Boya İşarəsi Boyası üçün S-Brilliance Şüşə Boncuk China Manufacturer\nTəsvir:Otoyol İşaretlemesi üçün Cam Beads,Karayolları İşaretlemesi üçün Brilliance Glass Beads,Yolu qeyd etmək üçün ekran cam boncuklar\nHome > Məhsullar > S-Brilliance Şüşə Boncuk > Boya İşarəsi Boyası üçün S-Brilliance Şüşə Boncuk\nBoncukların yaxşı tətbiqi boncukların üst hissəsində boncukun diametrinin təxminən 60% -nə yerləşdirilir. Boya qalınlığı və bead əhatəsi yol səyahətinin hər iki istiqamətində hətta retroreflectivity təşviq etmək üçün həm şüşə boncuklar və boya həmişə davamlı keyfiyyət olmalıdır. Alt qatındakı boncuklarda çox az boya nəticəsi. Bu, vaxtından əvvəl düşəcək və bu səbəblə effektiv retroreflectors olmayacaq düzgün yanaşmamış boncuklarla nəticələnəcəkdir. Döşəmə gömülü boncuklar, arxadan çıxmaq üçün daxil olan işığın böyük bir hissəsinə səbəb olur. Çox çox boya artıq köklü boncuklarla nəticələnir. Aşınmış boncuklar bağlayıcıda qalanda da, işıq onlara daxil ola bilməz və beləliklə də heç bir retroreflection meydana gəlməz.\nKarayolları İşaretlemesi üçün Brilliance Glass Beads\nŞüşə boncuklarından retroreflected işıq üç dəyişən funksiyası\nŞüşə boncukların qırılma indeksləri\nBoncuk şəkli, ölçüsü və səthi xüsusiyyətləri\nİşıq şüalarına məruz qalan və məruz qalan boncukların sayı\nYansıtıcı Cam Boncuk Refraktif İndeksi (RI)\nOtoyol İşaretlemesi üçün Cam Beads Karayolları İşaretlemesi üçün Brilliance Glass Beads Yolu qeyd etmək üçün ekran cam boncuklar Otoyol İşaretlemesi üçün Cam Parçacıklar Yol İşaretlemesi üçün Otoyol İşarələri üçün Reflectivity Cam Beads Yol işaretlemesi üçün Premix Cam Boncuklar Yastıq Yolu İşaretlemesi üçün Cam Parçacıklar


Nazirlikdən işəgötürənlərə müraciət » Ağ Xəbər\nAgXeber.com » Xeberlenti » Nazirlikdən işəgötürənlərə müraciət\nverilən məlumata görə, Xidmət tərəfindən peşə hazırlığı lazımi peşə və ya ixtisası olmayan işaxtaran və işsiz şəxslər üçün münasib iş seçmək mümkün olmadıqda və ya onlar əvvəlki peşəsi (ixtisası) üzrə işləmək qabiliyyətini itirdikdə təşkil olunur. Peşə hazırlığı kursları 6 ayadək müddətə təşkil olunur və İşsizlikdən Sığorta Fondunun vəsaiti hesabına maliyyələşdirilir. Bu kursların təşkili dövlət və ya fəaliyyətinə xüsusi razılıq (lisenziya) verilmiş təhsil müəssisələrində həyata keçirilir.\nİşəgötürənlər peşə hazırlığının təşkilində əməkdaşlıq etmək üçün Dövlət Məşğulluq Xidmətinə müraciət edə bilərlər. (əlaqə telefonu 596 74 36; əlaqələndirici şəxs Rəşad Əsgərli, e-mail: dmx-peshe@mlspp.gov-az)\nPeşə məktəblərində ən çox maraq doğuran ixtisaslar bunlardır\nAzərbaycanda səfərbərlik olacaq? - Rəsmi AÇIQLAMA\nİlham Əliyev tapşırdı, dövlət şirkətləri minlərlə işçi götürmək üçün hərəkətə keçdi


EuroTrans şirkəti fiziki şəxslərə, beynəlxalq və yerli şirkətlərə avtomobil icarəsi xidməti göstərilməsi məqsədilə yaradılmışdır.\nBiz beynəlxalq standartlar üzrə fəaliyyət göstərir, grant layihələrində iştirak edirik.\nŞirkət Azərbaycan Respublikasıın Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən qeydiyyata alınmışdır. “EUROTRANS” hər bir müştərinin özünəməxsus tələblərinin ödənilməsi üçün xidmətlərin göstərilməsi üzrə kompleks planlar tərtib edir.\nBiz buna müştərilərimizin daxili və xarici tələbatından asılı olaraq onların konkret məqsədlərinin öyrənilməsi yolu ilə nail olur və beləliklə də,\nyüksək keyfiyyətli xidmətləri avtomobillərin icarəsi sahəsində fəaliyyətdə olan istənilən digər şirkətdən daha ardıcıl təmin edirik.\n“EUROTRANS” bölgənin qabaqcıl şirkətlərindən biridir.\nBuna uzlaşmış surətdə fəaliyyət göstərən yüksək peşəkarlığa malik kadrlar və avtoparkın mövcudluğu şərait yaradır. Biz avtomobillərin icarəsi sahəsində Sizə hər zaman ən yaxşı həll yolunu təklif etməyə hazırıq.\nBizim peşəkarlar komandası hər bir əməliyyat və sözləşməni ardıcıl surətdə izləyir və həyata keçirir.\nBiz bu sahədə fəaliyyət göstərən ən etibarlı şirkət adını qazanmağa çalışırıq, belə ki,\nbizim çox hörmətli müştərilərimizin tələblərini ödəməyə yanaşma tərzimiz ilhamlı və sədaqətli əmək,\neləcə də əməkdaşların yüksək səviyyəli əlaqədarlılığını nəzərdə tutur. Biz müştəri və tərəfdaşlarımızın ən etibarlı məsləhətçiləri olmağa çalışırıq.\nBizim məqsəd və vəzifələrimiz\n“EUROTRANS”-in vəzifəsi keyfiyyətə tam nəzarəti həyata keçirərək müştərilərimizin ümidlərini doğrultmaqdır.\nBizim məqsədimiz müştərilərimizin öz məqsəd və vəzifələrinə çatmağına yönəlmişdir.


Azərbaycan bir gündə üç medal qazandı - YENİLƏNİB » Median.Az News Agency\nAzərbaycan bir gündə üç medal qazandı - YENİLƏNİB\nBakıda keçirilən cüdo üzrə “Böyük Dəbilqə” turnirinin ikinci günündə Azərbaycan cüdoçuları üç medal qazanıb.\nMedian.Az xəbər verir ki, 73 kq çəki dərəcəsində mübarizə aparan üç cüdoçumuz həlledici görüşlərdə qalib gəlib.\nBelə ki, Telman Vəliyev və Rüstəm Orucov bürünc, Hidayət Heydərov isə qızıl medal qazanıb.\nBununla da bu turnirdə medallarımızın sayı dördə çatıb.\nXatırladaq ki, dünən Nicat Şıxəlizadə gümüş medal qazanmışdı.\nBakıda keçirilən ənənəvi cüdo üzrə “Böyük Dəbilqə” (Grand Slam) turnirində Azərbaycan dueli baş tutub.\nMedian.Az xəbər verir ki, 73 kq çəki dərəcəsində dünya lideri olan Rüstəm Orucov yarımfinalda özündən yaşca kiçik Hidayət Heydərova uduzub.\nHidayət “Golden Score”da (Qızıl Xal) əzəli rəqibini ippona salıb.\nHəmin çəkinin digər yarımfinal görüşündə Telman Vəliyev israilli Tohar Butbula uduzub. Beləliklə, Butbul Hidayət Heydərovun finaldakı rəqibi olub.\nTelman Vəliyev və Rüstəm Orucov isə bürünc medal uğrunda görüşə çıxacaq. Onların rəqibləri müvafiq olaraq rusiyalı Denis Yartsev və kosovolu Akil Qyakova olacaq.\nQeyd edək ki, həlledici görüşlər bu gün saat 17:00-dan etibarən start götürəcək.\nBakıda keçirilən ənənəvi cüdo üzrə “Böyük Dəbilqə” (Grand Slam) turnirində idmançılarımızın mübarizəsi davam edir.\nMedian.Az xəbər verir ki, mübarizəni davam etdirən yalnız 73 kq çəki dərəcəsində üç cüdoçumuz qalıb.\nMaraqlıdır ki, həmin çəkinin bir yarımfinal görüşündə Azərbaycan idmançıları – Rüstəm Orucov və Hidayət Heydərov bir-biri ilə qarşılaşacaq. Onlar finala çıxmaq üçün bir-birlərini məğlub etməyə çalışacaqlar.\nRüstəm 1/8 finalda monqolustanlı Batbold Bulqanı, 1/4 finalda almaniyalı Antoni Zinqi məğlub etdi. O, yarımfinalda digər Azərbaycan idmançısı Hidayət Heydərovla qarşılaşacaq.\nHidayət Heydərov 1/8 finalda macarıstanlı Friqyeş Sabonu, 1/4 finalda rusiyalı Denis Yartsevi məğlub etdi. O, yarımfinalda digər Azərbaycan idmançısı Rüstəm Orucovla qarşılaşacaq.\nTelman Vəliyev 1/8 finalda türkiyəli Bilal Çiloğlunu, 1/4 finalda moldovalı Viktor Sterpunu məğlub etdi. O, yarımfinalda Akil Qyakova (Kosovo) – Tohar Butbul (İsrail) görüşünün qalibi ilə qarşılaşacaq.\nMurad Fətiyev 1/8 finalda gürcüstanlı Tato Qriqalaşviliyə uduzdu.\nHasil Cəfərov 1/8 finalda israilli Saqi Mukiyə uduzdu.\nAraş Ağayi 1/16 finalda ispaniyalı Alfonso Urkisa Solanaya qalib gəlsə də, 1/8 finalda belçikalı Matias Sassa uduzdu.\nMedian.Az xəbər verir ki, artıq dörd qadın idmançımız uduzaraq mübarizəni dayandırıb.\nKişi cüdoçularımızdan medal ümidlərimiz – Rüstəm Orucov və Hidayət Heydərov mübarizələrini davam etdirir.\nDiana Şoranova qazaxıstanlı rəqibinə qalib gəldi. O, 1/8 finalda polşalı Aqata Ozdoba-Blaxla qarşılaşdı və uduzdu.\nNuriyyə Axundova ispaniyalı rəqibinə uduzdu.\nAidə Baxışova almaniyalı rəqibinə uduzdu.\nGünel Həsənli avstraliyalı rəqibinə uduzdu.\nRüstəm Orucov Moldovadan olan rəqibinə qalib gəldi. O, 1/8 finalda monqolustanlı Batbold Bulqanla qarşılaşacaq.\nHidayət Heydərov özbək rəqibinə qalib gəldi. O, 1/8 finalda macarıstanlı Friqyeş Sabo ilə qarşılaşacaq.\nTelman Vəliyev qazaxıstanlı rəqibinə qalib gəldi. O, 1/8 finalda türkiyəli Bilal Çiloğlu ilə qarşılaşacaq.\nRüfət Məmmədov Səudiyyə Ərəbistanından olan rəqibinə qalib gəldi. O, 1/16 finalda israilli Tohar Butbulla qarşılaşdı və uduzdu.\nMurad Fətiyev çexiyalı rəqibinə qalib gəldi. O, 1/8 finalda gürcüstanlı Tato Qriqalaşvili ilə qarşılaşacaq.\nAfiq Səfərli fransalı rəqibinə uduzdu.\nHasil Cəfərov türkiyəli rəqibinə qalib gəldi. O, 1/8 finalda israilli Saqi Muki ilə qarşılaşacaq.\nAraş Ağayi Almaniyadan olan rəqibinə qalib gəldi. O, 1/16 finalda ispaniyalı Alfonso Urkiza Solana ilə qarşılaşacaq.\nMedian.Az xəbər verir ki, bu gün qadın və kişi cüdoçular hərəsi iki çəki dərəcəsi olmaqla mübarizəyə qoşulub.\n1/32 final. Rüfət Məmmədov – Süleyman Həməd (Səudiyyə Ərəbistanı)\nQeyd edək ki, 2020-ci il Tokio Olimpiadasına lisenziya xalları verən bu yarışda Nicat Şıxəlizadə (-66 kq) dünən gümüş medal qazanıb.//oxu.azскачать dle 11.3\n1 064 11.05.19 18:55


525-ci Qəzet - Böyük qayıdış\n“Müstəqilliyimizin ilk illərindəki hərc-mərclik və xalqımızın maraqlarına zidd siyasət, iqtisadiyyatın zəiflədilməsi və milli sərvətlərin talan edilməsi dərin siyasi və iqtisadi-sosial böhranla nəticələndi. 1993-cü ilin iyun ayından ölkədə formalaşmağa başlayan yeni siyasi kurs vətəndaş müharibəsi təhlükəsini aradan qaldırdı, separatçılıq meyillərinə son qoyuldu və Heydər Əliyevin dövlət quruculuğu siyasətinin gerçəkləşməsinə gətirib çıxardı”.\nHeydər Əliyev öz şərəfli və möhtəşəm fəaliyyəti ilə müasir, müstəqil Azərbaycan dövlətini yaratdı. Azərbaycanı həmişə müstəqil, inkişaf etmiş dünya dövlətləri sırasında görmək istəyən Heydər Əliyev bu barədə demişdir: “Azərbaycan xalqının tarixi nailiyyəti olan Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyini özüm üçün əsas vəzifələrdən biri hesab edirəm. Heç kəsin şübhəsi olmasın ki, ömrümün bundan sonrakı hissəsini harada olursa-olsun, yalnız və yalnız Azərbaycan Respublikasının müstəqil dövlət kimi inkişaf etməsinə həsr edəcəyəm. Azərbaycan Respublikası bundan sonra da onun başına nə gəlirsə-gəlsin, müstəqilliyini itirməyəcək, yenidən heç bir dövlətin tərkibinə daxil olmayacaq, heç bir dövlətin əsarəti altına düşməyəcək”. Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi milli sərvətlərimizdən ölkənin və xalqın mənafeyinə uyğun olaraq istifadə olunmasında ulu öndər Heydər Əliyevin neft strategiyası mühüm əhəmiyyət daşıyır.


“ANADOLUDAN TURANA GİDEN YOLUN KOMUTANI ŞEHİT ENVER PAŞA”\n00:43 / 25-10-2017 / baxış - 163\nMüsəlman Şərqində sufi cərəyanların necə, hansı şəraitdə və nə vaxt ortaya çıxdığını dəqiq müəyyən etmək çətindir. Bu problemi öyrənmək məqsədi ilə müxtəlif fikirlər səsləndirilmiş və çox sayda əsərlər qələmə alınmışdır.\nTəsəvvüf zühd hərəkatı şəklində formalaşmışdır. İslam tarixində zahid adlandırılan insanlara hələ peyğəmbərin yaşadığı əsrdə rast gəlmək mümkün idi. Əbuzər (Əbu Zər), Əbu Dərda, Səlmani Farisi (1) kimi səhabələrin zühd həyatı yaşadıqları haqqında kifayət qədər məlumat var. Amma hicri ilk əsrlərdə yaşamış belə şəxsiyyətlərin mistik həyat tərzi fərdi olub, təsəvvüfi cərəyanın bir parçası olaraq qiymətləndirilə bilməz. Təsəvvüfi həyat tərzinin formalaşdığı siyasi mühüt Əməvilər (661-749/50) dövründə yaşanan ictimai-siyasi, dini və mədəni hadisələrlə yaxından bağlıdır. Xüsusilə də Əməvilərin məvali adlandırılan (2) ərəb olmayan müsəlmanlara qarşı sosial və dini təzyiqlər sufiliyin yaranmasında başlıca amildi. Abbasiləri hakimiyyətə gətirən əsas güc olan məvali Əməvilərin yıxılması ilə birlikdə ərəp qövmiyyətçiliyinə əsaslanan siyasi mühütün də dəyişməsində böyük rol oynamışdır. Əməvilərin son 50 ilində təzyiqini artırmağa başlayan şuubiyyə (3), məlamilik (4), zəndəka (5), mülhid (6) şəklində bəzən doğru, bəzən də yanlış adlarla ifadə edilən cərəyanlar Abbasilərin hakimiyyətə gəlməsi ilə birlikdə özlərinə geniş fəaliyyət sahəsi yaratdılar (7). Bunun nəticəsində Xorasan, Azərbaycan, Mavəraünnəhrdə ərəb olmayan müsəlmanlar arasında yeni İslami anlayışlar və təsəvvürlər formalaşmağa başladı və bu qrublar Əməvilər dövründəki ərəb mərkəzli İslam anlayışından (8) daha geniş və nisbətən qlobal İslam təsəvvürü (9) yaratdılar (10).\nTəsəvvüf Allah, kainat və insan münasibətlərini bütün olaraq ələ alan və insanın ilahi hikmətlərlə bürünməsini hədəfləyən dini və fəlsəfi düşüncə sisteminə verilən ümumi addır. Kökləri qədim inanclara, dinlərə və fəlsəfi fikirlərə qədər uzanan təsəvvüf anlayışı bir növ İslamın mistik həyat tərzini və düşüncəsini təşkil edir (11).\nTəsəvvüfü “miskinləşmək, dünyadan və maddi həyatdan tamamilə əl çekmək” şəklində açıqlamaq da doğru deyildir. Mövlana Cəlaləddin Rumiyə görə “insan bir gəmidir. Bu gəminin üzməsi üçün suya ehtiyac vardır. Su isə hər növ maddi ehtiyaclardır. Su gəminin içinə dolarsa onu batırar. Yəni suyun da müəyyən ölçünü aşmaması lazımdır. Dünya sevgisi, mal, mülk hərisliyi müəyyən həddi keçərsə insanın boğulmasına səbəb olacaqdır” (12).\nTəsəvvüf təcrübə elmini və insanın öz ruhunu öyrənməsini əsas gətirərək mənəvi bir metoda (süluk) dayanır. Təsəvvüf, insana verilən ilahi biliyi sinvolik hesab edərək, onu həyat tərzinə çevirməyə çalışır və bunun üçün də süluk yolunu özünün əsas metodu adlandırır. Süluk yolu insanın nəfs, ruh və zehin olaraq müəyyən bir tərbiyyədən keçərək təmizlənməsi ilə gerçəkləşir (13).\nCüneyidi-Bağdadi (vəfatı 910) təsəvvüfü “ac qalmaq, dünya nemətlərindən əl çəkmək, insana xoş gələn zövqlərdən uzaqlaşmaq” şəklində açıqlamışdı (14). Bəzi sufilər, təsəvvüftə “süluka dair əsaslar” üzərində dayanarkən bunu “birbaşa hiss, fərdi əmək və ilahi ehsan” olaraq qiymətləndiriblər. Bu da insanın uzun illər davam edən nəfsi tərbiyyəsi ilə mümkün hesab olunmuşdur.\nTəsəvvüf Səlcuq oğuzlarına qədər (XI əsrin ortalarına) ayrı-ayrı şəxslərlərin izlədiyi iman yolu ikən, Səlcuqlularla (1038-1157) birlikdə kütləvi bir hal aldı. Bunda türklərin islam təsəvvürünün payı böyük olmuşdu. Ənənəvi türk inanc tərzində mistik həyat tərzi sürən insanlar (ki bunları türklər kam, otaçı, bahşı, islami dövrlərdə isə baba, dədə, abdal adlandırıdılar) böyük hörmət edildiyindən Səlcuqlular dövründə sufilərə geniş imtiyazlar tanındı. Hər şeydən əvvəl artıq onlar siyasi təqiblərdən və qatı şəriət tərəfdarlarının təzyiqlərindən xilas olmaqla birlikdə, dərgahlar, xanəgahlar, təkkə və zaviyələr kimi qurumlar ətrafından təşkilatlanmaq imkanı əldə etdilər. Hətta Səlcuqlu hökmdarları belə etibar etdikləri sufilərin vəqiflər, külliyələr və mədrəsələr yaratmasına böyük miqdarda pullar ayırdılar. Ən mühümi isə Səlcuqlular dövründə təsəvvüfün Gəzzali (vəfatı 1111) tərəfindən dövlət ideolojisinin təsdiqindən keçməsidir (15). Bu səbəbdən təsəvvüf tədqiqatçıları XII-XIII əsrləri təsəvvüfi həyat tərzinin qurumlaşdığı dövr hesab edirlər (16). Belə ki, bu dövrdə başında şeyxin dayandığı böyük mürüdlər zəncirinin qurulduğu təriqətlər həlqəsindən söz edilir. Bu dövr, eyni zamanda pərakəndə fəaliyyət göstərən təsəvvüfi cərəyanların belə təşkilatlandığı dövrdür. Misal üçün kökləri X əsrə gedib çıxan sufi həyat tərzinin ən rəngli və qaranlıq tərəflərini özündə əks etdirən qələndərilik belə XIII əsrdə təşkilati forma və məzmun qazanmışdı (17).\nTəsəvvüfün islam və ya qeyri-islam kanallarından qaynaqlandığı məsələsi uzun müddətdir mübahisə mövzusudur. Kimi tədqiqatçılar məsələnin köklərini birbaşa İslamda, kimiləri Hind mistisizmində, kimiləri xristian ruhban həyatında axtararkən, bəziləri də qədim İran və Misir inanclarında və Yeni Əflantunculuq olaraq adlandırılan cərəyanda görüblər (18). Aldığı təsirləri bir tərəfə buraxsaq, təsəvvüfün mərkəzində Quran vardır. Bütün sufilər özlərinin təsəvvüfü ilham qaynaqlarının mərkəzinə Quranda yer alan nəfsi-əmmarədən, Allahda rahatlığa qovuşulan nəfsi-mutmainə qədər ruhun keçirdiyi mərtəbəli tərbiyə sistemini yerləşdirərək, Allahın 99 adının təsəvvüfi ibadət həyatında rolu üzərində dayanmışlardır. A.Schimmelə görə, təsəvvüf həyatında Peyğambərin həyatının mənəvi tərəfləri, xüsusilə də merac hadisəsi xilasın yolu olaraq sufilik həyatının mərkəzində özünə yer tapmışdır (19).\nLui Massiqnon da təsəvvüfün mərkəzində İslamın yer aldığına diqqət çəkərək, Peyğəmbər əshabələrindən bəzilərini təsəvvüfün mənəvi babası hesab etmişdir. Misal üçün, Əbu Zər Qafari “Allahın bitməyən zənginliklərindən nəsbini alan fəqihlərə” ilk nümunə olaraq Quranın ifadə etdiyi bir təqva həyatı sürmüşdür. Xüsusilə də, Yəməndə yaşamış və Məhəmməd Peyğəmbəri görmədiyi halda ona sidqi ürəklə bağlanmış Üvesy Qarani (vəfatı h. 35/m. 656) təsəvvüf tarixində ən böyük və nümunə alınan sufilərdən hesab olnur. Onun keçirdiyi sufiyanə həyat tərzi şeyxin vasitəçiliyinə ehtiyac hiss etməyən “üveysi məşrəb sufilər” üçün ilham mənbəyi olmuşdur (20).\nTəsəvvüf Quran mərkəzli olsada bu həyat tərzinin mənimsənmə formalarında coğrafi məkan olaraq Xorasan bölgəsinin dərin izləri var. Xorasan islamın ilkin dövrlərində xalqların və inancların mozaikası olaraq qarşımıza çıxır. Reydən Fərqanəyə (Mavəraünnəhri də öz tərkibinə alacaq şəkildə) qədər uzanan geniş ərazini əhatə edən Xorasan Abbasilərlə birlikdə İslam Şərqinin beyni rolunu oynamağa başladı. Türk və irani ünsürlərlə birlikdə heratik ərəb cərəyanlarına da qucaq açan Xorasan, xüsusilə X əsrdən etibarən ortaya çıxan təsəvvüfi cərəyanların mərkəzi olmuşdur (21). Təsəvvüf tarixində təsir dairəsi geniş olan, özündən sonrakı sufi cərəyanlara və həyat tərzini damğa vuran məlamətiyyə və qələndərilik kimi təsəvvüf məktəblərinin vətəni Xorasan idi. Xorasan müslümiyyə, xürrəmilik kimi dini-sosial və siyasi cərəyanların da püxtələşdiyi məkandı (22).\nXorasanı qədim İran dünyasının mərkəzi olaraq görən müasir araştırmaçılar buradakı türk və hind kimliyini diqqətdən yayındırırlar. Halbuki, İranda salınan ilk məscid olan Damqandakı Tanrıxana, türkcə ad daşıyan bir buddist vəqfi idi. Bunun kimi Əməvilərin hakimiyyətinə son verib Abbasilərin hakimiyyətinə gəlməsinə səbəb olan Əbu Müslüm özü də Xorasandan çıxmış və onun silahlı gücünü türklər (xüsusilə də qarluq türkləri) və digər yerli unsurlar təşkil etmişdilər (23).\nXorasan manixist, məzdəki və zərdüşti inanclara dayanan dini-sosial hərkətlərin də mərkəzi olmuşdur. Bu cəhətdən Əməvi və Abbasi dövlətini qorxuya salan Bihafərid (24), Sindibad (25), Ravəndiyyə (26), Ustad Sis (27), Mukanna (28) kimi geniş kütlələri öz ətrafında birləşdirən dini motivli siyasi-sosial hərəkətlər İslam düşüncə sistemində dərin izlər qoyublar. Bu hərəkətlərin ortaq cəhəti hetodoks sufi cərəyanlarda özünə yer tapan riciyyət (29) və tənasuh (30) anlayışları olmuştur.\nTəsəvvüfün hal və məqamları\nTəsəvvüf hal və məqamlar elmidir (31). Bu hal və məqamlar üç astanadan (şəriət, həqiqət, məhəbbət) keçiddə özünü açığa çıxardır. Bütün sufilər bu mərhələləri keçmişdilər. Təsəvvüfün özünün xüsusi terminologiyası içində məqam “mərhələ, qonaq, mənzil və mərtəbə” mənasına gəlir (32). Sufinin ibadət, riyasət və üzlət kimi mərhələlərdən keçərək əldə etdiyi mövqeyə məqam adı verilir. Hal isə məna etibarı ilə “vəziyyət, indiki zaman içindəki vaxt və an” deməkdir (33). Hal, sufiyə Allahın ehsanı olub ilahi hədiyyədir. Məqamdan fərqli olaraq hal çalışaraq əldə edilmir. Hal qulun qəlbinə girən mənadır (34).\nMəqamlar mərhələlərdən ibarət olsa da, bu mərhələlərin sırasını tam müəyyən etmək mümkün deyildir (35). İlk sırada “tövbə” yer alır.\nTövbə. “Peşmanlıq, nədamət və dönmə” mənasına gələn tövbə təsəvvüfdə qəlbin israr düyməsini açaraq həqqə dönmək və rəbbin haqqını gözləməkdir. Sufilər, insanların içində yer aldıqları mənəvi dərəcələrə görə üç növ töbədən bəhs edirlər: xalqın töbəsi (avam), seçilmişlərin töbəsi (havvas), seçkinlər arasından seçilmişlərinin töbəsi (36).\nTövbə ilə sufi yoluna addım atan mürüd inabəyə başlar. İnabə nəfslə birlikdə sırrın da tərbiyə edilməsidir. Sonrakı mərhələ “evbə”dir. Bu, haqqın rizasını əldə etmək və Allaha üz tutmaqdır (37). Beləcə, mürüd tövbə edib dünya həyatını tərk etməyə qərar verdikdə mənəvi tərbiyyə sisteminə daxil olur. Tövbə təsəvvüfdə başlangıc qəbul olunur, çünkü mürüd tövbə ilə əvvəlki günahlarını sildirərək və ya örtərək süluk yolunda səyahətə başlar.\nTəvəkkül. Tövbədən sonra süluk yolunda açılan ikici qapı təvəkküldür. “İnanmaq, bel bağlamaq, vəkil təyin etmək, tərk etmək, buraxmaq və təslim olmaq” mənalarına (38) gələn təvəkkül mürüdün Allah nəzdində olan şeylərə inanıb, xalqın sahib olduqlarına göz dikməməkdir (39). Tevekkül qəlblə əlaqəli hal olub, bədənlə onu əldə etmək mümkün deyildir. Təvəkküllə qəlbən Allaha bağlanan mürüd, ona yetəcək şeylərlə kifayətlənməlidir (40).\nFəqr. Kəlmə olaraq “yoxsulluq, ehtiyac hissedilən şeyin yoxluğu” mənasına gələn fəqr (fakr) təsəvvüfdə qulun öz varlığını inkar etməsi, şəxsinin, halının və məqamının Allahın lütfü olduğunu qəbul etməsidir. Təvəkküldən sonra başlayan fəqr mərhələsində mürüd özünə əsbabi-suffəyi nümnə alır. Olduqca mühüm olan bu mərhələ təsəvvüf həyatının əsasını təşkil edir. Ancaq bu mərhələdə sufi dərviş və fəqir adını alır. Məhəmməd peyğəmbər “kasıblığı mənim iftixarımdır” hədisini əsas alan sufilər, peyğəmərin bu sifətini özlərinin həyat tərzinə çevirirlər (41). Yoxsulluq iki növdür: surəti və mənəvi. Surəti fəqrlik maddi məna kəsb edərkən, mənəvi fəqrlik bəşəri sifətlərdən sıyrılıb özünü Allaha vəqf etmədir (42).\nSəbr. Fərqlik mərkələsi səbrə açılır. Hərifi mənada “saxlamaq, həbs etmək, tutmaq, dayanmaq və dözmək” olan səbr nəfsi baş verən müsübət anında ağıl və şəriətin gətirdiyi ölçülər daxilində həbs etməkdir. Başna gələn müsübət və bəlalardan şikayət etməyi Allah üçün tərk etməyə səbr deyildiyi kimi, davamlı Allaha ibadət etmək, üsyan və nəfsə həz verən şeylərdən də imtina etmək səbr adlanır (43).\nŞükür. Səbrin ölçüsü şükür etməkdir. Təsəvvüftə səbr ilə şükür birlikdə qeyd edilir. “Təşəkkür, neməti dilə gətirmək, edilən yaxşılığa təriflə cavab vermək” mənasına gələn şükür nemet verən Allaha həmd etmək və verilən neməti təqdir olunan şəkildə istifadə etməkdir. Təsəvvüftə üç cür şükür vardır: verilən nemətlər üçün şükür, verilməyən nemətlər üçün şükür və şükür edə bilmək üçün şükür (44).\nRıza. Şükrün davamında rıza gəlir. “xoşluq, məmnuniyyət, şikayətlənməmə” mənasında olan rıza təsəvvüftə “ilahi hökm və taleyin təcəllisi qarşısında ürəyin sükut halında” olmasıdır. Rıza təsəvvüftə Xorasanlı sufilər tərəfindən məqam olaraq müəyyən edilmişdir. İraqlı süfilər isə rızanı hal hesab edirlər. Quranda “Allahın rızası, bunların hamısından daha böyükdür” deyilir (45).\nHəvf və rəca. Təsəvvüftə hal, yoxsa məqam olduğu dəqiqləşməyən “həvf və rəca” – “qorxu və ümüd”ü ifadə edir. Gələcəkdə meydana gəlməsi gözlənilən hadisədən və hoşa gəlməyən şeydən qorxaraq qəlbin yanması və narahatçılıq yaşamaq demək olan həvf mürüdün süluk yolunda qət etdiyi inkişafdan da xəbər verir. İnsanın Allahın əzabına məruz qala biləcəyini düşünməsi həvfa, lütfuna və nümətinə nail ola biləcəyni düşünməsi isə rəcaya səbəb olur (47). A. Schimmelə görə, “Allahın lütfü qəzabından əvvəl gəlir” hədisini əsas alan sufilər bütün ibadət həyatını bu inanca dayandırırlar (47).\nMəhəbbət. Təsəvvüfdə məqam və hal olduğu mübahisəli olan məhəbbət saf və təmiz sevgidir (hub). Sevginin coşqun forması isə eşqdir (48). Bəzi ariflər bunu təsəvvüfün ən yüksək məqamı olaraq ifadə edirlər. Quranda ancaq bir ayədə “məhəbbət”, doqquz ayədə isə “hub” sözü keçir. Həmin ayələrdə sevgi həm insana, həm də Allaha aid edilir. Təsəvvüf tarixində bəzi sufilərin məhəbbəti xəlqdən xaliqə doğru eşqlə yüksəlmək, bəziləri də Haqqı eşqlə müşahidə etmək şəklində izah ediblər. Bir növ “ilahi məşuqa” çatmaq olaraq vəsf edilən bu mərhələdə, əgər məşuq istəyərsə aşiq ölümü və əzabları belə məmnuniyyətlə qəbul etməlidir (49). Sufilər, eşqi insanın ən həqiqi xüsusiyyəti olaraq göstərirlər. Onlara görə Allah insanı eşqindən yaradmışdır (50).\nFəna-bəka. Təsəvvüf terminologiyasında son mərhələlər arasında yer alan fəna-bəka ziddiyət təşkil edirlər. Amma sufinin həyatında “ölüm, yox olmaq, heçlik” mənasına gələn fəna, “davamlılıq, həyatilik, əbədilik” demeək olan bəka ilə bütünlük təşkil edir. Mürüd bu mərhələyə qədər şeyxinin nəzarətində gəlirsə, fəna-bəka mərhələsinə çatdıqdan sonra şeyxinin missiyası başa çatır və mürüd üçün həqiqət pərdəsi açılır. Tədqiqatçılar, bu mərhələnin hinduzm və buddizmdəki nirvana ilə eyniləşdiyini iddia etsələrdə, A.Schimmel hər iki termin arasında böyük metod fərqi vardır. Nirvana əzablarla dolu varlıq sifətindən xilas olmaqdır. Halbuki, İslamda “qarma” fikri yoxdur və ruhun fərdi olduğu inamı vardır. Yapon təsəvvüf alimi Toshihiko İzutsuya görə fəna “mənliyin birdəfəlik tərk edilməsi və mütləq həqiqi biliyə qovuşmaqdır. Bu sufilərin cəm – toplanma dedikləri vəziyyətdir. Sufi ancaq Allahın var olduğu, başqa heç bir şeyin olmadı ana dönmək təcrübəsi yaşayır”. A. Schimmel də fəna anlayışını “ittihat” (birlik) mənasında qarşılamağın vacibliyinə yer vermişdir. Çünki ittihat iki müstəqil varlığı birləşməsi ilə yaranır. Təsəvvüf tarixində bütün fikri ziddiyətlər də elə bu məqamda ortaya çıxmışdır. Bəziləri fəna məqamında insanın bədəninə ilahinin daxil olduğunu bəyan edərkən, bəziləri də bunu hülul saymışdılar. Ortodoks sufilər heterodoks sufiləri hülula düşməklə ittiham etmişdilər. Xəllacın ən böyük səhvinin bu olduğu iddia edilmişdir. Belə ki, fəna məqamında bəzi sufilər “şathiyyə” deyilən bəzi mübahisəli fikirlər dilə gətirirlər. “Ənəl-həqq” (Xəllac), “şanım nə qədər yüksəkdir” (Bəyazid), “Tanrı cübbəmin altındadır” (Bəyazid) kimi şathiyyələr hülul sayılmışdır (51).\nDua. Hülula düşməmək üçün dua vacibdir. “Çağırmaq, səslənmək, kömək istəmək, yalvarmaq, vəziyyətini ərz etmək” mənalarına gələn dua Allahla söhbət etmək halıdır. Əslində dua təsəvvüfün hər mərhələsində var. Çünki sufi üçün açılan hər bir məqam və hal dua ilə mümkündür. Sufilər duanı saflıq hali olaraq görürlər. Allah ilə söhbət etmək dua ilə mümkün olduğu üçün, A.Schimmelə görə, dua və niyaz insanlığı ən qədim və ən ibtidai dini hisslərinin ifadəsidir. Dua peyğəmbərlərdən mistiklərə və sadə insanlara qədər məkan və zaman tanımadan müraciət etikləri ümüd mənbəydir. Dua Allah ilə qul arasında səmimi bir söhbət olduğundan sufilər duanı qulun qəlbindən keçən şəkildə edilməsinin vacibliyinə diqqət çəkirlər (52).\nZikr. “Xatırlamaq, yada salmaq, unutmamaq” mənalarına gələn zikr təsəvvüfdə müəyyən kəlmələrlə davamlı olaraq Allahı xatırlanmasıdır (53). “Allah, Allah”, “hu”, “şükrullah” kimi sözlər sufinin dilində davamlı Allahın ifadəsi olaraq əks olunur. Quranda “məni xatırlayın ki, mən də sizi xatırlayım” ayəsi ilə ifadə olunan zikr Allah ilə qul arasında bir diyaloq formasıdır. Zikr qəlb və dil olaraq ikiyə ayrılır. İnsanın davamlı dili ilə Allahı xatırlaması dilin zikri adlanır. Qəlb zikri isə sevilənin həqiqənin qəlbdə təsəvvürü və fikri ilə mümkündür. Bir başqa təsnifə görə zikr hafi və cəhri olaraq ikiyə ayrılır. Hafi zikr, zikr edənin ancaq özünün eşidəcəyi səslə etdiyi zikr, cəhri isə yüksək səslə edilən zikrdir. Zikr sufinin ibadət şəkillərindən biridir. Sufilərə görə zikr Allaha gedən yolda ən güclü və ən mühüm vasitədir. Zikrin bir qəlbi yoxdur. Ən diqqət çəkən tərəfi hər yerdə və hər vaxt Allahın isimlərini dilə gətirmək olub, hər hansı bir ibadət forması yoxdur. Tək başına edildiyi kimi təriqətlər arasında cəm halında da zikrlər edilir. Zikrin əsas gücü onun sufinin bütün varlığına nüfuz etməsidir. Bu məqamda zikr təsiri ilə sufi bəzən özündən keçir, huşunu itirir. Qəlbin təmizləyən zikr ilahi eşqin təsirini insanın bədəninə doldurur və bu eşqin təsiri ilə insan özündən keçir (54).\nSəmah. Daha çox türk sufiliyində yer alan səma və ya səmah kəlmə olaraq “dinləmək, eşitmək və qulaq asmaq” mənasına gəlir. Təsəvvüftə ilahi və ya mistik dinləmə, dinlənən ilahiin və müsiqinin təsiri ilə cuşa gələrək dönmə, rəqs etmək mənasına gələn səmah vəcd halina çatmaqdır. Sufilərə görə Quran oxunduğu zaman səhabələr arasında özündən keçən, ağlayan, coşan insanlar olmuşdu ki, bu bir növ səmah halıdır. A.Schimmelə görə məzhəblər arasındakı ayrılıqların ən büyük səbəblərindən olan səmahın təsəvvüf hallarının həqiqi ifadəsimi, yoxsa Allah tərəfindən bəxş edilən bir halmı olduğu mübahisəlidir. Mövləvilik və bektaşilik təriqətlərində səmah özünün təkmil şəklini alaraq bir növ sistemləşdirilmişdir (55).\nPeyğəmbərə hörmət. Müslümanlar üçün nümunəvi insan olan Məhəmməd Peyğəmərin varlığı təsəvvüfdə də təyin edicidir. Hər bir müslüman hal və davranışlarında onu nümunə almalıdır. Sufilərə görə Allaha gedən yolda əvvəlcə peyğəmbərin təmsil etdiyi mənəvi rəhbərin varlığında fəna olmalı, fir-rəsulu keçildiyi təqdirdə fəna fillaha çatmağa səy göstərilməlidir (56). Bir çox sufi cərəyanlarında peyğəmbərlə yanaşı Əli də nümunəvi şəxsiyyətdir. Ələvi-bektaşı və qızılbaşlıqda Əli xüsusi bir sevgi formasına bürünmüşdür (57). Təsəvvüftə peyğəmbərin anlayışının ən mühüm xüsusiyyətini Allah elçisinin fələklər arasında yüksəlişini əsas alan merac hadisəsi təşkil edir. Sufinin daxil olduğu süluk yolu bir nevi mənəvi təmizlik sonunda ona qovuşmaq olan meraca oxşadılır. Sufilər arasında gülə olan hüsnü-məhəbbət də peyğəmbər sevgisinin ifadəsidir. Bir sıra sufi açıqlamalarına görə gül peyğəmbərin tərindən yaranıb. Buna görə də dünyadakı ən gözəl və ən lətafətli çiçəkdir. Bundan başqa Quranda yer alan “rəsulə itaət edən Allaha itaət edir” ayəsi peyğəmbərə qarşı hissedilən sevginin qaynağını ortaya çıxardır. Təsəvvüf inancında Məhəmməd Peyğəmbər “Allahın öz surətində yaratdığı ideal insandır”. İlk insan Adəm Məhəmməddən başqası deyildir. Məhəmməd bütün aləmlərin ən seçilmişdir və Allah kainatı ona görə xəlq etmişdir. Bu qədər ilahi və mistik mənalarla dolu insanın təsəvvüf anlayışında seçilmişlərin ən seçilmişi olaraq qəbul edilməsi əsassız deyildir (58).\nHicri II əsrin axırlarına qədər sufi həyat tərzi ayrı-ayrı fərdlər tərəfindən zühd həyatı olaraq davam etdirilmişdi. Belə zahidlər əsasən dörd mərkəzdə toplanmağa başladılar ki, sonraki dönəmdə bu mərkəzlər təsəvvüf məktəbləri şəklini aldı. Həmin mərkəzlər Mədinə, Bəsrə, Kufə və Xorasan hesab olunur (59).\nZühd həyatının İslamın ilk yerləşdiyi mərkəz olan Mədinə başlamasına təəccüb etməmək lazımdır. Əməvilərin dövlətin paytaxtını Şama nəql etməsinə qədər Mədinə İslamın mərkəzi funksiyası həyata keçirmişdir. Buna görə də ilk zahidlərin Mədinədən çıxdığı qeyd edilir. Bu zahidlər arasında yer alan Səlman Farisi, Əbu Ubeydə, Abdullah ibn Məsud, Əbu Zər əl-Qıfari, Bəra ibn Malik və Xüzeyfə ibn əl-Yəman səhabədən, Səid ibn əl-Nüsayyib isə tabiindən hesab olunurlar (60).\nTəsəvvüf tarixinin ikinci zühd məktəbi Kufə sayılır. İmam Əli bu şəhəri xilafətin mərkəzi elan etmişdi. İmam Əlinin oğlu Hüseyin də Kufəyə yaxın Kəlbəlada şəhid olmuşdur. Kufəlilər həm Əliyə, həm də Hüseyinə qarşı davranışlarına görə peşmanlıq hissi keçirib, bəziləri bağışlanmaq üçün özlərini zühd və ibadətə verdilər. Bu qrup gecə-gündüz ibadət edib ağlayaraq göz yaşı töküdükləri üçün təsəvvüf tarixinə bəkkaun (ağlayanlar) adı ilə daxil oldular. Peşman olduqlarını etiraf etdikləri üçün bunlar tevvabun (peşman olanlar) da adlanırlar. Bir növ şiəlikdə məhərrəmlik ayinlərinin əsasını qoyan bu qrup daha sonra Yəmən müsəlmanlığında “misal və sinvol” halını aldılar. Əqidəcə şiə və əhli-beytə bağlı olan bu sufilər təsəvvüftə “eşqi” ön plana çıxardılar. Kufə sufi məktəbinin ən böyük nümayəndələri Tavus ibn Keysan, Səid ibn Cübeyr, Mənsur ibn Ammar, Cabir ibn Hayyan, Rəbi ibn Xeysəm və Əbu Hişam (vəfatı 767) hesab olunurlar. Bunlar arasında Əbu Hişam “sufi” adını almış ilk dəfə müsəlmandır. Bu səbəbdən ilk sufilərin Kufədən olduğu iddia edilir (61).\nKufə sufi məktəbində dini-siyasi təmayüllərin hiss edilməsinə qarşılıq Bəsrə elmi-zühd həyatına üstünlük verən sufi məktəbi olaraq ortaya çıxmışdı. Bunun səbəbi bu məktəbin yaradıcılarından olan Həsən Bəsrinin zahidanə həyat tərzi ilə birlikdə geniş elmi potensiyala sahib olmasıdır. Bu şəxs zühd həyatını Qurana, sünnətə, səhabənin davranışlarına əsaslanaraq açıqlarkən əqli hökmləri əsas aldı. Həsən Bəsri bir növ sünnilikdə (əhli-sünnət vəl cəmaat) sufi anlayışını sistemləşdirən zahid olmuşdur. Buna baxmayaraq sufiyanə fikirlərində mötəzilənin təsiri aydın hiss edilir. Bəsrə məktəbi başlıca iki qola ayrılır. Birinci qolu Həsən Bəsri və davamçıları təmsil edirlər. Bunların təsəvvüf anlayışında “cənnəti ümüd etmək, cəhənnəmdən qorxmaq” fikri hakim olub, bu səbəbdən ağlamağı, ibadət etməyi, riyazəti, dünyadan əl çəkməyi və haqqa bağlanmağı düstur hesab edirlər. Yəni təsəvvüfdəki “havf və rəca” hal və məqamı Həsən Bəsrinin sufi anlayışında əsas yer tutur. İkinci qolu isə Rəbiət əl-Ədəviyyə və onun davamçıları təmsil edir. Bunlar “havf və rəca”ya qarşılıq “məhəbbəti” ön plana çıxarıblar. “Muhabbətullah”ilər də adlanan bu qol “Allahı zatına görə sevərək dünyadan əl çəkməyi, sadəcə Onun cəmalını tamaşa etməyi” düstur qəbul etmişdi. Daha sonra təsəvvüf anlayışında “cəmalpərəstlik” şəklini alacaq bu sufiyanə anlayış “sevgi və eşq” halını ön plana çıxartmışdır (62).\nAdları qeyd edilən hər üç məktəbin təsir dairəsi məhdud olmuşdur. Ancaq bu məktəbləri yarandığı şəhərlərlə məhdudlaşdırmaq olmaz. Misal üçün Bəsrə və Kufə məktəblərinin Xorasanda da davamçıları var idi. Təsəvvüf tarixində ən güclü məktəb şübhəsiz Xorasan məktəbidir. Bu məktəb Azərbaycan, Xorasan, Mavəraünnəhr və Türküstanı əhatə edirdi. Ən böyük nümayəndəsi təsəvvüf tarixinə damğasını vuran İbrahim ibn Ədhəm olmuşdur. Fudayl b. Əyaz (vəfatı 802) və Şakik əl-Bəlxi (vəfatı 809) də Xorasan məktəbinin böyük sufiləri arasında göstərilirlər. Xorasan məktəbinin ən böyük xüsusiyyəti “təvəkkül”ü ön plana çıxarmasıdır. Xorasan məktəbi daha sonra məlamətiyyə və fütuvvətin (əxilik) təməlinə çevrilmişdir (63).\nDərviş adı və mənası\n“Dərviş” adının mənşəi tam bilinmir. Zənd-Avestada keçən “driqoş, deryos və driqu” adının dəricədə (64) “dərviş” şəklini aldığı iddia edilir. Dəricədə “dərvişan” sözü dərvişlər mənasında işlədilib. Pəhləvicədə “driyoş” – “kasıb, yoxsul və diləncilərə” verilən ümumi addır (65). Bir iddiaya görə kəlmə “dər-piş”dən yaranıb. Pəhləvicədə “dər-piş” – “qapı önü” mənasına gəlir. Qapıdaki dilənciləri ifadə etmək mənasında işlədildiyi qeyd edilən sözün sufiləri ifadə etmədiyi aydındır. Başqa bir iddiaya görə “asılmaq” mənasına gələn “dər-avihtən” məstərindən “dər-aviz” sözü yaranıb. Bu kəlmə də qapı ilə əlaqədardır. Qapılardan tuttuqları üçün onlara dərviş deyildiyi bildirilir (66).\nDigər bir iddiaya görə “axtarmaq və dilənmək” mənasına gələn “dər-yuziden” felindən “dər-yuz” formasını almışdır. Lakin bəzi sufilər onları dilənçi kimi baxan anlayışlara qarşı çıxdıqlarından dərviş adının “dür-viş”dən yarandığını, bunun da “inci, dürr” mənasına gəldiyini iddia ediblər (67).\nZənd-Avestanın pəhləvi variantında qeyd olunan bu kəlmənin pəhləvicə olmadığı aşikardır. Qərb alimləri də kəlmənin etimolojsinin təyin etməkdə çətinlik çəktiklərini etiraf ediblər. Məsələ burasındadır ki, sufi kimliyi ilə “dilənçi” mənasında dərviş adı təzad təşkil edir. Kəlmənin ərəbcədəki şəkli “fəqr”, “fəqir”dir. “Yoxsul” mənasına gələn fəqir sözü, dilənçini ifadə etmir. Şimali Afrika müsəlman xalqları isə belə insanları “hvan” adlandırıblar ki, bu adın da “qardaşlar” mənasında ixvandan törədiyi məlumdur (68).\nDərviş adının sufini tam ifadə etmədiyi aydın olur. Buna görə də tərqiqatçılar hər iki kəlmə arasında məna fərqinin olduğunu ifadə edirlər. Buna görə sufi adı daha çox bilikli təsəvvüf əhlini ifadə edərkən, dərviş adı səyyah sufilərə verilmişdir. Digər tərəfdən dərviş adının Xorasan təsəvvüf məktəbinə bağlı olanlar üçün istifadə edildiyi də diqqəti cəlb edir. Dilavər Cəbəçiyə görə “ilk sufilər “yoxsulluq” mənasına gələn fəqr ilə “Allaha möhtac olan” mənasında fəqiri birləşdirərək məslək halına gətirmiş və bunu özlərinin məqsədinə çevirmişdilər. Onlara görə fəqr, Allaha gedən yol, fəqir (dərviş) də həmin yolun səyyahıdır” (69).\nDərviş lüğəti mənada üç növə ayrılır: birincisi, bir təriqətə daxil olub, onun qayda və qanunlarına bağlı insan (alpərən); ikincisi, alçaq könüllü və hər şeyi xoş qarşılayan insan; üçüncüsü isə yoxsulluğu və əzabkeşliyi qəbul edən insan (70).\nDərvişliyi mistik bir həyat tərzi hesab edən J.P.Brovne, dərvişlərin fikiri və mənəvi həyatlarını 10 maddə şəklində sıralamışdır:\n1. Sadəcə Allah vardır;\n2. Bütün görünən və görünməyən şeylər ondan zühur etmişdir;\n3. Bütün din və təlimlər birlik içindədir;\n4. Dinlər bir-birinə mənaca oxşar, amma uyğulamada fərqlidirlər;\n5. Yaxşı və yaman arasında fərq yoxdur, hamısı birliyin təcəllisidir;\n6. İnsan Allaha bağlıdır, buna görə də hərəkətlərində sərbəst deyildir;\n7. Ruh bədəndən əvvəl var olub, bədəndən ayrıldıqdan sonra da var olacaqdır;\n8. İnsan Allah ilə təmizlənir və sadəcə taleyin buyurduğu şəkildə yaşayır;\n9. Birlik dərin təfəkkür və Allahda ölməkdir;\n10. Yaranan Allahın surətidir (71).\nBrovnenin müəyyən etdiyi bu müddəları bütün dərviş təriqətlərinə aid etmək olmaz. Beləki, həmin müddəlar arasında bəzi təriqətlərin qəbul etmədiyi fikirlər də yer alıb.\nDərviş adının yaranmasında Hind mistik inanclarının təsiri diqqəti cəlb edir. Belə ki, dərvişin həyat tərzi ilə budda keşişlərinin həyat tərzi arasında güclü oxşarlıqlar var. Dilənmək, qapı qapı gəzmək və əl açmaq budda rahiblərinin həyat tərzi idi. Bunlara bhiksu adı verilirdi ki, qədim Türk mənbələrinə də bu ad baxşı şəklini alib. Qədim türklər kahinlərə, şamanlara, dərvişlərə, daha sonra da aşıqlara bahşı deyirdilər (72). Belə həyat tərzini formalaşdıranlar budda rahibləri olublar. Dilənçi keşişler “Sanqha” adı verilən manastır sistemində təşkilatlanmışdılar. Hindistanda hökmdar Aşoka dövründə (B.e.ə. 273-236) rəsmi din elan olunan buddizm, b.e.ə. 250-ci ildə çağrılan Pataliputta sinodunda başqa ölkələrə missiyaçı göndərməyə qərar vermişdi. Türklərin hakım olduğu Əfqanıstan, Xorasan və Orta Asiyadaki Quşan xaqanlığına (b.e.ə. I – e. III əsrləri) və Skif-Part (Parfiya) ölkəsinə dilənçi qılığında buddaçı kahinlər bu tarixdən sonra gəlməyə başladılar. Evlənməyən, ət yeməyi haram hesab edən, özlərini dünya zövqlərindən məhrum edən, doğru olmayan şeyi danışmayan, bədəni məst edəcək içkilərdən uzaq duran, yarı çılpaq dolaşan bu buddist keşişlər (73) ilə XIII əsrin qələndəri dərvişləri görünüş etibarı ilə bir-birlərindən seçilmirdilər. Avestanın pəhləvicə versiyasında “dərviş” adının bu kimliklə əlaqədar olduğu düşüncəsindəyik.\nİlkin dövr İslam Şərqində bu şəkildə dolaşan miskinlərin varlığı haqqında kifayət qədər məlumat var. Misal üçün Cahiz özünün “Kitab əl-hayavan” adlı risaləsində Abbasilər dövründə (750-1258) İraq və Suriya ərazisində xalqın saihun (səyyahlar) adlandırdığı rahiblərin yaşadığını xəbər verir (74). Alman şərqşünas İ. Goldziher Cahizin “ruhban əz-zənadika” şəklində adlandırdığı dilənçi dərvişləri hind sadhuları olduğunu və buddaçı rahiblər olmasalar belə onların həyat tərzini davam etdirənlər olduğunu yazır (75). Cahizin “zındıq rahiblər” adını verdiyi bu dərviş qrupunun buddaçı rahiblər olmasa belə, manixeist rahibləri olduğuna şübhə yoxdur (76).\nElxanlı dövrünün (1258-1359) tarixçilərindən Zəkəriyya Məhəmməd Qəzvini, VIII-IX əsrdə yaçamış məşhur sufilərdən Şakiki-Bəlxidən (vəfatı 811/12) bəhs edərkən onun sufi həyat tərzini tacir olarkən Hindistana təşkil etdiyi səyahətlər zamanı budda məbədlərinə girib, buradakı rahiblərlə söhbətlər etdiyini və onların təsiri ilə dərviş həyatı yaşamağa başladığını yazır (77). “Mənakibi-Cəmaləddin Savi” adlı əsərdə qələndəri dərvişlərinin hind rahiblərini özlərinə nümunə aldıqları qeyd edilir (78). Nəticə etibarı ilə hal və davranışlarında, geyim və yaşam tərzlərində buddaçı, maniçi və Şərq xristianlığının mistik həyat tərzi ilə oxşarlıq təşkil etsə də dərvişlər təsəvvüf anlayışının bir parçası idilər.\nTəsəvvüf anlayışının formalaşdığı dövrlərdə başlıca iki güclü məktəbin ortaya çıxdığını görürük. Bunlardan ilki İraq məktəbi olub, ən güclü nümayəndələri Xaris əl-Muhasibi, Səri əs-Sakati və Cüneyidi-Bağdadi idi. Başlıca olaraq İraq məktəbinin yaydığı İslam anlayışı təsəvvüf və onların təmsilcilərinə də sufi adı verilmişdir. Dərviş adı, təsəvvüf tarixində ikinci güclü məktəb hesab edilən Xorasan sufiləri ilə əlaqədar ortaya çıxmışdır. Xorasan məktəbinin əsasında isə məlamətiyyə dayanırdı. Məlaməti məktəbinin mənsublari isə məlami adlanırdı. Xorasan məktəbi ilə İraq məktəbi arasındakı başlıca fərq İraq sufiləri özlərini həm batın, həm də zahir hesab edərkən, Xorasan məktəbinin nümayəndələri özlərini ancaq batın bilmişdilər. Xalqdan biri kimi görünməyə çalışan Xorasan məlamiləri özlərini xalqdan ayrı göstərən davranışlara qəti şəkildə qarşı idilər. Yəni Xorasan məktəbi gizli dərvişlik idi. Bu məktəbin ən böyük nümayəndəsi Hamdun əl-Qassar hesab olunurdu. Məktəbin mərkəzi isə Nişabur olmuşdur. Quşanların əsas mərkəzlərindən olan Abarşəhrin sonrakı adı olan Nişaburun güclü buddizm və kamlıq təsirində olduğunu nəzərə alsaq dərvişlik anlayışının formalaşmasında həmin amilllər diqqətdən kənarda qalmamalıdır.\nTürk mənbələrində isə dərvişlər daha çox abdal və baba adı ilə tanınıblar. Bunların türklər arasında islamin yayılmasında böyük rolu olmuşdur. İlk dövr müsəlman-türklər arasında İslam təsəvvürünün böyük ölçüdə təsəvvüfi islamdan qaynaqlanmasının səbəbi də abdallar və babaların irşad fəaliyyətləri göstərilir. Buna ən yaxşı nümunə Aslan Baba və onun mürüdü Əhməd Yəsəvidir (79). Onlardan Aslan Babanın məlamətilik əlaqəsinin olduğunu nəzərə alsaq, yəsəviliyin də əsasında məlami fikirlərin varlığı aydın olacaqdır.\nİraq və Xorasan məktəbləri arasında başlıca əlaqəni yaradan Xəllac-i Mənsur (vəfatı 922) oldu. Hind və türkləri islama dəvət edən ilk sufi Xəllac olmuşdur. Türk və Hind diyarına iki ayrı səyahət təşkil edən Xəllacın görüntüsü də dərviş formasıda olub, ayaqları yalın, başı açıq, bədəninin bir hissəsi qoyun dərisindən hazırlanmış yun paltar ilə örtülü idi. Türk diyarından Xorasana 400 türk mürüdü ilə geri qayıtdığı rəvayət edilən Xəllacın sufi cərəyanları üzərində təsiri inkar olunmazdır (80).\n1.Səlmani Farisi və onun İslam tarixindəki rolu haqqında bax. Həsənov Ə.B., “Salman əl-Farisini Erkən İslam Tarixində Rolu” (Məhəmməd əs-Səxavinin “ət-Təhsil vəl-Bəyan fi Siyaq qissətis-Seyyid Salam” əsri əsasında), İlahiyyat üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiyanın avtoreferatı, Bakı 2013, s. 13-15.\n2. “Məvali” ərəbcə “vly” felindən düzəldilmiş mavla sözünün cəmidir ki, bunun da əsil mənası “yaxın olmaq, bir kəsin ardınca getmək, ona qoşulmaq” deməkdir. Bu ad islamdan əvvəl və ilsamın ilk dövrlərində əsir tutularaq müsəlmanlığı qəbul etmiş, yaxud da ərəblərin içərsində yaşayan və könüllü surətdə yeni dinin bayrağı altına keçən qeyri-ərəblərə berilirdi. İslam dini müsəlmanlardan qul sağlamağı qadağan etdiyinə görə ərəb qəbilələri belə adamları kölə kimi sağlaya bilməzdilər. Digər tərəfdən isə ərəblərin qəbilə quruluşu qeyri-ərəblərin bərabərhüquqlu bir üzv kimi qəbiləyə qəbul olunmasına imkan vermirdi. Bundan əlavə, işğalçıərəblər istila etdikləri ölkələrin əhalisinin içərsində əriməkdən qorxaraq onlara qaynayıb-qarışmaqdan özlərini çəkindirməyə çalışırdılar. Buna görə də əsir alınmış və islamı qəbul etmiş qeyri-ərəb müəyyən bir qəbiləyə həvalə olunur və həmin şəxs qəbilənin azad quluna çevrilirdi. Məvali qəbilənin icazəsi olmadan başqa yerə çıxıb gedə bilməzdi. Onlara ərəblərdən qız almaq qəti qadağan olunmuşdu. Məvalilər hətta ərəblərlə bir məsciddə belə namaz qıla bilməzdilər. Doğrudur, ilsamın ilk dövrlərində məvalilər müəyyən nüfuz və hörmətə malik idilər. Əbul-Abbas əl-Mubərrəd göstərir ki, Məhəmməd Peyğəmbər, Əli və digər görkəmli din rəhbərləri məvalilərə böyük hörmət bəsləyirdilər, onları bəzən ərəblərdən də üstün tuturdular. Lakin əl-Mubərrəd elə oradaca qeyd edir ki, “təkəbbürlü ərəblər arasında məvalilərə heç bir hörmət yox idi”. Məvalilərə qarşı bu təkəbbür, lovğalıq, nifrət Əməvilər dövründə daha da güclənir, ərəb təssübkeçliyi qatı mərhələsinə daxil olur. Ərəb alimi Şövqü Dayf Əməvilərn məvalilərə qarşı mövqeyini düzgün göstərərək yazır: “Əməvilər məvalilərə münasibətdə dinin göstərişlərindən uzaqlaşmış, onları ağır vergilərlə sıxışdırmağa başlamış, onlarla ərəblər arasında hüquq bərabərliyini pozmuşdular”. Bu ayrıseçkiliyə, təqib və təqirə məvalilər ilk əvvəllər dinin müddəalarından çıxış etməklə cavab verir, sübuta yetirməyə çalışırdılar ki, islam dininin ehkamları qarşısında bütün müsəlmanlar bərabər olmalıdırlar”. Bax. Mahmudov M., Ərəbcə yazmış Azərbaycanlı şair və ədiblər (VII-XII əsrlər), Bakı 2006, s. 35-36.\n3. Əməvilər dövründə ərəblərin özlərini kabail (ərəb qəbilələri) olaraq göstərmələri və bununla fəxr etmələri qarşısında qeyri-ərəblər özlərini şuub (ərəb əsilli olmayan) adlandıraraq, ərəbləri tənqid etməyə başladılar. Şuubiyyə adı “böyük insan kütləsi mənasına gəlib, kiçik və böyük qəbilələrin yer aldığı ərəbcə şab sözünün cəmi “şuub”dan yaranmışdır”. Şuubiyyə Əməvilər dövründə ədəbi cərəyana çevrilmişdir. Bu cərəyanın banisi Azərbaycandan anadan olmuş İsmail b. Yəsar qəbul edilir. Bu şair, ərəblərin məvalini təhqir və tənqidləri müqabilində Xəlifə Əbdülmalik (724-743) hüzurunda ərəbləri tənqid edən, əcəmləri isə tərifləyən bir qəsidə oxumuş və onun bu davranışı şuubiyyə adı verilən müsəlman əcəmlər (ərəb olmayanları) tərəfindən ədəbi bir cərəyana çevrilmişdir. Bax. Əbdüləziz əd-Duri, əl-Cuzurut-tarixiyyə liş-şuubiyyə, Beyrut 1981, s. 9 və d.; Cəlaləddin Humayi, Şuubiyyə, Mihr, II, Tehran 1314 hş., 49-56, 135-140, 236-240, 349-352, 1136-1144, 1256-1264, 1294-1301, c. III, s. 64-71, 158-164, 257-264.\n4. Məlamətiyyə adı ilə də gösətilən bu cərəyan, Şeyx Əbülqasım Əbdülkərim ibn Həvazən əl-Kuşeyrinin qələmə aldığı “Kuşeyri risaləsi”nə görə, “məalimilk nişaburlu Əbu Saleh Həmdun ibn Əhməd ibn Ammar əl-Qassar tərəfindən sufi bir cərəyandır”. Ona görə Nişabur məlamilərinin banisi odur. Bu cərəyan bəzən onun adı ilə Qəssariyyə də deyilib. Zühd həyatı yaşayan məlamilər İslam tarixinin ilk sufi cəmaatı qəbul edilirlər. Bax. Gölpınarlı A., Melamilik ve Melamiler, İstanbul 1992 (2-ci nşr.), s. 4 və d.\n5. Ərəbcə “zındık” kökündən gələn zəndəka adı İslam mənbələrində ilk dəfə Əməvilərin son dövründən etibarən keçir. Kəlmə ərəbcə olmadığı kimi, hansı dildən ərəbcəyə keçdiyi də mübahisəlidir. Ərəb mənbələrində Zənd-Avestaya inananlara ümumilikdə zındıq deyildiyi qeyd olunub. Amma əs-Salibi (vəfatı 1038), əs-Səmani (vəfatı 1166/7), İbn Bədrun (vəfatı 1211) və İbn əl-Əsir (vəfatı 1230) kimi tarixçilərə görə, Sasanilər dövründə dualist bir inanc sistemi (sənəviyyə) olan və Zərdüşt ilə Mani təlimlərini yayanlar zındık adlanıblar. Məsələ burasındadır ki, müslman-ərəb müəllifləri “zənd” ilə “zəndə” kəlmələrini eyni hesab etməkdə yanılıblar. Pəhləvicədə “zənd” – “təvsir” (Zənd-Avesta, yəni Avestanın təfsiri) mənasına gələrkən, “zəndə” – “sehir, pis əqidəli, sapkın məzhəb” mənası daşıyırdı. Buna görə də, bəzi ərəbcə mənbələrdə “zənd” ilə “zəndik, zındıq, zəndəka” sözləri bir-birindən ayrı qeyd olunublar. Nəticə etibarı ilə, atəşpərst inanclarına bağlı insanlar zındıq adlanırdılar. Onların təlimi isə zəndəka adlanmışdır. Abbasi sarayında yaşamış və ərəbcə tərcümə ədəbiyyatının yaranmasında rol oynamış çox sayda əcəm əsilli alim (misal üçün “Kəlilə və Dimnə” əsərini ərəbcəyə tərcümə edən İbn əl-Mükaffa kimi) zındıqlıqla ittiham edilmişdir. Bax. Massignon L., Zındık, Eİ; Goldziher İ., “Salih ibn Abd al-Kuddus und das Zindikthum wahrend der regiering des Chalifen al-Mahdi”, Transactions of the IX-th International Congress of Orientalists, Londra 1893, II, s, 104-129; Bahcıvan S., Abbaslerin İlk Döneminde Zındıklık Hareketi, Selçuk Üniversitesi Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı İslam Mezhepleri Tarihi Yüksek Lisans Tezi, Konya 2011, s. 8-20.\n6.“İlhad” kökündən yaranan mülhid termini IX əsrdən etibarən ilahiyyat məsələlərində keçməyə başlayır. Bəzi tarixçilərə görə, “ilhad” sözü ilk dəfə İbn ər-Rəvəndi (IX-X əsrlər) hadisəsi ilə gündəmə gəlmişdir. Belə ki, müsəlman olduğu halda qəlbində başqa inancların da təsirini daşıyan bəzi alimlər ilahiyyatla bağlı məsələlərdə ilk dəfə IX əsrdən etibarən Allahın uluhiyyətini mübahisəyə açmışdılar. Bu şəxslərin başında İbn ər-Ravəndi dayanırdı. Bəzi mənbələr onu ilk mülhid hesab edirlər. İbn ər-Ravəndinin “Quranın vəhiy olmadığını, Məhəmmədin yazdığı bir kitab” olduğunu iddia etdiyi irəli sürülüb. İslam alimləri belə şəxsləri Qurani-Kərimdə yazıldığı şəkli ilə “ilhad” - “doğru yoldan çıxmış, səhv yola düşmüş” adlandırıblar. Bax. Kutluer İ., “İslam hersiografi tarihinden: İbnü`r-Ravendi`nin bir mülhid ve dehri olarak portresi”, Bilgi ve Hikmet Dergisi, sayı 9, Kış 1995, s. 130-153.\n7. Knysh A., İslamic Mysticism: A Short History, Leiden 1999, s. 6\n8. Əməvilər, İslam dinini ərəblərin dini hesab edirilər və bu səbəbdən də qeyri-ərəblərin müsəlman olmasını istəmirdilər. Digər tərəfdən qeyri-ərəblərin müsəlman olmasını xəzinəyə gələn gəlirlərin azalması olaraq fikirləşən Əməvilər müsəlman olduqları halda Xorasan, Azərbaycan, Məvarünnəhr əhalisindən cizyə vergisi almağa davam edirilər. Bu səbəbdən Əməvilər dövründə qeyri-ərəblər arasında “müsəlman olmaq ərəb olmaqdır” şəklində bir fikir formalaşmışdı. Əməvi xəlifələrinin bu səyasətini tənqid edib dəyişdirmək istəyən Xəlifə II Ömər ibn Əbdüləzizə görə “Allah Məhəmmədi müjdə verici olaraq göndərib, vergi təhsildarı olaraq deyil”. Əməvi xəlifələri və onların əyalətlərdəki valiləri müsəlman olan qeyri-ərəbin müsəlmanlığının təsdiq olunması üçün “kamil müsəlmanlıq” adı verilən çoxlu şərtlər irəli sürmüşdülər. Buna görə, müsəlman olan qeyri-ərəblərin sünnət olması şərtdir, Qurandan bir surəni tam oxumalıdır, farzları yerinə yetirməlidir, bütün bunları həyata keçirdiyinə dair şahid gətirməlidir. Bütün bunları həyata keçirdiyində belə Əməvi valiləri asanlıqla müxtəlif dəlillər gətirərək onların kamil müsəlman olmadıqlarını iddia edirdilər. Əməvilər dövründə qeyri-ərəblərdən alınan cizyə verdisinin miqdarı hesaba alındığında, dövlətin bu böyük sərvəti əlindən çıxartmaq istəməməsi başa düşüləndir. Bax. Əbu Cəfər ibn Cərir Məhəmməd ət-Təbəri, Tarix əl-Uməm vəl-müluk, Məhəmməd Əbül-Fəzl İbrahim nəşri, Beyrut, Darüs-Süveydan 1967, c. VI, s. 559, c.V, s. 51.\n9. Burada müsəlman olan hamının eyni hüquqlara sahib olduğu, qövmi və məzhəbi fərqlərin ortadan qalxdığı, müsəlmanlığı qəbul edən qeyri-ərəblər üçün bəzi şərtlərin sadələşdirildiyi və bunun İslamın sürətlə yayılmasına imkan tanıyan anlayışlardan söz edilir. Misal üçün Xorasan və Məvarünnəhrdə İslamın yayılmasında Mürciyyə adlanan təriqətin böyük rolu olmuşdur. Bu təriqət İslamın yayılması üçün bu dini yeni qəbul edənlərə Allaha iman gətirməyi şərt hesab edərkən əməli ikinci plana keçirmiş, kiçik günahların bağışlandığını, böyük günahların hökmünü isə Allaha həvalə etməklə İslam şərtlərini xeyli asanlaşdırmışdı. Mürciyyənin bu metodundan Hənəfiliyin də istifadə etdiyi və bu səbəbdən türklərin daha çox hənəfi məzhəbini qəbul etdikləri iddia edilir. Bax. Kutlu S., Türklerin İslamlaşma Sürecinde Mürcie ve Tesirleri, Ankara, Diyanet Vakfi 2000, s. 173-287.\n10. Denis Lardner Cormodyyə görə, təsəvvüf həyat tərzinin yaranmasında birinci amil fəthlər nətəcəsində genişləyən və rifah səviyyəsi yüksələn müsəlmanların həyat standartlarının dəyişməsi olmuşdur. Bu amil fərdi kimliyin ön plana çıxmasına şərait yaratmış və bunun nəticəsində zühd həyatına meylləri artırmışdır. Carmody D.L., Carmody J.T., Mysticism: Holiness East and West, New York 1996, s. 250-251.\n11. Məşhur alman əsilli İslam tədqiqatçısı Annamaria Schimmel haqlı olaraq “təsəvvüf və İslamda sirr həyatı haqqında yazı yazmanın çətin olduğunu, hələ ilk addımda insanın qarşsına sıra dağların çıxdığını” qeyd edir. Bu səbəbdən Schimmel, təsəvvüfü “hal elmi” adlandırmış, amma bu elmin sözlərlə və ruh təhlilləri ilə açıqlamasının imkansızlığını bildirmişdir. Bax. Schimmel A., İslam`ın Mistik Boyutları, çeviren E. Kocabıyık, İstanbul, Kabalcı 1999, s. 13 və d.\n12. Tonza F., Doğu Mistisizmi ve Anadolu Tasavvufunun Araştırılması ve Seramik Uygulamaları, Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, İzmir 2012, s. 26.\n13. Abdülkerim Kuşeyri, Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyri Risalesi, Çeviren S.Uludağ, İstanbul, Dergah 1981, s. 35, 68.\n14. Massignon L., Akhbar al-Hallaj, Paris 1965, s. 144\n15. Gəzzali, Səlcuqlu dövlətinin bir növ ideoloji mərkəzi hesab olunan Nizamiyyə mədrəsəsinin müəllimi olmuş və “din və devlətin qardaşlığını” elan edərək İslam hüquq sistemində dünyəvi hakimiyyətin ilahi təməllərini hazırlamışdır. Bkz. Gazali, el-İktisad fil-İtiqad, Qahirə 1382 (1962), s. 119.\n16. Knysh, İslamic, s. 116.\n17 Qələndəriliyə forma və məzmun qazandıran Cəmaləddin Saviyə qədər bu sufi cərəyanı Xorasan, Məvarünnəhr və Azərbaycanda pərakəndə fəaaliyət dövrü keçirmişdir. Bax. Ocak A. Y., Osmanlı İmparatorluğunda Marjinal Sufilik: Kalenderiler (XIV-XVII. Yüzyıllar), Ankara, TTK 1999, s. 17-18.\n18. Bu barədə geniş məlumat üçün bax. Ebul A`la Afifi, Təsəvvüf: İslam`da Manevi Hayat, çeviren E.Dumanlı, A. Kartal, İstanbul, İz 1996, s. 56-60; Güngör E., İslam Tasavvfunun Meseleleri, İstanbul, Ötüken 1987, s. 49-63; Derin S., “Müsteşriklerin Tasavvufa Bakış Açısı ve Bu Sahada Yaptıkları Araştırmalar”, Oryantalizmi Yeniden Okumak: Batıda İslam Araştırmaları Sempozyumu, Ankara, Dib 2003, s. 479-485; Bardakçı N., Sosyo Kültürel Hayatta Tasavvuf, İsparta, FKE 2000, s. 20; Schimmel, İslam, s. 23-26.\n19.Schimmel, İslam, s. 40 və d.\n20. Eyni əsər, s. 43-44.\n21. İslamın ilk dövrlərində Xorasanın milli və dini tərkibi haqqında geniş məlumat üçün bax. Şeker F.M., İslamlaşma Sürecinde Türklerin İslam Tasavvuru, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, İstanbul 2008, s. 9-223.\n22. Xürrəmilik adı altında ilk üsyan Azərbaycandan əvvəl Əbu Müslümün davamçısı olduğunu iddia edən İshaq ət-Türki (vəfatı 757) tərəfindən Xorasnda meydana gəlmişdir. Əbu Müslümün silahdaşı olan İshaq ət-Türki, onun vəfatından sonra Əbu Müslümün ölmədiyini, göyə çəkildiyini və yenidən dünyaya gələcəyini iddia edərək xürrəmdiniyyə adı altında üsyan edərək qərməzə bayraq açmışdır. Onun əsas silahlı gücünü də Orta Asiya türkləri təşkil edirdi. Bax.İbn əl-Nədim Məhəmməd ibn İshak, əl-Fihrist, Beyrut 1398 (1978), I, s. 483-484; Əli Ekber Dehhoda, Luğati-Dehhoda, XIII, s. 20892; Fray R.N., Tarih-i İran, tarcuma Hasan Enuşe, Tahran, M.İntişarat-i Əmir Kəbir 1372 hş, c. IV, s. 428-429.\n23. Əbu Müslüm Xorasaninin (vəfatı 755) etnik mənsubiyyəti məchuldur. Öz adına zərb etdirdiyi sikkələrdə adı Əbdürrəhman ibn Müslüm olaraq keçən bu şəxsin ərəb olmadığı dəqiqdir. Uşaqlıq illərini Kufədə keçirən Əbu Müslüm, Abbasi təbliğatının rəhbəri Məkkə imamı Məhəmməd ibn Əliyə təqdim olunmuş və onun oğlu İbrahimin nəzarətində yetişmişdir. İbrahim tərəfində Xorasana göndərilən Əbu Müslüm burada Əməvilərə qarşı təbliğat aparmış, hazırladığı üsyan ilə Əməvilərin süqutuna səbəb olmuşdu. Onun varlığından qorxan Abbasilər 755-ci ildə Xəlifə əl-Mənsurun (752-775) əmri ilə Əbu Müslüm öldürdülər. Amma Əbu Müslümün adı müslimiyyə adı verilən, xüsusilə də təsəvvüfi cərəyanlar üzərində böyük təsir yaradan təriqətin yaranmasına səbəb oldu. Müslimiyyə ilə birlikdə tənəsuh (ruh köçü, bir insanın ruhunun başqa bir insana keçməsi) anlayışı da ortodoks sufi cərəyanlarında özünə yer tapmışdır. Bax. Yıldız H.D., Ebu Muslim-i Horasani, Diyanet İslam Ansiklopedisi, c. XX, s. 197-199.\n24. Nişaburlu ol


QURANIN ƏN UZUN AYƏSİ NƏDƏN BƏHS EDİR? - Minbərdən Könüllərə\nQurani-Kərimin ən uzun ayəsi əlimizdəki Quran müshəfinin tam bir səhifəsini əhatə edir. Bu uzun ayə insanların sosial həyatı ilə əlaqəli çox əhəmiyyətli bir mövzudan bəhs edir: Borc. Bəli, hər birimiz həyatımızın müxtəlif anlarında kimdənsə borc alır, yaxud kiməsə borc veririk. Dinimizdə çətin vəziyyətdə qalan birinə borc verib ona əl tutmaq savab işlərdən sayılır. Çünki İslam dininin əmr etdiyi əsil üxüvvət bunu gərəkdirir. Həmçinin borc alan kimsə də çalışmalıdır ki, borcunu vaxtında qaytarsın. Atalarımız da: “Borc igidin qamçısıdır!” – deyərək buna işarə etmişlər. Bununla yanaşı ətrafımızda borcun gecikdirilməsi, yaxud heç qaytarılmaması səbəbi ilə gileylənən bir çox insanlar da müşahidə edirik. Bu səbəbdən də Qurani-Kərimin bu ayəsində borcun necə verilib, necə qaytarılması ilə əlaqəli bütün incəliklər qeyd olunmuşdur. Ayənin əvvəli və ən mühim hissələrindən biri belədir: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَىٰ أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ “Ey iman gətirənlər! Müəyyən müddətə qədər borc alıb-verdiyiniz zaman onu yazın! Aranızda bir katib (onu) ədalətli bir şəkildə yazsın!” (Bəqərə, 2/282)\nUca Rəbbimiz bir-birimizə borc verdiyimiz zaman bunu yazmağımızı və hətta yanımızda bir nəfər şahidin olması gərəkdiyini bildirir. Təbii ki, bütün bunlar, borc alanın və borc verənin haqsızlığa məruz qalmaması üçündür. Möminlər olaraq bir-birimizə borclandığımız zaman mütləq bunu yazılı şəkildə qeyd etməliyik. Çünki insan oğlu unutqandır. Borcun qaytarılma vaxtı barəsində verilən söz unudularsa, bu zaman möminlər arasında bir-birinə qarşı etibar və güvən aradan qalxar, həmçinin bu, borc verən kimsənin bir daha bu kimi bir yaxşılıq etməməsinə gətirib çıxarda bilər. Borcu alan da, verən də şahidin hüzurunda bununla bağlı qeydləri özündə aparmalı və buna riayət etməlidir. Mövzumuzu borc verməyin nə qədər gözəl bir davranış olduğunu göstərən bir hədisi-şəriflə yekunlaşdıraq. Belə ki, Həzrət Peyğəmbər (s.ə.s) bir hədisində belə buyurmuşdur: “Merac gecəsi cənnətin qapısı üzərində “sədəqə on misli savabla mükafatlandırılar. Borc isə on səkkiz misli savab ilə mükafatlandırılar”, – deyə yazıldığını gördüm. Mən Cəbrailə (ə.s): “Borc verməyin sədəqə verməkdən üstün olmasının səbəbi nədir?” – deyə sual verdim. Cəbrail (ə.s): “Çünki dilənçi varı olduğu halda dilənər. Halbuki borc istəyən şəxs yalnız möhtac olduğu üçün borc alar”, – deyə cavab verdi”. (İbn Macə, “Sədaqət”, 19)\nOxunub: Bu gün - 0 dəfə, Cəmi - 202 dəfə.


Force İndia heyətini açıqlamağa tələsmir | Formula1 Azərbaycanda\nKomandalar yeni maşınlar üzərində işlərini tam sürətlə davam edirlər, axı mövsümöncəsi testlərin başlanmasına bir ay vaxt qalıb, maşınların təqdimatı isə […]\n05 Yanvar 2013, 09:25\nKomandalar yeni maşınlar üzərində işlərini tam sürətlə davam edirlər, axı mövsümöncəsi testlərin başlanmasına bir ay vaxt qalıb, maşınların təqdimatı isə bir az da tez baş tutacaq. Force İndia komandası yeni şassini birincilər sırasında təqdim etməyə hazırlaşsa da, hələ də sürücülər heyətini açıqlamayıb – komandanın rəsmi veb-səhifəsində bizi gülümsəyən Niko Hülkenberq salamlayır, hərçənd, almaniyalı sürücü artıq Sauber-in sürücüsüdür.\nÇox güman ki, qarşıdakı mövsümdə Pol di Restaya yoldaşlıq edəcək namizədlərin sayı ikiyə enib – Jül Byanki və Adrian Sutil. Şayiələrə görə, gənc fransalı sürücünün şansları daha yüksəkdir. Hərçənd, formal olaraq komanda heç di Restanı da rəsmən təsdiq etməyib.\nKomandanın mətbuat xidməti rəsmi Twitter bloqunda yazıb ki, “Biz bilirik ki, siz hamınız bizim heyətimizi aktiv müzakirə edirsiniz və bu barədə daim suallar verirsiniz, amma siz hələ səbirli olmalı və bir müddət gözləməli olacaqsınız…”\nSauber, Force India, Adrian Sutil, The Daily Mail, Nelson Piquet, William Hill\nMcLaren yeni maşınını yanvarın 31-də təqdim edəcək\nSauber yeni tərəfdaşlarını elan edib


Rusiya Prezidenti "Biryulovo"dakı qətlə görə Moskva Dİİ-nin rəhbərini işdən çıxarıb\n30 Oktyabr 2013, 13:18\nBiryulevo sakininin səs-küylü qətlindən sonra onun istefasını Moskva Baş Komitəsinin rəhbərliyi xahiş etmişdi.\n30 Oktyabr 2013, 11:40\nRəsmi Bakı Fransanın Ermənistandakı səfirinə cavab verdi\n30 Oktyabr 2013, 11:27\nElman Abdullayev: "Azərbaycan danışıqları Ermənistanla aparır, çünki işğalçı dövlət Ermənistandır".\n“Həmsədrlər Dağlıq Qarabağın danışıqlarda tərəf kimi iştirak etməsi haqda düşünür”-Fransanın Ermənistandakı səfiri\n30 Oktyabr 2013, 10:03\nSəfir deyib ki, Dağlıq Qarabağın danışıqların hansı mərhələsində prosesə cəlb edilməsinin məqsədəuyğunluğunu münaqişə tərəfləri müəyyən etməlidir\nAzərbaycan qazının dünya bazarına nəqli üzrə Dövlət Komissiyası yaradılıb\n30 Oktyabr 2013, 09:55\nSərəncama əsasən, Azərbaycan qazının dünya bazarına nəqli ilə əlaqədar Cənub Qaz Dəhlizinin fəaliyyətini təmin etmək məqsədi ilə Dövlət Komissiyası yaradılıb.\n"Ermənilərin işğal olunmuş ərazilərdə hərbi təlimlər keçirməsi işğal faktorunu bir daha sübut edir"\n29 Oktyabr 2013, 16:54\nAzərbaycanın ərazisi 86,6 kvadrat metrdir. Buna görə də bu ərazidə aparılan hər hansı uçuş Azərbaycandan icazə alınmaqla həyata keçirilməlidir. Azərbaycan hər hansı uçuşa icazə verməyibsə bu həyata keçirilə bilməz.\n“Münaqişənin qısa müddətdə nizamlanması üçün Avropa İttifaqı kömək göstərməyə hazırdır”\n29 Oktyabr 2013, 16:50\nFilip Lefort bildirib ki, Azərbaycanda əhalinin hər 10 nəfərdən biri qaçqın və məcburi köçkündür.\nXəzərin təhlükəsizliyi yalnız sahil ölkələr vasitəsilə təmin edilməlidir\n“Biz həmkarlığı artırmaqla digər ölkələrin Xəzərə girişinin qarşısını alırıq”.\n“Sadovod”un bağlanmasına Putinin azərbaycanlı dostu mane olur?\n29 Oktyabr 2013, 15:51\n“Sadovod” sahiblərinin hətta Kremllə müəyyən əlaqələrinin olması bazarın bağlanmasına deyil, modernləşdirilməsinə gətirib çıxaracaq.\n29 Oktyabr 2013, 13:57\nIII Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumunun önəmini vurğulayan Prezident İlham Əliyev Forum çərçivəsində keçiriləcək görüşlərin ölkələrarası əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsi işinə töhfə verəcəyinə əminliyini ifadə edib.\nRusiya Ombudsmanı Orxan Zeynalovun zorakı şəkildə saxlanılmasını əsassız hesab edir\n29 Oktyabr 2013, 12:49\nLukin deyib: "Bu, hüquq mühafizə orqanlarının əməkdaşları tərəfindən əsası olmayan sərt tədbirlər idi".\nErmənistan rəhbərliyi xalqını iki dəfə qaçqın edəcək - Əli Həsənov\n29 Oktyabr 2013, 11:53\nO, ermənilərin Zəngilan ərazisində kök saldıqlarını xatırladıb, Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərində yaşayan ermənilərə sərt xəbərdarlıq edib.\nPrezident İlham Əliyev Georgi Marqvelaşvilini təbrik edib\n29 Oktyabr 2013, 11:30\n"Əminəm ki, ölkələrimiz arasındakı bu ənənəvi dostluq və mehriban qonşuluq münasibətləri, strateji tərəfdaşlığımız və çoxşaxəli əməkdaşlığımız xalqlarımızın və ölkələrimizin rifahı, regionda sülh, sabitlik və tərəqqi naminə bundan sonra da hərtərəfli inkişaf edəcək və möhkəmlənəcəkdir."\nƏvvəlki 1 2 … 1275 1276 1277 1278 1279 1280 1281 … 1301 1302 Sonrakı


Qış üçün badımcan konservi - Usta öz sirlərini açır: Lent.az-ın mətbəxi\nBu dəfə sizi sosial şəbəkədə “Bizim Mətbəxdən” adı ilə məşhur olan səhifəyə istinadla badımcan konservnin resepti ilə tanış edəcəyik.\nBadımcan 2.5 kq, pomidor 2 kq, yaşıl şirin bibər 4 ədəd, qırmızı şirin bibər 2 ədəd, acı bibər 2 ədəd, sarımsaq 1 baş, soğan 2 ədəd orta ölçülü, bitki yağı 2 stəkan (badımcanları qızartmaq üçün), bitki yağı 1 armudu stəkandan 1 barmaq aşağı (soğanı qovurmaq üçün), duz 1 xörək qaşığı\nƏrzaqları yuyuruq, qabıqlarını soyub, doğrayırıq. Sonra bütün məhsulları bişiririk. Öncə badımcanları qızardırıq. Daha sonra qazana yağ töküb soğanları əlavə edirik. Yağda soğan bir az qovurulduqdan sonra bibərləri əlavə edirik. Daha sonra növbə ilə pomidoru azca qaynayandan sonra sarımsaqları əlavə edirik. Məhsulları birlikdə 5 dəqiqə bişirib, badımcanları da əlavə edirik. Badımcan yeməyi hazır olduqdan sonra bankalara yığıb ağzını möhkəm bağlayırıq. Daha sonra bankaları qazana yığıb 5-10 dəqiqə qaynadırıq və qış üçün sərin yerdə saxlayırıq.


DAQAH-dan Dünya Azərbaycanlılarına çağırış! – HEFTEAZ.INFO\nDAQAH-dan Dünya Azərbaycanlılarına çağırış!\nDünya Azərbaycanlılarının Qarabağa Azadlıq Hərəkatı (DAQAH) Moskvada saxlanılan azərbaycanlı jurnalist Fuad Abbasovun hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı Dünya Azərbaycanlılarına çağırış edib. Bu barədə DAQAH mətbuat xidməti məlumat yayıb. Məlumatda göstərilir:\nFuad Abbasov sıradan bir insan deyil. Ölkənin tanınmış jurnalisti və blogeridir. Ona qarşı edilən təhdidlərin qarşısını almaq, onu qorumaq lazımdır. Rusiyada azərbaycanlı jurnalistə qarşı kobud davranış bu ölkənin hüquqi dövlət olmadığından xəbər verir.\nRusiya dövləti qanunla idarə olunmalıdır. Dövlətin qanunları da insanların hüquqlarının müdafiəsində olmalıdır. Bu yoxdursa, deməli, kriminal idarəetmə var. Fuada işgəncə verənlər Rusiyanın hüquq-mühafizə orqanlarıdır. Buna görə Rusiya işgənclərə və qanunsuzluqlara görə hüquqi mənada cavab verməlidir. Məhkəmə qərarı olmadan insanı həbs etmək, təhqir etmək, işgəncə vermək və bunu televiziya kanallarında Azərbaycanın əleyhinə tirajlamaq hamımıza qarşı yönəlmiş bir hərəkətdir Rusiya beynəlxalq konvensiyalara qoşulub və bu sənədlər daxilində götürdüyü öhdəliklərə əməl etməlidir\nAzərbaycanın və Türkiyənin maraqlarını qoruyan və mənfur qonşularımızın maraqlarına zidd olan Fuad Abbasovun bütün fəaliyyətini Azərbaycan hökuməti, ictimaiyyət, hətta cəmiyyəti səviyyəsində ona dəstək vermək lazımdır:\nAncaq, Azərbaycan hakimiyyəti vətəndaşına sahib çıxmaq istəmir. Çünki, Azərbaycandakı rejim Kremlin siyasətindən kənara çıxa bilməz. Bu səbəbdən də,Azərbaycan dövləti rəsmi şəkildə Rusiyadan izahat tələb edə bilmir. Ona görə də Azərbaycan hakimiyyətinin görə bilmədiyi işi biz həyata keçirməliyik.\nÇünki, bu cür insanları müdafiə edib arxasında dayanmasaq, onun fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması istiqamətində real addımlar atıla bilər. Bu isə bizim maraqlarımıza uyğun deyil. Biz daha da çalışıb ölkəmizin hüdudlarından kənarda Azərbaycanın maraqlarını müdafiə edən, ölkə həqiqətlərini təbliğ edən insanların fəaliyyət istiqamətini artırmasına şərait yaradaq. Biz bu gün Fuadı dəstəkləməsək, bu, gələcəkdə onunla eyni mövqeni paylaşan, eyni davanın içində olan insanlar üçün müəyyən problemlərin yaranmasına rəvac verəcək\nBu səbəbdən də Dünya Azərbaycanlılarının Qarabağa Azadlıq Hərəkatının (DAQAH) təşkilat komitəsi Rusiyada yaşayan vətənpərvər bəylər və xanımlara müraciət edərək “Hamımız Fuad olaq!” şüarı ilə 6 iyun 2019-cu il saat 10 radələrində Moskva vilayəti Krasnoqorsk rayon məhkəməsində Fuad Abbasovun məhkəmə prosesinə dəstək olmağa çağırır.”


"Topa biz daha çox nəzarət edirdik"\n18 dekabr 2021 / 23:07 Baxış sayı: 100\nBakıda futzalçılarımızın qonağı olan Ukrayna millisi, FHN-in idman-sağlamlıq mərkəzində yoxlama matçında meydan sahiblərinə 4:0 qalib gəlib. Allsport.az saytı xəbər verir ki, rəqib baş məşqçi Oleksandr Kosenko qələbəyə belə şərh verib:\n“Maraqlı, baxımlı oyun alındı. Hər 2 komanda mübarizə apardı. Komandamdan razı qaldım. Topa biz daha çox nəzarət edirdik. Əlbəttə, səhvlərimiz də oldu. İndi onları analiz edəcəyik və Avropa çempionatına qədər düzəltməyə çalışacağıq.\nOyunun əvvəli bir qədər gərgin keçdi. Halbuki bu tərəflərdən heç birinə lazım deyildi. Çünki hər iki kollektivi cəmi bir aydan sonra daha cavib turnir gözləyir”.


Zəlimxan Yaqub torpağa tapşırıldı - FOTOLAR\n11 Yanvar 2016 14:24\nXalq şairi Zəlimxan Yaqub Fəxri Xiyabanda torpağa tapşırılıb.\nTeleqraf.com xəbər verir ki, Milli Məclisin vitse-spikeri Ziyafət Əsgərov, Ağsaqqallar Şurasının sədri, Milli Məclisin deputatı Fəttah Heydərov və digər ziyalılar xalq şairi Zəlimxan Yaqubla vidalaşmaq üçün Fəxri Xiyabana gəliblər.\nTəzə Pir Məscidində xalq şairi Zəlimxan Yaqubla vida mərasimi keçilir.\nTeleqraf.com xəbər verir ki, vida mərasimində mərhumun yaxınları, dövlət xadimləri iştirak edirlər.\nZəlimxan Yaqub 1950-ci il yanvarın 21-də Bolnisi rayonunun Kəpənəkçi kəndində anadan olub. 1967-ci ildə doğulduğu kənddə orta məktəbi, 1972-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Universitetinin kitabxanaçılıq fakültəsini bitirib. 1973-cü ildən 1978-ci ilə qədər "Azərkitab" sistemində, "Kitab pasajı" adlı kitab dükanında satıcı, baş satıcı, şöbə müdiri, 1975-ci ildən 1985-ci ilə qədər Azərbaycan Könüllü Kitabsevərlər Cəmiyyətində təbliğat şöbəsində redaktor, şöbə müdiri, 1987-ci ildən 1994-cü ilə qədər "Yazıçı" nəşriyyatında poeziya şöbəsində redaktor, şöbə müdiri vəzifələrində çalışıb.\n1983-cü ildən AYB-nın üzvü olub.\n1994-cü ildən Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Əfv Komissiyasının üzvüdür.\nRəsmi nümayəndə heyətinin tərkibində 1995-2000-ci illərdə Çində, Səudiyyə Ərəbistanında, Almaniyada, ABŞ-da, İsveçdə, İsveçrədə, Qırğızıstanda, Türkiyədə, Fransada və İraqda işgüzar səfərlərdə olub.


Nəsli kəsilmiş bir canlı fosili insanın xəyali əcdadı yalanına necə çevrildi?\n« Xəyali “İtkin halqa” İda haqqında darvinistlərin heç bəhs etmədiyi əsl gerçəklər\nOnur Öymən elm deyə köhnə bir nəzəriyyəni müdafiyə edir »\nUzun müddətdir əhəmiyyətli bir şəkildə darvinistlərin edə bildikləri tək şeyin demaqoqluq olduğu gerçəyini vurğulayırıq. Yenə daha əvvəl dəfələrlə və əhəmiyyətlə vurğuladığımız başqa bir nöqtə də, darvinist demaqoqluğun yalnız NƏSLİ KƏSİLMİŞ FOSİLLƏRƏ əsaslanamsıdır. Təkidlə izah etdiyimiz bu gerçəkləri təsdiq edən əhəmiyyətli bir nümunə isə bu günlərdə beynəlxalq və milli mətbuatda yer almaqdadır. Bu nümunə, tanınmış darvinist David Attenboroughun “böyük kəşfi(!)” olaraq tanıdılmağa çalışılan bir fosilin, darvinist təbliğatın ən məşhur nümayəndəsi olan BBC tərəfindən “GİZLİ BİR MƏLUMAT” şəklində açıqlanacaq olmasıdır.\nMətbuatda hərarətlə nəşr olunan bu xəbərdə olduqca diqqətçəkici bəzi nöqtələr vardır. Məhz darvinist təbliğatın sıx izləri bu nöqtələrdə ortaya çıxır. Xəbərdə,\n– Darvinist David Attenborough, darvinistlər tərəfindən adapid adı verilən böyük ehtimal nəsli kəsilmiş bir primat növü üzərində təbliğat apararaq, insanın xəyali təkamülündə axtarılan o məşhur uydurma İTKİN HALQANI tapdığını iddia edir.\n– Fosilləşmiş skeletin bütövlükdə mövcud olduğu ifadə edilməkdə, bu fosil skeletin BBC-dəki “həyati əhəmiyyətə sahib” yayımda gözlər önünə səriləcəyi ifadə edilməkdədir.\n– 90 dəqiqəlik bu sənədli filmin “çox gizli” olduğu qələmə verilmişdir. Sənədli film haqqındakı məlumatın müxtəlif Amerikan qaynaqlarından alındığı ifadə edilməkdə və fosilin sərgilənməsi fövqəladə bir hadisə halına gətirilməyə çalışılmaqdadır.\nBu üç maddədə də göründüyü kimi, darvinist təbliğatın bütün tələbləri yerinə yetirilərək ictimaiyyətdə fosillə əlaqədar darvinist ön mühakimə yaradılmağa çalışılmaqdadır. Nəsli kəsilmiş bir primata aid fosil, darvinistlər tərəfindən “itkin halqa” elan edilərək insanlar aldadılmağa çalışılır. Ölkənin ən tanınmış darvinist təbiətşünası, ən tanınmış darvinist nəşri ilə birlikdə hərəkət edərək, itkin halqa hekayəsi ilə xalqda təkamül təlqini meydana gətirməyə çalışmaqdadır. Skelet tamdır, tarixləmə də mükəmməl şəkildə edilmişdir. Yəni darvinistlərin spekulyasiya etmək üçün heç bir material əskiyi yoxdur! Bütün bunlara əsaslanaraq darvinistlər, bir əsr yarımdır heç cür şərh gətirə bilmədikləri insanın xəyali təkamülü yalanını guya “nəticəyə qovuşdurmağa” çalışmaqdadırlar.\nMƏHZ DARVİNİST YALAN DEYİLƏN ŞEY BUDUR!\nDarvinistlər keçmişdə tez-tez müraciət etdikləri demaqoqluq üsulunu bu dəfə daha sensasional bir şəkildə tətbiq etməkdədirlər. Mükəmməl görünüşdə və yaşı təyin edilmiş bir fosil skelet tapıldıqda, üstəlik bu nəsli kəsilmiş bir canlıya aiddirsə və sensasional şəkildə insanlara təqdim edilərsə, insanların dərhal bunun ara fosil olduğuna inanacaqlarını zənn edirlər. Halbuki, artıq belə bir təsir meydana gətirmələri mümkün deyil. Darvinistlər keçmişdəki səhvlərini davam etdirməyə çalışmaqdadırlar. On illərlə əvvəl insanları aldada bildikləri kimi, onları indi də aldada biləcəklərinə inanmaq istəməkdədirlər. Halbuki, yanılmaqdadırlar.\nİndiki vaxtda insanlar darvinistlərin ara fosil elan etdikləri bir canlının, əslində mükəmməl, tam və qüsursuz bir canlı olduğunu və heç bir aralıq forma xüsusiyyəti göstərmədiyini artıq bilirlər. Nə insanın, nə də başqa bir canlının guya təkamülləşdiyini göstərən BİRCƏ ƏDƏD BELƏ ARA FOSİL OLMADIĞINI da bilirlər. İnsanın xəyali təkamülündə, digər ssenarilərdə olduğu kimi, TAMAMLANMASI LAZIM OLAN ƏSKİK HALQA hekayəsinin tamamilə yalana əsaslandığının, darvinistlərin iddialarının TƏK BİRİNİN BELƏ İSBAT OLUNA BİLİNMƏDİYİNİN DƏ olduqca yaxşı fərqindədirlər. İnsanlar, indiyə qədər insanın xəyali təkamülünə dəlil göstərilməyə çalışılan bütün fosillərin saxta çıxdığını, hamısının elmi ədəbiyyatdan çıxarıldığını, darvinistlərin tarixdə həmişə İTKİN HALQA SAXTAKARLIQLARI ilə tanındıqlarını da çox yaxşı anladılar. Darvinistlərin bu saxta ssenariyə daim nəsli kəsilmiş insan və ya nəsli kəsilmiş meymun fosillərini dəlil gətirməyə çalışdıqlarının və yalanlarının davamlı olaraq ortaya çıxdığının fərqindədirlər. İnsanlar, demaqoqluğun necə edildiyini və illərcə darvinistlər tərəfindən necə aldadılmış olduqlarını artıq bütün açıqlığı və bütün həqiqəti ilə anlamış vəziyyətdədirlər. Məhz bu səbəblə, darvinizm lehinə heç bir dəlil yoxkən, “itkin halqa tapıldı” xəbərlərinin heç bir həqiqətinin olmadığını da bilirlər.\nBu gün ölkəmizdə və dünyada, insanlar Yaradılış Atlası ilə canlıların milyonlarla il boyunca heç bir dəyişikliyə məruz qalmadıqlarını görmüşkən, ARA FOSİL DEYƏ BİR ŞEY OLMADIĞINI anlamışkən, təsadüfən TƏK BİR ZÜLALIN BELƏ YARANA BİLMƏYƏCƏYİ və canlı genomuna HEÇ BİR YENİ MƏLUMAT ƏLAVƏ OLUNA BİLİNMƏYƏCƏYİ ortaya çıxmışkən, təlqin yolu ilə darvinizmi qəbul etdirməyə çalışmaq boş səydir. BBC kanalının “çox gizli”, “həyati dərəcədə əhəmiyyətli” deyərək təqdim etməyə çalışdığı fosil də primat növünün mükəmməl nümayəndələrindən biridir. Mükəmməl skeletə sahib olduğu darvinistlər tərəfindən açıqca ifadə edilən bu fosilin, bir aralıq forma olması üçün meymundan insana çevrilən qəribə görünüşlü bir canlı olması lazımdır. Lakin təkamülə görə, yer üzündə milyardlarla, trilyonlarca olmalı olan bu aralıq formalar HEÇ TAPILA BİLMƏMİŞDİR. TƏK BİR ƏDƏD BELƏ NÜMUNƏ YOXDUR! Milyonlarla canlı növünün guya təkamülləşdiyini göstərən HEÇ BİR ARALIQ FORMA YOXDUR. Məhz bu səbəblə İTKİN HALQA UYDURMACASINA DƏLİL GÖSTƏRİLMƏYƏ ÇALIŞILAN BU FOSİL DƏ, DARVİNİST SAXTAKARLIQLARIN BİR BAŞQA NÜMAYƏNDƏSİNDƏN BAŞQA BİR ŞEY DEYİL.


GünazTV: İran Səhiyyə Nazirliyinin sözçüsü Kiyanuş Cahanpur aprelin 29-da mediaya açıqlamasında koronavirusdan ölənlərin yeni rəsmi statistikasını yayıb.\nCahanpur deyib ki, son bir sutka ərzində İranda daha 80 nəfər koronavirusdan ölüb: “Həmçinin 1073 yeni “Covid-19” infeksiyasına yoluxma halı aşkar edilərək qeydə alınıb. Bununla da ölkdə bu günə qədər koronavirusdan ölənlərin ümumi sayı 5957 nəfərə, infeksiyaya yoluxanların ümumi sayı isə 93657 nəfərə yüksəlib.\nXoşbəxtlikdən xəstəlikdən sağalıb evə buraxılanların sayı da artaraq, 73791 nəfərə çatıb. Təəssüflər olsun ki, hazırda koronavirus pandemiyasına yoluxanlardan 2965 nəfərinin durumu ağırdır” -deyə, İran Səhiyyə Nazirliyinin sözçüsü Kiyanuş Cahanpur xəstəlik qurbanlarının sayı ilə bağlı gündəlik yeni statistikanı yayarkən bəyan edib.\nQeyd edək ki, Kiyanuş Cahanpur ölkədə bu günə qədər koronavirusdan ölənlərin sayının 5957 nəfərə, yoluxanların sayının isə 93657 nəfərə çatdığını bildirsə də, İranın tibb mərkəzlərindəki müstəqil mənbələr, indiyə qədər koronavirusdan ölənlərin sayının 36 mini keçdiyini, yüzlərlə min insanın isə xəstəliyə yoluxduğunu bildirirlər\nİran Səhiyyə Nazirliyi Kiyanuş Cahanpur koronavirus infeksiya


28 may – Ümmətdən millətə...\nMüasir Azərbaycan tarixinin ən əhəmiyyətli günü "28 may 1918-ci il tarixli Milli Azərbaycan Cumhuriyyətinin azadlıq və istiqlalına qovuşduğu gündür".\nBu günü Azərbaycan türklərinə hədiyyə edən Məmməd Əmin Rəsulzadə və yoldaşlarıdır. Bu gün Azərbaycan türklərinin ümmətdən millətə çevrildiyi gündür. Bu gün millətin ictimai, siyasi və coğrafi mənada tam müstəqilliyini qazandığı və dünyaya Misak-i Milli (Milli Bəyannamə) ilə elan etdiyi gündür.\nBu gün Azərbaycan türklərinin ilk və tək milli bayramıdır. Çünki bu müqəddəs gün uğrunda saysız insan şəhid olmuş, millət öndəri yoxdan bir dövlət quraraq "Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz" şüarıyla tarixdə ilk türk Respublikasını dünyaya elan etmişdir.\nÇox təəssüf ki, son illərdə Azərbaycanda milli tarixə və xüsusilə Məmməd Əmin Rəsulzadəyə qarşı haqsız və tarixi gerçəklərdən uzaq qaralama və unutdurma siyasəti aparılmaqdadır. Bunun kimsəyə də faydası yoxdur.\n28 may 1918-ci ildə minlərlə insanın qanıyla qurulan Milli Azərbaycan Cumhuriyyətinin monarxik çar rejimi və ya Sovet Rusiya ilə müqayisə edilərək üstünlüklərinin isbat edilməyə çalışılması, yaxud milli hökumət və M.Ə.Rəsulzadənin Ermənistan dövlətinin qurulması ilə əlaqədar günahlandırılması, ya da 1993-cü ildəki rəhbərlik dəyişikliyinin 1918-ci ildəki Milli Azərbaycan Cumhuriyyətinin quruluşundan əhəmiyyətli olduğunun vurğulanması tarix şüurundan uzaq, zamanı tsiklik tədqiq etməyə biganə olanların virtual tarix yaratma səyindən başqa bir şey deyil.\n28 may 1918-ci ildə elan edilməsi mübahisəsiz Azərbaycan xalqının tarixinin və taleyinin dönüş nöqtəsidir. Müstəqillik millətin şərəfini qoruyaraq, onu böyük bir təhlükədən qorumuşdur.\n28 may 1918-ci ildə Milli Azərbaycan Cumhuriyyətinin müstəqilliyi elan edilib, Azərbaycan Demokratik Respublikası qurulmasaydı, bu gün Azərbaycan adlı bir dövlətin varlığı bir yana qalsın, Azərbaycan torpaqları Rusiya, Ermənistan və Gürcüstan arasında bölüşülmüş olacaqdı.\nOna görə yeddidən yetmişə Azərbaycan xalqının milli respublikanın qurucusu Məmməd Əmin Rəsuzladəyə təşəkkür borcu vardır. 28 May İstiqlal Bayramını "Xalq günü" adı altında fərqli bir adla qeyd etmək və ya Rəsulzadənin adını anmamaq, müasir Azərbaycan tarixini inkar etmək olar. Tarixi gerçəklər siyasi çəkişmələrə qurban edilməməlidir. Bu, Azərbaycanın gənc və gələcək nəsillərinə edilmiş ən böyük haqsızlıq olar.\n28 may yüz illərlə şahlara, xanlara, bəylərə və ən sonda rus çarlarına qulluq etmiş, təbəəlik etmiş, boyun əyərək taleyinə razı olmuş bir xalqın, ümmətdən millətə çevrildiyi, milliləşdiyi, azadlığına və istiqlalına qovuşaraq türklük ruhunu tapdığı hadisədir.\nAzərbaycanın coğrafi baxımdan Şərq və Qərb türklüyünün keçid nöqtəsində yerləşməsi və yeraltı qaynaqlar cəhətdən zəngin olması imperialist güclərin hər vaxt iştahını qabartmışdır. 12-ci əsrdə səltənət sürən Azərbaycan Atabəylər sülaləsi zamanı ilə ara vermədən min ildən çox hökm sürən Şirvanşahlar dövrü Azərbaycan tarixində şanlı səhifələr yazıb.\n17-ci əsrə gəlindiyində bu bölgədə bir-birindən ayrı 9 feodal xanlıq vardı. Bu xanlıqların bir qismi İran Qaçar xanədanı ilə əlaqəli olsa da, qısa sürən Şirvan-Şəki birliyi xaricində öz aralarında hər hansı birilikləri yox idi. Çar Rusiyası bu bölgəni ələ keçirmək üçün dağınıq haldakı bu xanlıqları davamlı müharibələr nəticəsində zəbt etmişdi. Azərbaycan 1813-ci il Gülüstan və 1828-ci il Türkmənçay müqavilələri ilə Araz çayı sərhəd olmaq üzrə, Şimal və Cənub Azərbaycan olaraq iki ayrı hissəyə bölündü və Şimali Azərbaycan Çar Rusiyasının hakimiyyəti altına düşdü. Bu hakimiyyət Azərbaycanda Birinci Dünya Müharibəsi nəticəsində ağır məğlubiyyətə uğrayan Rus İmperatorluğunun çöküşünə qədər davam etdi.\nÇar Rusiyasının yüz il davam edəcək istilası ərzində, bu bölgənin idarəsi üçün yeni sistem gətirilmiş, xan, bəy və ağalardan mülk sahibi yeni bir sinif yaradılmış, xanlar və orduları dağıdılmış, Azərbaycan türklərindən əsgər toplanmayaraq hərbi ənənələr və milli ruh öldürülmüş, xalq ictimai və siyasi haqlardan məhrum edilmişdi.\nBu dövr Qafqaz, Azərbaycan və digər bölgələrdə yaşayan türklərin milli varlıqlarının qorunması, ictimai həyatın müasir mədəniyyət səviyyəsinə qovuşdurulması, milli dil, ədəbiyyat, sənət və yazılı mətbuatın inkişaf etdirilməsi istiqamətində ziyalı bir zümrənin yetişməsi dövrüdür.\nBu dövrdə qabaqcıl Qərb fikirləri irəli sürən Mirzə Fətəli Axundzadə (1812-1878) Türk və İslam dünyasında ilk dəfə teatr məktəbi açmağa cəhd etmişdi. Beləliklə, mədəniyyətin ən əhəmiyyətli təməli olan dil və ədəbiyyata xidmət edilmiş olacaqdı, eyni zamanda da yeni qərb fikirlər yayılacaqdı. Həmçinin Mirzə Fətəli ərəb əlifbasının sadələşdirilməsinə çalışmış, təlim və tədrisin yayılmasını, sekulyarlığa və ədəbi canlılığa əhəmiyyət vermişdir.\nHəsən Zərdabinin (1842-1907) 1875-ci ildə türkcə ilk mətbəəsi və "Əkinçi" adındakı türkcə ilk qəzeti, müasir mədəniyyətin mənimsənilməsi və Avropa tərzində "üsul-i cədid" metodu ilə yeni məktəblərin açılmasını müdafiə etmiş, bu təhsilin ana dilində verilməsini irəli sürmüş, türk dillərinin birləşdirilməsi fikirini ortaya atmışdır.\nHəsən Zərdabinin fikirləri böyük ölçüdə krımlı Qaspıralı İsmayıl bəy (1851-1914) tərəfindən də mənimsənilmişdir. Qaspıralı "Tərcüman" (1883-1917/Baxçasaray) qəzetində və digər əsərlərində türkləri bir bütün olaraq qəbul edir, ortaq təmiz bir dil ətrafında birləşdirilmələrini müdafiə edirdi. O, "dildə, fikirdə, işdə birlik" şüarı ilə türklərin birlik şüurunun oyandırılmasına təsir etmişdir. Qaspıralı da türk dilində təhsili təklif edirdi. Qaspıralının fikirlərindən "üsul-i cədid" axını doğularaq bütün Rusiya türklərinə yayıldı. Qaspıralının türkçülüyü əslində mədəniyyət sahəsini əhatə edirdi. Fikirlərində qərbliləşmə ilə yanaşı, mədəni bir türkçülük də ön planda görülməkdə idi. Bu birlik ruh, din və mənəviyyat birliyi şəklində vücuda gələcəkdi. Bu fikir daha sonra Hüseynzadə Əli bəy tərəfindən "Türkləşmək, İslamlaşmaq və Avropalılaşmaq" şəklində düsturlaşdırılıb bir prinsip halına gətirilən və Müsavat firqəsinin başlıca şüarını, Milli Azərbaycan bayrağının əsasını təşkil edən bu ideya, xalq mədəniyyətinə söykənən milli dövlətçiliyin bir ifadəsidir.\nBu dövrün birinci və ikinci nəsil ziyalıları türkçülüyün yalnız mədəniyyət və təhsil sahələri içərisində fəaliyyət göstərmiş, lakin 20-ci əsrlə birlikdə, üçüncü nəsil ziyalılar bu sərhədi aşaraq türkçülüyün siyasi xarakterə bürünməsini təmin etmişlər.\nRusiyanın Yaponiya qarşısındakı məğlubiyyətinin ardından Çarlıq rejimi 1905-ci ildə məşrutə elan etmək məcburiyyətində qalmışdı. Rusiya əsarətində inləyən bütün millətlərin həyatında olduğu kimi, bu tarix Rusiya məhkumu türklərin və Azərbaycan türklərinin həyatında yeni bir dövrün başlanğıcı oldu. Bu tarixdən etibarən rahat bir mühit əldə edən Azərbaycan şeir, ədəbiyyat, teatr, musiqi, mətbuat, nəşriyyat və maarif sahəsində olduğu kimi, ictimai və siyasi fikir və cəmiyyətlər baxımından da məsafə qat etmiş, gündəlik qəzetlər çıxarılmağa başlanmışdı.\nMətbuatın nəşri ilə Qafqazda siyasi, ictimai və milli fikir təşəkkül etdi. İctimai fikrin meydana gəlməsi və millətin birlik və bərabərliyi ilə əhəmiyyətli milli məsələlər müzakirə edilirdi. O zaman Bakı Azərbaycan türklərinin milli hərəkatına mərkəzlik edən bir mövqedə idi. Milli Azərbaycan hərəkatının hər cür siyasi, ictimai, iqtisadi və mədəni hərəkat mərkəzləri də burada yerləşirdi.\nÇar rejiminin məşrutə elanından sonra təmin edilən rahat mühit içərisində bir qismi gizli olmaqla komitələr, cəmiyyətlər və partiyalar meydana gəlmişdi. Çar Rusiyasının təqibi nəticəsində mühacirətə çıxmaq məcburiyyətində qalan Rəsulzadənin də təlqinləriylə gizli olaraq Müsavat Partiyası qurulmuşdu.\nMüsavatın proqramı pan-türkçü fikirlərdən çox panislamçı meyl daşımaqda idi. Ümmət ilə millət, türklük ilə müsəlmanlıq bir-birlərindən ayrılmamışdı. Müsavatın fəaliyyət proqramı Rusiyada yaşayan türk dilli, İslam dinli xalqları milli-mədəni ittifaq əsasında birləşdirməyi məqsəd qoyurdu. Müsavat taktiki olaraq inqilabçıydı və rus qiyamçı partiyalarla və İslam millətlərinin müstəqilliyi üçün çalışan başqa müsəlman partiyalarla əməkdaşlıq içində çalışırdı.\nMüsavatın sinif anlayışı məsləki zümrə mənasında idi və xalqçılığı ümumi bərabərlik əsasına söykəməkdəydi. Bel bağladığı qüvvə işçi, kəndli və əməkçi ziyalı zümrə idi. Müsavatın bu islamçı təhkiyəsinin türkçü bir məzmun qazanması yalnız Məmməd Əmin Rəsulzadənin təsiriylə mümkün olmuşdur.\nMəmməd Əmin Rəsulzadə gənc yaşında siyasi həyata atılmış, 1903-cü ildən etibarən Çar rejimi əleyhinə gizli fəaliyyətlərə qoşulmuş, 1906-cı ildə inqilabçı gəncliyin başçısı olan və rus imperializmi ilə vuruşan bu gəncliyin nümayəndəsi sifətiylə İran inqilabında iştirak etmiş, Tehranda "İran-ı nev" adı qəzet çıxarmış və Rusiyanın müdaxiləsi ilə Türkiyəyə sığınmışdı.Türkçülük hərəkatının başladığı zamanlara təsadüf edən o günlərdə Yusuf Akçura, Əhməd Ağaoğlu, Hüseyinzadə Əli bəy də İstanbulda idi. Rəsulzadə istər bunlarla, istərsə də başda Ziya Gökalp olmaq üzrə, türkçülərlə təmasa keçir və yeni doğan türkçü mətbuatda yazılar yazırdı. Rəsulzadə burada Şeyx Cəmaləddin Əfqaninin "Vəhdəti Milliyə Fəlsəfəsi" (Milli Birlik Fəlsəfəsi – tərc.) adlı əsərini türkçəyə çevirərək nəşr etmiş və əsərin təsirində qalaraq Müsavat firqəsinin proqramının "Ümmətçilikdən" "Milliyyətçiliyə" və "İslamçılıqdan" "Türkçülüyə" keçməsində əhəmiyyətli rol oynamışdır.\n1905-1908-ci illər ərzində Rəsulzadə Həyat, İrşad, Təkamül, Füyuzat, Yoldaş və Tərəqqi kimi dövrü nəşrlərdə yazılar yazmışdı. Bu yazılarında ictimai və siyasi mövzular, xüsusilə azadlıq, millət, insan haqları, mədəniyyət kimi anlayışlar üzərində dayanmış, bu düşüncələrini "İnsanlara azadlıq, millətlərə istiqlal" şəklində düsturlaşdırmışdır. Bu şüar hər zaman əsir millətlərin istiqlalı yolunda mübarizə aparanların ən əhəmiyyətli düsturu olmuşdur.\nM.Ə.Rəsulzadə cahan savaşı öncəsində İstanbuldan Bakıya qayıtdığı zaman mətbuat osmanlı dili və azəri türkcəsi tərəfdarı olanlar şəklində iki düşərgəyə bölünmüşdü. Rəsulzadə bu iki düşərgənin ortasında, sadə və təmiz türkcə tezisini müdafiə edirdi. 1915-ci ildə çıxardığı "Açıq söz" qəzeti vasitəsilə bu istiqamətdə milliyyətçi bir ədəbiyyatın doğulmasına liderlik etdi. Həmçinin Rəsulzadə İslamiyyətin və müsəlman cəmiyyətin milliyyət deyil, ümmətçilik ifadə etdiyini, milliyyətin din üzərində deyil, dil və mədəniyyət birliyi üzərində qurula biləcəyini müdafiə edirdi. Onun fəlsəfəsinə görə, "Millət dili, dini, ənənəsi, ədəbiyyatı, tarixi və adətləriylə olan insan birliyidir. Tək din birliyi bir millət təşkil edə bilməz".\nBu tezis istiqamətində Müsavat Partiyasının 1917-ci ildəki Birinci Konqresində qəbul edilən proqramında tək din birliyinin bir millət meydana gətirməyəcəyi, dil, adət və ədəbiyyatın milliyyəti meydana gətirən ortaq ünsürlər olduğu vurğulanmışdı. Buradan da bütün türklərin bir millət olduğu nəticəsi çıxarılmışdı. Beləliklə, ümmətçilik dövrü bağlanaraq türk milliyyətçiliyi dövrü açıldı. Rəsulzadə bu fikirlərini "Açıq söz" qəzeti vasitəçiliyi ilə yayırdı. Bu fikirlərdən təsirlənən "Açıq söz"çü bir nəsil meydana gəlmişdi. Milliyyətçi fikirlər ətrafında xüsusi dərnəklər və cəmiyyətlər qurulmağa başlanmışdı.\n1917-ci il ikinci rus inqilabından sonra bu cəmiyyətlər və bir çox mülayim siyasi qrup Müsavat Partiyasına qoşuldu. Bunların arasında Ədəmi Mərkəziyyət Partiyası ilə yanaşı, Əhrar və İttihad Partiyaları vardı.\nRusiyada Oktyabr İnqilabından sonra Çarlıq rejimi yıxılmış, Leninin liderliyində bolşeviklər iqtidara gəlmişdi. Lenin də Qafqaz Fövqəladə Kommisarlığına erməni Stepan Şaumyanı təyin etmişdi.\nŞaumyan qərargahını Bakıya köçürərək, burada müharibədən dönmüş və evlərinə getmək üzrə olan 20-25 minlik erməni və rus əsgərləri, Xəzər dənizində olan rus hərbi flotu və Bakı neft mədənlərində çalışan rus və erməni işçilərindən təşkil olunmuş qüvvələrlə 31 martda qırğın törətdi və üç gün-üç gecə davam edən qırğın nəticəsində on minlərlə silahsız və günahsız türk qətl edildi. Bakı göydən, dənizdən və qurudan bombardman edildi. Məscidlər dağıdıldı, tarixi müəssisələr, mətbəə, teatr, məktəb, kitabxana kimi təşkilatlar yandırıldı.\nAzərbaycanın digər şəhər və qəsəbələri də bu qırğından nəsibini almışdı. İsmət və namusa əl uzadılmış, malları talan edilmiş, Azərbaycan atəş və qılıncla təslim olmağa məcbur edilmişdi.\nBakı belə bir qırğına məruz qaldığı zaman, Azərbaycan fikir və idealını təmsil edənlər Tiflisdə toplanan Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanın təşkil etdiyi Zaqafqaziya Seymi yığıncağında iştirak edərək, Rusiyadan əbədiyyən ayrılaraq istiqlal elan edilməsi məsələsini müzakirə edirdilər.\nBakı faciəsi də bolşeviklərin istiqlalçı siyasətlərə qarşı intiqam və cəzalandırma siyasətinin nəticəsi idi. Bütün Qafqaz bolşeviklərin təzyiq və zəbt təhdidi altında idi.\nGürcüstanın Zaqafqaziya Federasiyasından ayrılaraq müstəqilliyini elan etməsi ilə Zaqafqaziya Seyminin azərbaycanlı deputatları da özünü dərhal "Azərbaycan Milli Şurası" elan edərək, başçılığına da Müsavat lideri Məmməd Əmin Rəsulzadəni seçmiş və 28 may 1918-ci ildə Azərbaycanın müstəqil bir dövlət olduğunu bütün dünyaya elan etmişdilər…\nAzərbaycan xalqının milliyyət dövründən çıxıb, millət halına gəldiyinə və dövlət şəklində təşəkkül etdiyinə dair tarixi sənəddəki (Milli Şuranın İstiqlal Bəyənnaməsi - tərc.) maddələrin hamısı Məmməd Əmin Rəsulzadənin Müsavat Partiyası proqramında əks olunan fikir və düşüncələrindən ibarətdir. Çünki millət, vətən, Azərbaycan, milli dövlət, respublika, xalqçılıq və demokratiya prinsip və ümdələri, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən siyasi partiyalardan tək Müsavat partiyasının proqramında vardı. Milli Şuranın təşkil etdiyi hökumət içərisində çoxluq Müsavat Partiyasında idi. Fətəli xanın təşkil etdiyi kabinetdə səkkiz nazirdən altısı Müsavat-tərəfsiz qrup fraksiyasına, biri Hümmətə, biri də Bloka daxil idi…\nMillətin varlığını məhvdən qurtarmaq, yeni qovuşduğu azadlıq və istiqlal günəşiylə yurdun hər tərəfini işıqlandırmaq yolunda Müsavat firqəsi və onun lideri M.Ə.Rəsulzadənin təşkil etdiyi gənc hökumət sabitliyin təmin edilməsi, hərbi güclərin mütləq zəfər qazanması yolunda hər cür fədakarlıqla, gecə-gündüz çalışmağa davam edərkən, gənc respublika yeni təhlükələrlə qarşı-qarşıya gəlirdi. Bu təhlükə də Osmanlı Ordusunu öz qara əməllərinə alət etmək üçün hər cür hiylə və oyuna cəhd edən mürtəce qüvvələr ilə Rus Çarlığının sabiq qapı qullarının baş qaldırışları idi.\nAzərbaycan Hökumətinin dəvəti ilə köməyə gəlmiş Osmanlı ordusu komandanlığının hökumətlə mürtəcelər arasındakı analaşmazlıqlarda tərəfsiz qalması ziyalılara ağır təsir etmişdi. Osmanlı ordusu təkcə tərəfsizlik elan etməmiş, Milli Şuranın və hökumətin tamamilə dağıdılmasını və yerini paşanın öz arzusu ilə quracağı hökumətə verməsini istəyirdi. Qurulacaq bu "hökumət" də Rus Çarlığının sabiq qapıqulları ilə şeyxülislamdan ibarət olacaqdı.\nBu qarışıqlıqda Milli Şurada iştirak edən Sosialist bloku ilə Himmət menşevik firqəsi Milli Şuradan istefa verdilər. Milli Şurada Müsavat firqəsi ilə İttihad qalmışdı. İttihad Şura daxilində əhəmiyyətli bir güc olmadığından, Müsavat və tərəfsiz qrup 30 nümayəndəylə üstün vəziyyətdə idi. 7 dekabrda açılan Parlamentdə isə Müsavat 32 nümayəndəylə ən qüvvətli partiya mövqeyindəydi. Müsavat Partiyası sağ partiyalarla koalisiya təşkil edərək çoxluğu təmin etmiş və hökuməti qurmuşdu.\n26 dekabrda hökumət quruldu. Fətəli xanın təşkil etdiyi üçüncü kabinet partiya proqramlarına görə deyil, partiyaların hökumət başçısının şəxsinə və proqramına güvənmələri təməlində yaradılmışdı. Lakin kabinet xaricində qalan birliyin sıx müxalifəti nəticəsində bir neçə ay sonra Fətəli xan kabineti istefa verdi və 14 aprel 1919-cu ildə Nəsib Yusifbəyli kabineti quruldu. Bu kabinetdə də İttihad kənarda qalmışdı. Bu kabinetin vəzifədə qaldığı səkkiz ay Azərbaycanın dövlət quruculuğu dövrünü əhatə edir. 1919-cu ilin dekabr ayında Nəsib bəyin ikinci kabineti quruldu. Bu kabinetə İttihad Partiyası və Fətəli xan kabinetinin öndə gələnləri də qoşulmuşdu. Bu beşinci kabinet Azərbaycan Milli Cumhuriyyətinin son hökuməti oldu.\nAzərbaycan hökumətinin qanuniliyinin tanınması ilə, rus və erməni müxaliflər hərəkətə keçdi, Bakıdakı rus və erməni işçilər tətil elan etdi. Elektrik mərkəzi də onların əlində olduğundan Bakıda həyat dayandı və tətilçilər istəklərinə çatdılar. Lakin Azərbaycan hökuməti türk işçilərin dəstəyini alaraq ikinci tətili önləməyi bacaracaq və siyasi mövqesini gücləndirəcəkdi.\nAzərbaycan Milli Cumhuriyyətinin ilk hədəfi "ordu" qurmaq olmuşdur. Çarlıq dövründə orduya müsəlman əsgər və hökumət xidmətinə müsəlman məmur götürülmürdü. Cumhuriyyət ikinci hədəf kimi dövlət bürokratiyası üçün təhsilli ziyalılar yetişdirməyə yönəlmişdi. Təhsilin yayılmasına, ali təhsil və ixtisas institutlarının qurulmasına əhəmiyyət verilmiş, Avropaya şagirdlər göndərilmişdi…\nSovet Rusiya Çar Rusiyasının açıq dənizlərə çıxmaq siyasətini davam etdirir və nə olur-olsun Qafqazdakı 1914-cü il sərhədlərinə çatmaq istəyirdi. Ruslar 1918-ci ildə olduğu kimi 1920-ci ildə də erməniləri Azərbaycana qarşı istifadə edəcəkdi. Moskva Ermənistanla müharibə aparan Azərbaycan milli hökumətini içəridəki yandaşlarının köməyiylə yıxaraq, yerinə istədiyi hökuməti qurduracaq və bu hökumətin dəvəti ilə Azərbaycanı işğal edəcəkdi. İşğalın da bəhanəsi Qırmızı ordunun türklərin Anadoluda apardığı qurtuluş hərəkatına kömək etmək istəyinə Müsavat hökumətinin maneə olduğu yalanı olacaqdı.\nAzərbaycandakı Osmanlı zabitləri də mürtəce və rus tərəfdarı firqələri milliyyətçi və türkçü Müsavat firqəsinə qarşı dəstəkləyəcək və bu firqələrin türkçü və milliyyətçi firqə Müsavata qarşı birləşmələri nəticəsində parlamentdə bolşevikler tərəfindən verilən ultimatom qəbul ediləcəkdi.\nM.Ə.Rəsulzadə ultimatuma şiddətlə qarşı çıxacaq, millət vəkillərinə xitabən "Əfəndilər! Cürətli bir ultimatom qarşısındayıq. Burada təslimdən bəhs edilir. Lakin əfəndilər təslim nə demək!... kimə (görə-tərc.) tərki-mövqe edirik?... (mətndə kəsilən hissə - Bizə deyirlər ki, hüdudlarımızdan keçən ordunun başında Nicati adında bir türk komandanı var. Rusiyadan gələn bu təcavüzkar ordu təxminən bilirəm ki, həyat və ölüm mübarizəsi aparan Türkiyəni xilas etmək üçün gedir –tərc.) Əfəndilər! Türkiyə Azərbaycanın xilaskarıdır. Millətimizin amalını uca eləyən müqəddəs bir məmləkətdir! Onun xilasına gedən gücü biz məmnuniyyətlə yola salarıq. Lakin bir şərtlə ki, bu qüvvət bizim azadlığımızı, istiqlalımızı tapdalamasın. Halbuki, əfəndilər, bizə soruşmadan hüdudumuzu keçən hər hansı güc, dostumuz deyil, düşmənimizdir! (mətndə kəsilən hissə - Duyduğumuz bu təbliğat düşmən təbliğatıdır. Bizi aldadırlar. Yalandır, gələn rus ordusudur. Onun istədiyi 1914-cü il hüdudlarını almaqdır. Anadolunun imdadına getmək bəhanəsi ilə yurdumuza girən işğal ordusu buradan bir daha çıxmaq istəməyəcəkdir. Rusiya ilə anlaşmaq üçün hökuməti mütləq bolşeviklərə təslim etməyə, ultimatumu qəbul etməyə ehtiyac yoxdur. Bu ultimatumu kəmali nifrətlə rədd edirik... – tərc. ) " şəklindəki yığcam çıxışı, lojaları və salonu dolduran böyük bir dinləyici kütləsi tərəfindən davamlı alqışlarla qarşılanacaq, onun parlamentdəki bu nitqinə rəğmən ultimatom qəbul ediləcəkdi.\nÇünki Parlamentdə ultimatomu qəbul edən müxalif firqələrin gündəmində təslim deyil, yalnız vəzifə bölgüsü və kabinet dəyişikliyi olacaqdı. Təslimçilik və xidmətçiliyə alışmış bir zehniyyətin xəyanəti nəticəsində, Sovet Rusiyası əl-qolunu yelləyərək 26 aprel 1920-ci ildə Azərbaycan hüdudunu keçərək, 27 aprel 1920-ci ildə Azərbaycanın bütününü işğal edəcək və 1914-cü ildəki sərhədlərinə qovuşacaqdı...\n28 Mayıs 1918 Olgusu Millileşme Yolunda Azerbaycan'ın Varoluş Tapusudur\nAzerbaycan Türk Kültür Dergisi, İyul, 2008, sayı:374, il:56, s.42.


Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya xarici işlər nazirlərinin iştirakı ilə oktyabr ayının 10-da humanitar atəşkəs əldə olunmasına baxmayaraq, Ermənistan Azərbaycanın mülki yaşayış məntəqələrini atəşə tutmaqda davam edir.\nBeynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun (BAMF) prezidenti Umud Mirzəyev müharibə başlayan zamandan zərər çəkmiş rayonlarda fəaliyyətini davam etdirir.\nBAMF prezidenti hadisə yerindəcə öz fikirlərini açıqlayıb.\nO, ilk öncə Ermənistanın atəşkəsə əməl etməyərək mülki əhaliyə qarşı hücumlarını dayandırmadığını bildirib.\n“Atəşkəs rəsmi olaraq elan olunsa da silahlar susmadı. Ağdam, Ağcəbədi, Füzuli, Tərtər, Bərdə, Mingəçevir və Gəncəni gecə-gendüz atəşə tutublar. Üç gün öncə Gəncəyə ballistik raket atıldı. Təxminən dağıdıcı gücü 450 metr radiusu əhatə edən “Elbrus” markalı ballistik raket ciddi şəhərə zərər yetirdi”.\nBAMF-ın rəhbəri atəş altında olan rayonların əhalisinin əksəriyyətinin təhlükəli ərazilərdən çıxarıldığını söyləyib.\n“Əsas zərbə endirilən yerlərin əhalisi digər rayonlara köçüb, misal üçün, Tərtər əhalisi böyük əksəriyyəti Bərdədə yerləşib. Onlar ictimai yerlərdə, mülki adamların evlərindədir, orada onlara yardım edirlər”.\nQeyd edək ki, bu ərazilərdə zərbələrdən qorunmaq üçün sığınacaqlar mövcuddur. Umud Mirzəyev bununla belə həmin bölgələrin yenə də təhlükəli olduğunu deyib.\n“Həmin ərazilərdə sığınacaqlar var, amma təbii ki, orada yaşamaq da təhlükəlidir. İnsanların hətta orada qalması da təhlükəlidir, bundan əlavə, bütün günü sığınacaqda qalmaq da mümkün deyil axı, orda 3-5 saat yerləşmək olar amma sonra çıxmaq məcburiyyətindəsən”.\nUmud Mirzəyev ordumuzun faəliyyətindən və mövcud olan böyük ruh yüksəkliyinə də toxunub.\n“Ordumuz böyük ruh yüksəkliyinə malikdir və bütün istiqamətlərdə uğurlar əldə edib. Ermənistan beynəlxalq camiyəyə, güclü dövlətlərə yalvararaq atəşkəsə nail oldu. Bir tərəfdən isə bizim azad etdiyimiz yerləri geri qaytarmaq istəyirlər. Belə olduqda isə bizim ordumuz onlara çox layiqli cavab verir. İnanıram ki, Azərbaycan ordusu qətiyyətlə öz sözünü deyəcək, Azərbaycan əhalisi son qarış torpağının azad olunmasını istəyir”.\nO, Ermənistanın dezinformasiya siyasətinə də diqqət yetirib.\n“Əlbəttə bizi beynəlxalq camiyədə, media qurumlarında xüsusən də Rusiyada, Avropada yerləşən lobbi başqa cür təqdim etməyə çalışırlar. Biz torpaqlarımızı azad etməyə çalışırıq, amma bizi “aqressor” kimi göstərirlər. Təsəvvür edin, bizim evimizi erməni döyüşçüləri, separatçıları zəbt edib və bizi ordan çıxarıb. Bundan əlavə, münaqişə sadəcə Dağlıq Qarabağı əhatə etmir, onlar ətraf 7 rayona da iddia edərək Dağlıq Qarabağın ərazisi kimi göstərirlər”.\nMülki əhalinin zərər gördüyü ərazilərdə CNN, BBC, Reuters, Əl-Cəzirə kimi beynəlxalq media qurumları və Rusiya, Türkiyə, Ukraynadan media mənsublarının fəaliyyət göstərdiyini qeyd edən BAMF prezidenti Azərbaycanın informasiya müharibəsində irəlilədiyini vurğulayıb.\n“Artıq Azərbaycan əvvəlki illərə nisbətən media təbliğatını daha yüksək səviyyədə qura bilir. Azərbaycan Prezidentinin beynəlxalq media qurumlarına verdiyi açıqlamalar da kifayət qədər əhəmiyyətlidir. Bu da Azərbaycanın haqlı mövqeyinin möhkəmlənməsinə böyük töhfə verir”.\nUmud Mirzəyev beynəlxalq təşkilatların və bir sıra dövlətlərin mülki əhalinin öldürülməsinə səssiz qalmasına şikayətlənib.\n“Təəsüf ki, burada 40-dan çox mülki insan həlak olsa da, beynəlxalq təşkilatlar gözə dəymir. Döyüş zonasından uzaqda yerləşməsinə baxmayaraq Gəncə, Mingəçevir və başqa rayonlara raket zərbələri endirilir. Ümumilikdə 200-ə yaxın insan yaralanıb. Lakin Beynəlxalq Amnestiya Təşkilatı Ermənistanın aqressiyasını dəstəkləyən bəyənatla çıxış edib. Bu da Azərbaycan vətəndaş cəmiyyətində təəssüf doğurur”.\nLakin eyni zamanda, Umud Mirzəyev bəzi beynəlxalq təşkilatlar və bir sıra qurumların Azərbaycanın haqlı mövqeyini dəstəklədiyini və onların BMT qətnamələri əsasında Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində Dağlıq Qarabağ probleminin həll olunmasına çağırış etdiklərini də qeyd edib.


Microsoft rüblük gəlirini açıqladı – Azərbaycan Şəbəkə Xəbərləri ✸ Network News of Azerbaijan\nMicrosoft rüblük gəlirini açıqladı\nBir çox şirkətlər kimi, bu günlərdə “Microsoft” korporasiyası da növbəti rüblük hesabatını dərc edib. “Microsoft” üçün 2017-ci maliyyə ilinin birinci rübü martın 31-də yekunlaşıb.\nHesabat dövrü “Microsoft”a 22,090 milyard dollar gəlir gətirib. Bir il öncə bu göstərici 20,531 milyard dollar olub.\nGəlirlərin bölmələr üzrə bölüşdürülməsi isə belədir: “Productivity and Business Processes” bölməsi gəlirlərini bir ildə 22 faiz artıraraq 8,0 milyard dollara, “Intelligent Cloud” bölməsi 11 faiz artıraraq 6,8 milyard dollara çatdırıb. “More Personal Computing” bölməsinin gəlirləri isə 7 faiz azalaraq 8,8 milyard dollar təşkil edib.\nMicrosoft rüblük gəlirlərini açıqladı\nSonrakı xəbərPiyada zolağı ilə bağlı dəyişiklik\nƏvvəlki xəbərAt əti satışının qarşısı alındı