Dünyadakı fitnələrin mərkəzi: İngiltərə dərin dövləti Adnan Oktar Dünya mətbuatında\nFitnələr tarix boyu həmişə vahid mərkəzdən idarə olunmuşdur. Dünyada müharibə və qırğınları yayanlar inzibati tabeçilik zənciri altında hərəkət edir və vahid mərkəzdən idarə olunan planları həyata keçirirlər. 20-ci əsrin böyük müharibələrinin, müstəmləkəçiliyin, soyqırımların, Yaxın Şərq və Afrikanın bölünməsinin, iqtisadi böhranların vahid mərkəzi var. Fitnə 8 qollu osminoq kimidir. Gözlərimiz ilk öncə çox hərəkətli qollarına ilişir. Lakin bütün bu qolları idarə edən vahid beyin var. Beyinin verdiyi əmrlərlə qollar mükəmməl koordinasiya şəklində tək hədəfə doğru hərəkət edirlər. Qolların müstəqil hərəkət edirmiş kimi görünməsi isə, əslində, aldadıcıdır. Hər biri vahid beyinin nəzarəti altındadır. Bunu piramidaya da bənzədə bilərik. Nə qədər geniş zəmini, yüzlərlə pilləsi olsa da, ən yuxarısında bir pillə var və bu pillənin digər pillələr üzərində mütləq hakimiyyəti var.\nDiqqəti “osminoqun qollarına” yönəldərək və ya “piramidanın alt pillələrini” hədəf alaraq mübarizə aparmaqla nəticə əldə etmək mümkün deyil. İlk olaraq sistemi idarə edən, nəzarət edən, əmr verən və yekun sözü deyənlərlə ideoloji mübarizə aparılmalı və bu ideoloji mübarizədə əsas rolu oynayan mərkəz ifşa edilməlidir. Çünki bu mərkəz hədəfi yayındırıb özünü gizlətdiyi üçün bu dərəcədə təsirli olur və bununla da gizliliyin bütün “üstünlükləri”ndən istifadə edir.\nBu gün dünya miqyasında fitnələrdən bəhs edilərkən bir çox adlar çəkilir. Bunlar Avropa İttifaqı, BMT, NATO, ABŞ və İsrail “dərin dövlətləri”, ABŞ-ın Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi, Mossad, Qladio, İlluminati, Masonluq, “Kəllə və Sümüklər” (“Skulls and Bones”), “Gül və Xaç”, Tampliyerlər kimi təşkilatlar, “Wall Street”dəki maliyyə baronları, neft trestləri, transmilli korporasiyalardır ki, dünya iqtisadiyyatını idarə edirlər. Bunlar bənzətmə ilə osminoqun qolları, həmçinin piramidanın alt qatları kimi qəbul edilir.\nYaxın Şərq ölkələrin rəhbərlərinin əksəriyyəti İngiltərə dərin dövləti tərəfindən vəzifəyə təyin edilmişlər. Bu rəhbərləri İngiltərə dərin dövlətinin adamları olan Lourens, Gertruda Bell, General Allenbi, Ord Uingeyt, Hubert Yanq, Ser Persi Koks, Herbert Samuel və b. Yaxın Şərq ölkələrinə rəhbərlik etmələri üçün tapıb yetişdirmiş və vəzifə başına gətirmişlər.\nİngiltərə dərin dövləti Sandhurst Royal Hərbi Akademiyası, SOAS, Exeter, Kembric, Oksford kimi universitetləri öz planlarını həyata keçirmək üçün təhsil mərkəzi olaraq istifadə edir. 20-ci əsrdə Yaxın Şərqi idarə edənlərin əksəriyyəti İngiltərənin bu məşhur mərkəzlərində təhsil almış və İngiltərə dərin dövlətinin planlarına xidmət etmələri üçün vəzifəyə gətirilmişlər. Lakin əlbəttə ki, həmin universitetlərdə təhsil alan çox sayda səmimi, yaxşı insanlar da var. İrandakı Müsəddiq çevrilişinin, Türkiyədəki 1960, 1971, 1980, 1998 və 2016-cı il çevrilişlərinin, Misir, Suriya və İraqın çevrilişlərlə dolu tarixinin arxasında da İngiltərə dərin dövləti dayanır.\nBu gün dünyanı idarə etdiyi iddia edilən CİA (Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi) və Mossad İngiltərə kəşfiyyatı olan MI6 (Gizli Kəşfiyyat Xidməti) tərəfindən qurulmuş və agentlər yetişdirməyə başlamışlar. Eduard Snoudenin ifşa etdiyi dünyanın ən böyük izləmə təşkilatı olan “Beş göz” (Five Eyes) Avstraliyada İngiltərənin nəzarəti altında yaradılmışdır. “Beş göz” ABŞ, Kanada, Yeni Zellandiya, Böyük Britaniya və Avstraliya kəşfiyyatından ibarətdir. Bu ölkələrin hər biri İngiltərə Millətlər Birliyinin üzvüdür.\nMillətlər cəmiyyəti 1919-cu ildə İngiltərənin nəzarəti ilə keçirilən Paris Sülh konfransında yaradılıb. Konfrans Böyük Britaniyanın planlarını həyata keçirilməsi üçün təşkil olunmuşdu. BMT-in bir çox qərarının arxasında da İngiltərə dərin dövləti dayanır. NATO-nun, Qladionun, Avropa İttifaqının “baş memarı” Uinston Çörçilldir olmuşdur. Qurucuları və ilk rəhbərləri də həmişə ingilislər olub. Bu tarixi həqiqətlər həmin qurum və ya təşkilatların tamamilə məkrli olduqlarını göstərmir. Şübhəsiz ki, BMT, həmçinin digər təşkilarların öz ölkələri üçün çox faydalı xidmətləri var. Lakin bu hal həmin qurum və təşkilatların qurulmasında və bəzi qərarlarının qəbul edilməsində İngiltərə dərin dövlətinin qaranlıq təsirinin olduğu həqiqətini dəyişdirmir.\nAmerika Mərkəzi Bankının səlahiyyətində olan Federal Ehtiyat Sistemi (FES) də İngiltərə Bankı (“Bank of England”) tərəfindən yaradılıb. Dünya iqtisadiyyatını idarə edən Rotşild ailəsinin əsas fəaliyyət yeri İngiltərədir. Soros Böyük Britaniyada təhsil almışdır.\nOsmanlı imperiyasına son qoyan və Anadolunu işğal edən də İngiltərə dərin dövləti olmuşdur. Kommunizmin əsasını qoyanlar Böyük Britaniyada toplanmışlar. Marks və Engels kommunizmin əsasını təşkil edən Kommunist Partiyasının manifestini ilk dəfə İngiltərədə çap etdirmişlər. “Kapital” əsəri («Das Kapital») də daxil olmaqla bütün əsas əsərlər orada yazılmışdır. Liberalizmin baniləri Adam Smit və David Rikardo ingilisdir. 20-ci əsrdə dünyanı qana bulayan sosial darvinizmin ideoloji əsasını təşkil edən Darvin ingilisdir. Sorosun «Açıq Cəmiyyət hərəkatı»nın ideoloqu Karl Popper ingilisdir. Ateizmin 21-ci əsrdə bayrağını daşıyan Riçard Doukins ingilisdir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, ingilis xalqı mehriban, səmimi, gözəl və təmiz xalqdır. İngiltərə dərin dövlətini ifşa etmək ingilis xalqını da əsrlərlə çəkdiyi bəlalardan xilas edəcək.\nİngiltərə tarixdə 22 ölkə istisna olmaqla bütün dünyanı işğal etmişdir. İşğal edilmiş əraziləri nəzərdən keçirək: Antiqua və Barbuda, Avstraliya, Baham adaları, Banqladeş, Barbados, Beliz, Botsvana, Britaniya Hind okeanı əraziləri, Britaniya Vircin adaları, Bruney, Kayman adaları, Milad adası, Kokos adaları, Kuk adaları, Dominikan, Folklend adaları, Qambiya, Uels, Qana, Qrenada, Qayana, Cənubi Afrika, Hindistan, Şotlandiya, Yamayka, Kamerun, Kanada, Keniya, Kiribati, Şimali İrlandiya, Lesoto, Malavi, Maldiv adaları, Malayziya, Malta, Mavriki, Mərcan dənizi adaları, Montserrat, Mozambik, Namibiya, Nauru, Nigeriya, Norfolk adası, Papua Yeni Qvineya, Pitkern adaları, Ross ərazisi, Sent-Kits və Nevis, Sent-Lüsiya, Seynt Vinsent və Qrenadin, Samoa, Müqəddəs Yelena adası, Seyşel adaları, Syerra Leone, Sinqapur, Solomon adaları, Şri-lanka, Svazilend, Tanzaniya... Tonqa, Trinidad və Tobaqo, Tokelau, Törks və Kaykos adaları, Tuvalu, Uqanda, Vanuatu, Yeni Zelandiya, Zambiya və s. Bunlar Millətlər Birliyinin üzvü olan ölkələrdir. Bu ölkələrin bəzilərində seçkilər keçirilir, baş nazirlər təyin olunur. Ancaq bu seçilmiş hökumətlərə rəhbərlər hələ də Londondan təyin olunur. Yəni İngiltərə o ölkələrə öz vilayəti kimi davranaraq “qubernatorlar” göndərir. Seçilmiş hökumət qərarlar qəbul edib təyin olunmuş ingilis qubernatorunu qarşısına gətirir. Qubernator kraliçaya sual verir. Kraliça isə "bəli" və ya "xeyr" deyir.\nABŞ İngiltərənin keçmiş koloniyası olmuşdur. 150 il əvvəl ingilislərin qızışdırdığı vətəndaş müharibəsində 1 milyon amerikalı qardaş gülləsinə tuş gəlmiş, ölkənin bütün infrastrukturu dağıdılmışdır. ABŞ ingilislərin köhnə oyunu ilə 2-ci Dünya Müharibəsinə girmək məcburiyyətində qalmışdır. 1-ci və 2-ci dünya müharibələrindən sonrakı sülh danışıqları ingilislərin nəzarəti altında baş tutmuşdur. İngiltərə dərin dövlətinə qarşı çıxan ABŞ prezidentləri ya vəzifədən alınmış, ya da sui-qəsd nəticəsində həyatlarını itirmişlər. Son günlər Tramp əleyhinə gündəmdə olan saxta hesabatı hazırlayanın da keçmiş ingilis kəşfiyyatçısı olması diqqət çəkir.\nƏfqanıstan və İraqın işğalının, İran-İraq müharibəsinin, İran inqilabının, Qızıl Aypara layihəsinin, Yaxın Şərqin parçalanmasının, Mədəniyyətlər müharibəsi və müsəlman müharibələri dövrünün ideoloqu Bernard Luis ingilislərin hərbi kəşfiyyatçısı olmuş, SOAS-da 30 il müəllimlik etmişdir. 1974-cü ildə ani bir qərarla ABŞ-a gələn Luis o vaxtdan etibarən, demək olar ki, bütün ABŞ prezidentlərinin Yaxın Şərq məsələsində müşaviri olmuşdur. O, Kissincer, Brezinski, Hantinqton və son dövrün məşhur neokonlarının (yeni mühafizəkarlar) müəllimidir. Luis həqiqi mənada ABŞ siyasətini yazan adamdır.\nMüstəmləkəçilik və köləliyin mərkəzi də İngiltərə dərin dövlətidir. Çin, Hindistan, İndoneziya və Malayziya əsrlərlə İngiltərənin əsarəti altında qalmışdır. Çini tiryəkə vərdiş etdirən, Hindistanı aclığa, Ost-Hind Şirkəti ilə bütün cənub-şərqi Asiyanı terrora məruz qoyan da İngiltərə dərin dövlətidir. Müasir dövrdə İngiltərənin Hindistanda etdiyi soyqırım o qədər də xatırlanmır. Belə ki, İngiltərə 150 il əvvəl 330 milyon insanı aclıqla üz-üzə qoyaraq 1 milyondan çox hindistanlının ölümünə səbəb olmuşdur.\nBugünkü radikal terrorizmin əsasını qoyanların böyük qismi Əl-Əzhər universitetində təhsil almışlar. Əl-Əzhər universitetini bu mövqeyə gətirən Misir qubernatoru, anqlosakson irqçisi və təkamülçü Lord Kromerdir (Evelin Barinq). Lord Kromerin maliyyələşdirib dəstəklədiyi Məhəmməd Abduhdan sonra Əl-Əzhər İslam dünyasında sosial darvinizmin mərkəzinə çevrilmişdir. Bunlar radikal İslamın ideoloqlarıdır. Lord Kromerin qurduğu sistem 30 il ərzində bütün İslam aləmini öz təsiri altına almışdır. Bu mənfi təsir bugünkü müharibə şəraitinin əsas səbəbidir.\nDAEŞ (İŞİD), Əl-Qaidə, Boko-Haram, Əş-Şəbab, FETÖ, Hizbullah, PKK, PYD, Asala, DHKP-C, Qırmızı Briqadalar, Polpot kimi terror təşkilatları İngiltərə dərin dövlətinin batalyonları mövqeyindədir. Bu təşkilatların daxil olduğu hər yerdən qan və göz yaşı əksik olmur.\nTürkiyədə maskaların düşdüyü və əsl üzlərin ortaya çıxdığı “15 iyul” çevrilişinə cəhd zamanı Kipr adasının cənub-qərb sahilində yerləşən Kral Hava Qüvvələri bazasında minlərlə əsgərini yerləşdirən və Aralıq dənizinə Kral Donanması hərbi gəmilərini göndərən İngiltərə yüzlərlə təyyarə, vertolyotu guya 50 min britaniyalını təhlükədən qorumaq üçün tapşırıq verirdi. Əsgərlər bu əməliyyata müdaxilə etməyə cəhd etsə, "yerli üsyançılara" atəş açmaq sərbəst olacaqdı. İngiltərənin çevrilişdən əvvəl gördüyü bu hazırlıqları öz vətəndaşlarını xilas etmə təşəbbüsündən çox başqa bir planı xatırladırdı.\nİngiltərə dərin dövləti Türkiyənin Rusiya ilə hər sahədə ikitərəfli əlaqələrinin sürətlə inkişaf etdiyini, Suriya məsələsinin həlli prosesində bir araya gələn üçlü blokun regiona sülh və birlik gətirəcəyini görərək vəziyyətdən xeyli narahat olmuşdur. Çevrilişə cəhd günlərində işğala hazır vəziyyətdə hadisələri izləyən İngiltərə son günlərdə Türkiyəyə qarşı son dərəcə "dostyana" və "səmimi" davranışlar nümayiş etdirməyə başlamışdır. Əlbəttə, İngiltərə və Türkiyənin yaxşı münasibətlərinin olması vacibdir. Ancaq İngiltərə dərin dövlətinin planları nə Türkiyənin, nə də öz xalqının faydası üçün deyildir, heç vaxt da olmayıb.\nÖlkələrin “kapillyar damarlarına” qədər nüfuz etmiş bir təşkilatın oyunları qarşısında heç bir lider, heç bir millət, heç bir dövlət təkbaşına ayaqda qala bilməz. Bu kirli planlara “yaxşıların ittifaqı” son verə bilər. Necə ki, Rusiya ilə Türkiyə arasında son bir ildə Putin və Ərdoğanın təşəbbüsü ilə güclü və sarsılmaz ittifaqın təməlləri atılıb. Dünyanı İngiltərə dərin dövlətinin bəlasından xilas etmək istəyən hər vicdanlı insan bu ittifaqı müdafiə edib dəstəkləməlidir.


Azərbaycanda kişi arvadını xəyanət üstündə yaxaladı – VİDEO – XəbərAl.Az\nAzərbaycanda kişinin həyat yoldaşını xəyanət üstündə yaxalamasının görüntüləri yayılıb.\nGörüntülərdə kişinin evə girərək, qadını yataqdan qaldırması, bu zaman evdə daha iki yaşlı qadının olması əks olunub. Qadınlardan biri kişinin arvadının evi tərk etməsini tələb edib.\nKişi isə arvadını məhkəməyə verəcəyini deyib.\nHeydər Əliyev Mərkəzində “Əsrin müqaviləsi”nin 25 illiyi və Neftçilər Günü münasibətilə mərasim keçirilir. XəbərAl.az xəbər verir ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev mərasimdə iştirak edir. OXUMA SAYI: 742


DİN Azərbaycanda "Əxlaq Polisi"nın yaradılması ideyası haqda\nDİN Azərbaycanda "Əxlaq Polisi"nın yaradılması ideyası haqda\nSon günlər sosial şəbəkələrdə Azərbaycanda "Əxlaq Polisi"nin yaradılacağı barədə şayiələr yayılır.\nBu cür söz-söhbətlər polisin Bakının mərkəzində turistlərə intim xidmət təklif edən yüngül əxlaqlı qadınlara qarşı mübarizəni gücləndirməsindən qaynaqlanır.\nVirtualaz.org məsələ ilə bağlı şərh üçün Daxili İşlər Nazirliyi (DİN) Mətbuat xidmətinin rəisi, polis polkovniki Ehsan Zahidova müraciət edib.\n"Paytaxt sakinlərinin çoxsaylı müraciətlərini nəzərə alaraq, polis əməkdaşları Bakının bir sıra mərkəzi küçələrindən, xüsusən də “Torqovı”dan (Nizami küçəsi) Azərbaycan xalqının milli dəyərlərinə, mentalitetinə zidd hərəkətlərə yol verən və turistlərə ədəbsiz təkliflər edən qadınları yığışdırıb və onlara müvafiq xəbərdarlıq ediblər. Polisin bu hərəkətləri bütövlükdə şəhər sakinləri tərəfindən müsbət qarşılanıb.\nAncaq son günlər sosial şəbəkələrdə bəzi istifadəçilər, polisin bu hərəkətlərinə əsaslanaraq, Azərbaycanda yeni bir qurumun-"Əxlaq Polisi"nin yaradılacağı barədə məlumatlar yayırlar. Bununla əlaqədar olaraq bildirirəm ki, bu bəyanatlar əsassızdır. Ümumiyyətlə nə keçmişdə, nə də bu gün Daxili İşlər Nazirliyində "Əxlaq Polisi" strukturunun yaradılması üçün heç bir layihə olmayıb və yoxdur”, - deyə E.Zahidov bildirib.\nBu gündən Bakı polisi fahişələrə qarşı böyük əməliyyata başlayır Sürücü ilə kobud davranan yol polisi işdən çıxarıldı “Tarqovı”da polisin fahişə əməliyyatından şok görüntülər – VİDEO Polisdən “Tarqovı”dakı fahişələrlə bağlı Azərbaycan Polisinin yaranmasından 101 il ötür Azərbaycanda turizm polisi yaradılacaq Bakıda yol polisindən qəribə hərəkət: “Tanış gəlirsiniz” – VİDEO DİN bəzi jurnalistlərə xəbərdarlıq edib


Maykl Çeçire: Rusiya və Türkiyə arasında gərginlik Azərbaycan üçün təhlükəsizlik baxımından ən ciddi dilemmadır\nMaykl Çeçire ilə müsahibə\n486p | 19,5MB\nTürkiyə və Rusiya arasında noyabrın 24-də Suriya ilə sərhəddə Rusiya təyyarəsinin vurulması ilə bağlı insidentdən sonra münasibətlərdə gərginlik davam edir. Moskva və Ankara arasında soyuq müharibə dövrünün tonuna bənzər söz müharibəsi fonunda hər iki ölkə ilə yaxın münasibətləri olan Azərbaycan vəziyyətin düzəlməsi üçün öz yardımını təklif edib. Vaşinqtonda Xarici Siyasət İnstitutunun təhliçisi Maykl Çeçire Amerikanın Səsinə müsahibədə Rusiya və Türkiyə arasında gərginliyin hər iki ölkə ilə yaxın və dost münasibətlərə malik Azərbaycana mümkün təsirlərini şərh edib.\nDilşad Əliyarlı: Bu günlər Türkiyənin yüksək səviyyəli rəsmiləri, o cümlədən, Türkiyənin Baş naziri Əhməd Dauvdoğlu Azərbaycan liderlərilə yüksək səviyyədə danışıqlar aparmaq üçün Azərbaycana səfər edib. Bu, Rusiya və Türkiyə arasında son gərginliklərlə nə dərəcədə əlaqədardır və siz hansı məsələlərin müzakirə edildiyini düşünrüsünüz?\nMaykl Çeçire: Türkiyə rəsmilərinin Azərbaycana səfərləri qeyri-adi hal deyil. Amma hazırkı səfərlərin Rusiya-Türkiyə münasibətlərində gərginliklə nə dərəcədə bağlı demək olduğunu çətindir. Vaxt baxmından əlbətti ki, Türkiyə və Azərbaycan rəsmilərilə arasında danışıqların diqqət mərkəzində təbii ki Türkiyə və Rusiya arasında münasibətlərdə gərginlik məsələsinin olduğunu demək olar. Hətta bu görüşlər əvvəlcədən planlaşdırılmış olsaydı belə, bu məsələnin gündəmdə əsas məsələlərdən biri olacağını gözləmək olardı. Azərbaycanın getdikdə daha çox ənənəvi müttəfiqi olan Türkiyə və regionda güclü nüfuza və Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə təsir baxımından gücə malik Rusiya arasında qaldığı müşahidə edilir. Mənim fikrimcə, Türkiyə bir tərəfdən Azərbaycanla münasibətlərin onlar üçün əhəmiyyətini vurğulayır, başqa tərəfdən də Azərbaycanın bu müttəfiqlik münasibətlərində qaldığına da əmin olmaq istəyir. Türkiyə belə görünür, Azərbaycan tərəfin regionda gələcəyi ilə bağlı qərarlar verməsini görmək istəyir.\n"Türkiyə bir tərəfdən Azərbaycanla münasibətlərin onlar üçün əhəmiyyətini vurğulayır, başqa tərəfdən də Azərbaycanın bu müttəfiqlik münasibətlərində qaldığına da əmin olmaq istəyir" Maykl Çeçire\nSual: Azərbaycan Türkiyənin regionda ən yaxın müttəfiqidir. Başqa tərəfdən, Azərbaycanın Rusiya ilə də yaxın münasibətləri mövcuddur. İki qonşu ölkə arasında gərginlik Bakı üçün nə dərəcədə ciddi problemdir?\nCavab: Fikrimcə, bu, Azərbaycan üçün təhlükəsizlik və geo-siyasi baxımdan çox ciddi bir dilemmadır. Amma bu problemin davamlılığından daha çox onun prinsipal cəhəti önəmlidir, yəni bir tərəfdə Rusiya, o biri tərəfdə isə Türkiyə. Hazırda Rusiya və Türkiyə arasında gərginlik Azərbaycanla bağlı deyil. Azərbaycan bu gərginliyin hansı istiqamətdə gedəcəyi ilə bağlı fəaliyyət göstərməməlidir. Azərbaycan Türkiyə ilə müdafiə sahəsində müqavilə bağlayıb. Bu, müəyyən mənada Türkiyənin Azərbaycanla bağlı ən güclü kartıdır. O biri tərəfdən isə Rusiyanın Ermənistan üzərində nüfuzu və Dağlıq Qarabağ probleminə təsirinə görə Rusiya Azərbaycan üçün çətinliklər yarada bilər, ya da problemləri asanlaşdıra bilər. Son bir neçə il Moskva tərəfindən Azərbaycanın mövqeyinin təmin edilməsi istiqamətində hərəkət müşahidə edilirdi. Bunun məkrli bir hiylə, ya da yekun danışıqlar istiqamətində həqiqi addım olub-olmaması ilə bağlı suallar yarana bilər. Bakıda və elə regionun özündə də insanlarda tərəddüdün əsas səbəbi bununla izah edilir.\n"Rusiya Dağlıq Qarabağda vəziyyətə təsir göstərə bilər və mənə elə gəlir ki, bu, Azərbaycan üçün dilemmada əsas məsələdir" Maykl Çeçire\nSual: Bəzi müşahidəçilərin fikrincə, Rusiya Cənubi Qafqazda Qarabağ münaqişəsindən təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir və xüsusilə də Azərbaycana qarşı. Rusiya və Türkiyə arasında gərginliyin nəticəsi olaraq münaqişənin yenidən başlaya bilməsi mümkündürmü?\nCavab: Münaqişənin hər zaman yenidən qızışa bilməsi təhlükəsi mövcuddur. Keçən yay ayları və əvvəlki illərdə toqquşmaların baş verdiyini gördük və döyüşlərin yenidən başlaması üçün kiçik bir qığılcım kifayətdir. Türkiyə və Rusiya arasında gərginliyin buna səbəb olacağını düşünmürəm. Rusiya Dağlıq Qarabağda vəziyyətə təsir göstərə bilər və mənə elə gəlir ki, bu, Azərbaycan üçün dilemmada əsas məsələdir. Çünki bir tərəfdən, Türkiyə müdafiə sahəsində müqaviləyə görə bir çox cəhətdən təhlükəsizlik qarantıdır. Türkiyə güclü silahlı qüvvələrə malik bir ölkədir. Eyni zamanda, Rusiya da regionda hegemeonluq baxımından güclü ölkədir və Dağlıq Qarabağ məsələsində öz maraqları var, Ermənistanla müttəfiqlik münasibətlərinə malikdir. Və Rusiya Azərbaycan üçün çətinlik yarada, ya da problemləri asanlaşdıra bilər. Son bir neçə ildə Rusiyanın məsələləri asanlaşdırmaq istədiyinə bəzi işarələr görmüşük və Rusiya ilə Azərbaycanın münasibətləri daha da yaxşılaşıb. Məsələ bunun yekun sülhə, münaqişənin yekun həllinə gətirib çıxarması, ya da onları Avrasiya alyansına qoşmaq və hər iki ölkə üçün böyük əhəmiyyəti olan Türkiyə ilə alyansdan uzaqlaşdırmaq səylərinin bir hissəsi olub-olmamasındadır.\nSual: Azərbaycan Rusiya və Türkiyə arasında vasitəçilik etməyi təklif edib. Bakı hazırkı şəraitdə sülh yaratmaq üçün nə təklif edə bilər?\n"İqtisadi baxımdan Azərbaycan üçün bu toqquşmada ən böyük problem gələcək inkişaf layihələrində imkanlar ola bilər" Maykl Çeçire\nCavab: Bakı hər iki ölkə ilə dost münasibətlərə malikdir. Hər iki ölkə ilə münasibətlərin dostluq səviyyəsində saxlanması Bakı üçün əhəmiyyətlidir və Bakının bir tərəfdən Ankara, bir tərəfdən də Moskva ilə birbaşa əlaqəsi var. Buna görə də Bakı bu prosesdə bütünlüklə maraqlıdır. Amma Bakının nə təklif edəcəyi aydın deyil. Rusiya və Türkiyə arasında gərginliklər bəzilərinin fikrincə, Azərbaycanın maraqları əhatəsinə daxil deyil. Azərbaycan bu son gərginliyin mənbəyi olan, onun əsasında duran problemdən kənardır. Daha geniş geo-siyasi mənada deyərdim ki, Türkiyənin son illər iqtisadi və hərbi cəhətdən inkişafı, başqa tərəfdən də Rusiyanın güclənməsi ilə bu iki güclü dövlət arasında toqquşmaya gətirib çıxarmasını müəyyən mənada şərtləndirirdi. Azərbaycanın bu iki ölkəni bir araya necə gətirəcəyinə gəldikdə, Azərbaycanın öz maraqlarından kənarda nəsə edə biləcəyinə əmin deyiləm. İndiki məqamda Azərbaycan hökumətinin “bizim belə maraqlarımız var və biz bu iki ölkəni bir araya gətirmək üçün əlimizdən gələni etmək istəyirik” deməsi əsas məsələdir. Amma bu kifayətdir, ya yox, buna əmin deyiləm.\nSual: Azərbaycan Rusiya və Türkiyə arasında mühüm ticarət dəhlizi hesab edilir və hər iki ölkə ilə yaxşı münasibətlərdən bəhrələnir. Rusiya və Türkiyə arasında gərginliklərin Azərbaycan üçün hansı iqtisadi nəticələri ola bilər?\nCavab: İqtisadi baxımdan Azərbaycan üçün bu toqquşmada ən böyük problem gələcək inkişaf layihələrində imkanlar ola bilər. Təbii ki burada enerji faktoru, ticarət, istehsal kimi faktorlar var. Xəzər və Qafqaz dəhlizinin gələcək imkanlarına gəldikdə, payızda sanksiyalar aradan qaldırıldıqdan sonra İranla ticarət bərpa edilsə, Çinlə yeni İpək Yolu layihəsi gerçəkləşsə, bir çox təhlilçi və hökumət rəsmilərinin ümid etdiyi kimi Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xətti istehsala başlayıb inkişaf etdirilsə, bütün bunlar Azərbaycan və bütün region üçün oyunu dəyişdirə biləcək imkanlardır. Əgər Türkiyə, ya da Rusiya Azərbaycanın bu layihələrinin bir hissəsi olmasını istəməsə, bu, ticarət imkanlarının azalması demək olacaq. Fikrimcə, gələcəkdə iqtisadi və ticari baxımdan ən böyük təsirlər bunlardan ibarətdir.


Sosialist realizmindən milli istiqlaladək » ZİM.Az | "ZİYA" İnformasiya Mərkəzi\nAzərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra ölkədə ədəbiyyatın xarakteri dəyişməyə başlamış, bədii düşüncədəki milli və maarifçi idealları, demokratik baxışları tədricən sosializm ideyaları əvəz etmişdir.\nƏdəbiyyatda qüvvətlənməkdə olan proletar əhvali-ruhiyyəsi özünün yeni tipli ədəbiyyatını formalaşdırmağa səy göstərmişdir. Ədəbi gedişatda meydana çıxan bolşevik ruhu “ələmdən nəşəyə” motivi kimi yeni quruluşu tərənnüm edən əsərləri ön sıraya çəkmişdir.\nAzərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulması ilə dəyişən cəmiyyət ədəbiyyatın da istiqamətinə öz təsirini göstərmişdir. Başlanğıc mərhələdə, yəni 1920-1930-cu illərdə yeni ideologiya ilə klassik realist və romantik ənənə yanaşı fəaliyyət göstərmişdir. Klassik yazıçılar yeni dövrün tələblərinə uyğunlaşa bilmədikləri və ya bir çox hallarda uyğunlaşmaqda maraqlı olmadıqları üçün onların XX əsrin əvvəllərində yüksələn xətlə inkişaf etmiş yaradıcılığında 20-30-cu illərdə nəzərəçarpacaq bir durğunluq, gözləmə mövqeyi, ümidsizlik, bədbinlik kimi motivlər nəzərə çarpmışdır. Fikrimizcə, böyük demokrat yazıçı Cəlil Məmmədquluzadənin məşhur “Bəlkə də qaytardılar” hekayəsi dərsliklərdə, ədəbiyyatşünaslıq əsərlərində yazıldığı kimi heç də sovet hökumətinin gələcəyinə bəslənən inam hisslərini yox, tam əksinə, yeni qurulmuş cəmiyyətin yaşaya biləcəyinə ümidsizlik ideyasını diqqət mərkəzinə çəkmişdir. Sovet cəmiyyətinin meydana çıxardığı yeni “nikbin” ədəbi nəsil isə hələlik gənc və təcrübəsiz olduqlarına görə həmin boşluğu dərhal doldura bilməmişdir. Beləliklə, sovet hakimiyyətinin başlanğıc dövründə - 20-30-cu illərin Azərbaycan ədəbiyyatında dekadentizm təzahürləri müşahidə olunur. Xüsusən, Sovetlər İttifaqı miqyasında dövlət səviyyəsində icra olunmuş qanlı 1937-ci il repressiyası hələ də ədəbi mühitdə xüsusi çəkiyə malik olan “klassiklərin” axırına çıxmaq baxımından həlledici aksiya olmuş, mövcud boşluğu daha da dərinləşdirmişdir. Buna baxmayaraq, sovet dövlətinin həyata keçirdiyi proletkultçuluq kampaniyası tədricən sosializm ruhunda yazan cavan nəslin ön mövqeyə çıxarılmasına yol açmışdır. Bu yolla ədəbiyyatda “ələmdən nəşəyə” prosesinə tam üstünlük qazandırılmışdır. Həmin proses bütün sovet xalqlarının ədəbiyyatında, o cümlədən də Azərbaycan ədəbiyyatında yaşanmışdır. Beləliklə, Azərbaycanda sovet ədəbiyyatı mərhələsi formalaşdırılmışdır.\nDoğrudur, konkret olaraq sovet ədəbiyyatının əsas yaradıcılıq metodu olan sosialist realizmi anlayışı rəsmi şəkildə 1934-cü ildə bəyan edilmişdir. Sosialist realizmi yaradıcılıq metodu haqqında təşəbbüsü Sovet Yazıçılarının Birinci Qurultayında Maksim Qorki irəli sürmüşdür. Proletar yazıçılarının ağsaqqalı hesab edilən Maksim Qorki sosialist realizmini yeni quruluşun ədəbiyyatının vahid yaradıcılıq metodu, romantikanı isə onun tərkib hissəsi və ləqəbi adlandırmışdır. Bu çağırışdakı “vahid yaradıcılıq metodu” anlayışı təkpartiyalı sistem olan sovet cəmiyyətinin xarakterindən doğub, yazıçıların əsas diqqətini sosializmin inkişafını, “vüsətini”, təntənəsini təsvir və tərənnüm etməyə istiqamətləndirmək məqsədini daşımışdır. XX əsrin otuzuncu illərinədək hələ də ədəbiyyatda yaşamaqda olan milli təmayülçülük ölkədə proletar hegemoniyasının qüvvətləndirilməsi üsulu ilə aradan qaldırılmışdır. “Bu dövrdə dövlət səviyyəsində “milli təmayülçülük”, “millətçilik”, “cümhuriyyətçilik” birmənalı şəkildə düşmənçilik donunda qələmə verilir, yeni bir millətlərarası münasibətlər sistemi - beynəlmiləlçilik ortaya atılırdı” (Bədirxan Əhmədov). Və həmin yolla bədii yaradıcılıqda sosializm ideyalarının tərənnümü genişləndirilmiş, ədəbiyyat birbaşa sovet ideologiyasının təbliğatını həyata keçirməyə istiqamətləndirilmişdir. Böyük istedad sahibləri olan yazıçı və şairlər istər-istəməz sovet rejiminin təbliğatında iştirak etmək funksiyasını icra etmişlər. Siyasi rejim mümkün olan bütün tədbirləri tətbiq etməklə öz ədəbiyyatını yaratmaq işini həyata keçirmişdir. Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsi sovet dövlətinin ədəbiyyat siyasətinin inkişaf etdirilməsi haqqında vaxtaşırı olaraq qəbul etdiyi qərarlarla ədəbiyyat üzərində mövcud rejimin təsirini gücləndirmiş, rolunu möhkəmləndirmişdir. Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin “Bədii ədəbiyyat sahəsində partiyanın siyasəti haqqında” (1925), “Ədəbi-bədii təşkilatların yenidən qurulması haqqında” (1932), “Zvezda” və “Leninqrad” məcmuələri haqqında (1946), “Sovet uşaq ədəbiyyatını daha da inkişaf etdirmək tədbirləri haqqında” (1969), “Ədəbi-bədii tənqid haqqında” (1972), “Yaradıcı gənclərlə aparılan iş haqqında” (1976) “Ədəbi-bədii jurnalların kommunizm quruculuğu təcrübəsi ilə yaradıcılıq əlaqələri haqqında” (1982) qəbul etdiyi qərarlar ədəbiyyatın partiyalılığı prinsipinin dönmədən həyata keçirilməsini, bədii yaradıcılıq işinin sistemin ideoloji silahına çevrilməsini təmin etməyə xidmət etmişdir. Bütün bunlar sovet ədəbiyyatı deyilən xüsusi bir mərhələni formalaşdırmışdır. Artıq sosialist realizmi sovet ədəbiyyatının vahid yaradıcılıq metodu kimi oturuşmuş bir sistemə çevrilmiş, ədəbi-ictimai fikirdə hakim mövqe qazanmışdır. Ona görə də uzun dövr ərzində, xüsusən 30-50-ci illərdə partiyanın ədəbiyyat siyasətini həyata keçirən Sovet Yazıçılar İttifaqının “sosrealizm nazirliyi” (Elçin) adlandırılması təbii olub, ədəbi prosesin ideoloji baxımdan idarə olunmasında bu təşkilatın rolunu obyektiv şəkildə ifadə etmişdir.\nSovet ədəbiyyatı anlayışı nə vaxtdan etibarən yaranmışdır? Mövcud ədəbiyyatlarda bunu XIX əsrin sonlarında Avropada marksizm təliminin yaranması, yaxud XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda bolşevizmin meydana çıxması ilə əlaqələndirən məqamlar mövcuddur. Konkret olaraq sovet dövründə yazılmış ədəbiyyat tarixlərində sovet ədəbiyyatı mərhələsi Rusiyada çar Rusiyasının devrildiyi 1917-ci ildən hesab olunmuşdur. Bəzi mənbələrdə isə sovet ədəbiyyatı Azərbaycanda sosialist həyat tərzinin başlandığı 1920-ci ildən sonrakı dövrə aid edilir. Rəsmi partiya mətbuatında bu anlayış 1923-cü ildən işlədilmişdir. Sovet ədəbiyyatı anlayışının 1925-ci ildə Proletar Yazıçılarının Birinci Ümumittifaq Konfransının çağırılması və Rusiya Proletar Yazıçıları Assosiasiyasının yaradılması ilə meydana atıldığı da nəzərə çarpdırılır. Əlbəttə, bu mülahizələrin hər birində müəyyən həqiqət vardır. Lakin sosialist məfkurəli ədəbiyyatla sovet ədəbiyyatı anlayışını eyniləşdirmək olmaz. Dünyanın müxtəlif ölkələrində indi də sosialist görüşlü yazıçılar yaşayıb-yaradırlar. Fikrimizcə, dövrləşmə baxımından sovet ədəbiyyatının mərhələsini Sovetlər İttifaqının yaradılmasından əvvəlki illərə çəkmək doğru deyildir. Ədəbiyyat tarixçiliyi baxımından sovet ədəbiyyatı mərhələsini ölkədə sovet quruluşunun yaranmasından sonrakı illərə aid etmək daha məqbul yoldur. Sovet hakimiyyəti elan olunan kimi qüvvətli və ya zəif olmasından asılı olmayaraq, dərhal onu vəsf və təbliğ edən ədəbiyyat da yaranmağa başlamışdır. Sovet rejimi öz ədəbiyyat siyasətini formalaşdırmaq üçün ciddi tədbirlər həyata keçirmişdir. Sovet hakimiyyətindən əvvəl yaradıcılığa başlamış sənətkarların əksəriyyətinin yeni rejimi açıq şəkildə təbliğ edən əsərlər yazmaqdan uzaqda dayanmalarına baxmayaraq, sovet ədəbiyyatı tədricən formalaşaraq 1934-cü ildə Sovet Yazıçılarının Birinci Qurultayı ilə oturuşmuş bir sistem qazanmışdır. Deməli, sovet ədəbiyyatı sosialist realizmi konkret bir yaradıcılıq metodu kimi meydana gəlməmişdən əvvəl yaranmağa başlamış və Sovetlər İttifaqının rəhbəri İosif Stalinin vəfatına qədər zaman-zaman bu ölkədə ədəbiyyatın və incəsənətin əsasən birtipli inkişafını şərtləndirmişdir. Lakin sosialist realizmi anlayışı göydəndüşmə olmayıb, sovet hakimiyyətinin ilk günlərindən, əsasən iyirminci illərdə və otuzuncu illərin əvvəllərində formalaşdırılmış ədəbiyyatın zəminində yaranmış təlim idi. Kommunist partiyasının müdafiə etdiyi sosialist realizmi yaradıcılıq metodu formaca milli, məzmunca sosialist, sinfilik və nikbinlik, proletar beynəlmiləlçiliyi rolunda olan ədəbiyyatın yaranmasına nail olmuşdur. Azərbaycan ədəbiyyatı da konkret bir mərhələdə bu yaradıcılıq metodunun dəmir pəncəsi altında sovet gerçəkliyini və onun üstünlüklərini əks etdirməkdən kənarda qala bilməmişdir. Əslində, sərt stalinizm rejimi şəraitində bundan başqa bir mövqe haqqında fikirləşmək yazıçıların “başını baltanın altına qoymaq”dan başqa bir şey ola bilməzdi. Mənfur 37-ci ilin qanlı vahiməsi rejimlə nəinki üz-üzə durmağın, hətta ona loyal və ya neytral münasibətdə dayanmağın faciəsini bəri başdan göz önünə gətirməyin reallığını qəbul etmək demək idi.\nSovet cəmiyyətinin “Xruşov mərhələsində” şəxsiyyətə pərəstişin aradan qaldırılması, “istiləşmə” dalğasının yaranması ilə əlaqədar olaraq ədəbiyyata müəyyən səviyyədə həyat materialı və təbii insan obrazları daxil ola bilmişdir. Cəmiyyət hadisələrinə həssas münasibət bəsləyən ədəbiyyat yaranmış fürsətdən istifadə edərək həyata doğru addımlar atmışdır. Lakin bu illərdə sovet həqiqətlərini bir qədər dərindən və açıq şəkildə təsvir etməyə cəhd göstərən, əsərlərində azacıq tənqid ruhu hiss edilən ədəbiyyatdan xaricdə dərhal sosializm əleyhinə mübarizə silahı kimi istifadə edildiyi üçün həmin mərhələ də keçici xarakter daşımışdır. Bu qəbildən olan yazıçıların “antisovetçi” kimi Qərbin diqqətini cəlb etməsi ölkə miqyasında ciddi gərginliklərə də gətirib çıxarmışdır. Həmin səbəbdən Nobel mükafatına layiq görülmüş sənət adamları, məsələn, Boris Pasternak ciddi təqiblərə məruz qalmış, Aleksandr Soljenitsın və İosif Brodski isə Sovetlər İttifaqını tərk etməli olmuşdular. Beləliklə, 1937-ci ildəki Sibirə sürgün cəzasını və ya ölüm hökmünü bu mərhələdə yazıçıların Qərbə mühacirət etməyə məcbur qalmaları əvəz etmişdir.\nGöründüyü kimi, qəbul etmək lazımdır ki, ölkədə yeni sistemin yaranması və inkişafı necə deyərlər, xoş-naxoş onu təbliğ və müdafiə edən ədəbiyyatı da doğurmuşdur. İyirminci illərin mətbuatında bu cür təbliğat və tərənnüm şeirləri kifayət qədərdir. Ciddi ədəbiyyat mənasında olmasa da, təbliğat xarakteri daşısa da, sovet ədəbiyyatının ilk nümunələri artıq bu rejimin doğuluşu ilə yaranmağa başlamışdır. İstər-istəməz ölkədə ədəbiyyat təfəkküründə dəyişiklik prosesi getmiş, yaradıcılıq istiqamətinin qütbü yeni səmtə doğru dönmüşdür. Ona görə də fikrimizcə, ədəbiyyat tarixçiliyi baxımından Azərbaycan sovet ədəbiyyatı mərhələsini 1920-ci ildən başlamaq məqsədəuyğun sayılmalıdır.\nSovet ədəbiyyatı, soasialist realizmi məfkurəsi nə vaxta qədər davam etmişdir sualı da eyni dərəcədə maraq doğurur. Haqlı olaraq deyildiyi kimi, “yetmiş illik sovet ədəbiyyatını heç bir tarixdən çıxarıb atmaq mümkün deyildir” (Dmitri Bıkov). Əslində, Azərbaycan ədəbiyyatında “altmışıncılar” adlanan yeni ədəbi nəsilin ədəbiyyat meydanına gəlişindən sonra ölkədə sovet ədəbiyyatının mövqeyində eniş dövrü başlanmışdır. Ədəbiyyata gələn yeni dalğanın təsiri ilə yaradıcılıq ab-havası dəyişmişdir. Bu vaxtdan etibarən nəinki yeni nəsil yazıçıların, hətta klassik nəsli təmsil edən sənətkarların da yaradıcılığında xalq həyatına, milli-mənəvi dəyərlərə, insan mənəviyyatının təqdimatına doğru ciddi dönüş baş vermişdir. Görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin respublikaya rəhbərlik etdiyi XX əsrin 70-80-ci illərində Azərbaycan cəmiyyətində gedən milliləşmə prosesləri yeni ədəbiyyat təfəkkürünün formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Dinc yanaşı olsa da, bir müddət ədəbiyyatda sosialist təfəkkürü ilə milli düşüncə əsasında yaranan ədəbiyyat yanaşı addımlamışdır. Bununla belə, sosialist realizmi bir yaradıcılıq metodu kimi XX əsrin yetmişinci illərindən arxa plana keçmiş, ədəbiyyatda sovet gerçəkliyinin vəsf edilməsi süni görüntü xarakteri almışdır. Bədii əsərlərdə insan və zaman problemi ön mövqeyə çıxmış, milli-mənəvi özünüdərk və istiqlalçılıq ideyaları qüvvətlənmişdir.\nBeləliklə, sovet hakimiyyəti illərində yaranan, ümumi şəkildə sovet ədəbiyyatı adlandırılan ədəbiyyatı dövrləşmə baxımından aşağıdakı iki mərhələyə ayırmaq lazım gəlir:\n1. Azərbaycan ədəbiyyatında sosialist realizmi dövrü (1920-1969-cu illər).\n2. Azərbaycan ədəbiyyatında milli özünüdərkə qayıdış və istiqlal uğrunda mübarizə mərhələsi (1970-1991)\nMəlum olduğu kimi, görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasına başçılıq etdiyi 1969-1982-ci illərdə ölkədə milli-mənəvi dəyərlərə, böyük ədəbi-tarixi şəxsiyyətlərin ideallarının təbliğinə, özünüdərk proseslərinin dərinləşdirilməsinə, vətənpərvərlik ideyalarının genişləndirilməsinə böyük qayıdış mərhələsi yaşanmışdır. Azərbaycan dili respublikanın konstitusiyasında dövlət dili statusu qazanmışdır. Milli ziyalılıq müdafiə olunmuş, dövlət səviyyəsində dəstək əldə etmişdir. Bu da öz növbəsində ədəbiyyat və incəsənətdə yeni mərhələnin formalaşdırılması ilə nəticələnmişdir. XX əsrin yetmişinci illərində bir qədər əvvəl özünü bəyan etmiş “altmışıncılar” artıq yeni dalğanı daha inamla davam etdirmək və genişləndirmək imkanı qazanmışlar. Hətta əllinci illərdə bədii yaradıcılığa başlamış Bəxtiyar Vahabzadə, İsa Hüseynov, Məmməd Araz, Xəlil Rza Ulutürk və başqaları 70-80-ci illərdə özlərinin ən cəsarətli fikirlərini əks etdirən ciddi sənət nümunələrini yazmışdılar. Üstəgəl, Sabir Rüstəmxanlı, Çingiz Abdullayev, Hidayət, Zəlimxan Yaqub, Çingiz Əlioğlu və başqaları kimi “yetmişincilər” ədəbi nəsli ədəbiyyatın vətəndaşlıq ruhunu daha da qüvvətləndirmişlər. Artıq bu zəmində XX əsrin səksəninci illərində Azərbaycan ədəbiyyatı milli istiqlal davası mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Ədəbiyyatda tam yeni olan səksənincilər ədəbi nəsli böyük cəsarətlə milli istiqlal meydanında söz sahiblərinə çevrilmişlər. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin də təkcə adı yox, ideya-siyasi xətti yeniləşmiş, yaradıcılıq məsələlərinin inkişaf etdirilməsi vəzifələrinin həlli diqqət mərkəzinə çəkilmişdir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin X qurultayındakı məruzəsində Xalq yazıçısı Anarın ifadə etdiyi kimi, yaradıcı qüvvələri öz ətrafında birləşdirən bu yaradıcılıq təşkilatı “Ana dilinin, mənəvi dəyərlərin milli özünəməxsusluğu keşiyində dayanmışdır”.\nAzərbaycan ədəbiyyatı ölkənin və xalqın səsinin-sözünün bədii ifadəsinə doğru böyük dönüşə nail olmuşdur.\nSovet hakimiyyəti illərində yaranan bədii əsərlərdə qələm sahibləri mövcud ideoloji tələblərə uyğun olaraq sinfilik prinsipinə daha çox əməl etməli olmuşdur. Çünki sinfilik prinsipi ədəbiyyatda proseslərin marksist-leninçi ideologiya işığında təqdim olunmasına geniş şərait yaradırdı. Bu yolla tarixi keçmişdən bəhs edən bədii əsərlərdə əksər hallarda bəy-xan nəsillərinin nümayəndələri düşmən obrazı kimi göstərilir, sovet dövlətinin əsas dayağı sayılan fəhlə-kəndli sinfi ədəbiyyatın əsas qəhrəmanı səviyyəsində təqdim edilirdi. Azərbaycan yazıçılarının 1934-cü ildə keçirilmiş I qurultayında “Azərbaycan sovet nəsrinin vəzifələri” mövzusunda məruzə ilə çıxış edən gənc yazıçı və tənqidçi Mehdi Hüseynin ədəbiyyatda sinfilik prinsipi haqqında aşağıdakı fikirləri konkret bir yazıçının ürək sözlərini yox, sosializm quruluşunun ideoloji tələblərindən irəli gələn direktivlərin ifadəsi idi: “Mən bu məsələni birinci sırada aydınlaşdırmaq istəyirəm. Çünki hər bir sinfin yazıçısı öz dövrünün müsbət tiplərini, qəhrəmanlarını yaratmaq vəzifəsini birinci sırada ifa etmişdir. İşçi sinfi öz həqiqi qəhrəmanlarının dürüst, canlı və eyni zamanda, yüksək bədii şəkildə göstərilməsini tələb etmək haqqında bütün başqa siniflərdən daha çox üstünlüyə malikdir”.\nPartiya təbliğatının işığında sovet ədəbiyyatında, o cümlədən, 1920-1950-ci illər Azərbaycan ədəbiyyatında müxtəlif janrlarda siniflərin mübarizəsinə həsr olunmuş çoxsaylı “formaca milli, məzmunca sosialist” məfkurəli bədii əsərlər yazılıb nəşr olunmuşdur. Lakin zaman göstərdi ki, sinfilik prinsipi ədəbiyyatın mövzu dairəsini xeyli dərəcədə daraltmışdır. Fəhlə-kəndli mövzularında yazılmış əsərlərlə geniş mənada xalq həyatını tam əks etdirmək mümkün olmurdu. Eyni zamanda, sinfilik adı altında xalqın ayrı-ayrı təbəqələrini bir-birinə qarşı qoymaq da sxematik olmaqla bərabər, həm də oxucu kütləsi tərəfindən heç də həmişə birmənalı qarşılanmamışdı. Sovet ədəbiyyatşünaslığının əsas götürdüyü xəlqilik prinsipi də millilik anlayışını geniş mənada ifadə edə bilmirdi. Xəlqilik dedikdə ədəbiyyatda daha çox zəhmətkeş sinfin həyatı və əmək fəaliyyətinin təsvir edilməsi nəzərdə tutulurdu. Sovet ideologiyasının tələb etdiyi zəhmətkeş xalq isə geniş mənada milləti təmsil edən sadə, adi adam, sıravi ziyalı, yaxud Cəlil Məmmədquluzadənin “Poçt qutusu” hekayəsində təsvir etdiyi Novruzəli kimi “kiçik adam” demək deyildi. Bu, sosialist təsərrüfat sistemində - fabrik və zavodlarda, kolxoz və sovxozlarda çalışıb, sosializm quruluşu yollarında fəaliyyət göstərən və mütləq nikbin ruhda təqdim olunan sovet fəhlə və kəndlisi idi. Bununla belə, sovet ədəbiyyatı çərçivəsində nə qədər çətin olsa da, normal zəhmətkeş obrazı, zəhmət mövzusu yeni ədəbiyyatda yaranmaqda idi. XX əsrin 50-ci illərində ədəbiyyata gələn Çingiz Aytmatov sovet ədəbiyyatında sosialist realizmi qəlibindən kənarda öz qəhrəmanlarını təkcə mənsub olduqları sinif etibarilə deyil, tale, düşüncə, təfəkkür mənasında bütün adilikləri və dərinlikləri ilə təsvir etmişdir. Sonralar Çingiz Aytmatov özünün “Gün var əsrə bərabər” romanındakı Yedigey obrazı haqqında yazırdı: “Boranlı Yedigey təkcə öz təbiəti və məşğuliyyət tərzinə görə zəhmətkeş adam olaraq qalmır. O, ruhən zəhmətkeşdir. Ruhən zəhmətkeş adam isə həmişə düşünür, özünə suallar verir. ...Qəlbən zəhmətsevər adamları elə qardaşlığa bənzər bir hiss birləşdirir ki, onlar həmişə bir-birini tapıb seçə bilir, bir-birini başa düşür, başa düşməyəndə də bunun səbəbi barədə düşünürlər”.\nSosialist realizmi yaradıcılıq metodunun müəyyən etdiyi tarixi nikbinlik prinsipi ilə xəlqilik anlayışındakı sinfiliklə əlaqədar məqamlar bir-birini tamamlayırdı. Hətta klassik ədəbi irsdən bəhs edəndə də bu meyarları nəzərə almaq əsas meyar hesab edilirdi. Buna görə də Nizami Gəncəvinin ölməz “Xəmsə”sinə daxil olan əsərlərdə əməkçi insan obrazları - kərpickəsən kişi, Fərhad, Fitnə, çoban surətləri ideal qəhrəmanlar olaraq diqqət mərkəzinə çəkilirdi. Beləliklə, Nizami Gəncəvinin əsərlərinin əsas mahiyyəti, böyük idealları, humanizmi, ədalətli hökmdar axtarışları arxa plana keçirilirdi. Dahi şairin “İskəndərnamə” poemasında təsvir etdiyi xəyali ideal cəmiyyət elmi-ideoloji fikirdə utopik sosializmin ilk addımları, yaxud da kommunizm quruluşu kimi qabardılaraq xalqa çatdırılırdı. Azərbaycan ədəbiyyatı klassiklərindən bəhs ediləndə bədii əsərlərə sosialist realizmi meyarları ilə yanaşılır, əsasən sinfilik gözü ilə araşdırmalar aparılır, üstəgəl, ədəbiyyatda ateizm əlamətləri axtarılıb qabardılırdı. Bu proses bir müddət ümumən keçmiş sovet ədəbiyyatında, o cümlədən, Azərbaycan sovet ədəbiyyatında təsərrüfat və istehsalat mövzusunu ədəbi fikrin baş mövzusu səviyyəsinə gətirmişdi. Doğrudur, yazıçı və şairlər istehsalat, yaxud təsərrüfat mövzularında əsərlər yazarkən imkan daxilində qəhrəmanlarının iş şəraiti və zəhməti ilə yanaşı, onların mənəvi-insani münasibətlərinə, məhəbbət və dostluq motivlərinə də müəyyən yer ayırırdılar. Bu isə əksər hallarda ədəbiyyat üzərində partiya nəzarəti missiyasını həyata keçirən ədəbi tənqidin sərt münasibəti ilə qarşılanırdı. XX əsrin altmışıncı illərindən sonra ədəbi mühitdə yeni nəsil artıq sovet ədəbiyyatında önə çəkilmiş istehsalat mövzusuna ehtiyatla da olsa müəyyən səviyyədə tənqidi yanaşmalı olurdu. Xalq şairi Məmməd Arazın 1964-cü ildə yazdığı aşağıdakı şeiri bir sənətkarın deyil, bütövlükdə ədəbi mühitin ədəbiyyatla ideologiya arasındakı yaradıcılıq qayğılarını dolğun şəkildə ifadə edirdi:\nQaytardı fəhlə yox, zavod yox - deyə.\nOxudum bir axşam qonşum fəhləyə.\nFəhlə də gileyə tutdu ki məni:\n- Bəs hanı məhəbbət, lirika hanı?\nGəl indi inandır çap eliyəni,\nGəl indi sevindir sən oxuyanı\nGöründüyü kimi, sovet dövrünün bütün çətinliklərinə baxmayaraq, Azərbaycan yazıçıları müxtəlif bədii vasitələrlə öz sözlərini deməyə, vətəndaşlıq mövqelərini ifadə etməyə ciddi səy göstərmişlər. Bir çox sənətkarlar ölkəsinin və xalqının azadlığından söz açmaq üçün xarici ölkələrin, daha çox da Afrika xalqlarının həyatından bəhs edən, onların haqlarını müdafiə edən əsərlər yazmaqla dolayısı ilə mənsub olduqları ölkənin gələcəyinə işıq salırdılar.\nSosialist realizmi ədəbiyyatda sovet gerçəkliyinin təbliğat metodu kimi XX əsrin altmışıncı illərinə qədər aparıcı mövqeyə malik olmuşdur. 1930-1950-ci illərə qədərki dövr Azərbaycan sovet ədəbiyyatında sosialist realizminin üstünlük qazandığı mərhələdir. Doğrudur, sovet ədəbiyyatının başlanğıc dövrlərində də sərt ideoloji tələblərin olmasına baxmayaraq, xalqın milli maraqlarını və real həyatını əks etdirən ədəbiyyat da yaranmışdır. Məsələn, yeni cəmiyyətin irəli sürdüyü sovet vətənpərvərliyi ideyası yazıçı və şairlərə siyasi motivlərə toxunmadan vətən haqqında yüksək bədii söz deməyə meydan açırdı. Ən istedadlı sənətkarlar bu imkandan yararlanıb ölkələri haqqında, bu coğrafiyanın təbiət gözəllikləri, bəzən də tarixi ənənələri barədə ciddi əsərlər yaza bilirdilər. Səməd Vurğunun məşhur “Azərbaycan” şeiri 1935-ci ildə yazılmışdır. Yaxud da yazıçılar əsərin görünən tərəfində ideoloji əlamətləri zahirən nəzərə çatdırıb, dərin qatlarda həyatı və insanı realistcəsinə əks etdirirdilər. Məhəbbət mövzusuna geniş yer ayrılması da çıxış yollarından biri idi. Lakin ümumi və aparıcı tendensiya sovet hakimiyyətinin təntənəsini, fəhlə-kəndli sinfinin nailiyyətlərini, beynəlmiləlçiliyi ədəbiyyatın aparıcı ideyasına çevirməkdən ibarət idi. XX əsrin altmışıncı illərindən sonra ölkədə siyasi mühit bir qədər dəyişmiş, sosialist realizmi yaradıcılıq metodu inkar edilməsə də, nəhayət, gerçək ədəbiyyat üstünlük qazana bilmişdir. Yetmiş-səksəninci illərdə Azərbaycan ədəbiyyatında sosialist realizmi formal ad olaraq nəzərə çarpır. Bu dövrün ədəbiyyatında açıq etiraf olunmasa da, tənqidi realizm və romantizm axınları ön mövqeyə çıxmışdır. Anar, Elçin, Yusif Səmədoğlu, Sabir Əhmədov, İsi Məlikzadə, Mövlud Süleymanlı və başqalarının yaradıcılığı yeni tipli tənqidi realizmin canlı təzahürləridir. Məmməd Araz, Xəlil Rza Ulutürk, Fikrət Qoca, Əli Kərim və başqalarının əsərlərində real düşüncəni tamamlayan romantik ruh mövcuddur. XX əsrin 70-80-ci illərinin ədəbiyyatında istiqlal ruhlu bəyannamələri meydana çıxmışdır. Böyük ədəbiyyatın ana dili uğrunda mübarizəsi geniş mənada Ana Vətənin milli istiqlalı mövzusu səviyyəsində səslənmişdir. Bəxtiyar Vahabzadənin, Xəlil Rza Ulutürkün, Məmməd Arazın, Sabir Rüstəmxanlının, Rüstəm Behrudinin şeirlərinin meydanlarda mübarizə şüarları kimi səslənməsi istiqlal ədəbiyyatının qələbəsi idi.\nBeləliklə, Sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatını aşağıdakı iki istiqamətə ayırmaq olar:\n1. Azərbaycan sovet ədəbiyyatı, yəni sovet ideologiyası əsasında yaranmış Azərbaycan ədəbiyyatı\n2. Sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı, yəni sovet dövründə yaranan, lakin Azərbaycan gerçəkliyini əks etdirməyə üstünlük verən Azərbaycan ədəbiyyatı\nEtiraf etmək lazımdır ki, sovet dövründə Azərbaycan ədəbiyyatında bütün janrlarda kommunist partiyasını, oktyabr ideallarını, sosializm quruluşunu vəsf edən kifayət qədər bədii əsərlər yaradılmışdır. SSRİ kimi güclü bir imperiyanın tərkibində yaşayıb-yaradan yazıçı və şairlər üçün bu hal tədricən təbii bir proses halını almışdı. Ona görə də bu gün partiyalı ədəbiyyata görə yazıçıları tənqid etmək, onlara qara yaxmaq zamanı obyektiv dərk etməmək deməkdir.\nDoğrudur, Süleyman Rəhimovun (1900-1983), Əli Vəliyevin (1901-1983), Əbülhəsənin (1904-1986), Süleyman Rüstəmin (1906-1989), Məmməd Rahimin (1907-1977) və başqalarının əsərlərində sovet həyat tərzi, sosializm uğrunda mübarizə əsas məsələ idi. Lakin böyük istedad sahibi olan bu yazıçı və şairlər öz əsərlərində sosializm ideyalarının fonunda həyatın dərin qatlarına da enə bilirdilər. Xalq yazıçısı Süleyman Rəhimovun “Saçlı” romanı, “Mehman” povesti, Əli Vəliyevin “Budağın xatirələri” romanı, Əbülhəsənin “Yoxuşlar” romanı, Mehdi Hüseynin “Abşeron” romanı sosializm quruluşunun ayrı-ayrı mərhələlərinin hadisələrinə və proseslərinə həsr edilsə də, həm də həmin dövrün ruhunu, koloritini, dramatizmini, realizmini və maraqlı insan talelərini dərindən təsvir edən əsərlər idi. Xalq şairi Səməd Vurğunun (1906-1956), Rəsul Rzanın (1910-1981) və Mikayıl Müşfiqin (1908-1938) yaradıcılığındakı bədiiliyin vüsəti və onların yaradıcılığındakı millilik amili bu şairlərin ədəbiyyatda ideologiyanın baryerini qat-qat ötüb keçə bilmələrinə imkan yaratmışdır. Xalq şairi Süleyman Rüstəmin məhəbbət lirikası və Cənub şeirləri böyük sənət nümunələridir. Mirzə İbrahimov (1911-1993), Mir Cəlal (1908-1978), Əliağa Vahid (1895-1965), Ənvər Məmmədxanlı (1913-1990), İlyas Əfəndiyev (1914-1996), İsa Hüseynov (1928-1914), Hüseyn İbrahimov (1919-2008), Manaf Süleymanov (1912-2001) və başqalarının yaradıcılığında isə həyat həqiqəti ideologiyanı üstələmişdir.\nQeyd olunduğu kimi, Sovet cəmiyyətində Stalinizmin iflasından və “Xruşov istiləşməsi mərhələsi”ndən etibarən ədəbiyyatda reallıqların təsviri və tərənnümünə münasibət dəyişmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında bu proses keçən yüzilliyin əllinci illərindən başlamış, Bəxtiyar Vahabzadə, İsmayıl Şıxlı, Xəlil Rza Ulutürk, Məmməd Araz, İsa Hüseynov, Nəbi Xəzri, Hüseyn Arif, Tofiq Bayram, Cabir Novruz, Salam Qədirzadə və başqaları kimi istedadlı ədəbi qüvvələri meydana çıxarmışdır. Xüsusən, Azərbaycan ədəbiyyatında “altmışıncılar” adlanan yeni ədəbi nəsil 70-80-ci illərdə XX əsrin əvvəlləri ədəbiyyatının “kiçik adam” konsepsiyasını yeni tarixi şəraitə uyğun şəkildə, müasirlik işığında yenidən dirçəltmək və daha da inkişaf etdirməklə ədəbi fikrə təzə nəfəs gətirmişlər. Məhz “altmışıncılar” ədəbi nəsli Azərbaycan ədəbiyyatında açıq şəkildə mövcud ideologiyaya qarşı çıxmadan ədəbiyyatda insanı onun mənəviyyatı, düşüncəsi, qayğıları, ağrıları və sevgisi ilə birlikdə əks etdirməklə tədricən mövcud ab-havanı dəyişdirə bilmişlər. Xalq yazıçısı Elçinin haqlı olaraq yazdığı kimi, sözün həqiqi mənasında “altmışıncılar” ədəbi nəsli sosrealizmin əsas prinsiplərindən biri, hətta birincisi olan “formaca milli, məzmunca sosialist” anlayışını söz ilə yox, əsərləri ilə rədd etdi və “formaca da milli, məzmunca da milli” ədəbiyyat yaratdı. ... Bu bədii-estetik (həm də dövrün kontekstində ictimai-siyasi) hadisə, yəni altmışıncıların ədəbiyyata gəlməsi Azərbaycan ədəbiyyatında bir küll halında keyfiyyət dəyişikliyinə səbəb oldu”.\nOna görə də Azərbaycan sovet ədəbiyyatını yalnız ideoloji mahiyyət daşıyan ədəbiyyat kimi təsəvvür etmək birtərəfli olardı. Məlum olduğu kimi, bütün maneələrə və çətinliklərə baxmayaraq, sovet dövründə əsl ədəbiyyat nümunələri də yaradılmışdır. Bu dövrdə Zamanı dərindən qavrayan ədəbiyyat sinfi mübarizələrin, beynəlmiləlçi mühitin fonunda mövcud ideologiyaya münasibətdə qarşıdurma nümayiş etdirmədən həyati prosesləri, sadə adamların mənəvi aləmini, gələcəyə olan ümidləri də təsvir etməyi bacarmışdır. Böyük ədəbiyyat nümunələri olan bir çox məhəbbət şeirləri, cənub mövzusuna həsr edilmiş əsl lirika nümunələri bu dövrdə yaradılmışdır. Hətta sovet dövrü ədəbiyyatında müxtəlif bədii vasitələrlə mövcud ideologiyaya qarşı müqavimət notları ifadə edən ədəbiyyat da yaradılmışdır. Səməd Vurğunun “Komsomol poeması”nda, Mirzə İbrahimovun “Gələcək gün”, Mir Cəlalın “Bir gəncin manifesti”, Mehdi Hüseynin “Yeraltı çaylar dənizə axır” romanlarında, İlyas Əfəndiyevin “Sən həmişə mənimləsən” dramında, İsmayıl Şıxlının “Dəli Kür”ündəki milli xarakteri ifadə edən obrazlarda və ya təlqin edilən ideyalarda sosializm cizgiləri tapmaq mümkün deyildir. Azərbaycan altmışıncıları da düşünülmüş bədii vasitələrlə mövcud cəmiyyətin qadağalarından qabağa gedərək həyati prosesin ziddiyyətlərini də açıb göstərməyə nail olmuşdular. Bundan başqa, müasir meyarlar mövqeyindən yanaşdıqda XX əsrin 30-50-ci illərinin sinfi mübarizə dövrü ədəbiyyatı bu gün üçün həmin tarixi mərhələdə sosializm quruluşunun mahiyyətinə aydınlıq gətirən ədəbiyyat kimi müəyyən maraq doğurur. Xüsusən, dövrün ədəbiyyatında ictimai-siyasi proseslərin təqdimatı zamanı müşahidə olunan həyatilik meylləri həm də o mərhələnin gerçək simasının bütün yönləri ilə əks etdirilməsinə şərait yaradır. Ona görə də Azərbaycan sovet ədəbiyyatının bir çox nümunələrində həyati proseslərin real axarını da görmək mümkündür.\nXalq yazıçısı Elçinin sovet dövrü ədəbiyyatına dair aşağıdakı fikirləri məsələyə dair aydın baxışı və kompleks münasibəti ifadə etmək baxımından obyektiv, düşündürücü və əhəmiyyətlidir: “Beləliklə, biz sosrealizmin XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına vurduğu zərərdən qətiyyən sərf-nəzər etməməli, həmin ədəbi zərərin nəticəsində itirdiklərimizi müəyyənləşdirməli və bu boşluqları doldurmağa çalışmalıyıq. Eyni zamanda, sosrealizm dövründə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafı da bu ədəbiyyatın tarixində çox mühüm və prinsipial mərhələ təşkil edir və biz bunu da görməli, tədqiq etməli, elmi-nəzəri təsnifatını verməli, əldə edilmiş bədii-estetik dəyərləri qiymətləndirməyi bacarmalıyıq”.\nXX əsrin sovet dövrü adlanan mərhələsində İranda yaşayıb-yaradan Cənubi Azərbaycan yazıçıları ilə əlaqələrin yaranması Sovetlər İttifaqı ilə qonşu dövlət arasındakı münasibətlərə uyğun olaraq çətinliklərlə üz-üzə gəlmişdir. Keçən əsrin 1920-1940-cı illərində Cənubi Azərbaycanla ədəbi əlaqələr demək olar ki, çox zəif şəkildə inkişaf etmişdir. 1945-1946-cı illərdə Azərbaycan Demokratik Firqəsinin yaranması və fəaliyyəti ilə İrandakı azərbaycanlı yaradıcı qüvvələrlə, ziyalılarla əlaqələr qurulsa da, həmin proses qısa müddətli bir dövrü əhatə etmişdir. Bu zaman ədəbiyyat və incəsənət sahəsində yaranan əlaqələr, çap olunan birgə mətbu orqanlar, kollektiv ədəbi nəşrlər mövcud hökumətin süqutu ilə işini dayandırmalı olmuşdur. Bundan sonra taleyin hökmü ilə İrandan Azərbaycana gəlib, burada yaşamalı olan qələm sahibləri Şimalda yaradıcılıq fəaliyyətlərini davam etdirmişlər. Beləliklə, Azərbaycan yazıçılarının Cənub qrupu formalaşmışdır. Məhəmməd Biriya, Balaş Azəroğlu, Söhrab Tahir, Əli Tudə, Mədinə Gülgün, Hökumə Billuri və başqaları şimallı həmkarları ilə birlikdə yazıb-yaratmış, qiymətli əsərlər meydana qoymuşlar. Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında keçən əsrin yetmişinci illərində yaradılan Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsi Sovet Azərbaycanında yazıb-yaradan cənublu yazıçı və şairlərin əsərlərinin nəşri, yubileylərinin keçirilməsi və digər yaradıcılıq qayğıları ilə məşğul olmuşdur.\nİranda yaşayıb-yaradan görkəmli Azərbaycan şairi Məhəmmədhüseyn Şəhriyarla Süleyman Rüstəm və Məmməd Rahimin məktublaşması, Nəbi Xəzri və Bəxtiyar Vahabzadənin telefon danışıqları dövrün qeyri-adi ədəbi hadisəsi kimi böyük əks-səda doğurmuşdur.\nXX əsrin səksəninci illərindən etibarən İranda yaşayıb-yaradan Azərbaycan yazıçı və şairləri ilə əlaqələrin qurulmasında və inkişafında dünya şöhrətli cərrah və tanınmış ədəbiyyatçı Cavad Heyətin və onun nəşr etdiyi “Varlıq” jurnalının xüsusi rolu və xidmətləri ayrıca qeyd edilməlidir. “Varlıq” jurnalında çap olunan məqalələr və jurnalın hər iki tərəfdə geniş yayılması qarşılıqlı ədəbi-elmi əlaqələrin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Lakin Sovet dövləti İranla Azərbaycan arasında münasibətlərin genişlənməsində maraqlı olmadığı üçün ədəbi-mədəni əlaqələr normal inkişaf edə bilməmişdir.\nEyni zamanda, dünyanın ayrı-ayrı ölkələrində mühacirətdə yaşayan azərbaycanlı yazıçı və şairlərlə də bəzi təsadüfləri nəzərə almasaq, demək olar ki, əhəmiyyətli bir əlaqə mövcud olmamışdır. Əksəriyyəti sovet rejiminin siyasi təzyiqləri nəticəsində ölkədən getməyə məcbur olmuş yazıçıların adlarını çəkmək uzun zaman qadağan edilmişdir. Dövri mətbuatda və ya elmi nəşrlərdə mühacirət ədəbiyyatının tanınmış yaradıcılarından yalnız onların adlarının əvvəlinə “mürtəce burjua yazıçısı” sözləri yazılmaqla söz açmaq mümkün idi. XX əsrin səksəninci illərində xaricdə yaşayan həmvətənlərlə bağlı “Vətən” cəmiyyətinin yaradılmasından sonra mühacirət ədəbiyyatı dünyasına müəyyən işıq salmaq, ilkin əlaqələr qurmaq mümkün olmuşdur. Və yalnız Sovet dövlətinin süqutu ilə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun 1991-ci ildə keçirdiyi Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatına həsr olunmuş I Beynəlxalq Simpoziumdan sonra ölkəmizdə mühacirət irsinin sistemli öyrənilməsinə və mühacirətdə yaşayan yazıçılarla əlaqələrin bərpa edilməsinə başlanılmışdır.\nGöründüyü kimi, sovet sistemi dövründə bədii yaradıcılıq işi, ədəbi əlaqələr əsasən hakim ideologiyanın siyasətinə və mənafeyinə tabe etdirilmişdir. Lakin ədəbi prosesdə nə qədər çətin olsa da, ideologiyaya xidmət edən ədəbiyyatla yanaşı, əsl bədii yaradıcılıq nümunələri də yaradılmışdır. Bütün bunlara görə, Azərbaycan Sovet ədəbiyyatı mərhələsinin ədəbiyyatına birmənalı şəkildə yanaşılmamalıdır. Azərbaycan sovet ədəbiyyatı geniş anlayış olub, özündə sosializm ideyasına üstünlük verən ədəbiyyatla bərabər, böyük ədəbiyyat nümunələri sayıla biləcək, ədəbiyyat tarixində daim yaşayacaq qiymətli sənət örnəkləri də meydana çıxarmışdır.\nƏslində, çox diqqətlə nəzər salsaq, Azərbaycan ədəbiyyatında bütünlüklə xalis sovet ideologiyasına xidmət etmiş əsərlər o qədər də çox deyildir. Xüsusən, İosif Stalinin vəfatından sonra siyasi iqlimdə baş vermiş dəyişikliklər ədəbiyyatda ideologiyanın rolunu xeyli dərəcədə sındırmışdır. Yazıçı və şairlər çox vaxt ideoloji yönlü bədii nümunələri ciddi bədii əsərlər yazmaq naminə özlərinə yol açmaq üçün yazmışlar. Ona görə də sovet dövründə yazılan əsərlərdə mövzunun sosializm quruluşu həyatından alınması ilə əsərdə təsvir olunan həyat materialını, fərqli insan talelərinin təsvirini eyniləşdirmək olmaz. Azərbaycan sovet ədəbiyyatı təhlil və tədqiq edilərkən problemə və ədəbi şəxsiyyətlərə tarixilik baxımından yanaşılmalı, mövzu ilə zəngin həyat materialı arasındakı fərq nəzərə alınmalıdır.\nGöründüyü kimi, bütün çətinlikləri və mürəkkəbliyi ilə bir yerdə sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatının ayrıca mərhələsi olmuşdur. XX əsrin 70-80-ci illəri isə Azərbaycan ədəbiyyatının milli özünüdərkə qayıdış və istiqlalçılıq mərhələsidir. Səksəninci illərin sonları və doxsanıncı illərin başlanğıcının istiqlalçı ədəbiyyatı milli özünüdərkə qayıdış mərhələsi ilə müstəqillik dövrü ədəbiyyatı arasında körpü funksiyasını yerinə yetirmişdir. Qısa olmasına baxmayaraq, milli özünüdərkə qayıdış proseslərini tamamlayan bu mərhələ keçid dövrü kimi səciyyələnir. Azərbaycan ədəbiyyatında XX əsrin 70-80-ci illərində ədəbiyyatdakı millilik və ictimai-tarixi dərk ideyalarını keçid dövründə milli istiqlal ədəbiyyatı əvəz etmişdir. Bu mərhələnin ədəbiyyatındakı milli istiqlalçılıq ideyaları Azərbaycan xalqının dövlət müstəqilliyi uğrunda mübarizəsinin ideallarına çevrilmiş, azadlıq mübarizəsi meydanlarının hərəkətverici qüvvəsi olmaq səviyyəsinə çatmışdır. Məhz bütün tarixi ərzində bu dövrdə Azərbaycan ədəbiyyatı milli istiqlal uğrunda mübarizədə heç nədən çəkinməyərək qətiyyətlə “Salam, dar ağacı” nidası ilə çıxış etməyi bacarmışdır. Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi istiqlal ədəbiyyatının çiyinləri üstündən keçib gəlmək dövrün reallığına imza atmışdır. Milli-mənəvi özünüdərkə qayıdış və istiqlal uğrunda mübarizə dövrünün ədəbiyyatı müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatının baş məşqi və proloqudur.\n“Azərbaycan ədəbiyyatı və ədəbiyyatşünaslığının aktual problemləri” mövzusu ...\nTƏBRİK EDİRİK!... Qurban Bayramov-70


Əli Orucov Müseyib oğlu Universiteti fərqlənmə ilə bitirdikdən sonra Bakı və Şəmkir (Şamxor) şəhərlərində Rabitə şöbəsinin rəisi vəzifələrində, 1960-cı illərin əvvələrindən 1992-ci ilin sonunadək Azərbaycan Prokurorluğu orqanında prokuror köməkçisi və prokuror vəzifələrində çalışmışdır. Ədliyyə müşaviri rütbəsinə qədər yüksəlmişdir. Prokurorluqda çalışdığı illərdə Azərbaycan Prokurorluğu tərəfindən dəfələrlə fəxri fərmanlarla təltif olunmuşdur. Əli Orucov qüsursuz dövlətə xidmət edən şəxslərdən idi. Hətta SSRİ Baş Prokurorluğu (SSRİ Baş Prokuroru Rudenkonun şəxsi imzası ilə) tərəfindən qızıl saatla mükafatlandırılmışdır.\nMətbuatda Əli Orucovun fəaliyyəti, müsahibələri və onun haqqında yazılar dərc olunurdu. Bu dövlət xadiminin adı Azərbaycan Prokurorluğunun “Fəxri kitabı”nda yer almışdır. Prokurorluqda çalışdığı illərdə, humanist – insanpərvər, mərd, xeyirxah, hamıya yaxşılıq etməyə çalışan və öz xeyirxahlığı ilə hamının ürəyində yer alan Orucov Əliyə işlədiyi rayonlarda (Şamaxı, Qax, Xaçmaz və s.) “Qızıl Əli” ləqəbi verilmişdir. İşlədiyi rayonlarda Orucov Əli Müseyib oğlu həmişə xoş təəssüratlarla, xoş xatirələrlə yada salınır.\nHazırladı: nəvəsi Orucova Jalə


29 mart 1946(1946-03-29)\nGənclik illəri və ailəsiRedaktə\nİxtirası və iş həyatıRedaktə\nSahib olduğu patenlərRedaktə\n↑ "History of Instant Coffee". Nestlé UK. 11 Şubat 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ağustos 2011. Wayback Machine'de arşivlenmiş sürümü\nVikianbarda Corc Vaşinqton (ixtiraçı) ilə əlaqəli mediafayllar var.\nMənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Corc_Vaşinqton_(ixtiraçı)&oldid=4722005"\nBu səhifə sonuncu dəfə 16 may 2019 tarixində, saat 20:12-də redaktə edilib.


Azeri seksi hekayeler, Seks hekayeleri, Seks Hekaye, Erotik Hekayeler, Azeri Seks, Seks Yukle, Sex Yukle, Yeni Hekayeler Ehtirasli hekayeler, xahiş edirəm qızlar oxusun\nsalam mən sadəcə evdə tək necə boşaldığımı danışacam., and olsun ki, yazdıqlarım hamısı düzdü.,ən əvvəl 6-7 də oxuyanda sinif yoldaşım vardı, o alt paltarını aşağı elədi duran yerdə necə oldu bilmirəm.başladım dilimi vurmağa. yaladım sora kiminsə gəldiyini görüb, çıxdıq ordan.sora 7-8 də oxuyardım rayona getmişdim bibimin qızı ilə günortalar yatırdıq., birdən əlini qabağıma ardı başladı oynatmağa., mən çəkindim. o sus dedi onsuz burda heç kim yoxdu.sən də mənimkini oynat dedi.nəsə oynatdım.1 dəfə də tualetə girmişdi məni də çağırdı getdim dedi ki yalıyarsan? əyildim yaladım. tüklü idi., mənim xoşuma gəlmirdi yalamaq., sora o mənə dedi mən utandım., çünki tüklərim təzə təzə çıxmağa başlıyırdı.utandım yalatmadım.ordaca münasibətimiz qurtardı., indi evlidi., arada bir birimizə baxanda utanırıq., əminəm ki o məndən daha çox utanır, bilmirdim mən lezəm yoxsa normal insan., soradan anladım ki, ilk əvvəl yetişkinlik çağlarında olur elə, soradan özünə yol tapanlar olur., kimisi elə lez qalır kimisi də,dəyişilir peşman olur.,indi 23 yaşım var., evli deyiləm., 11 də oxuyanda 1 oğlanla sevişiridk., sevirdim onu o isə yox., indi bilirəm ki o sadəcə məndən istifadə edib., 2 il danışdıq. hər ad günümdə 8 martda harasa yoxa çıxırdı., ama mən o qədər çox sevirdim ki bəlkə işi çıxıb bəlkə yadından çıxıb deyə özümü aldadırdım., nəsə bi dəfə bir evə getdik bununla., mənə arxadan olmağı təklif etdi., heç başa düşmürdüm nə deyir., çünki 1-ci dəfə idi., ama qorxdum ki qızlığım pozular., eləmədim qoymadım., ağzıma verdi. yalatdı mənə., soxub çıxarırdı ağzıma., boşaldı 1 dəfə də yarsı ağzıma töküldü tüpürdüm., iyrənc idi. sora yavaş yavaş aralaşdı mənnən., haqqımı halal edirəm o məni dolasa da ., 19 yaşımda da 1 oğlanla danışdım hələ də danışırıq., ama ayrımaq məqamındayıq., səbəbini yazmıram., məncə başqalarına heç maraqlı da deyil., nəsə 1-ci dəfə evlərində görüşəndə çıxartdı şeyini mən ağladım., çünki bir dəfə aldanmışdım., elə bildim ki 2-ci dəfə yenə mənnən istifadə eləmək istiyir hansısa oğlan., gördü ki mən pis oluram tez əynini geyindi, gəldi qucaqladı məni., dedi yaxşı narahat olma bi də eləmərəm., evdə 8-9 dəfə görşmüşdük., 1 dəfə təklif etdi mənə üzünə baxdım., bilmirəm mənə noldu razılaşdım., əslində öz səbəbim vardı ama bunu yazmıram bura., arxadan soxdu., çox incidirdi., otura bilmirdim evə gedəndə., ama biruzə vermiridm evdəkilərə., 3-4 dəfə arxadan olduq., 1-ci dəfə edəndə qanamışdı.anladım ki bunun nəticəsi pis olacaq., ama soxanda, axırda mən yuynmağa getdim., üzündə elə bir məmnunluq ifadəsi vardı., sanki gözləriylə., gördün sənə demişdim ki edəcəm.,\nYazan: xahiş edirəm qızlar oxusun | Oxundu: 19217 | Tarix: 02.11.2015\nAnami sikdiler, Qızlı sevgi, Anasini siken, zorlama, Qonwu Qizi, Qarabagli, emi qizi, Hamamda seks, Bədənin gördüm, Ərimlə mən, Yumru got xala, ailevi sex ailevi sex ailevi seks, Okul Gecesi, Anam qehbe lale, Heyatim, Mudurun_Qizi, Eşimin abisi ve ortağı sex hikayesi, Çalıştıgım Evde ki kadın azdı, Qonsunun qizin gotden sikdim, Yoldasimi Sevmirdim,


“Bank sektorunda karyera imkanları” seminarı – Dialoq.info\n“Bank sektorunda karyera imkanları” seminarı\n“Reduco Run” Karyera İnkişaf Mərkəzi gənclərin istəklərini nəzərə alaraq 2 avqust tarixində növbəti faydalı seminarını təşkil edir.\nHər zaman gənclər, iş axtaranlar, uğurlu karyera qurmaq istəyənlər üçün cazibəsini qoruyan bank sektorunda karyera imkanları barədə seminar ekspert Şəhriyar Əhmədovun təqdimatında olacaq.\n“Bank sektorunda karyera imkanları” seminarı aşağıdakı mövzuları əhatə edəcək:\n• Azərbaycanın bank sistemi haqqında ümumi məlumat, əsas göstəricilər, bank sektorunda əmək bazarının imkanları;\n• Bank sektorunda çalışmağın üstünlükləri;\n• Bank sistemi ilə bağlı düşüncələrdə olan bəzi miflər və onların praktiki nümunələrlə aydınlaşdırılması;\n• Banklarda ayrı-ayrı vəzifələrə tələblər, praktiki nümunələrlə gördüyü işlər, vəzifənin maaş və pillə artımı, şəxsi inkişafa dəstək vermə perspektivləri: xəzinədar, əməliyyatçı, kredit mütəxəssisi, hüquqşunaslar, maliyyə hesabatları mütəxəssisləri, İnsan Resursları bölməsinin əməkdaşları, İnformasiya Texnologiyaları bölmələri üzrə;\n• Qanunvericilik və bank xidmətlərinin inkişafı nəticəsində meydana çıxan yeni vəzifələr, bunlara tələblər və imkanlar;\n• Son iqtisadi proseslərdən sonra banklarda karyera quruculuğu sahəsində yeni çağırışlar;\n• Bankların işə qəbul sistemləri (imtahan, mühasibə və s.), bank müsahibələrində yol verilən yanlışlıqlar;\nTəlimçi: Karyerasına ictimai sektorda başlamış və dövlət maliyyə sahəsində bir sıra beynəlxalq və yerli layihə və seminarların iştirakçısıdır. Bundan əlavə 3 il müxtəlif vəzifələrdə kommersiya təcrübəsinə sahibdir.\nHal-hazırda Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankında çalışır.\nTarix: 2 avqust\nSaat: 16:00: 18:00\nSeminara giriş: ödənişsiz\nQeydiyyat üçün əlaqə vasitələri:\n+ 994 55 794 64 96\nRelated Items:Bank, İMKANLARI, karyera, sektorunda, Seminarı\nÖdənişsiz İELTS seminarı\nÇox istəyən azdan da qalar və ya təhsil və karyerada geri düşənlər\nFairmont Baku – da təcrübə keçmək şansı\n“SAMSUNG Əməkdaşlarının Könüllülük Proqramı” adlı Beynəlxalq layihə həyata keçirilib


İS kompüter, xarici yaddaşdakı VB-dan, VBİS və sistemin administratorundan ibarət mürəkkəb “insan-maşın” kompleksidir. İS fəaliyyət dairəsinə görə iki qrupa bölünür: lokal və paylanmış.\nLokal İS, adətən, bir kompüterdə reallaşdırılır, bir VB-yə malik olur və həmin VB-yə aid sorğulara cavab verir.\nVerilənlərin məntiqi və fiziki müstəqilliyini təmin etmək üçün onlar üç səviyyədə təsvir olunurlar: xarici – istifadəçi, məntiqi – konseptual, fiziki – yaddaş. Hər səviyyəyə uyğun verilənlərin modeli yaradılır.\nXarici model istifadəçinin VB-dən tələb etdiyi verilənlərin strukturunu və tərkibini əks etdirir. Xarici modelə altsxem də deyilir.\nMəntiqi model VB-yə daxil edilən bütün verilənlərin xarakteristikalarını və onlar arasındakı əlaqələri əks etdirir. Məntiqi model VB-nin əsası sayılır.\nFiziki model verilənlərin kompüterin xarici yaddaşında necə təşkil olunmasını əks etdirir. Bu sxemdə xarici yaddaşın xarakteristikaları, fiziki yazıların formatları, indekslər, kataloqlar və s. haqqında məlumat verilir.\nXarici, məntiqi və fiziki modellər VBİS vasitəsilə bir-biri ilə əlaqələndirilir.\nPaylanmış informasiya sistemi paylanmış VB-də verilənlərin paylanmış emalını yerinə yetirir. Paylanmış emal o deməkdir ki, kompüterlər kommunikasiya şəbəkəsi vasitəsilə bir-biri ilə əlaqələndirilir və verilənlərin emalı şəbəkənin kompüterləri arasında bölüşdürülür. Hazırda, paylanmış İS üçün ən perspektivli kliyent/server arxitekturası hesab olunur. Bu arxitekturanın geniş yayılmış variantı kompüter şəbəkəsindən və paylanmış VB-dən ibarət olur. Paylanmış VB server kompüterdə yerləşdirilən korporativ VB (KVB) və terminal kompüterlərdə yerləşdirilmiş fərdi VB-dən (FVB) ibarət olur.\nKVB server VBİS-nin (MS SQL Server, Oracle Server) idarəsi altında yaradılır, təmin olunur və fəaliyyət göstərir.\nFVB və onların tətbiqlərinin yaradılması və idarə olunması üçün Access, FoxPro, Paradox və s. kimi VBİS-lərdən istifadə olunur.\nİS aşağıdakı konfiqurasiyalardan birində qurula bilər:\n- Həm korporativ, həm də fərdi bazaları özündə saxlayan kompüter – server\n- Kompüter-server və hər bir FVB üçün fərdi kompüter\n- Bir neçə kompüter-server və kompüter-kliyent


Osman Nuri Topbaş / QURANİ - KƏRİMİN ECAZKAR ÜSLUBU\nYazan redaktor\t18.06.13 06:14\nIII Quranın möcüzəvi tərəfləri\nRəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- in bəşəriyyətə ilahi bir hədiyyə olaraq gətirdiyi Qurani-Kərim saysız möcüzələrlə dolu olduğunu bir çox cəhətdən ortaya qoymaqdadır. Qurani-Kərimin qiyamətə qədər davam edəcək bir çox möcüzəvi yönlərindən ancaq dördünün üstündə dayanmaq istəyirik:\na) Dil möcüzəsi\nb) Qeybi xəbərlər verməsi\nc) Elmi möcüzəsi\nd) Qanun və qaydaların qoyulmasındakı möcüzəsi\nA. Dil Möcüzəsi\n1. Möhtəşəm üslubu\nQurani-Kərim nə şeir, nə də nəsrdir. Əksinə həm şeirin, həm də nəsrin xüsusiyyətlərini özündə cəmləşdirən misilsiz bir üsluba sahibdir. Quranın bu üsluba hakim olan müdhiş bir ahəng və ilahi musiqisi var. İnsan nə zaman Quran oxusa bu ilahi musiqinin təsirini ruhunun dərinliklərində hiss edər.\nQuranın şeirdə və musiqidə olmayan bir gözəlliyi vardır. Onu təkrar-təkrar oxuduqda və ya dinlədikdə bir monotonluq hiss edilməz, daim dəyişən və təzələnən səslərdən insan hisslərinin hər biri eyni dərəcədə nəsibini alar. (Draz, ən-Nəbəul-Azim, s.102)\nQurani-Kərim mövcud olan ədəbi janrlardan fərqli və ancaq özünə xas bir üsluba sahibdir. Eyni zamanda Quranda bütün ədəbi janr və növlərin ən mükəmməl elementləri ilə rastlaşmaq mümkündür. Qissə, dini öyüd-nəsihət, tarix, qanun-qaydalar, vuruşma, mübahisə, axirət, cənnət və cəhənnəm kimi mövzuları, qorxuducu və müjdələyici ayələri mənalarının gücü, şiddətinə görə ayrı-ayrı bir üslubla fəsahət və bəlağəti ən yüksək səviyyədə ifadə edir. Bu da onun ilahi bir kəlam olmasından irəli gəlir.\na) Kəlmə seçimindəki həssaslıq\nQuran dildəki sözlərdən ən həssas, təsir gücü ən çox və fəsahəti ən qüvvətli olanını seçər. (Buti, Rəvai, s. 140)\nQuranın nəzmində ən kiçik bir əyər-əskiklik və dəyişiklik etmək dərhal ahəngi pozar. Bu haqda İbn Atiyyə belə demişdir:\n“Quran elə bir kitabdır ki, ondan bir kəlmə çıxarılsa və sonra da bütün ərəb dili alt-üst edilsə, onun yerinə daha münasib bir kəlmə tapmaq mümkün deyil.”\nMüasir İslam alimlərindən möhtərəm Məhəmməd Həmidullah Quranın ahəngi ilə bağlı belə bir əhvalat danışır:\n“Müsəlman olmuş bir fransız musiqiçi ilə bir dəfə görüşəndə mənə “Nəsr” surəsinin qiraətində\nﻮﺭﺃﻴﺖ ﺍﻠﻨﺎﺱ ﻴﺪﺧﻟﻮﻥ ﻔﻲ ﺪﻴﻥ ﺍﻠﻠﻪ ﺃﻔﻮﺍﺟﺎ ﻔﺴﺑﺢ"\niki ayə arasında fasilə edərək oxumağın musiqi baxımından yaxşı səslənmədiyini bildirdi.\nOna “ﺃﻔﻮﺍﺟﺎ” kəlməsi üzərində fasilə edilməyəcəyi, əksinə oxumağı davam edib “ﻔﺴﺑﺢ” kəlməsinə keçməyin lazım olduğunu izah etdim. Bu musiqişünas mömin qardaşımız tamamilə heyrət və şaşqınlıq içində qaldı və: “Paho! Həqiqətən belədir ki? Sənin oxuduğun kimidirsə bax indi düz oldu. İndi imanımı təzələyim. Allah məni bağışlasın!..” – dedi.\nFransalı musiqişünas bu izah sayəsində artıq musiqi baxmından da Qurani-Kərimə heç bir etirazın olmayacağını dərk etmişdir. Həqiqətən Quran ahəngi, sözlərin düzülüşü bəşər fövqündə olan bir ölçüyə sahibdir. O, əslində bir ahəng ehtişamı nümayiş etdirməkdədir. Belə mükəmməl bir kitabın yerinə adi, bəşəri bir şeyin təqdim edilməsini kim düşünə bilər?!\nb. Ürəklərə təsir etməsi\nQurani-Kərim insanların ürəyinə fövqəladə şəkildə təsir etmiş, onu Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- in mübarək ağzından eşidən ərəblər dəstə-dəstə, axın-axın imana gəlmişdilər.\nBütün müşriklər bənzərini ortaya qoya bilmədikləri üçün Quranın fəsahət və bəlağətini daxilən qəbul etmişdilər. Onlar Quranı ancaq nəfslərinə bir yetimə tabe olmaq ağır gəldiyi üçün rədd etmişdilər. Xalqı Quranı dinləməkdən uzaqlaşdıran qatı müşriklərdən olan Əbu Süfyan, Əbu Cəhl və Ahnəs bin Şərik bir-birilərindən xəbərsiz, gecələr Kəbədə Quran oxuyan Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- i dinləməyə gəlmiş və təsadüfən bir-birləri ilə qarşılaşanda da özlərini qınamışdılar. Bu hadisə üç gecə belə davam etmiş, nəhayət bir-birlərinə:\n“Aman, heç kim bilməsin! Xalq bizim bu vəziyyətimizdən xəbərdar olsa and olsun ki, son dərəcə rəzil olarıq. Bundan sonra da heç kimə bu haqda söz deyə bilmərik” -deyərək bir daha özlərini qınayıb və belə bir hərəkəti etməyəcəklərinə and içmişldiər. (İbn-Hişam, I, 337-338)\nQuran üslubunun son dərəcə təsirli olması səbəbi ilə müşriklər insanların Quran səsini eşitməməsi üçün gurultu salır, ya da onu oxumalarını yasaqlayırdılar. (İbni-Hişam, 395-396)\nÇünki Quranın nəğməsi qulağa çatanda qəlb bütün saflığı ilə ona yönəlir, ondan böyük bir həzz və ləzzət duyur. Daha sonra əzəmət və xəşyətə (mənəvi heybət qarşısındakı hörmət duyğusu) qərq olur. Bəzi ayələr qulaqlara çatdığı anda insana sevinc və həzz verir, qəlbi yumşaldır, könlü fərəhləndirir və imanı artırır, bəzi ayələr də qorxu və dəhşətlə ürpərdir, qəlbləri titrədir. Bunu müsəlmanlarla bərabər inkarçı və imansız bir çox insan da etiraf etməyə məcbur qalmışdır. (Əbdülqadir Ata, Azamətul-Quran, s. 87)\nBir çox insan Quranın bu təsiri nəticəsində müsəlman olmuşdur:\nCübeyr bin Mutim, Tur surəsini Rəsuli-Əkrəmin dilindən eşidərkən keçirdiyi həyəcanı “Sanki ürəyimin partlayacağını sandım” “Ürəyim həyəcandan qanadlanıb uçacaqdı, şəklində ifadə etmişdir.\nHəbəş kralı (Nəcaşi) Əshəmənin Quranı dinlədikdə bərk təsirlənməsi, son dərəcə sərt təbiətli bir insan olan Həzrət Ömərin dinlədiyi ayələrin təsiri ilə ürəyi yumşalıb müsəlman olması, şair Tüfeyl bin Amr əd-Dövsinin Həzrət Peyğəmbərdən İslam haqda soruşub, Quranı dinlədikdən sonra “Vallahi, mən heç bir zaman Qurandan gözəl bir söz, İslamdan daha gözəl bir din eşitmədim!” deyərək iman etməsi və İslamı təbliğ etmək məqsədi ilə qəbiləsinə qayıtması, uşaqlarına və kölələrinə təsir edəcəyindən qorxuya düşən məkkəlilərin Həzrət Əbu Bəkrin Quran oxumasına yasaq qoymaları, Quran dinləyən bir qrup cinin:\n“Biz çox qəribə Quran eşitdik. O haqq yolu göstərir. Biz ona iman gətirdik və biz bir daha heç kəsi Rəbbimizə şərik qoşmayacağıq” demələri və buna bənzər bir çox hadisə bu fikri təsdiq edir.\nQurani-Kərimin təsiri mövzusunda Con Davenport belə deyir:\n“Ədəbi nöqteyi-nəzərdən Quran Şərqin şairanə əsəridir. Qurani-Kərimin ərəb dili üçün əsas olduğuna şəkk-şübhə yoxdur. Hötenin dediyi kimi Quran oxucularının qəlblərini sahib olduğu füsunkarlığı və gözəlliyi ilə fəth edir.”\nQurandakı bu ahəng, musiqi və təsir ondakı səs nizamından, yəni kəlmələrin, hərflərin sükun və hərəkələrin, uzun və qısa hecaların ən uyğun şəkildə düzülüş üslubundan qaynaqlanmaqdadır. Qurani-Kərim bitib-tükənməz bir ahənglə doludur. Bir səsdən digərinə keçəndə yaranan ahəngi ilə qəlbləri coşdurur. Mənasını başa düşməyənlər belə bu tayı-bərabəri olmayan səda qarşısında feyziyab olurlar.\nc. Ləfz (söz) – məna ahəngi\nQuran üslubunda məna və söz tarazlığı vardır. O, anlatmaq istədiyi hər mənanı ən gözəl və güclü bir şəkildə ifadə edə biləcək sözü dəyişdirilməsi mümkün olmayan bir qüdrətlə işlədir. Beləliklə, söz və məna arasındakı ahəngi, “kəlam” sifətinin mütləq sahibinə xas bir tərzdə yaradır. Bu məsələdə ən güclü ədəbiyyatçılar belə ağlasığmaz bir acizlik içindədirlər.\nÇünki məna və ləfz bir-birindən uzaq iki nöqtə kimidir və eyni anda hər ikisinin haqqını vermək demək olar ki, imkansızdır. Məqsədini ətraflı bir şəkildə anlatmaq istəyən bir adam az sözdən istifadə edərsə bir çox mənanı korlaya bilər. Bunun əksinə mənanı bütün incəlikləri ilə vermək istəyən hər hansı bir ədib də sözün gözəllik və lətafətini pozaraq sözü uzatmağa məcbur olar. Ədiblər ancaq elmlərinin çoxluğuna və o andakı ilhamlarının səviyyəsinə görə nisbi bir mükəmməlliyə çata bilərlər. Bunun ən sadə dəlili bir ədibin bir müddət sonra daha əvvəl yazdıqlarına nəzər salarkən bəzi ixtisar və əlavələr etməsi, əsərini dolğunlaşdırmasıdır. Belə ki, ən gözəl əsərini belə yetmiş dəfə gözdən keçirsə hər dəfə düzəlişlər edər, dəyişdirmə və əlavələrə ehtiyac hiss edər. Quran isə üstündən əsrlər keçsə də söz və mənalarında heç bir dəyişikliyə ehtiyac hiss edilməz.\nQuranın dil və üslubunda olan üstün cəhət odur ki, hansı sahəyə aid söz söyləsə daima ən gözəl və uyğun söz tərkibini seçir, ən kiçik bir hərfi belə yerli-yerində işlədərək məqsədi heç bir artıq-əskiklik olmadan anladır. Yığcam və əsaslı anlatmağa üstünlük verildiyi yerlərdə məna yüklənmədiyi kimi, ətraflı məlumat verilən yerlərdə də söz israfı edilməz.\nd) Müxtəlif səviyyəli insanlara xitab etməsi\nQurani-Kərim eyni vaxtda, müxtəlif zamanlarda və məkanlarda yaşayan, elmi səviyyələri müxtəlif olan bütün insanlara öz səviyyələrinə görə xitab edir. Müxtəlif səviyyəli bir çox adamın olduğu bir məclisdə Quran ayələri oxunduqda orada iştirak edənlərin hər biri öz dərəcəsinə görə onun mənasından bir şey anlayar. Hər hansı bir əsərdə bu xüsusiyyəti təmin etmək bəndənin gücü çatmayacağı bir işdir.\nHətta Quranın mənalarından gələcək nəsillərə də yeni anlayışlar qala bilər. Müxtəlif anlayışlara imkan verən bir ayəni əvvəlki nəsillər öz səviyyələrinə görə, daha sonrakı nəsillər də əldə etdikləri elmi səviyyələrə görə izah edə bilərlər. Çünki Qurani-Kərim hər dövrdə insanların sahib ola biləcəyindən daha çox elmi məlumatları özündə cəm etmişdir. Çünki o, göylərdə və yerdəki sirləri bilən Allah təala tərəfindən endirilmişdir. Quran ayələri Allahın elminin üzümüzə açılan pəncərəsidir. Qəlbi baxışımız və idrakımız nə qədərdirsə, ayələrdən alacağımız elm də bir o qədərdir.\nBu haqda böyük ərəb ədibi Mustafa Sadiq ər-Rafi belə deyir:\n“Qurani-Kərimin möcüzələrindən biri də hər zaman bilinməyən, görünməyən bəzi həqiqətləri daima bilinən kəlmələr içərisində saxlaması və bunları vaxtı gəldikcə aşkar edib meydana çıxarmasıdır.(M.Sadiq ər-Rafii,Vəhyu-Qələm, II, 66)\nƏdəbiyyat ustadlarından Abbas Mahmud Akkad isə belə demişdir:\n“Quranın xitabı, müraciəti təkcə ümmi (oxuyub-yazma bilməyən) ərəblərə və ya iyirminci əsrin insanına deyil. O, bütün əsrlər və bütün məkanlar üçün mütləq bir ümumilik ifadə edir. Çünki insanın bütün əsrlərdə eyni təfəkkürə sahib olacağını düşünmək doğru deyil. (A. Mahmud Akkad, Mövlana, IV, 203)\nDigər tərəfdən Quran üslubu həm ağla, həm də qəlbə mütənasib şəkildə xitab etdiyi üçün hər oxuyana rahatlıq və sevinc verir.\ne) Təkrarlardakı hikmət\nQuran üslubunda bir sıra təkrarlar var ki, bunlarla diqqət edilməsi istənilən həqiqətlər zehnlərə və qəlblərə yaxşı olunur. Quranda təkrarlar; təkid, təlim, təhdid, günah işləməkdən və Allaha qarşı gəlməkdən çəkindirmək, insanın düşünüb ibrət almasını təmin etmək, mövzunu təsvir edərək zehinlərə asan yerləşdirmək kimi məqsədlərlə bəlağət qaydaları daxilində lazım olan yerdə və lazımi qədər yer almışdır. Yəni bu təkrarlar bir sıra bəlağət üslubunu əhatə edir.\nQurani-Kərimdə təkrarlar eyni ilə edilməz. Eyni məna müxtəlif forma və ifadələrlə, bəzən təfsilatlı, bəzən də yığcam, lakonik şəkildə təqdim edilərək kəlamın müxtəlif şəkillərində ifadə edilir. Dini həqiqətlər üslubun müxtəlif şəkil və formaları ilə nəfslərə yerləşdirilir. Ayədə belə buyurulur:\n“(Ya Rəsulum!) Biz onu (sənə göndərilən ilahi Kitabı) ərəbcə Qur’an olaraq nazil etdik. Biz orada (kafirlərə əzab veriləcəyinə dair) təhdidləri (cürbəcür misallarla) təkrar-təkrar izah etdik ki, bəlkə, onlar pis əməllərindən çəkinsinlər, yaxud (onu öyüd-nəsihətlərindən) ibrət alsınlar! (Quran onlara öyüd-nəsihət versin!)” (Taha, 113)\nYəni Qurani-Kərim uzun zaman keçməsi səbəbi ilə birinci qadağanın unudulmasının qarşısını almaq və mənanın yaxşı dərk olması, yaddaşlarda qalması üçün ya sözün özünü, ya da eyni mənanı ifadə edən başqa bir şəklini təkrar edir. Bu, Qurana məxsus olan bir tərbiyə metodudur.\nQurani-Kərimdə təkrar olunan mövzuların hər birini oxuduqca yeni bir xəbər oxuduğumuzu zənn edir və həyəcanlanırıq. İnsanın yığcam və geniş olaraq verilən hər iki üsluba ehtiyacı var. Çünki kimisi qısa, konkret izahla qane olur, kimisi də ətraflı izaha ehtiyac hiss edir. Qurani-Kərim bütün insanlara xitab etdiyi üçün müxtəlif üsul və üslublarla mühüm mənaları təkrar etmiş və bütün insanlığı əhatə etmişdir. (Buti, Rəvaii, s. 118-120)\nTaşköprülüzadə bu barədə belə deyir:\n“Quranda söz baxımından təkrar görünsə də əslində məna olaraq təkrar yoxdur. Çünki iki sinonim sözün bir yerdə işlənməsi ilə elə bir məna yaranır ki, ayrıldıqları zaman həmin mənanı əldə etmək olmaz.”\nGünümüzdə edilən elmi kəşflər də Quranın təqib etiyi üsulun çox faydalı bir metod olduğunu sübut etmişdir. Elmi təcrübələr xoş bir tərzdə edilən təkrarların insanda tanış, xoş duyğular oyandırdığını, eyni üslubla və həddindən çox edilən təkrarların isə əks təsirə səbəb olaraq insanı bezdirdiyini göstərmişdir.\nİnsanlar bəzi qissələri Qurani-Kərimin nə üçün fərqli üslublarda təkrar etdiyini və bunun əhəmiyyətini əsrlər boyunca tam şəkildə dərk edə bilmədilər. Hətta bəzi inkarçılar bunu əskiklik kimi qələmə verməyə çalışdılar. Ancaq 20-ci əsrdə elmin üstündə dayandığı nöqtə Quranın 1400 il əvvəl gerçəkləşdirdiyi üsul oldu. Bəndələrin qabiliyyət və xasiyyətlərini Allahdan başqa daha yaxşı kim bilər ki?!\nf) Az sözlə çox mənalar ifadə etməsi\nQurani-Kərim az sözlə ən geniş və ən zəngin mənaları ifadə edir.\nTəfsirlərimizdə yazıldığına görə ərəblərin ilk filosofu olan məşhur Kindiyə tələbələri bir dəfə dedilər:\n“- Ey filosof, bizə bu Quranın tayını, bərabərini yaz ver.”\nO da belə cavab verdi:\n“- Çox gözəl. Amma hamısını yox, bir hissəsinə oxşarını yazaram.” Kindi bir kənara çəkilir və günlərlə çalışandan sonra tələbələrinin yanına gəlib belə deyir:\n“- Vallahi buna nə mənim, nə də başqasının gücü çatar. Quranı açdım, Maidə surəsi qabağıma çıxdı. Oxudum ki, əhdə vəfanı əmr etmiş, sözün üstündə dayanmamğı yasaqlamış, bir ümumi təhlil vermiş, sonra bir istisna etmiş. Sonra da qüdrət və hikmətindən xəbər vermiş. Özü də bütün bunları cəmi iki sətrə sığdırmışdır ki, bunu heç kəs cildlərlə kitab yazmadan ifadə edə bilməz. (Əbu Hayyən, əl-Bəhrul-Mühit, III, 411; Elmalılı M. Hamdi, III, 1546, (əl-Maidə, 1)\ng) Ayə və surələr arasındakı tənasüb\nQurani-Kərimin ayə və surələri arasında möhtəşəm bir tənasüb mövcuddur. Quran müxtəlif məkan və zamanlarda hissə-hissə nazil olmasına və bir çox müxtəlif mövzulardan bəhs etməsinə baxmayaraq mətndaxili tamlıq və bağlılığı son dərəcə gözəl bir şəkildə qorumuşdur. Bütün bölümlər arasında bir üslub oxşarlığı və məntiqi bütövlük müşahidə olunur. Qurani-Kərimə daxil olan hissələr bir-birinə bağlılığına görə tək bir surə kimidir, hətta bir ayə kimi mütənasibdir. Bir az da irəli getsək görərik ki, Quran bütünlüklə tək bir kəlmə kimi mütənasibdir.\nQuranda cümlə üzvləri elə yerli-yerindədir ki, bu üzvlərin bir-birləri ilə uzlaşması sayəsində möhkəm bir vəhdət ortaya çıxar. (Draz, ən-Nəbəül-Azim, s. 142)\nBu barədə Elmalılı Muhammed Hamdi də belə deyir:\n“Quranın surələri və ayələri adi bir təsadüfün və ya sadəcə şairanə bir duyğunun gücü ilə ortaya çıxmış qarşıq bir divan deyil, başdan-başa “Bismillahhir-rəhmanir-rəhim” kimi geniş anlamlı tək bir cümlə və bəlkə də yerinə düşən, səlis bir kəlmə ölçüsündə möhkəm bir tamlıq və çox hikmətli bir bəyan və üslubla nazil olmuş ilahi bir sözdür.” (M. H. Yazır, I, 47, (Bismillah təfsirində)\n2. Fəsahət və bəlağəti\nQuran möcüzəsinin ən mühüm tərəfini onun fəsahət və bəlağəti təşkil edir. Bəlağət: əhatə dairəsinə, məqsədə, mövzuya və dinləyiciyə görə, yəni vəziyyətə görə ən uyğun sözü söyləməkdir. Qurani-Kərim bunu müraciət etdiyi bütün mövzularda ən gözəl bir tərzdə gerçələşdirmişdir.\nQurani-Kərim fəsahət baxımından da şah əsərdir. Seçdiyi kəlmələrdə, qurduğu cümlələrdə və bunların ifadə etdiyi mənalarda ən kiçik bir əskiklik tapmaq mümkün deyil.\nÇöl insanları arasında dil inkişaf etmiş, əslində Rəsulullahın möcüzəsinə hazırlıq görülmüşdür. İslamdan əvvəlki dövrdə ədəbiyyat müsabiqələri keçirilir, bu müsabiqələrdə yüzdən artıq şair iştirak edirdi. İlk yeddiliyə daxil olanlar birinci dərəcəli şair elan edilir, şeirləri Kəbənin divarlarından asılırdı. Fəqət Quran ayələri enməyə başlayan kimi ədəbiyyat yarışları keçirilmədi. Məşhur şair İmriül-Qaysın bacısı şeiri çox gözəl anlayırdı. O:\n“(Allahdan bir əmr olaraq: ) “Ey yer! Suyunu ud! Ey göy! (Yağışını) saxla (açıl)!” - deyildi. Su çəkildi. İş bitdi (Nuha iman gətirməyənlərin məhv edilməsi barədə Allahın əmri yerinə yetdi). Gəmi Cudi dağı üzərində oturdu və: “Zalımlar məhv (Allahın mərhəmətindən uzaq) olsun!” - deyildi.” ayəsini eşidincə: “Artıq heç kimin deyəcək sözü qalmadı. Qardaşımın şeiri ilə də bundan sonra iftixar etmək olmaz” -deyərək gedib İmriül-Qaysın ən üstdə asılan qəsidəsini Kəbənin divarından endirdi. Bundan sonra səviyyə baxımından ondan zəif olan digər şeirlər də bir-bir götürüldü.\nMəliküşşüəra (şairlərin başçısı) olan məşhur Vəlid bin Muğirə:\n“Həqiqətən, Allah (Quranda insanlara) ədalətli olmağı, yaxşılıq etməyi, qohumlara (haqqını) verməyi (kasıb qohum-əqrabaya şəriətin vacib bildiyi tərzdə əl tutmağı) buyurar, zina etməyi, pis işlər görməyi və zülm etməyi isə qadağan edir. (Allah) sizə düşünüb ibrət alasınız deyə, belə öyüd-nəsihət verir!” (ən-Nəhl, 90) ayəsini eşidəndə Qurandakı ilahi sirri dərk edib həqiqəti etiraf etməyə məcbur olmuş və belə demişdi:\n“Vallahi, bir az əvvəl Məhəmməddən elə bir kəlam eşitdim ki, insan sözü desəm düz olmaz, cin sözü desəm düz olmaz. Elə bir ahəngi, elə bir gözəlliyi var ki, soruşmayın. Elə bir kəlamdır ki, üstü meyvəli, altı verimli, bərəkətlidir, şübhəsiz o hamıya, hər şeyə üstün gələr, ona üstün gəlmək olmaz. (Hakim, II, 505-507/3872; Suyuti, əl-İtqan, IV, 5)\nYenə də Vəlid bin Muğirə:\n“Qüreyşin böyüyü, ağası mən və Saqifin ağası Əbu Məsud dura-dura Məhəmmədəmi vəhy endiriləcək? Halbuki bu iki şəhərin böyüyü bizik” – demiş və buna cavab olaraq Allah təala aşağıdakı ayəni nazil etmişdir:\n“Onlar dedilər: “Məgər bu Quran iki şəhərdən (Məkkədən və ya Taifdən) olan böyük bir adama (ya Vəlid bin Müğirəyə, yaxud da Ürvə bin Məsuda) nazil edilməli deyildimi?” (əz-Zuxruf, 31)\nVəlid Quranın haqq olduğunu daxilən qəbul etdi, lakin nəfsaniyyəti və iblis kimi təkəbbürü qalib gəldiyi üçün Allahın iradəsinə səhv deyə biləcək qədər pis bir vəziyyətə düşdü. Allah təala bunun kimilərinə belə gözəl cavab verir:\n“(Ya Rəsulum!) Məgər sənin Rəbbinin mərhəmətini (peyğəmbərliyini) onlarmı paylaşdırırlar?! Dünyada onların dolanacaqlarını (keçinəcəklərini) öz aralarında Biz bölüşdürdük. Bir-birlərinə iş gördürsünlər deyə, bəzilərinin dərəcələrini digərlərindən üstün tutduq. Sənin Rəbbinin mərhəməti onların yığdıqlarından (dünya malından) daha yaxşıdır!” (əz-Zuxruf, 32)\nBəlağətın ən yüksək dərəcəsi Quranda mövcuddur. Bu baxımdan Quranın həm ərəblərin, həm də ərəb olmayanların oxşarını meydana gətirə bilməyəcəkləri möcüzəvi bir xüsusiyyəti vardır. (Rummani, ən-Nüket, s. 69-70)\nBir insana nə qədər güc, ixtiyar verilirsə-verilsin bəlağətin zirvəsinə çıxmağa onun qüvvəsi çatmaz. Bir insanın bəlağəti layiqincə gerçəkləşdirə bilməsi üçün ərəb dilinin bütün sözlərini sinonimləri ilə yəni eyni mənanı verən başqa sözlərlə birlikdə gözdən keçirməsi və onların içindən düşünülən mənaya və xəyal edilən surətə ən münasib olanını seçməsi lazımdır. Çünki söz o zaman bəlağətli sayılır ki, zehndəki məna ona uyğun olan söz və xülya ilə ahəng və tənasübdə olsun. İnsan isə bu çətin işi tam olaraq yerinə yetirə bilməz. Ancaq qabiliyyətinə görə bunun bir hissəsinə müvəffəq ola bilər. Bunun iki səbəbi vardır.\n1) Mənalar, fikirlər və təsəvvürlər insan nəfsinin və ruhunun dərinliklərindən zühur edir. Söz və ifadələr isə insana xaricdən gəlir. Bu səbəblə də sözlər məhduddur. Ümumi fikir budur ki, bir dil nə qədər geniş olursa olsun, məna və duyğuların çox az hissəsini ifadə edə bilir. Məsələn: “ələm” və “gözəl” kəlmələrini bir çox şüur, hiss və məna növünə uyğun olaraq işlədirik. Bu növləri ayıraraq hər biri üçün ən uyğun sözü işlətmirik. Bunun kimi kəlmələrin əksəriyyəti bir-birindən fərqli bir çox mənalar üçün işlənməkdə, aralarındakı müştərək nöqtə də səthi əlaqələrdən o tərəfə keçməməkdədir. Bir insan bu mənaları tam ifadə edə bilmək üçün əlindən gələni etsə də buna gücünün çatmayacağını anlayar.\n2) Hər şeyə baxmayaraq Quran dili olan Ərəb dili dillər içində ən üstün bir yerdədir. Ərəb dili böyük kəlmələr və söz dəryasıdır. Bu kəlmələrin böyük əksəriyyəti də sinonimlər, yəni yaxın və eyni mənaya malik olan müxtəlif sözlərdir. Bir ədib nə qədər bəlağət sahibi olursa-olsun, zehnində nə qədər çox kəlmə saxlasa da sözlərin hamısını bütün sinonimləri ilə və bütün açıqlığı ilə bilməz. Bu səbəbdən də həmişə daxilindən keçən məna və hisslərə ən yaxın olan kəlməni seçib işlətməsi mümkün deyil. Danışmaq və ya yazmaq istəyəndə sürətli bir şəkildə düşünər və ağlına gələn ilk kəlmədən istifadə edər.\nİşlətmək istədiyi kəlmə üzərində bir az da düşünsə mənaya daha uyğun olan başqa bir söz tapa bilər. Ancaq bu işi davamlı olaraq edə bilməz. Bəzi yerdə buna müvəffəq olsa da, bir çox yerdə bunu bacarmaz.\nMəqsədini daha aydın bir şəkildə ifadə edəcək sinonim söz və ifadələr hər zaman mövcuddur. (Bax: Buti, Ravai, s. 136-137; Taşköprülüzadə, Mövzuatu Ulum, II, 849)\nBəzən düşünülən mənanı ifadə edə bilmək üçün ən uyğun kəlmələri seçmək də kifayət etməyə bilər. Kəlmələrin düzülüşü, cümlənin təşəkkülü, mətndaxili əlaqə və tərzi də məna və hisslərin ifadə vasitəsidir. Qurani-Kərim sinonimlər arasında sübut üçün ən uyğun, təsvir baxımından ən mükəmməl olan kəlməni seçmişdir. Dilin imkanları tükənib dilin imkan xaricində olan bəzi məna və təsəvvürlər qalanda Qurani kəlmələr onları nəzm, səs, vəzn və ölçü ilə ifadə etməkdədir. Bunlar da oxucunun kəlmələri bir-birinə bağlamaq surəti ilə tilavət etdiyi (oxuduğu) və ya dinlədiyi anda hiss etdiyi və Quranın tamlığı içində mövcud olan mənalardır. (Buti, Ravai, s. 140)\nQuranın ən gözəl kəlmələri seçərkən onların ən münasib yerlərdə möhtəşəm bir fəsahət və bəlağətlə işlətdiyini göstərən bu misal nə qədər ibrətlidir:\n“Nəhayət, qulaqları kar edən (o dəhşətli səs) gələndə (İsrafil surunu çalanda); O gün insan qaçacaq öz qardaşından; Anasından, atasından; Zövcəsindən və oğullarından! O gün onlardan hər birinin istənilən qədər işi olacaqdır! (Hər kəs öz hayında olacaq, heç kəs heç kəsin halından xəbər tutmayacaqdır).” (əl-Əbəsə, 33-37)\nMəaric surəsində isə belə deyilir:\n“Onlar bir-birinə göstəriləcəklər (lakin bir-birini tanısalar da, özlərini tanımamazlığa vurub bir-birindən qaçacaqlar). O günün əzabından qurtarmaq üçün günahkar istərdi ki, fəda etsin (fidyə versin) öz oğullarını; Övrətini və qardaşını; (Çətin günlərdə) ona sığınacaq verən əşirətini (qohum-əqrabasını); Və yer üzündə olanların hamısını - təki özünü (Allahın əzabından) qurtarsın! Xeyr (bu mümkün deyildir). Həqiqətən, o (Cəhənnəm) alovlu atəşdir.” (əl-Məaric, 11-15)\nƏbəsə surəsindəki ayələrdə əvvəlcə qardaş zikr edilmiş, ondan sonra ana, ata, zövcə və uşaqlar sadalanmışdır. Məaric surəsində isə bunun əksinə övladlardan başlamış, övrət, qardaş, qəbilə və yer üzündəki digər insanlar sadalanmışdır. Bu sıralama təsadüfi olmayıb bir çox hikmətlə bağlıdır. Bunların bir hissəsindən bu şəkildə bəhs edə bilərik:\nƏbəsə surəsinin ayələrində mövzu “qaçmaq” üzərində qurulmuşdur. İnsan əvvəlcə uzaq olandan, ən axırda isə özünə yaxın olandan qaçar. Bu ayələrdə zikr edilənlər, adı çəkilənlər içərisində insana ən uzaq olan qardaş, ən yaxın olan isə zövcə və uşaqlardır. Uşaqlar övrətdən də yaxındır. Çüniki bir insan zövcəsindən ayrıla bilər, lakin uşaqlarından heç bir zaman ayrıla bilməz. Onları qoruyub müdafiə etmək istər, üstlərində titrər.\nAyədə ana-atadan əvvəl zikr edilib, çünki ata yardım etmək, zərərlərdən qorumaq məsələsində anaya nisbətən daha güclü və qüvvətlidir. İnsan isə o anda qorxu və qaçma halındadır və qüvvətli olanların yardımına möhtacdır. Zövcədən qaçmaq da atadan sonraya saxlanılmışdır. Çünki insanların qəlbi ona daha çox bağlıdır. Hər kəsin xanımı onun sirdaşı və həyat yoldaşıdır. Əbəsə surəsinin siyaqı tanışlardan və yaxınlardan qaçmaq və özbaşına qalmaq istəyini bildirir. Çünki o gün hər kəs özünü qurtarmaq dərdindədir. Və ən yaxınlarına belə baxmaq imkanı yoxdur. Hətta onların haqq istəmələrindən qorxur.\nDigər incəlik isə bu qaçış səhnəsinin qaçmağa dair mövzulara daha çox toxunan Əbəsə surəsində yer almasıdır.\nMəaric surəsindəki mənzərə isə güc çatmayacaq bir əzab səhnəsidir. Günahkar alovlanmış cəhənnəm dərəsinə atılmaq üçün gətirilmişdir. Bu günahkar bütün yolları yoxlayır və hər şeyini fəda edərək qurtulmaq istəyir. Bu da onu ən yaxını, əzizi olan uşaqlarından başlamağa və yeganə övladını cəhənnəmin azğın alovları içinə atmağa sövq etməkdədir. Vəziyyətin vahiməsi və qorxusunun tələbindən burada qəlbə ən yaxın olandan başlamışdır.\nBuna da diqqət etmək lazımdır ki, burada haqqında danışılan kimsə normal bir adam yox, günahkardır.\nGünahkar özünü xilas etmək üçün hər şey etməyə hazırdır. Hətta öz xeyrinə daha tez çatmaq üçün ən yaxın adamını belə oda ata bilər. O özünün etdiyi günahlara görə bütün insanları qurban verər və onların cəhənnəmdə yanmasına heç tükü də tərpənməz.\nBu səhnələrdən əvvəl on və on birinci ayələrdə məsələ ilə bağlı “və dost dostu arayıb axtarmayacaqdır” buyurularkən sonra da insanın çox hövsələsiz, səbirsiz, başına bir bəla gələndə isə sızlayıb duran bir təbiətə sahib olduğu söylənilir. Beləliklə, tərz və üslub harmoniyası gerçəkləşmiş olur.\nİnsanın özünə ən yaxın olan şəxsləri belə fəda etməsi də göstərir ki, o əzab təsəvvürlərə sığmaz və qorxusu xəyala gəlməz. Bu səhnənin əzabdan bəhs edən bir surəyə qoyulması işlənən mövzular arasında əzəmətli bir ahəng olduğunu göstərməkdədir. Bu durum, Qurani-Kərimin ilahi üslubdakı əzəməti sübut edən cəhətlərdən yalnız biridir.\nBu və buna oxşar misallarda aydın göründüyü kimi Qurandakı fəsahət sirri heç bir zaman pozulmamışdır. Onda möcüzəvi nəzminin xaricinə çıxan heç bir kəlmə yoxdur. Sırf cansız cismlərdən bəhs edən ayələri oxuduqda, onlardakı nəzmin də müdhiş bir ecaz içində olduğunu görərik. Hərflərin düzülüşünə və cümlədəki söylənmə xüsusiyyətinə görə və ya başqa bir səbəbdən edilən təqdim- təxirlər insanı heyrətə salır. (Bax: Rafii, İcazul-Quran, s. 192-193)\n İbn Atiyyə, əl-Məharrərül-Vəciz, fi-Təsfiri Kitabül-Əziz, Beyrut, 1413, I, s. 52\n Hadisənin təfsilatı üçün baxın. Məhəmməd Həmidullah, Qurani-Kərim tarixi, İstanbul, 1993, s. 34-35\n Əhməd, IV, 83, 85\n Buxari, Təfsir, 52\n Təbəri, VII, 4, (əl-Maidə, 83)\n Əhməd, II, 17; İbn Hişam, I, 369-371; Heysəmi, 17, 62\n İbn Hişam, I, 407-408; İbn Səd, IV, 237-238\n İbn Hişam, I, 395-396\n əl-Cinn, 1, 2\n Xəttabi, Bəyan, s. 64-65\n Lord Con Davenport - 19-cu əsrin sonunda yaşamış ingilis şərqşünası\n İohan Volfqanq Höte - 1749-1832-ci oldə yaşamış məşhur alman şairi\n Daveuport An Apologi for Mohammad and Koran, London 1863, s. 66\n Draz, Ən-Nəbəul Azim, s. 92\n Bax. Taha, 113; əl-Qəsəs, 51\n Taşköprülüzadə Ahmed Əfəndi, 1495-1561-ci illər arasında yaşamış böyük Osmanlı alimlərindəndir. Atası, Yavuz Sultan Səlimin müəllimlərindəndir. Özü Qanuni dövrünün alimlərindən olub əsasən Bursa, Ədirnə və İstanbul olmaqla müxtəlif şəhərlərdə müəllimlik etmiş, Bursa və İstanbul qaziliklərində çalışmış və bir çox əsər yazmışdır.\n Taşköprülüzadə, Mevzuatul-Ulum, sadələş. Mümin Çelik, İstanbul, 1975, I, 412; Şakir Kocabaş, Quranda Yaradılış, s. 47\n Bax: Qurtubi, XIX, 271, (əl-İnşiqaq, 5); Suyuti, İtqan, III, 369; Samerrai, ət-Tabirul-Quran, s. 19\n Razi, II, 147, (əl-Bəqərə, 30); Suyuti, İtqan, III, 369; M.Hamdi Yazır, I, 47, (Bismillah təfsirində)\n Ahmed Cevdet Paşa, Qasası-Ənbiya və Təvarixi-Xüləfa, İstanbul, 1976, I, 83\n Fadil Saleh Samerrai, Ləməsatul-Bəyaniyyə, Amman 2003, s. 193-197


Fars molla rejmi daha 6 Azərbaycanlı milli fəala həbs hökmü verdi - Oğuz TV /\nÖn yapraq » Oğuz xəbər » Güney Azərbaycan » Fars molla rejmi daha 6 Azərbaycanlı milli fəala həbs hökmü verdi\nFars molla rejmi daha 6 Azərbaycanlı milli fəala həbs hökmü verdi\n2017-02-22 Güney Azərbaycan, Oğuz xəbər\nOğuzTV:Dünya ana dili günü münasibətinə rejim Azərbaycan milli hərəkatina ağır zərbələr yendırməyə və rəvani və pisixi basqılar artırmaya çalışır .Rejimin məhkəmələri Güney Azərbaycanən muxtəlif şəhərlərində qondarma ittihamlarıla daha öncə tutub işgəncədən sonra müvəqəti azadlığa bıraxan Güney Azərbaycan milli fəalarına eyni gündə ağır hökmlər oxyub. Təbrizdə yerləşən rejimin İnqilab məhkəməsi Traxtur oyunu zamanı tutuqlanan 5 Azərbaycanlı milli fəal haqqında hökm verdi.\nOğuz Tv muxbirinin Təbrizdən verdiyi məlumata əsasən haqqlarında hökm verilən Azərbaycan milli fəalları bunlardır: Cəfər Rüstəmi, Əli Əhmədi, Siyamək Seyfi, Əli Sərrafi və Əsgər İbadzadə. Hər birinə 7 ay həbs cəzası kəsilib.Məhkəmə Adını çəkdiyimiz milli fəalların “nizam əleyhinə fəaliyyətdə”günahlandırıb.\nXatirladaq ki, bu Güney Azərbaycan milli fəalları 1391-ci il isfənd ayında (2013ci ilin fevralında) Traxtur və Əlcəzirə takımları arasında Asiya Ligində oynanan oyun zamanı qondarma ittihamlardan dolayı tutqlanmışdılar.\nBundan başqa 1392-ci ildə Ana dili günü münasibəti ilə Əhərdə toplantı keçimək istəyən Güney Azərbaycan milli fəallarından , Murtaza Məhəmmədi Təbriz məhkəməsinə çağrılıb.\nXatırladaq bugün molla rejimi Azərbaycanın ən qədim şəhərlərindən olan tehranda 4 milli fəallada 45 il həbs hökmü oxuyub.Oğuz TV nin əldə etdiyi bilgiyə görə, Əlirza Fərşiyə 15 il həbs, 2 il Xuzistan vilayətinin Bağmilk şəhərinə sürgün, Əkbər Azad 10 il həbs, 2 il İlam vilayətinin Dərrəşəhr şəhərinə sürgün, Behnam Şeyxi 10 il həbs, 2 il Xuzistan vilayətinin Məscid Süleyman şəhərinə sürgün, Həmid Mənafei Nadarlı 10 il həbs, 2 il Lorestan vilayətinin Əzna şəhərinə sürgün.\nöncəki Ələhvazda etirazlarının 7 ci günündə Sepah qüvvələri ilə Ərəblər arasında toqquşma yaranıb\nİrəli Xameneyinin danışmanı Türkiyəni hədəf alıb


Pan Gi Mun İrana qarşı sanksiyaları pislədi - Islam Times\nSunday 7 October 2012 - 09:30\nStory Code : 201522\nIslamTimes - Pan Gi Mun: "İran İslam Respublikasına qarşı yönəlmiş sanksiyalar İran xalqına zərər vurur."\nBMT baş katibi Pan Gi Mun son bəyanatında deyib: "İran İslam Respublikasına qarşı yönəlmiş sanksiyalar İran xalqına zərər vurur. Sanksiyalar bu ölkədə müxtəlif məhsulların qiymətinin yüksəlməsinə səbəb olub."\nABŞ birtərəfli sanksiyalarla İranı nüvə enerjisindən əl çəkməyə vadar etmək niyyətindədir. Qərb İranın nüvə silahı əldə etmək məqsədində olduğunu iddia edir. Amma bütün dəlillər ABŞ-ın uyğun ittihamına qarşıdır. Bütün ölkələri özündən asılı vəziyyətdə saxlamaq istəyən ABŞ-ın İrana qarşı gülünc ittihamları və sanksiyalarının səbəbi bütün dünyaya məlumdur.\nPan Gi Mun sanksiyaların humanitar fəaliyyətlər qarşısında bir sədd olduğunu da dilə gətirib. Belə ki, xərçəng xəstəliyinə yoluxmuş insanlara lazım olan bir sıra dərmanların əldə edilməsində müəyyən problemlər yaranıb. BMT baş katibi sanksiyaları pislədiyi bir zaman ABŞ Konqresi İslam Respublikasına qarşı daha ağır sanksiyalar tətbiq etmək ardıncadır.


Beynəlxalq daşınmaz əmlak və investisiya sərgisi keçiriləcək - BiG.AZ\nBeynəlxalq daşınmaz əmlak və investisiya sərgisi keçiriləcək\nAzərbaycan Respublikasının Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi, “ElanExpo” və “Atılım Fuarcılık” şirkətlərinin birgə təşkilatçılığı ilə 22-24 noyabr 2016-cı il tarixlərində Bakı Expo Mərkəzində, RecExpo II – Azərbaycanın Beynəlxalq Daşınmaz Əmlak və İnvestisiya Sərgisi baş tutacaq.\n10 MÜXTƏLİF ÖLKƏDƏN DAŞINMAZ ƏMLAK ŞİRKƏTLƏRİ BAKI EXPO MƏRKƏZİNDƏ BİR ARAYA GƏLİR\nBaku Expo Mərkəzində keçiriləcək RecExpo II Sərgisi beynəlxalq inşaat, daşınmaz əmlak və invesitisiya şirkətlərinə layihələrini nümayiş etdirmək üçün çox əhəmiyyətli bir platformadır.\nSərgidə Azərbaycan, Tükiyə, B.ə.ə, Rusiya, ispaniya, Portuqaliya, Xorvatia, Macaristan, Gürcüstan və Şimali Kipr Türk Respublikasi kimi 10 müxtəlif ölkədən onlarla əmlak, tikinti və investisiya şirkətlərinin iştirakı gözlənilir. Bu mühüm və böyük tədbir həm yerli, həm də beynəlxalq müstəvidə tikinti sektoruna aid nəhəng şirkətləri, daşınmaz əmlak sahəsindəki brend layihələri, əmlak sektoru üzrə investorları Azərbaycanda professional bir məkanda toplayacaq. Azərbaycan daşinmaz əmlak sektorunun ən önəmli şirkətlərindən Baku White City, Xəyal Adası, Dreamland, AAF Park, AF Holding, Şərur İnşaat, Kristal Abşeron, Azinko və Yeni Həyat sərginin önəmli iştirakçılarındandır. Sərgi çərçivəsində 23 noyabr 2016-cı il tarixində “Daşınmaz əmlak sektorunda investisiyalar” mövzusunda böyük konfransın keçirilməsi də nəzərdə tutulub.\nREC EXPO II ƏMLAK ALICILARINA TƏKLİFLƏRİ VƏ FÜRSƏTLƏRİ MÜQAYİSƏ ETMƏK VƏ DƏYƏRLƏNDİRMƏK, SƏRFƏLİ VARİANTLARI SEÇMƏK İMKANI TƏKLİF EDİR\nİştirakçı siyahısına daşınmaz əmlakı sektorunun inkişafında mühüm rolu olan yerli və xarici şirkətlər, banklar, iri investorlar, səfirliklər və daşınmaz əmlak satışını həyata keçirən firmaların nümayəndələri daxildir. Sərgi həmçinin görüş, əməkdaşlıq və işbirliyi baxımından yerli və xarici şirkətlərə, dövlət və qeyri-dövlət subyektlərinə əlverişli imkanlar yaradacaq.\nAzərbaycan, Avropa, Orta Şərq və Qafqaz ölkələrinin ən cazibədar əmlak layihələrinin sərgilənəcəyi və beynəlxalq prestijli satış agentlərinin yer alacağı RecExpo II, Daşınmaz Əmak və İnvestisiya Sərgisi, iri investorların, tikinti və daşınmaz əmlak şirkətlərinin nümayəndələrinin son istehlakçılar və dövlət nümayəndələri ilə görüşməsini təmin edəcək.\nRecExpo II, Daşınmaz Əmlak və İnvestisiya Sərgisinin, ən cəlbedici cəhəti burada birbaşa potensial alıcılar üçün yaradılan seçim imkanlarıdır. Sərgidə beynəlxalq arealda aktual olan bir çox yeni brendləri bir arada toplamağı planlaşdırır. Belə layihələrin eyni zamanda və bir platformada prezentasiyası əmlak alıcılarına təklifləri və fürsətləri müqayisə etmək və dəyərləndirmək, sərfəli variantları seçmək imkanı qazandırır.\nSərgi, 22-24 Noyabr tarixləri arasında, 3 gün ərzində Bakı EXPO Mərkəzində ziyarətçilərini qarşılayacaq.\nBölmə: Xəbərlər Oxunub: 969 Tarix: 28.10.2016