bazarlarında dəyişiklik edəcək nəhəng bir layihədir” - Türkiyəli ekspert\n01 Dekabr 2019 - 14:51\n“TANAP – dünya enerji bazarlarında dəyişiklik edəcək nəhəng bir layihədir”- Türkiyəli ekspert\nTrans-Anadolu qaz kəmərinin (TANAP) – dünya enerji bazarlarında dəyişiklik edəcək nəhəng bir layihədir.\nM.Akan deyib: “Bildiyiniz kimi, Trans-Anadolu qaz kəmərinin “Şahdəniz-2” yatağından çıxarılan qazı Türkiyəyə və bu ölkədən Avropaya nəql edəcək. TANAP, Cənubi Qafqaz Boru Kəməri və Trans-Adriatik (TAP) qaz boru kəməri ilə “Cənub qaz dəhlizi” təşkil edəcək. Uzunluğu 1850 kilometr olan TANAP Türkiyənin 20 şəhərindən keçəcək. TANAP, Türkiyə ilə Azərbaycanın həyata keçirdiyi uğurlu əməliyyatlardan olacaq. TANAP – dünya enerji bazarlarında dəyişiklik edəcək, Türkiyə ilə Azərbaycanın arasında qardaşlıq əlagələrini və türk dünyasında birliyi əbədiləşdirən nəhəng bir layihədir”.\nM.Akan yekun olaraq deyib: “TANAP-ın açılışından sonra Trans-Adriatik Qaz Boru Kəmərinin (TAP) inşası başa çatacaq. Bundan sonra qaz Avropaya veriləcək. Bu layihə digər türk xalqları ilə münasibətlər üçün model olacaq. Bu boru xətti də Azərbaycanı Avropa ilə birləşdirəcək. Türkiyə təbii qaz idxalından asılıdır və buna görə də təbii qaz təchizatının təhlükəsizliyinə ehtiyacı var. Buna görə TANAP, Türkiyədəki qaza olan tələbatı ödəmək üçün vacib bir layihədir “.


əl-Hədid suresi | əl-Hədid oku əl-Hədid arapça türkçe\n57 - əl-Hədid\nəl-Hədid (Dəmir) surəsi (Mədinədə nazil olmuşdur, 29 ayədir)\n1. Göylərdə və yerdə nə varsa, (hamısı) Allahı təqdis edib şə'ninə tə'riflər deməkdədir. O, yenilməz qüvvət sahibi, hikmət sahibidir!\n10. (Ey insanlar!) Sizə nə olub ki, (mal-dövlətinizi) Allah yolunda xərcləmirsiniz? Halbuki göylərin və yerin mirası (bütün sərvəti, eləcə də siz öləndən sonra qoyub gedəcəyiniz malın hamısı) ancaq Allahındır. Sizlərdən (mal-dövlətini) fəthdən (Məkkənin fəthindən) əvvəl (Allah yolunda) sərf edənlər və (müşriklərə qarşı) vuruşanlar (başqaları ilə) eyni deyillər. Onlar (mallarını Allah yolunda) fəthdən sonra sərf edib döyüşənlərdən dərəcə e'tibarilə daha üstündürlər. Bununla belə, Allah onların hamısına (həm birincilərə, həm də ikincilərə) ən gözəl mükafat (Cənnət) və'd buyurmuşdur. Allah sizin nə etdiklərinizdən xəbərdardır!\n12. O gün (qiyamət günü, ya Peyğəmbər!) mö'min kişilərin və qadınların (səmimi e'tiqadları və dünyada etdikləri yaxşı əməllər müqabilində nail olduqları iman) nurunun onların önlərindən və sağ tərəflərindən axıb şö'lə saçdığını (qıl körpüsü üstündə onlara yol göstərdiyini) görəcəksən. (Mələklər onlara deyəcəklər: ) "Bu gün sizin müjdəniz (ağacları) altından çaylar axan cənnətlərdir. Siz orada əbədi qalacaqsınız!" Bu, böyük qurtuluşdur (uğurdur)!\n13. O gün münafiq kişi və qadınlar iman gətirənlərə: "(Bizi bir az) gözləyin ki, nurunuzdan bir qədər işıq alaq!" - deyəcəklər. (Onlara istehza ilə) belə cavab veriləcəkdir: "Geriyə dönüb işıq axtarın!" (Bu sözlərdən sonra) onların (mö'minlərlə münafiqlərin) arasına qapısının içəri tərəfində mərhəmət və bayır tərəfində əzab olan bir sədd çəkiləcəkdir.\n14. (Münafiqlər divarın içəri tərəfində olan mö'minləri) səsləyib deyəcəklər: "Məgər biz (dünyada) sizinlə birlikdə deyildikmi?!" (Mö'minlər) belə cavab verəcəklər: "Bəli (bizimlə birlikdə idiniz). Lakin siz özünüzü (nifaqla, ikiüzlülüklə) fitnəyə saldınız (fitnəyə salıb məhvə düçar etdiniz), siz (mö'minlərin başına bir fəlakət gəlməsini) gözləyirdiniz və (Allahın birliyinə, Muhəmməd əleyhissəlamın peyğəmbərliyinin həqiqiliyinə) şəkk edirdiniz. Allahın əmri (ölümünüz) gəlib çatanadək sizi xam xəyallar (tamah) aldatdı. Sizi Allah barəsində (Allah rəhmlidir, bütün günahlarınızdan keçər, sizə heç bir cəza verməz deyə) o tovlayan (Şeytan) tovladı!\n16. İman gətirənlərin qəlblərinin Allahın zikri və haqdan nazil olan (Qur'an) üçün yumşalması vaxtı gəlib çatmadımı?! Onlar özlərindən əvvəl kitab verilən kimsələr (yəhudilər və xaçpərəstlər) kimi olmasınlar. Onlarla (öz peyğəmbərləri arasında) uzun bir müddət keçmiş və (öyüd-nəsihəti unutduqları üçün) qəlbləri sərtləşmişdir. Onların çoxu (Allaha asi olan) fasiqlərdir!\n24. O kəslər ki, həm özləri xəsislik edər, həm də xalqa xəsis olmağı əmr edərlər. Kim (Allahın əmrlərindən, öyüd-nəsihətindən) üz döndərsə (ancaq özünə zərər edər). Həqiqətən, Allah ehtiyacsızdır, şükrə (və tə'rifə) layiqdir! (Onun bütün əməlləri bəyəniləndir!)\n25. And olsun ki, Biz peyğəmbərlərimizi açıq-aşkar dəlillərlə (mö'cüzələrlə) göndərdik. Biz onlara birlikdə (Allahın hökmlərini bildirən səmavi) kitab və ədalət tərəzisi (şəriət) nazil etdik ki, insanlar (bir-biri ilə) ədalətlə rəftar etsinlər. Biz həddindən artıq möhkəm olan və insanlara fayda verən dəmiri də icad (nazil) etdik (mə'dənlərdən çıxartdıq) ki, Allah (Özünü) görmədən Ona (onun dininə) və peyğəmbərlərinə kömək göstərənləri (dəmirdən düzəlmiş silahlarla kafirlərə qarşı vuruşan mücahidləri) bəlli etsin. Həqiqətən, Allah yenilməz qüvvət sahibi, qüdrət sahibidir!\n26. And olsun ki, Biz Nuhu və İbrahimi (peyğəmbər) göndərdik, peyğəmbərliyi və kitabı (Tövratı, Zəburu, İncili və Qur'anı) onların nəslinə verdik. Onlardan doğru yolda olan da vardır, çoxu isə (Allahın itaətindən çıxmış) fasiqlərdir!\n29. (Muhəmməd əleyhissəlama iman gətirməyən) kitab əhli bilsin ki, onlar Allahın lütfünə (mərhəmətinə, dilədiyi kimsəyə peyğəmbərlik əta etməsinə) heç bir vəchlə mane ola bilməzlər. Şübhəsiz ki, lütf (mərhəmət, ne'mət) Allahın əlindədir, onu istədiyinə bəxş edər. Allah çox böyük lütf (kərəm) sahibidir! [Və ya: kitab əhli Allahın lütfündən heç bir şeyə nail olmayacaqlarını, həqiqətən, lütfün (mərhəmətin) Allahın əlində olduğunu, Allahın da onu istədiyi kimsəyə bəxş etdiyini bilmədikləri üçünmü küfrdə israr edib dururlar? Halbuki bunu çox ə'la bilirlər].\nəl-Hədid suresini bu sayfadan okuyabilirsiniz. əl-Hədid suresini meali ile okuyup dilerseniz arapça olarak dinleyebilirsiniz. (AZERBAIJANI) QURAN əl-Hədid suresini ve meaili okuyabilirsiniz.\nəl-Hədid suresi açıklaması əl-Hədid (Dəmir) surəsi (Mədinədə nazil olmuşdur, 29 ayədir)\n1997'den bugüne 310.301.003. ziyaretcisiniz.


dollar 4005European Central Bank 3208forex 2901Euro 2739yen 1330fx 1080Ben Bernanke 1032Qe 752U.S. Federal Reserve 491Stimulus 475eurozone 416Japan 304finance ministers 287U.S. Fed 239G20 223shadow banking system 31Austerity 27G20 25


Mədəsiz yaşamaq mümkündür? - Bildirchin.az\nAna səhifə Maraqlı məlumatlar və faktlar Mədəsiz yaşamaq mümkündür?\nBir çox mədə xəstəliklərinin müalicəsi var və bu müalicə dərmanlarla həyata keçirilir. Bəzən isə əməliyyatla mədənin bir hissəsi götürülür, lakin CDH1 adlı genin inkişafı nəticəsində mədədə əmələ gələn xərçəng hüceyrələrindən mədəni təmizləmək mümkün deyil. Üstəlik bu xəstəliyə əvvəlcədən müəyyən etmək olduqca çətindir. Bu səbəblə də əlamətlər baş qaldıran zaman mədəni tamamilə götürmək lazım olur.\nƏvvəlki Məqaləİntihar etmək yoluxucudur?\nSonrakı MəqaləMotivasiyanızı yüksəltmək üçün 11 film məsləhəti


QAFQAZLİFE: “İnanıram ki, nəvəmin sorağı beynəlxalq bilik yarışlarından gələcək”\n“İnanıram ki, nəvəmin sorağı beynəlxalq bilik yarışlarından gələcək”\nŞirinbacı nənə 7 qız dünyaya gətirib. Çətinliklərə baxmayaraq, onların hər birinə ali təhsil verib. İndi onların hər bir uğuru ilə qürur duyur, adları çəkiləndə sevincdən gözləri dolur.\nŞirinbacı nənənin sözlərinə görə, həyat yoldaşı dünyasını dəyişəndə övladları kiçik olub. Odur ki, həyatın hər çətinliyinə, sözün həqiqi mənasında, sinə gərərək onları böyüdüb. Yəni o, uşaqlarına həm ana olub, həm də ata... Uzun müddət Mingəçevir Şüşə Zavodunda, daha sonra müxtəlif yerlərdə xadimə kimi çalışıb. Nə gecəsi olub, nə də gündüzü. Əsas amalı isə onların yeddisini də alisavadlı görmək istəyib və bu arzusuna nail olub. Dediyinə görə, qız uşaqlarının təhsil alması çox önəmlidir.\nBu gün onun qızlarının hərəsi bir sahənin mütəxəssisidir. Onların hər uğurundan ürəyi dağa dönür Şirinbacı nənənin. El adətincə, o, yeddi qızının yeddisini də köçürüb (14 ilə yaxındır kı, 3 qızı Almaniyada yaşayır). Qonşuda, qohum-əqrəba arasında övladdan söz düşəndə isə o belə deyir: görüm siz də mənim kimi övladlarınızdan yarıyasınız. Hazırda Şirinbacı nənənin 10 nəvəsi, 3 nəticəsi var. Dediyinə görə, nəvə-nəticələri də anaları kimi biliyə çox maraq göstərirlər.\nBu günlərdə Şirinbacı nənə ilə görüşəndə onun sevincinin həddi-hüdudunun olmadığının şahidi olduq. Onunla söhbətdən məlum oldu ki, sən demə, nəvəsi Hüseyn bu il Mingəçevir Özəl Türk Liseyinə qəbul olunub. Türk liseylərində təhsil alan şagirdlərin daha mükəmməl təhsilə yiyələndiklərini vurğulayan Şirinbacı nənə bu təhsil ocaqlarının sorağının dünyanın müxtəlif guşələrindən gəldiyini söylədi: “Bu məktəblərin şagirdləri beynəlxalq yarışlarda dəfələrlə qələbə qazanıb. İnanıram ki, mənim də nəvəmin sorağı beynəlxalq bilik yarışlarından gələcək, mənim də nəvəm ölkəmizin təhsilini ucaldanların sırasında olacaq”. Elə Hüseyn də bizimlə söhbətində nənəsinin bu arzusunu gerçəkləşdirməyə səylə çalışacağını bildirdi.\nDaha sonra indiki güzəranından söz açan Şirinbacı nənə dedi: “Aldığım pensiya mənə yetir. Üstəlik, nəvələrimə də xərclik verə bilirəm. Sağ olsun Prezidentimiz hər il bizim pensiyaları artırır”. Şirinbacı nənə söhbətinin bu yerində bir qədər fikrə getdi və əlavə etdi: “Oğlum yoxdur, lakin elə bilirəm ki, Prezidentimiz İlham Əliyev mənim doğma oğlumdur”.\nSəhhəti ilə bağlı heç bir problem yaşamadığını deyən Şirinbacı nənə hələ Almaniyada yaşayan qızlarına da baş çəkmək niyyətindədir: “Hərçənd yol çox uzaqdır, lakin yollar məni yora bilməz”.\nŞirinbacı nənənin böyük qızı Rəxşəndə xanım bizimlə söhbətində anasını çox sevdiyini söylədi. Bildirdi ki, anası onlara həmişə halal dolanmağı tövsiyə edib. Elə bu halallıq da bizim ailəmizin leytmotivi olub. Rəxşəndə xanım belə dəyərli anaların qədrini bilməyi də tövsiyə etdi: “İnanın, anam mənim hər şeyimdir, rahatlığımdır, firavanlığımdır, bir sözlə, həyatımın mənasıdır. İnandırım sizi, işdən yorğun gəlib, başımı onun dizi üstə qoyanda bütün yorğunluğum bir anda perik düşür. Məncə, bu da anaların bir hikmətidir”.\nOnu da qeyd edək ki, Şirinbacı Əzizova həm əmək veteranı, həm də çoxuşaqlı ana olduğuna görə onu “Qəhrəman ana” döş nişanı ilə təltif ediblər.\nGönderen QafqazLife zaman: 12:40:00\nQuality movement in Azerbaijan schools: Baku Priva...\nX Beynəlxalq Türk- dili Olimpiadasının təqdimat mə...\nQafqaz Universiteti beynəlxalq qurumun səlahiyyətl...\n“Azərbaycan Oracle İstifadəçiləri Qrupu” təsis edi...\nİnsan Resursları Departamenti Qafqaz Universitetin...\nQafqaz Universiteti Beynəlxalq İnformasiya Mühafiz...\nAzerbaijani University becomes competent member of...\nHacəttəpə Universiteti ilə Qafqaz Universiteti ara...\nAnother study visit within the framework of Tempus...\nIEMAST Tempus Layihəsi Çərçivəsində Növbəti Təliml...\nTürk Dili Olimpiadasında ən çox medal qazanan ölkə...\nThe 1st International Information Security Worksho...\nBeynəlxalq Türk Dili Olimpiadasının azərbaycanlı q...\nX Beynəlxalq Türk dili Olimpiadasının iştirakçılar...\n“İnsanlıq əl-ələ”- FOTOSESSİYA\nAzərbaycan təmsilçiləri Beynəlxalq Türk Dili Olimp...\nBir olimpiadadan 13 qızıl, 10 gümüş və 3 bürünc me...\nX Beynəlxalq Türk Dili Olimpiadasında Azərbaycan s...\nX Beynəlxalq Türk Dili Olimpiadasının qalibləri Ba...\nAZERBAYCAN’DA ÜÇ ÜNİVERSİTE İLE İŞBİRLİĞİ PROTOKOL...\nTürk Cumhuriyetleri ile bilimsel köprü\nBeynəlxalq Türk dili Olimpiadasına qatılan Azərbay...\nX Beynəlxalq Türk Dili Olimpiadasının nəticələrinə...\nAzərbaycanda Birinci İnformasiya Təhlükəsizliyi Se...\nQafqaz Universitetinin iş dünyası ilə əlaqələr üzr...\n“Qafqaz”da əmək yarmarkası keçirilib\n“Karyerada ilk addım” əmək yarmarkasına 700-ə yaxı...\nHər il nə qədər gənc işlə təmin olunur?\nAğdaş rayon ziyalıları “Goden Climate” İnternation...\n“Qafqaz” Universitetində “Karyerada ilk addım” dev...\nQafqaz Universiteti ilə Hitit Universiteti arasınd...\nQafqaz Universitetində fəal məşğulluq tədbiri keçi...\nQafqaz Universiteti ilə Türkiyənin Hitit Universit...\nQafqaz Universiteti nazirliklə əlbir olub iş gördü...\n“Karyerada ilk addım”da peşəyönümü üzrə müasir tex...\n«Karyerada ilk addım» Qafqazda\n"Karyerada ilk addım" devizi altında aktiv məşğull...\nQafqaz Universiteti Əmək Yarmarkası keçirib\nQafqaz Universiteti ilə qardaş Türkiyənin Çorum şə...\nQafqaz Universitetində aktiv məşğulluq tədbiri keç...\nKafkas Üniversitesinde Mezuniyet Şöleni\nHitit Üniversitesi ve Qafqaz Üniversitesi arasında...\nQafqaz Universitetində Əmək Yarmarkası başladı.\nQAFQAZ UNİVERSİTETİ MƏZUN 2012 KEP ATMA MƏRASİMİ V...\nQafqaz Universiteti “Karyerada ilk addım” devizi a...\nRövnəq Abdullayev “İlin idman adamı” seçilib\n“Karyerada ilk addım” adlı əmək sərgisi təşkil olu...\nRövnəq Abdullayev: “Qafqaz Universitetinin məzunla...\nBu il Qafqaz Universitetini 430-dən çox məzun biti...\nQAFQAZ UNİVERSİTETİNDƏ BU DEVİZ ALTINDA 15-Cİ MƏZU...\nQafqaz məzun 2012 proqramına aid 450-dən artıq şək...\n“Qafqaz” onbeşinci məzunlarını yola saldı\nRövnəq Abdullayev “İlin adamı” seçildi\nMƏZUN 2012 FOTO LENT\nRövnəq Abdullayev “İlin idman adamı” seçildi\nQafqaz Universitetində məzuniyyət gecəsi keçirildi...\nQafqaz Universiteti 20 illik fəaliyyəti dövründə 1...\nQafqaz Universiteti 15-ci buraxılışını qeyd edir\nMƏZUN 2012: Məzuniyyət programından ilk fotolar\nMƏZUN 2012 : İldən-ilə böyüyən ailəmizlə Qafqazdan...\nKeniyada keçirilmiş “Goden Climate” İnternational ...\nİNFORMASİYA TƏHLÜKƏSİZLİYİ : 19-20 iyun 2012, Qafq...\nOLİMPİYADA DA AZƏRBAYCAN GÜNLƏRİ KEÇİRİLDİ\n10. TÜRKÇE OLİMPİYATLARI KAPANIŞ TÖRENİ\n“İnanıram ki, nəvəmin sorağı beynəlxalq bilik yarı...\n"Hər kəsin üzü təbəssümlə, sevinclə dolu idi"\n135 ölkə türk dilində danışdı\nУниверситет «Кавказ» проведет в Баку ярмарку занят...\nİyunun 22-də Qafqaz Universitetində əmək sərgisi b...\nQafqazinterfax.az : Universiteti Bakıda məşğulluq...\nPublika.Az : Qafqaz Universitetinde əmək sərgisi k...\n“Azərbaycan bu ədalətsiz vəziyyətlə heç zaman barı...\nİlk Türk Məktəbinin bu hekayəsini bilir idinizmi?\nÖnden giden atlıların ilk durağı\nSİA.AZ : Qafqaz Universitetində əmək sərgisi keçir...\nQafqazinfo.az : Qafqaz Universitetində Əmək sərgis...\nKAFKASYA ÜNİVERSİTELER BİRLİĞİ’NİN II. OLAĞAN KONG...\n"Karyerada İlk Addım" adlı Əmək Sərgisinə bütün mə...\nBakı Özəl Türk Liseyində Rus və İngilis Dillərində...\n“Qarabağdan Amasiyaya könül körpüsü” salan Həmzə N...\nTahir Rzayev: “Türk dili dünyanın əsas dillərindən...\nƏli Həsənov Qafqaz Universitetində Qarabağdan danı...\nTürk dili 136 ölkəyə işıq saçdı\nƏli Həsənov Qafqaz Universitetində seminar verdi\nTürkiyədə 3 günlük bayram coşqusu-Səfər təəssüratı...\nƏli Həsənov Qafqaz Universitetində müəllim və tələ...\nƏli Həsənov: “Ermənilər öz planlarını mərhələ-mərh...\nƏli Həsənov Qafqaz Universitetində məruzə edib\nAzərbaycan Prezidentinin qaçqın və məcburi köçkünl...


24 Fevral 11:41 | 3 541\nİllinoys ştatından olan senator Temmi Dakuort və bu ştatın birinci dairəsini ABŞ Konqresində təmsil edən konqresmen Bobbi Raş Xocalı qətliamının 28-ci ildönümü ilə əlaqədar ABŞ-ın Azərbaycan icmasına müraciət ediblər.\nBobbi Raşın Çikaqoda yerləşən ABŞ-ın Orta Qərb ştatları üzrə Azərbaycan Mərkəzinə ünvanlanan məktubunda deyilir ki, mülkü əhaliyə, qadınlara, uşaqlara və qocalara qarşı törədilmiş bu soyqırımı aktı bəşəriyyətin üzərinə vurulmuş bir ləkədir. Bu dəhşətli insan qırğını nəinki sülh vaxtı, heç müharibə vaxtı da törədilməyib.\nTemmi Dakuortun məktubunda qeyd edilir ki, ABŞ-ın Orta Qərb ştatları üzrə Azərbaycan Mərkəzi yerli sakinləri Azərbaycan mədəniyyəti, irsi, adət-ənənələri, habelə Azərbaycana qarşı törədilmiş tarixi ədalətsizliklər haqqında məlumatlandırır.\nHər iki qanunverici Xocalı qətliamının anım günündə Azərbaycan icması ilə bir olduqlarını qeyd edirlər.


2022, 17 Yanvar, Bazar ertəsi, Bakı vaxtı 12:01\nDilavər Əzimli "Pen klub" proqramında\n"Fransız səyyahı Jan Batist Tavernye beləcə də yazır: «Saray adamlarının dili türkcədir».\n"Nəsib bəy, sizə məsləhət görərdik ki, tarixə obyektiv baxın. Kimlərinsə sözü ilə Azərbaycan tarixini aşağılamayın. Çünki tariximiz bunu bizə bağışlamaz"\n"Şah İsmayıla qarşı aşağılayıcı təbliğat aparan şəxslər nəinki professional deyillər, eyni zamanda həmin dövr hadisələrini yaxşı bilmirlər".\nTarixçi alim Dilavər Əzimli "Oxu zalı"na göndərdiyi bu məqalə ilə Güntay Gəncalpın "Səfəvilər" kitabı ("Qanun" nəşr.) ilə bağlı açdığımız polemikaya qoşulur. O, digər tarixçi alim Nəsib Nəsiblinin məqaləsinə etiraz edir. Yazının həcmi böyük olduğu üçün ixtisarla veririk.\nNƏSİB NƏSİBLİ BƏZİ YANLIŞLIQLARA YOL VERİR\nSon zamanlar Azərbaycan tarixinin ən parlaq səhifələrindən olan Azərbaycan Səfəvilər dövlətinə qarşı qeyri-professional səviyyədə aşağılayıcı təbliğat aparılır.\nBu təbliğatın haradan qaynaqlandığını dəqiq bilməsək də, bunun arxasında müəyyən qüvvələrin dayandığı hiss olunur.\nBirincisi, səfəvilərə, Azərbaycan tarixinin ən parlaq simalarindan olan, tariximizə Azərbaycan Səfəvilər dövlətini bəxş edən, qüdrətinə görə dünyanın ən məşhur sərkərdələrindən sayılan Şah I İsmayıla qarşı aşağılayıcı təbliğatlar aparan şəxslər nəinki professional deyillər, eyni zamanda həmin dövr hadisələrini yaxşı bilmirlər.\nOnların informasiyaları elmi tədqiqatlarda köhnəlmiş sayılır. İstinad etdikləri müəlliflərə söykənməklə, həmin dövr hadisələrinə aydınlıq gətirmək mümkün deyildir.\nNəsib Nəsiblinin səfəvilər haqqında yazdıqlarını mən də oxudum. Bəri başdan deyim ki, bu şəxsə böyük hörmətim vardır. Azərbaycan tarixinin ən parlaq səhifələrindən sayılan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrünün araşdırıcısıdır. Gözəl tədqiqatları vardır.\nAmma bu ona imkan vermir ki, tarixin bütün sahələri üzrə çıxış edib, ictimai fikri çaşdıra bilsin. Bəri başdan qeyd edək ki, bu sözləri deməyə mənim ondan daha çox haqqım çatır.\nÇünki mən elmi yaradıcılığa səfəvilərlə başlamışam. Hazırda da o sahədə tədqiqatlarım davam etməkdədir. Onun yazdığı məqaləyə də yalnız buna görə cavab verməyi qərara aldım.\nNəsib bəy məqaləsinə başqaları kimi Çaldırandan başlayır.\nBu günə qədər Çaldıranı elə təsvir ediblər ki, səfəvilərdən söhbət düşəndə hamı onu soruşur. Hamı da bir fikirdədir ki, guya Çaldıran olmasaydı, Türkün qılıncı bütün Avropanı alacaqdı. Bunun günahını da səfəvilərdə görürlər. Orta əsr Avropa və Şərqdə gedən proseslərin analizi bu fikri tamamilə darmadağın edir.\nBirincisi, Çaldıran heç də Türkün tarixində ləkə deyildir. Buna bir qədər geniş anlamda yanaşaq. Həmin dövrdə Şərqdə bir neçə aparıcı Türk dövlətləri mövcud idi:\n1.Azərbaycan Səfəvilər dövləti (1514-cü ilə qədər birincilik səfəvilərə məxsus idi). 2.Osmanlı imperiyası (1514-dən sonra birincilik onların əlinə keçdi). 3.Misir Məmlüklər dövləti. 4.Şeybanilər dövləti. 5.Moğollar dövləti.\nOrta əsrlərdə təbii ki, ən böyük proseslər Səfəvilər və Osmanlılar arasında getdi.\nYuxarıda adını sadaladığımız bütün Türk dövlətlərinin rəhbərləri Şərqdə iri imperiya yaratmaqla, bütün ticarət mərkəzlərini ələ keçirib, Avropa üzərində iqtisadi təsir imkanlarını əllərində saxlamağa cəhd edirdilər.\nBütün Şərq hökmdarları böyük Turanı yaratmaq arzusundaydılar. Sonradan Nadir şah da buna can atırdı, səfəvilərin sərhədlərini bərpa edib, bütün Türk dünyasını öz imperiyasında birləşdirməyə çalışırdı. Onun tacında dörd qızıl lələk var idi. Bu lələklər Turanın simvolları idilər. İndi özünüz düşünün, bu yolda toqquşmalar olmamalı idımi?\nGəlin etiraf edək ki, Osmanlı-Səfəvi münasibətlərində toqquşma yaradacaq səbəblər içərisində ilk öncə iqtisadi münasibətlər gəlir. Bunu Türkiyənin dəyərli tarixçiləri Xəlil İnalcık və Seyfəttin Erşahin də yazıblar.\nOnlar birmənalı şəkildə göstəriblər ki, bu iki imperiya arasındakı toqquşmalar iqtisadi\nməsələlərlə bağlı idi. Onu da qeyd edək ki, Əmir Teymurla İldırım Bəyazid arasındakı toqquşma da iqtisadı məsələ ilə bağlı idi.\nHəmin dövrdə Təbriz-Bursa istiqamətindəki ticarət yolu dünyanın ən mühüm ticarət marşrutu idi. Əmir Teymur ticarəti Təbriz şəhərinə keçirmək üçün Sarayı, Həştərxanı, Azov sahillərindəki ticarət mərkəzlərini darmadağın etdi.\nNəticədə Şərqdə dünyanın əsas ticarət şəhəri Təbriz oldu. Təbrizdən hərəkət edən karvanlar isə Şərqi Anadoluya istiqamətlənirdi. Həmin dövrdə Şərqi Anadoluya nəzarət edən dövlət dünya ticarətinə nəzarət edirdi.\nDünya ticarətinə nəzarət edən isə bütün dünyaya nəzarət edirdi. Hələ “böyük coğrafi kəşflər” baş verməmişdi və situasiya belə idi. Türkiyə tarixçiləri özləri də yazırlar ki, əgər İldırım Bəyazid Bursa istiqamətində öz ərazilərini genişləndirməsəydi, o zaman Əmir Teymurla toqquşmayacaqdı. Yəni, bu toqquşmada İldırım Bəyazid də, Əmir Teymur da bur məqsəd güdürdülər: bütün Şərq ticarətinə şəriksiz nəzarət etmək və Turanın tək hakimi olmaq. Belə olan halda toqquşmalar baş verməliydi. O cümlədən Çaldıran da...\nÇaldırana qədərki situasiyanın analizi göstərir ki, Şah I İsmayıl osmanlılarla döyüşmək istəmirdi. Bunu Sultan I Səlimlə onun məktublaşması da sübut edir. Lakin Sultan I Səlim onu buna vadar etdi. İkincisi, bu vuruşda qalib olmadı. Osmanlı türkləri daha çox itkiyə məruz qaldılar. Digər tərəfdən, Sultan I Səlim bir həftədən artıq Təbrizdə qala bilmədi. Çaldıran Türk hərb tarixinin ən parlaq zirvəsi idi. Buradakı döyüş taktikasını izlədikcə Türkün qəhrəmanlıqlarına valeh olursan. Hələ Şah I İsmayıl... Çaldıranda göstərdiyi şücaətlər ində də dillər əzbəridir. Onun qılınc oynatması Sultan I Səlimi belə valeh etmişdi.\nÇox istərdim ki, Çaldırana bu istiqamətdən də yanaşaq. Baxın, bütün orta əsrlərdə Avropada nə qədər mühüribələr baş verib. Heç onlar o müharibələrin adını çəkmirlər. Biz isə yorulmadan deyirik ki, faciəmizin əsası Çaldıranda qoyuldu. Guya ki, Çaldıran olmasaydı, bütün dünya Osmanlı imperiyasının əlinə keçəcəkdi. Doğrudan da, bəsit bir fikirdir.\nMəsələ ondadır ki, bu fikir uzun illərdir ki, bizim tarixçilərin dilindən düşmür. Amma yaddan çıxarırlar ki, Avropa həmin Avropa deyildi. Avropada mütləq monarxiyalar formalaşmışdı. Manufaktura istehsalı genişlənirdi. Həmin dövrlərdə İngiltərədə kraldan asılı olmayan parlament fəaliyyət göstərirdi.\nYeni Dünya düzəni formalaşırdı. Avropa iki düşərgəyə parçalanmışdı: köhnə üsulun, imperiyaçılığın tərəfdarları və yeni sistemin, müstəqil kiçik dövlətlərin tərəfdarları. Bu günki Avropa həmin iki düşərgə arasında gedən mübarizəyə minnətdardır.\nMəsələn, əgər bütün Avropa Habsburqların əlinə keçsəydi, onda bu günki inkişaf etmiş Avropa olmayacaqdı. Habsburqlar ümumavropa, ümumkatolik imperiyası yaratmağa çalışırdılar. İki düşərgə arasında gedən mübarizə 30 illik müharibə ilə nəticələndi. Nəticədə yeni sistem qalib gəldi. Beləliklə, Avropani imperiyaçiliq deyil, kiçik dövlətlərə bölünmə xilas etdi. Həmin dövrlərdə isə Şərqdə imperiyaçılıq davam edirdi. Osmanlı imperiyası köhnə sistem içərisində çabalayırdı. İstər Osmanlı, ustərsə də Səfəvilərdə hakimiyyət daha çox hərbi-köçəri-dini əyanların maraqlarına xidmət edirdi. Avropada isə istehsal mədəniyyəti işə düşmüşdü. Düzdü, o zaman Bursada bu istiqamətdə iş getdi, lakin sona qədər davam etmədi. Osmanlı imperiyası ələ keçirdiyi Avropa ərazilərində özünün köhnə idarəetmə sistemini qururdu. Təbii ki, bu da effekt verə bilməzdi, necə ki, vermədi.\nBu baxımdan Çaldıranın Avropanın fəthinə mane olması fikri özünü doğrultmur. Buna görə də bu məsələni o qədər də şişirtmək düzgün deyil. Şah I İsmayılın Çaldırandan sonra müridlərinin nəzərindən düşməsi fikri də özünü döğrultmur. Əksinə, müridlər bunu qəzavü-qədər sayir və Siffin davası ilə eyniləşdirirdilər.\nHəmin dövrdə tayafalararası mübarizə də təbii idi. İstər Osmanlı, istərsə də Səfəvilər Türk tayfalarının bir araya gəlməsi nəticəsində formalaşmışdı. Bu mənada hər iki imperiyada iç savaşlar olurdu. Şah I Təhmasib hakimiyyəti tamamılə əlinə alsa da, qiyamlar da olurdu. Bunu həmin dövr üçün təbii saymaq olar. Elə Osmanlı imperiyası ərazilərində, xüsusilə də Şərqi Anadoluda aramsız üsyanlar baş verirdi. Səfəvilər tarixində Şah I Abbasın hakimiyyətə gətirilməsi yeni bir hadisə idi.\nNəsib bəy Şah I Abbas dövrünə toxunanda göstərir ki, o, Səfəvilərdə etnik tərkibi dəyişdi. Bununla da böyük zərbə vurdu. Əvvəla, Nəsib bəy, toxunduğunuz dövrə bu günün pəncərəsindən baxmayın. Bu günün fars-türk məsələsini o zamana daşımayın. İkincisi, müəyyən etmək olmur ki, onlar fars, yoxsa türkdürlər. Bununla bağlı M.Ə.Rəsulzadə (yəqin ki, oxumusunuz-D.Ə.) yazırdı ki, İran ərazilərində yaşayan bəzi fars tayfaları türk tayfaları olmuşlar, sonradan farslaşmışlar. Bunu Əhməd Zəki Vəlidi\nToğan da yazır. Buna görə də bu məsələdə etnik məsələ rol oynamır. Digər tərəfdən, əsas vəzifələr türklərin əlində idi. Bəs onda Hatəm bəy Ordubadi kimdir? O, da farsdırmı? Şah I Abbas böyük bir imperiyanın rəhbəri idi. Ordunu Avropa sistemi əsasında formalaşdırırdı. O zamanlar Osmanlı imperiyası da bu sistemdən istifadə edirdi. Yeniçərilər kim idi? Bəlkə Türk balaları idilər.\nO qədər əsəbisiniz ki, səhvə yol verirsiniz. O zaman erməni nə gəzirdi. Onlar xristian əhalisi idi. Biz hələ də Ərməniyyə məsələsinə aydınlıq gətirməmişik. Ona görə də erməni yazırsınız. Nəsib bəy, nəinki Azərbaycan, eyni zamanda Dünya tarixinə qüdrətli bir şəxsiyyət kimi daxil olan Şah I Abbas bizim tarixşünaslığımızda hələ də öz qiymətini almamışdır. Özünün hakimiyyəti illərində böyük uğurlar əldə edən bu şəxs dünyanın ən məşhur şəxsiyyətləri ilə müqayisə edilir və Avropa tarixşünaslığı onun haqqında yazarkən «Böyük Abbas» kimi qeyd edir.\nÇox təəssüf ki, bu şəxsiyyətə münasibət Azərbaycanda hələ də birmənalı deyil və onu Azərbaycan Səfəvilər imperiyasını iranlaşdırmaqda ittiham edirlər. Tarixşünaslığımızda özünə yer alıb, hələ də hökm sürməkdə olan bu konsepsiya əsl həqiqətin meydana çıxmasında ciddi bir maneəyə çevrilmişdir. Əslində isə, Şah I Abbas hakimiyyətə gələndə Səfəvilər imperiyası demək olar ki, süqut etmişdi. Onun böyük əraziləri Osmanlı imperiyasının güclü ordusu tərəfindən fəth edilmişdi. Osmanlı imperiyası artıq İran körfəsinə çıxmaq üzrəydi. Xəzər dənizini ələ keçirən Osmanlı imperiyası İran körfəzinə çıxmaqla bütün Şərq ticarətini ələ keçirirdi. Söhbət dəniz və okean ticarətindən gedir. Çünki Şah I Abbas iqtidara gələn ərəfədə dəniz və okean ticarəti daha böyük əhəmiyyət kəsb edirdi.\nSəfəvilər imperiyasının dənizə çıxışını təmin etmək istəyən Şah I Abbas paytaxtı da İran körfəzinə yaxın olan İsfahana köçürdü. Onun atdığı bu addım indi də bizim tarixşünaslığımızda düzgün olaraq qiymətləndirilmir və bu addımdan ona qarşı istifadə edirlər. Əvvala, başa düşmək lazımdır ki, istər Səfəvilər imperiyası, istərsə də ondan sonrakı hakimiyyətlər, o cümlədən Qacarlar dönəmində Təbriz həmişə ölkənin mərkəzi şəhəri sayılıb.\nHətta Qacarlar zamanında Azərbaycanda vəliəhd olmayan şəxs imperiyanın taxt-tacında otura bilməzdi. Vəliəhd isə Təbriz şəhərində otururdu. İkincisi, Şah I Abbasın paytaxtı İsfahana köçürməsində heç bir şəxsi maraqdan söhbət gedə bilməzdi. Şah I Abbasın başlıca məqsədi İran körfəzi ticarətinə çıxışı əldə etmək idi. Çünki Dünya ticarət sistemində böyük dəyişikliklər baş vermiş və okean ticarəti daha böyük önəm kəsb edirdi. İsfahanın İran körfəzinə yaxınlığını nəzərə alsaq, onun addımına yalnız haqq qazandırmaq mümkündür.\nPaytaxtın İsfahana köçürülməsində Şah I Abbasın osmanlılara qarşı həyata keçirmək istədiyi plan da ciddi rol oynayırdı. Şah I Abbas Osmanlı imperiyasını başlıca gəlirlərdən məhrum etmək istəyirdi. Buna nail olmaq üçün quru yolla daşınan ipək icarətinin qarşısını almaq kifayət idi. Buna görə də hakimiyyətə gələn kimi bu məqsədini həyata keçirməyə başladı.\nPaytaxtın İsfahana köçürülməsində təhlükəsizlik məsələləri də mühüm rol oynayırdı. Çünki qarşısına imperiyanı əvvəlki sərhədlərdə bərpa etməyi qoyan Şah I Abbas üçün paytaxtın təhlükəsizlik məsələləri mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi. Şah I Abbasın atdığı addımlara bu istiqamətlərdən yanaşsaq, onda ona qarşı istifadə olunan konsepsiya əhəmiyyətini itirir. Çünki Şah I Abbas türkçülüyə olduqca bağlı bir şəxs idi və özünü Türk dünyasının böyük imperatoru sayırdı.\nBir məsələni də unutmaq lazım deyildir ki, paytaxtın dəyişdirilməsi dövlətin və ya imperiyanın mahiyyəti dəyişmir. Şah I Abbas həm də böyük bir nəslin davamçısıydı və həmin nəslin ənənələrinə sadiq idi. Həmin ənənələrdən kənara çıxmaqsa qeyri-mümkün idi. Bu ənənələr müxtəlif formalarda XX əsrin əvvəllərinə qədər davam etmişdi. Bu ənənələrin daşıyıcılarının ən ali məqsədi Azərbaycan imperiyasını yaradıb, ona xidmət etmək idi.\nTa qədim zamanlardan İran və Azərbaycan əraziləri eyni dövlət və ya imperiyaların tərkibinə daxil idi. XI əsrdən başlayaraq isə, bu ərazilərdə yalnız türk imperiyaları fəaliyyət göstərirdi. Tarixə həmin zaman çərçivəsindən baxsaq, onda məlum olar ki, İran deyəndə bu gün təsəvvürümüzdə canlanan fars dövləti nəzərdə tutulmur. Böyük türk imperatorları Azərbaycan əraziləri kimi, İranı da həmişə öz əraziləri sayıblar. Çünki İranın altı minillik tarixi vardır. Bir həqiqəti də qəbul etmək lazımdır ki, İran kəlməsinin özü qədim mənbələrdə əksini tapmır. Bu ad sonradan avropalılar tərəfindən tətbiq olunmuşdur. Bu məsələnin sübutu üçün ərəb mənbələrini nəzərdən keçirmək kifayədir. IX əsrə qədər heç bir ərəb mənbəsində İran kəlməsi yoxdur. Ərazi sülalələrin adı ilə adlandırılmışdır. İran kəlməsinin farslarla da bağlılığı yoxdur. Bu ad sonradan onlara şamil olunmuşdur. Farsların o ərazilərə gəlişi ən uzağı eradan əvvəl XI əsrə gedir. Çox təəssüf ki, bizdə tarixə yanaşma tərzi düzgün deyil və bu cür yanaşma təbii ki, bizim tariximizi saxtalaşdıranların mənafeyinə xidmət edir.\nŞah I Abbas dövründə də İran əraziləri Səfəvilər imperiyasının əsas torpaqları idi və paytaxtın imperiyanın bir yerindən başqa yerinə köçürülməsi tamamən qəbul edilən bir prosesdir. Tarixdə belə faktlar azmı olub? Götürək elə XX əsrin əvvəllərində, Rusiyada bolşeviklər iqtidara gələndən sonra paytaxtın təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onun Sankt-Peterburqdan Moskvaya köçürülməsini…\nBəlllidir ki, paytaxtın köçürülməsi nə dövlətin, nə də mədəniyyətin dəyişməsinə təsir etməyən faktordur. Şah I Abbasın atdığı addıma don geydirənlər onu da unutmasınlar ki, İsfahan vaxtilə böyük Səlcuqilər imperiyasının paytaxtı olub. Səlcuqilər bəyəm türk deyildilər? Şah I İsmayılın vaxtında olduğu kimi, Şah I Abbasın sarayında da işlək dil yenə də türk dili idi.\nBunu həmin ərəfədə Səfəvi sarayına təşrif buyuran Avropa səyyah-diplomatları təsdiq edirlər. Bu mənada İtaliya səyyahı Pyetro della Vallenin (1586-1652) söylədikləri maraq kəsb edir. Bir müddət ispan donanmasında hərbi xidmətdə olmuş Pyetro della Valle 1614-cü ildə İtaliyadan Fələstinə göndərilən diplomatik heyətə cəlb olunur. Lakin diplomatik heyətdən ayrılıb Səfəvilər ölkəsinə gəlir. 1617-ci ildə Səfəvi sərhədini keçən Pyetro dela Valle qızılbaş atlıları ilə ilk dəfə qarşılaşır, onların hamısının türkcə danışdıqlarını gözləri ilə görür.\nİsfahanda, Azərbaycandan uzaq bu İran şəhərində də o, eyni durumla qarşılaşır. O, yazır: «Sarayda aydın etdim ki, İranda farscadan daha çox türkcə danışırlar. Gerçəkdən türk dili İranın saray və böyüklərinin dilidir». Pyetro della Vallenin yazmasına görə, qızılbaş əsgərləri türkdürlər, başqa millətlərdən yığılan qulamlar da «öz aralarında türkcə danışmaqla yanaşı, farsca bir şey bilmirlər. Onlara təlim türkcə keçilir və şah da vaxtının çoxunu onların arasında olur. Şaha onlarla türkcə danışmaq daha asandır. Sonra türk dili getdikcə saray dili, dövlət başçıları və ordu dili olmuşdur». Bunu nəzərə alan Pyetro della Valle İsfahanda türkcənin qrammatikası və türkcə-farsca-italyanca sözlüyün hazırlanmasında iştirak etmişdir. Bu iki kitabın (qrammatika və sözlüyün) əlyazmaları Vatikan kitabxanasında saxlanılmaqdadır.\nPyetro dela Vallenin, 1630-cu illərdə yeni İsfahanda olmuş almaniyalı böyük alim Adam Olearinin miüşahidələri üzrə rəsmi qəbul zamanı şahın türcə danışması, divanxanada olan görüşdə və sarayda əcnəbi elçilərin şərəfinə verilən qonaqlıqda dövlət nazirlərinin də (eşikağası başı və s.) türkcə danışmaları bu dilin gerçək dövlət dili səlahiyyətində olduğunu göstərir.\nFransız səyyahı Jan Batist Tavernye beləcə də yazır: «Saray adamlarının dili türkcədir». Ondan iyirmi il sonra İranda olmuş başqa bir alman bilik adamı Engelbert Kempfer isə bu məsələyə ayrıca yer verərək yazmışdır: «Səfəvilər sülaləsinin ana dili olan türkcə İran sarayında geniş yayılmış bir dildir. Bu dil ölkə əhalisinin sadə danışıq dilindən (farsca\nnəzərdə tutulur.-D.Ə.) seçilir. Türk dili saraydan tutmuş yüksək rütbəli və mötəbər şəxslərin evlərinə kimi yayılmış və nəticədə elə olmuşdur ki, şahın hörmətini qazanmaq istəyin hər kəs bu dildə danışır. İndii iş o yerə çatmış ki, başı bədəni üçün dəyərli olan bir kimsəyə türkcəni bilməmək suç sayılır. Türkcə bütün Şərq dillərindən asandır. Türkcənin danışıq tərzindəki vüqar və səslənmə əzəməti onun sarayda və səltənət qəsrində yeganə danışıq dili olmasına gətirib çıxarmışdır».\nNəsib bəy Şah I Abbasın “böyük sürgün” məsələsinə toxunur. İnsafən özü də qeyd edir ki, o, həm də özünə sədaqətli tayfalar ilə sərhədləri möhkəmlətmək istəyirdi. Eyni zamanda, bu günə qədər tarixşünaslıqda mövcud olan konsepsiyanı təsddiqləyir. Amma Nəsib bəy unudur ki, o zaman atılan bütün addımlar dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsinə xidmət edirdi. Təbii ki, sözə baxmayan tayfalar cəzalandırılmalıydı. Biz vaxtilə onun kimi hərəkət etsəydik, bəlkə də Surət Hüseynov, Əlikram Hümbətovun qabağindan qaçmazdıq. Bir də Şah I Abbas onu etməsəydi, bəlkə də bu gün Naxçıvan da ermənilərin əlinə keçəcəkdi.\nNəsib bəy məqaləsinin sonunda səfəvilərlə bağlı bu günki bəzi Türk və Avropa tarixçilərinin gəldiyi nəticəyə gəlir. Güman edir ki, hansısa bir yenilik gətirib. Çox təəssüf! Bu şəxs iranlı ilə farsçılığı qarışdırır. Dünya tarixşünaslığında mövcud olan yanlış konsepsiyanı bizə təqdim edir. Səfəviləri İran dövləti kimi təqdim etməyə çalışır. Nədən belə nifrət? Bəlkə məzhəbçilikdən irəli gəlir? Bəlkə də bilməməzlikdən. Nəsib bəy, farsçılığı bir kültür kimi götürür. Doğrusu, təəccüblənməkdən savayı heş nə qalmır. Necə yəni farsçılıq kültürü? Fars kültürü bəyəm Şərq kültüründən ayrı idimi? Və yaxud fars dilində danışmaq fars olmaqmı deməkdir? Onda Səlcuqlar farsdırlarmı? Bəlkə ərəb, fars əlifbası əsasında yeni yazı yaratmış osmanlı türkləri ərəbfarsdırlarmı?\nSəfəvilərin etiqad məsələsində də səhvə yol verirsiniz. Yaddan çixarmayın ki, o zamanda şiəlik indiki İran İslam Respublikasında olan şiəlik deyildi. O zamanda şiəlik əhli-beytə olan sevgi ilə ifadə olunurdu. Türk dünyasında həmişə əhli-beytə sevgi güclü olub. Səlcuqlar da, Atabəylər də, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Osmanlılar da əhli-beyti doğmaları kimi seviblər. Əmir Teymur bu sevginin hesabına Hələb və Şam (Dəməşq) şəhərlərində qırğınlar törətdi. Elə Çingiz xan da əhli-beytə böyük sevgi ilə yanaşırdı. Əhməd Zəki Vəlidi Toqan onun bir sufi şeyxi ilə görüşündə bu məsələyə geniş toxunub. Qazan xanın şiəliyi rəsmi dövlət dini eləməsində bu sevgi böyük rol oynadı. Nəsib bəy, bu günki İranda şiəlik yox, siyasi şiəlik mövcuddur. Bu gün İranın əlindən Həzrəti Əli(ə)ni al, onlar atəşpərəst olaraq qalacaqlar. Nəsib bəy, Səfəvilər imperiyası dərin özüllər üzərində qurulmuşdu. Güclü bir ideoloji sistemə əsaslanırdı. Məhz bu sistemin hesabına XV əsrin sonlarında Türk-Qızılbaşlıq doktrinası işə düşdü. Hərbiləşdirilmiş bu sistemin hesabına da Azərbaycan Səfəvilər imperiyası yarandı. Qızılbaşlıq özü isə XVI əsrə qədər davam edən böyük bir sufi məktəbinin bazasında formalaşmışdı.\nXII əsrdən sonrakı sufi təriqətləri içərisində «Səfəviyyə» Azərbaycanın siyasi ictimai həyatında və fəlsəfi-ədəbi fikir tarixində mühüm rol oynamışdır. Səfəvilərin iqtidara gəlməsinə qədər keçən 250 illik məsafə ərzində təriqət köklü dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Ümumilikdə isə, Azərbaycan nəinki sufi cərəyanlarının toparlaşdığı ərazi olmuş, eyni zamanda bəşər elminə sufi sistemində özünəməxsusluğu ilə seçilən «Xürrəmilik», «Hürufilik», «Səfəviyyə» kimi təriqətləri bəxş etmişdir. Həm də «Xəlvətiyyə» təriqətinin məşhur sufi təriqətinə çevrilməsində gücü rol oynamış, onun ikinci piri sayılan Seyid Yəhya Bakuvinin hesabına həmin təriqət daha da məşhurlaşmışdır. Bu təriqətlər içərsində «Səfəviyyə» təriqəti xüsusi olaraq seçilmiş, məhz bu təriqətin bazasında sonralar meydana çıxmış «Qızılbaşlıq» hərbi-siyasi-dini (sufi) doktrinanın hesabına sufilərin rəhbərlik etdiyi sekulyar dəyərlərə söykənən bir dövlət qurulmuşdur. Beləliklə, orta əsrlərdə tarix səhnəsində analoqu olmayan bir dövlət Dünya xəritəsində özünə yer almışdır. Bu istiqamətdə rol oynayan əsas faktor həmin dövləti quranların türk olması, həmin dövlətin tarixi Azərbaycan torpaqlarında meydana gəlməsi və «Qızılbaşlığ»a sadiq olmalarıydı.\n«Qızılbaşlıq» nədir və hansı prinsipləri özündə əks etdirir, buna aydınlıq gətirmək üçün əvvəlcə «Səfəviyyə» təriqətinin yaranması və həmin təriqətin yaradıcılarının amal və məqsədlərini diqqətə çatdırmaq lazımdır. Qabaqcadan bildirək ki, bu təriqəti yaradanların başlıca amalı siyasiydi, yəni gələcəkdə Azərbaycan dövlətini ərsəyə gətirmək onların ən böyük məqsədiydi.\nBu məsələyə toxunan Türkiyənin orta əsrlər üzrə araşdırmaçısı Yusuf Küçükdağ özünün «Osmanlı devletinin Şah İsmailin Anadoluyu Şiileştirme çalışmalarını engellemeye yönelik önlemeleri» məqaləsində göstərir ki, «Səfəviyyə» təriqətinin qurucusu Şeyx Səfiədddinin dövlət qurma fikrinə malik olması qaynaqlarda öz əksini tapır. O, qaynaqlara istinadən yazır ki, Anadolunun qədim türk inanclarını müqəddəs sayan çoxlu sayda türkləri Ərdəbilə onu ziyarət gedirdilər. Bunun nəticəsiydi ki, Səfəvi xanədanı özünün dövlət qurma istəyində ən böyük dəstəyi həm də onlardan görmüş və sonradan göstərilən bu dəstək də rol oynamaqla Şah I İsmayıl hakimiyyətə gətirilmişdir.\nBeləliklə, Şeyx Səfiəddinin ana prinsiplərindən biri də dövlət qurmaq prinsipi olmuşdur. Lakin bu prinsip yalnız ailəyə məlum olmuş, hətta xəlifələrdən belə gizlin saxlanmışdır. Proses Şeyx Cüneydə qədər davam etmiş və Cüneydin vasitəsiylə siyasi istək bütün müridlərə məlum olmuşdur.\nGöründüyü kimi, «Səfəviyyə» təriqəti uzun bir dövr keçərək dövlət qurma prinsiplərində ciddi dəyişikliklər etmişdi. İlk əvvəllər bu təriqət digər sufi cərəyanlarından fərqlənməyən bir təşkilat formasına bənzəyirdi. Ona görə də onun tərəfdarları arasında müxtəlif dinlərə məxsus insanlar da az deyildi. «Səfəviyyə» təriqətinin Şah I İsmayıla qədərki dövrünü bu mənada aşağıdakı mərhələlərə bölmək mümkündür:\n1) Şeyx Səfiəddindən Şeyx Cüneydə qədərki dövr. Bu dövrdə təriqət rəhbərlərinin əsas məqsədi ətraflarına daha çox mürid toplamaqla, geniş bir ərazidə tərəfdarlarının sayını artırmaq idi. Başlıca məqsəd xəlifələrə bildirilmirdi.\n2) Şeyx Cüneyddən Şeyx Heydərə qədərki dövr. Bu dövrün başlıca xüsusiyyətlərindən ən önəmlisi Şeyx Cüneydin zühur etməsiydi. Artıq Səfəvilər lazımi çəkidə hərbi potensiala malik idilər və öz məqsədləri uğrunda açıq fəaliyyətə başlaya bilərdilər. Ona görə də başlıca məqsəd xəlifələrə çatdırılır.\n3) Şeyx Heydər dövrü. Çox təəssüf ki, bu dövr lazımi səviyyədə araşdırılmayıb. Məhz,\nÇaldıran döyüşünü əks etdirən miniatür\nŞeyx Heydər dövründən başlayaraq səfəvilərə «qızılbaş» adı verilir. Bu adı şiəliklə bağlayırlarsa da, əsl həqiqəti əks etdirmir. Çünki «qızılbaşlıq» tarixi göstərir ki, onun mərkəzində dayanan başlıca faktor türkçülük və qədim türk inanclarıdır. Vaxtilə tarix səhnəsində türklərə ağbaş, sarıbaş, yaşılbaş və sair demişlər. Şeyx Heydər artıq Azərbaycan dövlətinin yaradılması uğrunda mübarizə meydanına atılır. Özündən əvvəl xürrəmilərin ideoloji sistemini dərindən bilən Şeyx Heydər əslində, «qızılbaşlıq» hərbi-siyasi-dini doktrinasını işləyir və ortaya qoyur.\n4) Şah İsmayıl dövrü. Bu dövrdə mərkəzləşdirilmiş Azərbaycan dövləti yaradılır və onun idarəçiliyi sufilərin əlinə keçir. Sufi dəyərləri bəllidir ki, sekulyar dəyərlərdir. Ona görə də bu dövləti sekulyar dəyərlərə malik dövlət adlandırmaq mümkündür. Həm də unutmayaq ki, bu dövrdə dövlətin qayəsində türkçülük ənənələri dayanırdı. Şah özü təriqət şeyxi idi. Bu isə balaca məsələ deyil.\n5) Şah İsmayıldan sonrakı dövrlər. Bu dövrlərdə də dövlət «qızılbaş» dövləti adlansa da, artıq «qızılbaşlıq» mahiyyətindən uzaqlaşdırılır. Sufilər hakimiyyətdən kənar edilməklə bərabər, onlara qarşı təqiblər başlayır və şiəliyin siyasi forması artıq dövlət strukturlarında özünə yer etməyə başlayır. Bu zamandan başlayaraq davam edən proses, nəhayət Qacarlar dönəmində dövlət strukturlarında siyasi şiəliyin tam bərqərarlaşmasına gətirib çıxarır.\nƏgər biz bu dövrləri dərinliyi ilə araşdırsaq, onda hazırda elmi ədəbiyyatlarda səfəvilərlə bağlı mübahisələrə son vermiş olarıq. Çünki bəziləri səfəviləri əvvəlcə sünni, sonra isə şiə adalandırır, bəziləri isə ümumiyyətlə, dindən kənar sayırlar. Bütün bunlara səbəb «Səfəvilik» təriqətinin mürəkkəb sistemə malik olmasıdır.\n«Səfəviyyə» təriqəti ilə yanaşı həmin dövrlərdə İran və Azərbaycan ərazilərində Nurbəxşiyyə, Zəhəbiyyə, Nemətullahiyyə, Qələndəriyyə, Haksarilər, Hürufilər adı altında xeyli sayda təriqətlər də mövcud idi. Onlar da «Səfəviyyə» təriqətinə yaxın təriqətlər idi ki, Səfəvilər iqtidara gələndə bəziləri onlarla birgə hakimiyyətdə təmsil olundu.\nBəllidir ki, Səfəvi dövləti Zərdüştilik, Manilik və Məzdəkilik kimi dini inancların ortaya çıxdığı bir ərazidə tarix səhnəsinə çıxmışdı. Buraya xürrəmiliyi də əlavə etsək, onda situasiya daha da aydınlaşır. Tarixi tədqiqatlar sübut edir ki, zərdüştilik, manilik, məzdəkilik və xürrəmilik arasında bir zəncirvari əlaqə olmuşdur. Bu hərəkatlar həm eyni bir coğrafiyada yayılmış, həm də eyni məqsədlər uğrunda mübarizə aparmışlar.\nXV əsrin II yarısında qızılbaşlar arasında sosial bərabərlik barədə qədim babəki ideyaları yayılmağa başlayır. Şeyx Heydər öz ardıcıllarına «ibahət» (şəriət tərəfindən qadağan olunanların qanuni sayılması barədə elm) və «Babəkin xürrəmiləri»nin qanunlarını öyrədirdi. Maraqlıdır ki, ilk vaxtlarda səfəviləri Qaradağ və Talış əhalisi müdafiə edirlər. Bu o ərazilərdir ki, həmin ərazilərdə vaxtilə böyük xalq qəhrəmanı Babəkin rəhbərliyi altında kəndli müharibəsi baş vermişdi. Lakin XVI əsrdə xürrəmilər haqqında məlumatlar yoxa çıxır. Tədqiqatçılara görə, xürrəmilərin qalıqları sonradan qızılbaşların ideoloji sistemini qəbul edərək onların ən aktiv hissələrinə çevrilirlər.\nƏslində, xürrəmilərin ideologiyası ilə qızılbaşların ideologiyası arasında təkcə yaxınlıq deyil, ümumiyyətlə bu ideologiyaların ən qədim zamanlardan türk sistemindən gəlmələri özünü göstərirdi. Hər iki ideologiyanın kökündə Türk sistemi dayanırdı. Xürrəmiliklə bağlı aparılan son tədqiqatlar sübut edir ki, bu tənasüxə, hülula və donbadona əsaslanan bir sufi təlimi idi. Bu təlimi qızılbaşlıqla əlaqələndirən bu faktorlardan əlavə, onun həm də hərbi təlim olmasıdı. Daha doğrusu, onun qızılbaşlar tərəfindən məhrəm qəbul edilməsində bu faktorun rolu az deyildi.\nElə hürufiliyə qızılbaşların məhrəm münasibət bəsləməsində digər bu kimi fakttorlar olduğu kimi, hərbi faktor da ciddi rol oynamışdı. Çünki qızılbaşlıq hərbi-siyasi-dini doktrina kimi səhnəyə çıxmışdı. Hər bir qızılbaş həm də nəhəng bir döyüşçü idi. Qızılbaşlar mürşidələrinin uğrunda ölməyi müqəddəs bir vəzifə sayırdılar. Qızılbaşlıq üzrə tədqiqat aparan tədqiqatçıların fikrincə, «Qızılbaşlıq» həm də etnik bir kimlikdir. Bu sahə üzrə məşhur mütəxəssis İren Melikova yazır ki, səfəvilərin dünyagörüşləri ən qədim türk dünyagörüşlərini əks etdirir. Tanırının insanda təcəlla məsələsi, donbadon inancı Şamanizmdə, Türkmən boylarının döyüşçü tayfalarında da mövcud olmuşdur. Qızılbaşlıq həm inanc baxımından, həm də siyasi baxımdan bu faktorları özündə əks etdirmişdir.\nİbn Ruzbixan da yazır ki, Şeyx Heydər yaşıl paltar geyib, başına qırmızı şapka qoyub hər tərəfə öz qılıncı ilə zərbələr endirməyə başladı. İbn Ruzbixanın verdiyi bu məlumat ciddi tədqiqat obyekti olmamış və sanki nəzərdən qaçmışdır. Şeyx Heydərin bu hərəkətləri qədim Türk inanclarını sübut etmirmi? Bu Göytürkə işarə deyildirmi? Məlumdur ki, Türk tayfaları İslam dinini mənimsərkən, böyük ölçüdə əski inanclarını və adət-ənənələrini də mühafizə etməkdəydilər. Əslində, İslam türk tayfaları arasında yayılarkən Türk xalq islamına çevrilirdi.\nMəsələn, Orta Asiyada bu mənada xalq İslamında əski ozanlar kimi xalq arasında dolaşan ata, baba ünvanlı və zamanında əfsanəvi nüfuz qazanmış şəxsiyyətlərin böyük rolu vardı. Bunların içərisində ən məşuhuru əski adıyla Yesi (bugünki Türkistan) kəndində yaşamış olan Əhməd Yəsəvidir (ölüm tarixi 1166). Əhməd Yəsəvi «Yəsəvilik» təriqəti ilə qədim türk duyğu, düşüncə və ənənələrini özündə əks etdirən yeni bir İslam düşüncəsini yaratmışdır. «Yəsəvilik» ilk türk təriqətlərindən biri sayılır. Bunun ardınca XIV yüzillikdən etibarən özəlliklə fəth fəaliyyətinə qatılan qazilər arasında yayılmış olan digər türk təriqəti olan Bəktaşilik fəthlər yolu ilə Balkanalara da yayılmış və Qərbi Anadoludan Balkanalara qədər xalqların müsəlmanlaşmasında və Osmanlı idarəçilinin qəbul edilməsində böyük rol oynamıdır.\nŞah I İsmayıl zamanında bir inanc axını olan «Qızılbaşlıq» Anadoluda da geniş yayıldı. Anadoluda bu Bəktaşilik və Ələvilik adı altında özünü göstərdi. Bəktaşi-Qızılbaş ənənələri bir-birinə çox yaxındır. Bəzi tədqiqatçılar Qızılbaşlığı çöl-kənd sufilərinin, Bəktaşiliyi isə şəhər sufilərinin təriqəti adlandırırlar. Məsələyə bu konteksdən yanaşsaq, doğrudan da Qızılbaşlıq daha radikaldır və daha çox hərbiləşmiş bir sistemdir. Bütün bunlar isə Qızılbaşlığın bir türk inanc sistemi olmasının təzahurüdür.\nAğqoyunlular dönəmlərində təriqətçiliyə hörmətlə yanaşılsa da, «Səfəviyyə» təriqətinə həm də malik olduğu gücə görə də hörmətlə yanaşırdılar. Ağqoyunlu dövləti sufi dövləti olmasa da, sufilərin azad dolandığı və dövlət işlərinə qarşıdığı bir məmləkət idi. Dövlət başçısı sufi şeyxləri ilə məsləhətləşir və onların nəsihətləri əsasında hərəkət edirdi. Lakin bundan fərqli olaraq Səfəvilər dövləti birbaşa sufilərin dövləti idi. Onun idarəçiliyi də sufi sistemi əsasında baş verirdi. Qızılbaşlıq isə «Səfəviyyə» sisteminin ən uca zirvəsiydi ki, özündən öncəki bütün türkçülük ənənələrini tərkibində birləşdirmişdi.\nMəqaləsinin sonunda Nadir Şah Əfşar və Qacarlar dönəmləri barədə də xeyli səhvlərə yol verən Nəsib bəy belə bir nəticəyə gəlir: “Iran və Qərb müəllifləri haqlı olaraq Səfəvilər dövlətinin yaranmasını İran imperiyasının bərpası dövrü hesab edirlər. Rəsmi İran tarixçiliyində Səfəvilərdən əvvəlki Ağqoyunlu, Qaraqoyunlu və başqa dövlətlər bir qayda olaraq İran dövlətçiliyinə yad hadisə sayılmaqdadır. İran tarixçiliyinin Səfəvilərə sevgisi sonuncuların təkcə Sasani dövlətçilik institutlarını bərpa etməsi ilə bağlı deyil, həm də onun indiki teokratik rejim üçün dövlət modeli olması ilə izah edilməlidir”.\nNəsib bəy Siz İran İslam Respublikasında səfir olmusunuz. Yəqin ki, bilirsiniz İran coğrafi ərazi adını bildirir. Həm də İran sözü “Divani-Lüğətül Türk”də keçmir. 1936-cı ildə İran siyasi termin kimi gündəmə gəldi. Buna qədər həmin ərazilərdə olan dövlətləri İran dövləti adlandırmaq hansı məntiqə sığır? Axı Siz bunları bilməlisiniz. Siz deyə bilərsinizmi ki, Ağqoyunlu, Qaraqoyunlu dövlətlərinin yazı dili hansı dil idi? Və yaxud Atabəylər dövlətinin yazı dili hansı dil idi? Səlcuqların yazı dili hansı dil idi? Osmanlı imperiyasının yazı dili hansı dil idi? Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin dili hansı dil idi? Unutmusunuzsa, yadınıza salaq: Səfəvilər dövlətinin rəsmi dili Türk dili idi. Onda necə olur ki, o biri dövlətlər İran dövlətçiliyinə yad hadisə, Səfəvilər isə məhrəm sayılır. Hətta bir az da qabağa gedib Səfəviləri az qala Sasanilərlə eyniləşdirirsiniz. Yadınıza salaq ki, Sasanilər fars dövləti deyil.\nSonda Sizə məsləhət görərdik ki, qərəzli olmayın. Yaddan çxarmayın ki, Azərbaycan yalnız Səfəvilər zamanı bütövləşdi. Bu dövlət mənbələrdə “Dövləti Qızılbaşiyə” və yaxud “Dövləti Azərbaycan” adlanır. Azərbaycan nə ondan əvvəl, nə də sonra bütövləşməyib. Bir də Sizə məsləhət görərdik ki, tarixə obyektiv baxın. Kimlərinsə sözü ilə Azərbaycan tarixini aşağılamayın. Çünki tariximiz bunu bizə bağışlamaz.\nSizə dərin hörmətlə;\nDilavər Əzimli (Qızılbaş),\nAMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun “Azərbaycanın Orta Əsrlər tarixi” Şöbəsinin böyük elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru.