Əhməd İsmayılov: “Ali təhsili olmadan jurnalistika üzrə çalışanlarla bağlı heç bir məhdudiyyət yoxdur”\n11:00 10 Fevral 2022\nMedianın İnkişafı Agentliyinin (MEDİA) İcraçı direktoru Əhməd İsmayılov APA-ya müsahibə verib.\nMetbuat.az həmin müsahibəni olduğu kimi təqdim edir:\n- Prezident İlham Əliyev "Media haqqında" qanunu təsdiqlədi. Bu qanun Azərbaycan mediası və jurnalistləri üçün hansı üstünlüklərin yaranmasına səbəb olacaq?\n- Prezident İlham Əliyevin "Media haqqında" qanunu təsdiqləməsi münasibətilə jurnalistləri, media subyektlərini təbrik etmək istəyirik. Düşünürük ki, "Media haqqında" qanunun icrasında bizim birgə əməkdaşlığımız bundan sonra daha yuxarı, üstün səviyyədə olmalıdır. "Media haqqında" qanun Azərbaycanda media sahəsində olan bütün ictimai münasibətlərin tənzimlənməsini özündə ehtiva edir. Bu, istər media subyektlərinin özünün bölgüsünü (onlayn, çap, audiovizual media) əhatə etməkdə, istərsə də informasiya agentliklərinin fəaliyyəti ilə bağlı normaları özündə ehtiva edir. Eyni zamanda, bütün jurnalistlərimizin hüquq və statusları bu qanunla əhatə olunub. İndiyə qədər əmək müqaviləsi olmadan da fəaliyyət göstərən jurnalistlərimizin də hüquq və statusları qanunda öz əksini tapıb. Digər tərəfdən, indiyə qədər onlayn media ilə bağlı heç bir münasibətlər qanunvericiliklə tənzimlənmirdi. "Media haqqında" qanun bu boşluğu aradan qaldırır. Onlayn media subyektlərinin hüquq və statusları qanunda artıq öz əksini tapıb. Onlayn mediada çalışan jurnalistlərimiz də artıq jurnalist hesab olunur. Onların istər reyesterə düşməsi, istər hər hansı ictimai münasibətlərin iştirakçısı olması "Media haqqında" qanunda təsbit olunub.\n- Qanunda əsas yeniliklərdən biri də Media Reyestrinin yaradılması ilə bağlı maddədir. Ümumiyyətlə, Media Reyestri niyə lazımdır, reyestrdən keçənlərə hansı üstünlüklər tanınacaq?\n- Xüsusi məsələni diqqətə çatdırmaq istəyirəm ki, Azərbaycanda jurnalistlərin reyestri anlayışı yoxdur. Ümumiyyətlə, belə reyestr formalaşmayıb. Azərbaycanda Media Reyestri yaradılacaq. Jurnalistlər könüllü əsasla həmin reyestrdə qeydiyyata düşə bilərlər. "Jurnalistlərin reyestri" anlayışı jurnalistlər tərəfindən müzakirələrə səbəb olur. Biz bildiririk ki, "jurnalistlərin reyestri" anlayışı qanunda yoxdur və ümumiyyətlə, İşçi Qrup qanun layihəsini hazırlayanda belə bir təklif də verilməyib. Media Reyestrində media subyektləri də qeydiyyata alınır. Media subyektlərinin qeydiyyata alınması bildiriş xarakterlidir və beynəlxalq təcrübədə tətbiq olunur. Beynəlxalq təcrübədə bildiriş xarakterli reyestrlərin mövcud olması bizim tərəfimizdən öyrənilib və belə bir təcrübənin Azərbaycanda tətbiqi bu qanunla təmin edilib. Azərbaycanda media subyektləri reyestrdə qeydiyyata alınacaq. Jurnalistlər özləri bəyan edərlərsə, həmin reyestrdə qeydə alınacaq və onlara müvafiq vəsiqə veriləcək. Xüsusi qeyd etmək istəyirəm ki, bu vəsiqələr vahid jurnalist vəsiqəsi deyil. Bunu dəfələrlə demişik. Bir daha təkrar etmək istəyirik. Çünki müxtəlif ekspertlər və media subyektləri xüsusilə bunun üstündə dayanır və onlar tərəfindən düzgün olmayan fikir formalaşdırılır. Media Reyestrində qeydiyyatdan keçən jurnalistlərə jurnalist vəsiqəsi veriləcək. Hansı ki, qanunda da bu göstərilib ki, jurnalist vəsiqəsi özünü Media Reyestrində görmək istəyən jurnalistlərimizə reyestrdə olmasını təsdiq etmək üçün verilən sənəddir. Bu vəsiqə onların jurnalist fəaliyyətinin və yaxud da jurnalistika ilə məşğul olmaq hüququnu təsdiq edən sənəd olmayacaq. Bir qayda olaraq jurnalistlərimizə öz işlədiyi qurum tərəfindən verilən vəsiqələri var. İndiyə qədər verilmiş vəsiqələr hamısı qüvvəsində qalacaq və Medianın İnkişafı Agentliyindən verilən jurnalist vəsiqəsi redaksiyanın verdiyi vəsiqəni inkar etməyəcək.\n- Media Reyestrinin yaradılması ilə ölkədə nə qədər jurnalistin qeydiyyata alınacağını proqnozlaşdırırsınız? Bununla bağlı Maliyyə Nazirliyinə hansısa rəqəm təqdim etmisiniz?\n- Azərbaycanda jurnalistlərin və media subyektlərinin sayı ilə bağlı müxtəlif rəqəmlər səsləndirilir. Hazırda bizim əlimizdə etibarlı mənbədən alınmış dəqiq rəqəmlər yoxdur. Məhz Media Reyestrinin formalaşdırılması Azərbaycan mediasında sistemli yanaşmanın tətbiqini nəzərdə tutur. Düşünürük ki, məhz ipoteka güzəştlərindən yararlanmaq, digər mövcud və yaxud da gələcəkdə tətbiq olunacaq sosialyönümlü, iqtisadiyönümlü imtiyazlardan istifadə etmək üçün belə sistemin olması məqsədəmüvafiqdir. Qanun qüvvəyə minən kimi də Prezident İlham Əliyevin fərmanı ilə İpoteka və Kredit Zəmanət Fondunun vəsaiti hesabına ipoteka kreditinin, o cümlədən güzəştli ipoteka kreditinin verilməsi qaydasına dəyişiklik edildi və güzəştli ipotekadan istifadə edən şəxslərin siyahısına jurnalistlər də əlavə edildi. Reyestrdə olan jurnalistlərimiz bu güzəştdən yararlana biləcək.\n- Media Reyestrinə yalnız ali təhsilli jurnalistlərin daxil edilməsi ilə bağlı maddə etirazlara səbəb olur. Bu maddə, tələb dəyişdirilə bilər? Çünki ali təhsili olmayan və uzun illərdir mediada çalışan jurnalistlər kifayət qədər çoxdur.\n- Məsələ bundadır ki, Media Reyestrinə daxil olmaq üçün müvafiq tələblər var. Dövlət tərəfindən həmin jurnalistlərə müəyyən imtiyazların verilməsi, xüsusilə onların peşə və ixtisaslarının artırılması ilə bağlı işlərin görülməsi və jurnalistlərin bunlardan ödənişsiz əsaslarla istifadə etməsi üçün reyestrdə olmaq əsas verəcək. Belə olan təqdirdə reyestrə daxil olmaq üçün də müəyyən tələblərin qoyulması təbiidir. Bu, jurnalistika ilə məşğul olmaq üçün tələb deyil, Reyestrdə olmaq üçün qoyulan tələbdir. Yəni ali təhsili olmadan da jurnalistika fəaliyyəti ilə məşğul olsalar, jurnalist sayılacaqlar, istər əmək müqaviləsi, istərsə də fərdi qaydada istənilən redaksiyada çalışan şəxsə çevrilirlər. Bununla bağlı heç bir məhdudiyyət yoxdur. Sadəcə olaraq reyestrdə olmaq üçün nəinki ali təhsil, stajla bağlı tələblər də var. Bunu biz İşçi qaydada da çox müzakirə etmişik və dünya təcrübəsində də görmüşük ki, bundan da ciddi tələblər qoyulur.\n- Media Reyestrində olan jurnalistlərə verilən üstünlüklərdən biri də güzəştli ipotekadan yararlanmalarıdır. Bunun üçün şərtlər açıqlanıb. Jurnalistlərin güzəştli ipotekadan yararlanması üçün mexanizmi hazırlanıb? Necə mexanizm nəzərdə tutulur?\n- Məsələ bundan ibarətdir ki, Prezident İlham Əliyevin fərmanı ilə jurnalistlərimiz güzəştli ipotekadan istifadə edəcək şəxslərin siyahısına əlavə edilib. İndiyə qədər Azərbaycanda güzəştli ipotekadan yararlanan şəxslərin siyahısı var. Bu o deməkdir ki, siyahıda olan digər şəxslər kimi jurnalistlər də bundan istifadə edəcək. Burada yeni bir sistem yaradılmır. Mövcud sistemdən jurnalistlər də istifadə edə biləcək.\n- Amma bundan əvvəl bir çox jurnalistlər əmək kitabçası olmadan fəaliyyət göstərib və onların rəsmi iş stajı hesablanmayıb. Buna görə də aralıq dövrdə həmin jurnalistlər üçün müəyyən güzəştlər tətbiq edilə bilər?\n- Hazırkı normativ hüquqi bazaya əsasən, biz deyə bilərik ki, güzəştli ipotekadan yararlanmaq media subyektlərində işləyən jurnalistlərə tətbiq olunur. "İşləyən" sözü sırf əmək münasibətlərinə aiddir. Bu tələb nəinki jurnalistlərə, eyni zamanda, həmin güzəştli ipotekadan istifadə etmək hüququ olan şəxslərin bütün dairəsinə tətbiq olunur. Yəni bu tələblər eynilə jurnalistlərə də tətbiq olunur. Burada bizim jurnalistlərimiz üçün yeni, digərlərindən hər hansı fərqli bir tələb müəyyən olunmayıb. Müəllimlərə, həkimlərə və s. tətbiq olunan bütün tələblər eynilə jurnalistlərə də tətbiq olunur.\n- Jurnalistlər üçün güzəştli ipotekanın təxmini maliyyə tutumu hesablanıb? Bununla əlaqədar İpoteka və Kredit Zəmanəti Fonduna bu ilin büdcəsindən əlavə vəsait ayrılması təklifi ilə çıxış etmisiniz?\n- Belə iqtisadiyönümlü layihələrin həyata keçirilməsi iqtisadi bloka daxil olan qurumların iştirakı ilə razılaşdırılır, müzakirə olunur. Dövlətin hər hansı sosial zərfi həyata keçirməsi üçün həmin layihənin maddi yükü araşdırılmalıdır. Bizim də qeydimiz o idi ki, Media Reyestrinin olması həmin açıq qalan sualları aradan qaldırmış olacaq. Bu qanunun tətbiqindən sonra jurnalistlər güzəştli ipotekadan yararlana biləcək.\n- Bəs jurnalistlər üçün tikilmiş 3-cü binanın taleyi necə olacaq? Bu bina da ipoteka əsasında jurnalistlərə verilə bilər?\n- Bu sual MEDİA-nın səlahiyyətlərinə aid deyil. Sadəcə onu deyə bilərəm ki, indiki fərmanın 3-cü bina ilə bağlı olan proseslərlə heç bir əlaqəsi yoxdur.\n- Qanun sosial şəbəkələri əhatə edir? Qanunun "YouTube" və digər şəbəkələr üzərindən yayımı qadağan etdiyi barədə fikirlər var, bu doğrudur?\n- "Media haqqında" qanunda sosial şəbəkələrlə bağlı heç bir tənzimləmə yoxdur. Ümumiyyətlə, sosial şəbəkələri bu qanun tənzimləmir və bununla bağlı heç bir müddəa yoxdur. Bu qanun peşəkar media münasibətlərini tənzimləyir. Bloggerlər, "Youtube"də yayımlanan internet televiziyaları, kanalları ilə bağlı qanunda heç bir müddəa yoxdur. Qanun o münasibətləri tənzimləmir və bu qanunun məqsədi həmin münasibətləri tənzimləmək deyil. Qanun yalnız peşəkar mediaya istiqamətlənib, media sahəsindəki bütün münasibətləri - müəllif hüquqlarından tutmuş ən sadə münasibətlərə qədər tənzimləməkdir.\n- Bu qanunun medianın iqtisadi müstəqilliyinin təmin edilməsi üçün qəbul olunduğu fikrini də tez-tez səsləndirirsiniz. Buna necə nail olmağı düşünürsünüz? "Reklam haqqında" qanuna hansı əlavə və dəyişikliklərin edilməsi üçün təkliflər hazırlamısınız?\n- "Media haqqında" qanunun tətbiqi ilə bağlı fərmanda hökumətə tapşırılıb ki, Azərbaycanda normativ hüquqi baza "Media haqqında" qanuna uyğunlaşdırılsın. Həmin müddət ərzində "Reklam haqqında" qanuna da müvafiq dəyişiklikləri təqdim etməliyik. Bizim məqsədimiz media subyektlərinin iqtisadi müstəqilliyinin təmin olunması, onların peşəkarlığının artırılması ilə bağlıdır. Beləliklə də cəmiyyətin obyektiv və qərəzsiz informasiya almaq hüququnu təmin etməkdir.\n- Reklam bazarında hansı dəyişikliklərdən sonra medianın iqtisadi müstəqilliyi təmin ediləcək?\n- Hazırda medianın peşəkarlığı ön sıraya çıxmalıdır və rəqabət şəklində peşəkar media digər qeyri-peşəkar mediadan fərqlənməlidir. Fərqləndiyi halda isə artıq biz düşünürük ki, biznes subyektləri peşəkar media ilə reklam müstəvisində münasibətlərə yenidən baxmağı düşünəcək. Reklam bazarının formalaşması məhz media subyektləri arasındakı rəqabətə əsasən də proporsional surətdə inkişaf etmiş olacaq. Və beləliklə medianın gəlirlərinin artmasını təmin etmək mümkün olacaq. Eyni zamanda, Medianın İnkişafı Agentliyi biznes subyektləri və media subyektləri arasında platforma rolunu oynamağa da hazırdır. Biz onların mütəmadi görüşlərinin keçirilməsi və reklam bazarında mövcud problemlərin müzakirəsi, problemlərin həlli yollarının araşdırılması üçün də müvafiq birgə müzakirələrin aparılmasını təmin edə bilərik.\n- Agentliyin çap və onlayn mediaya dəstək layihələri davamlı xarakter alacaq? Bu layihələrə bəzi media subyektləri qarşı çıxır və bu yolla medianın iqtisadi müstəqilliyinin təmin edilməsinə maneələr yarandığı deyilir. Bu fikirlərə münasibətiniz necədir?\n- Əslində bu, adında da qeyd olunduğu kimi müsabiqədir. Burada iştirak məcburi deyil. İstəməyən media subyekti həmin müsabiqədə iştirak etməyə bilər. Amma bizim elan etdiyimiz müsabiqəyə media subyektləri kütləvi olaraq müraciət edirsə, deməli media subyektlərinin özləri bunu istəyirlər və bu prosesin tərkib hissəsidirlər. Ona görə də bu layihələrin medianın müstəqilliyini əlindən alması ilə bağlı fikirlərlə biz razı deyilik. Bu müsabiqələrin keçirilməsi ilə bağlı praktika, təcrübə dünyanın bir çox ölkələrində, Avropa dövlətlərində də mövcuddur. Bizim elan etdiyimiz müsabiqələr mediaya dəstək layihələridir. Mediamız müəyyən layihələrin icrası üçün müsabiqədə iştirak edir. Bizim müsabiqələr mediaya maddi dəstək layihələri göstərmir. Media subyektləri ilə bağlanmış müqavilədə də bunu görmüş olarsınız. Media subyektləri müxtəlif sahələrdə araşdırma materialları təqdim edirlər, təqdim etməkləri müqabilində həmin layihənin həyata keçirilməsi maliyyələşdirilir. Yəni bu, medianın maliyyələşdirilməsi deyil. Təəssüflər olsun ki, belə bir fikir köhnədən də var idi. Amma biz bu fikri qəbul etmirik, bunu birmənalı olaraq qeyd edirik ki, MEDİA layihəni maliyyələşdirir. Bu layihələri həyata keçirmək istəməyən media subyekti bizə müraciət etməyə bilər. Belə layihələrin davamlı olacağı ilə bağlı isə deyə bilərəm ki, biz də istəyirik ki, medianın iqtisadi müstəqilliyi gücləndirilsin və media subyektlərinin belə müsabiqələrə marağı azalsın. Biz istəyirik ki, onlar öz reklam bazarları və digər gəlirləri əsasında öz fəaliyyətlərini təmin etmiş olsunlar. Amma yenə də müvafiq istiqamətlər var -ictimai-siyasi məzmunlu məlumatların yayılması, onların cəmiyyətə çatdırılması ilə bağlı layihələrin həyata keçirilməsi mediada daha az reklam cəlb olunan sahələrdir. O zaman həmin layihələrin həyata keçirilməsi ilə bağlı media subyektləri dünya təcrübəsində olduğu kimi, dəstək layihələri üçün müraciət edə bilərlər.\n- Onlayn media subyekti (redaksiyaları) gündəlik azı 20 kütləvi informasiya dərc etdikdə onun fəaliyyəti davamlı hesab olunacaq. Bu tələb hər redaksiyasının öz 20 materialını nəzərdə tutur, yoxsa istinadla verilmiş materiallar da daxil olmaqla 20 kütləvi informasiyanı nəzərdə tutur?\n- Bu tələb özəl material deyil. Bu öz 20 materialını nəzərdə tutur. Yəni heç bir yerdən köçürülməmiş, heç bir hüquq pozulmadan həmin redaksiyanın istehsal etdiyi bir kütləvi informasiyadır. Bu ağır yük sayılmır. Bunu dəfələrlə müzakirə etmişik. Bura tərcümə və s. də daxildir.\n- Bu tələbə nəzarəti necə həyata keçirəcəksiniz? Ölkədə kifayət qədər çox onlayn media subyekti fəaliyyət göstərir.\n- Əslində bu müəllif hüquqları ilə bağlı olan məsələdir. Biz inanırıq ki, peşəkarlıq artdıqca bizim media subyektlərimiz artıq bir-birlərinin materiallarına istinad etməklə, icazəsini almaqla və yaxud da müvafiq müqavilələrlə, bu şərtlər əsasında fəaliyyət göstərəcəklər. Ona görə də avtomatik olaraq belə materialların yerləşdirilməsi rəqabət şəklində öz-özünü tənzimləmiş olacaq. Əsas məqsəd heç işləməyən media subyektlərini müəyyən etməkdir. Çünki elə media subyektləri var ki, heç işləmirlər, heç gündə bir informasiyanı dərc etmirlər. Onlar öz istədikləri vaxtlarda materiallar qoyurlar. Bu zaman bizim tərəfimizdən qanunamüvafiq qaydada tədbirlərin görülməsi üçün media subyektlərinə xəbərdarlıq olunacaq.\n- Media subyektləri və jurnalistlər üçün vergi güzəştlərinin də nəzərdə tutulduğunu demişdiniz. Bununla bağlı layihə artıq hazırlanıb? Media qurumları üçün vergi tətilləri nəzərdə tutulur?\n- Vergi güzəştləri ilə bağlı məsələ müvafiq qurumlarla müzakirə olunur. Həmin müzakirələr bitdikdən sonra qanun layihəsi formalaşdırılacaq. Qanun layihəsi hazır olanda isə bu barədə ətraflı məlumatlar veriləcək.\n- MEDİA-nın vəzifələri sırasına Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrdə nəzərdə tutulmadıqda, redaksiyasının daimi yeri Azərbaycanın hüdudlarından kənarda olan xarici çap mediası məhsulunun Azərbaycanın ərazisində yayılması ilə bağlı məsələləri həll etmək də daxil edilib. Bu maddənin necə tətbiq olunacağına aydınlıq gətirməyinizi xahiş edirdik.\n- Bu, əslində indi də tətbiq edilir. Bu, xarici çap mediasının Azərbaycanda yayılması ilə bağlıdır. Bu yayılma həmin beynəlxalq müqavilələr əsasında həyata keçiriləcək. Hazırda bu sistem var. Çap mediasının yayılmasında elə problem yoxdur. Qanun da mövcud münasibətləri tamamilə təsbit edir.\n03 İyul 2022 13:40\nCəbrayıl rayonunun Balyand kəndi - FOTOLAR\n03 İyul 2022 13:25\nBu vaxtdan külək dayanır - Temperatur 40 dərəcəyə çatacaq\n03 İyul 2022 11:32\nAzərbaycanda idmançı və ailəsi faciəvi şəkildə öldü - FOTO\nTanınmış "tiktok"çu bu sözlərinə görə toydan qovuldu - VİDEO\nNövbəti müharibə burada olacaq -\n03 İyul 2022 19:10\nİyulun birinci ongünlüyünün son günlərində temperatur\n03 İyul 2022 18:16\nSalahın həftəlik qazancı\n03 İyul 2022 17:14\n03 İyul 2022 16:13\nAzərbaycanın basketbol millisi 3-cü yer uğrunda oyuna çıxacaq -\n03 İyul 2022 15:07\n03 İyul 2022 14:06\nDövlət Komitəsi əri tərəfindən zorakılıqla üzləşən qadınla bağlı\n03 İyul 2022 13:46\nVilayət Eyvazov jurnalistlərə təşəkkür etdi -\nCəbrayıl rayonunun Balyand kəndi -\nAzərbaycanda idmançı və ailəsi faciəvi şəkildə öldü -\n03 İyul 2022 12:17


Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/davam/public_html/engine/modules/show.full.php on line 292 davam.az - BÜTÖV AZƏRBAYCAN ADINA! > Çap səhifəsi > Qürbətdə Azərbaycan sevgisini inkişaf etdirəcək yeni qurum yarandı\ndavam.az - BÜTÖV AZƏRBAYCAN ADINA! > Müsahibə > Qürbətdə Azərbaycan sevgisini inkişaf etdirəcək yeni qurum yarandı\nİsveçdə soydaşlarımızın təşəbbüs ilə yeni bir təşkilat yaradılıb. Bu, “İveç – Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi”dir. Yeni təşkilatın sədri isə, həm Azərbaycanda, həm də İsveçdə rejissor və ssenarist kimi tanınan Rahim Sadıqbəylidir. “Xudaferin.eu” saytı olaraq Rəhim bəydən ilk müsahibəni aldıq.\n- Rahim bəy, Avropada yaşayan soydaşlarimiz cəmiyyətlər və mədəniyyət mərkəzləri yaradıblar. İlk öncə onların haqqında bizi məlumatlandırmağınızı istərdik.\n- Əslində etnik cəmiyyətlər və mədəniyyət mərkəzləri dünyanın bütün sivil ölkələrində mövcuddur. Türkiyəli dostlarımızın bunu belə ifadə etmələri çox xoşuma gəlir “Sivil Toplum Örgütləri”. Biz azərbaycanlıların keçən əsrin əvvəllərindən ilk mühacirət dövründən başlayaraq belə cəmiyyət və toplumlarımız mövcuddur. Bilirsiniz ki, bizim Cumhuriyyətmizin banisi böyük Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yaşadığı bütün ölkələrdə Rusiyada, Polşada, Finlandiyada və ən nəhayət Türkiyədə kültür mərkəzləri yaradıb. Ankaradakı Azərbaycan Kültür Dərnəyi bu günün özünə kimi fəaliyyətini davam etdirir. Əslində mühacirətdə yaşayan millətlər yaşadığı ölkələrin vətəndaşlarına öz tarixi vətənləri haqqında məlumat verməyə borcludurlar. Bu baxımdan etnik cəmiyyət və dərnəklərin rolu çox böyükdür.\n- Eşitdik ki, siz İsveçin paytaxtı Stokholmda “Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi” adlı yeni bir qurum yaratmısınız. Bu gün Avropadakı çoxsaylı Azərbaycan Cəmiyyətləri ilə sizin mərkəzin arasında nə kimi fərq olacaq?\n- Əvvəla onu vurğulamaq istəyirəm ki, İsveçin və Avropanın bütün dövlətlərində dövlət quruluşu sivil toplumlar üstündə qurulub. Bu, əslində vətəndaş cəmiyyətinin demokratik düzən üzərində inkişafı deməkdir. Bir yandan sivil toplum təşkilatları öz tərəfdarlarını bir araya gətirməklə vətəndaş cəmiyyətinin inkişafına təkan verirlər. Digər yandan isə, dövlət bu istiqamətdə əsil demokratik düzənlə inkişaf metodologiyasının fəlsəfi dəyərlərinə dəstək verir. Hələ 15 il bundan əvvəl biz İsveçə gələndə buranın əhalisi 7- 8 milyon idi. İndi bu rəqəm bir qədər artıbdır. O zaman belə bir fikir formalaşmışdı ki, İsveçdə hər adam başına bir dərnək düşür. Əlbəttə burada soydaşlarımızın bir sıra dərnəkləri və hətta bir neçə dərnəyi birləşdirən federasiyalar mövcuddur. Sizin də vurğuladığınız kimi yenicə qurduğumuz təşkilatımızın sayəsində fərqli fəaliyyət göstərməyi düşünürük. Biz bir illik fəaliyyət proqramı təqvim tutacağıq, integrasiya ilə bağlı treninglər keçirməyi nəzərdə tutmuşuq. Qürbətə yeni gələn həmvətənlərimizə hüquqi yardım, uşaqlı ailələrə sosial məsləhətlər və sair yardımları etməyi düşünürük. Ayda bir dəfə olmaqlaq polis, inteqrasiya, iş idarəsi, migrasiya, Dövlət sığorta təşkilatının nümayəndələrlərinin də iştirakı ilə seminarlar təşkil etməyi düşünürük. Bundan əlavə, əlbəttə dogma vətənimizin və yaşadığımız ölkənin qırmızı günlərini bayram tədbirləri ilə geniş qeyd etməyi. Mümkün qədər azından ayda bir dəfə olaraq, həftə sonu ailəlikcə bir yerə yığışıb birlikdə istirahət etmək, deyib gülmək və əylənmək istəyirik. Burada əsasən insanların çoxu iş həyatı ilə vaxtlarını keçirirlər. Yorucu iş həftəsindən sonra heç olmasa ayda bir dəfə yığışmaq və təzə insanlarla tanış olmaq bizim də müsbət immunitetimizi artıracaq. Ölkəmizi tanıtmaq əlbəttə əsas vəzifələrimizdən biri olacaq. Çalışacağıq İsveç ictimaiyyətini ölkəmizlə daha çox tanış edək. Kitablar tərcümə etdirək. Saytımızda vətənimiz haqqında daha ətraflı məlumat verək , müştərək konsert proqramları təşkil edək və əlbəttə imkan daxilində filmlər də çəkək. Amma əsasən buradakı həmvətənlərimizi daha şox fəallaşdırmaqdır. Hər il mərkəzimizin üzvü olan hər bir ailənin yeni doğulan körpəsinə doğum günü keçirməyi də hədəflərimizdən biridir. Yəni mərkəzimizin ən kiçik üzvünün doğum gününü mərkəz olaraq biz keçirəcəyik.\n- Beynəlxalq təcrübəyə görə hər hansı bir diaspor cəmiyyəti fəaliyyət göstərdiyi ölkə ilə vətən arasında körpü rolunu oynayır. Sözcə bu körpü necə olmalıdır?\n- Diaspor təşkilatının siyasiləşdirilməsi fikrimcə tamamilə yalnışdır. Bu gün bizim uzun müddət apardımığız müşahidələrə əsasən onu deyə bilərəm ki, əsil siyasət yaşadığın ölkənin qanunlarına tabe olmaq, eyni zamanda mənsub olduğun xalqı və dövləti ləyaqətlə təmsil etmək çox vacibdir. İndi elə bir qlobal dönəmi yaşayırıq ki, artıq dünyanın özü cib telefonuna belə sığır. İsətnilən anda dünyanın hər nöqtəsindən gərəkən informasiyanı almaq adi bir proses kimi qarşılanır. Xalqlararası multikulturalizm fəlsəfəsinin özümüzə məxsus bir məcrada inkişaf etdirilməsi dəyərləri bizim mərkəzimizin ana hədəflərindən biri olacaqdır. Tolreant münasibətlərin inkişaf etdirilməsi sayəsində Azərnbaycan mədəniyyətinin dünyanın mədəni düzəninin bir parçasına çevirmək sadəcə vətəndə deyil, biz qürbətçilərin də əsas görəvlərindən biridir.\n- Qürbətdən Azərbaycan necə görsənir?\n- Problemli, varlı neft ölkəsi və sivil dünyaya inteqrasiya olmağa can atan, torpaqlarının 20 %-ini itirmiş, istedadlı, lakin imkansız xalqı olan bir məmləkət kimi görürəm. Bir də əhalisinin doxsan faizi müsəlman olsa da, modern həyat tərzini üstün tutan bir ölkə kimi görürəm. Bunun da əsas səbəbi ötən əsrin əvvəllərində Azərbaycanda baş verən geniş miqyaslı maarifçilik məktəbidir. Həsən Bəy Zərdabi, Əbdürrəhim Bəy Haqverdiyev, Nəcəf Bəy Vəzirov, Üzeyir Bəy Hacıbəyli, Əli Bəy Hüseynzadə, Əhməd Bəy Ağaoğlu, Firudin Bəy Köçərli, Əlimərdan Bəy Topçubaşlı, Fətəli Xan Xoylu, Hüseyn Ərəbslinki, Cəfər Cabbarlı, Abbas Səhət, Mirzə Cəlil, Mirzə Ələkbər Sabir və digər onlarla aydınlarımızın həyat və yaradıcılığının hər biri ayrıca məktəbdir. Keçmiş Sovetlər Birliyi 70 il ərzində onların qoyub getdiyi milli-mədəni mirası poza bilmədi. Bu gün Azərbaycan Respublikasının 27 yaşı var. Unutmaq olmaz ki, 1991-ci ildə keçmiş Sovetlər Birliyi dağılanda yenicə qurulan dövlətimizin milli büdcəsində bir qəpik də yox idi. Yəni xalqımız dövləti demək olar ki, sıfrdan qurur. Təbii olaraq, problemlər də yetərincə olacaqdır. Bir də yeni dünya düzəni adına Azərbaycanda idarəetmə prosesində yalnışlıqlar və probnlemlər də olacaqdır. Fikrimcə bütün bunlar zamanla öz axarını tapacaqdır. Lap dəqiq desək indiki sorunları yeni nəsil çözmək iqtidarındadır. Bu gün Azərbaycan hakimiyyətində baş verən gəncləşdirmə siyasətinin mənası da budur.\n- Rəhbəri olduğunuz Mədəniyyət Mərkəzinin fəaliyyət proqramı hansı istiqamətdə olacaq?\n- Əsasən inteqrasiya, tanıtım və əlbəttə insanlarımızı daha çox fəallaşdırmaq. Mən artıq neçə ildir ki, qürbətdə yaşayıram. Çox şeyləri rejissor kimi müşahidə edirəm. Milli diasporumuzun səfərbər olması və mədəni birliyimizi qorumağın tək yolu budur. Milli mentalitemizlə bağlı olan dəyərləri dünya mədəni nizamı ilə uzlaşdırmaqla gərəkən sorunların çözülməsində birgə hərəkət etmək lazımdır.\n- Avropada Doğu Türküstan, Türkiyə, Tatar və digər soydaş diaspor cəmiyyətləri mövcutdur. Siz bir təşkilat rəhbəri kimi bu qurumlarla uzlaşmış formada nə kimi fəaliyyətlər göstərəcəksiniz?\n- Çox gözəl sualdır. Türkmən, Türk, Uyğur, Tatar və başqa bizimlə qanbir, dilbir toplumların federasiya və dərnəkləri ilə şəxs olaraq tanışlığımız olsa da bu yaxınlıq indi daha geniş formada təşkilatlanmış formada həyata keçirəcəyik əlbəttə. Misal üçün, “Xocalı soyqırımı”nın anım mərasimini keçiririksə, bir var orada 50-60 nəfər fəal soydaşımız iştirak etsin, bir də var ki, bizimlə eyni dərdi paylaşan qan qardaşımız olan digər türk toplumlarının diaspor təşkilatları da bizimlə həmrəylik nümayiş etdirsinlər. Belə olduğu təqdirdə, keçirəcəyimiz tədbirdə orta hesabla 600-700 nəfər fəal şəkildə bizimlə birlikdə iştirak edir. Bu, orta hesabla gücümüzün və sözümüzün on dəfə artması deməkdir. Qarşılıqlı olaraq, bizlər də onların tədbirlərində fəallıq göstərəcəyik. Misal üçün Doğu Türküstanda uyğur, qazax, toleut, tatar, qırğız, dolqan və digər soydaş türk toplumlarının ana dilində təhsil almaq kimi problemləri vardır. Onlar qürbətdəki diaspor təşkilatları olaraq öz milli hüquqlarının pozulmasına qarşı çıxış edəcəklərsə, bizlər də onlara dəstək olmalıyıq.\n- Rəhbəri olduğunuz təşkilatın Azərbaycana və milli diasporumuza nə kimi faydası olacaq?\n- Açığını deyim ki, Avropada, ABŞ və Rusiyada həmvətənlərimiz yaşasalar da diasporanın vəziyyəti heç də qənaətbəxş deyildir. Bunun əlbəttə obyektiv və subyektiv səbəbləri var. Məncə bu prinsip əsas götürülməlidir. Vətən mənə nə verib deyil, mən vətənə nə vermişəm? İlk öncə bu suala cavab tapmaq lazımdır. Bunu zaman göstərəcək. Amma sizə də məlumdur ki, biz qürbətə köç etdiyimiz andan burada vətənimizi tərənnüm etməyə çalışmışıq…\n- Sizin mərkəz Azərbaycanı qürbətdə nə kimi vasitələrlə tanıtmaq istəyir.\n- Biz müasir dünyanın standartlarını öyrənməklə, bütün bunların xalqımız tərəfindən dəyərləndirilməsini hamıdan daha çox istəyirik. Qürbətdə bütün həyatını yaşamış və dünya şöhrətli alim Lütfi Zadə kimisini ölkəmizdə təhqir və aşağılayıcı formada, qondarma ayamalarla dəyərləndirilməsi acınacaqlı bir olaya çevrildi. Sonunda hakimiyyət bəzi boşboğazları yerində oturzdurmaqla Lütfi Zadənin dəyərini qiymətləndirərək böyük bir iradə göstərdi. Hər bir qürbətçi soydaışımıza biz beləcə dəyər verəcəyik. Bu gün dünyanın elə bir dövləti yoxdur ki, orada bizim alimlərimiz, sənət adamlarımız və digər şanlı şəxsiyyətlərimiz yaşamasınlar və ya fəaliyyət göstərməsinlər. Bizim mərkəz bax bu istedadlı insanları öz öz ətrafımızda birləşdirməyə çalışacaqdır. Biz qürbətdə xalq diplomatiyası vasitəsilə Azərbaycan həqiqətlərini əyani şəkildə tanıtmaq üçün fəaliyyət göstərəcəyik. Ölkəmizə turizmin axınlarının artması üşün bir sıra tədbirlər həyata keçirəcəyik. Vətənmiz haqqında sənədli filmlər çəkərək Azərbaycan təbiətinin nə qədər füsunkar olduğunu dünyaya duydurmacağıq. Qürbət ölkələrdə anadan olmuş övladlarımızda Vətən sevgisini aşılamaq üçün çoxsaylı tədbirlərimizlə onlara dəstək olacağıq. Və digər planlarımız da vardır.\n-Bizə deyə bilmədəyiniz başqa bir sözünüz varmı?\n- Təşəkkür edirəm. Çoxminli oxucularınıza öz sayğılarımız və minnətdarlığımı bildirirəm. Sağ olun ki, hər zaman bizə dəstək olunursunuz.


2. Beynəlxalq ticarət əməliyyatlarının konseptual əsasları Beynəlxalq ticarət əməliyyatlarının təşəkkülünün əsas prinsipləri\nYüklə 125,5 Kb.\nölçüsü 125,5 Kb.\nMövzu 2. BEYNƏLXALQ TİCARƏT NƏZƏRİYYƏLƏRİNƏ SİSTEMLİ YANAŞMA.\n1. Beynəlxalq ticarət nəzəriyyələrinin iqtisadi mahiyyəti və konseptual yanaşmalar.\n2. Beynəlxalq ticarət əməliyyatlarının konseptual əsasları\n3. Beynəlxalq ticarət əməliyyatlarının təşəkkülünün əsas prinsipləri\n4. Dünya təsərrüfat sistemi və beynəlxalq ticarət əməliyyatlarının müasir inkişaf meylləri\nHər bir ölkənin iqtisadi inkişaf səviyyəsini müəyyən edən mühüm göstəricilərdən biri də xarici ticarət əlaqələrinin səviyyəsidir. İstehsal olunan məhsulların dünya bazarlarında rəqabət qabiliyyətliliyinin yüksəldilməsi, onların bu bazarlara sərbəst çıxışının təmin edilməsi, daxili istehlak bazarı üçün zəruri malların idxalı nəticə etibarilə ölkələrin iqtisadi qüdrətinin artmasına təsir edir.\nMüstəqil inkişaf yoluna qədəm qoymuş Azərbaycan Respublikası özünün zəngin təbii xammal ehtiyatlarından məqsədyönlü şəkildə istifadə etmək, dünya təsərrüfat sisteminə inteqrasiyanı sürətləndirmək və qarşıda duran bir sıra qlobal problemlərin həllinə nail olmaq məqsədilə xarici ticarət əlaqələrinin tənzimlənməsinə, ticarətin müasir tipli infrastrukturunun yaradılmasına, ticarət sisteminin beynəlxalq standartların tələblərinə uyğunlaşdırılmasına xüsusi əhəmiyyət verməlidir. Məhz bu səbəbdən də yeni iqtisadi şəraitə uyğun normativ-hüquqi bazanın yaradılması bu sahədə aparılan iqtisadi islahatların strateji xəttini təşkil etməkdədir. Təbii olaraq ölkənin beynəlxalq ticarət əlaqələrinin əsas istiqamətlərinin düzgün müəyyənləşdirilməsi üçün tarixi keçmişdən bu günə kimi inkişaf yolu keçmiş müxtəlif nəzəriyyələrin təhlili və bunların üstünlüklərinin öyrənilməsi zəruri məsələlərdəndir.\nBeynəlxalq ticarət nəzəriyyələri uzun bir təkamül prosesi keçərək çoxəsrlik tarixə malikdir. Beynəlxalq ticarət nəzəriyyələrinin təkamülü özünün inkişaf dövrü ilə feodalizmin dağıldığı və kapitalist istehsal münasibətlərinin yarandığı ilk dövrlərdən etibarən dünya iqtisadi fikrinin inkişafının əsas mərhələlərini əks etdirir. Beynəlxalq ticarət nəzəriyyələrinin təkamülü merkantilizm, klassik, neoklassik və müasir nəzəriyyələr istiqamətlərindən keçmişdir.\nBeynəlxalq ticarətə dair ilk sistemli fikirlər yalnız XVI əsrdə merkantilistlər tərəfindən yaradılmışdır. Merkantilizm nəzəriyyələrinin əsas nümayəndələri kimi, Tomas Meni, Antuan Monkretyeni, Çarlz Davenantı, Vilyam Stafforu və digərlərini göstərmək olar.\nƏgər merkantilizmin mahiyyətini son dərəcə qısa şəkildə ifadə etsək, həmin mahiyyət iqtisadi siyasətdə-ölkədə və dövlət xəzinəsində qiymətli metalların hər vasitə ilə toplanmasından, nəzəriyyədə- tədavül sahəsində- (ticarətdə, pul dövriyyəsində) iqtisadi qanunauyğunluqların axtarılmasından ibarətdir. Merkantilizmin ideyaları ticarət və pul kapitalı nümayəndələrinin (tacirlərin və sələmçilərin) mənafeyini ifadə edirdi. Merkantilistlər millətin sərvətini mahiyyət etibarilə ticarət kapitalının mənafeyi baxımından nəzərdən keçirirdilər. Merkantilistlər sərvətin mənbəyini tədavül sferasında, əsasən xarici ticarətdə görürdülər. Qeyri-ekvivalent mübadiləni əsas götürürdülər və ucuz alıb baha satmağı sərvətin mənbəyi hesab edirdilər. Merkantilizmin dövlət müdrikliyinin zirvəsi xaricdən satın alındığından daha çox xaricə satmaq olmuşdur.\nMerkantilistlərin beynəlxalq ticarət nəzəriyyəsinə verdikləri töhfə danılmazdır, ən azı ona görə ki, onlar ilk dəfə xarici ticarətin ölkə iqtisadiyatı üçün əhəmiyyətini qeyd etmiş və müasir iqtisadiyyatda tədiyə balansı adlanan anlayışı təsvir etmişlər.\nXarici ticarət əlaqələrinin xarakteri ölkələrin kim ilə, nə ilə və nəyə görə ticarət etməsi problemi xarici ticarət sahəsində nəzəri axtarışların əsas məqsədi olaraq qalmaqda davam etmişdi və bu tarixi vəzifə ilk dəfə olaraq XVIII əsr ingilis klassik iqtisadi məktəbinin üzərinə düşmüşdü.\nBeynəlxalq ticarət sahəsində irəli sürülmüş nəzəriyyələrdən biri klassik məktəbin ən görkəmli nümayəndəsi A.Smitin “Mütləq üstünlüklər” nəzəriyyəsidir11. Bu nəzəriyyəyə görə, ölkələr daha az xərclərlə istehsal etdikləri (yəni istehsalında mütləq üstünlüyə malik olduqları) əmtəələri ixrac edir və digər\nölkələr tərəfindən daha az xərclərlə istehsal olunan (yəni istehsalında mütləq üstünlüyün tərəfdaş ölkələrə məxsus olduğu) əmtəələri idxal edir.\nA.Smit merkantilistlərdən fərli olaraq, belə bir müddəa irəli sürdü ki, xarici ticarətdən hər hansı bir ölkənin iqtisadi faydası heç də, hökmən hər hansı digər bir ölkənin ziyanı hasabına əldə edilmir. Başqa sözlə, beynəlxalq ticarət, ticarət edən bütün ölkələrin hamısına da eyni zamanda fayda verə bilər.\nA.Smit İngiltərənin bütün xarici ticarət siyasətini ətraflı tətqiq etmiş və xarici ticarət azadlığı üçün proqram işləyib hazırlamışdır. O, merkantilistlərin əksinə olaraq, ticarətin sərbəst olması ideyasını müdafiə edir və hesab edirdi ki, beynəlxalq ticarət vasitəsi ilə ayrı-ayrı ölkələr varlandıqca dünya iqtisadiyyatı da inkişaf edir.\nA.Smitdən təxminən 40 il sonra klassik məktəbin digər görkəmli nümayəndəsi David Rikardo mütləq üstünlüklər nəzəriyyəsinin müddəalarının inkişaf etdirərək “Müqayisəli üstünlüklər nəzəriyyəsi” 1 ni işləyib hazırladı.\nBu nəzəriyyənin müddəlarını “Siyasi iqtisadın prinsipləri və vergiqoyma” (1817) əsərində əks etdirən D.Rikardonun fikrincə, beynəlxalq ticarəti təkcə mütləq üstünlüklərə əsaslanaraq izah etmək düzgün olmazdı. O, beynəlxalq əmək bölgüsünün əlverişliliyini müqayisəli üstünlük prinsipi əsasında izah etməklə sübut etmişdir ki, iki ölkə arasında ticarət, hətta onlardan biri digəri qarşısında mütləq üstünlüyə sahib olmadıqda belə, onların hər biri üçün sərfəlidir. Müqayisəli üstünlüklər nəzəriyyəsinə görə, əgər ölkələr digər ölkələrlə müqayisədə nisbətən daha az xərclərlə istehsal edə bildikləri əmtəələrin istehsalında ixtisaslaşırlarsa, onda ticarət hər iki tərəf üçün qarşılıqlı faydalı olacaq. Bu zaman, istehsalın onların birində digərinə nisbətən mütləq effektivliyə malik olması əhəmiyyətə malik olmayacaq. Beynəlxalq ticarət nəzəriyyələrinin mühüm istiqamətlərindən biri neoklassik nəzəriyyələrdir. Bu nəzəriyyələrdən “İstehsal amilləri nəzəriyyəsi” (J.Sey), “İstehsal amillərinin nisbəti nəzəriyyəsi” (E.Hekşer, B.Olin) “İstehsal amillərinin qiymətlərinin bərabərləşməsi teoremi” (Hekşer-Olin-Samuelson), “Müqayisəli üstünlüklər nəzəriyyəsinin daha çox miqdarda ölkə və əmtəələrə intişar edilməsi” (P.Samuelson) nəzəriyyələrini göstərmək olar.\nÜstünlüklər nəzəriyyəsinin digər nəzəriyyə nümayəndələri tərəfindən tənqidi ona əsaslanırdı ki, bu nəzəriyyə istehsal xərclərini ancaq əməklə bağlayır. Həqiqətdə isə bir sıra konsepsiya təmsilçilərinə görə, istehsalın bir neçə amili vardır. “İstehsal amilləri nəzəriyyəsi”1 nin banisi olan Jan Batista Sey bu cür amillər kimi əməyi, torpağı və kapitalı göstərirdi və onları dəyərin mənbəyi elan edərək, buradan belə nəticə çıxardı ki, həmin amillərdən hər birinin sahibləri özlərinə çatası gəliri götürürlər: fəhlə əmək haqqı, kapitalist mənfəət, torpaq sahibi renta götürür. J.Sey öz nəzəriyyəsində mənfəəti borc faizinə və sahibkar gəlirinə ayırır. Borc faizi kapitalın sahibi kimi, sahibkar gəliri isə müəssisənin rəhbəri kimi kapitalist tərəfindən mənimsənilir. Sahibkar gəliri istehsalın bütün amillərinin səmərəli şəkildə birləşdirilməsindən ibarət olan xüsusi və çox mühüm ictimai funksiya üçün mükafatdır.\nJ.Sey yazırdı ki, sahibkarın gəliri “onun sənayeçilik qabiliyyəti, istedadı, nizam-intizam ruhu və rəhbərliyi üçün mükafatdır”.\nSahibkarın isə əsas məqsədi istehsal xərclərini aşağı salmaq və yüksək gəlir götürməkdir. Gəliri isə əldə etmək üçün əmtəələrin bir hissəsini xarici ölkələrdə satmaq lazımdır. Onun nəzəriyyəsinə görə xarici ticarətə daxil olan əmtəələrin müqayisəli qiymətləri istehsal amillərində olan fərqlərlə müəyyən edilir. İstehsal amilləri qiymətləri ölkə daxilində eyni və ya bir-birinə yaxın olduğu halda, ölkələr arasında bir-birindən ciddi fərqlənir. Bu cəhət beynəlxalq ticarətin daxili ticarətə nisbətən müxtəlif şərtlər altında baş verdiyini göstərən mühüm amildir. XIX əsrdə istehsal amilləri nəzəriyyəsinin müxtəlif variantlarının əmək-dəyər nəzəriyyəsini sıxışdırması nəticəsində klassiklərin davamçıları olan neoklassik məktəbin nümayəndələri beynəlxalq ticarəti istehsal amilləri nəzəriyyəsi vasitəsilə izah etməyə başladılar.\nBu zaman bir çox variantlar irəli sürülürdü. Lakin bu istiqamətdə doğrudan da əhəmiyyətli irəliləyiş XX əsrin 20-ci illərinin ortalarında baş verdi. İsveç neoklassik iqtisadçıları Eli Hekşer və onun şagirdi Bertil Olin yeni bir konsepsiya işləyib hazırladılar ki, bu da sonradan “İstehsal amillərinin nisbəti nəzəriyyəsi”1 adını aldı. Bu nəzəriyyə çox sadə və rasional müddəaya əsaslanır. Nəzəriyyədə müdafiə edilən ana fikri belə formalaşdırmaq olar: bir ölkə hansı istehsal amili ilə zəngindirsə, istehsalı həmin amildən daha çox tələb edən əmtəələr üzrə müqayisəli üstünlük əldə edər, yəni onları daha ucuz istehsal edər və bu sahədə də ixtisaslaşar.\nTutaq ki, hər hansı bir ölkədə əmək amili boldur. Belə bir ölkədə normal olaraq əməktutumlu mallar daha ucuz istehsal olunar. Həmçinin kapital amili ilə zəngin olan ölkələrdə də kapitaltutumlu əmtəələrin daha ucuz istehsal olunması gözlənilməlidir.\nƏyani surətdə göstərmək üçün Azərbaycan və Yaponiya kimi iki ölkə və parça və mühərrik kimi iki əmtəə götürək. Azərbaycanda əmək, Yaponiyada isə kapital bol olsun, parça əməktutumlu, mühərrik isə kapitaltutumlu əmtəə olsun. Belə bir halda, nəzəriyyənin ana fikrinə görə, Azərbaycan parçada, Yaponiya isə mühərrikdə müqayisəli üstünlüyə malik olmalıdır.\nBeləliklə, Hekşer-Olin teoremi müqayisəli üstünlüklər nəzəriyyəsindən də bir addım irəli gedərək ticarətin müqayisəli üstünlüklərə əsaslandığını göstərir və eyni zamanda müqayisəli üstünlüklərin səbəbini müəyyən edir. Bu səbəb isə ölkələrin istehsal amilləri ilə fərqli surətdə təmin olunmasıdır. Amerika iqtisadçısı Pol Samuelson tərəfindən isbat olunan və Hekşer-Olin teoreminə əsaslanan “İstehsal amillərinin qiymətlərinin bərabərləşdirilməsi” (Hekşer-Olin--Samuelson teoremi) teoreminə görə, beynəlxalq ticarət mübadilədə iştirak edən ölkələrdə istehsalın homogen amillərinin mütləq və nisbi qiymətlərinin bərabərləşməsinə gətirib çıxarır.\nDaha sadələşdirilmiş şəkildə desək, ticarət nəticəsində əmtəələrin nisbi qiymətinin bərabərləşməsi son nəticədə bu əmtəələrin istehsalında istifadə edilən amillərin də nisbi qiymətlərinin bərabərləşməsinə gətirib çıxarır. Kapitalın homogenliyi dedikdə, eyni məhsuldarlıq və riskli kapital, əməyin homogenliyi dedikdə isə, eyni hazırlıq, təhsil və məhsuldarlıq səviyyəsi ilə xarakterizə olunan əmək nəzərdə tutulur.\nDediklərimizi əyani surətdə təsvir etmək üçün yenə də nümunəyə müraciət edək. Hekşer-Olin modelinə görə, hər bir ölkə daha çox malik olduğu amillərdən istifadə edilən əmtəə istehsalında ixtisaslaşmalıdır. Yəni, nümunəmizə görə, Azərbaycan mühərrik istehsalından imtina edərək və onu maksimum dərəcədə azaldaraq resurslarını parça istehsalına yönəltməlidir. Lakin bu iki istehsal sahəsində amillərdən istifadə xüsusiyyətləri eyni deyildir. Mühərrik kapitaltututmlu, parça isə əməktutumludur. Bu baxımdan mühərrik istehsalının azaldılması ilə sərbəst qalan iş gücü parça istehsalında asanlıqla işləyə bildiyi halda, kapital faktorunun bu sektorda istifadə olunma imkanları daha məhduddur. Nəticədə genişlənən parça istehsalı iş qüvvəsinə olan tələbi sürətlə artırarkın kapitala olan tələb daha məhdud templə artır. Bu isə əmək haqqının, yəni iş gücünün qiymətinin artımına, faizlərin, yəni kapitalın qiymətinin aşağı düşməsinə gətirib çıxarar.\nYaponiyada isə bunun əksi olan proses baş verər. Bu ölkə mühərrik istehsalında ixtisaslaşır. Parça istehsalının azalması ilə ortaya nisbətən bol miqdarda əmək çıxar. Mühərrik istehsalında artım, nəticədə digər sektorda istifadəsiz qalan kapitalın asanlıqla mühərrik sənayesinə cəlb edər. Lakin iş gücü üçün bu asanlıq müşahidə edilmir, əmək istifadəsiz qalır. Nəticədə kapitala görə iş gücünün qiyməti aşağı düşər.\nNeoklassik məktəbin nailiyyəti kimi həmçinin müqayisəli üstünlüklər nəzəriyyəsinin ikidən artıq əmtəə və ölkə modelləri üçün də keçərli olduğunu sübut etməsini göstərmək olar. “Müqayisəli üstünlüklər nəzəriyyəsinin daha çox miqdarda ölkə və əmtəələrə aid edilməsi”ni öz əsərlərində ilk dəfə əsaslı surətdə əsaslandıran yuxarıda adı çəkilən amerikan iqtisadçısı Pol Samuelson olub. O, müqayisəli üstünlüklər nəzəriyyəsinin müddəalarının iki ölkə və ikidən artıq əmtəəli modellər, həmçinin iki əmtəəli və ikidən artıq ölkəli modellər üçün də doğru olduğunu sübut edib. Hər iki modeli ardıcıllıqla nəzərdən keçirək.\nİki ölkəli və ikidən artıq əmtəəli modellərdə müqayisəli üstünlükləri tətbiq etmək üçün, hər əmtəənin hər iki ölkədəki dəyərləri müqayisə edilir və bunun nəticəsinə görə, əmtəələr müqayisəli dəyəri ən aşağı olandan ən yüksək olanına doğru sıralanır. Beləliklə, ölkənin nisbətən daha ucuz istehsal etdiyi əmtəə sıralamada ilk yerdə, daha bahalı istehsal etdiyi əmtəə isə son yerdə qərar tutur. Yəni başda gələn əmtəələr ixrac, sondakılar isə idxal istiqamətli əmtəələrdir. Bu iki qrup arasındakı sərhədi isə ölkə valyutaları arasındakı məzənnə fərqi müəyyən edir.\nMüqayisəli üstünlüklər nəzəriyyəsini iki əmtəəli və ikidən artıq ölkəli modellər üçün də tətbiq etmək çətin deyil. Burada da əvvəlki nümunəyə oxşar hərəkət edilməlidir. Sadəcə, burada əmtəələrin yerinə ölkələr müqayisəli üstünlüklər dərəcəsinə görə sıralanmalıdırlar. Bir əmtəə üzrə daha yüksək müqayisəli üstünlüyə sahib olan ölkə o əmtəənin ixracatçısı olmağa ən şanslı namizəddir. Sıralamada ixracatçı ölkələrlə idxalatçı ölkələr arasında sərhədi yenə də beynəlxalq mübadilə nisbəti (ticarət həddləri) müəyyən edir.\nYuxarıda göstərilən nəzəriyyələr beynəlxalq ticarətin klassik və neoklassik nəzəriyyələridir. Bu nəzəriyyələrin hamısının ümumi zəif tərəfi ondan ibarətdir ki, onların praktikada təsdiq olunması üçün çoxsaylı məhdudiyyətlərə və ilkin ehtimallara əməl etmək lazımdır. Buna görə XX əsrin ikinci yarısında da iqtisadçılar beynəlxalq ticarətin müxtəlif aspektlərini izah edən yeni nəzəriyyələr axtarışında olmuşlar. Polyak mənşəli ingilis iqtisadçısı T.M.Rıbçinski hələ 1955-ci ildə, tələbə olarkən belə bir fakta diqqət yetirmişdi ki, sənayenin hər hansı sahələrinin sürətli inkişafı çox zaman digərlərinə mənfi təsir göstərir. T.M.Rıbçınskinin teoreminin1 beynəlxalq ticarət üçün nəticələrini aşağıdakı kimi formalaşdırmaq olar. Hekşer-Olinin istehsal amillərinin nisbəti nəzəriyyəsinə görə, ölkə daha yaxşı təmin olunduğu amillərin istifadə edilməsi ilə istehsal olunmuş əmtəələri ixrac edir. Rıbçinski teoremi isə göstərir ki, nisbətən daha bol olan amilin köməyi ilə ixrac istehsalının genişlənməsi digər sahələrdə istehsalın düşməsinə səbəb olacaq və bu sahələrdə idxal əmtəələrinə ehtiyacaq artacaq. Əksinə, nisbətən daha qıt olan amildən istifadənin genişləndirirlməsi idxaləvəzedici sahələrdə istehsalın artımına və idxala ehtiyacın azalmasına gətirib çıxaracaq.\nDəyişməz qiymətlər və iqtisadiyyatda yalnız iki sahə olduqda birinci sahədə intensiv istifadə olunan istehsalat amillərindən birinə tələbatın artması, digər sahədə malların buraxılmasının ixtisarına gətirib çıxarması teoremini Rıbçinski nəinki təsdiq etmişdir, həmçinin bu hadisənin xarici ticarət üçün mümkün nəticələrini tədqiq etmişdir. Rıbçınskinin teoremi dəfələrlə təcrübə vasitəsilə təsdiq edilmişdir. Əyani sübut kimi, Holland xəstəliyini göstərmək olar. Hollandiya tərəfindən Şimal dənizində təbii qaz yataqlarının işlənməsinin aktivləşdirilməsi, bu sahədə olan daha yüksək gəlir və maaş, digər sahələrdə olan resursların bu sahəyə istiqamətlənməsinə səbəb olurdu ki, bu proses də çox keçmədən öz mənfi təsirini büruzə vermiş oldu.\nDonald B.Kizinq, sənaye ölkələri arasındakı xarici ticarətin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edən sənaye malları üzrə ticarətin “İxtisaslı iş gücü nəzəriyyəsi" ilə açıqlana bilinəcəyini irəli sürmüşdür. Bu yanaşmaya görə, peşəkar və yüksək ixtisaslı iş gücüylə təchiz olunmuş ölkələr istehsalında onların iştirak etdiyi mallarda ixtisaslaşıb, bu malları ixrac etdiyi halda, ixtisassız işçi qüvvəsinin bol olduğu ölkələr isə müvafiq malların istehsalında ixtisaslaşacaq və haqqında söz açılan malları ixrac edəcəklər. Kizinq 1965, 1966 və 1968-ci illərdə istər analitik, istərsə də empirik araşdırmalarıyla bəşəri sərmayənin beynəlxalq ticarətə təsir etmə gücünü tapmağa çalışmışdır. Kizinqə görə, ixtisaslı iş gücünü ayrı bir istehsal faktoru olaraq ələ alınmasının iki səbəbi vardır. Birincisi, ixtisaslı iş gücünün ticarətə və sənayenin strukturuna təsir edə bilməsidir. İkinci səbəbi, iqtisadi artımın şərhində əhəmiyyətli rol oynamasıdır. Bu səbəbdən, iqtisadi artım ilə xarici ticarət əlaqəli olduqları üçün iqtisadi artıma təsir edən ixtisaslı əmək eyni zamanda ticarətə də təsir edə biləcəkdir. Kizinq, peşə xüsusiyyətlərin beynəlxalq ticarət üzərindəki təsirlərini araşdırmaq üçün hər bir sənaye sahələrindəkii işçi qüvvəsini səkkiz peşə qrupuna ayırmışdır. .\nKizinqin araşdırmaları nəticəsində maraqlı xüsusiyyətləri ortaya çıxarmışdır. Birinci xüsusiyyət; ABŞ, Almaniya, İngiltərə, Yaponiya və Fransanı əhatə edən ilk beş sənaye ölkəsinin səkkiz peşə qrupunun hamısında dəqiq ixracatçı mövqeyində olmasıdır. Geriye qalan İtaliya, Belçika, İsveçrə, İsveç və Hollandiya kimi ölkələr isə bəzi peşə qrupları xaricində dəqiq ixracatçı vəziyyətindədir. İkinci xüsusiyyət ABŞ, Almaniya və İngiltərə kimi ilk üç ölkənin Kizinqin birinci peşə qrupu olaraq təyin etdiyi elm adamı və mühəndislərin məşğulluğunu tələb edən sənaye sahələrində həyata keçirilən ixracatın təxminən 95.4 % kimi əhəmiyyətli bir paya sahib olmasıdır. Eyni peşə qrupu üçün ABŞ-ın payı isə 48.5% olaraq hesablanmışdır. Bununla da, Kizinq araşdırmaları nəticəsində ixtisaslı iş gücünün beynəlxalq ticarəti şərh edən modellərə ayrı bir istehsal faktoru olaraq girməsinin lazım olduğunu ifadə etmişdir. Beləliklə, “İxtisaslı iş gücü nəzəriyyəsi” ilə Kizinq göstərdi ki, ölkələrdə işçi qüvvəsinin keyfiyyətinin artırılması, iş gücünün sərmayə ilə təchiz olunması, təhsil planlaması kimi faktorlar, ölkələrin ixtisaslı əmək cəhətdən zənginləşmələrinə gətirib çıxaracaqdır və bu üstün vəziyyət dolayısı ilə beynəlxalq ticarətə öz təsirini göstərmiş olacaq. Xarici ticarət nəzəriyyələri sonralar iqtisadçı alimlər tərəfindən daha da zənginləşdirilərək müasir dünyanın reallıqlarına uyğunlaşdırılmağa çalışılmışdır\nMüasir dünyada durmadan artan elmi-texniki tərəqqi beynəlxalq ticarətdə aparıcı amilə çevrilmişdir. Dünya ölkələri, hər şeydən əvvəl sənayecə inkişaf etmiş ölkələr beynəlxalq ticarət kanallarına getdikcə daha çox yeni və mürəkkəb məhsullar daxil edirlər. Hal-hazırda dünya ticarətinin yarısından çoxunu kənd təsərrüfatı məhsulları və xammal deyil, məhz sənaye məhsulları təşkil edir. Hər hansı bir ölkədə sənaye məhsullarına əsaslanan ixracatın sürətli inkişafı bu sahədə qabaqcıl texnologiyanın intensiv tətbiq edilməsinin nəticəsidir.\nYeni texnologiyanın xarici ticarətdə tətbiqi ilə əlaqədar nəzəriyyə Pozner tərəfindən 1961-ci ildə irəli sürülmüşdür. Bu nəzəriyyə idarəçilik texnikasında, istehsal prosesində və ya əmtəələrdə müxtəlif ölkələrdə müxtəlif dərəcələrdə meydana gələn texnoloji yeniliklərin beynəlxalq ticarətdə doğurduğu nəticələrin izahına yönəlmişdir. Texnoloji yenilik istehsalda müxtəlif ölkələr arasında fərqlilik yaradır və yeniliyin tətbiq edildiyi mal üzrə həmin ölkə mühüm müqayisəli üstünlük əldə edir. Həmin yenilik digər ölkələrə yayılana qədər istehsal olunan mallar bu yeniliyə malik olmayan digər ölkələrə ixrac edilir. Onu ixrac edən ölkə isə bu sahədə inhisar vəziyyətində olacaqdır. Bu inhisar vəziyyətinin ömrü həmin yeniliyi başqa ölkələr mənimsəyənə qədər davam edəcəkdir. Texniki tərəqqi durmadan davam etdiyi və bazarlara daim yeni-yeni mallar daxil olduğu üçün texnoloji üstünlük bir maldan başqa mala, bir ölkədən başqa ölkəyə keçir və həmişə davam edir. Texnoloji inkişaf və elmi tədqiqatlara sərf edilən xərclər arasında sıx əlaqə vardır. Bir qayda olaraq texnoloji sıçrayışlar elmi tədqiqat işlərinə əhəmiyyət verən və çox vəsait sərf edən ölkələrdə özünü göstərir. M.Poznerin texnoloji üstünlük modelinə görə hər hansı bir ölkədə kəşf edilmiş texnoloji yenilikdən ticarət edən hər iki ölkə iqtisadi fayda əldə edir. Onun görüşünə görə hətta yeni texnika digər ölkələrdə də yayıldıqca az inkişaf etmiş ölkə daha çox fayda əldə edir, yenilikçi vəziyyətində olan ölkə isə getdikcə bu yenilik üzrə öz üstünlüyünü itirir. Lakin elmi-texniki tərəqqinin lideri yeniliklər hazırlanması işini daim davam etdirməklə digər ölkələri həmişə qabaqlaya bilər.\nTexnoloji fərq teoreminin inkişaf etdirilmiş variantı isə “Əmtəənin həyat dövrləri nəzəriyyəsi”dir1 (product life cyclk, PLC). Bu nəzəriyyə 1966-cı ildə Raymond Vernon tərəfindən irəli sürülmüşdür. Nəzəriyyədə irəli sürülən fikrə görə, ölkələrin bir qismi mövcud əmtəələr, digər bir qismi isə yeni əmtəələr üzrə ixtisaslaşırlar. Əsas mahiyyət isə bundan ibarətdir ki, bir əmtəə yeni əmtəə vəziyyətindən köhnə əmtəə vəziyyətinə keçdikcə, yəni öz həyatının müxtəlif dövrlərini yaşadıqca istehsalın coğrafi yeri də dəyişir. R.Vernona görə, texnoloji yeniliklər və yeni malların inkişaf etmiş sənaye ölkələrində, xüsusilə də ABŞ-da baş verir. Əmtəənin həyat dövrləri nəzəriyyəsinə görə ayrı-ayrı mal növləri eynilə insan kimi, həyat tsikllərindən keçir: yaranma (ixtira), artım, yetkinlik, tənəzzül.\nYeni məhsulun yaranması, bir qayda olaraq, ölkənin daxili bazarında tələbat olduqda baş verir. Malların yaranması mərhələsi ərzində satışlar daxili bazarda aparılsa da malların bir hissəsi yeni məhsul haqqında eşidilmiş və onu əldə etməyə cəhd edən xaricə ixrac edilir. Bir qayda olaraq, bunlar analoji bazar seqmentlərinə malik olan ölkələrdir. İlkin mərhələdə istehsal prosesi çox əməktutumlu olur, mal hələ standartlaşdırılmamışdır. Böyük miqdarda mal partiyasını istehsal etmək gücündə olan avadanlığın yaradılması üçün stimul artım mərhələsində büruzə verir. Yeni malın satışlarının artımı rəqabət aparanlar üçün hərəkət siqnalı verir.\nPatent müdafiəsini dəf etmək üçün mala cüzi dəyişikliklər edərək rəqabətçilər istehsalı xaricdə başlaya bilərlər. İstehsalçı ölkə ixracatı artırsa da yerli malın artıq satıldığı bəzi mühüm ixracat bazarlarının itkisi ilə üzləşir.\nSxem 1.1 Beynəlxalq ticarət nəzəriyyələrinin təkamülü1\nBəzi ölkələrdə artımın və digərlərində azalmanın olmasına baxmayaraq yetkinlik mərhələsində dünya tələbatı bərabərləşir. Malın modelləri aydın şəkildə, standartlaşdırıldığına, dəyərin isə vacib rəqabət silahına çevrildiyinə görə, həmin vaxtadək ilkin istehsalçılar çox vaxt sıxışdırılıb çıxarılır. İri seriyalı istehsal xarici müəssisələr üçün də müyəssər olur və onlar da öz növbəsində, mal vahidinin maya dəyərini aşağı salır. Maya dəyərinin daha az olması inkişaf etməkdə olan ölkələrdə satışı artırmağa imkan verir. Bazarların genişləndirilməsi və texnologiyaların yayılması ilə əlaqədar olaraq yeniliklər tətbiq edən ölkə istehsal üstünlüklərindən məhrum olur.\nEnmə mərhələsinə keçidə mütənasib olaraq, mala tələbat, xüsusilə də, inkişaf etmiş ölkələrdə azalır.\nQeyd edim ki, “Məhsulun həyat dövrü” adlanan nəzəriyyənin gətirdiyi yenilik ondan ibarətdir ki, bu nəzəriyyəyə görə artıq əsas təhlil obyekti kimi ayrı-ayrı ölkələr deyil, transmilli korporasiyalar ön plana çəkilir.\nBeynəlxalq ticarət nəzəriyyələrinin inkişafında XX əsrin 80-ci illərində amerikan iqtisadçısı Maykl Porterin işlədiyi ölkələrin rəqabət üstünlükləri nəzəriyyəsi1 (The Comperative Advantage of Nations) mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. O özünün bu nəzəriyyəsində klassik və neoklassik iqtisadçıların baxışları ilə neotexnoloji məktəbin təmsilçilərinin baxışlarını bir araya gətirə bilmişdir. Alim dünya ticarətinin ikidə bir hissəsini özündə cəmləşdirən 10 ən iri sənaye ölkələrinin şirkətlərinin praktiki fəaliyyəti üzrə tədqiqat apararaq belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, dünya bazarında ölkənin rəqabət qabiliyyətinin bir-biri ilə qarşılıqlı fəaliyyətdə və əlaqədə olan dörd başlıca parametri mövcuddur:\nAmillərin şəraiti. Bu zaman müəyyən sahədə müvəffəqiyyətlə rəqabət aparmaq üçün lazım olan konkret istehsal faktorları nəzərdə tutulur. M.Porter klassik amillər nəzəriyyəsini də qəbul etməklə onların sırasına yenilərini də əlavə edir.\nƏmtəə və xidmətlərə tələb şəraiti. Bu, sahə tərəfindən təklif edilən məhsul və xidmətlərə daxili bazarda olan tələbi nəzərdə tutur. Tələb müəssisənin inkişafını müəyyən edən əsas parametrdir. Bu zaman daxili tələbin vəziyyəti xarici bazarın potensial imkanları ilə birlikdə situasiyaya əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir. Burada müəssisənin xarici bazarlara çıxışına təsir edən milli xüsusiyyətləri (iqtisadi, mədəni, təhsil, etnik, adət və ənənələr) də nəzərə almaq lazımdır. M.Porterin yanaşması ayrı-ayrı şirkətlərin fəaliyyəti üçün daxili bazarın əsas əhəmiyyət kəsb etdiyini qəbul edir.\nÖlkələrin firmalarının strategiyası, onların strukturu və rəqabəti. Bu, ölkədə firmaların yaradılması və idarə edilməsini müəyyən edən şəraiti və daxili baxarda rəqabətin xarakterini nəzərdə tutur. Firma tərəfindən seçilən bazar strategiyası və lazımi çevikliyi təmin edən təşkilati struktur beynəlxalq ticarətə müvəffəqiyyətlə qoşulmanın əsas şərtlərindən biridir.\nÖlkədə mövcud olan qohum və yaxın sahələrin xarakteri. Bu zaman ölkədə dünya bazarında rəqabət qabiliyyətli olan qohum və ya yaxın sahələrin mövcudluğu və ya qeyri-mövcudluğu nəzərdə tutulur. Müvafiq avadanlıqla təminat, nəqliyyat, komersiya və maliyyə strukturları ilə sıx əlaqələr rəqabət baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.\nSayılan parametrlər özlüyündə milli “romb” əmələ gətirirlər ki, onun da komponentləri bir-birlərini qarşılıqlı surətdə gücləndirir.\nBu sistemə həmçinin təsadüfi hadisələr və hökumətin siyasəti də əlavə edilir. Bu parametrlər ölkənin rəqabət üstünlüklərini həm gücləndirə, həm də zəiflədə bilər. M.Porter dövlətin rolu məsələsinə xüsusi əhəmiyyət verərək göstərir ki, o pul-kredit, vergi, gömrük siyasəti vasitəsilə rəqabət qabiliyyətini artıran parametrlərə təsir göstərir.\nM.Porterə görə, daxili bazarda sərt rəqabət firmaları xarici bazara çıxmağa stimullaşdırır, xarici bazar axtarmağa sövq edir. Bununla yanaşı, daxili bazarda rəqabət qabiliyyətli əmtəələrin kifayət qədər olduğu şəraitdə xarici satış bazarının tapılması məsələsi nisbətən asanlıqla həll edilir. Bu baxımdan, M.Porterin nəzəriyyəsinə görə, xarici ticarətdən daha çox uduş qazanmaq üçün milli əmtəələrin rəqabət qabiliyyətliliyini yüksəltməyə ehtiyac vardır.\nSxem 1.2 M.Porterin “rəqabət rombu”1\n“İstehsal amillərinin dinamikası və xarici ticarət nəzəriyyəsi”2nin banilərindən biri P.Lindertdir. O, “Dünya təsərrüfat əlaqələrinin iqtisadiyyatı” kitabında göstərir ki, istehsal amilləri cəmiyyətin inkişafından asılı olaraq kəmiyyət və keyfiyyət dəyişikliyinə məruz qalır. Hər hansı bir ölkədə, iqtisadi artım istehsal amillərinin miqdarca artımı və ya istehsal texnologiyasında təsbit olunan yeniliklərin nəticəsində baş verir. İstehsal amillərindən kapital və kadrların ixtisası sürətlə artır. Əmək ehtiyatları nisbətən yavaş, lakin sabit olaraq artır.\nBeynəlxalq ticarət nəzəriyyələrinin müxtəlifliyi və aktuallığına baxmayaraq qeyd etmək istərdim ki, onlardan heç biri müasir ticarətin mövcud olan bütün real növləri və inkişaf meyllərini izah etmir.\nBeynəlxalq ticarət inkişaf etdikcə qarşıya yeni-yeni suallar çıxır. Bununla\nəlaqədar olaraq iqtisadçılar beynəlxalq ticarət sahəsində araşdırmalarını davam etdirirlər.\nBeynəlxalq ticarət müxtəlif ölkələrin bazar subyektləri- alıcıları, satıcıları və vasitəçiləri tərəfindən həyata keçirilən alqı və satqı prosesidir.\nBeynəlxalq ticarət beynəlxalq əmək bölgüsünün daha da genişlənməsinə və dərinləşməsinə, mövcud resurslardan səmərəli istifadə olunmasına, dünya ölkələri arasında elmi-texniki sahədə əməkdaşlığın genişlənməsinə və dünya xalqlarının maddi və mənəvi tələbatlarının ödənilməsinə şərait yaradır. Cəmiyyətin iqtisadi tərəqqisi, dünya dövlətlərinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və ölkələrdə iqtisadi artıma nail olmaq beynəlxalq ticarətlə bağlıdır.\nBeynəlxalq ticarət dünya dövlətləri arasında yaranan beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin əsas forması olub, geniş bir struktura malikdir. Beynəlxalq ticarət idarəetmə, maliyyə, kredit, qiymət, informasiya, kommersiya və s. strukturları özündə birləşdirir.\nBəs görəsən ölkələr nəyə görə bir-birləri ilə ticarət edirlər? onları xarici ticarətə sövq edən nədir? Ümumilikdə, ölkələri xarici ticarətə sövq edən səbəbləri 4 qrupa bölə bilərik:\n- Ölkədaxili tələb ödənilməklə sonrakı istehsal artıqlığı. Sənaye inqilabından öncə iqtisadiyyatların təməl problemi istehsalın hansı yollarla artırılmasının gərək olduğu idisə, sənayeləşmə hərəkatından sonra istehsal olunan məhsullara bazar tapılması və beynəlxalq bazarların necə genişlənəcəyi təməl problem oldu. Ölkə daxilindəki tələb ödənilməklə sonrakı istehsal artığı, ölkələrin xarici ticarətə girməsini zəruri edir.\n- Yerli istehsalın yetərsizliyi. Xarici ticarətə səbəb olan önəmli faktorlardan biri də müəyyən malların bəzi ölkələrdə heç istehsal olunmaması və ya yerli istehsalın daxili tələbi ödəməyə yetərli olmamasıdır. Yer üzündə təbii resursların qeyri-bərabər bölgüsü, texniki bilgi və mütəxəssis əməyinin yetərsizliyi, iqtisadi inkişafdakı fərqliliklər istehsal yetərsizliyinə səbəb olaraq, ölkələri xarici ticarətə yönləndirməkdədir.\n- Ölkələrarası qiymət fərqlilikləri. Ölkələrarası istehsal xərcləri fərqlidir. Texnoloji və ölkələrin malik olduqları istehsal amillərinin fərqliliyi istehsal xərclərinə təsir edərkən eyni zamanda, ölkələr arasında məhsuldarlıq fərqinə də səbəb olur. Məhsuldarlıq fərqləri ilə əlaqədar olaraq ölkələr istehsal etdikləri bütün malları deyil, bunların arasında ən ucuz istehsal edə bildikləri malları ölkə xaricinə satarkən, daha yüksək xərclərlə istehsal edəcəkləri malları idxal etməyə üstünlük verəcəklərdir.\n- Malların differensiasiyası (müxtəlif ölkələrdə fərqli əmtəələr istehsalı). Müəyyən bir mal qrupunun istehsalını həyata keçirən müəssisələr toplumuna sənaye deyilir. Sənaye daxilindəki bu müəssisələrin istehsal etdikləri mallar bir-birinin bənzəri olmaqla yanaşı yüzə-yüz eyni deyillər. Malların xarici görünüşü, istifadəsi və s. əlamətlərə görə fərqlidir. Buna səbəb istehlakçı seçimlərinin fərqli olmasıdır.\nMəhz bu kimi səbəblər ölkələri bir-birləri ilə ticarət etməyə sövq edir və onlar qarşılıqlı şəkildə bu prosesdən yararlanmış olurlar.\nBeynəlxalq ticarətin həyata keçirilməsi dünya dövlətləri qarşısında belə bir məsələ qoyur ki, hər hansı bir ölkə istehsal edə bildiyi bütün əmtəələri deyil, ən az xərclə daha çox əldə edilən əmtəənin istehsalı ilə məşğul olsun. Ölkə daxilində ucuz başa gələn məhsulları istehsal etməli, baha başa gələn məhsulları isə xaricdən gətirməlidir.\nBeynəlxalq ticarət dünya ölkələrində elə qurulur ki, o ölkəyə mənfəət gətirmiş olsun. Yəni beynəlxalq ticarətdən ölkənin sosial-iqtisadi irəliləyişi üçün istifadə olunur.\nMüasir dövrdə dünyanın bir sıra ölkələrinin bazar iqtisadiyyatı sisteminə keçməsi beynəlxalq ticarətin genişlənməsi üçün perspektivlər açır. Belə ki, gənc dövlətlərin milli iqtisadiyyatının formalaşması və inkişafı yalnız daxili imkanlardan deyil, əhəmiyyətli dərəcədə xarici amillərlə- beynəlxalq iqtisadi əlaqələrin bütün formalaşmasından, xüsusilə beynəlxalq ticarət əlaqələrindən daha geniş və səmərəli istifadə edilməsilə bağlıdır.\nXarici ticarət daha çox inkişaf etmiş ölkələr üçün əlavə gəlir götürmək mənbəyidir. Belə ki, iqtisadi cəhətdən zəif inkişaf etmiş ölkələrə əmtəə və xidmətlər daha yüksək qiymətlə satılır, bu ölkələrdən isə xammal aşağı qiymətlə alınır. Beləliklə də külli miqdarda qazanc əldə edilir.\nÖlkənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrində xarici ticarətin səmərəliliyini yüksəltmək üçün aşağıdakı prinsiplərə riayət olunmalıdır:\nÖlkənin mövcud təbii-iqtisadi ehtiyatlarından məqsədli istifadənin təşkil edilməsi. Hər bir ölkə rəqabət üstünlüyü əldə etdiyi sahələrdə mövcud imkanları səfərbər etməklə beynəlxalq bazarlara sərbəst çıxışını təmin edə bilər. İnkişaf yolunda olan ölkələrin əksəriyyətində olduğu kimi, respublikamız da özünün zəngin təbii ehtiyatlarını beynəlxalq bazarlara çıxarmaqla digər istehsal sahələrinin inkişafına da təkan verilməsi siyasətini yürüdür. Ölkəmiz özünün müstəqilliyini qazandıqdan sonra investisiyaların ölkəyə cəlb edilməsi sahəsində yürütdüyü “açıq qapı” siyasəti nəticəsində, xüsusilə zəngin karbohidrogen ehtiyatlarının işlənməsi və bunların beynəlxalq bazarlara çıxarılması sahəsində xeyli irəliləyişlər əldə etmişdir. Təbii olaraq ölkəmiz gələcək iqtisadi inkişafının əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirərkən bu əməliyyatlardan əldə olunan gəlirlərin digər sahələrin də tarazlı inkişafına yönəltməsi xarici ticarət əlaqələrinin də genişləndirilməsinə təkan verəcəkdir.\nİxrac yönümlü məhsul istehsalında elmi-texniki tərəqqinin müasir nailiyyətlərindən və innovasiya texnologiyalarından istifadə imkanlarının genişləndirilməsi. Ölkənin ixrac potensialının genişləndirilməsi beynəlxalq bazarların standartlarına cavab verən likvidli məhsul istehsalından asılıdır. Keyfiyyətli, rəqabət qabiliyyətli məhsulun istehsalı qabaqcıl texnologiyaların istehsalatda və sosial yeniliklərin cəmiyyətdə tətbiqini tələb edir. Xüsusilə bu gün aktual olan yeyinti məhsullarının keyfiyyətinin və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məsələsi istehsal, yaxud da emal prosesinin bütün mərhələlərində keyfiyyətə nəzarət sistemlərinin tətbiqini zəruri edir.\nElmi-texniki tərəqqinin məqsədi əmək və material resurslarına qənaət edilməklə məhsul istehsalının artırılmasına, əhalinin sosial həyat şəraitinin yaxşılaşdırılmasına nail olmaqdır. Elmi-texniki tərəqqinin nailiyyətlərinin və müasir texnologiyaların tətbiqi sayəsində müəssisələr istehsal ehtiyatlarından istifadənin səmərəliliyini artırır, əmək məhsuldarlığını yüksəldir, məhsul vahidinə məsrəflərin xeyli azaldılmasına nail olurlar.\nMüəssisələrdə elmi-texniki tərəqqini əks etdirən göstəricilər sisteminə aşağıdakıları aid etmək olar:\n- müxtəlif istehsal sahələrində məhsuldarlığın artırılması;\n- məhsul istehsalının artması və onun keyfiyyətinin yüksəlməsi;\n- istehsal prosesində xammal və ehtiyatlara qənaət olunması;\n- məhsulun maya dəyərinin aşağı salınması və istehsalın rentabelliyinin artması və s.\nBu göstəricilər vasitəsilə müəssisələrdə elmi-texniki tərəqqinin səmərəliliyini qiymətləndirmək və onların rolunu müəyyənləşdirmək mümkündür.\nBu gün sənaye sahələri ilə yanaşı, milli iqtisadiyyatın inkişafında əhəmiyyətli rol oynayan aqrar bölmədə də texniki tərəqqi əsas yer tutur. Müasir dövrdə istehsal proseslərinin kompleks mexanikləşdirilməsi və avtomatlaşdırılması kənd təsərrüfatının sənaye əsasına keçməsi istiqamətində başlıca addımlardan biridir. Bu proses eyni zamanda kənd təsərrüfatının məruz qaldığı təbii qüvvələrin mənfi təsirindən də müəyyən dərəcədə azad edir. Şübhəsiz, kənd təsərrüfatını tam sənaye əsasına keçirmək mümkün deyildir. Çünki o, təbii-iqlim şəraitindən ancaq qismən azad edilə bilər. Kənd təsəttüfatınn sənayeləşdirilməsi, istehsalın mexanikləşdirmə və avtomatlaşdırma səviyyəsinin yüksəldilməsi görüləcək işlərin sürətləndirilməsinə imkan verir ki, bu da əlverişsiz təbii iqlimin (yağışın, quraqlığın və s.) vurduğu zərərləri qismən azaldır. Aqrar bölmədə məhsul istehsalının artması bir sıra emaledici sənaye sahələrinin inkişafına və istehsal olunan məhsulların beynəlxalq bazarlara sərbəst çıxış imkanlarını artırır.\n3. Təsərrüfat subyektlərinin müəyyən məhsulların istehsalında ixtisaslaşma səviyyəsinin yüksəldilməsi. Təsərrüfat subyektlərinin ixtisaslaşması onların istehsal etdikləri məhsulların bilavasitə mübadiləsi ilə başa çatır. Bunun nəticəsi olaraq müəssisələrarası, sahələrarası və ölkələrarası əmək bölgüsü yaranır. Xüsusilə, beynəlxalq əmək bölgüsündə iştirak edən ölkələrin müəssisələri öz tələbatlarından daha çox istehsal etdikləri məhsulları beynəlxalq bazarlara ixrac edir, istehsal etmədikləri, yaxud da öz tələbatlarından az istehsal etdikləri malları idxal edir. Bu hadisə özlüyündə müəssisələrin öz güclərini ayrı-ayrı məhsul növlərinin istehsalına yönəltmək və istehsal olunmuş məhsulların sadəcə ölkə ərazisində deyil, eyni zamanda bütün dünya təsərrüfat miqyasında mübadilə etməkdən ibarətdir.\nMüəssisələrin beynəlxalq ixtisaslaşması və müqayisəli üstünlüyünün əldə edilməsi, həmçinin onların ölkədaxili ixtisaslaşmasına uyğun olaraq həyata keçirilir, qarşılıqlı əlaqədə olan beynəlxalq sistemdə iştirak edərək müəyyən növ məhsul istehsal edir və ixrac edirlər. İxrac həcminin ölçüsü isə kvotadan asılıdır. Tamamilə aydındır ki, kvota nə qədər yüksək olarsa, resurslar beynəlxalq əmək bölgüsünə bir o qədər çox cəlb olunacaqdır. Ümumi istehsalda ixracın xüsusi çəkisi ixrac kvotasının, hətta ümumi daxili məhsulun (ÜDM) həcmi ilə ölkə daxilində istehlak olunan məhsullar arasındakı fərqə bərabər olmalıdır. Daxili istehlak nə qədər yüksək olarsa, ixrac kvotasının həcmi də bir o qədər çox olacaqdır. Ölkənin ixrac kvotasının həcmi daxili bazarın həcmi, iqtisadi inkişaf səviyyəsi, əhalinin hər bir nəfərinə düşən ÜDM, ölkənin təbii resurslarla təmin olunma səviyyəsi, milli iqtisadiyyatın sahə strukturu və s. amillər müəyyən edir. Belə ki, böyük dövlətlərdə istehsalçılar üçün daxili bazarda xammal, material və işçi qüvvəsi tapmaq imkanları genişdir və istehlak mallarının tapılmasında onlar çətinlik çəkmirlər. İnkişaf etmiş həmin dövlətlər bəzi çatışmayan resursları və istehlak mallarını idxal edir, bunun əvəzində isə öz tələbatlarından artıq istehsal etdikləri məhsulları başqa ölkələrə ixrac edirlər. Buradan aydın olur ki, ÜDM-də ixracın xüsusi çəkisi inkişaf etmiş ölkələrdə inkişaf yolunda olan ölkələrə nisbətən azdır.\nDigər tərəfdən, ölkənin hər bir nəfərinə düşən ÜMD-si nə qədər çox olarsa və ölkənin beynəlxalq əmək bölgüsündə iştirakı eyni inkişaf səviyyəsində olmasına baxmayaraq çoxdursa, onun ixrac kvotası da yüksək olacaqdır.\nİxrac kvotasının həcminə ölkənin təbii ehtiyatlarının həcmi də təsir edir. Məsələn, zəngin karbohidrogen ehtiyatlarına malik ölkəmizin ixracında neft və neft məhsullarının xüsusi çəkisi və ixrac kvotası yüksəkdir. Bəzən isə eyni inkişaf səviyyəsinə malik olan Yaponiya, Sinqapur kimi ölkələrdə təbii ehtiyatların zənginliyi deyil, onların olmamağı beynəlxalq əmək bölgüsündə aktiv iştirakı stimullaşdırır. Belə ki, həmin ölkələr xammal ehtiyatlarını idxal edir və onlardan hazır məhsullar istehsal edərək daha üstün qiymətlərlə ixrac edə bilirlər.\nİqtisadiyyatın struktur xüsusiyyətləri də ixrac kvotasına təsir edən əhəmiyyətli amillərdəndir. Bir ölkədə energetika, metallurgiya və ağır sənayenin digər sahələrinin xüsusi çəkisi nə qədər çox olarsa, ölkə beynəlxalq əmək bölgüsünə bir o qədər az qoşulacaqdır. Əksinə, hazır məhsulların, detalların, emaledici sənaye sahələrinin istehsalı üzrə ixtisaslaşmış ölkələrin ixrac kvotası da yüksək olacaqdır.\n4. Nəqliyyat və infrastrukturun yüksək inkişaf səviyyəsinə çatdırılması. Təbii olaraq ölkənin bütün nəqliyyat növlərindən istifadəyə eyni dərəcədə əhəmiyyət verməsi, beynəlxalq yükdaşımaların intensivliyini artırmaq üçün dünya vahid nəqliyyat sisteminə qoşulması ölkənin tranzit ölkə kimi əhəmiyyətini artıracaqdır. Ölkəmizin əlverişli coğrafi mövqeyi, Avropanı Asiya ilə birləşdirən əsas nəqliyyat yollarının buradan keçməsi, bir sıra strateji əhəmiyyətli layihələrdə ölkənin fəal iştirakı son dövrlər nəqliyyatda yükdaşımalarının keyfiyyət və kəmiyyətinə müsbət təsir etmişdir. Belə ki, nəqliyyatın bütün növlərinin işində müşahidə olunan gerilik artıq 1996-cı ildə dayandırılmış və görülmüş tədbirlər nəticəsində 1997-ci ildən başlayaraq nəqliyyat sektorunun fəaliyyətində sabit artım müşahidə olunmuşdur. Əldə edilmiş artım Avrasiya məkanında son illər həyata keçirilən bütün iri iqtisadi layihələrdə (TASİS, Şimal-Cənub, TRASEKA proqramı çərçivəsində, İpək Yolunun bərpasında və s.) ölkənin iştirak etməsi və həmin layihələrin tədricən reallaşdırılması nəticəsində tranzit yük axınının, həm də yerli yüklərin daşınmasının intensivləşdirilməsi və ölkə iqtisadiyyatının digər sahələrində inkişaf meyllərinin güclənməsi ilə bağlı olmuşdur. Bu gün avtomobil nəqliyyatı sahəsində özəl sektorun inkişafı, ölkə gəmiləri ilə yükdaşımaların səmərəli həyata keçirilməsi, ölkə ərazisindən neft və neft məhsullarının boru kəməri vasitəsilə beynəlxalq bazarlara ötürülməsi və dəmir yolu əlaqələrində maneələrin aradan qaldırılması daşımaların həcminin artmasına da təsir etmişdir.\nDigər tərəfdən, müəssisələrin xarici ticarətlə daha fəal məşğul olmalarına yardımçı olan bəzi strukturların (lizinq şirkətlərinin, ixracata yardım fondu, ixracatçı birlikləri və s.) yaradılması da ölkənin ümumi ticarət dövriyyəsinin artmasına da müsbət təsir edəcəkdir.\n5. Xarici ticarəti tənzimləyən qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi və beynəlxalq tələblərə uyğunlaşdırılmasının sürətləndirilməsi. Ölkənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişləndirilməsi, dünya təsərrüfat sisteminə inteqrasiyasının sürətləndirilməsi və beynəlxalq əmək bölgüsündə fəal iştirakı bu sahədə mövcud qanunvericiliyin beynəlxalq standartların tələblərinə uyğunlaşdırılmasını tələb edir. Daxili bazarın qorunması və ixrac fəaliyyətinin stimullaşdırılmasına yönəldilən tədbirlər xarici ticarətin tənzimlənməsi sahəsində görülən işlərdən bilavasitə asılıdır. Ölkəmizin dünya təsərrüfat sisteminə sürətlə qovuşduğu bir dövrdə beynəlxalq ticarət-iqtisadi təşkilatlarda bərabər hüquqlu üzvü kimi iştirakını təmin etmək üçün milli qanunvericiliyin Ümumdünya Ticarət Təşkilatı (ÜTT), Avropa İqtisadi Birliyi və digər təşkilatların qanunvericiliyinə uyğunlaşdırılması vacib məsələlərdəndir. Müasir dövrdə ölkəmizin iqtisadi inkişaf strategiyasında xarici iqtisadi fəaliyyəti yenidən qurmaq, təkmilləşdirmək və tənzimləmək üçün milli iqtisadiyyatın ixrac yönümünə uyğun formalaşdırılması və idxalı əvəz edən istehsal sahələrinin yaradılması məsələləri başlıca prioritetlər olaraq müəyyən edilmişdir. Bu istiqamətdə işlərin sürətləndirilməsi məqsədilə ölkə başçısı tərəfindən bir sıra fərmanlar imzalanmış, Dövlət Proqramları qəbul edilmiş və idarəetmə sahəsində təkmilləşdirmələr aparılmışdır.\nGöründüyü kimi, ölkələrin beynəlxalq əmək bölgüsündə fəal iştirakı və xarici ticarət əlaqələrinin səmərəliliyinin artırılması yuxarıda qeyd olunan prinsiplərə əməl etməklə kompleks fəaliyyət proqramlarının hazırlanmasını və tətbiq edilməsini tələb edir.\nGöstərilən vəzifələri həll etmək üçün beynəlxalq ticarət əlaqələrinin müasir inkişaf meylləri təhlil edilməlidir.\nMüasir dünya təsərrüfatı, beynəlxalq iqtisadi münasibətlər vasitəsilə bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə və sıx asılılıq şəraitində olan milli iqtisadiyyatların toplusu, funksional məcmusu kimi təzahür edən qlobal iqtisadi orqanizmdir. Bu orqanizm beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin tarixi inkişafı prosesində yaranmış və uzun, mürəkkəb, eyni zamanda ziddiyətli təşəkkül yolu keçmişdir. Dünya təsərrüfat sisteminin sürətli inkişafı böyük sənaye inqilabından, maşınlı sənayenin yaranmasından sonra başlamış və ölkələrarası iqtisadi münasibətlərin, ticarət əlaqələrinin dərinləşməsini labüd etmişdir.\nBeynəlxalq ticarət- beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin (BİM) ilk və ən inkişaf etmiş forması olmaqla, milli dövlətlərin formalaşdığı dövrdə meydana gəlmişdir. Onun inkişafına ən güclü təkanı mal istehsalı şəraitində maşın istehsalı və beynəlxalq əmək bölgüsü vermişdir.\nXarici bazarlada əmtəə və xidmətlərin satışı ölkədə istehsalı genişləndirmək, bununlada ölkənin gəlirini artırmağa imkan verir. Sənaye cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrin iqtisadi cəhətdən zəif inkişaf etmiş ölkələrlə ticarət aparması xüsusilə əlverişlidir. Bunun əsas səbəbi odur ki, iqtisadi cəhətdən zəif inkişaf etmiş ölkələrə göndərilən sənaye məhsulları nisbətən yüksək qiymətlə satılır, həmin ölkələrdəki xammallar isə aşağı qiymətlə alınır.\nİkinci dünya müharibəsindən beynəlxalq ticarətin inkişafına təsir edən amillər aşağıdakılar olmuşdur:\n1. Beynəlxalq əmək bölgüsünün və dünya təsərrüfatının beynəlmiləlləşməsinin dərinləşməsi milli iqtisadiyyatların açıqlıq göstəricisinin (ixrac kvotası: bütün dünya ölkələri üzrə təxminən 1.5-2 dəfə) artmasına gətirib çıxarmışdır.\n2. Elmi-texniki tərəqqi 1970-ci illərdə milli iqtisadiyyatlarda struktur dəyişikliklərinə səbəb olmuşdur. Bu məhsulların mənəvi cəhətdən köhnəlməsinin sürətlənməsinə (əvvəl orta hesabla 15 il təşkil edən bu müddət indi 5 ilə düşmüşdür), əsas kapitalın dinamik yenilənməsinə, yeni sənaye sahələrinin yaranmasına, əvvəl məlum olmayan cəhətlərə malik yeni əmtəələrin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Dünya əmtəə dövriyyəsinə hər il təxminən 10% yeni əmtəə cəlb olunur. Zəruri əmtəələrin müasir çeşidi o qədər genişdir ki, heç bir ölkə özünü bütün əmtəələrlə tam təchiz etmək iqtidarında deyildir. bu isə beynəlxalq əmək bölgüsünün dərinləşməsinə və beynəlxalq ticarətin artımına gətirib çıxarır.\n3. İstehsalın və kapitalın milli və xarici bazarlarda təmərküzləşməsi və mərkəzləşməsi transmilli şirkətlərin dünya bazarlarında fəaliyyətinin aktivləşməsinə gətirib çıxarmışdır. Transmilli şirkətlərin beynəlxalq ticarətdə payı 40%-ə yaxındır. Onların ayrı-ayrı ölkələrin xarici ticarətində xüsusi çəkisi isə 70%-ə qədər qalxmışdır. Məhz transmilli şirkətlər beynəlxalq ticarətə yeni-yeni ölkələri, regionları, əmtəələri cəlb edirlər.\n4. Kapitalın ixracının, xüsusilə də birbaşa investisiyaların masştabının və templərinin artımı dünyanın ixrac potensialının güclənməsinə, beynəlxalq əmtəə dövriyyəsinin artımına səbəb olmuşdur. Yəni, kapital ixracı əmtəə ixracını stimullaşdırmaqla onun artmasına gətirib çıxarmışdır.\n5. Müstəmləkə sisteminin dağılması ilə milli iqtisadiyyatların formalaşdırılması yoluna qədəm qoymuş yeni, müstəqil dövlətlərin formalaşması da beynəlxalq ticarətə müsbət təsir göstərmişdir. Bu ölkələrin müxtəlif məhsullara olan ehtiyacı artmış, həmçinin müəyyən müddətdən sonra onlar özləri xarici bazarlara istiqamətlənən əmtəə istehsalını formalaşdırmağa başlamışlar.\n6. Beynəlxalq təşkilatların rəhbərliyi altında beynəlxalq ticarətin liberallaşdırılması prosesinin güclənməsi. Beynəlxalq Təşkilatların fəaliyyəti nəticəsində tarif və qeyri-tarif maneələrinin unifikasiyası və azalması baş vermiş, beynəlxalq ticarət mübahisələrinin həll edilməsi mexanizmi yaradılmışdır ki, bütün bunlar da beynəlxalq ticarətin inkişafına öz müsbət təsirini göstərmişdir.\n7. Azad ticarət zonalarının, gömrük ittifaqlarının və s.-nin yaradılması nəticəsində regional maneələri aradan qaldıran inteqrasiya proseslərinin intensivləşməsi və dərinləşməsi. Bu cür birləşmələr çərçivəsində rüsumsuz ticarət həyata keçirilir, qarşılıqlı ticarət güclənir ki, bu da son nəticədə özünü dünya ticarətinin məcmu göstəricilərində əks etdirir.\n8. İxrac-idxal əməliyyatları üçün əlverişli mühit yaradılması məqsədilə dövlətlərin xarici iqtisadi fəaliyyətə aktiv surətdə müdaxiləsi.\n9. Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrinin inkişafın bazar metodlarına keçidi ilə onların iqtisadiyyatlarının açıqlığının artması.\nBu amillər son 50 il ərzində əmtəələrlə və xidmətlərlə beynəlxalq ticarətin dinamikasını, onun əmtəə və coğrafi strukturlarında baş verən dəyişiklikləri şərtləndirmiş, beynəlxalq ticarətin müasir inkişaf meyllərini müəyyən etmişdir.\nSon 25 ildə informasiya texnologiyaları sahəsində müşahidə edilən sürətli kəmiyyət və keyfiyyət dəyişiklikləri dünya iqtisadiyyatında yeni bir dövranın başlamasına səbəb olmuşdur. Bu yeni dəyişikliklər həm ölkədaxili iqtisadiyyatın, həm də beynəlxalq ticarətin sürətli artmasına gətirib çıxardı.\nXidmətlərlə beynəlxalq ticarətdə isə 1980-ci illərin əvvəllərindən etibarən intensiv inkişaf müşahidə edilmişdir. Son illər xidmətlərlə ticarətin artım tempi əmtəələrlə ticarətin artım tempini müəyyən dərəcədə üstələyir.\nXidmətlərlə beynəlxalq ticarətin sürətli inkişafına aşağıdakı amillər əhəmiyyətli təsir göstərmişdir:\ndünyanın əksər ölkələrində uzunmüddətli iqtisadi yüksəliş işgüzar aktivliyin, əmək məhsuldarlığının, şirkətlərin gəlirlərinin və əhalinin ödəmə qabiliyyətinin artmasına gətirib çıxarmışdır;\nelmi-texniki tərəqqi istehsalın həcminin genişlənməsinə, xidmətlərin yeni növlərinin və onların tətbiqi sferasının genişlənməsinə səbəb olmuşdur;\nölkələrin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin və BİM formalarının inkişafı;\nxidmətlərlə ticarətin inkişafında insan faktoru, ehtiyacların daim artması qanunu özünəməxsus rol oynamışdır; insanın intellektual və fiziki imkanlarının təkmilləşdirilməsinə, onun mədəni və sosial ehtiyaclarının təmin edilməsinə yönəldilmiş xidmətlər sektoru genişlənmişdir.\nDünya ticarətinin coğrafi strukturunda son 30 ildə sənayecə inkişaf etmiş ölkələrin dünya ixracında payı 60-70%, inkişaf etməkdə olan ölkələrin payı 25-30%, keçmiş sosialist ölkələrinin payı isə 5% ətrafında dəyişir. İnkişaf etmiş ölkələr həm ixracda, həm də idxalda dominant mövqeyə malikdirlər. Lakin onların dünya ixracında və idxalında payı azalmağa doğru meyllidir. İnkişaf etməkdə olan və keçid iqtisadiyyatlı ölkələrin payı isə əksinə artmaqdadır.\nMüasir mərhələdə beynəlxalq ticarətin əmtəə strukturunda da müəyyən xüsusiyyətlər müşahidə edilir.\nNəzərə çarpan meyllərdən biri, elmi-texniki tərəqqinin təsiri nəticəsində beynəlxalq ticarətdə emaledici və kimya sənayesi məhsullarının payının yüksəlməsidir. Həm də qeyd edim ki, bu məhsulların dünya bazarlarında əsas ixracatçı və idxalatçıları kimi sənayecə inkişaf etmiş ölkələr çıxış edirlər.\nBeynəlxalq ticarətdə hazır məmulatların xüsusi çəkisi artmış, yanacaqdan başqa digər xammal-materialların və ərzağın xüsusi çəkisi isə azalmışdır. Belə ki, beynəlxalq ticarətdə xammal-materialın xüsusi çəkisinin azalması 3 əsas səbəblə izah oluna bilər: kimya sənayesinin inkişafı əsasında sintetik materialların istehsalının genişlənməsi (sintetik kauçuk, plastmass və s.), ölkədaxili materiallardan daha geniş istifadə olunması və resursa qənaət edən texnologiyaya keçilməsi. Bunula yanaşı neft və təbii qaz ticarəti kəskin artmışdır.\nƏgər əvəllər beynəlxalq ticarətdə xammal-materiallar üstünlük təşkil edirdisə, indi hazır məmulatlar, yarımfabrikatlar və onların ayrı-ayrı hissələrinin ticarəti daha üstün mövqe tuturlar. Buna səbəb transmilli korporasiyaların mövcudluğudur ki, onların müxtəlif dünya ölkələri üzrə səpələnmiş, texnoloji ardıcıllığın müxtəlif fazaları üzrə ixtisaslaşmış filialları və onlar arasındakı ticarət əlaqələridir.\nDünya ticarətində rəqabətin xarakteri də müəyyən dəyişikliyə uğramışdır. Artıq qiymət rəqabəti arxa plana keçmişdir. İndi üstünlük keyfiyyət, məhsulun texniki yeniliyinə, dizaynına, etibarlılığına və ekoloji cəhətdən təhlükəsizliyinə verilir.\nHəmçinin qeyd edim ki, xidmətlərlə beynəlxalq ticarət getdikcə əmtəələrlə ticarətə daha çox təsir göstərməkdədir. Misal üçün, əmtəənin xaricə göndərilməsi üçün bazarın təhlilindən tutmuş əmtəənin nəqlinə qədər çox xidmətlərdən istifadə edilir.\nXarici ticarətdə, Ümumdünya Ticarət Təşkilatının səyləri nəticəsində müəyyən liberallaşma meylləri müşahidə olunmaqdadır. Aparılmış danışıqlar nəticəsində ölkələr arasında gömrük tariflərini 5% aşağı salmaq mümkün olmuşdur.\nXarici ticarətin əhəmiyəti günü-gündən artmaqdadır. Dünyanın ən inkişaf etmiş sənaye ölkələri olan Yaponiya, Almaniya, Fransa, İtaliya, Cənubi Koreya, Sinqapur və digər ölkələri öz nailiyyətlərini dinamik xarici iqtisadi əlaqələri nəticəsində əldə etmişlər.\nHazırda suverenlik və iqtisadi müstəqillik yoluna qədəm qoymuş Azərbaycan Respublikası xarici ölkələrlə qarşılıqlı fayda verən əlverişli iqtisadi əlaqələri genişləndirməkdədir. Belə bir əlaqələrin yaradılması üçün Azərbaycan da həm istiqlaliyyətimizin iqtisadi təməlinin möhkəmləndirməsini təmin edə biləcək ictimai-siyasi qüvvə və həm də zəruri iqtisadi potensial imkanlar mövcuddur. Azərbaycanın xarici ticarət əlaqələrinə, ölkənin yürütdüyü xarici ticarət siyasəti və onun nəticələrinə növbəti suallarda daha ətraflı toxunulacaqdır.


Pəhriz saxlayarkən əzələlərin qoruması » Qadınla.Com - Qadınlar Birİncidir!\nBeləliklə çəki itkisinin asanlaşmağı tezləşə bilər. Məsələn: səhər yeməyi yumurta yemək, sabahısı gün tost yemək, arada yulaf əzməsi yemək kimi… Həzm probleminiz varsa mütləq həll edin. Çünki qəbizlik qarın qabarıqlığı, qaz problemləri və köp problemlərini yarada bilər. Bu da pəhrizdən asılı olmayaraq çəki itkisinin çətinləşməsinə səbəb olar. loading... 100


Kəlbəcərin icra başçısı Azər Qocayevə cinayət işi açılıb -VİDEO\n18:23 29-08-2021 315\nKəlbəcər rayon icra hakimiyyətinin başçısı Azər Qocayevə cinayət işi açılıb. Kəlbəcər rayon Prokurorluğunun icraatında olmaqla Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 311-ci (passiv rüşvətxorluq), eləcə də AR CM-nin 308-ci (Vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə) maddələri üzrə ibtidai araşdırma üzrə toplanmış materiallar hüquqi qiymət verilməsi üçün aidiyyatı üzrə Baş Prokurorluq Yanında Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Baş İdarəsinin icraatına qəbul edilib. Hazırda iş üzrə zəruri istintaq və hüquqi tədbirlər davam etdirilir.\nBu barədə əldə etdiyimiz məlumatda bildirilir ki, Azər Qocayev bu ilin iyununda məzuniyyətə çıxarkən vəzifəsindən sui-istifadə etməklə rayonun Təhsil Şöbəsinin müdir əvəzi İsmayıl Məmmədovun vasitəçiliyilə məktəb direktorlarından rüşvət tələb edərək alıb. İcra başşçısı Kəlbəcər RTŞ-nin tabeliyindəki 5, 9, 10, 11, 22, 55, 98, 109, 115 saylı və digər məktəb direktorlarının hər birindən 500 manat rüşvət alması məktəb direktorlarının izahatlarında və digər sübutlarla öz əksini tapıb.\nMötəbər mənbəmizin bildirdiyinə görə, icra başçısı özünün əməlini ört-bas etmək və məsuliyyətdən sıyrılmaq üçün bir neçə cəhdlər edib. Belə ki, Kəlbəcər TŞ-nin müdiri vəzifəsini müvəqqəti icra edən İsmayıl Məmmədovun prokurorluğa izahatından dərhal sonra vəzifəsindən uzaqlaşdırılması və sabiq deputat, ADDY QSC-nin sədri Cavid Qurbanovun Azər Qocayevin müdafiəsinə qalxışması da məlum cinayət işinin yumşaldılmasına aşkar cəhdlər kimi görünür.\nRedaksiyamıza daxil olan məlumatda o da bildirilir ki, Azər Qocayev bir müddət əvvəl Kəlbəcər İHB-yə məxsus ianə fondunu ləğv edib. İddia edilir ki, buna səbəb həmin fonda yığılan küllü miqdarda maddi vəsaitin məhz Azər Qocayev tərəfindən qeyri səmərəli şəkildə xərclənərək talanması, pulların mənimsənilməsidir. İddia edilir ki, həmin fakt üzrə də prokurorluqda ciddi araşdırmalar aparılır.\nRüşvət almaqda ittiham olunan gənc icra başçısının cəzalandırılmasını və vəzifəsindən uzaqlaşdırılmasını arzulayan Kəlbəcərlilər bildirirlər ki, Azər Qocayev rayonun idarəçilik taleyinə yazılan növbəti“ kadrdır ki, ixtisasca “montyor”dur. Mənfi reputasiyaya malik gənc icra başçısı müəyyən parametrlərinə və idarəçilik qabiliyyətlərinə görə “AXC-Müsavat” hakimiyyəti illərində (1992-93) Kəlbəcər rayonuna rəhbərlik etmiş sələfi, hazırda Almaniyanın Frankfurt şəhərində mühacir həyatı yaşayan İlham Həsənlə “siyam ekizləri” sayıla bilər.\nKəlbəcərlilər digər sabiq icra başçısı Əvəz Şükürovun milli məclisdəki məşhur çıxışı xatırlayaraq Azər Qocayevin tutduğu kürsüyə layiq olmadığını, bir kadr kimi öz hamisi Cavid Qurbanov tərəfindən ölkə rəhbərliyinə sırındığını da hesab edirlər. Belə anlaşılır ki, tarix zamanın gərdişilə təkrarlanıb, Kəlbəcər rayonu 30 il sonra daha bir montyorun nazını çəkməli olub...\nRedaksiyadan: "Montyor" ixtisasına sahib olmaq Azər Qocayevə eyib sayılacaq hal deyil. Lakin, eyib o ki, onu vəzifəyə təyin etmiş prezident cənab İlham Əliyev ölkədə tuğyan edən korrupsiya və rüşvətxorluğa qarşı mübarizə apardığı həssas bir dönəmdə etimada dönük çıxıb məktəb direktorlarından rüşvət alasan... (demokratik.az)


Qənirə Paşayeva Burdur Türk Ocaqlarını Qarabağ həqiqətlərinin yayılmasında daha fəal olmağa çağırıb | Ganira Pashayeva\n← Burdur vilayətində Q.Paşayevanın “Vatan kokusu” kitabının imzalanma mərasimi olub.\nİzmirdə Xocalı soyqırımı abidəsinin açılışı olub. →\nQənirə Paşayeva Burdur Türk Ocaqlarını Qarabağ həqiqətlərinin yayılmasında daha fəal olmağa çağırıb\nMillət vəkili, Avrasiya Beynəlxalq Araşdırmalar İnstitutu İB-nin sədri Qənirə Paşayeva Burdur Türk Ocaqlarını ziyarət edib, rəhbərliyi və üzvləri ilə görüşüb, fikir mübadiləsi aparıb və “Dağlıq Qarabağ, Türk dünyasının ortaq problemləri və həlli yolları” mövzusunda konfrans verib. Burdur Türk Ocakları rəhbərliyi və üzvləri görüş zamanı Azərbaycanla əməkdaşlığı daha da genişləndirmək niyyətində olduqlarını söyləyiblər. Görüşdə Qənirə Paşayeva rəhbərlik etdiyi Avrasiya Beynəlxalq Araşdırmalar İnstitutu İB-nin Türk Ocaqları ilə sıx əməkdaşlıq etdiyini və bu əməkdaşlıq sayəsində Türk Ocaqlarının 100 illiyinin Bakıda yüksək səviyyədə qeyd edildiyini bildirib. Qənirə Paşayeva Türk Ocaqlarının 100 illiyi şərəfinə onun araşdırmaçı-yazar Azər Turanla birgə yazdığı “Əli bəy Hüseynzadə Turan” kitabının İstanbul Türk Ocaqları tərəfindən Türkiyə türkcəsində çap edilərək Türkiyədə geniş yayılmasını yüksək qiymətləndirib. Kitabın artıq Türkiyənin 30-dən artıq vilayətində təqdimat və imzalanma mərasimlərinin yüksək səviyyədə keçirildiyini deyərək bu məsələdə dəstəyinə görə Türk Ocaqlarına təşəkkürünü bildirib və yaxın zamanlarda bir neçə bölgə və universitetlərdə də kitabın təqdimat və imzalanmasının keçiriləcəyini bildirib. Qarabağ münaqişəsi, Xocalı Soyqırımı barədə də danışan millət vəkili Qənirə Paşayeva bu məsələnin harada doğulub harada yaşamasından asılı olmayaraq hər bir türk insanının problemi və məsələsi olduğunu və Qarabağ probleminin həlli, Xocalı Soyqırımı həqiqtlərinin daha geniş yayılmasında türk gəncliyinin fəallığını daha da artırmasının vacibliyini, bu istiqamətdə də Türk Ocaqları ilə layihələrin artmasının əhəmiyyətini də vurğyulayıb. Azərbaycanı özümüzə vətən, Qarabağ problemini də öz ağrımız sayırıq deyən Burdur Türk Ocaqları rəhbərliyi bu istiqamətdə görülən işlərə toxunmaqla bərabər fəaliyyətin daha da aktivləşəcəyini deyiblər. Ziyarətin və görüşün sonunda millət vəkili Qənirə Paşayeva rəhbərlik etdiyi Avrasiya Beynəlxalq Araşdırmalar İnstitutu İB tərəfindən keçiriləcək bir sıra tədbirlərdə iştirak etmək üçün Burdur Türk Ocaqlarının rəhbərliyini Azərbaycana dəvət edib və Azərbaycan həqiqətləri və mədəniyyəti ilə bağlı materialları Burdur Türk Ocaqlarına hədiyyə edib. Dəvəti məmnuniyyətlə qəbul edən Burdur Türk Ocakları rəhbərliyi də öz növbəsində Türk Ocaqlarının fəaliyyəti ilə bağlı materialları millət vəkilinə hədiyyə edib. Millət vəkili Burudr Türk Ocaqlarının bütün üzvlərinə həmmüəllifi olduğu “Karabağ hikayeleri” kitabını hediyye dib və gənclərimizə ortaq tariximizi daha dərindən öyrədilməsinin vacibliyi və bu istiqamətdə Türk Ocaqlarının rolunun vacibliyini xüsusi vurğulayıb.\nMillət vəkili Q.Paşayeva Burdur Türk Ocakları rəhbərliyi ilə görüşdən sonra Türk dünyasının müxtəlif bölgələrindən gəlmiş gənclərə “Dağlıq Qarabağ, Türk dünyasının ortaq problemləri və həlli yolları” mövzusunda konfrans da verib və onları erməni yalanları ilə mübarizədə daha fəal olmağa çağırıb.\nQHT, KİV rəhbərləri, aydınlar, gənclərin iştirak etdiyi konfransda ön cəbhədə baş verən son hadisələrlə bağlı geniş çıxış edən millət vəkili Q.Paşayeva şəhidlərimizə Allahdan rəhmət, əziz ailələrinə səbr diləyirik deyib. Ordumuz düşmənə layiq olduğu cavabı verib və verir. Azərbaycan ordusu düşmənə layiqli cavab vermək gücündə olan bir ordudur və biz hamımız dünyanın harasında yaşamamızdan asılı olmayaraq ordumuzun könüllü əsgəriyik və olmalıyıq. İnanırıq ki, bütün Türk dünyası və diasporu bu gün tək ürək kimi Azərbaycanın yanındadır deyib. Ermənistanın ön cəbhədə törətdiyi təxribatlar, mülkü vətəndaşlarımızı hədəfə alaraq onlara qarşı həyata keçirilən insanlıqdan kənar cinayətlər, həlak olan və yaralı mülkü vətəndaşlar barədə məlumat verən millət vəkili Q.Paşayeva ermənilərin təxribatlarına cavab verən zaman şəhid olan əsgər və hərbiçilərimizi rəhmətlə anır və yaralılarımıza qısa zamanda şəfalar diləyirik deyib. Millət vəkili Q.Paşayeva Ermənistanın bölgədə təxribatçı addımlarını davam etdirə bilməsində ATƏT-in Minsk qrupu həmsədrlərini, beynəlxalq təkilatları ittiham edib və onlara çağırış səsləndirib. Millət vəkili bütün beynəlxalq təşkilatları Ermənistana təxribatlara və işğala son qoyması üçün təzyiq göstərməyə çağırırıq deyib. Azərbaycanın ordusunun da, xalqının da səbri daşmışdır və artıq yetər deyirik. Ermənistan və arxasında dayananlar anlamalıdırlar ki, işğala son qoymasalar ordumuz tərəfindən daha ağır cavab alacaqlar. O bildirib ki, harada doğulmasından və harada yaşamasından asılı olmayaraq hər bir Türk insanı bu gün Azərbaycanın yanında olmalı, həqiqətlərin dünyaya daha geniş çatdırılması üçün çalışmalıdır. Q.Paşayeva Türk dünyası KİV, QHT və gəncliyini həqiqətlərin dünyaya daha geniş yayılmasında sosial şəbəkələrin təqdim etdiyi imkanlardan geniş istifadə etməyə də çağırıb. Bu gün bəzi güclərin,onların KİV-lərinin,erməni diaspor, lobbisi və dəstəkçilərinin bu məsələdə Azərbaycan əleyhinə təbliğat aparmağa başladığını deyən millət vəkili bütün gəncləri, diaspor təşkilatlarını, KİV-ləri həssas və duyarlı olmağa, yalanlara qarşı mübarizəyə səsləyib, gəncləri isə sosial media üzərindən yalan məlumatlarla Azərbaycan əleyhinə təbliğat aparmağa başlayanlara qarşı ciddi mübarizəyə səsləyib. Millət vəkili Türk dünyası diaspor və KİV-lərini informasiya müharibəsində fəal olmağa çağırıb. Qardaş Türkiyənin və bəzi xarici KİV-lərə ön cəbhədəki son hadisələrlə bağlı geniş müsahibələr verdiyini vurğulayan millət vəkili indi əsl həqiqətləri geniş yaymalı, Azərbaycan əleyhinə yalanlara imkan verməməliyik deyib. Millət vəkili Q.Paşayevanın çağırışına cavab olaraq tədbirin təşkilatçısı Burudr Türk Ocakları başqanı çıxış edərək Burdur Türk Ocaklarının bundan sonra Azərbaycan həqiqətlərinin geniş yayılması və erməni yalanlarına qarşı mübarizədə daha da fəal rol oynayacağını deyib. Millət vəkili Q.Paşayevaya Türk Dünyası qarşısından xidmətlərindən dolayı Burdur Türk Ocakları adından plaket təqdim ediblər. Tədbirin sonunda millət vəkili Q.Paşayeva tədbir iştirakçılarına araşdırmaçı-yazar İmdat Avşarla birlikdə hazırladıqları “Karabağ hikayeleri” kitabını hədiyyə edib.\nKonfransın linkini burdan izləyə bilərsiniz.\n27.02.2017 tarixində Uncategorized içində dərc edildi. Daimi bağlantını seçilmişlərinizə əlavə edin.\tBir şərh yazın.


ATXƏM sədri dünyaca məşhur professorla görüşdü » Newscenter.az\nATXƏM sədri dünyaca məşhur professorla görüşdü\nNewscenter.az.12.10.2018. Türkiyənin İzmir bölgəsində səfərdə olan Azərbaycanlıların və digər Türkdilli Xalqların Əməkdaşlıq Mərkəzinin sədri İlham İsmayılov dünyada məhşur olan həkim, Berlin Humboldt Universitetinin Nerofizioloji və Patofizoloji kafedrasının professoru Karl Hechtlə görüşüb.\nNewscenter.az-a İctimai Birllikdən daxil olan məlumata görə, 95 yaşını qeyd edən ünlü professor dünyada sağlam yaşam və minerallarla tədavü sahəsində əsas uzmanlardan hesab olunur. Onun bu sahədə verdiyi seminarlar, mühazirələr dünyada böyük maraqla qarşılanır.\nQeyd edək ki, professor Karl Hecht mühazirələrində həmişə gənc və sağlam qalmağın sirlərini açır. Təcrübə isə göz qabağındadır; professorun özü 95 yaşında olmasına baxmayaraq həmişə təravətli, gənc və gümrah görünür.\nCəbhədə gərgin gecə 14 may 2017, 09:31\nKorporativ idarəetmə prinsiplərinin sənaye müəssisələrində tətbiqinə dair təlim keçirilib 20 apr 2017, 18:20


“Azəriqaz” Almaniyadan 200 yeni sayğac gətirib | Report.az\n“Azəriqaz” Almaniyadan 200 yeni sayğac gətirib “Azəriqaz” pilot layihəyə başlayır: Ölkəyə yeni 200 ədəd smart kart tipli sayğac gətirilib\nBildirilir ki, yaxın günlərdə pilot layihə çərçivəsində bu sayğacların test sınaqlarına başlanılacaq: “Bu günə qədər istismarda olan smart-kart tipli sayğacların istehsalçısı Fransanın “İtron-Gallus” şirkəti son açıq müsabiqədə qalib gəlməyib. Almaniyanın “Zenner” şirkətinin təqdim etdiyi bəzi məqamlar diqqət çəkib və onlar üstünlük qazanıblar. Belə ki, innovativ texnologiyalara inteqrasiya, təklif olunan münasib qiymət sərfəli şərtlər kimi qəbul olunub. Bundan başqa, “Azəriqaz” İB-nin mütəxəssislərinin tövsiyələrinə də adı çəkilən şirkət müsbət reaksiya verib”.\nYeni qaz ölçü qurğusunun menyusunda əməliyyatlar sadələşdirilib. Bütün əməliyyatlar iki toxunuşlu (sensor) düymə vasitəsi ilə aparılır. Məsələn, balans artırılarkən “A” düyməsi basılır, kart sayğaca yaxınlaşdırılır və “B” düyməsi basılmaqla vəsait sayğaca yüklənilir. Bundan başqa, əvvəlki smart-kartlardan fərqli olaraq yeni sayğacların kartlarında məbləğ qaldığı halda belə 5 dəfə ardıcıl yükləmə aparmaq mümkündür. Yəni əgər kartınızda 5 manatlıq vəsait varsa, onun üzərinə daha 5 manatın yüklənməsi üçün əvvəlki məbləğin sayğaca boşaldılmasına ehtiyac qalmır. Kredit qaz həcminin alınması da sadə üsulda icra edilir. Menyuda uyğun bölmə seçildikdən sonra bir toxunuşla kredit götürülür və dərhal sayğacın klapanı açılır. Bunun üçün başqa menyulara daxil olub hər hansı əlavə əməliyyat yerinə yetirilmir. Daha bir fərqli cəhət, klapanın açılması üçün əvvəlki sayğaclardakı kimi kipliyə yoxlanışa tələb olunan 190 saniyə geri sayım bu sayğaclarda yoxdur”.\nYeni smart-kartlar əməliyyatların arxivləşmə mənbəyi kimi də mühüm rola malikdir. Belə ki, smart-kart həm ödəniş və borclar, həm də nasazlıqlar barədə mərkəzi bazaya məlumatların ötürülməsi üçün əsas vasitə olacaq.\nQeyd edək ki, yeni sayğaclar barədə mütəmadi olaraq videogörüntülü materiallar hazırlanaraq Birliyin sosial şəbəkə ünvanlarında və mətbuatda ardıcıl yayımları təşkil ediləcək. Pilot layihənin icrası zamanı ortaya çıxan bəzi məqamlar müvafiq komissiyanın rəyindən sonra istehsalçı şirkətlə bir daha müzakirə edilə bilər.\nQurum abonentlərin nəzərinə çatdırır ki, "Azəriqaz" smart-kart tipli sayğacların alışından tam imtina etməyib. Çünki çoxmərtəbəli binalarda yalnız smart-kart tipli sayğaclar quraşdırılır. Mexaniki sayğacların quraşdırılması isə əsasən rayon, kənd və yeni yaşayış massivlərindəki fərdi yaşayış evlərində həyata keçirilir.


Ölümdən qaçış yoxdur üçün axtarış neticesi\nAxtarış Neticesi : Ölümdən qaçış yoxdur\nmalıdır. Ümrə ziyarəti ayinlərinə daxil olan Kəəbənin ətrafında dövrə vurduqdan və təpələr arasında qaçış keçirdikdən sonra, o, həcc ziyarətini yerinə yetirmək üçün ehrama girməlidir, çünki özü ilə gətirdiyi heyvan onu ehramdan çıxmağa qoymur. Çoxyaxşılıqlarmənbəyi Uca Allah zəvvarlara Onun qarşısın\n. Bu məsələ ilə əlaqədar digər rəylər də mövcuddur.\nSəəy - əs-Səfa və əl-Mərv təpəlikləri arasında qaçış həcc mərasimi və kiçik ziyarətlə ilə bağlı bir ənənədir.\nSəir – Alov, Cəhənnəmin adlarından biri.\nSəqər – Cəhənnəmin adlarından biri.\nSəlsəbil – Cənnət bulağının adı.\nSünnə - (a) Muhəmməd Pe\nəz. Bunu bir son olaraq gördüyü üçün ölümün düşüncəsindən belə qaçar. Düşünməmək onun üçün ən rahat qaçış yoludur. Halbuki fiziki qaçış ölümə bir çarə olmadığı kimi, ölümü ağılına gətirməkdən uzaq ölümdən qurtula bilmək də mümkün deyil. Bundan əlavə, ölümü ağlına gətirməmək də mümkün deyil. İnsan, h\nYerleşdirdi: *_*M_O_N_I_K_A*_* (04.06.2013 / 19:24)\nbətçi ilə xeyli söhbət elədi. Kişi ona sübut etməyə çalışırdı ki, ikiyaşlıların Sən-Kludakı növbəti qaçış yarışında II Ludunun imkanları daha böyükdür. İspaniyalı Alvares gəlib keçdi. Ravik gördü ki, o, azacıq axsayır. Bir qəzet də götürüb otağına qayıtdı. Gecə heç cür qurtarmaq bilmirdi. «Sevən ada\nbu torpağın Azərbaycan adlandırılması barədə, bu xalqın Azərbaycan xalqı olduğu barədə bir kəlmə də yoxdur. Onlar əsas bir məsələni unutmuşlar ki, rus xalqı müstəmləkə xalq deyildi. Onlar yalnız sinfi zidiyyətləri aradan qaldırmaq uğrunda mübarizə aparırdılar. Amma Azərbaycan müstəmləkə idi və hətta\ngetmişdir. İsmail ərəblərin əcdadı sayılır.\n52 Yəqub - İsanın on iki rəsulundan (elçisindən) ikisinin adı: Böyük Yəqub-əl-İncili Y\nanırsınızsa (bilin ki, Muhəmməd əleyhissəlam da Onun Peyğəmbəridir!)\n9.Lakin onlar (Məkkə müşrikləri) şəkk içində qalıb oyun oynayırlar (Allaha, qiyamətə ürəkdən inanmır\nEşitdik və itaət etdik8”, -dediyiniz zaman sizinlə bağladığı əhdi unutmayın. Allahdan qorxun. Şübhə yoxdur ki, Allah ürəklərdə olanları (qəlblərin sirrini) biləndir!\n8.Ey iman gətirənlər9! Allah qarşısında (borcunuzu yerinə yetirməkdə) sabitqədəm və ədalətli şahidlər olun. Hər hansı bir camaata q\ndə yaşaya bilər. Düzdür, inanmaq ya inanmamaq məsələsi hər kəsin şəxsi işidir və burada məcburiyyət yoxdur. Amma dindar insan ununtmamalıdır ki, inanmaqla hər şey bitmir. Allaha məhz Allahın istədiyi şəkildə ibadət etmək, halalla haramı fərqləndirmək lazımdır.\nDin dəqiq elmdir. Dinin öz möhkəm qayd\nlə yanaşı, məad da bəzi insanlar tərəfindən şübhə altına alınır. Çox vaxt «bu həyatdan sonra heç nə yoxdur», «məgər kimsə o biri aləmdən qayıdıb xəbər gətiribmi» kimi düşüncələrlə məadı inkar edənlərə rast gəlirik. Əvvəla, məad əqidəsini qəbul etmək üçün heç kimin «o biri aləmdən qayıdıb xəbər gətir\nÖlümdən qaçış yoxdur,\nAndranik qüvvələrinin Şuşanı mühasirəyə alması,\nValideynlər diqqət yanlış eynək uşaqlarda çəplik y,\nRAMAZAN AYINI FAYDALI KEÇİRMƏK ÜÇÜN 10 NƏSİHƏT,\nƏSMƏUL HUSNƏ ƏN GÖZƏL İSİMLƏRƏVVƏL ƏXİR ZAHİR B,


AFFA-da danışılmış oyunlarla bağlı seminar keçirilib - AZƏRTAC – Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi\nBu gün AFFA-nın inzibati binasında danışılmış oyunlarla bağlı seminar keçirilib.\nAZƏRTAC federasiyanın rəsmi saytına istinadla xəbər verir ki, Premyer Liqa və I divizion oyunlarına təyinat alan AFFA nümayəndələri üçün təşkil edilən seminarda UEFA-nın danışılmış oyunlarla bağlı Azərbaycan üzrə nümayəndəsi Seymur Səlimli iştirak edib. O, “Danışılmış oyun haqqında nələri bilməliyik?” və “Bizim hədəfimiz sizi və futbolumuzu qorumaqdır” mövzularında mühazirə oxuyub, eyni zamanda, maarifləndirici, hesabat xarakterli təqdimatlar edib.\nAZERTAG.AZ :AFFA-da danışılmış oyunlarla bağlı seminar keçirilib\nFIFA-nın “The Best” mükafatının təqdimetmə mərasimi dekabrda keçiriləcək\nAFFA-nın Hakimlər Komitəsinin sədri növbəti təyinat alıb


Cebhe.info xəbər verir ki, dəyişiklikliyə əsasən, reaktiv mühərriklər üçün “TC-1” markalı yanacaq, o cümlədən “KO-20” markalı işıqlandırıcı kerosin və “KT-2” markalı texniki məqsədlər üçün kerosin 15 faiz idxal gömrük rüsumundan azad edilir.\nQərar dərc edildiyi gündən 30 gündən sonra, yəni mayın 15-də qüvvəyə minir və 2020-ci il yanvarın 1-dək qüvvədədir. Qərara əsasən, reaktiv mühərriklər üçün digər yanacaq və digər məqsədlər üçün kerosinə 15 faiz idxal gömrük rüsumu isə qüvvədə saxlanılır.\nNazirlər Kabineti, həmçinin “Azərbaycan Respublikasının ərazisinə gətirilən aksiz vergisinə cəlb olunan malların aksiz dərəcələri”ndə də dəyişiklik edib.\nBelə ki, dəyişikliyə əsasən, ölkəyə gətirilən reaktiv mühərriklər üçün “TC-1” markalı yanacaq, o cümlədən “KO-20” markalı işıqlandırıcı kerosin və “KT-2” markalı texniki məqsədlər üçün kerosinin 1 tonuna 1 manat aksiz vergisi tətbiq olunur.\nBu qərar da 30 gündən sonra, yəni mayın 15-də qüvvəyə minir və 2020-ci il yanvarın 1-dək qüvvədədir. Qərara əsasən, reaktiv mühərriklər üçün digər yanacaq və digər məqsədlər üçün kerosinin 1 tonuna 80 manat aksiz vergisi tətbiq olunması qüvvədə saxlanılır.\nİran neft bazarına qaytarıla bilər