Planetin ən sürətli təyyarəsi: Lockheed SR-71 Blackbird | Technote.az\nPlanetin ən sürətli təyyarəsi: Lockheed SR-71 Blackbird\nSoyuq müharibəni qazanan ABŞ oldu. Ronald Reagan (ABŞ-ın 40-cı prezidenti) heç vaxt qələbə çıxışı etmədi amma düzü buna heç ehtiyyac da qalmamışdı. Okeanın o tayında, bizim üstümüzdə nəhəng bir quruluş məhv olurdu. Reagan hakimiyyəti soveti o qədər zəyiflətdi ki, bütün bir quruluş 2 il sonra diz çökdü. DEA agentlərini və CİA-i Kolumbiyaya göndərib Escobarın ölüm hökmünü çıxardı. ABŞ-ın 40-cı prezidenti “US” tarixindəki ən güclülərindən biriydi, hətta o qədər yaxşıydıki, demokratlar belə onu sevirdi. Hər nə qədər Reagan-dan yazmaq ürəyimdən keçsə də bu günki, mövzumuz Reagan sisteminin texnologiyayaya gətirdiyi ən sürətli qurğudur. Və bu qurğunun bu qələbələrə necə təsir etdiyi.\nSoyuq müharibə dövründə peyklər bu günki qədər inkişaf etməmişdi.Ona görə də düşmənin yerini müəyyən etmək üçün yuxarıdan baxan bir gözə ehtiyyac varıydı.\nYüksəksürətli sərnişin təyyarəsi Skreemr\nAmerikanlar ilk öncə o vaxtki qırıcılarda istifadə olunan mühərriklə yerdən 100km yüksəkliyə qalxmaq üçün kiçik ölçülü bir təyyarə hazırlamaq fikrindəydilər. Amma sonra fizika qanunlarını xatırladılar və SR-71 Blackbird proyektinə start verildi.\nBlackbird-ün tək işi hərbi məlumat toplamaqıydı. Amma bu işi görərkən düşmən onu görməməli və ən əsası vurmamalıydı. Ona görə də Blackbird görünməz və eyni zamanda inanılmaz dərəcədə sürətli olmalıydı.\nStealth sistemi SR-71-i düşmən radarlarına qarşı görünməz edirdi amma birdən sistem özünü doğrultmasa? Onda Blackbird-ün əkiz mühərrikləri ən yaxşı bacardıqları işi yerinə yetirirdilər: Sürətli uçmaq.. Çox sürəti uçmaq. Bu təyyarə o qədər sürətliydi ki, ona qarşı göndərilən raketlərdən daha sürətli hərəkət edərək gözdən itirdi. Blackbird-ün maksimum sürəti saatta 3.540 km idi. Maksimum sürət limitinə çatdıqda qanadlarında və burnunda istilik səviyyəsi o həddə çatırdı ki, bazaya qayıdanda ərimiş metalın arasından benzin axıdırdı.\nABŞ cəmi 32 ədəd Blackbird istehsal etdi. Bunlardan 12-si qəza nəticəsində məhv oldu amma heç biri düşmən tərəfindən vurula və ya ələ keçirilə bilmədi. Uncle Sam 1966-cı ildən 1998-ci ilə qədər Blackbird-dən istifadə etdi. Düşmən bazalarının müəyyən olunması, əməliyyatlarda əsgərlərə düşmən mövqelərinin çatdırılması və hücum üçün optimal variantların müəyyən olunması. Bunlar Blackbird-ün müharibə vəziyyətində göstərdiyi saysız bacarıqlarından bir-neçəsi idi.\nBu gün isə Lockheed SR-71 Blackbird hanqarlarda, muzeylərdə saxlanılır. Onun gördüyü işləri peyklər çox daha asan şəkildə yerinə yetirirlər. Amm bu cihaz hələ də tarixdəki ən sürətli təyyarə olaraq qalır.\nən sürətlli təyyarə


Yol polisinin “Diqqət uşaqlar!” aylığı yekunlaşıb – Xalq.Az\nYol polisinin “Diqqət uşaqlar!” aylığı yekunlaşıb\nYeni dərs ilinin başlanması ilə əlaqədar olaraq, Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin rəhbərliyinin göstərişinə əsasən 2019-cu ilin sentyabr ayının 15-dən oktyabr ayının 15-dək respublika ərazisində “Diqqət uşaqlar!” adı altında hərəkətin təhlükəsizliyi aylığının keçirilməsinə start verilmişdir.\nXALQ.AZ xəbər verir ki, respublikanın təhsil müəssisələrinin yerləşdiyi ərazilərdə, habelə uşaq və yeniyetmələrin toplaşdığı yerlərdə, onların hərəkət marşrutlarında yol şəraiti müayinə olunmuş, hərəkətin təhlükəsiz təşkili nəzərə alınmaqla müvafiq tədbirlər, o cümlədən yeni yol nişanlarının qoyulması, köhnələrinin yenisi ilə əvəzlənməsi, eləcə də silinmiş və ya ümumiyyətlə mövcud olmayan nişanlanma xətlərinin çəkilməsi təmin edilmişdir.\nAzərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyinin aidiyyətli qurumlarının bilavasitə iştirakçılığı ilə baş tutan belə görüşlər zamanı innovativ vasitələrdən istifadə etməklə təhsilalanlara mövzu ilə bağlı geniş məlumatlar verilmiş, maraqlı söhbətlər, viktorinalar təşkil olunmuş, fəallıqları ilə fərqlənən məktəblilərə hədiyyələr təqdim edilmişdir.\nDİN-in Baş Dövlət Yol Polisi İdarəsinin təşkilatçılığı ilə Bakı şəhəri 1 nömrəli Uşaq-Gənclər İnkişaf Mərkəzində keçirilən növbəti görüş isə “Diqqət uşaqlar!” adlı təhlükəsizlik aylığının başa çatmasına həsr olunmuşdur.\nTədbirdə Baş Dövlət Yol Polisi İdarəsinin şöbə rəisi, polis polkovnik-leytenantı Rüfət Quliyev, Bakı Şəhər Dövlət Yol Polisi İdarəsinin şöbə rəisi, polis polkovniki Vaqif Əsədov, mərkəz rəhbərliyinin, eləcə də şagirdlərin iştirakı keçirilən tədbirdə çıxış edənlər “Diqqət uşaqlar!” adlı təhlükəsizlik aylığının keçirilməsinin əhəmiyyətindən danışıblar. Bildirilib ki, maarifləndirmə xarakterli tədbirlərin həyata keçirilməsi olduqca vacibdir və bu tip tədbirlərin uşaq və yeniyetmələr arasında yol hərəkəti mədəniyyətinin formalaşmasına mühüm töhfələr verir.\nDaha sonra “İdrak” liseyinin və Bakı Şəhər 1 nömrəli Uşaq Gənclər Mərkəzinin şagidlərinin iştirakı ilə yol hərəkəti təhlükəsizliyə dair maraqlı səhnəciklər göstərilib.\nTəhsil işçiləri, valideynlər, ictimai qurumların nümayəndələri də cəlb edilməklə ümumi təhsil müəssisələrində təbliğat-təşviqat və maarifləndirmə xarakterli tədbirlərin keçirilməsi isə təhlükəsizlik aylığının əsas leytmotivini təşkil olunub\nÖncəki xəbər Nazir müavini səfirə orden təqdim etdi\nSonraki xəbər 16 oktyabr – Ümumdünya Qida Günüdür


Emulsiya edən qarışdırıcı, doldurma maşını, qarışdırıcı qab - Maksvell\nAerosol doldurma maşını\nYuyucu maşın hazırlayan maşın\nYapışqan doldurma maşını\nİstilik qarışdırma qabı\nYüksək qayçı qarışdırıcı\nVakuum cüt planetli qarışdırıcı\nVakuum emulsiya edən qarışdırıcı\nVakuum Planetar Mikser\n10 ildən çox təcrübə\nAğlabatan, sabit və dəqiqdir\nSatışdan sonra vaxtında və səmərəli\nbizə xoş gəldiniz\nƏn yaxşı keyfiyyət məhsullarını təklif edirik\nWuxi Maxwell Automation Technology Co, Ltd bir milyon ABŞ dolları dəyərində sərmayə qoyur. Wuxi Yüksək Texnologiyalar Sənaye Bölgəsindəyik. Əsasən kosmetik, tibb, qida, kimya sənayesi ilə məşğul oluruq və birlikdə inkişaf, istehsal və satışları birləşdiririk.\n(Əsas məhsullarımız; vakuum emulsiya edən maşınlar, doldurma maşınları, etiketləmə maşınları, paslanmayan poladdan hazırlanan reaktorlar, planetar qarışdırıcılar, kırıcılar, hidravlik boşaltma presləri və s.)\nWuxi, Şanxay şəhərinə - Çinin ən böyük şəhərinə yaxın bir gözəl şəhərdir. Beləliklə, Şanghai limanından dünyaya mal daşınması üçün əlverişlidir.\n1000 L vakuum emulsiya edən qarışdırıcı\n350L 650 L vakuum emulsiya edən qarışdırıcı\n100L 200L L vakuum emulsiya edən qarışdırıcı\n30L 50L 100L vakuum emulsiya edən qarışdırıcı\nVAKUUM EMULSIFYING Maşın\nSadə, rahat və qənaətcil bir doldurucu maşındır.\nFULL-AUTO PLASTİK KUPÇALARI DƏYİŞİRİLİR VƏ MƏQSƏL Maşın\nMövcud boru doldurma və bağlama maşınının bağlanması, boru tutması və doldurma mexanizmini təhlil edirik.\nDAĞLI PLANET MIXER\nƏsasən beton qarışdırıcılar, beton qarışdırma stansiyası və beton nasos və digər tikinti maşınları ilə məşğuldur.\nMaxwell Sənaye, əczaçılıq vasitəçiləri üçün avadanlıq istehsal etdi\nTibb insan və heyvandarlıq xəstəliklərinin qarşısının alınması, müalicəsi və ya diaqnozu hazırlanan maddə və ya hazırlıqdır. Mənbə əsasında dərmanı təbii və sintetik dərmanlara bölmək olar. Təbabət də xəstəliyin qarşısını alır, xəstəlikləri müalicə edir, ağrıları azaldır, sağlamlığı yaxşılaşdırır ...\nRəng lifinə və ya digər materiallara istifadə olunan boyalar iki növə bölünür - təbii boyalar və sintetik boyalar, o cümlədən reaktiv boyalar, vat boyaları, kükürd boyaları, ftalosiyan boyaları, oksidləşmə boyaları, kondensasiya boyaları, dağılma boyaları, turşu boyaları və s. Piqment bir toz materialıdır ...\nÇin tədarükçüsü yüksək keyfiyyətli plastik sürüşmə\nMəhsul sorğusu üçün\nTexnologiya və ya satış sonrası\nünvan:NO.2-300 BLOCK4, TEXNOLOGİYA PARK, CHANGJIANG ROAD34 #, YENİ RAYON, WUXI ŞƏHƏR, JIANGSU TƏMİZİ, Çin


Cinayət və Cəza...- TƏHLİL » Manera.Az\nCinayət və Cəza...- TƏHLİL\nTarix:2-10-2017, 20:39 Baxış Sayı:155\nİnsanın müqəddəs ölmək hüququ var, amma\nmüqəddəs öldürmək hüququ heç kimə verilməyib.\n“İçirəm, çünki bərk əzab çəkmək istəyirəm”.\n“О, çох uzağa getməyəcəkdi; o, hətta yaşadığı evin darvazasından oraya neçə addım olduğunu da bilirdi: düz yeddi yüz otuz addım idi”.\nBu cümlələr Fyodor Mixayloviç Dostoyevskinin məhşur “Cinayət və cəza” romanındandır.Romanın personajları müxtəlif təbəqələrdən olan bədbəxt insanlardır. Kasıblıq ucbatından universteti yarımçıq buraxmış Raskolnikov“asan” yolla pul əldə etmək istəyir ki, təhsilini davam etdirsin. Oxucu romanın elə ilksəhifələrindənsanki qapılarının hamısı qıfıllanmış sehirli evə düşür. Yəni Raskolnikovelə bir şəraitdə təqdim olunur ki, onun öz arzularını ləyaqətlə həyata keçirmək imkanı yoxdur.Ölkə o vəziyyətdə deyilki, iş tapılmasın, xeyir, həmişə iş tampaq olar. Lakin qazanılacaq məbləğ acından ölməməyə təminatverir, yaşamağa, əsla. Raskolnikov qəpik-quruşla arzusunu gerçəkləşdirəcəyinə ümid bəsləmir. O, öz məqaləsində insanları iki qrupa ayırır ki, birincilər adi adamlar, ikincilər adi olmayanlar, yəni ideya sahibləridir. Insanların iki qrupa bölünməsində yalnış heç nə yoxdur. Yalnışlıq ondadır ki, qəhrəmanın fikrinə görə, adi adamların adi olmayanlara əbədi borcu var.\nOxumaq, inkişaf etmək istəyi bir yanğıdır, asanlıqla söndürmək olmaz. Bu mənada Raskolnikovu başa düşmək mümkündür,lakin “borc” məsələsindəo, sələmçi qadından əvvəl ədaləti baltalayır. Sabiq tələbə düşünür ki, özünün yerində Napoleon olsaydı və ona karyerasını başlamaq üçün bircə qarını öldürmək lazım gəlsəydi, neyləyərdi? O, dərk etməyə başlayır ki, Napoleon qarıya cınqırını çəkmək imkanı vermədən öldürərdi. Bəli, Bonapart, bəlkə də, belə edərdi, fəqət bir məsələ var ki, Napoleonu ideya insanları sırasına aid etmək kökündən səhvdir. Napoleon gerçək dünya uğrunda döyüşür, lakin ideya sahiblərininin mövcüd dünya ilə bağlılıqları sağ qalmaları üçün tələb olunan cüzi ehtiyacdan ibarətdir.Başqa sözlə, düha sahiblərinin həyata keçirməyə çalışdıqları ideya cəmiyyətin xilasına yönəlir, bəşəriyyətə xidmət edir, ayrı-ayrı insan qruplarına yox. Bəşəriyyətin əsas hissəsi Raskolnikovun adilər qrupuna aid etdiyi adamlardır. Onun insanları bir-birindən fərqləndirmək bölgüsü tapmacaya bənzəyir və xəyalpərəst tələbəninbütün məşəqqətləri də elə bu yalnış təsəvvürdən başlayır. Hər bir canlının yaşamaq hüququ və hər kəsin fiziki toxunulmazlığı deyə ədalət güvənliyi var. Raskolnikov müharibədə saysız-hesabsız adam öldürənlərin cəzasız qalmasını əsas gətirərək, sələmçini öldürməyi adi hadisə hesab edir. O, müharibədə baş verənlərlə tək-tək adamlar arasında baş verənləribilmədən eyniləşdirir. Müharibələr ədalətli və ədalətsizə bölünsələr də, qələbə çalmaq üçün ədalət yox, güc lazımdır. Güc dövlətini kim cəzalandıracaq, cənab Raskolnikov? Dünyanımüharibələrsiz, ölümlərsiz, yəni idarə etmədən öz başına buraxmaq nə qədər təhlükəli olsa da, Dostoyevski hər cür savaşın əheyhinə çıxır. O, insanımahiyyəti etbarilə cinayətdən maksimum uzaqlıqda təsəvvür edir.\nƏsər boyu oxucunun gözü önündə son dərəcədə pozulmuş cəmiyyət təsvir olunur; söyüşlə danışan adamlar, görünüşü ürək bulandıran yeməkxanalar, ac uşaqlar, fahişəliyin azad tüğyanı, əlifba sırası ilə baş alıb gedən xəstəliklər, çirkli hotellər, sonsuz sayda intiharlar, tamah məqsədilə törədilən qətllər, həmişə açıq olan kəsif qoxulu içki dükanları, gecə saatlarında sərxoş adamların küçələrdə dözülməz hay küyü və s. baş alıb gedir.Yuxunun şirin vaxtında səs-küyə oyanmaq məcburiyyəti Raskolnikovun ruhi vəziyyətini pisləşdirsə də, ona “alçaldılmışların xilaskarı, zəiflərin təsəllisi olmaq üçün” əxlaq qanununu pozmaq bəraətiverilməmişdi.\nRaskolnikov sələmçi qadını öldürüb, guya əldə etdiyi sərvətlə “alçaldılmışların” qürurunu müdafiə edəcəkmiş. “Zəiflərə təsəlli olmaq” gözəl ürəkli, yumşaq qəlbli insanlara aiddir.Təsadüfi deyil ki, uşaqlarişgəncə mənzərələrindən daha tez sarsılır, hətta ömürlərinin sonuna qədər ağrısı keçməyən yara qazanırlar. Çünki həyatın əsl üzüonlara tanış deyil, ürəkləri hələ bərkiməyib. Heç ürəyi yumşaq insan düşünülmüş şəkildə qatil ola bilərmi? “Ac qılınca çapar”, deyirlər, lakin Raskolnikovu adam öldürməyə vadar edən qüvvə aclıqmı?\nNapoleon üçün insan öldürmək, tutaq ki, milçək öldürmək qədər asandır. Tutaq ki, o, adam öldürməkdən əzab çəkmirdi. Lakin cəza təhlükəsi yaranarsa, onun hansı hissləri keçirəcəyi Raskolnikova məlumdurmu? Bəs o, özü necə? Hamıya yanan “yumşaq ürəyi” sələmçi qadına niyə rəhm etmədi? İki qadını baltalayıb qarət etdiyi pulla kimə kömək etmək istəyirdi? Onun kömək etmək istəyi oxucuya, “... yaz gələr, yonca bitər” məsəlini xatırlatmırmı? İnsanlara kömək etmək istəyən adam heç insan baltalayarmı? Axı bu insanların bir-birindən fərqləri nədədir? Təkcə elə ondadır ki, birinin pulu var, o birinin yox, ya biri cavandır, o biri qoca?Axı sələmçi qadın oğurluq etmirdi. Girov qarşılığında sələmə pul vermək dində günah sayılsa da o, heçkimi heçnəyə məcbur etmirdi. Həm də sələmçiqadın varidatınıN. quberniyasında yerləşən monastıra vəsiyyət etmişdi. Deməli, onun pulları ölümündən sonra günahlarının “monastrda yuyulması” üçün xərclənəcəkdi.Bəlkə də, qarının qəddarlıqla baltalanması günahların ölümdən əvvəl yuyulmasına vaciblik işarəsidir.\nRaskolnikov yeməkxanaların birində içki düşkünü olduğu üçün dövlət qulluğundan qovulmuş Marmeladovun öz faciəvi həyatı – sarı bilet almış qızı, ac uşaqları, vərəmli qadını haqqında söhbətlərini dinləyir. Onu da öyrənir ki, beş-altı həftə əvvəl yazıqları gəldiyi üçün Marmeladovu yenidən qulluğa götürüblərmiş. Bəs Semyon Zaxarıç neyləyir? Elə ilk məvacibinin hamısını içkiyə xərcləyirki, sərxoşluqdan işə gedə bilməyib həm ailədə, həm də işdə sonuncu etibarınıitirir. Nəzərə alsaq ki, ideal cəmiyyət yoxdur və olması da mümkün deyil, yəni bunu özünə dərd eləmək olmaz, onda Semyon Zaxarıç Marmeladovun uğursuzluqlarına səbəb mütəmadi sərxoşluğun öldürdüyü qeyrət hissi deyilsə, bəs nədir?\nMarmeladovun qızı Sonya fahişəliklə məşğul olmağa başlayır. O, cəmiyyətin ən günahsız qurbanıdır. Məgər Peterburq kimi böyük şəhərdə namuslu iş tapmaq mümkün deyildi? Əlbəttə ki, mümkün idi. Bəs niyə o, namusunu satır? Guya namusunu satmaq qadın üçün asan işdir?Dostoyevskinin cavabı isə çox sadədir; iş axtarıb tapmaq müəyyən vaxt tələb edir; uşaqlar isə aclığa tab gətirə bilməzlər. Odur ki, Sonya ən asan yolla ən tez zamanda ən çətin işin qulpundan yapışır.\nRaskolnikovu qatil olmaq fikri elə çaşdırır ki, bir-birindən qorxulu yuxular görməyə başlayır və son dərəcə pintiləşib səliqəsini itirir. Lakin görkəmindən heç də narazı deyil. Bir məsələ üzərində həddindən artıq öz diqqətini toplayan bəzi monomanlar kimi hamıdan gizlənməyə çalışır. Dalandarın anasından gətirdiyi məktubun mətni onun sağlam olmayan ruhunadaha da əziyyət verir: – Gör anam mənə nə yazır: “Rodya, Dunyanı sev, o səni özündən çox istəyir: yoxsa qızını oğluna qurban verməsi, buna razılaşması ona vicdan əzabı verir? – Sən bizim pənahımızsan, sən bizim həyatımızsan! Ah, ana!..” Əvvəlcə qəti qərara gəlir ki, bacısının Lujinə ərə getməyini əngəlləməlidir. Sonradan fikrinə qarşı çıxır: “Olmayacaq? Bunun olmaması üçün sən nə edəcəksən? Qadağan edəcəksən? Buna sənin nə haqqın var? Bu haqqı əldə etmək üçün sən onlara nə vəd edə bilərsən? Universteti qurtarandan, özünə qulluq tapandan sonra bütün taleyini, bütün gələcəyini onlara həsr edəcəyinimi? ... On ildən sonra?”Əsərin bu yerində oxucunun yadına Marmeladovun içkixanada söylədiyi uzun monoloqdan bir cümlə düşür:“Möhtərəm cənab, daha gediləsi bir yer qalmayıb sözünün nə demək olduğunu başa düşürsünüzmü?” Amma Raskolnikovun hələ getməyə yeri qalmışdı və ora getməkdəçox israrlı idi.\nBulvarda rastlaşdığı təhqir olunub küçəyə atılmış sərxoş qızı Raskolnikov ikinci dəfə təhqir olunmaqdan qorumağa çalışır. Hətta cibindən sonuncu abbasını çıxarıb qaradovoya verir ki, qızı evlərinə sağ-salamat ötürsün. Anasının göndərdiyi bütün pulu Marmeladovun dəfninə xərcləsə də, xeyirxahlıqla bədxahlıq arasındakımənəvi tarazlığını saxlaya bilmir. Tərəzinin gözləri dayanmadan qalxıb-enir. Bunun başlıca səbəbi özündən olanlara qarşı mərhəmət, özündən olmayanlara, səbəbli-səbəbsiz, nifrət hissidir. Rodion Romanoviç adam öldürməyin çox şərəfsiz iş olduğunu bilir, amma yenə də nəfsinə uduzur. Özündə belə bir təsəvvür yaradır ki, sələmçi qadın adam yox, adicə bitdir. Təsadüfən eşitdiyi söhbətlər– içki dükanında bir tələbənin sələmçi qarının yaşamaq haqqı olmadığından söz açması, K. küçəsinin tinində meşşan və arvadının Lizaveta İvanovnanı növbəti gün saat yeddidə harasa dəvət etməsi onun qarət haqqındakıplanlarını daha da möhkəmləndirir.\nRaskolnikovun daxilində iki Raskolnikov döyüşür. Onlardan biri cəsarətli, o biri dovşan kimi qorxaqdır. Sələmçi qadını öldürüb ondan qarət etdiyi pullarla özünü ağ günə çıxarmaq istəyən personaj arada vicdanı ilə üz-üzə gəlir və nəetdiyinin fərqindədir. Lakin tamah hissi alicənablıq hissini üstələyir. O, qətli törədir. Hətta izi itirmək üçün cinayətin üstünə gəlib çıxmış dilsiz-ağızsız Lizavetanı da baltalayır. Halbuki, onun varlanmaqda məqsədi, inandırıcı görünməsə də, Lizaveta kimilərinə kömək etmək idi. Raskolnikov oxucuda düzgün olmayan təssəvür yaradır ki, qarını tamah səbəbindən deyil, ideyasını həyata keçirmək üçün öldürür. Lakin qarətdən keçən istənilən yol tamaha söykənir və şöhrət hissinin özü də tamahın br növüdür. İnsandan böyük ideya varmı? Bütün ideyalar varlığın problemini həll etməyi nəzərdə tutursa, bəs varlığın məhvindən keçən yol hara aparır?\nƏsərdə qarşısı alınmayan proseslərin, ixtiravə kəşflərin təsadüfi, ya qeyri-təsadüfi ölümlər hesabına gerçəkləşməsi təssüf hissi ilə qarşılanır. Hər bir ixtira bəşəriyyətin inkişafına xidmət eləyir. “Ata-babadan miras qalan qədim qanunları” müfəssəl qayda yaratmaqla pozmaq cəmiyyətin sağlam formalaşmasına yönəlmiş addımdır və yazıçı, məqsəddən asılı olmayaraq,qətllərin əleyhinədir. Dostoyevcki başa salmaq istəyir ki, insanın müqəddəs ölmək hüququ var, amma müqəddəs öldürmək hüququ heç kimə verilməyib.\nRodion Romanıçın qarətdən sonra xəstəliyinin ikinci mərhələsi başlayır.Cinayətin yaratdığı daxili gərginlik rəftarında, adamlara münasibətində açıq-aydın özünü göstərməyə başlayır. Onu “qan” tutur. Cəzanın vahiməsi, həbs olunmaq qorxusu ruhunu sarsıdır. Sarsıntı orqanların fəaliyyətini pisləşdirir ki, müxtəlif qarabasmalar, qulağa gələn cürbəcür səslər bu kimi pisləşmələrin fəsadlarıdır: “Bəlkə də, mənim bütün paltarım qana bulaşmışdır” və s.... Qarətçinin tamqəddarlaşmamış ürəyi boşluğa düşən kimi özünü sorğu-suala tutur. Amma bu sorğu-sualın yaranmasına səbəb peşmançılıq deyil, burnunun ucunda hiss etdiyi cəza təhlükəsidir. Sələmçinin ölümündən sonra Raskolnikovun yadınaNapoleon düşmür. “Görəsən, Napoleon indi mənim yerimdə olsaydı, neylərdi?”, sualı onun fikrini məşğul etmir. Napoleon Raskolnikov kimi aciz və qorxaq olmasa da, cəza qarşısında özünü necə aparacağını mühakimə etmədən söyləmək çətindir və çox güman ki, onun da dayaq nöqtəsi laxlayacaqdı.\nRazumixinin həyat tərzində mövcud quruluşa məxsus nümunəvilik, yaxşı insan olmaq üçün cəmiyyətin nəzərdə tutduğu bütün cəhətlər var; bəzən heç kəsə möhtac olmamaq üçün hər kəsə haqqını tapdalamağa imkan verəcək qədər. Ümumiyyətlə, Dostoyevski “Cinayət və cəza”nı qələmə aldığı illər Rusiyanın kənd və şəhərlərində iqtisadi vəziyyət o qədər də ürək açan deyildi. Siyasi stabillik pozulmuşdu. Əhali arasında qeyri-bərabərlik hökm sürür, orta vəziyyət, demək olar ki, sıradan çıxmışdı. Üz-üzə, yan-yana, qapı-qapıya yaşayan varlılar və kasıblar təbəqəsi mövcud idi ki, varlılar varlanır, kasıblar kasıblaşırdılar.Yazıçınındiqqət yönəltdiyi əsas məsələlərdən biri ondan ibarətdir ki, körpələrin ac yatdığı, azyaşlıların namus satdığı ölkələrdə varlılar xoşbəxt ola bilmirlər. Elə bil onların həyatdan məmnunluq hissləriayaqyalın uşaqlarınoynadığı küçələrdən keçdikləri vaxt duyduqları ikrah hissinə bulaşır. Yəni “yetimin haqqını yemək olmaz” məsələsi, ilahi ədalətin gözə görünməyən qələbəsi, yazılmayan qanunun öz-özünə icrası baş verir. Söhbətin bu yerində açıq gözlü oxucu, yəqin ki, Svidriqaylovun intihar etməsini xatırladı.Ölümündən bir neçə saat əvvəl yarı yuxulu, yarı oyaq vəziyyətində Arkadi İvanoviçin gözünə əlləri sinəsində çarpazlanmış, islaq saçlı, on dörd yaşlı bir qızın gül-çiçəklərlə bəzənmiş tabutu görünür. Lakin tabutun ətrafında nə dua oxuyan, nə də yanan şam var. Qız suda boğulmuşdu. Hotelin pəncərəsindən yağışlı, küləkli havanı seyr edən Svidriqaylov keçmişdə baş verən intihar hadisəsini xatırlayıb o zaman təəssüf hissi keçirir ki, səmimiyyəti ilə istehzası bir-birinə qarışır:\n“ ... o təhqir olunaraq özünü məhv etmişdi; bu həqarət onun gənclik, uşaqlıq şüurunu dəhşətə gətirmiş, heyrətə salmışdı, onun mələkcəsinə təmiz ruhunu, heç günahı olmadan, alçaltmışdı, onun sinəsindən son ümidsizlik fəryadını qoparmışdı; onun fəryadı eşidilməmişdi, dadına çatan olmamışdı, qaranlıq bir gecədə zülmət içində onun isməti həyasızcasına ləkələnmişdi: onda hava soyuq idi, rütubət idi, qar əriyirdi, külək əsirdi”...\nDostoyevski qadınları sevir və oxucuya da sevdirməyə çalışır. Onun personajları arasında məkrli qadın obrazı yoxdur. Əsər oxucuda belə fikir yaradır ki, qadınları pis olmağa vadar edən cəhətlərdən biri və birincisi, düşdükləri mühitdir. Ziyalı humanizmi, bəşəri qayısı ilə yazıçı qadını yox, onu bədbəxt edən şəraiti lənətləyir. O, sanki qadınlarla uşaqlarıeyniləşdirir və qadınlardakı mənfi cəhətləri düçar olduqları ağır şəraitə uyğunlaşmamaq refleksiyası kimi izah etməyə çalışır. Ölməmək mümkünsə ölümün gözünə necə sakit baxmaq olar? Katerina İvanovna ərinin əyyaşlığı ucbatından əsəbi xəstə, ac-yalavac qaldığı üçün vərəmli deyildimi?\nSonya təhsil almasa da, İncili oxumağı sevir. Göz açdığı mühitin və İncilin təsiridir ki, o, dözməyi yaxşı bacarır. Öz hüquqları haqqında susub özgəhüquqlarını qanun keşikçisi kimi müdafiə edən sarı biletli qız, bəlkədə, bu xüsusiyyətinə görə oxucuda nifrət hissi oyatmır.\nRaskolnikovun bulvarda rast gəldiyi sərxoş qızın acınacaqlı vəziyyətikişi xislətinin fürsət düşən kimi istəyini həyata keçirmək rəzilliyinin nümunəsidir. Belə anlarda qəddarlığın həddi-hüdudu olmur.\nLizavetta yaradılış etbarı ilə ev heyvanından fərqlənmir. Zaman-zamanvəhşiləşə də bilər, lakin heyvan olaraq qalacaq. Çünki dünyaya özünü insan kimi idarə etmək şüurunda gəlməyib.\nTipik rus qadını Nastasiya adicə qulluqçudur. Raskolnikova ürəyiyananlıq etməsi, həm təbiətindəki mülayimlikdən, həm də əks cinsə qarşı duyduğu xoş hisslərdən qaynaqlanır. İstəsə belə,çiçəkləriqorumaq üçün ləklərin kənarına tikan toxumu əkə bilməz.\nƏsərdə heç kimə zərər vurmaq niyyətində olmayan Alyona İvanovnanın rəhmsizliyi nəzərdən yayınmır. Onu “cuhud kimi pullu” olmaqda günahlandırırlar.\nPraskovya Pavlovnaəziyyət çəkir, lakin sahibəyə sonyaların, katerinaların düçar olduqları yoxsulluq yox, təmin olunmamış hissləri əzab verir. Raskolnikov qadının “xoş damarını tutmaq” istəsəydi, çox güman ki, onlar arasında heç bir münaqişə yaşanmayacaqdı.\nPulxerya Aleksandrovna fədakar anadır. Raskolnikovun təhsilini başa vurması, müvafiq qulluqda çalışması üçün mümkün olan bütün vasitələrdən yararlanmağa çalışan qadın oğlunun həbsxanaya düşməsinə tab gətirməyib ölür.\nRaskolnikovun karetaçı tərəfindən şallaqlanması tacir arvadının ürəyinə toxunur və o, təəssüf hissini sabiq tələbənin ovcuna pul qoymaqla ifadə eləyir.\nHətta Svidriqaylovun haqqında “arvadlar hər şeyə qabildir”, söylədiyi Marfa Petrovna da məkrli qadın deyil. O, günahsız Dunyanı və günahkar Svidriqaylovu təmizə çıxarır. Savab ilə günah bir-birini islah etdiyi üçün azadlığını satın aldığı qatilin növbəti qurbanı özü olur. Çünki canini cəzadan yayındırmaqla onun günahını öz üzərinə almışdı.\nHaqsızlığa uğrayan Avdotya Romanovnaxeyirxah, ədalətli, təkəbbürdən uzaq, həyat sevərdir. Qardaşının taleyinə biganə qala bilmədiyi üçün ona kömək məqsədilə vəziyyətdən çıxış yolunu Lujinə ərə getməkdə görür. Lakin son anda ləyaqətini izdivacından üstün tutan Dunya sonsuz ehtiyaclarına baxmayaraqSvidriqaylovun pulundan da imtina edir.\nSvidriqaylov Peterburqa Avdotya Romanovnanın ardınca gəlmişdi. O, bu qadını sevirmi, yaxud sevgi hissi ona tanışdırmı? Əlbəttə, oxucu əsərin yaşatdığı duyğulara istinadən “yox”, deyə cavab verəcək. Çünki Svidriqaylovda “kişi xəstəliyi” var. Bu xəstəliyə yoluxanlarbarmaqlarını tuşladıqları qadınlara maksimun yaxınlaşmaq cəhdindənözlərini saxlaya bilmirlər. Nəticədə “sevdiklərini” olmazın məhrumiyyətlərinə düçar edirlər ki, Svidriqaylovun timsalında Dostoyevski bu yaramazlığı özünəməxsus ustalıqla cərəyan etdirir. Lakin əsərdə diqqətdən yayınmayan çox incə məqam var. Svidriqaylov təcavüz etməkdən son anda özünü saxlayır. Əlbəttə, insani nöqteyi-nəzərdən, bu, belə olmalıdır. Hətta iki qadını baltalayan Raskolnikov da qadın zorlamağı, zənnimcə, bacarmazdı. Bu anlarda Fyodor Mixayloviçin ecazkar qələmi insanisərhədləri aşa bilmir. Yazıçının qadın toxunulmazlığı ideyası, qadını hifz etmə manerasıəsərin ana xəttinə çevrilir. Dostoyevski qadın obrazlarını müvafiq şəraitin tələbinə uyğun olaraq, lakin istəmədən, sevə-sevə öldürür.\nFyodor Mixayloviçin gərgin həyatı, ağır ailə vəziyyəti, borclu düşməsi əsərin ruhuna təsirsiz ötüşmür. “Cinayət və cəza” bir qrup yoxsul, xəstə, işsiz adamların timsalında öz dövrünə və öz dövründən ən uzaq gələcəyəkimi davam edəcək həyati gerçəkliyi əks etdirir. Əsərin ədəbi ölməzliyinə səbəbəbədi aktuallığıdır.\nDostoyevski polis əməkdaşlarını, yaxşı və pis cəhətlərindən asılı olmayaraq, qanunun müsəlləh əsgərləri kimi təqdim edir. Bu barədə yazıçının şübhə doğurmayan səmimiyyəti oxucuda şübhə oyadır: “Əgər qanun keşikçiləri qanunun icrasını ləyaqətlə həyata keçirirsə, onda cinayətin çoxalmasına səbəb nədir?”Romanda cərəyan edən hadisələr inqilabi şəraitdən xəbər verir, lakin Dostoyevskiqurtuluş yolunuinqilabda görmür.\nSüjetin təlqin etdiyi mühüm cəhətlərdən biri də odur ki, cəmiyyətin necə olmasından asılı olmayaraq, günahkar insanın özüdür. İnsan haqqı unutmamalı, dini qaydalara əməl etməli, Allaha itaətkar olmalıdır. Əlbəttə, itaətkarlıq insana xoşbəxtlik vəd etməyəcək, amma əvəzində vicdan təmizliyi bəxşiş edəcək ki, onu cani olmaqdan qoruyacaq.\nRaskolnikovun qadını öldürməmişdən əvvəl tərəddüd etməsi, öz əməlini pisləməsiilk dəfə cinayət edən istənilən adamda ola bilər. Çünki adamlar anadan cani doğulmur, cinayət edə-edə günaha alışırlar. Cinayətkarın təşvişə düşməsinin digər səbəbi qeyri-müəyyənlikdir. Qanunususduracaq arxası olmayan canininəticənin necə olacağı həmişə qorxutmalıdır.\nDürüst olmayan insanın beyni istənilən iradın müqabilində sürətlə özünü müdafiə “barrikadası” qurur. Yəni düzgün olmayan hərəkətinə elə “tutarlı” səbəb göstərir ki, irad tutanın razılaşmaqdan ayrı yolu qalmır. Əsərdə polislərlə müttəhimlər arasında gedənvə bir çox digər mübahisələrdən aydın görünür ki, belələrinə haqlı olmadıqlarınıbaşa salmaqetdikləri cinayəti sübut etməkdən qat-qat çətindir.\nRaskolnikov “Budda sayağı” “dünyanı seyr” eləyəndən sonra belə nəticəyə gəlir: “Əgər mən səhv edirəmsə, əgər doğrudan da, ümumiyyətlə, bütün bəni-adəm, yəni insan övladı alçaq deyilsə, deməli onda yerdə qalan hər şey mövhümatdır, yalnız qorxudur, heç bir hüdud-filan yoxdur və elə belə də olmalıdır”. Bu yerdə Dostoyevski düşüncələrinin fəlsəfi labirintinə düşür. Oxucu yenidən özünü qapılarının hamısı qıfıllı evdə hiss edir. Açıq qapı tapmaq ümidi ilə fırlanan mütaliəçi hər dövriyyədən sonra başlanğıca qayıdır. Yazıçı labirintdən yeganə çıxış yolunuAllaha məhəbbətdə görür.Allaha gedən yol qəlbin səyahətindən başlayır. Adi gözlə görünmədiyi üçünbağlanmaqtəhlükəsiyoxdur və bütün qapılar bağlı olanda yeganə açıq qapıdır ki, iman gətirənlərə həmişə yardımçıolur.\nObrazın aşağı siniflər içərisində soyğunçuluq və yanğınların artmasından deyil, ali siniflər arasında çoxalmasından təəccüblənməyiyazıçının özünü təəccübləndirir. Məgər aşağı və yuxarı siniflər mövcud cəmiyyətin qarşılıqlı hərəkətdə olan müxtəlif qolları deyilmi? Onlardan birini digəri olmadan necə təsəvvür etmək olar? Dostoyevskiyə görə, inkişaf, tərəqqi aşağıdan başlayırsa, quldurluq, qarət, soyğunçuluq və s. öz növbəsində yuxarıdan başlamalıdır. Tənəzzül təşəkkülü, təşəkkül tənəzzülü öldürən silahdır. Normal cəmiyyətlər onlar arasında ortaq məxrəcə gəlməyi bacarır.\nQətllərin, intiharların artmasında cəmiyyətin rolu nədən ibarətdir? Dostoyevski bu məsələdə yenə də insana xitab eləyir. O, təkrar-təkrar oxucunun nəzərinə çatdırmaq istəyir ki, cəmiyyətin necə olmasından asılı olmayaraq, insan cinayət etməməlidir. Əlbəttə, hər kəs cəzasını özü çəkir, amma insanmütləq cəzalanacağını bilsə cinayət etməz. Bu mənada Dostoyevskini qorxudan cinayət ünsürlü məxluqları fəallaşdıran cəmiyyətlərdir.\nFyodor Mixayloviç hadisələri psixiloq kimi müşahidə eləyib hərkəsə varlığın hüquqi toxunulmazlıq prinsipinə sadiq qalmağı tövsiyyə edir. Alim ol, yazıçı ol, dahi ol, sərkərdə ol, fəhlə ol, fərqi yoxdur, ayrı-ayrı insan təbəqələrinin hamısına aid olan hüquq müstəvisi deyəbir anlayış var. Bu, insanın, sadəcə yaşamaq hüququdur və qorunması cəmiyyət tərəfindən həyata keçirilir. Raskolnikov deyir: “ ... Xülasə, mən bu nəticəyə gəlirəm ki, nəinki böyük adamlar, hətta adi vəziyyətdən lap azca kənara çıxan, yəni təzəcə bir söz deməyə qabil olan şəxslər də, öz təbiətlərinə görə mütləq az və çox dərəcədə cani olmalıdırlar”.Dostoyevski raskolnikovları bir obrazda cəmləşdirərək oxucuların ixtiyarına buraxır və onu da əlavə etmək istəyir ki, insanlar nə qədər çox günahkar olurlarsa, arxasında gizlənmək üçün o qədər də uzun, təsirli monoloqlar hazırlayırlar.\nRaskolnikov corabındakı qan ləkəsini Sonyanın corabını öpməklə yumağa çalışır. Sonya oğlanı ləkə ilə qəbul etmir və günahını cəzaçəkmə müəssəsində yumağı məsləhət görür. Sonyanın qarşısında əyilib torpaq bərabəri olan Raskolnikov səcdə etməyinin əsil səbəbini gizlətməyə çalışır: “Mən sizə təzim etmədim, mən insanların çəkdiyi əzaba təzim etdim”. Guya sələmçi qadın baltalandığı anlarda əzab yox, cənnət keyfi yaşayıb. Ana-bacısını görəndə ruhi əzab çəkən sabiq tələbə Sonyanın yanında rahatlaşır. Hətta o qədər rahatlaşır ki, etdiyi cinayəti etiraf eləyir. Əlbəttə, bu, sevgi hissidir.Görünür, anadangəlmə sevgilərin intiharı baş verəndə sonradan qazanılanlar suda boğulan adam üçün saman çöpü rolunu oynayırmış. Sabiq tələbə özünü inandırır ki, Sonya əxlaqsız ola bilməz, çirklənən qızın bədənidir, mənən, ruhən o, hələ də pakdır. Müqəddəslik, yəni ruhun yüksəlməsi üçün insanın fiziki ehtiyaclardan mümkün qədər təmizlənməsi əsas şərt sayılsa da, Dostoyevski bizi Raskolnikova inanmağa səsləyir.\nRomanda cərəyan eləyən hadisələrdən o qənaətə gəlirik ki, istər zəhmətlə qazanılsın, istər zəhmətsiz, varlılarla kasıblar arasında bərabərsizlik deyilən əbədi uçurum var. Özündən olmayanlara qarşı duyduğu kinin nəticəsiolaraq Raskolnikov və onun kimiləri özlərini inandırmışdılar ki, sələmçi qadının yaşamaq hüququ yoxdur.\nDostoyevski “Cinayət və cəza”nı qətllərin... intiharların qarşısını almaq məqsədi ilə yazıb. Əsər oxucuda müvəqqəti bədbinlik hissi yarada bilər, lakin cinayətin çoxalmasına xidmət etməyəcək. Çünki hadisələrin mahiyyətindən bəhs edən əsərlər normal oxucunu düzgün olmayan istiqamətə yönəldə bilməz.\nCinəyatkarın cani ruhunu cəzaçəkmə müəssisəsi də yumşalda bilmir. Raskolnikov uzaq Sibirdə də özünü günahsız hesab edir. Sanki qan tökməklə cinayət arasında bağlılıq yox imiş: “O qanı ki, hamı tökür; o qanı ki, dünyada bir şəlalə kimi tökürlər, həmişə də töküblər; o qanı ki, bir şampan şərabı kimi tökürlər, bunun üçün də Kapitolidə adamlara mükafat verilir, sonra da onlara bəşəriyyətin vəli-neməti deyirlər”.\nRaskolnikovun aqibəti təbiətə zidd çıxanların təbiət tərəfindən cəzalanmasına əyani misaldır ki, hüquqi cəzanı həmişə kölgədə qoyur. Atacağı addımın səbəbi hamıya məlumdur, lakin başlanğıcda nəticəni görməkhamıya müyəssər olmur. Dostoyevskinin oxucuya aşılamaq istədiyi həqiqət məhz bundan ibarətdir ki, hər hansı məsələ haqqında alternativsiz fikir söyləmək dahilərə məxsusdur, yəni bütün fəlakət, qətl, intihar və savaşlara səbəb dərk olunmamış ideyalardır.\nSvidriqaylovun “duel” səhnəsində Avdotya Romanovnayasöylədiyi fikirlər əsərin bütün üst və alt qatının, məna və məzmununun, girintili və çıxıntılı hissələrinin üstündən qırmızı xətt kimi keçir: “... ruslar geniş təbiətə malik adamlardır; onların təbiəti öz torpaqları kimi genişdir; onlar ağla sığmayan fantastik şeylərə, nizamsızlığa son dərəcə meyil edirlər; lakin...” Svidriqaylov milliyətcə rus olduğu üçün “ruslar” sözünü işlətməklə məsələnin bəşəri əhatəsini kiçiltməyinin fərqində olmayan Dostoyevskini varlığın ən böyük problemi haqqında ən düzgün fəlsəfi nəzəriyyəyə ən yaxın məsafədə hiss edirik: “... lakin lazımi dahilik olmayan yerdə geniş təbiətə malik olmaq fəlakətdir”...


Emin Abbasov 2013\nYüklə 128,18 Kb.\nölçüsü 128,18 Kb.\nTəhsil qanunvericiliyi: ümumi mənzərə (Educational legislation: General context)\nMəktəbəqədər təhsil sahəsində vəziyyət: hüquqi çərçivələr (Situation in the field of preschool education: legal frame works )\n“ölkənin yaşayış məntəqələrinin 75 faizində məktəbəqədər təhsil müəssisəsi yoxdur”.\n"Məktəbə hazırlığın təşkili Qaydaları".\nMəktəbəqədər təhsilin dövlət standartı və proqramı”.\n"Məktəbəqədər təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi".\nMəktəbə hazırlığın təşkili qaydaları:UAFA və MTTYM-nin məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmayan uşaqlar üçün məktəbə hazırlıq xidmətlərinin göstərilməsi modelinin hüquqi təhlili və perspektivləri\nUAFA və MTTYM-nın təsis etdiyi özünə dəstək qrupları. CIE and UAFA supported SHGs\nMəktəbə hazırlıq: Valideynlərin maarifləndirilməsi School readiness: Parent ’ s awareness\nMəktəbə hazırlıq: Qısa müddətli qruplarda ümum təhsil müəssisəsinin müvafiq strukturları\nÖzünə dəstək qrupu yanaşması ilə təşkil edilən məktəbə hazırlıq xidmətlərinin daxili qanunvericiliyə uyğun inkişaf perspektivləri: Qeyri kommersiya təşkilatı (QHT)\nKommersiya hüquqi şəxsi (MMC)\nTəhsil müəssisəsi: Məktəbəqədər təhsil müəssisəsi\nBazara/ biznesə əsaslanan yanaşma. Kiçik və orta sahibkarlar: uşaq qayğı mərkəzləri, erkən inkişaf xidmətləri göstərən kiçik kommersiya məqsədli müəssisələr.\nNəticə və Tövsiyyələr Nəticə.\nMəktəbə hazırlıq xidmətlərinin mövcud uşaq qayğı, erkən inkişaf və təhsil xidmətləri göstərən müəssisələrin resurslarından istidadə etməklə çatdırılması: Biznes inkişafı. Bazar yönümlü perspektiv\nYerli icmaların mövcud resurslarından istifadə: ümumtəhsil müəssisələri, bələdiyyələr, ailə əsaslı məktəbə hazırlıq xidmətlərinin çatdırılması.\nBələdiyyə erkən uşaq xidmətləri (məktəbə hazırlıq və qayğı)\nEv əsaslı uşaq qayğı mərkəzlərində (home-based childcare centres) məktəbə hazırlıq xidmətinin təşkili.\nUAFA və Müasir Təhsil və Tədrisə Yardım Mərkəzinin Avropa İttifaqının maliyə dəstəyi ilə həyata keçirilən məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmayan uşaqlar üçün icma əsaslı strategiyalarının hazırlanması layihəsi: hüquqi qiymətləndirmə və təhlil\nAzərbaycana Birgə Yardım Təşkilatı (bundan sonra UAFA) və Müasir Təhsil və Tədrisə Yardım Mərkəzi (bundan sonra MTTYM) tərəfindən 2012-ci ilin yanvar ayından Sumqayıt, Siyəzən, Biləsuvar və Lənkəran rayonlarında 17 özünədəstək qrupu vasitəsi ilə “Sosial Hüquqların İnkişafı – həssas təbəqədən olan və məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmayan uşaqlar üçün icma əsaslı strategiyalar” adlı layihə həyata keçirir.\nUAFA-nin Siyəzən, Lənkəran, Sumqayıt və Biləsuvar rayonlarda təsis etdiyi və dəstək verdiyi özünə dəstək qrupları həmin icmaların yerli orta təhsil müəssisələrinin, bələdiyyələrin, həmçinin yerli tibb məntəqələrinin münasib otaqlarında 3-6 yaşlı uşaqlara məktəbə hazırlıq xidmətləri, erkən inkişaf xidmətləri, gündüz vaxtı qayğı etmə xidmətləri göstərirlər. Yerli özünə dəstək qrupları layihə çərçivəsində təlim keçmiş, müvafiq tədris vəsaitləri ilə təchiz edilmiş liderlərin idarəçiliyi ilə fəaliyyət göstərir. Qruplara bir çox halda təlimdən keçmiş valideynlər də cəlb olunur. Bu layihə məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmayan 3-6 yaşlı uşaqların məktəbəqədər təhsil və erkən inkişaf istiqamətli xidmətlərdən istifadə etməsini, eyni zamanda yerli məktəbəqədər təhsil müəssisələrində innovativ pedaqoji texnologiyaların tətbiq olunmasına yardım edilməsini və pedaqoji heyətin məktəbəqədər təhsilin kurikulumu üzrə hazırlanmasını nəzərdə tutur.\nHüquqi sənəd haqqında: Sözügedən layihə çərçivəsində hazırlanan bu hüquqi təhlilin və gələcəkdə ona əlavə edilməli olan başqa sənədlərin məqsədi UAFA və MTTYM-nin təsis etdiyi 16 özünə dəstək qruplarının fəaliyyətinin dayanıqlılığını və qanuna uyğunluğunu qiymətləndirməkdən ibarətdir.\nSənəd həmçinin, UAFA və MTTYM-nin 16 regionda həyata keçirdiyi layihə üzrə məktəbəqədər təhsil sahəsindəki layihə fəaliyyətinin uğurlarından və bu sahənin inkişafı üçün mövcud problemlərin həllində irəli sürülən tövsiyyə və modellərin müzakirəsindən bəhs edir.\nSənəddə eyni zamanda bu sahəni tənzimləyən ümumi hüquqi çərçivələrdən, layihənin əsas tapşırıqlarından, çətinliklərindən və perspektivlərin hüquqi təhlilindən və bu sahədə yaxşılaşdırma üçün maraqlı tərəflərə ünvanlanan tövsiyyələrdən ibarətdir. Sənəddə məktəbə hazırlıq xidmətlərinin əhatə dairəsinin genişləndirilməsi üçün nələr etməyin mümkünlüyü barədə də danışılmışdır.\nAzərbaycan Respublikasında təhsil münasibətləri 19 iyun 2009-cu il tarixində qəbul edilən “Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikasının 833-IIIQ nömrəli Qanunu ilə tənzimlənir. Təhsil haqqında Qanunun qəbulunadək bu sahədəki münasibətlər müxtəlif normativ hüquqi aktlar ilə tənzimlənirdi. Bu yeni qanun ölkədə bütün növ təhsil münasibətləri üçün əsas qanun hesab olunur. Həmin qanunda qeyd olunur ki, bu Qanun vətəndaşların Azərbaycan Respublikası Kоnstitusiyasında təsbit оlunmuş təhsil hüququnun təmin edilməsi sahəsində dövlət siyasətinin əsas prinsiplərini və təhsil fəaliyyətinin tənzimlənməsinin ümumi şərtlərini müəyyən edir, təhsilin ayrı-ayrı pillələri üzrə müvafiq qanunların və digər normativ hüquqi aktların qəbul edilməsində baza rоlunu оynayır. Təhsil haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi Azərbaycan Respublikasının Kоnstitusiyasından, bu Qanundan, təhsil sahəsinə aid оlan digər nоrmativ hüquqi aktlardan və Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıхdığı beynəlхalq müqavilələrdən ibarətdir.1\nMəktəbəqədər təhsil sahəsində vəziyyət: hüquqi çərçivələr (Situation in the field of preschool education: legal frameworks)\n2009-cu il 19 iyun tarixində “Təhsil haqqında Qanun”un qəbulundan sonra məktəbəqədər təhsilin təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə yeni tənzimləyici qaydalar və hüquqi aktlarınhazırlanması və mövcud qaydaların təkmilləşdirilməsi sahəsində xeyli hüquq yaratma işləri görüldü. Belə ki,bir sıra əhəmiyyətli qaydalar qəbul olundu, mövcud qanunlara əlavə və dəyişikliklər edildi.\nYeni təhsil haqqında Azərbaycan Respublikasının qanununu 18.4-cü maddəsinə əsasən beş yaşlı uşaqlar üçün məktəbə hazırlıq zəruri hesab olunduqdan sonra bu sahədə müvafiq qanun dəyişiklikləri və yenilikləri nəzərə çarpmağa başladı. Lakin bütün bunlara baxmayaraq bugün ölkədə məktəbəqədər təhsilə cəlb olunma səviyyəsi çox aşağıdır. Təhsil Nazirliyinin 2012-ci il üzrə hazırladığı hesabata görə ölkə üzrə uşaqların məktəbəqədər təhsillə əhatə səviyyəsi hazırda 16% (şəhər-23,4%, kənd-8,6%) təşkil edir.2\nBundan başqa 2013-cü il 24 oktyabr tarixində Azərbaycan Respublikasının prezidentinin sərəncamı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası"nda məktəbəqədər təhsillə əhatə səviyyəsinin aşağı olduğu və ölkədə uşaqların məktəbəqədər təhsil ilə əhatə olunma səviyyəsinin şəhərlərdə 23,4, kəndlərdə 8,7, ölkə üzrə isə 16,5 faiz təşkil etdiyi qeyd olunur.3 Eyni zamanda həmin sənədin 3-cü bəndində qeyd olunan "Azərbaycan Respublikasında təhsilin vəziyyəti" bölməsində vurğulanır ki, “ölkənin yaşayış məntəqələrinin 75 faizində məktəbəqədər təhsil müəssisəsi yoxdur”.4\n“Təhsil haqqında Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2009-cu il 5 sentyabr tarixli, 156 nömrəli Fərmanının və buna müvafiq Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin (bundan sonra NK) 247s nömrəli Sərəncamının icrasını təmin etmək məqsədi ilə Təhsil Nazirliyi tərəfindən üç sənəd hazırlanıb və həmin sənədlər NK tərəfindən təsdiq edilib:\n"Məktəbə hazırlığın təşkili Qaydaları". Azərbaycan Respublikası NK-nin 8 yanvar 2010-cu il tarixli, 4 nömrəli qərarı ilə "Məktəbə hazırlığın təşkili Qaydaları"ı təsdiq etmişdir. Burada məktəbə hazırlığın təşkili qaydaları və forması öz əksini tapmışdır.\n“Məktəbəqədər təhsilin dövlət standartı və proqramı”. “Məktəbəqədər təhsilin dövlət standartı və proqramı”nın təsdiq edilməsi haqqında 16 iyul 2010-cu il tarixində Azərbaycan Respublikası NK-nin 137 nömrəli qərarı qəbul edilmişdir. Bu qərarda məktəbəqədər təhsilin növbəti 5 il ərzində dövlət standartı və prorqamı müəyyən edilmişdir.\n"Məktəbəqədər təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi".Məktəbəhazırlığın təşkilati hüquqi formalarının yaradılması sahəsindəki atılan bu addımların davamı olaraq Azərbaycan Respublikası NK-nin 2012-ci il 2 oktyabr tarixli 218 nömrəli qərarı ilə "Məktəbəqədər təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin təsdiq edilməsi olmuşdur.\nAzərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2013-cü il 24 oktyabr tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilib. Sənəd özündə məktəbəqədər təhsil sahəsində dövlət qarşısında bir sıra konkret tapşırıqlar və fəaliyyətlər müəyyən edir.\nYuxarıda qeyd olunan qanunvericilik və siyasət çərçivələrinin (legal and policy frameworks) yaradılması bu sahədə vəziyyətin yaxşılaşdırılmasına təkan verə biləcək vacib hüquqi bazanın və çərçivələrin yaradılması ilə nəticələnib. Lakin qəbul edilən bu normativ hüquqi aktlar hələ də ölkə üzrə məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmada əhəmiyyətli irəliləyişlərə gətirib çıxarmayıb.\nMəktəbəqədər təhsilin zəruriliyi, məcburiliyi və əhəmiyyəti barədə\nAzərbaycan Respublikasının Konstitutisiyasının 42-ci maddəsinə görə hər bir vətəndaşın təhsil almaq hüququ vardır. Təhsil haqqında qanunda isə məktəbəqədər təhsilin zəruri olmasının qeyd olunması dövlətin bu sahəyə önəminin ifadəsidir. Bundan başqa Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2013-cü il 24 oktyabr tarixli Sərəncamı ilə tədiq edilmiş Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyasında məktəbə hazırlıq təhsilinin (1 il) icbariliyinin təmin olunması və erkən yaşlı uşaqların məktəbəqədər təhsillə əhatəsinin 90 faiz səviyyəsinə çatdırılması nəzərdə tutulmuşdur. Hüquqi dövlət prinsipləri işığında nəzərə alındıqda isə dövlətlər qanunlarda vətəndaşlar üçün müəyyən etdikləri haqlardan və imkanlardan istifadəni əlverişli və çatımlı etmək öhdəliyi daşıyırlar..5 Bunu nəzərə alaraq, məktəbəqədər təhsil xidmətlərinə bütün qruplardan(şəhər, rayon və kənd yerlərində yaşayan, əlilliyi olan, valideyn qayğısından məhrum olan, ağır sosial vəziyyətdə olan və sair) olan uşaqların asan çıxışını təmin etmək istiqamətində işlər davam etdirilməli və ölkədə məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmanın olduqca aşağı səviyyəsi tədricən yüksəldilməlidir. Bu istiqamətdə işlərin davam etdirilməsi üçün müvafiq qanunvericilik bazası və dövlət proqramları davamlı mövcud ehtiyaclara uyğun təkmilləşdirilməlidir.\nQeyd olunduğu kimi Azərbaycan Respublikasında məktəbəqədər təhsil sahəsindəki münasibətləri tənzimləyən əsas qanun Təhsil haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunu hesab olunur. Həmin qanuna əsasən Azərbaycan Respublikasında məktəbəqədər təhsil 3 (üç) yaşdan başlayır.6 5 (beş) yaşlı uşaqlar üçün məktəbə hazırlıq zəruri hesab olunur. 7\nQanunda8 həmçinin qeyd olunur ki, məktəbəqədər təhsil uşağın valideynlərinin və ya digər qanuni nümayəndələrinin arzusu ilə (i) məktəbəqədər təhsil müəssisələrində, (ii) ümumtəhsil müəssisələrinin müvafiq strukturlarında, (iii) ailədə və (iv) qısamüddətli qruplarda həyata keçirilə bilər.9\nBeləliklə istinad edilən bu rəsmi qaydalardan aydın olur ki, məktəbə hazırlıq aşağıdakı yerlərdə təşkil olunur:\n- məktəbə qədər təhsil müəssisələrində; (bağçalarda, uşaq evlərində və sair)\n- ümumtəhsil müəssisələrinin müvafiq strukturlarında; (?)10\n- ailədə; (?)11\n- qısamüddətli qruplarda.12\nQanunda qeyd olunan yerlərdə təşkil edilən məktəbə hazırlıq fəaliyyətinin hüquqi tənzimlənməsi və bu fəaliyyətlərin dövlət nəzarətinə və qiymətləndirilməsinin aydın qaydaları mövcud deyil.\nHazırki qanunvericiliyə görə tabeliyindən, mülkiyyət formasından asılı olmayaraq, fəaliyyət göstərən bütün məktəbəqədər təhsil müəssisələrində müvafiq təhsil standardı və proqramı və bu tipli təhsil müəssisələrində məktəbəqədər təhsilin vəzifələrinin yerinə yetirilməsinə, tədris-metodiki rəhbərliyin tələblərinə əməl olunmasına dövlət nəzarətinin həyata keçirilməsi məsələləri 16 iyul 2010-cu il tarixində NK-nin 137 nömrəli qərarı təsdiq edilmiş “Məktəbəqədər təhsilin dövlət standartı və proqramı” ilə tənzimlənir. Beləliklə qanunvericilikdə yalnız məktəbəhazırlığın məktəbəqədər təhsil müəssisələrində və ümum təhsil müəssisələrində təşkilinə dair tənzimləyici qaydalar mövcuddur və buradakı fəaliyyətlər dövlət nəzarətinin və qiymətləndirməsinin predmeti ola bilirlər.\nLakin təcrübədə təhsil müəssisəsi formasında təsis edilməyən yerlərdə (hazırlıq kurslarında, müxtəlif erkən uşaq inkişaf xidmətləri göstərən mərkəzlərdə, müxtəlif kommersiya və qeyri kommersiya təşkilatlarında və digər icma əsaslı müvafiq yerlərdə) təşkil edilən məktəbə hazırlıq fəaliyyətinə dövlət nəzarəti və qiymətləndirməsi qaydaları mövcud deyil. Bu isə ciddi ehtiyacın hiss edildiyi məktəbə hazırlığın təşkilində maraqlı tərəfləri bu sahədə iş görməkdən çəkindirir və prosesə özəl biznesin/fərdi təşəbbüslərin qoşulmasını stimullaşdırmır. Beləki, qaydalarda müəyyən edilən yerlərdə məktəbə hazırlığı təşkil etmək istəyən şəxslər/şirkətlər bu fəaliyyətin qanunsuz olacağından və məsuliyyət yaradacağından çəkinir, valideynlər isə buradakı təhsil xidmətlərinin dövlət təhsil standartlarına cavab verməməsindən çəkinirlər.\nAzərbaycanda “uşaqlara gündüz vaxtı qulluq etmə” iqtisadi fəaliyyət növü kimi razılıq və ya xüsusi icazə (lisenziya) tələb etməyən sahibkarlıq fəaliyyəti olduğu üçün kommersiya və ya qeyri kommersiya təyinatlı hüquqi şəxslər və fərdi sahibkarlar bu sahədə daha asan qaydada məşğul ola bilirlər. Və təcrübədə tez-tez rast gəlinir ki, bir çox hazırlıq kurslarında uşaqların erkən inkişafı üçün müxtəlif inkişafetdirici xidmətlər, həmçinin məktəbə hazırlıq xidmətləri göstərilir. Lakin bu yerlərdə təşkil edilən uşaqların inkişafı və məktəbə hazırlıq üzrə təhsil xidmətlərinə dövlət nəzarətinin və qiymətləndirməsinin çıxışı yoxdur və nəticədə həyata keçirilən bu fəaliyyət “gizli” təbiətə malik olur və müvafiq qiymətləndirmə və nəzarətdən kənarda qalır. Nəticədə isə dövlət təhsil orqanları məktəbə hazırlıq xidmətlərinin keyfiyyətinə nəzarət edə bilmir, həmçinin məktəbə hazırlığa cəlb olunmuş uşaqların statistikasını və onların məktəbə hazırlıq vəziyyətlərini müəyyən edə bilmir. .\nQEYD: Qanunvericilikdə məktəbəqədər təhsilin 3 yaşından başlaması qeyd olunsa da “Məktəbəqədər təhsilin dövlət standartı və proqramı”nda qeyd olunur ki, məktəbəqədər təhsil müəssisəsinə 1 yaşdan 6 yaşadək (6 yaş daxil olmaqla) uşaqlar qəbul edilirlər. 13\n2007-2010-cu illəri əhatə edən "Azərbaycan Respublikasında məktəbəqədər təhsilin yeniləşdirilməsi proqramı"nın14 təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 12 aprel 2007-ci il tarixdə 2089 nömrəli sərəncamında Azərbaycan Respublikasında məktəbəqədər təhsilin yeniləşdirilməsi ilə bağlı hökümət qarşısında bir sıra tapşırıqlar qoyulmuşdu. Həmin dövlət proqramının fəaliyyət planında nəzərdə tutulan iki məqsədyönlü tədbir (fəaliyyət planının 6.23 və 6.24-cü bəndləri) UAFA və MTTYM-nin həyata keçirdiyi hazırki layihə fonunda xüsusi diqqət çəkir. Bu məktəbəqədər təhsilin qısamüddətli qruplar və çevik vaxt cədvəli üzrə fəaliyyət göstərən yeni təşkilati formalarının yayılması; və məktəbəqədər təhsil müəssisələrinə getməyən uşaqların valideynləri üçün məsləhət –metodiki mərkəzlərin yaradılması, treninq və seminarların təşkil olunmasıdır.\nLakin həmin dövlət proqramı müxtəlif qanunların qəbul edilməsini sürətləndirsə də orada müəyyən edilən bir sıra tapşırıqlar, o cümlədən məktəbəqədər təhsilin qısamüddətli qruplar və çevik vaxt cədvəli üzrə fəaliyyət göstərən yeni təşkilati formalarının müəyyən olunması tam həyata keçməmişdir.\nBundan başqa, uşaqları məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmayan valideynlər üçün bu sahədə müxtəlif maarifləndirici təlim və seminarlar təşkil olunsa da məktəbəqdər təhsil müəssisəsinə getməyən uşaqların valideynləri üçün məsləhət-metodiki mərkəzlərin yaradılması ilə bağlı nəzərəçarpan dayanıqlı fəaliyyət mexanizmləri müəyyən olunmamışdır.\nBu kontekstdə UAFA və MTTYM-nin hazırki layihəsi çərçivəsində məktəbəqədər təhsilin qısamüddətli qruplar və çevik vaxt cədvəli üzrə fəaliyyət göstərən yeni təşkilatı forması kimi “özünə dəstək qrupu” təsis edilmiş və uşaqları məktəbəqədər təhsil müəssisələrinə getməyən valideynlər üçün təlim və seminarlar təşkil edilmişdir.\nBelə çevik vaxt cədvəli ilə fəaliyyət göstərən bu qruplarda qısamüddətli qruplar halında uşaqlar üçün məktəbə hazırlıq xidmətləri təklif olunur. “Özünə dəstək qrup”ları həm də uşaqları məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmayan valideynlər üçün məsləhət mərkəzləri rolunu oynamaqdadır. Belə ki, həmin mərkəzlərdə valideynlərə uşaqların məktəbə hazırlığının təşkil olunması ilə bağlı bilik və bacarıqlara yiyələnə bilir və müvafiq tədris vəsaitləri və onlardan isitifadəni öyrənə bilirlər.\nUAFA və MTTYM-nın təsis etdiyi özünə dəstək qrupları.\nCIE and UAFA supported SHGs\nUAFA və MTTYM-nin həyata keçirdiyi hazırki layihə regionlarda icma əsaslı “özünə dəstək qrupları” vasitəsi ilə məktəbə hazırlıq xidmətlərini qısamüddətli qruplarda olmaqla ümumtəhsil müəssisələrinin müvafiq strukturlarında, yerli tibb məntəqələrinin və bələdiyyələrin inzibati binalarında təşkil edib.\nBu təşəbbüs "Məktəbə hazırlığın təşkili Qaydaları"nda müəyyən edilən qaydalara uyğun olaraq təşkil edilib və reallaşdırılıb. Layihə məktəbə hazırlığın təşkili qaydalarında müəyyən edilən lakin təcrübədə demək olar ki, reallaşdırılmayan formaları təcrübədə həyata keçirib.\nBelə ki, məktəbə hazırlığın təşkili qaydalarında məktəbə hazırlıq məktəbəqədər təhsil müəssisələrindən başqa “ümum təhsil müəssisələrinin müvafiq strukturlarında”, “ailədə” və “qısa müddətli qruplarda” təşkil olunması qeyd olunsa da təcrübədə həmin məkanlarda məktəbə hazırlığın təşkili qaydaları müəyyən olunmayıb və bu həyata keçirilməyib.\nLakin layihə çərçivəsində həyata keçirilən bu fəaliyyətlər nəticəsində qarşıya sıra uğurlar və çətinliklər çıxıb.\nAzərbaycan Respublikası Prezidentinin 2013-cü il 24 oktyabr tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyasında qeyd olunur ki, məktəbəqədər təhsillə əhatə səviyyəsi ölkə üzrə 16,5 faiz təşkil edir və ölkənin yaşayış məntəqələrinin 75 faizində məktəbəqədər təhsil müəssisəsi yoxdur. Belə olan halda məktəbəqədər təhsil xidmətlərinə ehtiyacın qarşılanması baxımından ölkənin bütün ərazisində dövlət vəsaitləri hesabına məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin yaradılması üçün həddindən artıq resurslar tələb olunur. Lakin bunun yaxın gələcəkdə dövlət büdcəsi vəsaitləri hesabına reallaşdırılması maliyyə baxımından səmərəli və real olmazdı. Buna görə qeyri-dövlət mənbələrindən bu sahəyə investisiya qoyuluşunun, yerli təşəbbüslər hesabına, o cümlədənözəl biznes (kommersiya təşkilatları), yerli özünüidarə orqanları (bələdiyyələr), QHT-lər, yerli və beynəlxaq donorlarlar tərəfindən dəstəklənməsi üçün səmərəli mexanizmlər qəbul etmək olduqca zəruridir.\nBu kontekstdə UAFA və MTTYM tərəfindən həyata keçirilən hazırki layihənin məktəbəqədər təhsilə olan yüksək ehtiyacın qarşılanması üçün səmərəli sayıla biləcək yanaşmalar irəli sürüb. Beləki, icma əsaslı, fərdi və ya ailə əsaslı uşaqlar üçün qayğı mərkəzləri, hazırlıq kursları və digər erkən inkişaf xidmətləri göstərən müəssisələrdə məktəbə hazırlıq xidmətləri təşkil olunub.\nMəktəbə hazırlıq: Valideynlərin maarifləndirilməsi\nSchool readiness: Parent’s awareness\nArtıq qeyd olunduğu kimi qanunda müəyyən edilir ki, uşaqları məktəbəqədər təhsil müəssisələrinə cəlb olunmayan valideynlər üçün uşaqlarını məktəbə hazırlamaq istiqamətində maarifləndirmə məqsədli müxtəlif xidmətlər təşkil edilə bilər. Bundan başqa 24 oktyabr 2013-cü il tarixində qəbul edilən "Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası"nda uşaqların davamlı inkişafına yönəlmiş pedaqoji fəaliyyətə dəstək vermək məqsədi ilə valideynlərin sistemli şəkildə pedaqoji-psixoloji maarifləndirilməsi üçün “Səriştəli valideynlər” proqramının hazırlanması nəzərdə tutulub. Beləliklə təhsilin inkişafı üzrə dövlət strategiyasında məktəbəqədər təhsil sahəsində valideynlərin bilik və bacarıqlarının artırılmasının prioritet kimi nəzərdə tutulması ilə məktəbə hazırlıq xidmətlərinin çatdırılmasında valideynlərin iştirakının əhəmiyyəti tanınıb.\nBu fonda UAFA və MTTYM-nın birgə həyata keçirdiyi layihə çərçivəsində özünə yardım qruplarına cəlb olunan valideynlərin məktəbə hazırlıq üzrə bilik və bacarıqlarının artırılmasından çoxlu sayda valideynlər yararlana bilib və bu sahədə başqalarının məlumatlılığı artıb. Qeyd etmək lazımdır ki, layihə çərçivəsində 4 rayonun 17yaşayış məntəqəsində(kənd və qəsəbələrdə) uşaqları məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmayan ümumilikdə 313valideynin uşaqların məktəbə hazırlanması, pedoqoji və maarifləndirici, o cümlədən uşaqlara qayğı və digər sosial xidmətlərin göstərilməsi haqqında bilik və bacarıqları artırmaq üçün təlimlər keçirilib. Təlimlərə həm də əlilliyi olan uşaqların valideynləri tərəfindən aparılması mümkün olan reabilitasiya xidmətlərinin göstərilməsi qaydaları və bacarıqları daxil edilib.\nMəktəbə hazırlıq: Qısa müddətli qruplarda & ümum təhsil müəssisəsinin müvafiq strukturları\nSchool Readiness: in the short term groups & relevant structures of the the general educational institution\nArtıq qeyd edildiyi kimi məktəbə hazırlıq həm də qısa müddətli qruplarda təşkil oluna bilər. Qısa müddətli qrupların isə hansı yerlərdə təşkil olunmasına dair qanunda açıq göstəriş olmadığı üçün bununla bağlı təcrübəyə müraciət etmək məcburiyyətindəyik. Təcrübədə isə qısa müddətli qrupların adətən məktəbə qədər təhsil müəssisələrində, uşaqlara qayğı xidmətləri və hazırlıq kursları xidmətləri göstərən kiçik sahibkarlıq mərkəzlərində təşkil olunduğuna rast gəlmək olar.\nLayihə çərçivəsində Siyəzən rayonu Məşrif kəndinin tam orta məktəbin ibtidai sinifində 3-6 yaşlı uşaqlar üçün qısa müddətli qruplarda məktəbə hazırlıq xidmətləri təşkil edilib.\nRayon mərkəzindən ucqarda yerləşən bu yaşayış məntəqəsi üçün qısa müddətli qruplarıda ümumtəhsil məktəbinin müvafiq strukturunda təşkil olunmuş məktəbə hazırlıq xidəmtlərindən yaşayış məntəqəsinin azyaşlı uşaqları yararlanırlar. Burada həmçinin uşaqları məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmayan valideynlər üçün bu sahədə maarifləndirici təlim və seminarlar təşkil olunub, müvafiq tədris vəsaitləri paylanılıb.\nBeləliklə layihənin seçdiyi “özünə dəstək qrupu” modeli məktəbə hazırlığın təşkili qaydalarında müəyyən olunan məktəbə hazırlığın təşkili qaydalarından təcrübədə istifadə edib. Belə ki, qaydalarda məktəbə hazırlığın ailədə, ümumtəhsil müəssisələrinin müvafiq strukturlarında, qısa müddətli qruplarda təşkil edilə bilinəcəyi qeyd olunsa da bunun elə də geniş yerinə yetirilməsi ilə bağlı müvafiq təcrübə mövcud olmamışdır. Layihə çərçivəsində isə qısa müddət ərzində məktəbəqədər təhsilə çıxışın zəif olduğu kənd yerlərində umutəhsil məktəblərinin müvafiq strukturlarında, qısa müddətli qruplarda məktəbə hazırlıq xidmətlərinin çatıdırılması modelini təsis edib və uşaqları məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmayan valideynlər üçün maarifləndirici və bacarıqları artıran təlim və seminrlar təşkil edib.\nLayhiə qarşısındakı bu tapşırıqların icrası ikili müsbət təsirə malik olub. Belə ki, uşaqları məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmayan valideynlər üçün uşaqları məktəbə hazırlaya bilmək üçün maarifləndirici təlimlər və məsləhət xidmətləri təşkil etmək qayda olaraq "məktəbə hazırlığın təşkili qaydaları"nda öz əksini tapsa da müvafiq dövlət qurumları tərəfindən belə tədbirlərin həyata keçirilməsi üçün maliyyə və digər təşkilati tədbirlərin müəyyən edilməsi təcrübəsi geniş əhatə olunmayıb.\nQanunvericilikdə məktəbə hazırlığın təşkili qısa müddətli qruplarda, məktəbəqədər təhsil müəssisələrində, ümumtəhsil müəssisələrinin müvafiq strukturlarında və ailədə təşkil olunması müəyyən olunsa da məktəbəqədər təhsil müəssisəsindən başqa digər yerlərdə məktəbə hazırlıq xidmətlərinin tənzimlənməsi səmərəli şəkildə müəyyən edilməmişdir.\n1. Qanunda məktəbə hazırlığın qısa müddətli qruplarda təşkil olunması müəyyən edilsə də, qanunlarda bu qısamüddətli qrupların hansı yerlərdə təşkil olunmasının mümkünlüyü, buna dair hər hansı tələblər müəyyən olunmadığı üçün belə hal maraqlı tərəflərdə müəyyən çaşqınlıqlar yaradır. Belə ki, təhsilə nəzarət edən orqanların belə yerlərdə məktəbə hazırlıq xidmətlərinə nəzarət və qiymətləndirmə mexanizmləri barədə aydın qaydalarının olmaması bu prosesin legitimliyinə mənfi təsir edir. Yəni valideynlər bu xidmətlərin Təhsil Nazirliyindən “gizlin” təşkil edildiyini düşünürlər. Nəticədə təşəbbüskarlar bu xidmət sektorunda daha çox ehtiyatlı olmağa məcbur olurlar.\n2. Ümum təhsil müəssisələrinin müvafiq strukturlarında təşkil edilən məktəbə hazırlıq xidmətlərinin təşkilinə gəldik isə bu məsələ Nazirlər Kabinetinin 2011-ci il tarixli 5 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş "Ümumtəhsil məktəbinin Nümunəvi Nizamnaməsi" ilə tənzimlənir. Həmin sənəddə qeyd olunur ki, "ümumtəhsil məktəblərində uşaqların məktəb təliminə psixoloji cəhətdən hazır olmalarını təmin etmək, habelə azsaylı xalqların uşaqlarının tədris dili ilə bağlı çətinliklərini aradan qaldırmaq məqsədi ilə ümumtəhsil məktəblərində müəyyən olunmuş qaydalara əsasən məktəbdə hazırlıq sinifləri açıla bilər". Lakin təcrübədə ümumtəhsil müəssisələrinin müvafiq strukturlarında məktəbə hazırlıq xidmətin göstərilməsi geniş yayılmamışdır. Çünki qanun burada imperativ (məcburi) qayda müəyyən etmədiyi üçün ümumtəhsil məktəbləri adətən müstəqil qaydada belə təşəbbüsləri həyata keçirməyə həvəsli olmurlar. Çünki, ümumtəhsil məktəblərində təşkil olunacaq məktəbə hazırlıq xidmətləri üçün lazım olan maliyyə və işçi resursları ilə bağlı məsələlər, həmçinin belə xidmətlərin pullu və ya pulsuz olması ilə bağlı qanunvericilikdə aydın prosedurların olmaması ümumtəhsil müəssəsisələrini belə təşəbbüsləri həyata keçirməkdən çəkindirir.\nBurada həmçinin müəllimlər və təlimçilər üçün maliyyələşmənin qeyri müəyyənliyi; məktəbə hazırlıq xidmətində iştirakçı olan valideynlərə kənd/icma dəstəyinin olmaması və entiuazmın yoxluğu; və valideynlər və yerli vəzifəli şəxslər arasında erkən inkişaf xidmətləri və məktəbə hazırlıq xidmətlərinin əhəmiyyəti barədə yetərli anlayışın olmaması da əsas çətinliklərdən hesab oluna bilər.\nHadisə nümunəsi: Siyəzən rayonu, zarat kəndində təsis olunmuş “Özünə Dəstək Qrupu” öz fəaliyyətini kəndin ümum təhsil müəssisəsinin ayırdığı otağında təşkil edib. Həmin qrupda 17 nəfər 3-6 yaşlı uşaqlar qısa müddətli qruplarda məktəbə hazırlıq xidmətlərindən istifadə edirlər. Lakin bu xidmət ümumtəhsil müəssisəsinin nəzarəti və təşkilatçılığı ilə həyata keçirilmədiyi üçün dövlət nəzarətindən, dəstəyindən kənarda qalıb. Təşəbbüs əsasən icmanın uşaqları məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmayan birneçə valideynlərinin birgə səyi ilə UAFA və MTTYM-nin layihəsi çərçivəsində həyata keçirilir. Uşaqları həmin özünə dəstək qrupunda iştirak edən valideynlər aylıq minimum məbləğ ödəməklə uşaqlarını məktəbə hazırlayırlar. Məktəbə hazırlıq dövlət standartlarına uyğunlaşdırılan Bu qrupda bir neçə təlim keçmiş valideynlər də dərslərin keçirilməsində iştirak edirlər. Lakin bəzi hallarda təlim keçmiş anaların belə xidmətin göstərilməsi nəticəsində ərlərinin təzyiqi ilə qarşılaşması faktına rast gəlinmişdir.\nSiyəzən rayonu Yenikənd kənd tibb məntəqəsində təşkil olunan qısa müddətli məktəbə hazırlıq qrupunun fəaliyyəti də yerli tibb məntəqəsinin inzibati binasında təşkil olunub. Baxmayaraq ki, kənd ərazisində məktəbə hazırlığa olan ehtiyacı qarşılamağın yerli resurslar hesabına reallaşdırılması yaxşı təcrübədir, burada xidmət göstərənlərin nəzərə almalı olduğu bir neçə məqam var. Səhiyyə Nazirliyinin 07 aprel 2009-cu il tarixli № 37 saylı tibb müəssisələrində sanitariya-epidemioloji tələblərə dair qaydalar haqqında əmrinə əsasən tibb müəssisələrinin ərazisində digər təyinatlı, funksional cəhətdən əlaqəsi olmayan bina və tikililərin yerləşdirilməsinə yol verilmir.\nHəmin əmrin 2.4-cü maddəsinə görə "tibb müəssisələri yerləşən binaların və otaqların memarlıq-planlaşdırma və konstruktiv həlli sanitariya-gigiyenik və əksepidemik rejimin, əhaliyə tibbi yardımın göstərilməsi və tibbi heyət üçün əlverişli iş şəraitinin yaradılmasını təmin etməlidir".\nLayihə çərçivəsində təşkil edilən özünə dəstək qrupu isə kənd tibb məntəqəsinin gözləmə zonası qeydiyyat sahəsində təşkil edilib. Beləki, xəstələr həkim nəzarətinə/baxışına keçmək üçün uşaqların olduğu otaqdan istifadə etmək məcburiyyətindədirlər. Bu hal isə uşaqların sağlamlığı üçün təhlükə yarada bilər.\nÖzünə dəstək qrupu yanaşması ilə təşkil edilən məktəbə hazırlıq xidmətlərinin daxili qanunvericiliyə uyğun inkişaf perspektivləri:\nQeyri kommersiya təşkilatı (QHT)\nYerli qanunvericilik imkan verir ki, qeyri kommersiya təşkilatları uşaqlara qayğı, erkən inkişaf xidmətləri kimi müxtəlif kommersiya fəaliyyətləri göstərsinlər. Lakin ölkədə QHT qeydiyyatının mürəkkəbliyi belə təşkilati hüquqi formada məktəbə hazırlıq və erkən qayğı və inkişaf xidmətlərinin çatdırılmasında əlverişli görünmür.\nQeyri-hökumət təşkilatı onun təsis edilməsi, habelə mövcud olan qeyri-hökumət təşkilatının yenidən təşkili nəticəsində yaradıla bilər. Qeyri-hökumət təşkilatının təsis edilməsi nəticəsində yaradılması təsisçilərin (təsisçinin) qərarı ilə həyata keçirilir. Bu halda təsis yağıncağı çağırılır və təşkilatın nizamnaməsi qəbul olunur.\n“Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı və dövlət reyestri haqqında” qanunun 5-ci maddəsinə əsasən, qeydiyyat idarəsinə aşağıdakı sənədlər təqdim edilməlidir:\n- Qeydiyyat orqanına ərizə;\n- İctimai birliyin nizamnaməsi;\n- İctimai birliyin yaradılması və nizamnaməsinin təsdiq edilməsi haqqında qərar;\n- Hüquqi ünvanı təsdiq edən sənəd;\n- Qanuni təmsilçinin təyin edildiyi halda, onun şəxsiyyətini təsdiq edən sənədin surəti. Hüquqi şəxs statusu almaq istəyən QHT dövlət qeydiyyatına alınması üçün Ədliyyə Nazirliyinin Qeydiyyat və notariat baş idarəsinə ərizə ilə müraciət etməlidir. Ərizə təsisçi (bir neçə təsisçi olduqda isə, bütün təsisçilər) və ya onun (onların) müvafiq qaydada vəkil etdiyi şəxs tərəfindən imzalanır və notarial qaydada təsdiqlənir.\nTəsis edilmiş özünə dəstək qrupları kommersiya hüquqi şəxsi formasında sahibkarlıq müəssisənə çevrilə bilərlər. Belə olan halda həmin mərkəzlər Vergilər Nazirliyində qeydiyyata alınmaqla "gündüz vaxtı uşağa qulluq etmə" və "hazırlıq kursları" iqtisadi fəaliyyət növlərini əsas fəaliyyət növü seçməklə qısamüddətli qruplarda yerli icmada məktəbə hazırlıq xidmətləri təqdim edə, həmçinin bu sahədə müvafiq maliyyə yardımı (qrant) almaq üçün beynəlxalq təşkilatlara və müvafiq dövlət qurumlarına müraciət edə bilərlər. Özünə dəstək qrupunun kommersiya hüquqi şəxsi formasında (məhdud məsuliyyətli cəmiyyət) qeydiyyatı bir pəncərə sistemi vasitəsi ilə 1 gün ərzində reallaşdırılır. Qeydiyyat işləri qısa, ucuz və sadədir. Qeydiyyatdan sonra vergi, əmək və statistika orqanlarının yerli şöbələrinə rüblük hesabatlar təqdim olunması tələb olunur.\nUAFA-nın sadə və az resurslardan istifadə etməklə təşkil edilən struktura malik “özünə dəstək qrupları”nın mövcud qanunvericiliyin tələbləri nəzərə alarınaq məktəbəqədər təhsil müəssisəsi formasına inkorporasiyası bugün asan və sərfəli görünmür. Belə ki, məktəbəqədər təhsil müəssisəsinin qeydiyyatı müxtəlif normativ və texniki tələblər, xərclər tələb edir. Qeydiyyat prosesi də mürəkkəb və vaxt aparan prosesdir.\nQanunvericilikdə müəyyən edilən qaydalara görə məktəbəhazırlıq üzrə xidmətlərin göstərildiyi məktəbəqədər təhsil müəssisəsinin təsis edilməsi üçün əvvəlcə belə təhsil müəssisəsi Ədliyyə Nazirliyində “hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı və dövlət reyestri” haqqında Qanuna və “Qeyri-kommersiya qurumlarının və təhsil müəssisələrinin dövlət qeydiyyatının aparılması Qaydaları”na əsasən qeydiyyata alınmalı daha sonra Təhsil Nazirliyinə müvafiq lisenziya almaq üçün “Azərbaycan Respublikasında bəzi fəaliyyət növlərinə xüsusi razılıq (lisenziya) verilməsi haqqında Qaydalar”da və Nazirlər Kabinetinin “Təhsil müəssisələrinin tikintisinə, maddi-texniki təchizatına dair normalar, ümumi sanitariya-gigiyena tələbləri, şagird yerləri ilə təminat normativləri”nin təsdiq edilməsi haqqında” və “Fəaliyyət növlərinin xüsusiyyətindən asılı olaraq xüsusi razılıq (lisenziya) verilməsi üçün tələb olunan əlavə şərtlər barədə” qərarlarında nəzərdə tutulmuş sənədləri təqdim etməlidir. Bütün tələblərə cavab verən məktəbəqədər təhsil müəssisələrinə 5 il müddətinə verilən lisenziyanın qiyməti 2500 manatdır. Bundan başqa 27 dekabr 2013-cü il tarixində qəbul edilən qanun dəyişikliyinə görə körpələr evləri, körpələr evi - uşaq bağçaları, xüsusi uşaq bağçaları və uşaq evləri 2014-cü il yanvarın 1-dən başlayaraq 10 il müddətinə Vergilər Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş hüquqi şəxslərin mənfəət vergisini və sadələşdirilmiş vergini ödəməkdən azad olunublar.\nLakin məktəbəqədər təhsil müəssisəsinin təsis edilməsi özü-özülüyündə maliyyə və digər resurslar tələb edir. Və regionlarda, xüsusi ilə kənd yerlərində uşaqların məktəbə hazırlıq üzrə təhsil cəlb olunması üçün çoxlu tələblərə cavab verən təşkilati hüquqi formanın təsis edilməsi regionlar üçün əlverişli deyil.\nAzərbaycanda uşaqlara qayğı xidmətləri bazar yanaşmasına əsaslanan, yəni kommersiya yönümlü xidmət provayderləri tərəfindən həyata keçirilməsi təcrübəsi mövcuddur. Belə xidmətlərin əhatə dairəsi genişlənməkdədir. Bu xidmətlərin əhatə dairəsinin genişlənməsi məktəbə hazırlıq xidmətlərinin əhatə dairəsini genişləndirmək üçün əlverişli imkan ola bilər.\nMilli qanunvericilik sisteminin əks elətdirdiyi məktəbəqədər təhsil xidmətlərinin çatdırılması əsasən dövlət və özəl məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin üzərindədir. Bundan başqa az sayda sayılmayacaq sahibkarlıq xidmətləri ilə məşğul olan “uşaq qayğı mərkəzləri” “erkən inkişaf mərkəzlər”, “hazırlıq kursları” və müxtəlif təhsil sahələrində xidmət göstərən fərdlər və təşkilatlar var ki, burada da uşaqlar üçün qayğı, erkən inkişaf xidmətləri, inkişafetdirici təlim xidmətləri çərçivəsində qısa müddətli qruplarda məktəbə hazırlıq xidmətləri göstərilir. Lakin bu xidmətlər təhsil üzrə səlahiyyətli qurumların nəzarətinə və qiymətləndirməsinə tabe olmadığı üçün bu sahənin inkişafı da çox dağınıq və pərakəndə şəkildə həyata keçirilir.\nNəticə. Təhlillər və müşahidələr göstərir ki, Azərbaycan Respublikasında əhalinin məktəbəqədər təhsilə olan tələbatlarının ödənilməsində ehtiyac duyulan şəhər, kənd və qəsəbələrdə məktəbəqədər təhsil xidmətlərinin əhatə dairəsinin genişləndirilməsinə ciddi zərurətin olduğu dövlət tərəfindən qəbul edilib və bununla məşğul olmaq üçün siyasi, hüquqi və maliyyə ayırılması ilə bağlı bir sıra səylər göstərilib.\nQanunvericiliyin məktəbə hazırlığın ümum təhsil məktəblərinin müvafiq strukturlarında təşkil edilməsinin mümkünlüyünü müəyyən etməsi məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmanın çox aşağı olduğu regionlarda uşaqların məktəbə hazırlıq xidmətlərinə ehtiyacını qarşılamaq üçün yaxşı həll yolu təklif etsə də ümum təhsil müəssisələrinin bu sahədə xidmət göstərməsi təcrübəsi yoxdur. Həmçinin bir çox yaşayış məntəqələrində ümumtəhsil müəssisələri mövcud deyil. Bundan başqa ümum təhsil müəssisələrində bir illik məktəbə hazırlıq xidmətini təşkil etmək üçün maliyyə, və digər resursların təmin edilməsi üçün aydın qaydalar müəyyən etmədiyindən ümum təhsil müəssisələri bu sahədə təşəbbüskar olmur və məktəbə hazırlıq üzrə xidmətlər göstərilməsində fəal iştirak etmirlər. Eyni zamanda ümum təhsil müəssisələri üçün bir illik məktəbə hazırlıq xidmətinin təşkilinin məcburi olmaması da bu prosesdə ümumtəhsil müəssisələrinin fəal iştirakını təşviq etmir.\nBugün Azərbaycanda məktəbə hazırlıq rəsmi olaraq daha geniş formada əsasən məktəbəqədər təhsil müəssisələrində təşkil olunur. Məktəbəqədər təhsil müəssisələri isə ölkə üzrə uşaqların cəmi 16 faizini əhatə edir. Məktəbə hazırlıq xidmətlərinin təşkili haqqında qaydalara görə məktəbə hazırlıq məktəbəqədər təhsil müəssisələri ilə bərabər “ümumtəhsil məktəblərində”, “qısa müddətli qruplarda” və “ailədə” təşkil oluna bilər. Qısa müddətli qruplarda məktəbəhazırlıq hazırda ancaq fəaliyyəti lisenziyalaşdırılmış məktəbəqədər təhsil müəssisələrində həyata keçirilir. Lisenziyalı özəl və dövlət məktəbəqədər təhsil müəssisələri təlim keçmiş müəllimlər, stabil maliyyəyə və strukturlu proqrama malikdir və mütəmadi dövlət nəzarət və qiymətləndirmələrinə tabedirlər.\nHazırki hüquqi təhlilin qənaətinə istinad edərək təklif etmək olar ki, uşaqlara qayğı mərkəzləri, uşaq inkişaf mərkəzləri və hazırlıq kursları fəaliyyəti göstərən kommersiya məqsədli müəssisələr (kiçik sahibkarlar) məktəbə hazırlıq xidmətlərinin əhatə dairəsini genişləndirməkdə, ölkə üzrə məktəbəqədər təhsilə cəlb olunma səviyyəsini qaldırmaqda əhəmiyyətli rol oynaya bilərlər.\nBeləki bugün hazırlıq kursları, uşaqlara gündüz vaxtı qulluq etmə (uşaqlara qayğı), erkən inkişaf xidmətləri göstərən müəssisələr ölkənin daha çox ərazisini əhatə edirlər. Belə geniş əhatə olunmuş şəbəkənin imkanları ilə məktəbəhazırlıq xidmətlərindən istifadə edənlərin sayını əhəmiyyətli dərəcədə artırmaq olar.\nMəktəbəqədər təhsil sektoru sahəsində yerli qanunvericiliyin və mövcud şəraitin təhlili nəticəsində hazırki sənəd UAFA və MTTYM-nin həyata keçirdiyi “Sosial Hüquqların İnkişafı – həssas təbəqədən olan və məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmayan uşaqlar üçün icma əsaslı strategiyalar” layihəsi çərçivəsində məktəbəqədər təhsilə cəlb olunma səviyyəsinin artırılması məqsədi ilə aşağıdakı iki əsas istiqamətdə formalaşdırdığı tövsiyyələrini təqdim edir.\nUşaqlara qayğı xidmətləri sistemini məktəbə hazırlığın təşkili ilə əlaqələndirmək və 3 yaşdan yuxarı uşaqlar üçün məktəbə hazırlıq xidmətləri ilə uşaqlara qayğı sistemini birgə təşkili sistemini təsis etməyi tövsiyyə edir; Belə təsisatlar keçid dövrü üçün minimum tələblərlə mərkəz və təlimçilərin sertifikatlaşdırma və ya akkreditasiyasını aparmaqla mümkündür. Bu həm nəzarətdən və qiymətləndirmədən kənar məktəbə hazırlıq xidmətləri sektoruna yaxından nəzarət etməyə həm də məktəbəqədər təhsilə cəlb olunma səviyyəsini artırmağa kömək edə bilər.\nAzərbaycan Respublikasında dövlət uşaq müəssisələrindən uşaqların ailələrə verilməsi (De-institusionalizasiya) və alternativ qayğı Dövlət Proqramının (2006-2015-ci illər) nəzərdə tutulub ki, uşaqlar üçün ailə əsaslı sosial xidmətlər mərkəzlərinin fəaliyyətini tənzimləyən müvafiq normativ hüquqi aktların hazırlanması və təsdiqi, həmçinin ümumtəhsil internat məktəblərinin (ümumi tipli internat evlərinin) bazasında ümumi təyinatlı ümumtəhsil məktəblərinin, lisey və gimnaziyaların yaradılması məqsədilə tədbirlərin görülməsi həyata keçirilsin.\nKonkret olaraq belə xidmət mərkəzlərinin təşkilati hüquqi formasının mövcud qanunvericilik bazasının stimullaşdırıcı amillər nəzərə alınmaqla təkmilləşdirilməsinə ehtiyac var. Həmçinin, belə xidmət mərkəzlərində məktəbə hazırlıq xidmətlərinin təşkilinin mümkün olmasının müəyyən olunması burada qayğı görən həssas qrupdan olan uşaqların məktəbəqədər təhsilə cəlb olunma səviyyəsini artırmaq üçün təsirli vasitə olardı.\nBundan başqa həssas qrupa aid olan uşaqlar üçün günərzi qayğı mərkəzlərinin fəaliyyətinin və təşkilini məktəbəqədər təhsil siyasəti tədbirləri ilə əlaqələndirilməsi də məktəbəqədər təhsil xidmətlərinin əhatə dairəsinin genişləndirilməsinə və həssas qrupdan olan uşaqlar üçün məktəbəqədər təhsilin çatımlılığının artmasına töhfə vermiş olar.\nBelə tövsiyyənin səmərəli və əlverişli olmasına bir çox səbəblər var. İlk olaraq bu dövlət büdcəsinə qənaət və məktəbə hazırlıq xidmətlərinin maliyyələşməsi mənbələrinin şaxələndirilməsi baxımdan faydalı olardı. Uşaqlar üçün erkən inkişaf xidmətləri, qayğı xidmətləri göstərən fərdi, icma və ya ailə əsaslı istər biznes, istərsə də dövlət və ya bələdiyyə təşkilatlarında məktəbə hazırlıq xidmətlərinin təşkilini və ona nəzarətin qaydalarını müəyyən etmək bu prosesin sürətləndirilməsinə töhfə verər.\nBugün ölkədə uşaqlara qayğı və məktəbəqədər təhsil ayrı-ayrılıqda və bir çox halda yaxşı əlaqələndirilməmiş formada tətbiq olunmaqdadır. Bu həm özəl, həm də dövlət sektorunda özünü biruzə verir. Lakin bir çox ölkələrdə uşaqlara qayğı mərkəzləri 3 yaşdan yuxarı uşaqlar üçün həm də məktəbə hazırlıq xidmətləri təklif edirlər. Azərbaycanın yerli qanunvericiliyi də uşaqlara qayğı göstərmə ilə bağlı mövcud hüquqi çərçivələr daxilində məktəbə hazırlıq xidmətləri təklif etməyə imkan verir. Lakin bu xidmətlərə nəzarət və qiymətləndirməyə dair prosedurlar hələ müəyyən edilməyib.\nUşaqlara gündüz vaxtı qulluq etmə, erkən inkişaf xidmətləri və hazırlıq kursları fəaliyyəti göstərən servis provayderlərin məktəbə hazırlıq xidmətləri göstərməsi üçün sertifikatlaşdırma və ya akkreditasiya prosedurunun müəyyən edilməsi məktəbəqədər təhsil sahəsində əhəmiyyətli inkişaf üçün yaxşı keçid ola bilər. Belə sertifikatlaşdırma və ya akkreditasiya vasitəsi həm sərt tələblərin olduğu və maliyyə resurslarının tələb olunduğu məktəbəqədər təhsil müəssisələrindən daha minimal tələblər ilə, nəzarət və qiymətləndirmələrə məruz qalan dayanıqlı, əlverişli və çatımlı məktəbə hazırlıq sistemini təsis etməyə təkan verə bilər. Qaydalarda həm belə mərkəzlərin, həm də müəllimlər və ya təlimçilərin akkreditasiyası və/ və ya sertifikatlaşdırılmasının nəzərdə tutulması mümkündür. Belə model az gəlirli ailələr və seyrək məktəbəqədər təhsil müəssisələri yerləşən ərazilər üçün əlverişli ola bilər.\nMəktəbə hazırlıq xidmətləri göstərməsi üçün biznes müəssisələri üçün asan, tez və ucuz sertifikatlaşdırma və akkreditasiya qaydaları müəyyən etmək;\nMəktəbə hazırlıq prosesinin tərəfləri üçün aydın tənzimləyici müqavilə formaları və hüquq və vəzifələr müəyyən etmək;\nBu sahədə vergi və digər güzəştlər müəyyən etmək;\nÜmum təhsil müəssisələrində məktəbə hazırlıq xidmətlərinin göstərilməsi.\nÜmum təhsil müəssisələrinin müvafiq strukturlarında təşkil edilən məktəbə hazırlıq xidmətlərinin təşkilini təşviq etmək üçün ümum təhsil müəssisələrində bir illik məktəbəhazırlıq xidmətinin təşkilini məcburi etmək qaydası müəyyən edilməlidir.\nÇünki qanunda imperativ (məcburi) qayda müəyyən etmədiyi üçün ümumtəhsil məktəbləri adətən müstəqil qaydada belə təşəbbüsləri həyata keçirməyə həvəsli olmurlar. Bundan başqa məktəbə hazırlığın təşkilini dövlət büdcəsinə qənaət və sərfəliliyi baxımından ümumtəhsil müəssisələrinin müvafiq strukturlarından müvafiq sahədə təhsil və təcrübəyə malik başqa şəxslərin istifadə etməsinin mümkünlüyü müəyyən edilməlidir. Belə ki, bununla bağlı təşəbbüs göstərən şəxslər ümum təhsil müəssisəsinin müvafiq otağından istifadə etməklə uşaqlar üçün belə xidmətlərin göstərilməsini təmin edə bilər.\nYerli təhsil idarələri ilə birlikdə icmalarda uşaqları məktəbə hazırlığa cəlb olunmayan valideynlər üçün təlim proqramlarının təşkilini təmin etmək. Belə tövsiyyə “məktəbə hazırlığın təşkili qaydaları”nın 1.7-ci maddəsinə əsaslanır. Həmin qaydada müəyyən olunur ki, uşaqları məktəbəqədər təhsilə cəlb olunmayan valideynlər üçün maarifləndirici təlimlər təşkil olunur;\nMəktəbə hazırlıq xidmətinin ümum təhsil müəssisələrində təşkili ilə bağlı qaydaları daha da sadələşdirmək;\nAzərbaycanda regionlarda qısa müddətli qruplarda məktəbə hazırlıq xidmətlərini “bələdiyyə strukturlarının nəzdində”, “orta məktəb binalarının müvafiq strukturlarında” və “ev əsaslı uşaq qayğı mərkəzlərində etməklə məktəbə qədər təhsilə cəlb olunma səviyyəsini artırmaq mümkündür. Bu sistemin təşkili üçün aşağıdakılar tövsiyyə olunur:\nBugün Azərbaycanda bələdiyyələr yerli idarəetmə orqanı kimi bir çox sahələrdə hələ də özlərini tam reallaşdıra bilməmişdir. Bu sahədə bir sıra ciddi çatışmamazlıqların olmasına baxmayaraq qanunvericilik bələdiyyələrin özlərinin maliyyə satabilliyini təmin etmək üçün müxtəlif sosyal və digər xidmətlər göstərmək fəaliyyəti ilə məşğul olmasına imkan verir. Bura uşaqlara qayğı xidmətləri və təhsil xidmətləri də aiddir.Məktəbə hazırlıq sahəsində bələdiyyələrin resurslarından istifadə əsasən asılıdır bələdiyyələrin bu sahədəki mövcud imkanlarından və istəklərindən. Layihənin həyata keçirildiyi Siyəzən rayon, Yenikənd bələdiyyəsi həm resursları, həm də motivasiya baxımından belə bir mərkəzin təsis olmasında maraqlı olmuşdur.\nBələdiyyələr yerli icmaya daha yaxındır, infrastruktur və maliyyə resursları baxımından və səlahiyyətləri baxımından fərdlərdən daha üstün mövqeyə malikdir. Həmçinin seçkili orqan kimi bələdiyyənin yerli ehtiyaca ünvanlanan belə fəaliyyəti seçilmiş şəxslərin maraq dairəsində ola bilər. Bələdiyyələrin bu sahədə xidmət sektoruna daxil olması üçün onlara dövlət təhsil orqanları tərəfindən metodoloji göstəriş və tövsiyyələrin və maarifləndirici vəsaitlərin verilməsi ilə dəstəklənməsi bu sahədə müəyyən irəliləyişlərə gətirib çıxara bilər.\nbələdiyyə/dövlət-biznes partnyorluğuna əsaslanan məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin yaradılması üçün əlverişli şərtlər/qaydalar müəyyən etmək;\nməktəbəqədər təhsil sahəsində bazar münasibətlərinin və azad rəqabət prinsiplərinə əsaslanan, qeyri-dövlət mülkiyyət formalarına və sahibkar təşəbbüslərinə əsaslanan məktəbəqədər təhsil mərkəzlərinin yaradılmasında təhsil orqanları ilə dialoqa, əməkdaşlığa əhəmiyyət vermək.\nIn community level, the municipalities and ExComms if requested, assist the SHG centers with all available means. However, the municipalities that I met on this evaluation in Bilasuar communities so far, didn’t seem willing to officially be attached to SHGs. Lack of funding is considered as a main reason for this. On the other hand, based on law about the Status of Municipalities, it would not be appropriate either to make municipalities be responsible for SHGs in future. There had been made some amendments to the law on Status of Municipalities on December 21, 2010 which came to force in February of 2011. Amendment was also made to respective Clause#4 which details municipality work on local social protection and social development programs. Some of the areas under this clause are taken out from the municipality responsibilities namely preschool education is taken out however education is kept as an area municipalities can still assist on.15\nEmin, bu paragrafi layihenin monitoring eksperti belediyye rehberinin sozlerine gore yazibdir. Buna munasibetin nedir? Ne derejede bu sozler hegigeti eks etdirir?\nEv əsaslı uşaq qayğı mərkəzlərində (home-based childcare centres) məktəbə hazırlıq xidmətinin təşkili qaydaları müəyyən edilsin. Belə oxşar modelə Azərbaycanda yeni qəbul edilmiş "Ailə tipli kiçik qrup evinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin təsdiq edilməsi haqqında Nazirlər Kabinetinin qərarında rast gəlmək olur. Həmin qərar "Sosial xidmət haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən hazırlanmışdır və tabeliyindən, mülkiyyət növündən, təşkilati-hüquqi formasından asılı olmayaraq respublika ərazisində yerləşən bütün qrup evlərinin fəaliyyətini tənzimləyir. Bu qayda imkan verir ki, müvafiq sahədə təcrübəyə malik şəxslər və təşkilatlar qrup evinin təşkil etsin və həmin sahədə xidmətlər təklif etsinlər.\nBu böyük maliyyə və digər resurslar tələb edən məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin sayını artırmadan mövcud resurslardan istifadə etməklə məktəbə hazırlıq xidmətlərini şaxələndirməyə və daha da dayanıqlı etməyə imkan verə bilər. Belə ki, ev şəraiti olan kiçik otaqlarda qısa müddətli qruplar halında məktəbə hazırlığın təşkili səmərəli və sərfəli ola bilər.\nMəktəbəqədər təhsilin az və məhdud icma resursları ilə əldə edilə bilən modelləri mövcuddur. Belə modellərdə ortaq bir qənaət belədir ki, "mərkəz əsaslı kiçik qruplar və təşkilati formalar" həssas təbəqədən olanlar və zəif resurslara malik regionlarda yaşayanlar üçün məktəbəqədər təhsil və erkən uşaq inkişaf xidmətlərinin göstərilməsində ən effektiv vasitə sayılır. Belə formalarda məktəbəqədər təhsil az gəlirli ailələr, həssas qruplar və yoxsul ərazilərdə məskunlaşan digər şəxslər üçün daha çatımlı olur.\nAilə və icma əsaslı məktəbə hazırlıq qrupları üçün dövlət nəzarət mexanizmlərinin qurulmasını təmin etmək;\nEv/icma əsaslı məktəbəqədər təhsil xidmətləri göstərən ailə qrupları, çevik, habelə müvafiq vergi, əmək və sair güzəştlərin nəzərdə tutulduğu təşkilati hüquqi formalarının müəyyən edilməsi;\nValideynlərin, kənd və rayon rəsmilərinin erkən uşaq inkişafı və məktəbə hazırlıq xidmətlərinin əhəmiyyəti barədə məlumatlılığını artırmaq;\nAnalar ilə bərabər bu prosesə ataların da qoşulmasını təmin etmək;\nErkən uşaq inkişafı və məktəbə hazırlıq xidmətləri təlimçiləri və fəal töhfə verən valideynlərin icmada görünürlüyünü və hörmətini artırmaqla onları bu prosesdə daha fəal olmağa təşviq etmək. Bu prosesdə həmçinin kişilərin də iştirakının icmada qəbul edilənliyinə cəhdlər etmək.\nNövbəti addımlar barədə təkliflər mövcud şərait və qanunvericiliyin imkan verdiyi şərtlə daxilində irəli sürülür:\nSeçilmiş bələdiyyə ərazilərində ödəniş əsaslar ilə məktəbə hazırlıq xidmətləri mühitini qiymətləndirməklə, həmin yerlərdə qısa müddətli qruplarda uşaqlara qayğı, erkən inkişaf xidmətləri və məktəbə hazırlıq xidmətləri fəaliyyəti göstərən mərkəzlərin təsis olunması;\nBələdiyyələr üçün belə mərkəzlərin qeydiyyatına hazırlıq, sənədlərin hazırlanması, və qeydiyyata alınmanın təmin olunması;\nLayihə ərazilərində mövcud hazırlıq kursları, uşaq qayğı xidmətləri göstrən mərkəz və təşkilatlarını dəstəkləməklə onların məktəbə hazırlıq sahəsində xidmət göstərmə imkanlarını artırmaq;\nErkən uşaq inkişafı, qayğı və məktəbə hazırlıq xidmətlərinin təşkil edilməsinin proses xəritəsini əks olunduğu hüquqi qeydiyyat qaydaları, marketing bilgiləri və məktəbəqədər təhsilin dövlət proqram və standartları barədə məlumatların olduğu məlumat kitabçası hazırlamaq; bu prosesə müvafiq sahədə təcrübəli şəxslərin cəlb olunmasını təşviq etmək;\n1 Təhsil Haqqında Qanun, maddə 2.1\n5 Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası, maddə 3.1.2.1 -3.1.2.2\n6 Təhsil haqqında qanun, maddə 18.3\n7 Təhsil haqqında qanun, maddə 18.4\n8 "Məktəbə hazırlığın təşkili Qaydaları". Azərbaycan Respublikası NK-nin 8 yanvar 2010-cu il tarixli, 4 nömrəli qərarı\n9 Təhsil haqqında Qanun, 18.5\n10 Qaydalarda məktəbə hazırlığın ümum təhsil müəssisələrində təşkilinə dair göstəriş olsa da onun yerinə yetirilməsinə dair aydın prosedur qaydalar, maliyyələşmə, təşkil olunma və digər təşkilati mexanizmlər müəyyən edilməmişdir.\n11 Ailələrdə məktəbəhazırlıq xidmətinin göstərilməsi ilə bağlı qanunvericilikdə sadəcə “Uşaqları məktəbəqədər təhsil müəssisələrinə getməyən valideynlər üçün uşaqlarını məktəbə hazırlamaq istiqamətində maarifləndirilmək məqsədi ilə müxtəlif xidmətlər təşkil edilə bilər” kimi bir müddəanın qeyd edilməsi ilə kifayətlənilmişdir ki, bu da təhsil siyasətini həyata keçirən yerli və mərkəzi qurumların bu istiqamətdəki konkret hüquq və vəzifələrini müəyyən etməyə imkan vermir və bu formanın reallaşdırılmasını sual altında qoyur.\n12 Qanunvericilikdə məktəbəhazırlığın həm də qısamüddətli qruplarda təşkil edilməsinin mümkünlüyü müəyyən edilsə də bu sahədə dövlət nəzarəti ilə bağlı aydın qaydaların müəyyən olmaması bir sıra qeyri müəyyənliklər yaratmaqdadır. Lakin buna baxmayaraq, ölkədə bir çox yerlərdə qısa müddətli qruplarda məktəbə hazırlıq xidmətləri təşkil olunmaqdadır.\n13 Məktəbəqədər təhsilin dövlət standartı və proqramı, maddə 2.4\n14 Proqramın əsas məqsədi ölkədə bütün əhali təbəqələri üçün əlçatan və müasir tələblər səviyyəsində qurulmuş məktəbəqədər təhsil xidmətlərinin göstərilməsini təmin edə biləcək maddi- texniki, təşkilati- hüquqi, iqtisadi və tədris- metodiki şərait yaratmaq və bu zəmində məktəbəqədər təhsil sisteminin yüksək sosial- iqtisadi səmərəliliyinə nail olmaqdır.\n15 Bələdiyyələrin statusu haqqında qanun http://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=http%3A%2F%2Fwww.kepezbelediyyesi.org%2Fqanunlar%2F1.doc


Vüqar Novruzov ali dövlət mükafatına layiq görülüb | Sia.az\nVüqar Novruzov ali dövlət mükafatına layiq görülüb\nSiyasət - 10.11.2016 16:09 - Oxunma sayı: 1190\nMoldova Azərbaycanlıları Konqresinin sədri, iş adamı, xeyriyyəçi Vüqar Novruzov bu ölkənin ali dövlət mükafatına layiq görülüb. SİA-nın məlumatına görə, Vüqar Novruzov Moldovanın ali dövlət mükafatı - Respublika ordeni ilə təltif olunub. Noyabrın 11-də Moldova Respublikasının Dövlət İqamətgahında mükafatn təqdimat mərasimi keçiriləcək.\nVüqar Novruzov 1962-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonuda anadan olub. 1980-ci ildən Moldova Respublikasında yaşayan V.Novrizov Moldova Dövlət Universitetinin hüquq fakultəsinin məzunu, hüquq elmləri doktorudur. O, 1992-ci ildən biznes fəaliyyəti ilə məşğul olur, hazırda "Azmol Kompany" şirkətinin baş direktorudur.


Türkiyədə kriptovalyutalara tələb artıb\n14-08-2018 / 17:53\nTürkiyədə bir dollar cari ilin əvvəlində 3.8 lirə təşkil edirdisə artıq 11 avqustda bu göstərici 6.83 lirəyə qalxdı. Türk lirəsinin dollar qarşısında dəyər itirməsinə əsəs səbəb kimi Amerika ilə münasibətlərin kəskinləşməsi göstərilir.\nXeberler.az kriptoinvest.az-a istinadən bildirir ki, Amerikanın təzyiqlərinə cavab olaraq Türkiyə prezidenti lirəyə dəstək üçün əhalini dollar, avro və qızıllarını satmağa çağırış edib. Bu hadisələr isə öz növbəsində dövlətin xarici borclarını ödəməsində şübhələr doğurmağa başlayıb.\nHəmçinin, Türkiyədəki problem ilə bağlı olaraq avro da dəyər itirməyə başlayıb. Məsələ ondadır ki, avropa bankları Türkiyə iqtisadiyyatına kifayət qədər investisiya (İspaniya -83.3, Fransa -38.4, İngiltərə -19.2, İtaliya -17, Yaponiya isə 18 milyard dollar) yatırıb və nəticə etibarı ilə bu problem onalrada öz təsirini mütləq şəkildə göstərəcək. Hazırda prezident Ərdoğanın iqtisadi siyasəti və ölkənin xarici borclar üzrə ödəniş qabiliyyətliliyi avropa ölkələrində narahatlıq yaradır.\nQeyd edək ki, mövcud xəbərlər fonunda Türkiyə vətəndaşlarının kriptovalytalara marağı artmağa başlayıb. CoinMarketCap-ın məlumatlarına əsasən yerli birjalar olan Koinim, Btcturk və Paribu-da ticarət dövriyyəsi iki dəfə artıb. İnsanların lirəyə güvənsizliyi kriptovalyutalara (əsasən Bitcoin, Monero və Ripple) tələbi artırıb.


Orta əsr Avropasında deyildiyi kimi Buddanın hekayəsi - Podkastlar - 2022\nZamanla müxtəlif inanclar arasındakı fərqlərdən çox şey görülmüşdür, ancaq müəyyən bir inancla əlaqələndirdiyimiz hekayələrin çoxu əslində başqaları tərəfindən və ya digər şəkildə təsirlənmişdir. Dini sərhədləri aşan bir orta əsr hekayəsinin maraqlı bir hadisəsi, mənşəyi heç xristian olmadığı görünən bir xristian müqəddəs olan Josaphat'ın həyatıdır. Onun həyat hekayəsi Buddanın həyat hekayəsidir.\nPeggy McCracken-in tərcüməsinin giriş hissəsində Barlaam və Yosafat (Gui de Cambrai tərəfindən on ikinci əsrdə yazılmışdır), Donald S. Lopez Jr. əlaqəni açıq şəkildə nümayiş etdirir. Buddanın hekayəsi, kifayət qədər ardıcıl üç vacib məqamın olduğunu söyləyir. O dünyaya gəldikdə Şahzadə Sidharhanın atası (bir gün Budda olacaq) astroloqlardan gələcəyini izah etmələrini xahiş edir. Astroloqlar onun ya böyük bir padşah, ya da müqəddəs olacağını təxmin edirlər - yalnız biri heç padşah olmayacağına, əvəzinə müqəddəs olacağına əmindir. Ürəyini itirən kral, Sidhartanı dünyadan qorumaq üçün bir saray qurur ki, kral olmaq istəyini təşviq etsin. İldə Barlaam və Yosafat, eyni şey arzuolunmaz variantın Josaphat olması ilə baş verir, xristian olacaq. Sidharta kimi, Josaphat da bir ləzzət sarayında kilidlənir; həm də həyatın çirkin tərəflərindən bir şey bilmək deyil.\nİkinci ortaqlıq budur ki, krallıq atalarının ən yaxşı səylərinə və yalvarışlarına baxmayaraq şahzadələr sarayı tərk edir və həyat baxışlarını dəyişdirməyə başlayan insanlığın nümayəndələri ilə qarşılaşırlar. Sidharta üçün görüşlər “qoca, xəstə, ölü və nəhayət düşünən rahiblə” olur. Josaphat üçün kor, cüzam xəstəsi olan və yaşlı bir insandır.\nNəhayət, son ortaqlıq budur ki, şahzadələr hər ikisi də öz yollarını davam etdirmək istədikdə, Sidharta “doğumdan və ölmədən kənar bir vəziyyət axtarmağa” və Josafat xristian bir zahid olmaq üçün ataları cinsiyyətlərini dəyişdirmək üçün cinsiyyətlərindən istifadə etməyə çalışırlar. ağıl, onları qadınlarla örtmək. Sidharta cazibədar olmasa da, Josaphat təslim olmağa yaxınlaşır, çünki qismən bir “kölə şahzadəsi” yalnız onunla evlənəcəyi təqdirdə xristianlığı qəbul edəcəyini vəd edir (ya da bacarmadıqda yalnız bir dəfə onunla yat). Josaphat'ın dönüşüm həsrətində olması (gözəlliyi və göz yaşları ilə birlikdə) demək olar ki, onu geri qaytarır, amma sonunda bakirəliyini tutaraq imtina edir. (Yeri gəlmişkən, Sidharta, hekayəsində eyni nöqtədə ər və atadır.)\nHekayələrin yaxınlaşdığı yeganə yerlər bunlar olsa da, oxşarlıqları təsadüf olmaq üçün çox yaxındır. Lopez, hekayənin, ehtimal ki, itirilmiş bir Fars əsli olması ehtimalından ərəb dilinə, daha sonra gürcü, yunan, latın və nəhayət (Gui de Cambrai məsələsində) fransız dilinə keçməsini izləyir. Linqvistik olaraq, Lopez Bodhisattva'dan (Sanskrit), Bədəsəf (Ərəb), İodasaf (Gürcü), İoasaf (Yunan), Josafat (Latın) ilə əlaqəni daha da aydınlaşdırır. Hekayənin bu tərcüməsi və dəyişdirilməsi əsrlər boyu baş verdi, Budda əslində eramızdan əvvəl V əsrdə yaşamış və hekayə eramızın səkkizinci və ya doqquzuncu əsrlərində (ehtimal ki) Fars dilindən Ərəb dilinə sıçrayış etmişdir. X əsrdə Qüdsdəki rahiblər tərəfindən gürcü dilinə və Eramızın 1000-ci ilində yunan dilinə tərcümə edilmişdir. Peggy McCracken'in dediyi kimi Barlaam və Yosafat çox yaxşı sevilirdi: “Hekayə XI əsrdə Latın dilində meydana çıxdı və sonradan praktik olaraq hər Avropa xalq dilinə çevrildi - XII-XV əsrlər arasında təkcə Fransız dilində on versiya meydana çıxdı”. Gui de Cambrai versiyası on ikinci əsrdə ortaya çıxır.\nBarlaam və Josaphatın əsl hekayəsi, əlamətdar mənşəyindən kənarda, orta əsr hekayəsi baxımından nisbətən sadədir. Barlaam, zahid olaraq yaşayan “ilahi və müqəddəs rahibdir” və İlahi vəhylə Yosafatı axtarmağı tapşırır. Saraya gizlin girib xristianlıq haqqında öyrədir və nəticədə onu vəftiz edir. Josaphat bəzi çətinliklərdən və sınaqlardan sonra minlərlə insanı (atası da daxil olmaqla) çevirir. Orta əsr dinləyiciləri Josaphat ilə birlikdə Barlaamın öyrətdikləri və nümunələrindən öyrənə bildilər ki, bunlar standart müqəddəs hekayələrdən və dövrün xristian mənbələrindən çox kənara çıxmır. Beləliklə, Buddanın hekayəsini o qədər cəlbedici edən elementlərdir ki, orta əsr xristianları Barlaam və Josaphat-da cazibədar tapdılar.\nMaraqlıdır ki, iki hekayə arasındakı oxşarlıqlar, hər ikisinə məruz qalan orta əsr insanlarından da yan keçmədi. Lopezin də qeyd etdiyi kimi, Marko Polo, Seylan (Şri-Lanka) ilə bağlı mübahisəsində Buddanın hekayəsini eyni elementlərlə təsvir edir: yalnız zövqlərlə qapalı bir şahzadə və küçələrdə insanlıqla qarşılaşan və cazibədar qadınlar düşüncə həyatı üçün kral vəzifələri. (Marco Polo, Nigel Cliff-un tərcüməsində Sakyamuni Burqan adlı şahzadəyə xidmət edən təsirli bir 30.000 qadına sahibdir.) Lopez, Marco Polo’nun 1446-cı il buraxılışında (adsız) bir redaktor qeydinə diqqət çəkdi. Səyahətlər Sakyamuni Burqan və Josaphat arasındakı əlaqəni açıq şəkildə göstərir. Redaktorun “Bu, Müqəddəs Josafatın həyatına bənzəyir” qeydləri, Josafatın həyatının Sakyamuni Burqanın həyatından qaynaqlandığını ifadə etmir; bir şey olsa, əksinə olmasından şübhələnə bilərdi. Doğrudan da, Lopezin də qeyd etdiyi kimi, on yeddinci əsrin əvvəllərindəki bir Portuqaliyalı yazıçı Buddanın hekayəsinin ("Budão") Josaphatın hekayəsinə əsaslandığını elan etdi.\nGui de Cambrai'nin Barlaam və Josaphat, bəzi əyləncəli və cazibədar bir kənara yazılmış yaxşı bir hekayə olsa da ("Tanrımız ... yüksək zadəganlara mərhəmət etmək səhv olardı - kasıblara qarşı etdikləri haqsız davranışlarına görə mühakimə olunur"), bəlkə də bunun ən əhəmiyyətli hissəsi nağılın özü deyil, onu formalaşdıran səyahətdir. Aydındır ki, Buddanın hekayəsi dil və zamandan üstün olan davamlı bir cəlbediciliyə malikdir.\nDonald S. Lopez Jr.-nin təqdimatına Peggy McCracken-in tərcüməsində rast gəlinir Barlaam və Josaphat: Buddanın xristian nağılıvə Marko Polonun Sakyamuni Burqanın həyatını izah etməsini onun hər hansı bir versiyasında tapa bilərsiniz Səyahətlər (Nigel Cliff’dan istifadə etdim).\nÜst şəkil: Barlaam Josaphat'a təlimat verir. British Library MS Egerton 745 fol. 131r\nVideoya baxın: ЖИЗНЬ В ДОМЕ ПРЕСТАРЕЛЫХ В США. УСЛОВИЯ И СТОИМОСТЬ ПРОЖИВАНИЯ (Yanvar 2022).\nCopyright 2022 \_ Orta əsr Avropasında deyildiyi kimi Buddanın hekayəsi...


Koronavirus global iqtisadiyyatda mənfi təmayüllər yaradır - Günün SəsiQUBAD İBADOĞLU YAZIR Koronavirus global iqtisadiyyatda mənfi təmayüllər yaradır - Günün Səsi\nKoronavirus global iqtisadiyyatda mənfi təmayüllər yaradır –QUBAD İBADOĞLU YAZIR\n0\t31 Yanvar 2020 10:49\nDünya bazarlarında baş verənlər Azərbaycan iqtisadiyyatına da təsir göstərməyə başlayıb. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının koronavirusu qlobal təhlükə elan etdi. Bu qərar özəlliklə Çin iqtisadiyyatına, eləcə də ticarəti Çinə bağlı olan ölkələrin iqtisadiyyatına və beynəlxalq bazarlara mənfi təsirlərini gücləndirəcək. Artıq dünya bazarlarında xam neftin qiyməti, fond birjalarında səhmlərin dəyəri ucuzlaşmağa başlayıb. Belə ki, bu gün dünya birjalarında WTI Crude Oil (Nymex) qiyməti USD/bbl. 52.95 Brent Crude (ICE) qiyməti USD/bbl. 59.15 olub. Bu o deməkdir ki, bu bazarda qiymətlər son ayların minumuna qədər aşağı düşüb və bu tendensiya davam edəcək. Belə ki, ABŞ Energetika Nazirliyinin açıqlamalarına görə, xam neftin qiymət bir barel üçün 46 dollara qədər də enə bilər. Bununla yanaşı, digər əmtəə bazarlarında da ucuzlaşma müşahidə olunub. Misin və dəmir filizinin qiymətləri son 3 ayın ən aşağı səviyyəinə enib, hətta son illər ən təhlükəsiz investisiya hesab olunan qızılın qiyməti də ucuzlaşıb.\nQiymətli kağızlar bazarına gəlincə, Avropalılar 1 gün ərzində bir ay ərzində itiriblər. Eyni zamanda ABŞ-ın Dow Jones indeksi 1,54 faiz, S & P 500 indeksi 1,57 faiz, Nasdaq indeksi 2,05 faiz, İtaliyanın FTSE MiB indeksi 1,85 faizi, Yaponiyanın Nikkei indeksi 2 faiz, Britaniyanın FTSE 100 indeksi 2,1 faiz, Almaniyanın Dax indeksi 2,6 faiz, Fransanın CAC indeksi 2,7 faiz dəyər itirib. Sektorial səviyyədə koronavirusun fəsadları daha çox turizm və səyahət sektoru ilə bağlı sahələrdə, o sıradan uçuşlara, gəzintilərə və mehmanxana, restoran xidmətlərində müşahidə olunur.\nNəhayət, onu da qeyd edim ki, koronavirusun içəridə yayılma cografiyasının genişlənməsi Çin iqtisadiyyatında artımı daha da yavaşıdır, məcmu tələbi aşağı salır. Bu da son nəticədə dünyanın əsas istehlakçısı olan Çinin enerji daşıyıcılaırna tələbatını azaldır. Bütün bunların təsiri ilə dünya bazarında neftin və qazın qiymətinin ucuzlaşması Azərbaycan iqtisadiyyatına da mənfi təsirlərini göstərəcək. Xüsüsilə də Azərbaycanda əmtəəlik qazın istehsalının artıdığı zamanda onun ixracatından valyuta gəlirlərini azaldacaq. Məlumat üçün qeyd edim ki, ötən il Azərbaycanda neft hasilatı 3,3 faiz, neft məhsullarının istehsalı 3,2 faiz azalmış, əmtəəlik qaz hasilatı isə 27,7 faiz artmışdır. 2019-cu ildə Azərbaycan qaz kondensatı daxil olmaqla 37517,6 min ton xam neft, 35591,4 milyon kub metr təbii qaz istehsal edib ki, ondan 24526,7 milyon kub metri əmtəəlik qaz olub.\n“Amazon”un qurucusu Bezos bir gündə sərvətini 8 milyard dollar artırdı\nNeftin qiyməti enişə doğru geriləyir\nAzərbaycanda ən sərfəli maşın modelləri


HTC 10 | haqqında indiyə qədər bilinən bütün məlumatlar Androidsis\nHTC 10 haqqında bildiyimiz hər şey\nHər dəfə aprel ayına yaxınlaşırıq, yəni HTC 10-un dünya premyerası üçün seçilən ay. Tayvanlı istehsalçının yeni flaqmanı layiq olduğu diqqəti cəlb etməyi ümid edir və bu, əvvəlki iki ilə nisbətən asanlıqla unutulmağa gedə bilən satışlara sahib olmağa imkan verir.\nBu yeni terminal haqqında bildiyimiz hər şeyi nəzərdən keçirəcəyik görünəndən çıxması ehtimal olunur əvvəlki nəşrlərdə. Təqdimatı üçün son bilinən tarix 19 Apreldir, buna görə bu anın ən etibarlı mənbələrindən biri olan @evleaks və ya Evan Blass-dan gəldiyimiz üçün buna sadiqik. Biz də unutmuruq rəsmi olaraq yayımlanan təhqirçilər.\n1 HTC 10-un xüsusiyyətləri\n2.3 Xüsusi qat və çip\n3 HTC 10-un dizaynı\nBilmək üçün birbaşa Blassın topladığı məlumatlara giririk Bu yeni HTC 10 bizim üçün nəyi hazırlayır?:\n5,2 düymlük QuadHD AMOLED ekran\nLazer otofokusu olan 12 MP kamera (377 um ilə Sony IMX1.55)\nHTC Sense 8 istifadəçi interfeysi\nHəm arxa, həm də ön kameralarda OIS\nMicroSD vasitəsilə genişləndirmə imkanı ilə 32 GB yaddaş\nUSC tipi C\n3000-3600 mAh batareya (fərqli mənbələrə görə dəyişir)\nEkran 5,2 düym olacaq və olacaq Digər flaqmanlarda görülən QuadHD çözünürlüğü digər markalardan. Yeni HTC 10-un burada çox fərqli olacağı görünmür, çünki seçimləriniz daha çox batareyanı istehlak edəcək daha yüksək bir qətnaməyə getmək və ya 1080p-ə getməkdir.\nPaneldən bir LCD panel olacaq bir filtrlə mənbələr tapdıq, Blass bunun AMOLED olacağını paylaşdı. HTC artıq bu ekranı HTC One M9-da istifadə etdi, buna görə də eyni şəkildə HTC 10-da davam edəcəyini düşünmək qəribə deyil\nBaşqa bir ehtimal budur kəskin bir panel olunBu, bir IGZO olmağı tələb edəcək və Apple iPad Air-də verilən istinadları axtarırıqsa enerji səmərəliliyində bir inkişaf gətirəcəkdir. Bu cihazda ekran gücünün istifadəsi% 80 azaldıldı.\nBir ağıllı telefonda satın almağı düşünmək üçün vacib bir element kameradır. The Sony IMX377 sensoru istifadə olunanla eyni Nexus 6P-də. HTC 10-a OIS ilə əla bir əlavə ola bilsəydi, şübhəsiz fotoşəkildə böyük bir keyfiyyət görərdik. Bunun xaricində HTC, görüntü sonrası işləmə qabiliyyəti ilə məşhurdur.\nBuna əlavə edirik RAW dəstəyi və manuel idarəetmə, bir çox istifadəçinin diqqətini cəlb edəcək iki keyfiyyət olardı.\nXüsusi qat və çip\nBu HTC terminalı üçün digər vacib məqam onun Sense təbəqəsidir. Aşınma gününüzü aşınma təcrübəsi əldə edin bir Android telefonda əla. İndi Tayvanlı istehsalçının onu Marshmallow və ya Android N-in təklif etdiyi şeyə yaxınlaşdıra bilməsi qalır və bilə bildiklərimizdən belə də ola bilər. Əlbətdə ki, sonsuza qədər təqdim etdiyiniz bu duyğuları Sense’ə itirməyəcəksiniz.\nÇip Snapdragon 820 olacaq. Bu barədə demək olar ki, heç bir şey yoxdur Xiaomi Mi 5, LG G5-də gördüyümüz prosessor və Galaxy S7-nin Amerika versiyası. Xüsusi amili Snapdragon 40 ilə müqayisədə% 810 yaxşılaşdırma olan GPU-nun qrafik tutumundadır. HTC M10 bu anın ən yaxşısına sahib olacaq.\nHTC 10-un dizaynı\nHTC, terminallarının dizaynında hər zaman çox xüsusi olmuşdur, lakin heç bir M8 və M9 inkişaf etməmişdir son iki ildəki fəlakətə təsir göstərmişdir. HTC 10-dan kompensasiya üçün böyük təkamül gözlənilir.\nM10 ön tərəfində 2.5D şüşəyə sahibdir və sızan göstəricilərə görə fərqli rənglərdə olacaq. Unuda bilmərik bu yuvarlaq künclər, onsuz da digər yüksək səviyyəli telefonlarda görülür və mövcud tendensiyaları olduğu kimi əyriləri axtarır. Ancaq bunu Galaxy S6 və Galaxy S7-nin kənar versiyasına deyin.\nYalnız HTC üçün ən yaxşısını ümid edirikÇünki son illərdə birbaşa rəqiblərindən birini kənarlaşdırmaq üçün kifayət qədər sakit olan digər istehsalçılarla eyni səviyyədə olan yaxşı terminalların istifadəyə verilməsi lazımdır.\nMəqaləyə tam yol: Androidsis » Android cihazları » Mobil telefonlar » HTC » HTC 10 haqqında bildiyimiz hər şey\nMicrosoft Word, Excel və PowerPoint-i avtomatik yadda saxlama, versiya tarixçəsi və s. İlə yeniləyir\nGooglebot artıq iPhone əvəzinə Android kimi vebləri tarar