SECTIONS | Fundacja Zielonej Doliny Odry i Warty\nOpis warunków przyrodniczych\n„Błota Warciańskie” to nazwa pochodząca z przetłumaczenia historycznej nazwy „Warthebruch”, niewielkiej krainy leżącej w Dolinie Dolnej Warty, fragmencie Pradoliny Toruńsko Eberswaldzkiej, pomiędzy Gorzowem a ujściem Warty do Odry. Nazwa ta bardzo trafnie określa specyfikę hydrologiczną. Ujmuje spójny obszar wyróżniający się pośród otaczających terenów kilkoma cechami: ukształtowaniem terenu, krajobrazem powstałym po osuszeniu doliny wielkiej rzeki, specyficznym osadnictwem określającym układ przestrzenny osad ludzkich oraz bardzo charakterystycznymi warunkami przyrodniczymi. Błota Warciańskie stanowią zatem pewnego rodzaju mikroświat posiadający zarówno kulturową jak i przyrodniczą, daleko idącą specyfikę.\nGeneza krajobrazu Doliny Dolnej Warty, tak jak całej Pradoliny, związana jest z wpływem stacjonującego tutaj przed niemal dwunastoma tysiącami lat gigantycznego lądolodu. Generowany ochładzającym się klimatem Ziemi przesuwał się z północy, ze Skandynawii, na południe przez okres około pięciu tysięcy lat. Do dziś wpływ jego działalności jest łatwo odczytywalny przy uruchomieniu wyobraźni. Otóż stadiały zlodowacenia bałtyckiego (ostatniego) pozostawiły po sobie pas wzniesień, czyli ciągi czołowo-morenowe (pagórków powstałych wynikiem osiadania materiału ziemnego z wnętrza lądolodu podczas jego topnienia) oraz towarzyszące im pradoliny (obniżenia terenu wymytego wodami topniejącego lodowca). Jedną z takich pradolin, najmłodszą i najbardziej wysuniętą na północ, ciągnącą się od okolic Płocka na wschodzie, wzdłuż dolin Wisły, Brdy, Noteci, Warty i Odry po Eberswalde (w Niemczech) na zachodzie jest Pradolina Toruńsko – Eberswaldzka, której fragment dna zajmują Błota Warciańskie. Pradolina została wyżłobiona podczas fazy pomorskiej zlodowacenia bałtyckiego, kiedy osiemsetmetrowej wysokości czoło lodowca zaczęło się topić uwalniając ogromne ilości wody. Ich pęd żłobił w podłożu głęboką dolinę, wówczas całą wypełnioną wodą i krą uchodzącą grawitacyjnie w kierunku zachodnim. Oprócz wód wytopiskowych ogromną rzekę zasilały od południa wody Prawisły (w okolicach dzisiejszego Torunia) i Prawarty. Pozostałością świadczącą o tych zjawiskach jest rozmiar pradoliny: wraz z uchodzącą polodowcową wodą został porwany materiał ziemny na głębokość około 40 – 60 metrów na szerokości 8 – 12 km! Stąd dno doliny, a w niej Górzyca, Kostrzyn, Słońsk, Witnica, część Gorzowa i dalej na wschód wiele miejscowości, położone są w dole względem „normalej” wysokości dla tej części kontynentu. Obecnie w różnych częściach dna Pradoliny toczą swe wody: Wisła, Brda, Noteć, Warta i Odra. W regionalizacji fizyczno – geograficznej, dzielącej Polskę na zwarte jednostki przestrzenne o określonym stopniu wewnętrznej jednorodności, opisywany obszar położony jest na terenie mikroregionu Łęgi (Błota) Warciańskie, stanowiącego część submezoregionu Dolina Dolnej Warty, składowej mezoregionu Kotlina Gorzowska, która wraz z innymi trzema kotlinami i jedną doliną tworzy wspomniany makroregion: Pradolinę Toruńsko – Eberswaldzką.\nOmawiany obszar pokrywają głównie osady holoceńskie (od około 8000 lat p.n.e.) takie jak: aluwia, torfy, mursze i piaski rzeczne oraz w wyżej położonych partiach osady plejstoceńskie (do około 8000 lat p.n.e.) – czwartorzędowe osady lodowcowe, tj. piaski i gliny.\nDo początków XVIII wieku podmokłe dno doliny Warty stanowiły bezludne bagienne ostępy. Obecność człowieka ograniczona była do suchych wyniesień okalających nieprzyjazne błota. Warta w tym czasie tworzyła przy swym ujściu klasyczną deltę: brak głównego koryta, labirynt krętych i drobnych odnóg, stałe i czasowe wysepki, różnej wielkości jeziora i płytkie rozlewiska. Przez wieki teren ten wykorzystywany był przez rybaków z kilkunastu wsi zlokalizowanych na zboczach pradoliny oraz przez panów tej ziemi jako miejsce polowań. Mokradła były ostoją ptactwa wodnego i licznej zwierzyny płowej.\nZmiany nadeszły w drugiej połowie XVIII wieku kiedy władcy Prus – niezwykle przedsiębiorczy w sprawach regulacji wodnych – dokonali szeroko zakrojonych prac melioracyjnych, celujących w udrożnienie i obwałowanie Warty oraz osuszenie większej części wykarczowanych błot. Powołana przez króla Fryderyka Wilhelma komisja opracowała projekt zapobiegania powodziom nad Notecią i Wartą i przedłożyła go królowi. On jednak napisał na dokumencie znane słowa: „Dla mojego najstarszego syna”. Fryderyk Wilhelm zmarł w roku 1740, a władzę po nim przejął najstarszy syn Fryderyk II (zwany Wielkim), który wkrótce zabrał się do realizacji wielkiego zamysłu „pozyskiwania prowincji drogą pokojową”, czyli osuszania bagiennych dolin rzecznych i zasiedlania ich ludźmi. Młody król jako nastolatek został osadzony przez ojca w twierdzy kostrzyńskiej, za próbę ucieczki z kraju. Po wyrażeniu skruchy ojciec zamienił mu status więźnia na praktykanta i przez jakiś czas musiał przebywać w Kostrzynie, by zapoznać się z problemami administracji rządowej Nowej Marchii, mającej w tym mieście swą siedzibę. Mieszkając w Kostrzynie, przeżył grozę katastrofalnej powodzi roku 1731, co go zapewne uwrażliwiło na tę problematykę. Umiejętnie powiązał ją z ogólną polityką państwa. W obudowaniu koryt Odry i Warty wałami widział bowiem szansę na zwiększenie liczby ludności kraju. Odbyć się to miało przez osadzanie na pozyskanych terenach przybyszy z innych państw, i tym samym zwiększenie liczby płacących podatki. Widział także możliwość szerszego rozpropagowania idei zniesienia pańszczyzny, co uczyniono w dobrach królewskich a do czego nie kwapiła się szlachta. Kolonistom osadzanym na pozyskanych terenach gwarantowano wolność osobistą. Zaś prostowanie biegu rzek przyczyniało się do uczynienia je sprawniejszymi drogami wodnymi. Prace rozpoczęto od odbiornika wód Warty – Odry. Poniżej Kostrzyna skrócono jej bieg przez likwidację wielkiego jej zakola od Gozdowic przez Wriezen, Bad Freienwalde i Oderberg. Odrę skierowano w nowe proste koryto, mające odbierać i szybko odprowadzać wody ze skomplikowanego hydrotechnicznie węzła w Kostrzynie. Prace melioracyjne i kolonizacja środkowej i dolnej części Oderbruch (doliny Odry od Kostrzyna po okolice Osinowa Dolnego) przebiegały w latach 1747-1753. Na osuszonych terenach powstały nowe wsie. Zadanie opracowania projektu i kierowanie jego realizacją zlecono Leonardowi von Haerlemowi. Nowe koryto skracało bieg rzeki o około 25 kilometrów. Pracom tym nadano duży propagandowy rozgłos jako wspomnianą wcześniej ideę „podboju nowych ziem drogą pokojową”. Powodzenie tego przedsięwzięcia zachęciło władcę do podjęcia nowych projektów.\nPomnik Fryderyka Wielkiego, w sercu Oderbruch – krainy wydartej mokradłom Odry. Miejscowość Neutrebbin.\nTrzy lata po zakończeniu prac w rejonie Oderbruch wybuchła wojna siedmioletnia (1756 -1763) i sprawy osuszania bagien odłożono do czasu jej zakończenia. Wojska rosyjskie dokonały ogromnego spustoszenia. Jeszcze przed zawarciem pokoju Fryderyk II powołał w 1762 roku komisję, dla przeprowadzenia prac związanych z odbudową Nowej Marchii i Pomorza ze zniszczeń wojennych, obwałowania Noteci i Warty oraz osuszenia i zasiedlenia pozyskanych terenów. Na jej czele stanął sprawny i energiczny organizator spraw gospodarczych, Balthasar Schönberg von Brenckenhoff. Zadania postawione komisji zakładały: uczynienie Noteci i Warty sprawnymi drogami wodnymi; osiedlenie na pozyskanych terenach obcokrajowców pochodzenia niemieckiego oraz zwiększenie w nadwarciańskich wsiach wydajności produkcji siana i innej paszy na zimę, co zwiększy produkcję mleka i jego pochodnych oraz pozwoli na utworzenie w Nowej Marchii jeszcze jednego pułku jeźdźców. Do prac koncepcyjnych nad melioracją dolnej Warty przystąpiono w 1763 roku spisując umowę z inżynierem Isaakiem Jakobem von Petri na dokonanie pomiarów Błot Warciańskich a następnie na opracowanie koncepcji ich zmeliorowania. Inżynier był człowiekiem doświadczonym, pracującym w okresie osuszania Oderbruch u boku wybitnego znawcy inżynierii wodnej, wspomnianego von Haerlema. Petri z grupą dwunastu mierniczych pod koniec roku 1766 przedłożył zleceniodawcy opracowaną Generalkarte des Warthebruch – ogromną, kilkumetrowej długości mapę, dokumentującą stan terenu z zaznaczeniem wszystkich cieków i zbiorników wodnych, wysp i kęp z ich nazwami. Mapa ta zachowała się do dziś, budząc podziw dokładnością opisu bardzo trudnego przecież terenu. Nieco później Petri przedstawił także koncepcję regulacji Warty, jej obwałowania i osuszenia zawala po obu stronach rzeki. Projekt zakładał najpierw wielkie wydatki z kasy króla, których zwrot w postaci podatków mógł nastąpić dopiero po ukończeniu całego projektu. Na to król nie chciał przystać i zdecydował o odwrotnej kolejności podejmowanych prac. Nie od dołu, lecz od góry biegu rzeki, tak, aby za posuwającymi się pracami przy prostowaniu i obwałowaniu koryta Warty możliwa była niemal natychmiastowa kolonizacja. Odstępstwo od projektu Petri’ego było brzemienne w negatywne gospodarczo skutki. Jednak poza stroną finansową można w postanowieniach króla dopatrzeć się jeszcze jednego – perspektywicznego dla rozwoju kraju – motywu. Otóż był to okres, kiedy w środkowej Europie ograniczano chłopstwu dawne prawa. W Polsce proces ten zbiegł się z tryumfującą katolicką kontrreformacją i jej walką z innymi wyznaniami. Kim byli ci nieszczęśni innowiercy? Otóż często byli to dawni uciekinierzy z Niemiec, protestanci niegdyś znajdujący w Polsce tolerancję dla swojego wyznania. Teraz jednak dotykały ich szykany i prześladowania. Zabraniano im wznoszenia świątyń, zmuszano do udziału w katolickich obrzędach. Zjawisko to nasiliło się po zawiązaniu akcentującej walkę z innowiercami konfederacji barskiej (1768 -1772). Jej zbrojne formacje terroryzowały min. osiedla protestantów. Z punktu widzenia króla Prus, borykającego się z widmem braku ludzi do zasiedlania wydartych rzece terenów, była to okazja do ich sprowadzenia. Terror konfederatów mógł nie trwać długo i trzeba było szybko korzystać ze sprzyjających okoliczności powiększenia liczby ludności swego kraju kosztem Polski. Należało korzystać także z okazji, że Polsce brakowało silnej armii, mogącej przeciwstawić się bezkarnemu grasowaniu po jej terytorium obcych wojsk. Stąd na pograniczu polsko – niemieckim dochodziło do najazdów pruskiej konnicy terroryzującej polską szlachtę pod pretekstem nieprzestrzegania przez nią umów zawartych przed laty z niemieckimi kolonistami. Wojska te proponowały prześladowanym, lub potencjalnie narażonym na prześladowania, eskortę podczas opuszczania granic Polski. Pod wpływem rzeczywistych zagrożeń i sianej przez siły króla Prus propagandy wielu się na to zdecydowało. W ten sposób, nim przystąpiono do osuszania nadwarciańskich bagien, Fryderyk „pozyskał” osadników (na dodatek o niemieckich korzeniach) – kluczowe ogniwo w łańcuchu zależności całego przedsięwzięcia. Należało jednak szybko przygotować im przestrzeń życiową. Te wydarzenia mogły mieć wpływ na decyzję króla o kolejności prac umożliwiającej szybkie osiedlanie ludzi, stawiając jakość całego projektu na drugim planie.\nNa terenie Błot Warciańskich pierwszy odcinek wału powstał w 1767 roku. Za czas zakończenia zadania przyjęto uznawać lata 1787 – 1788, kiedy kanałem (Kanał Fryderyka Wilhelma) skierowano wody Warty do Odry. Wiedzieć jednak należy, że wiele działań na rzecz sprawnego gospodarowania na Błotach podejmowano wielokrotnie w latach późniejszych. Także dziś wciąż trwają prace dążące do osiągnięcia celu wytyczonego przed stuleciami. Reasumując, zakres prac w czasie i przestrzeni objął:\nInspekcja Fryderyka II u swego nadzorcy – F.B. Brenckenhoffa. Po prawej stronie ryciny przedstawiono warunki pracy podczas kopania kanału. (wg drzeworytu Ludwika Burgers Zeichnung z drugiej połowy XIX wieku).\nPierwsze, osiemnastowieczne prace, wykonywane były w prymitywnych i niezwykle trudnych warunkach. Bywało, że świeżo usypane wały – efekt wielotygodniowej pracy – były zmywane przez wezbrane wody rzeki. Ludzie pracowali drewnianymi łopatami stojąc po pas w wodzie. Wydobyty materiał z dna wywożono drewnianymi taczkami po śliskim i grząskim błocie. Dodatkową udręką były wszechobecne komary. Do prac werbowani byli różni ludzie. Najczęściej byli to najemni robotnicy, wojsko oraz jeńcy wojenni i więźniowie .Ponieważ zakres prac melioracyjnych dolnej Warty był ogromny wieść o nim intrygowała ówczesnych władców Europy. Oto jak relacjonuje zastane w 1785 r. prace Friedrich Buchwald, wysłannik Królestwa Danii:\n„ ….Po drodze (płynąc od Kostrzyna w górę Warty – przyp. red.) niewiele widziałem ponieważ płynęliśmy pomiędzy zaroślami olch i ciernistych krzewów. Widoczność była ograniczona do zaledwie dziesięciu kroków. (…) Linia przyszłego wału wiodła w tym punkcie przez zarośla, liczne rynny i odnogi. Były tam miejsca gdzie człowiek nie mógł stanąć, nie mówiąc o wykonywaniu jakiejkolwiek pracy. (…) Najpierw sypano między rzeką a właściwym wałem groblę prowizoryczną, tzw. „straconą groblę” w celu przegrodzenia licznych odnóg rzeki. Usypywano je ze szlamu wydobywanego wielkimi łopatami z wody. Ponieważ ludzie pracowali tu często zanurzeni do pasa w wodzie ze względów zdrowotnych prace te mogły być wykonywane tylko w najcieplejsze dni lata. Zarówno materiał jak i sposób wykonywania prowizorycznych grobli powodowały, że nawet średni wiatr mógł w ciągu godziny zniweczyć pracę wielu dni, a nawet tygodni. Właściwy wał budowano według tych samych zasad. Na szczęście na bagnach znajdowały się gdzieniegdzie piaszczyste i gliniane wydmy. Tam gdzie ich nie było wyciągano z wody szlam, osuszano go i mieszano z inną ziemią. Wały ziemne umacniano faszyną. (…) Wyłonione z wody bagna przedstawiały widok odrażający, o wiele gorszy niż bagna w stanie naturalnym. W pierwszym roku nie rośnie tu nawet trawa. Gdzieniegdzie tylko na wzniesieniach widać kępy olch. Bagno między nimi jest czarne i miękkie, a gdy się na nie wejdzie lub nakłuje laską, okropnie cuchnie. Próbowałem na nie wejść, ale było to trudne. Mogłem przeskakiwać tylko z kępy na kępę. Musiałem jednak uważać, gdyż wokół kłębiły się ogromne ilości jadowitych węży. (…) Pracę rozpoczęto równocześnie po obu stronach rzeki (jednego z ramion delty Warty – przyp. red.) układając faszynę, umacniając palami oraz przysypując ziemią. W ten sposób przesuwając się do środka rzeki zwężano jej nurt aż obie groble zetknęły się ze sobą i zatamowały nurt wody. Gdy obie groble zbliżały się do siebie nurt był coraz intensywniejszy, co utrudniało pracę, której nie można było przerwać. Pracowano więc dzień i noc, przy użyciu takiej ilości robotników, aby tylko nie przeszkadzali sobie w pracy. Wzrastającej sile wody należało przeciwstawić coraz mocniejsze groble, aż wreszcie ujarzmiona rzeka musiała przyjąć inny bieg….” Niniejsza relacja stanowi fragment obszerniejszego artykułu opublikowanego w roku 1786 w zbiorze pod tytułem „Oekonomische und Statistische reise durch Meklemburg Pommern, Brandenburg und Holstein”.\nW czasie gdy nad Wartą trwały prace przy sypaniu wałów i prostowaniu koryta, Polska przeżywała swój upadek – pierwszy rozbiór. Po zagarnięciu przez Fryderyka II Prus Królewskich cała Noteć znalazła się w jego władaniu. Król zlecił natychmiast Brenkenhoffowi, kierownikowi prac nad Wartą, aby równocześnie na nowo przyłączonych ziemiach zajął się budową Kanału Bydgoskiego. Kanał ów połączył Wisłę z Odrą. Gdy w roku 1774 prace przy sypaniu wału nad Wartą dotarły w rejon Świerkocina Kanał Bydgoski po dwóch latach budowy został oddany do użytku. Jego uruchomienie podniosło rangę Warty jako drogi wodnej. Dalszy jej awans nastąpił po roku 1839, kiedy oddano do użytku Kanał Augustowski łączący dorzecza Wisły i Niemna. Dalsze prace przy regulacji koryta rzeki były prowadzone w XIX i XX wieku. Od roku 1873 Wartę uznano w pełni za drogę wodną. Pływały tędy liczne barki przewożące drewno, węgiel, kamień, piasek, żwir i inne towary. W połowie XIX wieku pod mostem w Kostrzynie przepływało średnio do 20 statków dziennie. Latem więcej, zimą mniej lub wcale. Gdy rzekę skuwał lód statki rzeczne zabezpieczano w portach zimowych, mieszczących się min. w Gorzowie i Kostrzynie. Tendencja rozwojowa trwała do lat pierwszej wojny światowej. Następnie w jej wyniku Polska odzyskała niepodległość i Niemcy straciły kontrolę nad Notecią i Wartą. W Polsce Ludowej żegluga na Warcie była kontynuowana w skali zmniejszonej. Osłabienie ruchu wynikało ze zmiany granic obu państw, z podziału Europy na dwa przeciwstawne politycznie obozy oraz z różnicy poziomu rozwoju gospodarczego. Następny spadek roli Warty jako drogi wodnej miał miejsce po zmianach ustrojowych w 1989 roku, kiedy gospodarka rynkowa, kalkulując ponoszone koszty, postawiła na transport lądowy.\nW wyniku wzniesienia wałów przeciwpowodziowych oddzielono od wpływu zalewowych wód Warty teren o powierzchni ponad 30 tysięcy hektarów. Już XVIII – wieczni inżynierowie wiedzieli, że całkowita eliminacja powierzchni terenów zalewowych będzie niosła zagrożenie przerywania obwałowań, niezależnie od ich wysokości. Woda bowiem musi się gdzieś pomieścić a wąski kanał pomiędzy dwoma wałami równolegle biegnącymi brzegami rzeki nie dysponuje wystarczającą objętością. Zapewnienie bezpiecznego miejsca dla nadmiaru wód zapewnić miał utworzony w latach 1828 – 1832 tzw. Kostrzyński Zbiornik Retencyjny. Jego rolą było (i jest do dziś) gromadzenie wezbranych wód Warty i Odry, rozlewających się wcześniej na całym obszarze przybrzeżnych mokradeł obu rzek. Utworzono go oddalając przebieg południowego wału przeciwpowodziowego od koryta Warty. Otacza on szerokim półkolem blisko 5100 ha terenu (fragmentu dawnej delty) pomiędzy Słońskiem a Kostrzynem pełniąc funkcję ogromnego naczynia na wodę. Skupienie ogromnych ilości wody na znacznie mniejszej powierzchni terenu doprowadziło do zdecydowanie silniejszych wahań jej poziomu. Zdarzają się wezbrania bądź spadki poziomu wody wynoszące nawet metr w ciągu doby, a w cyklu rocznym różnica jej poziomów może wynieść nawet cztery metry! Ponieważ opisane wyżej prace melioracyjne w minimalnym stopniu dotknęły rejonu Zbiornika, zachował on system hydrograficzny najbardziej zbliżony do naturalnego.\nTakże dziś ujarzmianie wydartych rzece terenów jest niezmiennie aktualne. Skomplikowany system urządzeń hydrotechnicznych: setki kilometrów rowów i kanałów, zastawki, wały i pompownie stanowią „żywy”, niezwykle ciekawy organizm. Stanowią ślady wypowiedzianej przed ponad dwustu laty „krucjaty” przeciw niesprzyjającym warunkom naturalnym. Łącznie tworzą zaś złożoną strukturę imponującego rozmiarami dzieła, którego poznanie może stać się wytrawną przygodą dla każdego podejmującego ów temat.\nNa silnie uwodnionym terenie Błot Warciańskich pierwsze osady powstawały już na przełomie XVI/XVII w., a więc na długo przed wyżej opisanym skanalizowaniem i obwałowaniem Warty! Dziś trudno sobie wyobrazić warunki, z którymi zetknęli się ci pierwsi osadnicy. Nie było wówczas wału przeciwpowodziowego i wody Warty zalewały dno doliny – w tym często ich dobytek – na głębokość nawet 1,5 metra. Choć wznoszono tzw. wały letnie (niewysokie, chroniące uprawy i gospodarstwa podczas pomniejszych wezbrań rzeki) nie stanowiły one ochrony przed cyklicznie pojawiającą się „wielką wodą”. Doprawdy warunki te dowodzą niezłomności, wręcz charyzmy w podjęciu wyzwania gospodarowania na nadwarciańskich mokradłach. Z uwagi na szczególny charakter zasiedlanego terenu – okresowe podtapianie wodami Warty – kolonizacja miała szczególny charakter, wypracowany w kilku wcześniejszych przypadkach. Była to oparta na specjalnych zasadach gospodarczych i prawnych kolonizacja olęderska. Pojawienie się pierwszych „Olędrów” związane było z próbami osuszenia Żuław przez gdańszczan i zakon krzyżacki, którzy sprowadzili w tym celu mistrzów tej materii – Holendrów. Natomiast geneza szerszego olęderskiego ruchu osadniczego związana była z szesnastowiecznymi ruchami reformacyjnymi w zachodniej Europie i towarzyszącymi im prześladowaniami religijnymi. Doprowadziła ona do emigracji tysięcy protestantów (w tym licznego odłamu zwanego mennonittami) z terenów Fryzji i Północnych Niderlandów do krajów niemieckich. Stąd byli werbowani także przez agentów polskich feudałów do zakładania osad na mokradłach dolnej Wisły, następnie doliny Noteci itp. Według dotychczasowych badań w latach 1527/1547 do 1864 na obszarze I Rzeczypospolitej (następnie w trzech zaborach) powstało co najmniej 1700 osad olęderskich.\nŚlady po kolonizacji olęderskiej widoczne są do dziś zarówno w architekturze wiejskiej, układach przestrzennych wsi, jak i w nazwach miejscowości (Holendry, Olędry, Olendry). Koloniści posiadali umiejętność melioracji i reprezentowali wysoką kulturę rolną. W późniejszym okresie (aż do poł. XIX w.) mianem olędrów określano osadników różnej narodowości (w tym Polaków i Niemców – często spolonizowanych i zgermanizowanych potomków etnicznych Olędrów), którzy korzystali z pewnych przywilejów wynikających z prawa stosowanego wobec fryzyjskich i niderlandzkich kolonistów (np. wolności osobistej, wieloletniej bądź wieczystej dzierżawy gruntów, możliwości przekazania gruntów spadkobiercom, uszanowania przekonań religijnych). Dlatego wyróżnikiem osadnictwa olęderskiego są kwestie prawne, a nie etniczne, zaś słowo olęder nie jest tożsame z osadnikiem holenderskim. Osady olęderskie stanowiły specyficzne wspólnoty. Jako że osadnicy byli ludźmi wolnymi to każda gmina miała prawo do swojego, osobnego i jak się okazywało rozbudowanego samorządu. Władzę administracyjną i sądowniczą w takiej gminie sprawowali wybierani co rok sołtysi i ławnicy. Osadnicy olęderscy byli czynszownikami, obowiązywała ich renta pieniężna jako obciążenie feudalne o wysokości uzależnionej od ilości gruntu. Na początku osadnicy zwykle byli zwalniani z tej daniny (tzw. wolnizna nawet do 7 lat). Co ciekawe, osady miały prawo do własnej pieczęci, a nawet godła. Pomimo gospodarowania na gruntach trudnych w uprawie sytuacja tych osadników była uprzywilejowana w porównaniu z chłopami pańszczyźnianymi. Wynikiem tych zależności właściciele gospodarstw olęderskich stanowili w swoich czasach zamożną grupę gospodarzy.\nPrzykład osady olęderskiej nieopodal przeciwpowodziowego wału.\nJak wspomniano w poprzednim podrozdziale: „Hydroinżynieria Dolnej Warty, czyli wielowiekowe ujarzmianie dzikich błot” akcję kolonizacyjną Błot Warciańskich przeprowadzano równolegle do ich osuszania. Zasiedlania w zasadzie trwały do roku 1782, ale po tej dacie powstało także wiele nowych osad. W sumie, po wydarciu rzece trzydziestu tysięcy hektarów zamieszkało na nich 15 tys. lu¬dzi w 10 nowych wsiach i 37 koloniach. Osadnicy pochodzili w znacznej części z Polski. Poza protestantami – wspomnianymi ofiarami prześladowań rozwijającej się wówczas w Polsce kontrreformacji – część osadników to ludzie zachęceni wizją lepszego życia. Biedniejsi, czyli robotnicy pracujący na folwarkach, przy sypaniu wałów, kopaniu rowów melioracyjnych czy wydobywaniu torfu, dostawali mieszkania w dwurodzinnych domkach z pięciomorgowym polem. Zamożniejsi, którzy przybyli tu z kapitałem oraz własnym inwentarzem, otrzymywali gospodarstwa 30 – 40 morgowe. Ci musieli sobie sami budować domy i zagrody, otrzymując drewno do budowy domów, zwolnienie z podatków na kilka lat i zwolnienie z obowiązku służby wojskowej. Mieli zagwarantowaną wolność wyznania, posiadanie szkoły dla swych dzieci i wolność osobistą. Swobody te powodowały że osady olęderskie stanowiły swego rodzaju enklawę prawną i religijną, bowiem w okolicznych wsiach ze średniowiecznym rodowodem nadal panowało poddaństwo i wspomniany obowiązek odrabiania pańszczyzny.\nDo obowiązków mieszkańców osad na Błotach należało utrzymanie właściwego stanu technicznego wałów przeciwpowodziowych i innych elementów urządzeń melioracyjnych. Zmagania te kontynuowali ich potomkowie do czasu wielkiej katastrofy humanitarnej – drugiej wojny światowej, której konsekwencją był dramat wypędzeń i wysiedleń dotychczasowych mieszkańców. Po nich przybyli kolejni koloniści, zwani pionierami polskiego osadnictwa. Ci pochodzili z terenów o innej glebie i innych rodzajach technik rolniczych. Brakowało im doświadczenia w gospodarowaniu na ziemiach podmokłych i długo się uczyli trudnej sztuki radzenia sobie z nadmiarem wód. Wielu nie sprostało zadaniom i opuszczało nadwarciańskie osady.\nWsie z okresu fryderycjańskiego to popularne w Europie Środkowej ulicówki oraz rzędówki. W przypadku ulicówki droga przebiegała szczytem wału lub grobli, po obu stronach drogi znajdowały się kanały. Do gospodarstw dostawano się poprzez małe mostki usytuowane nad kanałem. Z kolei w przypadku rzędówki gospodarstwa nie były budowane przy drodze, lecz na środku posiadanych gruntów. Do gospodarstwa – w tym przypadku – prowadziła droga wewnętrzna. Niekiedy luźne i przestrzenne osady złożone były z kilku, czasem tylko jednej zagrody. Obejście składało się zazwyczaj z budynku mieszkalnego, stodoły i budynku inwentarskiego. Domy mieszkalne miały konstrukcję ryglową i ściany wypełnione gliną. Gospodarstwa były otoczone płotem. Przed budynkami mieszkalnymi zakładano ogródki kwiatowe. Wzdłuż dróg sadzono lipy i kasztanowce. Wiele gospodarstw zachowało do dziś swój pierwotny układ. Zakończenie prac przy sypaniu wałów stworzyło możliwości utworzenia na ich koronach (grzbietach) jeszcze innych, osobliwych osad. Zakładano je na terpach (sztucznych wzniesieniach) „przyklejonych” do wałów. Utworzono je na prawym brzegu Warty pomiędzy promem w Kłopotowie a Warnikami. Dwie takie zagrody funkcjonowały w osadzie Schnelle Warthe (dzisiejsze „Prądy”). Dziś po osadzie prawie nie ma śladu, natomiast przetrwała jej polska nazwa. W połowie XIX wieku funkcjonował tu dom strażnika wałowego (niem. Wallmeisterheim). Mieszkający w nim mistrz wałowy miał obowiązek dokonywania systematycznych pomiarów poziomu stanu wód Warty i dbać o stan techniczny wałów. Podobnie wzniesiony na terpie dom mistrza wałowego znajduje się na wale lewobrzeżnym pod Kołczynem i dwa następne na wale prawobrzeżnym: w rejonie górnego biegu Kołomętu oraz przy moście w Świerkocinie. Kilka kolonii na wale, zlokalizowanych pomiędzy Prądami a Warnikami należało do joannitów słońskich. Płynąca Kanałem Fryderyka Warta przecięła bowiem część dóbr zakonnych. Osady tam ulokowane nosiły nazwy: Schwarzsee (powojenna polska nazwa to „Niwka”), Yorkstown (Ledargowo), Ulrika (Niemścin), Neu York (Sążnica) i Charlestown. Osada Schwarzsee założona została przez karczmarza, który przy istniejącej tu przeprawie promowej prowadził gospodę. Na jakich zasadach stymulowano tutaj osadnictwo? Na przykład założyciel Ledargowa podpisał w roku 1782 kontrakt z zakonem na dzierżawę 400 mórg mokradeł, który określał otrzymanie wsparcia z królewskiej kasy w zamian za zobowiązanie się do osadzenia na własny koszt sześciu rodzin z zagranicy, wybudowanie im domów i przekazanie takiej powierzchni ziemi aby mogły same się utrzymać. Otoczenie wymienionych osad wyróżnia się charakterystycznym, wyjątkowo płaskim, poprzecinanym miedzami wierzb i kanałów krajobrazem. Zarówno te, jak i wcześniej opisane cechy sprawiają, iż osuszone mokradła Warty posiadają specyficzny tylko dla siebie urok.\nKrajobraz funkcjonalny odwodnionych terenów.\nSkanalizowanie i obwałowanie dolnej Warty oraz odwodnienie wydartych rzece terenów zmieniły istotnie okoliczny krajobraz, wprowadzając weń zupełnie nowe elementy. Dawniej funkcjonował naturalny podział dwudzielny na łęgi prawo i lewobrzeżne. Po obwałowaniu Warty pojawił się podział trójdzielny. Wyłoniło się międzywale. Obejmuje ono koryto rzeki i tereny przybrzeżne Jego granice stanowią wały główne. Teren międzywala poddawany jest cyklicznym zalewom wezbranymi wodami rzeki. Po obu stronach międzywala, za wałami, pojawiły się zawala – tereny będące niegdyś także terenami zalewowymi, które wynikiem obwałowania zostały odcięte od wpływu wezbranych wód rzecznych. Zawale tworzy zamknięty system odwodniania, od którego zależna jest przydatność gospodarcza, także osadnictwo. Ze względu na rzędną terenu zawale po przerwaniu wałów narażone jest na niebezpieczeństwo powodzi. System odwadniania zawala oparty jest na funkcjonowaniu jego kanału głównego, przecinającego użytki rolne, biegnącego równolegle do rzeki, będącego odbiornikiem wód z kanałów mniejszych oraz rowów melioracyjnych.\nKanał Maszówek to główny odbiornik północnego zawala pomiędzy Kostrzynem a Świerkocinem. Doprowadza wody do pompowni „Warniki”.\nNewralgicznym punktem systemu jest rozwiązanie problemu wyprowadzenia wód kanału głównego z zawala na międzywale, do nurtu rzeki. Spływ grawitacyjny jest niemożliwy kiedy w międzywalu poziom wody jest wyższy niż w kanale głównym, odprowadzającym wody zawala. Problem ten stanowił główną bolączkę pierwszych osadników, dziś rozwiązywany jest pracą pompowni, wrót wodnych, śluz wałowych, jazów, zastawek oraz dodatkowych obwałowań. W grupie wałów występują niskie, historycznie najstarsze, wały letnie oraz ograniczające Wartę po obu jej brzegach wały zimowe, zwane także wałami głównymi. Niewysokie wały letnie (niem. Sommer Wall) budowano na terenach zalewowych, z przeznaczeniem ochrony użytków rolnych przed zapiaszczaniem i żłobieniem przez nurt rzeki nowych koryt w czasie niskich czy średnich zalewów. Dobrze zachowane wały letnie spotkać można na południe od Dąbroszyna, między wsią a wałem głównym, oraz tworzący pierścień chroniący dawne łąki dworskie zwane niegdyś Gräfliche Rehnen, dziś Królewska Wyspa. Wały główne powstawały także poprzez podwyższanie wałów letnich, co miało miejsce między innymi w rejonie Świerkocina, Pyrzan i Dąbroszyna (gdzie nawet funkcjonuje spolszczona nazwa „Latowa /w domyśle Letnia/ Grobla”). W kilku miejscach występują wały wsteczne chroniące przed cofką ujścia kanałów głównych. Usypano je w dolnych biegach kanałów głównych zawala, np. Kanału Postomskiego, w górę od Słońska czy Kanału Czerwonego. Są tu jeszcze wały kanałowe, osobliwe nasypy, na koronach których poprowadzono koryto wodnego cieku. Przykład wału kanałowego znajduje się przy drodze z Witnicy do promu, w miejscu krzyżowania się tunelem z Kanałem Maszówek. Na terenie Błot Warciańskich funkcjonują liczne groble. Wały letnie, przez ich niewielką wysokość często trudno odróżnić od grobli. Zacieranie się granicy pomiędzy nimi wynika także z analogicznych funkcji jakie są im przypisane. Groble są tutaj przeważnie drogami umożliwiającymi komunikację pomiędzy wsiami i zagrodami oraz dojazd do łąk i pól. Na wypadek katastrofy powodzi stają się wałami letnimi chroniącymi użytki. Do osobliwości tutejszego krajobrazu zaliczyć należy jeszcze jeden rodzaj budowli ziemnych. Są nimi terpy, czyli usypane przez człowieka wyniesienia nad poziom podmokłych gruntów pod zagrody i inne budowle. Szczególnie imponują swymi rozmiarami terpy przeznaczone na cmentarze. Terpami są także rozszerzenia wałów w miejscu dawnych osad: min. Neu York, Urlika, Yorkstown. Aby zgłębić zagadnienia poruszone w rozdziale „Błotne tematy” warto sięgnąć po publikację Zbigniewa Czarnucha „Ujarzmianie rzeki – człowiek i woda w rejonie ujścia Warty”, monograficzne dzieło, stanowiące podstawowe źródło wiedzy niniejszego rozdziału.\nPrace melioracyjne Doliny Dolnej Warty zapoczątkowane w XVIII wieku wprowadziły wiele zmian w środowisku przyrodniczym. Poza wykarczowaniem i przekształceniem terenu zalesionego w użytki rolne zmieniono istotnie warunki wodne. Przekształcenia te miały niewątpliwy wpływ na dzisiejszą wartość przyrodniczą Błot Warciańskich. W wyniku wybudowania wałów wzdłuż Warty ok. 30 tysięcy ha zostało odciętych od wpływu jej wód. Rozległe niegdyś tereny zalewowe w przeważającej części przestały istnieć. Przekształcono je w użytki rolne o stabilnych warunkach hydrologicznych gwarantujących bezpieczeństwo nowo powstałym osadom i uprawom ich mieszkańców. Odwodnienie gruntu odbywa się za pośrednictwem sieci rowów, kanałów i pompowni. Krajobraz zmeliorowanej doliny jest tak jak jego historia – bardzo specyficzny. Składa się głównie z rozległych, zdaje się bezkresnych, równinnych łąk, pastwisk, przecinanych rowami i kanałami oraz luźno rozrzuconych gospodarstw. Gdzieniegdzie natknąć się można na pozostałości po dawnej delcie – kręte starorzecza, zabagnione olsy i zarośla wierzbowe. Uszczuplenie powierzchni terenu przyjmującego wezbrane wody rzeczne wymagało zastosowania środka zamiennego – utworzenia zbiornika zdolnego zgromadzić wody rozlewające się wcześniej na znacznie rozleglejszych przestrzeniach. Pruscy inżynierowie rozwiązali ten problem tworząc na początku XIX wieku Kostrzyński Zbiornik Retencyjny. Na jego terenie różnica rocznych wahań poziomu wody może wynieść nawet 4 metry. Obszar między wałami i powierzchnia Zbiornika cechuje się zatem niezwykle dynamicznymi warunkami hydrologicznymi. Właśnie woda, a następnie rolnicze użytkowanie jego terenu odgrywają największą rolę w kształtowaniu siedlisk. W części zalewowej, poza okresem zalewu, krajobraz składa się z rozległych otwartych łąk, poprzecinanych starorzeczami, urozmaiconych niewielkimi akwenami, kępami drzew i krzewów. Warunki te bardzo sprzyjają ptakom błotnym i wodnym.\nNiegdyś rozległe tereny delty Warty porastał las łęgowy. Po ich wykarczowaniu powstały łąki i pastwiska. Roślinność reprezentowana jest obecnie głównie przez zbiorowiska szuwarowo-oczeretowe oraz ziołoroślowo-łąkowe. Wśród roślin chronionych spotkać tu można między innymi storczyka krwistego, grzybienie białe, grążela żółtego czy starca bagiennego. Charakter zalewowy Kostrzyńskiego Zbiornika Retencyjnego stwarza dogodne warunki do rozrodu, żerowania i zimowania wielu gatunkom ryb. Jak ważny dla ichtiofauny jest to obszar niech odda fakt, iż na odbycie tarła przybywają tu ryby z ujściowego odcinka Warty a nawet Odry. Cieki te wszak zostały dalece przekształcone przez człowieka i brakuje im dogodnych siedlisk do odbycia tarła przez najliczniejszą grupę ryb fitofilnych, czyli wymagających szybko nagrzewających się wód i podłoża roślinnego. W składzie gatunkowym ujściowego odcinka Warty, środkowego biegu Odry i Dolnej Postomii ilością dominują leszcze, jazie, szczupaki, liny i płocie. Poza tarliskiem ryby wykorzystują wody zalewowe jako bogatą bazę żerową oraz głębsze miejsca Warty i Postomii jako zimowisko. Wśród wielu występujących tu gatunków ryb spotkać można kilka chronionych, należą do nich: różanka, piskorz, śliz i koza. Poprawiająca się jakość wód Warty umożliwiła także powrót do jej mniejszych dopływów ryb z rodziny łososiowatych, tj. łososia szlachetnego i troci wędrownej.\nNadrzeczne szuwary są miejscem życia zaskrońca, zwanego także wężem wodnym.\nZróżnicowane podmokłe siedliska są wyjątkowo atrakcyjnym środowiskiem do życia dla wielu przedstawicieli świata płazów. Głośne żabie koncerty dochodzące z wiosennych rozlewisk świadczą o wysokiej liczebności tej grupy zwierząt. Mogłyby stać się jednym z symboli Błot, są bowiem dobrze słyszane niemal na ich całym obszarze. Najliczniej występuje tu żaba śmieszka i żaba wodna. Pozostałe, mniej liczne płazy, to: żaba moczarowa, żaba trawna, kumak nizinny, grzebiuszka ziemna, paskówka, ropucha szara, ropucha zielona. Sucholubne z reguły gady reprezentowane są przez licznego – bo wodnego – węża zaskrońca i mniej liczną – bo sucholubną – jaszczurkę zwinkę. Ssaki regionu reprezentowane są przez blisko czterdzieści gatunków. Oprócz rodzimych bobrów, wydr, borsuków, łasic, gronostajów, kun domowych, kun leśnych, tchórzy, lisów, saren, jeleni i dzików spotykane są także niestety gatunki obce, których ojczyzna leży tysiące kilometrów stąd. Należy do nich norka amerykańska, jenot i szop pracz. Wszystkie dostały się tu za pośrednictwem człowieka a jako element nieznany lokalnej przyrodzie stanowią dlań zagrożenie trudne do oszacowania. Ciekawym jest fakt, iż ograniczenie antropopresji na terenach chronionych owocuje obecnie u kilku gatunków, głównie u saren i dzików, zmniejszeniem dystansu ucieczki.\nSpecyfika hydrologiczna oraz użytkowanie terenu zdecydowało, że nadwarciańskie rozlewiska pełnią bardzo istotną rolę dla ptaków wędrownych, zimujących, lęgowych oraz odbywających pierzenie. Ze wszystkich zwierząt właśnie ta grupa – ptaki – stanowi ich największy walor przyrodniczy. Zalewowy charakter znacznych powierzchni doliny przyujściowej Warty oraz rozległe przestrzenie pól i łąk dla wielu gatunków stanowią atrakcyjne, komplementarnie uzupełniające się siedliska, które w większości krajów europejskich zmeliorowano i osuszono. W przypadku kilku gatunków rozlewiska te stanowią miejsce życia dla znacznej części krajowej populacji. W efekcie tych zależności na rozlewiskach dolnej Warty stwierdzono obecność ponad 250 gatunków ptaków, z czego ponad 170 to gatunki lęgowe. Corocznie gniazdują tu m.in. siewkowce (krwawodziób, rycyk, kszyk, sieweczka rzeczna, czajka, ostrygojad), mewy (pospolita, śmieszka, srebrzysta oraz w niektórych latach mewa mała i czarnogłowa), rybitwy (rzeczna, białoczelna, czarna, białowąsa i białoskrzydła), chruściele (derkacz, wodnik, zielonka, kropiatka, łyska i kokoszka wodna), kaczki (krzyżówka, cyranka, cyraneczka, krakwa, płaskonos, gągoł, czernica, głowienka), perkozy (zausznik, dwuczuby, rdzawoszyi i perkozek). Dzięki różnorodności gatunkowej i stosunkowo dużego zagęszczenia ptaków obszar Błot to wybitnie korzystne miejsce do prowadzenia obserwacji wielu intrygujących spektakli związanych z życiem ptaków. Wczesną wiosną, w marcu i w pierwszej połowie kwietnia, zatrzymujące się w drodze na lęgowiska kaczki zachwycają różnorodnością gatunkową i najbarwniejszą ze swych szat – upierzeniem godowym. Wczesnowiosenne rozlewiska stają się przez krótki czas barwną, falującą i hałaśliwą, żywą paletą barw. W tym czasie jest to jedno z nielicznych miejsc w kraju, gdzie niemal nie ruszając się z miejsca można podziwiać nawet trzynaście gatunków kaczek. Na przelotach, wiosenne, płytkie rozlewiska wabią rożeńce, świstuny, krzyżówki, krakwy, cyranki, płaskonosy, cyraneczki i ohary. Natomiast na głębszej wodzie można ujrzeć kontrastowo ubarwione gągoły, czernice, głowienki oraz tracze: bielaczka i nurogęś. Czasem, choć nie co roku, pojawia się kolejna „kacza perełka” – hełmiatka, piękna kaczka o dużej rdzawej głowie. Jest to zatem doskonały czas i miejsce do obserwacji tej barwnej grupy ptaków. Na otwartej wodzie kaczkom towarzyszą tysięczne stada gęsi: głównie zbożowych i białoczelnych. W przeciwieństwie do okresu jesiennego, kiedy ich liczne stada niechętnie odlatują dalej na zimowiska w zachodniej Europie, teraz goszczą tylko kilka – kilkanaście dni, spiesząc dalej, na lęgi, do północno – wschodniej Europy i Azji. Gdy północne gęsi ciągną na lęgowiska, gniazdujące w Polsce gęgawy zachowują się zupełnie inaczej. Spacerują i żerują na trawiastych łąkach w parach, względnie trójkami – wszak jest to w ich życiu czas zalotów. W nieco innej scenerii, związanej z podtopionymi łąkami, zachodzi kolejne imponujące swą skalą zjawisko – wiosenny przelot siewkowców. Tylko wtedy można ujrzeć tysięczne stada czajek i siewek złotych, pięknie wybarwione brodźce śniade, krwawodzioby, łęczaki i inne gatunki. Pierwsze dni wiosny w świecie ptaków to czas wyczuwalnego napięcia związanego z zajmowaniem dogodnych miejsc lęgowych, od pośpiechu zależy ich jakość, ta wpływa zaś na sukces lęgowy.\nPo przybyciu na miejsca lęgowe ptaki różnymi sposobami obwieszczają swoją obecność. Zależnie od zwyczajów danego gatunku rozmaicie tokują: tańczą, krzyczą, walczą bądź śpiewają. Niektóre bronią rewirów, w których budują gniazda, inne przeciwnie – poszukują innych par, by założyć kolonię lęgową. Czasem kolonie obejmują setki gniazd, niekoniecznie należących do jednego gatunku. Ta aktywność jest często tak barwna i zróżnicowana, że należy do najciekawszych widowisk spotykanych w świecie przyrody. Niechybnie zaliczyć doń należy zjawisko tokowania batalionów. Pierwsze stadka pojawiają się w tych stronach zwykle z końcem kwietnia. Najczęściej ptaki zajmują wysepki wśród podtopionych łąk. W tej scenerii odbywa się jedyny w swoim rodzaju spektakl, mający wiele wspólnego z teatrem. Aktorzy – samce batalionów, doskonale znający swoje role, odziewają się w specyficzne i różnorodnie ubarwione upierzenie. Ponadto szaty samców różnią się między sobą do tego stopnia, iż nie spotkano dwóch identycznie ubarwionych osobników. Tokowisko zamienia się zatem w różnobarwny korowód, gdzie aktorzy z zaangażowaniem i żywiołowością symulują walkę tańcząc, podskakując, biegając w kółko i zamierając w bezruchu. Wszystko po to, by zdobyć partnerkę. Na szczęście, jak na teatr przystało, z całego zamieszania wszyscy uchodzą cało. Spektakl trwa kilkanaście dni, po czym niemal wszystkie ptaki odlatują dalej na północny wschód, tam bowiem leży ich główny areał lęgowy.\nNie mniej interesująca jest obserwacja innych perełek przyrody tych stron – rybitw. Teren Błot Warciańskich to miejsce lęgowe pięciu ich gatunków: rzecznej, białoczelnej, białowąsej, czarnej i białoskrzydłej. Wszystkie cechuje niezwykła gracja, z jaką poruszają się w powietrzu. Rybitwy rzeczne i białoczelne związane są ze środowiskiem otwartego lustra wody, gdzie polują. Potrzebują także twardego żwirowego podłoża, do założenia gniazd. Lot i łowy tych rybitw to powietrzny balet – upatrzywszy odpowiednich rozmiarów rybkę spadają nań z impetem zanurzając się pod wodę. Nieco odmiennie polują i gniazdują pozostałe gatunki rybitw: czarna, białoskrzydła i białowąsa. Obserwacja tych ptaków to prawdziwa uczta zmysłów. Ich upierzenie składa się tylko z dwóch kontrastowych kolorów – białego i czarnego, występujących w zmiennym natężeniu i odcieniach zależnie od gatunku. Wszystkie gniazdują w niewielkich koloniach na pływających platformach zbudowanych z roślinności nawodnej. Rybitwy czarne polują z niezwykłą gracją, lecąc nisko nad wodą i delikatnie muskając jej powierzchnię. Wyławiają w ten sposób niewielkie rybki, najczęściej kilkucentymetrowe szczupaczki. Rybitwy białoskrzydłe zachwycają kolorem upierzenia – styka się w nim śnieżna biel z głęboką czernią. Widowiskiem są też łowy tego gatunku. Ptaki zawisają niczym kolibry nad roślinnością nadwodną i precyzyjnie zdejmują zeń owady. Zdarza się czasem możliwość obserwacji wszystkich wymienionych gatunków rybitw polujących na tych samych bądź sąsiadujących łowiskach. A to już jest prawdziwa uczta dla każdego wrażliwego na piękno obserwatora, niekoniecznie przyrodnika.\nPod koniec okresu lęgowego, dla niektórych gatunków ptaków wodnych rozlewiska przyujściowej Warty stanowią atrakcyjne miejsce do odbycia procesu wymiany piór zwanego pierzeniem. W tym celu przybywa tu do kilkunastu tysięcy ptaków, głównie kaczek (krzyżówek, cyraneczek, cyranek, krakw, płaskonosów), gęgaw, łabędzi, łysek i żurawi. Istotą tego procesu jest wymiana zużytych lotek – piór odpowiedzialnych za lot – na nowe, sprawniejsze technicznie. Jest to pewnego rodzaju przygotowanie się ptaka do następującego wkrótce wyzwania – wędrówki na zimowiska. Gatunki przechodzące pierzenie synchroniczne, polegające na jednoczesnej wymianie wszystkich lotek, przechodzą wówczas bardzo trudny okres niezdolności do lotu. Stan ten utrzymuje się do czasu, gdy nowe pióra wyrosną do 2/3 normalnej długości. Zależnie od gatunku trwa to zwykle od trzech do pięciu tygodni. Na ten czas oczekiwania siedliskowe pierzących się ptaków stają się bardzo wymagające: obfite i bezpieczne żerowiska w bliskim sąsiedztwie miejsc umożliwiających schronienie. Takie warunki występują na terenach zalewowych dolnej Warty. W okresie pierzenia, choć ptaków może być wiele, zwykle bardzo trudno je dostrzec. Jest to związane z większą niż zwykle potrzebą ukrywania się przed zagrożeniami. Świadectwem obecności ptaków są wówczas licznie napotykane pióra.\nMigracje jesienne w życiu ptaków to wędrówki podjęte celem dotarcia na zimowisko. Niektóre osobniki rozpoczynają je bardzo wcześnie, już w lipcu, najczęściej po utracie lęgu, bądź w przypadku gdy nie odbyły lęgów wcale. Niektóre gatunki występują wtedy w największym zagęszczeniu. Są to głównie siewkowce: łęczaki, kuliki wielkie, kszyki i brodźce śniade, które niekoniecznie jeszcze śniadymi będą, znajdują się bowiem w trakcie zmiany upierzenia na spoczynkowe o popielatym zabarwieniu. Szatę spoczynkową przywdziewają także stosunkowo liczne wówczas bataliony, krwawodzioby, kwokacze i rycyki. Wielogatunkowe stada żerujących siewkowców stanowią bardzo wdzięczny widok nie tylko dla amatora ornitologii.\nU schyłku lata wśród niektórych gatunków ptaków zachodzi zjawisko koncentracji przed grupowym odlotem na zimowisko. Dotyczy ono głównie bocianów białych, bocianów czarnych a przede wszystkim żurawi. Cały obszar Błot Warciańskich stwarza wyjątkowo dogodne warunki życia bocianom białym, zapewniając im miejsca do budowy gniazd oraz bardzo bogatą bazę żerową. Stąd jest to gatunek często spotykany w wielu okolicach. Pod koniec sierpnia dochodzi do bocianich zgrupowań zwanych sejmikami. Ptaki czynią to celem podjęcia wspólnej drogi na zimowisko. Bociany z naszych stron wędrują, pokonując ogromny dystans, wynoszący ok. 8 tysięcy kilometrów w jedną stronę. Są to jedne z najdłuższych wędrówek, jakie w ogóle podejmują duże ptaki. Wędrują stałymi trasami, omijając duże lustra wody, gdzie nie tworzą się prądy wstępujące – niezbędne do preferowanego przez bociany szybowcowego lotu statycznego. Przed odlotem na zimowisko gromadzą się także bociany czarne. Najczęściej spotkać można grupy składające się od kilku do kilkunastu osobników. Niekiedy ich liczba może przekroczyć nawet 100 ptaków. Zarówno zgrupowanie bocianów białych jak i czarnych jest zjawiskiem silnie oddziaływującym swym urokiem, zwłaszcza, że zdarzają się sceny, kiedy na jednej polanie, wzdłuż kanału, po intensywnym żerowaniu zażywają sjesty obydwa gatunki w wyszukanym towarzystwie czapli białych. Niewątpliwie przebijające swym rozmiarem są zgrupowania żurawi, zwane zlotowiskami. Liczba tych ptaków może przekroczyć nawet pięć tysięcy osobników! Grupy żurawi wynoszące po kilkadziesiąt ptaków spotykane są już w lipcu. Są to ptaki młodociane oraz dojrzałe, które z różnych przyczyn nie zakładały gniazda bądź utraciły lęg i nie przystąpiły do drugiego. Z biegiem czasu dolatują następne aż poranny klangor żurawi staje się dominującym głosem przeszywającym poranną i wieczorną ciszę. Szczyt liczebności przypada na przełom września i października. Żurawie nocują na płytkich rozlewiskach w grupach wynoszących od kilkunastu do kilkuset osobników. Wybór noclegowiska jest bardzo staranny i zanim ptaki podejmą decyzję o jego wyborze, potrafią odwiedzić, pomimo ciemności, kilka miejsc. O świcie podejmują wędrówkę na żerowiska – najczęściej na pola uprawne, położone w odległości kilku kilometrów od noclegowisk. Od lat stałym żerowiskiem skupiającym kilkaset żurawi są rozległe pola w okolicach Górzycy. Nieco mniejsze, rozproszone grupy, można spotkać na polach położonych na północny wschód od Słońska. Wieczorem żurawie podejmują wędrówkę powrotną ciągnąc w kluczach na noclegowiska. Szczególnie godne polecenia jest obserwacja porannego wylotu żurawi, kiedy na tle różowych odcieni nieba przesuwają się nieprzeliczone klucze tych majestatycznych ptaków.\nPowyższe fotografie powstały przy użyciu sprzętu marki Nikon, przy technicznym wsparciu jego przedstawiciela: Nikon Polska sp. z.o.o.


Gotować jak mamma w Bolonii - Martyna smakuje Włochy - Bolonia kulinarnie\nPrawie rok temu w jednej z gazet o gastronomii przeczytałam artykuł o sieci Le Cesarine. Już wtedy postanowiłam, że podczas kolejnej podróży do Włoch zapiszę się na kurs gotowania u prawdziwej włoskiej mammy (lub papy – cesariną może być także mężczyzna!).\nCesarine – niezwykli kucharze\nLe Cesarine jest najstarszą siecią zrzeszającą kucharzy amatorów we Włoszech. Są to pasjonaci gotowania, którzy głodnych wiedzy kucharskiej goszczą u siebie w domu. Cesarina oznacza dosłownie „mały Juliusz Cezar”, a jej imperium to jej własna kuchnia.\nBolonia – mekka kuchni włoskiej\nI się doczekałam! Z moimi przyjaciółkami z Wiednia postanowiłyśmy spędzić kilka dni w Bolonii. Bolonia ze względu na różnorodność i mnogość fantastycznych potraw i specjałów nazywana jest „la grassa” czyli gruby brzuch Italii. Wszystkie te makarony, pierożki, szynki, sery i inne smakołyki sprawiają, że miasto to jest wymarzonym miejscem dla smakoszy, a trochę mniej dla będących na diecie. Aby pokazać wszystkie smaki Bolonii musiałabym napisać kilkadziesiąt artykułów. Ale wszystko przede mną!\nDelikatesy w Bolonii\nMoje przyjaciółki od razu dały się namówić na kurs gotowania u cesariny. Tak oto zabukowałam nam przez Internet kulinarny wieczór u prawdziwej włoskiej mammy w Bolonii.\nU mammy w domu\nW dniu wizyty u cesariny miałyśmy zwariowany pomysł by przejść się do Santuario della Madonna di San Luca. W sumie pokonałyśmy pieszo ponad 25 km (w tym wiele schodów…). Tym samym zasłużyłyśmy sobie na pyszne jedznie w dużej ilości. Popołudniu dotarłyśmy do Luisy, naszej włoskiej mammy. Mieszkanie w pięknej willowej dzielnicy należało do jej pełnej werwy 90-letniej mamy, która podczas wojny zakochała się w Polaku… Apartament był wypełniony wieloma antykami, pamiątkami rodzinnymi i imponującym żyrandolem ze szkła Murano.\nLuisa jest uroczą gospodynią. Ona sama mówi niewiele po angielsku, jej dorosły, sympatyczny syn Filippo był naszym tłumaczem.\nMenu z trzech dań\nWieczór jak ten trwa około 3 godzin, na które składa się przygotowanie trzech tradycyjnych potraw. Na koniec wraz z gospodarzem zasiada się do przygotowanej kolacji. Nieodzowna jest przy tym lampka (lub więcej!) lokalnego wina. W skład naszego menu wchodziły: tortelloni ricotta e spinaci (pierożki z nadzieniem z sera ricotta i szpinaku z masłem szałwiowym), tagliatelle con ragù (makaron tagliatelle z sosem mięsnym) i torta tenerina (wilgotne ciasto czekoladowe).\nRozpoczęłyśmy od ciasta na makaron. Luisa wytłumaczyła nam, że we Włoszech do ciasta na makaron kupuje się specjalnie oznaczone jaja („speciali per pasta“). Są one starsze (nie prosto z kurnika), a ich żółtka przez to ciemniejsze. Do tego dodawana jest mąka z pszenicy durum (semola). Do wyrobienia ciasta Luisa nie używa maszynki, tylko tak jak jej babcia (od niej nauczyła się gotować) wałka do ciasta mattarello. My miałyśmy krótsze (ok. 60 cm długości), podczas gdy Luisa używa na co dzień metrowego mattarello! Jej babcia miała go zawsze pod ręką, na wypadek gdyby mąż coś przeskrobał. Myślę, że też powinnam sobie taki kupić 😉\nKurs gotowania u cesariny\nBrak spaghetti bolognese w Bolonii\nW tzw. między czasie skupiłyśmy się na ragù. Ragù je się w Bolonii tradycyjnie z tagliatelle – a nie, jak często mylnie podawane – ze spaghetti. Klasyczne bolognese każda cesarina robi trochę inaczej. Różne rodzaje mięsa: wieprzowinę, wołowinę, salsiccie (moje ulubione surowe kiełbaski) i boczek (pancetta) Luisa kupuje jako gotową mieszankę u masarza. W odróżnieniu od innych regionów Włoch do sosu w Bolonii dodaje się niewiele pomidorów. Luisa użyła tylko 125 ml passaty na 900 g mięsa. Sekretem sosu bolońskiego jest także długi czas gotowania. Na wolnym ogniu jej sos dochodzi przez około 6 godzin! Na szczęście Luisa zaczęła gotować kilka godzin przed naszym przyjściem 😉\nPodczas gdy ragù się dalej dusiło, zrobiłyśmy tortę tenerinę. To wilgotne, mocno czekoladowe ciasto pochodzi z miasta Ferrara (50 km od Bolonii). Było ono dość łatwe, jego sekretem obok dobrej gorzkiej czekolady (min. 70% kakao) była duża ilość masła i cukru (200 g czekolady, 100 g masła i 250 g cukru). Po prostu „la grassa” – gruby brzuch Włoch ?\nTorta tenerina – wilgotne ciasto czekoladowe\nNadzienie do tortelloni było kolejnym punktem programu. Tylko trzy składniki, ale za to jakie! Z regionu Emilia Romagna pochodzi sławny parmezan – parmigiano reggiano. Ricottę rodzina Luisy kupuje w pobliskiej wsi. Tam rolnicy swoje mleczne wyroby sprzedają bezpośrednio i są znani z najlepszej jakości serów. Następnym razem do Bolonii i okolic pojadę samochodem (z przyczepką!), by posmakować i zabrać do domu jak najwięcej specjałów!\nNadzienie do tortelloni domowej roboty\nNasza nowa familia\nZabrałyśmy się za lepienie tortelloni. Nie było łatwo, choć miałam doświadczenie w robieniu uszek. Bardzo dużo się przy tym naśmialiśmy. Następnie z tego samego ciasta robiłyśmy tagliatelle. Przy krojeniu wiele się dowiedziałam – np. że mam tendencję do robienia pappardelle (makaron wstążki szerszy niż tagliatelle) lub taglierini (makaron wstążki cieńszy niż tagliatelle) ?\nNauka gotowania u mammy\nByłam najgorsza w robieniu ciasta na makaron z nas trzech (w domu tą działką zajmuje się mój mąż). Humor mnie jednak nie opuszczał. Chciałam by Luisa mnie adoptowała, ponieważ chętnie i dużo gotuje dla swojego dorosłego syna. Chyba prędzej adoptowałaby moją przyjaciółkę Cornelię, która zrobiła idealne ciasto na pastę. Także w lepieniu tortelloni Conny była najlepsza.\nKropka nad i – wspólna kolacja\nI zanim się obejrzałyśmy nadszeszło zwieńczenie naszych trudów. Razem z Luisą, jej uroczą mamą i synem usiadłyśmy do stołu. Do kolacji Filippo podał wspaniałe regionale białe wino pignoletto. Wszystko smakowało znakomicie. Tortelloni z masłem szałwiowym, później tagliatelle (z kilkoma wyjątkami) z ragù i parmezanem, a na zakończenie ciasto czekoladowe mogłyby być serwowane w najlepszych restauracjach.\nTortelloni z ricottą i szpinakiem\nRagù z tagliatelle\nBabcia nie żałowała sobie dokładek i kiedy zapytałam, jaka jest tajemnica jej witalności i długowieczności, odpowiedziała bez wahania – wino! I tak piliśmy dalej! Każdego dnia piłam dużo lokalnego wina, oczywiście ze względów zdrowotnych… Kiedy spytałam Luisę i Filippo, jak im się udaje utrzymać wagę przy tak dobrym, ale tuczącym jedzeniu, odpowiedzieli zgodnie – sport! I tak postanowiłyśmy ten piękny wieczór zakończyć kilkukilometrowym spacerem do hotelu.\nMille grazie Luisie, jej mamie i Fillipo za cudowną gościnność oraz wielkie Dankscheen dla Cornelii i Doris za ten wspaniały czas razem!


Energetyka: Jeszcze Nord Stream 2 nie zbudowano - GazetaPrawna.pl\n8 maja 2017, 06:43\nPowstanie Nord Stream 2 wydaje się przesądzone, ale Janusz Steinhoff ma nadzieję, że państwa członkowskie UE mimo wszystko nie zaaprobują tego projektu. / ShutterStock\nWalczymy o zastopowanie tego gazociągu, ale dla Komisji Europejskiej im więcej takich nitek, tym lepiej\nPrzyglądamy się rynkowi i analizujemy wszystkie sygnały. Będziemy działać – mówi DGP Małgorzata Cieloch, rzecznik prasowy Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Jej zdaniem jest za wcześnie, by urząd oficjalnie się wypowiedział w kwestii finansowania Nord Stream 2.\nUOKiK już w sierpniu 2016 r. miał wątpliwości, czy działania Gazpromu, który chce układać na dnie Bałtyku drugą nitkę gazociągu łączącego Rosję z Niemcami, są zgodne z prawem europejskim. Wtedy reakcja urzędu antymonopolowego opóźniła o kilka miesięcy prace związane z tym projektem.\nNa pomoc UOKiK w zablokowaniu nowego gazociągu liczy Maciej Woźniak, wiceprezes ds. handlowych PGNiG. Spółka na dniach prześle do Komisji Europejskiej swoje stanowisko w kwestii obietnic Gazpromu, który zobowiązał się nie nadużywać pozycji monopolisty na rynku europejskim. W ocenie PGNiG Rosjanie nie dotrzymują słowa. Mając Nord Stream 2, mogliby według ekspertów zmniejszyć lub wstrzymać transport gazu do Europy biegnącą przez terytorium Polski rurą jamalską.\n– Budowa nowego gazociągu o przepustowości 55 mld m sześc. całkowicie może pozbawić znaczenia Gazociąg Jamalski. Ten projekt nie ma sensu logistycznego ani ekonomicznego, bo moce gazociągów lądowych nie są w pełni wykorzystywane – mówi DGP Janusz Steinhoff, były wicepremier i minister gospodarki w rządzie Jerzego Buzka.\nKoszty budowy Rosjanie szacują na 9,5 mld euro. Pod koniec kwietnia należąca do Gazpromu spółka Nord Stream 2 AG podpisała porozumienie o finansowaniu projektu z francuskim koncernem energetycznym Engie, austriackim koncernem naftowym OMV, brytyjsko-holenderskim Shellem, niemieckim przedsiębiorstwem Uniper oraz niemieckim koncernem chemicznym Wintershall. Zapewne w tym roku każda z tych firm przeznaczy ok. 30 proc. swojego wkładu na rozpoczęcie inwestycji. Umowa zakłada, że gazociąg powstanie do 2019 r.\n– Rosjanie traktują dostawy gazu jako jeden z elementów polityki zagranicznej i nacisków na inne kraje – uważa Steinhoff. Jego zdaniem państwa Europu Środkowej i Wschodniej powinny połączyć siły, by zablokować ten projekt. Podobnego zdania jest Piotr Kasprzak, prezes Hermes Energy Group, drugiej po PGNiG gazowej spółki na naszym rynku.\n– Pytanie tylko, czy to będzie skuteczne – zastanawia się Kasprzak. W jego ocenie Komisja Europejska inaczej rozumie kwestie bezpieczeństwa energetycznego niż Polska. Chce zabezpieczyć dostawy gazu z dwóch głównych kierunków: Rosji i Norwegii. – Patrząc z tej perspektywy, każdy dodatkowy gazociąg jest mile widziany – mówi Kasprzak.\nPrezes Hermes Energy nie uważa też, że Nord Stream 2 bezpośrednio zagraża interesom Polski. – Mamy już pewną niezależność energetyczną dzięki terminalowi LNG w Świnoujściu. Możemy sprowadzać surowiec niemal z całego świata, no i planujemy budowę Baltic Pipe (to wspólna inwestycja Polski i Danii w gazociąg z Norwegii – red.) – mówi. Te posunięcia według niego mają zniwelować ewentualne skutki zaprzestania przez Rosjan tranzytu gazu Jamałem.\nPrzeciwko Nord Stream 2 protestują też kraje Bałtyckie, swoje wątpliwości wyraziła także Dania. Rosja naciska na budowę drugiej odnogi gazociągu bałtyckiego, bo boi się konkurencji taniego LNG ze Stanów Zjednoczonych, który wkrótce może zalać Europę. W połowie czerwca do Polski dotrze pierwszy statek z tym surowcem zza Oceanu Atlantyckiego. PGNiG nie wyklucza kolejnych zakupów.\nPowstanie Nord Stream 2 wydaje się przesądzone, ale Janusz Steinhoff ma nadzieję, że państwa członkowskie UE mimo wszystko nie zaaprobują tego projektu.\nENERGETYKA TRADYCYJNA energetyka TDNDGP DZIENNIK TDNDGP import Gazociąg Nord Stream 2\nPGNiG nie odpuszcza Nord Stream 2, ale blokowanie budowy gazociągu może być trudne\nSzefczovicz: Propozycja mandatu KE ws. Nord Stream 2 w ciągu tygodni KE w najbliższych tygodniach przedstawi propozycję mandatu do negocjacji z Rosjanami...


Wiadomości z 23 kwietnia 2016 roku - Wprost\nTusk i Merkel u uchodźców. "Nikt nie ma prawa pouczać Turcji"\nPrzewodniczący Rady Europejskiej Donald Tusk, wiceszef Komisji Europejskiej Frans Timmermans i kanclerz Niemiec Angela Merkel wspólnie odwiedzili Turcję. Europejska delegacja rozmawiała z premierem Turcji Ahmetem Davutoglu. Politycy...\n23 kwi 201621:51\n- Nie zabiegamy, ani nie tęsknimy, by ta nasza reprezentacja była jakoś sztucznie powiększana - tak Jarosław Sellin z Prawa i Sprawiedliwości skomentował sprawę ewentualnych starań ze strony PiS o przyjęcie do swojego klubu członków...\n23 kwi 201620:57\n30-letni uchodźca podawał się za 17-latka. Został szkolną gwiazdą koszykówki\nKanadyjski Urząd do Spraw Imigracji i Uchodźców ujawnił, że koszykarz Jonathan Nicola, który reprezentował szkołę z Ontario, w rzeczywistości ma 29 lub 30 lat, a nie 17, jak twierdził.\n23 kwi 201620:22\nJak wynika z informacji ujawnionych przez koncern Ałmaz-Antej, nowy system antyrakietowy S-500, który jest opracowywany w Rosji, będzie miał zasięg 600 km. Oznacza to, że może nim zostać objęte całe terytorium Polski.\n23 kwi 201619:39\n23 kwi 201618:52\nZuchwała kradzież na największym lotnisku w Rosji. Zginął silnik samolotu\nNa terenie portu lotniczego Moskwa-Domodiedowo, największego lotniska w Rosji, doszło do zuchwałej kradzieży. Łupem złodziei padł...silnik z samolotu.\n23 kwi 201618:28\nSycylijska mafia zapowiada wojnę z migrantami. Chodzi o wpływy\nWłoska mafia traci wpływy przez kryzys migracyjny. Wraz z tysiącami migrantów, na teren włoskich wysp wkroczyły afrykańskie gangi. Między grupami przestępczymi trwa walka o wpływy.\n23 kwi 201617:44\nMasz telefon na kartę? Operator może go wyłączyć, jeśli nie podasz danych\nZ końcem roku mogą zamilknąć telefony na kartę pre-paid - podaje RMF FM. Właściciele telefonów, którzy nie podadzą operatorom swoich danych, muszą się liczyć z tym, że ich telefon zostanie odłączony.\n23 kwi 201617:06\nKorea Północna znowu strzela. To test przed próbą nuklearną?\nRząd w Seulu poinformował, że w sobotę wojsko Korei Północnej przeprowadziło test rakiety balistycznej. Pocisk został wystrzelony z pokładu łodzi podwodnej - podała agencja Reutera\n23 kwi 201616:17\nPrzedstawiciele Ruchu Narodowego poinformowali podczas konferencji prasowej o zamiarze opuszczenia Ruchu Kukiz'15 i utworzenia własnego koła poselskiego. To m.in. pokłosie ujawnionego w czwartek nagrania, na którym Paweł Kukiz w sposób...\n23 kwi 201615:39\nCzterej terroryści wśród 198 migrantów. Tak zamachowcy przedostają się do Europy\nWśród 198 imigrantów, którzy w październiku ubiegłego roku na jednej łodzi przybyli do greckiej wyspy Leros, ukryło się czterech wysłanników tzw. Państwa Islamskiego - podaje The Washington Post.\n23 kwi 201615:08\nGłuchoniemi walczą o uznanie za mniejszość kulturowo-językową\nJak informuje "Gazeta Polska Codziennie", przedstawiciele Ruchu Społecznego Głuchych i ich Przyjaciół złożyli do marszałka Senatu RP Stanisława Karczewskiego petycję w której postulują, by traktować osoby głuchonieme jako mniejszość...\n23 kwi 201614:35\nProfesor Uniwersytetu w Radźszahi w zachodnim Bangladeszu został zaatakowany maczetą. Zginął na miejscu - podaje BBC.\n23 kwi 201613:36\nJak to możliwe, że partia, której najpotężniejsi przedstawiciele jak Franklin Delano Roosevelt upatrywali przyszłości Ameryki w kapitalizmie społecznym, została omotana przez skrajnych radykałów pokroju Bernie Sandersa, z melancholią...\n23 kwi 201612:36\nObama chwali kanclerz Merkel i przyznaje: Jest moją przyjaciółką\nBarack Obama w wywiadzie dla niemieckiego dziennika "Bild" chwalił kanclerz Angelę Merkel. Prezydent USA podkreślił jej odważne działania w walce z kryzysem imigracyjnym.\n23 kwi 201612:08\nKsiążę George przywitał się z Obamą… w piżamie i szlafroku\nKsiążę William i księżna Kate pozwolili małemu księciu George'owi, mimo późnej pory przywitać się z Barackiem Obamą.\n23 kwi 201610:49\nUstawa antyterrorystyczna. "Powinna być pewna kontrola, tam, gdzie są zawarte wrażliwe dane"\nGenerał policji, twórca CBŚ i były wiceszef MSW gen. Adam Rapacki na antenie RMF FM mówił m.in. o nowej ustawie antyterrorystycznej. – Nie ma panaceum. Sama ustawa nie uchroni przed nieszczęściem – stwierdził.\n23 kwi 201610:10\nMakabryczna zbrodnia w USA. Zginęła 8-osobowa rodzina\nW amerykańskim stanie Ohio w USA w czterech domach znaleziono zwłoki ośmiu osób. Śledczy poinformowali, że ofiary były członkami jednej rodziny.\n23 kwi 2016 9:26\n23 kwi 2016 8:45\n23 kwi 2016 7:44


Klocki kartonowe - Tygrysek w Bee.pl\n> Zabawki > LEGO i inne klocki > Klocki Plastikowe > Pozostałe > Klocki kartonowe - Tygrysek\nKlocki kartonowe - Tygrysek\nZestaw składa się z 10 klocków tekturowych różnej wielkości.Klocki można układać tak, aby stworzyć 4 różne zwierzątka, układać na sobie tworząc wspaniałą piramidkę, lub wkładać jeden w drugi. Klocki są przepięknie wykonane, lekkie - co ułatwia transportowanie ich dzieciom z pokoju do pokoju i...\nZestaw składa się z 10 klocków tekturowych różnej wielkości.\nKlocki można układać tak, aby stworzyć 4 różne zwierzątka, układać na sobie tworząc wspaniałą piramidkę, lub wkładać jeden w drugi. Klocki są przepięknie wykonane, lekkie - co ułatwia transportowanie ich dzieciom z pokoju do pokoju i stanowi atut w przypadku wywrócenia się piramidki.\nKlocki przeznaczone dla dzieci powyżej 18 miesiąca życia.\nSzczegóły - Klocki kartonowe - Tygrysek\nTytuł: Klocki kartonowe Zwierzęta


Cena kukurydzy w USA znów przy tegorocznych szczytach - Puls Biznesu - pb.pl\nopublikowano: 27-01-2021, 10:20\nNowy tydzień na rynku kukurydzy rozpoczął się od dynamicznej zwyżki. Cena tego zboża w Stanach Zjednoczonych pięła się wyraźnie w górę w poniedziałek i wtorek, a dzisiaj rano utrzymuje się powyżej poziomu 5,30 USD za buszel i, tym samym, porusza się w okolicach tegorocznych maksimów.\nStronie popytowej na rynku kukurydzy sprzyja nadal spory popyt na to zboże ze strony Chin. Wczoraj amerykański Departament Rolnictwa (USDA) ogłosił transakcję sprzedaży 1,36 mln ton kukurydzy z USA do Chin. To największa sprzedaż kukurydzy od lipca 2020 r. (kiedy to wyniosła ona aż 1,937 mln ton) oraz piąta największa sprzedaż tego zboża z USA w historii.\nNotowania kukurydzy już od wielu miesięcy są wspierane przede wszystkim doniesieniami o wzmożonym popycie na to zboże ze strony Chin. Państwo Środka w poprzednim roku uzupełniało swoje zapasy zbóż w celu zapewnienia większego bezpieczeństwa żywnościowego wewnątrz kraju.\nSurowce / Cena kukurydzy w USA znów przy tegorocznych szczytach


Akwarela | Wybierz hobby dla siebie\nDodany: 2013-12-17 12:24:24\nJeżeli decydujemy się na zapisanie się do szkoła rysunku trójmiasto, to na pewno mamy konkretne oczekiwania oraz wymagania względem tego miejsca. Każdy, kto idzie do takiej szkoły, albo chce nauczyć się rysunku i podstaw technik plastycznych, albo chce poprawić swoje dotychczasowe umiejętności, albo wręczcie chce podnieść swoje kwalifikacje zawodowe.\nW każdym z tych przypadków, każdy uczestnik kursów w szkoła rysunku trójmiasto ma pewne oczekiwania wobec tej placówki. Część z tych osób będzie na pewno uczyła się techniki, jaką jest akwarela. A na czym dokładnie polega ta technika?\nAkwarela to technika, w której używa się oczywiście farb o tej samej nazwie. Odznacza się ona pewnymi cechami, które poznamy na pewno w szkoła rysunku trójmiasto. Przede wszystkim kolory, jakich się używa, zazwyczaj są jasne, pastelowe. Poza tym, konieczne jest skorzystanie z chłonnego, chropowatego papieru, który z łatwością wchłania wodę. To jest tak istotne ze względu na efekt, jaki się uzyskuje malując akwarele..\nCzym wyróżniają się rysunku akwarelą? Sprawdź tutaj.


RĘKAWICZKI MYSTIC 2020 RASH GLOVE BK S - 8783504046 - oficjalne archiwum Allegro\nKaptury, opaski, rękawice\nKaptury, opaski, rękawiceWszystkie kategorie Dom i ogródDzieckoElektronikaFirmaKolekcje i sztukaKultura i rozrywkaModaMotoryzacjaOgłoszenia i usługiSport i turystykaSupermarketUrodaZdrowie Użytkownicy\nBomyDeskiFały i linki trapezoweMasztyObuwieOdzieżPokrowce i osłonyStatecznikiStopy, palety, przedłużkiTrapezyŻaglePozostałe\nKaptury, opaski, rękawiceKoszulkiPiankiSpodenkiPozostałe\nRĘKAWICZKI MYSTIC 2020 RASH GLOVE BK S (8783504046)\nZakończona o 10:32 dnia 13.07.2020 r.\nKategoria: Kaptury, opaski, rękawice\noferta nr 8783504046\nRękawiczki MYSTIC Rash Glove\nRękawiczki MYSTIC Rash Glove to cienkie letnie rękawiczki wykonane z nylonu połączonego ze spandexem dla lepszej elastyczności. Wnętrze rękawiczki z materiału Amara dla pewnego antypoślizgowego chwytu. Całość zakończona rzepem na nadgarstku dla lepszego dopasowania. Często wybierane do takich sportów wodnych jak windsurfing, kitesurfing, SUP, żeglarstwo...\nMateriały Nylon (80%)\nMateriały Spandex (20%)\nMateriały Amara od wewnętrznej części dla pewnego chytu\nKrótkie, ale delikatnie przedłużone palce dla lepszej ochrony,\nidealne dopasowanie dzięki użytym materiałom,\nrzep na nadgarstku dla jeszcze lepszego dopasowania\nJak dobrać odpowiednie rękawiczki ?\nRękawiczki to nieodzowny element ubioru każdego windsurfera i kitesurfera. Chronią one nas przed zimnem oraz zapobiegają odciskom po wielu godzinach spędzonych na wodzie.\nKażdy kto pływał jesienią lub wiosną wie, że dłonie to część ciała która wychładza się jako pierwsza. Kiedy doprowadzimy do lekkich odmrożeń palce tracą czucie i zaczynają mrowić – nie polecamy nikomu tego uczucia! Zadbaj o swoje dłonie i pływaj w dobrze dobranych rękawiczkach.\nRękawiczki dzielimy na takie które dają nam ciepło czyli wykonane są z neoprenu i takie które mają za zadanie ochronę naszych dłoni przed odciskami.\nRękawiczki powinny jak najlepiej przylegać do naszych dłoni ale zarazem dawać swobodę poruszania.\nJeśli pływasz latem polecamy rękawiczki materiałowe, wykonane np. z Amary.\nOd 10 do 15 stopni zalecamy rękawiczki neoprenowe 1-3mm\nPoniżej 10 stopni Celsjusza wybierz grubość 3-5mm\nNa zimowe pływanie 5-7mm\nJeśli pływasz na windsurfingu szczególnie polecamy rękawiczki dwu palczaste z wyciętą dziurą – np. model Ascan Polar.


Miller w Iraku\nLeszek Miller będzie pierwszym zagranicznym szefem rządu, który przyjedzie do Iraku po zakończeniu działań wojennych. Polski premier ma się tam pojawić 8 listopada. Podczas kilkugodzinnej wizyty odwiedzi m.in. bazę polskich żołnierzy pod Babilonem. Podczas tej samej podróży Miller będzie gościł również w Kuwejcie, Jordanii i Arabii Saudyjskiej. Ze względów bezpieczeństwa szczegóły wizyty szefa polskiego rządu w Iraku objęte są ścisłą tajemnicą.\nDługosz & Jędruch sp. z o.o.\nCo łączy aferzystę Józefa Jędrucha z byłym baronem SLD w Świętokrzyskiem Henrykiem Długoszem, zamieszanym w tzw. aferę starachowicką? Okazuje się, że w latach 1998-2001 szef Konsorcjum Finansowo-Inwestycyjnego Colloseum, podejrzany o wyłudzenie 400 mln złotych i czekający w Izraelu na ekstradycję do Polski, był asystentem Henryka Długosza. Poseł Długosz wyraźnie nie ma szczęścia w doborze znajomych: Jędruch musiał uciekać z Polski przed prokuratorem, zaś Andrzej Jagiełło, któremu opowiedział o zasadzce na świętokrzyskich gangsterów, zaraz ich ostrzegł. Czy ktoś, kto tak kiepsko zna się na ludziach, powinien się zajmować polityką?\t(VK)\nPresley wiecznie bogaty\nPo raz trzeci z rzędu Elvis Presley okazał się najlepiej opłacaną nieżyjącą gwiazdą show-biznesu. Według magazynu "Forbes", król rock and rolla (a właściwie jego spadkobiercy) w ubiegłym roku zarobił około 40 mln USD.\n1.\tElvis Presley, muzyk 40 mln USD\n2. Charles Schulz, autor komiksu "Fistaszki" 32 mln USD\n3. J.R.R. Tolkien, pisarz 22 mln USD\n4. John Lennon, muzyk 19 mln USD\n5. George Harrison, muzyk 16 mln USD\n6. Theodor "Dr Seuss" Geisel, autor książek dla dzieci 16 mln USD\n7. Dale Earnhardt, kierowca rajdowy 15 mln USD\n8. Tupac Shakur, raper 12 mln USD\n9. Bob Marley, muzyk 9 mln USD\n10. Marilyn Monroe, aktorka 8 mln USD\nGenerał Karol Świerczewski jest odpowiedzialny za mordowanie żołnierzy Armii Krajowej i 2. Armii Wojska Polskiego. Instytut Pamięci Narodowej rozpoczął ekshumację zwłok żołnierzy, którzy zimą 1945 r. zostali rozstrzelani w Kąkolewnicy (województwo lubelskie). To druga - po Jedwabnem - ekshumacja przeprowadzana przez IPN. W lipcu 1944 r. w Kąkolewnicy stanął sztab marszałka Konstantego Rokossowskiego. Wkrótce dołączył do niego sztab 2. Armii Wojska Polskiego z generałem Świerczewskim. Mieszkańców wsi wysiedlono, a piwnice i ziemianki zapełniono żołnierzami AK oraz dezerterami z LWP, często wcielanymi do wojska na siłę. Na przełomie lat 1944 i 1945 sąd wojskowy skazał na śmierć kilkuset więzionych. Liczba ofiar nie jest dokładnie znana, bowiem część zamordowano bez wyroku. Żołnierzy rozstrzeliwano m.in. w pobliskim lesie zwanym przez mieszkańców Uroczyskiem Baran. Przez dziesięciolecia zbrodnia pozostawała tajemnicą, choć już pod koniec lat 70. na uroczysku walały się ludzkie kości. - Podczas śledztwa jeden z rozmówców wskazał osobę, która zna kulisy tej zbrodni. Przestraszony świadek wszystkiemu jednak zaprzeczył. Nie pomogła nawet konfrontacja - mówi "Wprost" Leszek Furman, prokurator lubelskiego IPN. Śledztwo IPN najprawdopodobniej nie zakończy się postawieniem zarzutów, bowiem ostatnia osoba podejrzewana o związek ze zbrodnią zmarła w 1995 r.\t(WS)\nMariusz Czerkawski (zwany w USA Mariem) stał się jedną z największych gwiazd hokejowej ligi NHL, w której grają najlepsi zawodnicy na świecie. Polak występujący w drużynie New York Islanders utrzymuje się w pierwszej trójce najlepszych strzelców ligi. Bramki zdobywa prawie w każdym meczu. Czerkawski przeżywa niespodziewany renesans formy. W ubiegłym roku miał kontrakt z zespołem Montreal Canadiens. Szefowie kanadyjskiego teamu, niezadowoleni z formy Polaka, "zesłali" go jednak do filialnej drużyny Hamilton Buldogs, grającej w podrzędnej lidze AHL.\nGolonka na Wigilię?\nSzynka zamiast karpia, boczek zamiast klusek z makiem, bigos zamiast kapusty z grzybami. Tak może wyglądać tegoroczna Wigilia w naszych domach. 30 listopada w polskich kościołach zostanie odczytany list pasterski Episkopatu Polski na temat przykazań kościelnych. List oznacza rewolucję w tradycji obchodzenia głównych świąt, m.in. znosi post podczas wieczerzy wigilijnej. Biskupi zastrzegają jednak, że nie namawiają Polaków do zmiany wigilijnego menu. Stanisław Tym i Sylwester Chęciński przewidzieli to już dwanaście lat temu. W ich filmie "Rozmowy kontrolowane" ubecy i milicjanci odkrywają, że Wigilię obchodzi się przed świętami Bożego Narodzenia i że na wigilijną wieczerzę podaje się tradycyjną golonkę. (PR)\nStare, dobre, polskie\nPolscy ratownicy ugasili pożar kopalni, z którym nie mogli sobie poradzić specjaliści z USA. Amerykanów zaskoczyło to, że Polacy użyli do gaszenia agregatu liczącego sobie aż 30 lat. Akcja ratownicza w kopalni Peancle (zachodnia Wirginia) trwała prawie miesiąc. Ratownicy z Centralnej Stacji Ratownictwa Górniczego właśnie wróciła do kraju. - Nasz stary agregat okazał się tak wydajny i skuteczny, że Amerykanie postanowili go kupić - powiedział dyrektor techniczny CSRG Stanisław Parol.


Ulgi w usłudze Twój e-PIT - Twój-e-pit.pl\ntwój-e-pit.pl\tNapisano Marzec 2, 2019\nW usłudze Twój e-PIT, rozliczając PIT-37 i/lub PIT-38 możesz skorzystać z ulg i odliczeń. Podczas akceptacji deklaracji, która została przygotowana wcześniej należy skontrolować wszystkie wyliczenia, a w następnym kroku zaznaczyć odpowiednie ulgi. Warto zwrócić uwagę, czy na pewno usługa Twój e-PIT uwzględniła wszystko poprawnie.\nJakie ulgi pozwala uwzględnić Twój e-PIT?\nNależy pamiętać, że część ulg musimy wyliczyć samodzielnie i wprowadzić je do kreatora Twój e-PIT. Jeżeli korzystaliśmy z ulgi prorodzinnej w poprzednich latach podatkowych i w dalszym ciągu ona nam przysługuje, warto sprawdzić czy na pewno została wliczona w nasze zeznanie oraz czy uwzględnione zostały wszystkie dzieci.\nDo kiedy należy wypełnić deklarację?\nPomimo faktu, że Twój e-PIT jest przedstawiana jako usługa, która pozwala rozliczyć podatek za podatnika, to jeżeli chcemy skorzystać z ulg musimy zrobić to sami. Termin na złożenie deklaracji mija 30 kwietnia 2019 roku. Warto pamiętać, że program ma też swoje ograniczenia, dlatego lepszym rozwiązaniem jest złożenie deklaracji wcześniej. Jeżeli nie dopiszemy odpowiednich ulg w usłudze Twój e-PIT do 30 kwietnia, nasza deklaracja zostanie automatycznie złożona i nie będziemy mogli już ich dopisać.\nPoprzedni wpisDlaczego rozliczyć podatek online z Twój e-PIT?\nNastępny wpisJak działa Twój e-PIT?\ntwój-e-pit.pl Marzec 3, 2019\ntwój-e-pit.pl Wrzesień 5, 2019\ntwój-e-pit.pl Sierpień 29, 2019


Kurs franka szwajcarskiego w ciągu jednego dnia wzrósł z 3,54 zł do ponad 4,30 zł. W rezultacie rata kredytu w tej walucie wzrośnie o ponad 20%. Oznacza to, że jeśli ktoś przed miesiącem płacił 1500 zł to teraz rata wyniesie ok. 1800 zł. Wielu kredytobiorców zastanawia się co w tej sytuacji zrobić. Expander radzi, jakie kroki podjąć, aby zniwelować wpływ uwolnienia kursu CHF na długofalową spłatę kredytu hipotecznego .\nŻarówka Marketing, Jarosław Sadowski Główny Analityk Expander Advisors;


1 mgr Iwona Rzańska nauczyciel mianowany Szkoła Podstawowa nr 3 w Rogoźnie Scenariusz zajęć zintegrowanych Dzień aktywności klasa II Blok tematyczny: Dbamy o bezpieczeństwo własne i innych. Temat dnia: Poznajemy grzyby. Czas trwania: 225 minut Cele ogólne: rozwijanie umiejętności poprawnego wypowiadania się, rozwijanie wyobraźni oraz myślenia przyczynowo-skutkowego, poznanie pospolitych grzybów jadalnych, niejadalnych i trujących oraz sposobu ich rozpoznawania, poznanie objawów zatruć grzybami i sposobu udzielania pierwszej pomocy, doskonalenie umiejętności pisania z pamięci, wdrażanie do odpowiedzialności za bezpieczeństwo własne i innych, kształtowanie odpowiedzialności za naturalne środowisko, rozwijanie umiejętności odgrywania ról, doskonalenie umiejętności dodawania i odejmowania wewnątrz drugiej dziesiątki, doskonalenie umiejętności analizowania tabeli. Cele szczegółowe: Uczeń: wygłosi z pamięci alfabet, uporządkuje imiona rówieśników w kolejności alfabetycznej wg pierwszej litery, wypowie się w kilku zdaniach na temat zasad bezpieczeństwa dotyczących zbierania, przechowywania i spożywania grzybów, wytłumaczy jak postąpić w przypadku zatrucia grzybami, nazwie pospolite grzyby jadalne i trujące, rozpozna po 3 pospolite grzyby jadalne i trujące, odegra przydzieloną rolę w scence sytuacyjnej, zaśpiewa piosenki pt. Rudy rydz i Biedroneczki są w kropeczki, odpowie na pytanie Dlaczego, nie należy niszczyć grzybów niejadalnych i trujących?,\n2 uporządkuje rozsypankę zdaniową, poprawnie przepisze zdania powstałe z rozsypanki wyrazowej, odgadnie zagadkę, zaprojektuje strój dla grzybiarza, rozpozna znaki drogowe omawiane na lekcji, wygłosi zasady prawidłowego przechodzenia przez jezdnię, ułoży działanie do zadania z treścią, rozwiąże zadanie z treścią, uzupełni tabelkę, odczyta dane z tabelki i uzupełni luki w zdaniach, praktycznie zastosuje zdobyte umiejętności. Metody: słowna ( pogadanka wstępna, podsumowująca), oglądowa ( pokaz, obserwacja), praktycznego działania ( odgrywanie ról, wyszukiwanie wskazanych okazów grzybów w przewodnikach i atlasach czytanie i analiza informacji, segregowanie naturalnych okazów grzybów, przechodzenie przez jezdnię, marsz drogą bez chodnika). Formy pracy: zbiorowa jednolita, indywidualna jednolita i zróżnicowana, grupowa jednolita i zróżnicowana. Środki dydaktyczne: naturalne okazy grzybów jadalnych, niejadalnych i trujących, plansze z grzybami, atlasy grzybów i przewodniki grzybiarza, rekwizyty potrzebne do odgrywania ról kaseta dźwiękowa z nagraniem piosenki Rudy rydz i odgłosami lasu, znaki drogowe ( uwaga piesi, przejście dla pieszych, uwaga sygnalizacja świetlna), sygnalizacja świetlna, rozsypanka zdaniowa o zasadach przechodzenia przez jezdnię, rozsypanki wyrazowe ( hasła związane z bezpieczeństwem zbierania, przechowy-\n3 wania i spożywania grzybów oraz udzielania pierwszej pomocy), karty pracy ucznia, zagadka. PRZEBIEG ZAJĘĆ Powtórzenie i utrwalenie alfabetu zbiorowe wygłoszenie z pamięci. Uporządkowanie w kolejności alfabetycznej( według pierwszej litery alfabetu) wybranych imion dzieci z klasy ( na tablicy). Wielka litera w pisowni imion. Wysłuchanie odgłosów lasu ( kaseta dźwiękowa) - Z jakim miejscem kojarzą wam się usłyszane odgłosy? - Dlaczego lubimy spacerować po lesie? - Jak należy zachowywać się w lesie? Zbiorowe odczytanie tematu dnia: Poznajemy grzyby.( na odwrocie kartek z ułożonymi imionami dzieci). Rozmowa kierowana: - W jakim celu ludzie zbierają grzyby? - Do jakich potraw mama dodaje grzyby? - Z jakich części składa się grzyb? Naturalny okaz prezentacja ( grzybnia, trzon, kapelusz). - Jak prawidłowo należy zbierać grzyby? ( delikatnie wykręcamy z podłoża i przydeptujemy grzybnię- ochrona środowiska). - Dlaczego nie należy niszczyć grzybów niejadalnych i trujących?( pokarm dla sarn, jeleni, dzików, wiewiórek, ślimaków, owadów). - W jaki sprzęt wyposażony jest prawdziwy grzybiarz?( wiklinowy koszyk). - Czy można zbierać grzyby do torby foliowej? - Jak należy się ubrać na grzybobranie?( kalosze, długie spodnie, bluza z długim rękawem, czapeczka - (ochrona przed kleszczami). Projektowanie stroju dla grzybiarza praca w grupach: - Pierwsza, druga i trzecia grupa projekt na ładną, słoneczną pogodę. - Czwarta, piąta i szósta grupa projekt na deszczową pogodę. Wystawka prac plastycznych lider grupy prezentuje i omawia wykonany projekt.\n4 Pogadanka na temat zasad poruszania się po drogach publicznych utrwalenie znaków drogowych ( uwaga piesi, przejście dla pieszych, uwaga sygnalizacja świetlna), przypomnienie zasady poruszania się po drogach bez chodnika. Indywidualne porządkowanie rozsypanki zdaniowej o zasadach przechodzenia przez jezdnię. Rozsypanka: 1. Zatrzymaj się przed jezdnią. 2. Spójrz w lewo. 3. Spójrz w prawo. 4. Jeszcze raz w lewo. 5. Jezdnia wolna idziemy. 6. W połowie jezdni spójrz w prawo. Wyjście z sali ćwiczenia praktyczne na przejściu dla pieszych z sygnalizacją świetlną i bez sygnalizacji. Powrót do sali. Śpiew piosenki pt. Rudy rydz ( zwrotki - grupa uczniów, refren - cała klasa). Pokaz naturalnych okazów pospolitych grzybów jadalnych naturalne okazy dla każdej grupy uczniów ( porównanie z planszą grzybów zawieszoną na tablicy, yszukiwanie danego grzyba w przewodnikach i atlasach grzybów, odczytanie informacji praca w grupach). Zagadka głośno czyta chętny uczeń. Berecik czerwony ma białe kropeczki. Nie chcą go brać dzieci ani wiewióreczki. Ale mech zielony gwarzy patrzcie jak mi z nim do twarzy! ( muchomor) Śpiew piosenki pt. Biedroneczki są w kropeczki ( wybrani uczniowie indywidualnie - zwrotki, cała klasa refren ) piosenka o muchomorze. Pokaz naturalnych okazów pospolitych grzybów niejadalnych i trujących naturalne okazy dla każdej grupy uczniów ( porównanie z planszą zawieszoną na tablicy, wyszukiwanie danego grzyba w przewodnikach i atlasach grzybów, odczy- w\n5 tanie ważnych informacji praca w grupach).zwrócenie szczególnej uwagi na Muchomora sromotnikowego, porównanie go z Czubajką kanią ( grzyby często mylone!!!). Porównywanie najczęściej mylonych ze sobą grzybów: 1. Borowik szlachetny mylony z Goryczakiem żółciowym ( Szatanem). 2. Pieprznik jadalny ( Kurka) mylony z Lisówką ( Fałszywą kurką). 3. Gąska zielonka mylona z Gąską siarkową, zielonożółtą i Muchomorem zielonawym, czyli sromotnikowym. 4. Mleczaj rydz mylony z Mleczajem wełnianką ( Fałszywym rydzem). Mycie rąk kontakt z różnymi grzybami! Scenka sytuacyjna wybrani uczniowie ( chętni ) odgrywają przydzielone role. Przydział ról losowanie kartoników : - Jasiu uczeń klasy II, - mama Jasia, - Kasia koleżanka z klasy, - rodzice Kasi, - lekarz. ( Mama - idzie do lasu, zbiera grzyby, wraca do domu, gotuje zupę grzybową, zjada ją i po pewnym czasie zaczyna się źle czuć. Jasiu wraca ze szkoły, zjada zupę, po chwili źle się czuje ma zawroty głowy, nudności, boli go brzuch. Kasia odwiedza Jasia. Widząc stan Jasia i jego mamy dzwoni do swoich rodziców i prosi o pomoc. Rodzice Kasi wzywają karetkę pogotowia. Po chwili lekarz zabiera Jasia i jego mamę do szpitala). Pogadanka na temat objawów zatruć grzybami i pierwszej pomocy. Zmuś się do wymiotów i zgłoś się do lekarza!!! Indywidualne rozwiązywanie zadań zadania z treścią ( karta pracy nr1- zał.1) uzupełnianie i analiza tabelki, uzupełnianie luk w zdaniach ( karta pracy nr 2 dla uczniów zdolnych zał.2) Utrwalenie i podsumowanie wiadomości ułożenie rozsypanki wyrazowej ( praca w grupach, każda grupa układa inne zdanie i nakleja na pasek papieru). 1. Zbieraj tylko te grzyby, które dobrze znasz! 2. Grzyby delikatnie wykręcaj z podłoża! 3. Zbieraj grzyby do wiklinowego koszyka!\n6 4. Nigdy nie wkładaj grzybów do foliówki! 5. Nigdy nie jedz surowych grzybów! 6. Gdy źle się czujesz, zwymiotuj i zgłoś się do lekarza! Umieszczenie ułożonych zdań na tablicy - zbiorowe, głośne odczytanie zdań. Poprawne przepisanie zdań do zeszytu ( zdania rozkazujące). Ewaluacja zajęć: Na tablicy nauczyciel umieszcza dużą ilustrację Muchomora czerwonego. - Jeśli uważasz, że dużo się nauczyłeś na dzisiejszych zajęciach, narysuj muchomorkowi kropkę na kapeluszu. - Jeśli uważasz, że na dzisiejszych zajęciach nauczyłeś się niewiele, narysuj kropkę przy grzybni. Zadanie domowe: Dowiedz się ( z poradnika lub atlasu grzybów) jakie grzyby są w Polsce pod ochroną i nie wolno ich zbierać.\n7 Kolejny dzień aktywności klasa II Temat dnia: Wycieczka do lasu. ( Praktyczne zastosowanie zdobytych wiadomości na temat grzybów). Załączniki; - karta pracy ucznia nr 1 - karta pracy ucznia nr 2 Karta pracy nr 1 Załącznik 1 1. Połącz wyrazy w ramkach z odpowiednią częścią rysunku. trzon grzybnia kapelusz 2. Tomek przyniósł z lasu 12 rydzów i 4 borowiki. Ile grzybów przyniósł Tomek? Ułóż działanie i oblicz. Odp.:...\n8 3. Małgosia znalazła 20 grzybów. Mama powiedziała jej, że 7 z nich, to grzyby trujące. Ile grzybów jadalnych przyniosła Małgosia? Ułóż działanie i oblicz. Odp.:... Karta pracy nr 2 Załącznik 2 Dzieci poszły do lasu na grzyby. Ania znalazła 3 borowiki i 14 maślaków. Ola zebrała 16 koźlarzy. Filip przyniósł z lasu 2 borowiki i 16 rydzów. Oktawian znalazł 13 borowików. Uzupełnij tabelkę. Wpisz liczbę znalezionych grzybów. Borowiki Ania Ola Filip Oktawian Koźlarze Maślaki Rydze\n9 Dokończ zdania: Najwięcej grzybów znalazł(a)... Najmniej grzybów znalazł(a)... Dzieci znalazły najwięcej ( jakich grzybów?)... Dzieci znalazły po tyle samo ( jakich grzybów?)... i.... Dzieci znalazły najmniej( jakich grzybów?)...


JD6330 TLS 2012 BIERZE OLEJ - John Deere 6x30-8x30 - Agrofoto.pl Forum Rolnicze i Galeria Rolnicza\nJD6330 TLS 2012 BIERZE OLEJ\nPrzez mariusz197, Grudzień 12, 2012 w John Deere 6x30-8x30\nJestem posiadaczem 6330 tls zakupionego tego roku,olej zostal wymieniony przez serwis przy 100 godzinach teraz mam 430 i musialem dolac 1,5litra oleju do silnika,czy to normalne taki pobor oleju\nSprawdzałeś po wymianie serwisu jaki był stan ?\nBlisko max a teraz bylo minimum\nIle tam wchodzi tego oleju? rozumiem że ciągnik nowy, moim zdaniem norma u mnie w silniku deutz też od wymiany do wymiany potrafił 2 litry łyknąć zauwazyłem że nasila się to podczas prac na wolnych obr i obciążeniu np w prasie przy otwieraniu klapy czy innych d*perelach z ładowaczem, unormowało się po 1 tyś mtg, zmieniłem olej na fuchs i przestało ubywać więc spróbuj z innym olejem a jaki teraz masz zalany?\nTo normalne ze bierze olej. Znajomy ma 6230 , silnik konsumuje ok 1-2l/ 100h\nOlej to jest John Deere PLUS-50\nPozatym przy mrozie okolo -10 bioroc kiszonke turem, tur JD633 podnosi strasznie powoli i co chwile slychac jakies dziwne odglosy pompy a biore okolo600kg a tur ma udzwig 1800kg,dopiero teraz przy ujemnych temperaturach to zaczelo byc slychac,przy moim starym zetorze nic takiego sie niedzialo,podnosil wolniej ale pompy niebylo slychac,czy pompa sie rozlatuje?\nRozgrzej ciągnik najpierw trochę. Pompa wyje bo ma gęsty olej i ciężko jej.\nJD 6330 jest trochę inną konstrukcją niż stary zetor, nie sądzisz ? Pytanie, czy używając hydrauliki na mrozie rozgrzewasz olej po przez włączenie wałka co by sobie pochodził i się trochę olej rozgrzał. Jeśli nie to to syczenie będzie spowodowane gęstym olejem, i chyba odgłos ten dobiega z zaworu przeciążeniowego.\nCo do ubywającego oleju, zwracaj szczególną uwagę na to.\no do tego wuja ma jd 6830 i tez bierze olej serwis mowił zetak musi być\nciekawe jest to co piszecie,\n11 letni ciągnik w roku robi się ok 400h i nie bierze nic, a nowsze silniki i już biorą\nKażdy silnik ma jakąś norme zużycia oleju.\nna pewno nie bierze nic>? może sobie ropą uzupełnia hehe, a tak poważnie to wiele zależy od samego oleju i sposobu pracy, u mnie w lambo od ostatniej wymiany po 150 mtg nie bierze nic a wcześniej dolał bym już około 0,5l wcześniej jeździłem na akros turbo 15w40 teraz fuchs agrifarm mot 15w40 po zmianie oleju od razu zauważyłem że silnik "ładniej" pracuje jakby się wyciszył, może ten olej jd 50 coś tam to też nie to, a może sam sposób pracy, w mf 255 silnik prawie nie brał oleju a od kiedy codziennie pracuje z turem po 30 min to dość ostro zaczeło ubywać a i tak jest podgrzewany grzałką przed odpaleniem, więc raczej nie ma się czym martwić\nferdek - nie wiem, może sobie dobiera, grunt ze na bagnecie jest jak ma być, a z komina nie idzie olej.\nOstatnio jeden magik pokazywał mi jak to sprawdzić - kazał przyłożyć chustkę higieniczną do komina i zobaczyć czy coś na niej będzie.\nCo mnie zaskoczyło - było czysto.\nA co do oleju to nawet nie pamietam jakie ma parametry, brat pojechał do serwisu, powiedział 20l oleju do ciągnika to mu nalali do kanistra i już.\nPowiem tak, często jest że ciągniki John Deere serii 6 biorą olej właśnie w granicach 1-2l/100h, nasz 6920 ma to samo, ale myślę że ten typ tak ma.\nheh przerabiałem temat z samochodem i naczytałem się na rożnych forach, wnioski jakie można wyciągnąć to raczej tak jak piszecie ten typ tak ma cylindry nie są idealnie gładkie żeby były lepiej smarowane musi zostawać minimalna warstewka oleju który się spala, do tego konstrukcje silnika to coraz krótsze tłoki żeby zminimalizować opory, a współczesne oleje chyba po coś są o niskiej zawartości siarki i popiołów, bo gdyby silniki miałyby mieć znikomy pobór oleju to nie było by potrzeby tworzenia takich oleji\nWszystkie ciągniki biorą olej nowoczesne tym bardziej ponieważ podczas odpalenia pierścienie zgarniające nie są dobrze ułożone a przy stosowaniu olejów o wysokiej lepkości i niskiej temperaturze te zjawisko bardziej się nasila. wiec im częściej odpalacie ciągniki to więcej oleju potrzebują.\nA jeśli chodzi o silniki jd to pobór oleju uspokaja się po jakiś 600-700h pracy wiem bo mam 6330 5080r 6830(na dotarciu) i oba brały ojej teraz to się już uspokoiło ale 6330 łyknął 2 litry do pierwszego przeglądu.\nkażdy diesel pobiera olej z paliwem starsze silniki tego nie jestesmy w stanie zauważyć ale 300-400 ml na 1000 l paliwa to normalne. W nowszych silnikach te wartości są większe np. w autach 1l/1000km jest dopuszczalne. Szczególnie wzrost zużycia oleju zauważyłem od momentu wporwadzenia CR\nDziwne bo mam ładowarkę JCB na CR i wciąż jest taki sam stan oleju w silniku.\nczy napisałem że każdy silnik z CR bierze olej ?\nSorki zrozumiałem że we wszystkich markach.\nTo kupcie sobie Landini, a nie wynalazki\nPost nie związany z tematem i bez uzasadnienia\ntwierdzisz że JD to wynalazek? jeśli tak to czym jest Landini które robi 1/10 tego co JD albo i 1/20 w liczbie maszyn


Co musisz wiedzieć o operacjach plastycznych? - http://w.rybnik.pl/\nO domach opieki słów kilkaCoraz więcej paneli słonecznych w PolsceAkcesoria ciążowe i artykuły dziecięce- krótki wpisCo robić, kiedy dziecko jest znacznie niższe od rówieśników?Co musisz wiedzieć o weterynarzachNiemowlak. Pierwsze zakupy mamy Gdzie do dentysty w Zabrzu?Stomatologia Zabrze Repair your car well? Potrzebny w wielu branżach i przy wielu remontach - podnośnik.Polacy pracują za granicąOrientalne sposoby na urodę Printers tailored to the demand Jak w 2020 szkolić z bhp we Wrocławiu na sto procent!Stomatologia ZabrzeDekoracje ścienneKorzystać z paneli słonecznych? Tak!Gdzie stosuje się wentylację mechaniczną?Czy wiesz jak przejść szkolenie z bhp żeby później tego nie żałować?Nowe dane jak zainwestować w fotowoltaikęImplanty zębowe BytomGdzie pozycjonować stronę? In 2020 you can buy us auto parts well, but in 10 years too? Skrótowo o prawnikachImplantologia zabrzeMagnificent Polish palaces and where to find themLepsze metody jak szkolić z bhp w GorzowieKilak słów o tłumaczach i biurach tłumaczeńOgólnie o panelach fotowoltaicznychJak lekarze stomatologii diagnozą ból zęba?


Puzzle Kula Psi Patrol 1Y36P1 | Sklep 5.10.15\nPuzzle Kula Psi Patrol 1Y36P1\nPuzzle Kula Psi Patrol\nNiesamowicie efektowne, kuliste, trójwymiarowe puzzle niemieckiego producenta Ravensburger przedstawiają bohaterów uwielbianego przez dzieci serialu animowanego, Psi Patrol. Serial opowiada o przygodach siedmiu szczeniąt, którym przewodzi dziesięcioletni chłopiec, Ryder. Razem tworzą drużynę o nazwie Psi Patrol.\nUkładanka składa się z 72 świetnie do siebie pasujących elementów, tworząc wspólnie 13 centymetrową kulę. Po ułożeniu kula może służyć jako ciekawa ozdoba pokoju. Metoda Easy Click zapewnia łatwe połączenie puzzli.