Historya Stanów Zjednoczonych. T. 2 z dopełnieniami, Okres drugi - [wybijanie się na niepodległość (1763-1782)] [Edouard Lefebvre de Laboulaye] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE\n00525 015956 16944579 na godz. na dobę w sumie\nHISTORYA STANÓW ZJEDNOCZONYCH przez Edwarda Labonlaye'a Członka instyt. Senatora Rzeczypos. francuzkiej. Przekład z wydania czwartego. Okres Drugi. Tom II. z dopełnieniami Warszawa. 1876. Дозволено Цензурою Варшава, 12 Сентабря 1876 года. Warszawa – Druk S. Orgelbranda Synów, ulica Bednarska Nr 20.\nOKRES DRUGI. WYBIJANIE SIĘ NA NIEPODLEGŁOŚĆ. (1763 – 1782).\nWYPADKI, KTÓRE POPRZEDZIŁY I SPOWODOWAŁY WYBUCH.\nROZDZIAŁ I. CZYNNIKI REWOLUCYI. Długie przygotowywanie się przewrotu z roku 1776 r. – Rewolucya angielska 1688 r. doniosłość jej, a próżność narodowa Francuzów. Stan osad i przewodnia idea polityczna od r. 1689. – Ustosunkowanie się kościoła anglikańskiego do życia ogólnego, na północy – na południu. Swoboda kościołów, ich republikanizm wewnętrzny. – Znaczenie prawoznawstwa. – Polityczne wyznanie wiary Amerykanina – Pojęcie o rządzie. – Własność ziemska, wpływ jej na porządek polityczny, a tego znowu porządku na rozwój ducha niepodległości. – Wczesne poczucie odrębności od kraju macierzystego. – Townshend i Barre w parlamencie angielskim. Dzień czwarty lipca 1776 roku, chwilę podniesienia sztandaru niepodległości, nazywają pospolicie początkiem rewolucyi amerykańskiej. W tym dniu rzeczywiście osady Północnej Ameryki zerwały wszelką spójnię z metropolią i wypowiedziały jej walkę. Lecz do tego rodzaju ostateczności, jak ujęcie oręża, ludy dążą stopniowo. Każdy przewrot gwałtowny bywa wynikiem całego szeregu przyczyn: źródło jego częstokroć nader odległe, i zadaniem właśnie historyi jest badanie przyczyn, wykrywanie źródeł, jeżeli chcemy należycie rozumieć wypadki dziejowe. Rewolucya angielska z r. 1688, była potworną zagadką dla Bossueta, który protestantyzm uważał jedynie jako chorobliwa zboczenie umysłu; wielka rewolucya francuzka również stanie się nierozwikłaną tajemnicą dla nieobeznanego z rozwojem pojęć za… dni Ludwika XV: a wojna domowa, która wstrząsała przed niewielu laty Stanami Zjednoczonemi, mienić może swój początek znacznie wcześniejszym od epoki prezydentury Lincolna. Burza ta zapowiadała się już przed trzydziestu laty; każdy spostrzegawczy umysł łatwo ją mógł przepowiedzieć. Channing, Parker i inni nieustannie głosili w Ameryce, iż niewolnictwo jest trucizną toczącą organizm państwowy. Głos ich przebrzmiał bez następstw; nie słuchano owych rozsądnych nawoływań. Mężowie stanu, politycy powszeczasy bywali krótkowidzącymi, byli zwykle ludźmi wyłącznie chwili obecnej; widzą oni tylko dobę dzisiejszą, upędzają się za drobnemi środkami i starają się niemi zabliźniać głębokie rany społeczne, schlebiając namiętnościom, zawierając sojusze ze sprawami niecnemi, zapracowując w ten sposób na wielkie imię mądrych statystów, jeżeli uda im się zejść ze świata przed katastrofą; gdy tymczasem ich następcy otrzymują w spadku wszystkie klęski i trwogi rewolucyi. Tak się rzecz miała i z rewolucyą 1776 r., a również i z wojną domową 1861: jedna i druga były przewidzianemi na lat trzydzieści. Zrzeczenie się Kanady, w r. 1763, dokonane przez Francyę, przyśpieszyło wprawdzie nieco odpadnięcie osad zaatlantyckich, lecz prędzej lub później musiałoby to nastąpić wobec polityki angielskiej i wzrostu kolonii. Garstka wychodźców może uznać zwierzchnictwo metropolii, ale trzech-milionowe społeczeństwo niełacno się poddaje kierunkowi rządu, który rezyduje daleko i wyzyskuje je: społeczeństwo takie nie znosi administracyi krępującej rozwój materyalny i wolność. Prawda ta, dzięki przebytym doświadczeniom, nie jest już obcą dla Anglii. W Indyach rządzi się Anglia militarnie; warunki klimatyczne i religia uczyniły tameczne społeczeństwo zniewieściałem, odjęły mu hart ducha – przewaga militaryzmu stała się tam przeto poniekąd koniecznością; gdy tymczasem Kanada, Przylądek Dobrej Nadziei. Australia posiadają autonomię: ich spójnia z metropolią przynosi korzyść zobopólną, – wszelkie odcienia zależności tam zniknęły, i osady są jedynie członkami wielkiej rzeszy federacyjnej, której granice mogą się z czasem rozszerzyć do nieskończoności. Tego rodzaju ustrój państwowy zaliczamy do okryć nowożytnej polityki, do zdobyczy cywilizacyi. Cześć przeto Anglii, która jedna tylko zrozumiała, iż sprawiedliwość tworzy trwalsze ogniwa sojuszu niż siła, iż więzy równouprawnienia, wspólność interesów i wzajemne zaufanie najłatwiej kojarzą rozproszone i oddzielone morzami ludy. W tem właśnie zawiera się cała tajemnica morskiej potęgi Anglii, tajemnica niedość jeszcze zbadana przez Francyę, która dotąd stara się sama sprawować rządy Algieru i po tylu próbach chybionych nie zdołała zrozumieć, iż wolność stanowi główną dźwignię rozwoju osad. Przypatrzmy się teraz jakim był stan kolonij amerykańskich w przededniu zajęcia Kanady, około połowy ośmnastego wieku. Pierwsi wychodźcy – torownicy osadnictwa w północnej Ameryce – opuścili Anglię w ciągu siedmnastego stulecia, w epoce, gdy reformacya silnie wstrząsała umysłami, a nienawiść ku władzy despotycznej górowała w dziedzinie uczuć. * Oprócz Georgii, osady filantropijnej, która została założoną w r. 1732. wszystkie inne kolonie w liczbie dwunastu powstały i zaludniły się wychodźcami w okresie od 1520 do 1688 roku. Podczas kiedy Hiszpanów pędziła do Mexyku żądza złota i dostojeństw, gdy Francuzi dla tychże względów wynosili się na San-Domingo i do Kanady, pobudki religijne lub polityczne zaludniały północ Ameryki całemi tłumami osadników. Francuzi, którzy dopiero w r. 1789 zdobyli sobie swobody polityczne, błędnie mniemają, że inne ludy czekały aż owej chwili pamiętnej, aby dojść do poznania swych praw i sięgnięcia ponie. Był to przesąd. Wyjaśnia on nam jednak dla czego niektórzy pisarze francuzcy, uchodzący nawet za postępowych, silili się dowieśdź… iż Anglia dotąd jeszcze cierpi od urządzeń foedalnych. Drażliwość uczucia ich godności narodowej nie pozwalała im wyznać, że najstarszy z narodów europejskich jest parweniuszem w dziedzinie wolności. Prawda górować zawsze powinna nad próżnością narodową. Ubóstwianie siebie prowadzi do przedwczesnej śmierci w osamotnieniu, wśród bezowocnego bałwochwalstwa. Najlepszym środkiem doścignięcia przodujących na drodze postępu jest zmierzenie odległości pomiędzy sobą i nimi. Nie będzie to ani rozpacz, ani zawiść – jeno rozumne współzawodnictwo. W roku 1621, wczasie emigracyi z Plymouthu; Izba Gmin domagała się od króla Jakóba I. swobody słowa "jako starodawnego, niczem niezaprzeczonego prawa, otrzymanego w spuściźnie od przodków. ** Jakób I, godny następca Elżbiety, odpowiedział, iż nie zniesie domagań się w podobnym tonie; byłoby dlań wszakże pożądanem, aby Izba, zamiast mówić o dawnych prawach, niezaprzeczonych zresztą, odwołała się o przywileje do łaski monarchy. " Rzeczone wyrazy ukoronowanego pedanta wskazują nam chwilę - * Ramsay: Hist… of… the American Revol. Filadel, 1785, t. I. str. 26. ** Ramsay: I. 36. (Przypieki Aut) wybuchnięcia sporu, który przez siedmdziesiąt lat posługiwał się piórem, słowem i mieczem przedniejszych ludzi Anglii. Dla każdego umysłu, co zdolny był wznieść się nad poziom namiętności i prywaty, co rozwikłał sieć wypadków, rozróżniając czyny od myśli, które je powołały do życia, dzieje angielskiej rewolucyi streszczają się w następujących paru pytaniach: czy królowie otrzymali od Boga prawo rządzenia A: likami jako stadem, i czy Anglicy mają prawo mówić, myśleć, modlić się i działać niezależnie od woli swego władzcy, zastosowując się jedynie do praw uchwalanych przez samych siebie? Godnem jest uwagi, że siedmdziesięcioletni okres rewolucyi i kontrrewolucyi są współczesnemi z wysiedlaniem się do Ameryki. Ciągnęli tam przeważnie wychodźcy należący do średniej warstwy społecznej, najbardziej nieprzyjaznej dla prerogatyw tronu. Na pustynie nowego świata zanieśli oni pojęcia, zasady, prawa i przywileje angielskie, i, dzięki odległości, wprowadzili je w życie. W Anglii po całym szeregu przewrotów, wśrod których widziemy rewolucyę, królobójstwo, rzeczpospolita i kontrrewolucyę, wolność odniosła zwycięztwo za dni księcia Opinii. W r. 1689 (w roku… którego dwie ostatnie liczby miały również świetnie o sto lat później uwiecznić się w pamięci narodów) podniesiono do godności dogmatu zasadę, która odtąd nie ulegała zaprzeczeniu. Brzmienie jej takie: "Niedające się niczem obalić prawo mieszkańców Anglii zależy natem, iż najmniejsza nawet cząstka ich mienia nie może być im odjętą bez ich woli. Wyłącznie tylko Izba Gmin ma moc szalowania groszem publicznym, bo ona jedynie jest przedstawicielką narodu angielskiego. Podatek jest dobrowolną ofiarą składaną na rzecz rządzących przez naród. Monarcha używa swej władzy jedynie dla dobra swych poddanych. Ludowi służy prawo zebrań, prawo rozpatrywania i dochodzenia na drodze pokojowej swych krzywd, prawo proszenia o ich usunięcie, a wreszcie lud mocen jest odwołać się do siły… by odzyskać pogwałcone swe prerogatywy, gdyby nie powściągnięto krzywd niedozniesienia… gdyby petycye i uwagi były lekceważone. "Zabezpieczona własność i wolność – oto hasło Anglików. (Porównać Bill of rights za Wilhelma III). W obronie tych właśnie zasad występował Locke w swem dziele: "O rządzie cywilnym? nie są one jednak oderwanemi teoryami myśliciela, lecz tworzą podstawowe prawdy, uświęcone przez rewolucyę 1688 r., a włączone do publicznego prawa angielskiego. Pojęcia rzeczone mocno niepokoiły obrońców dawnej monarchii. Czytając Politykę Bossueta, widziemy olbrzymią przestrzeń dzielącą poziomy pojęć ówczesnej Anglii i Francyi. Lecz zasady powyższe miały przyszłość przed sobą; rok 1789 najzupełniej usprawiedliwił epokę 1689 roku. Zasady owe cieszyły się zawsze wielką wziętością w Ameryce, odpowiadały bowiem uczuciom niepodległości, które właśnie wywołały wychodźtwo, najprzeciąglejsze zaś echo znalazły w religijnych uczuciach osadników, gdyż wedle ich pojęć religia była źródłem wolności. Prawie wszyscy osadnicy byli protestantami, a protestantyzm, jeśli się tylko nie przeistacza w martwą formalistykę, opiera się na zasadach wolności i osobistej odpowiedzialności każdego ze swych wyznawców. Każdy tam idzie o własnych siłach, drogą zbawienia lub potępienia, stosownie do własnego uznania, biorąc na swe barki cała, odpowiedzialność; kościół tam nie pośredniczy, nie prowadzi ścieżką zbawienia, nie zapewnia nieba wzamian za posłuszeństwo i rezygnacyę. Na północy Ameryki – w Nowej-Anglii – pojęcia religijne przeobraziły się w purytanizm, i ten wystąpił pod rozmaitemi postaciami. Osadnicy byli różnowiercami to jest heretykami, co w Anglii pociągało za sobą polityczną niezdolność, zawieszenie praw obywatelskich. Podpisanie Trzydziestu Dziewięciu artykułów i uchwały znanej pod imieniem Test-Act utworzyły tamę zamykającą podwoje Izb i administracyi dla wszystkich nieuznających się za członków ustanowionego urzędowego Kościoła. Wychodźcy wiedząc, że duchowieństwo patrzy na nich wrogo, nie żywili zbyt wielkiej miłości ku metropolii: obawiali się jej nienawiści religijnej. Biskupi zaś anglikańscy uważali różnowierców amerykańskich za synów marnotrawnych, których wprawdzie można jakiś czas znosić na odległych pustyniach, ale bądźcobądź powinny były kiedyś wrócić owe zbłąkane owieczki na łono państwowego kościoła Anglii. 'IV marzenia episkopatu wywołały uwagę Whitefielda, iż klerykalizm anglikański zbyt lekkomyślnie sądzi, mniemając, jakoby społeczność, miast rozszerzania ewangelii, gotowa była zająć się propagandą episkopatu. * Było to zbyt śmiałe złudzenie. Rzecz się miała bowiem inaczej; potrzeba było mieć do czynienia z małemi gminami religijnemi, niepodległemi, rządzącymi się autonomicznie, które nie znosiły żadnego wdawania się, w ich nauki i sprawy – stanowiły prawdziwą ostoję dla wolności obywatelskiej a wyborną szkołę rządu republikańskiego. Na południu górowała wprawdzie religia anglikańska, lecz przechodząc za ocean, zostawiła ona na stałym lądzie swą hierarchię. Zachowano liturgię, common prayer. (wspólną modlitwę), ale nie posiadano biskupów i nie chciano ich mieć. Dopiero po oddzieleniu się Stanów Zjednoczonych od dawnej metropolii, kiedy zniknęła obawa przewagi, ujrzano w Ameryce biskupów. Nieznanym tam jest zupełnie systemat tworzący z" religii narzędzie rządu. Filiacya hierarchiczna łącząca najniższego wikarego z metropolitą, i poddająca ich obu - * Hinton: Hist… of the U. S. str. 183 (Przyp Aut.) pod zależność państwową, nigdy tam nie istniała. Każdy kościół był był jedynie zgromadzeniem wiernych; władza jego nie przekraczała po za mury świątyni; nie mógł kościół taki ani panować, ani też być podległym – nie był więc nigdy ani panem ani też sługą władzy świeckiej. Pomimo więc takiego mnóstwa sekt… jakie w XVIII w. roiły się na obszarach Ameryki, tolerowały się one wszystkie wzajemnie, jeden chyba tylko katolicyzm tworzył smutny wyjątek pod tym względem. Logicznem następstwem rzeczy, wszystkie te kościoły – niepodległe w sprawach wiary – były republikańskiemi w dziedzinie polityki; nie uznawały teoryj sklecanych przez biskupów-dworaków, odtrącały doktrynę bezoporności i biernego posłuszeństwa. Osadnicy poczuwali się do zależności wobec władz, ale jedynie w zakresie prawa i wzajemnej umowy. * Wychowanie niemało sprzyjało rozwojowi podobnych pojęć. Kolonie bowiem wcale nie stały niżej w sprawie wychowania niż ląd europejski, acz pozbawione były zbytkowych wytworów jego cywilizacyi. Owszem, od czasów pierwszego osiedlenia się Europejczyków Ameryka już posiadała szkoły i uniwersytety. Nie widziemy tam wprawdzie artystów i poetów – gdyż ów kwiat kultury wymaga nader sprzyjającej pory, by mógł się rozwinąć – niemniej jednak osadnicy szli równolegle z postępem wiedzy europejskiej, a raczej angielskiej i w Cambridge amerykańskiem (w Massachusetts) nie gorzej kształcono niż w Cambridge angielskiem lub w Oxfordzie. Ze wszystkich gałęzi wiedzy prawo cieszyło się tam najtroskliwszą uprawą. Podobnie jak Anglicy, jak ich protoplaści Normanowie… słowem na wzór wszystkich ludów wolnych, Amerykanie w szczególnej czci mieli prawo i, nie wahajmy się powiedzieć, nie gardzili pieniactwem. We Francyi ilekroć godzą na prawa narodu poddaje się on przeznaczeniu i opiewa rękę, która cios zadała. W Anglii intelligencya nie przestaje się upominać wytrwale, dopóki nie przeciągnie na swą stronę opinii publicznej i nie znuży samej władzy. Podobnie działo się i w osadach: prawnicy przodowali tam narodowi. U Francuzów prawoznawcy nie cieszyli się dobrą sławą: władza bowiem królewska, dobrze rozumiejąc jak wielką dźwignią jest prawo, a przynajmniej to, co maską jest prawa – legalizm, od bardzo dawna pod swemi sztandary zgrupowała prawników. Ich dłonią królowie zjednoczyli Francyę i utrzymywali w niej równowagę. W Anglii prawników widziemy podzielonych na obozy, i ów to podział sprawił, że tak dobrze się zasłużyli sprawie ludu… właściwiej rzec… sprawie wolności. W Ameryce, gdzie władza metropolii nie miała innych przedstawicieli prócz gubernatora bez skarbu i wojska, a opinia publiczna była - * Ramsay… loc… cit. str. 29. Przyp. Aut) wszechwładną potęgę, prawnicy stają się obrońcami wolności. Tłómaczy nam to jeden z najwybitniejszych rysów rewolucyi amerykańskiej. Podczas gdy rewolucya francuzka wyłącznie przejawia się w walce – amerykańska jest procesem. Tam dążą do celu stopniowo, powoli: więcej rozprawiają i piszą niż walczą; nie jest to świetnem, rozgłośnem, ale owoce tego rodzaju pracy pozostają nadługo trwałemi. Zwycięztwo otrzymane na polu walki daje najczęściej wyniki krótkotrwałe. Władza, dziś pokonana, jutro wraca z krwawym odwetem: gdy tymczasem uchwała, uświęcona przez opinię powszechną, staje się prawem, zespala się z urządzeniami społecznemi, a co więcej, z obyczajami ludu. Jestto jedna z owych zdobyczy, które tworzą potężną, acz niewidzialną dziedzinę wolności. Niezależnie od owej szkoły życia publicznego, jaką były Sądy i Izby, dodać powinniśmy, iż w Ameryce zawsze wiele czytano. Nie było tam obszernych bibliotek, mało zajmowano się nauką, erudycyę poczytywano za rzecz zupełnie zbyteczną – bo przedewszystkiem potrzeba było uprawiać rolę i stwarzać kapitał narodowy; wszystko powoływało do życia czynnego: ale każdy dom posiadał biblię, którą w najbiedniejszej nawet lepiance codzień czytywano a rozmyślano nad nią całemi wieczorami. Do owych odczytywań biblii dodać potrzeba czytanie innych ksiąg, świętego charakteru, jak: historya purytańskich męczenników i ich długich cierpień, wspomnienia rewolucyi angielskiej, wreszcie zaś broszury i ulotne pamflety, przychodzące w wielkich ilościach zza morza, pisane w obronie wolności. Listy Katona, Wig niepodległy * – broszury dziś zapomniane – wielkiej używały wziętości w Ameryce, gdzie wszystko oddychało wolnością, mówiło tylko o niej. Stan kraju i obyczaje osadników przeważnie przyczyniały się do utrzymania ducha niepodległości. Była to ziemia idealnej równości: wszyscy mieszkańcy zajmowali jednakowe stanowisko społeczne. Nie widziemy tam ani królów, ani szlachty, ani biskupów, słowem niczego, coby przypominało drabinę społeczną, na której spotykamy ludzi zależnych, płaszczących się przed wyższymi, którzy ich żywią, i oddających niższym wszystkie upokorzenia i całą pogardę, jaką sami pospolicie odbierali od swoich znowu zwierzchników. Wspomnienia feodalizmu, podania o zdobytych wawrzynach lub usługach oddanych, nie zakłócają owej zupełnej jednolitości społecznej. Polityczne wyznanie wiary Amerykanina było nader proste. Czytamy je na czele deklaracyi ogłaszającej niepodległość i w wielu uchwałach konstytucyjnych; przypomina ono francuzkie Deklaracje praw, a szczególnie sławne zasady 1789 r, – dla tej prostej przyczyny, iż konstytucye francuzkie zapożyczały aryngi swoje od Ameryki, co - * Ramsay, str. 80. (Przyp. Autora). wreszcie może poniekąd i wyjaśnia nam dla czego u Francuzów wolność istnieje tylko na frontonach tych gmachów konstytucyjnych. U Francuzów czcze i bezpłodne deklaracye są jedynie protestecyami przeciwko przeszłości; u Amerykanów tymczasem owe zeznania praw tworzą nader naturalny objaw dawnych pojęć, które powstały w łonie społeczeństwa i nic nie mają wspólnego z filozofią XVIII wieku. Polityczne wyznanie wiary Amerykanina streścić się da w następujących słowach: "Bóg stworzył pierwotnie wszystkich ludzi równymi; On obdarzył ich prawem do istnienia, do posiadania na własność i do używania wolności, o ile to jest możliwem bez szkody bliźnich. Wszelki rząd jest jedynie instytucyą, ustanowieniem politycznem, wypływającem ze zobopólnej umowy równych z równymi. Ta instytucya powinna służyć ku pożytkowi całej społeczności, lecz nie w celu wyniesienia nad poziom społeczny jednego lub kilku uprzywilejowanych *". W ten sposób stajemy na stanowisku arystotelesowego określenia rządu, co nie po raz pierwszy już wskazuje nam, że wolność polityczna posiada pewne zasady, pewne rdzenne warunki istnienia, które z istoty rzeczy zbliżają nowożytną społeczność do demokracyi Grecyi i Rzymu. Pojęcia, wyrażone w owem krótkiem a pełnem prostoty wyznaniu wiary politycznej Amerykanów, tworzyły dziedzinę myśli, wśród której kształciły się umysły ich młodzieży; sposób zaś życia, jaki tam prowadzono, ustalał owe pierwsze marzenia. Na olbrzymiej przestrzeni Ameryki, gdzie ziemię można było posiąść darmo lub zabezcen, każdy był właścicielem ziemskim, – bardzo łatwo mógł nim zostać. Posiadanie kawałka ziemi i jej uprawa, wraz z adwokaturą i żeglugą, jedynemi były zatrudnieniami dostępnemi dla osad, gdyż zawiść angielska krępowała im wszelki handel i przemysł. W Anglii własność ziemska była w ręku kościoła i możnych rodzin, a ziemianin (farmer) zostawał od nich w zależności; w Ameryce miano owo "farmer" oznaczało i dotąd oznacza właściciela ziemskiego, plantatora. W południowych stronach "farmer" był panem w całem znaczeniu tego wyrazu; jego zagrodę otaczały niezmierzone okiem obszary pól uprawianych dłonią płatnych robotników, a dom zapełniali murzyni i czeladź najemna; na północy widziemy go rolnikiem, uznojonym mozolną pracą około niw świeżo wytrzebionych, które uprawiał własną dłonią, licząc jedynie na siebie, na własne siły; ale przytem był on zupełnie wolnym od wszelkich obaw zewnętrznego ucisku. Będąc zupełnym właścicielem swej posiadłości, niezależny ze względu na swe stanowisko, osadnik urządzał sobie życie wedle własnych - * Ramsay: I, 31. (Przyp. Autora). swych upodobań, niczem się niekrępując: polował, bawił się rybołówstwem, uprawiał rolę jak chciał i umiał. Żadne opłaty polowe, (champarts) żadne dziesięciny, ani też prawa łowieckie – które aż do r. 1789 zapełniały we Francyi galery urojonymi przestępcami – żadne ciężary publiczne i monopole, które jeszcze dziś w Anglii, chociaż znacznie zmniejszone, obarczają jednakże rolnictwo i krępują poniekąd prawa własności, nie dawały się uczuć osadnikowi amerykańskiemu. Nie dość, iż sam osadnik był wolnym, ale całe jeszcze jego otoczenie zniewalało go do używania wolności w jaknajwiększym zakresie. Potrzeby jego nader maluczkiemi były, własną zaś pracą najzupełniej je zaspakajał. Rola go żywiła, odziewała, nie szczędziła dlań nawet rozrywek. Pieniądze były rzadkością. Miasta, mało zaludnione, nie posiadały ani handlu, ani rzemiosł; ilość kupców i rzemieślników zaledwie wynosiła piętnastą część ogółu ludności. Było to społeczeństwo złożone jedynie z właścicieli rolników; był to lud, który z powodu miejscowych warunków wyrobił w sobie obyczaje i zamiłowanie wolności. Ustrój rządu potężnie się przyczyniał do ustalenia wśród tłumów ducha niepodległości. Wszystkie osady powstały same przez się, bez udziału rządu; swobody zaś, któremi się cieszyły, miały swe źródło bądź w akcie nadawczym, udzielonym tej lub owej kompanii, bądź też w przywileju królewskim, który pospolicie tem szersze nadawał prerogatywy, im mniej król mógł się troszczyć o dalekie nieznane puszcze. Nie będziemy streszczali wszystkich owych konstytucyj obowiązujących w rozmaitych okolicach krzewiącego się osadnictwa; gdyż wszystkie one powstały według jednej modły, którą dla nich była metropolia. Wszędzie spotykamy gubernatora, radę, izbę deputowanych; – wiernie odwzorowany systemat angielski złożony z króla, lordów i gmin; a zarazem wzór dla późniejszego konstytuowania się Stanów, w których widziemy prezydenta, senat i kongres złożony z przedstawicieli narodu. Ale jedność ustroju państwowego w metropolii i w osadach była tylko powierzchowną, formalną: w treści zachodziła rdzenna różnica. W Anglii król dziedziczny, w osadach zaś władza często się zmieniająca, – gubernator bez wojska, bez pieniędzy; w metropolii arystokracya rodowa, w osadach kilku radzców, ludzi nieznanego imienia. Obsłona tylko była i tu i tam jednakowa, ale pod nią ukrywały się dwa różne pierwiastki: w Anglii możnowładztwo, w Ameryce – demokracya. Wybornie to rozumiał jeden z ostatnich gubernatorów królewskich w Massachusetts, Hutchinson, gdy pisał: *. "Trudno sobie wystawić zarząd, któryby, podlegając innemu zarządowi, był przezeń mniej kontrolowanym aniżeli rządy osad. Każdej osa- - * Hinton: str. 181. (Przyp. Autora) dzie bowiem dano tam moc uchwalania praw oddzielnych i zastosowywania ich do ducha i usposobień mieszkańców, do miejscowych warunków i okoliczności. Szczególniej uwydatnia się to w Massachusetts, który się rządzi prawami nader od praw angielskich odmiennemi, aczkolwiek nie sprzeciwiającemi się im wręcz. Niedość, iż prawo karne, procedura cywilna, przepisy prawa spadkowego różniły się od angielskich instytucyj i były stosowane wedle woli osadników i ku ich korzyści, ale pozwolono im jeszcze zaprowadzić własny obrządek i karność kościelną, które w Anglii tolerowanemi zaledwie być mogą!" Innemi słowy, zasiew demokracyi tłumiony w Anglii przez arystokracyę rodową, kościół anglikański i przywileje gruntowe, – kiełkować i rozwijać się zaczął w Ameryce. Zgromadzenia przedstawicieli gmin, istniejące w każdej osadzie, potężnie oddziaływały na ogół mieszkańców, zaszczepiając w każdym z obywateli, bodaj w najmniejszym wśród maluczkich, upodobania i nawyknienia do pewnych swobód. Zgromadzenie uchwalało podatek i układało jego rozdział między członków gmin; ono również corocznie wyznaczało pensyę gubernatorowi, urzędnikom i sędziom. Przywileje zgromadzeń wysoce ceniono; nie było ani jednej osady, któraby nie stawiała oporu usiłowaniom Anglii zmierzającym do zupełnego wyswobodzenia administracyi z pod kontroli ciał prawodawczych. Już na sto lat przed epoką rewolucyi daje się spostrzegać w owym ustroju społecznym pewna zapowiedź przewrotu. Osady najzupełniej były przekonanemi, iż są na małą skalę parlamentami, iż tworzą parlament kolonialny; a zatem parlament angielski nie posiada wcale prawa wglądania w ich miejscowe sprawy. Zresztą sama postawa, z jaką występowały osady, odpierając zamachy władzy królewskiej, wskazuje z jaką skrzętnością ścieśniały one atrybucye tronu, zostawiając dlań tylko czcze miano władzy zwierzchniczej. Z wyjątkiem więc handlu i żeglugi, któremi pozwolono zajmować się nadal metropolii, wszelkie inne sprawy załatwiają osadnicy jako wszechwładni panowie, odtrącając wszelkie wdawania się władzy królewskiej, a tembardziej parlamentu. Siła oporu, jaką rozwinęły osady w owych starciach z metropolią, ztąd powstała, iż pierwotnie osady te były bardzo maluczkiemi… żadnego znaczenia nie posiadały; później przyłączyła się do tej okoliczności i sama odległość. Przed zastosowaniem pary do żeglugi, skomunikowanie się z Ameryką wymagało niemało czasu. Upływały całe miesiące zanim rozkaz wydany mógł zostać wykonanym: zresztą i samo wydanie rozkazu łatwem być nie mogło dla oddalonych a nieobeznanych z miejscowemi stosunkami. Rząd na gruncie amerykańskim czuł się dziwnie odosobnionym. Brak mu było owych potężnych środków działania, w jakie obfituje każdy rząd sterujący państwem dawno uorganizowanem, gdzie odległość nawet znika, gdyż do najdalszych kończyn sięga tysiące rąk całkowicie oddanych, bo dobrze płatnych. Na dziewiczym gruncie Ameryki nie widziemy ani urzędów świetnie uposażonych" ani dostojeństw wysokich, któremiby rząd mógł szafować dla zyskania sobie współpracowników, ani tytułów, owej zdawkowej monety próżności, która jest wielka przynętą dla tłumów; nie posiadał rząd tameczny ani armii, ani fortec, ani zbrojnej załogi; nie był mocen ani przekupywać dla swych widoków ani też zastraszać mieszkańców. Jeżeli zaś usuniemy bojaźń i nadzieję, dwie dźwignie konieczne dla każdego rządu pragnącego nabrać trwałości, pozostanie tylko miłość ludu, a tę osięgnąć można jedynie przez prawe postępowanie. Jako jeden z ostatnich rysów usposobienia osadników powinniśmy tu zaznaczyć to, iż w głębi ich piersi nie pałał wcale ogień młości ku ojczyźnie ich ojców. Poczuwali się oni do spójni z Anglikami jedynie w dziedzinie myśli: pojęcia ich bowiem religijne, polityczne, naukowe były pojęciami Anglików: ale nic z nimi nie mieli wspólnego, gdy chodziło o przywiązanie do rządu, z pod którego opieki uciekli ich przodkowie i który był im znany jedynie jako źródło ich cierpień. W chwili wybuchu rewolucyi osadnicy stanowili już trzecie, czwarte a miejscami nawet piąte pokolenie wychodźców: trudno przypuścić, by ci ludzie, których pradziadowie zostali wypędzeni z Anglii przez Karola I lub Jakóba II. mogli żywić przywiązanie do domu hanowerskiego lub metropolii; skarbnica bowiem ich wspomnień oprócz prześladowań nic innego nie miała do przekazania potomnym. Po zawarciu pokoju w 1763 r., kiedy nieporozumienia z Ameryką mnożyć się zaczęły, minister stojący u steru zarządu finansów, Karol Townshend, kończąc mowę miana o opodatkowaniu osad, zawołał z tem wylaniem się wzruszającem w jakich niekiedy lubują się ministrowie skarbu, łącząc patryotyzm z kwestyą podatków: "I czyż teraz ci Amerykanie, osiedleni naszą pracą, wypiastowani naszą pobłażliwością, pod której osłoną wzrośli do tak niepospolitego znaczenia i potęgi, ochraniani przytem naszym orężem, i czyż ci Amerykanie, powtarzam, ośmieliliby się odmówić nam swego grosza, aby zmniejszyć brzemię, które nam barki przytłacza?" Jeden z wymowniejszych obrońców Ameryki, pułkownik Barre. (którego nazwisko zdradza pochodzenie francuzkie), odrzekł mu temi słowy: Co? Mówisz pan, iż osadnicy osiedleni, zostali waszą pracą? Nie, to wasz ucisk zaludnił nimi Amerykę. Ścigani przez waszą tyranię, schronili się oni do głębi niegościnnej pustyni: tam wystawili się na wszystkie klęski i nędze, jakie tylko człowieka spotkać mogą, na wszystkie okrucieństwa dzikich: a jednak, ożywieni prawdziwą miłością wolności angielskiej, chętnie znosili to wszystko zestawiając twardy swój żywot w osadach z niedolą doświadczaną we własnej ojczyźnie, z niedolą otrzymywaną z rąk ludzi, którzy powinni, byli być ich przyjaciołmi. "Mówisz pan, że osadnicy wypiastowani zostali pod osłoną waszej pobłażliwości? Nie, mylisz się. Oni wzrośli dzięki waszemu niedbalstwu. Jeżeliście ich opieką swą osłaniali, to ta opieka miała na celu narzucanie im rządców i grabieżców. Posyłano tam rzeczywiście kilku umocowanych przez parlament, ale cóżto byli za jedni? Byli to ludzie, których postępowanie wielekroć ścinało krew w żyłach owym przyjaciołom wolności; byli to ludzie, co chętnie opuszczali ziemię angielską, by ujść za ocean przed zasłużonym tu wyrokiem sprawiedliwości. Mienisz pan osadników ochranianymi waszym orężem? Przeciwnie, oni-to wielekroć, uniesieni szlachetnym zapałem, chwytali za oręż, by was bronić; oni-to, rozwijając wśród nieustannych trudów swe męztwo, używali go dla ochrony zagrożonych i krwią zbroczonych granic, podczas gdy w głębi kraju wszystko poświęcano dla skutecznego przyjścia wam z pomocą. Wierzcie mi, duch wolności, który ożywiał ów lud od pierwszych chwil jego istnienia, duch ten nie opuści go nigdy * " Pułkownik Barre mówił prawdę, ale go nie słuchano. Duma angielska nie mogła zezwolić na legalny opór osadników; lecz słowa powyższe pozostały na karcie dziejów, jako usprawiedliwienie rewolucyi amerykańskiej, i z tego względu uważaliśmy za właściwe przypomnieć je w tem miejscu.\nROZDZIAŁ I. SPRZECZNOŚĆ INTERESÓW. Monteskiusz o osadach w Anglii. – Niepodległość osadników i polityka gubernatora*. – Petycya New-Jersey'u z r. 1680. "Urodzajne pola" i" prawa dobre. – Słowa Adamsa z r. 1765. – Teorya praw państwa i praw obywatela. – Scharakteryzowanie wychodźtwa pierwotnego. – Zdanie Piotra Kalma z r. 1748. – Zażalenia na Anglię. – Stosunki ekonomiczne, niewola przemysłowa i handlowa. – Opodutkowywanie osad. – Roszczenia parlamenta. – Upór Walpole' a. W 1748 roku Monteskiusz w dziele swojem "Buch Praw ** poświęcił cały rozdział wykładowi znaczenia instytucyj angielskich. –- * Hinton, str. 182. ** Księga XIX rozdz. XXV, I. ( Przypiski Autora). Czynił on to z wielką obawą, z omówieniami, podając swe orzeczenia w trybie warunkowym, przedstawiając jedynie jako przypuszczenia wyniki długich i pracowitych swoich studyów, prowadzonych na miejscu. Patrząc na nie, zdaje się, iż widziemy szereg zagadek, które odgadywać ma dopiero sam czytelnik. W tym rozdziale poświęca Monteskiusz kilka wierszy osadom amerykańskim; przytaczamy je tu: "Gdyby ten naród posyłał osadników na dalekie lądy, miałby bardziej na celu rozszerzenie handlu niż władzy. A ponieważ lubimy urządzać gdzieindziej to, co mamy urządzonemu siebie, więc ów naród dałby mieszkańcom swych osad rząd według własnej modły, a ten rząd, sprowadziłby za sobą pomyślność, i zobaczybyliśmy powstające wielkie państwa nawet w głębi puszcz leśnych, do którychby osadników posyłano. " Słowa te Monteskiusza, dziwnie zawiłe w formie, w treści zaś sprawiedliwe, wskazują nam epokę, kiedy Ameryka zaczęła na siebie zwracać uwagę Francyi. Dorzućmy do tego artykuły Woltera o Pennie i Kwakrach, a mieć będziemy prawie wszystko, co francuzcy pisarze XVIII wieku powiedzieli o Anglo-Amerykanach. Okruchy tych wskazówek są maluczkie; za dni atoli Ludwika XV, kiedy sądzono, że się stoi u szczytu filozofii, wiedzy i cywilizacyi, potrzeba, zaiste, było umysłu przenikliwego, żywej wyobraźni Monteskiusza, by odgadnąć wejście na scenę dziejową wielkiego ludu i podziwiać społeczność zawiązującą się w głębi dzikich ostępów. Niepospolita zagadka polityki nowożytnej została rozwiązaną przez tych nieznanych osadników, i to w sposób najwłaściwszy dla ludu równość miłującego. Oni-to na pustyni rzucili podstawy społeczeństw wolnych i kwitnących. Ich rząd odzwierciedlał instytucye rządowe angielskie, ale bez przywilejów i nadużyć: co w metropolii było aglomeratem feodalnym, monarchicznym i liberalnym zarazem, to w Ameryce utworzyło rzeczpospolitą; i tego rodzaju przeistoczenie, którego podobno Monteskiusz nie przewidział, łacno się tłómaczy tą okolicznością, iż nie było tam tronu, szlachty i duchowieństwa. Swobody osobiste w koloniach równie były wielkie jak w Anglii, lecz lepiej zagwarantowane; wolność zaś polityczną zupełną już posiadano. Prawo wyborcze było powszechne i w równej mierze wszystkiem przyznane – nie widziano zatem ani miast bez przedstawicieli, ani przedstawicieli bez miast, jak to miało miejsce w Anglii, do roku 1832, w miastach, które były podupadły. W osadach wschodnich, które zawierały przeszło połowę ogólnej ludności, zgromadzenie prawodawcze corocznie było wybieranem zapomocą tajemnego głosowania: czas zaś i sposób zwoływania zgromadzeń przepisy prawne określały. Płaca gubernatora corocznie podlegała nowemu rozpatrzeniu; gdy uchwalono assygnowanie subsydyów, wyznaczano zarazem komissarzy do czuwania nad porządkiem w wydatkowaniu. Miasta używały jaknajwiększych swobód; wolność wyznania zabezpieczoną była, (wyjąwszy nader rażący wyjątek codo katolicyzmu); nie spotykano tam ani kościoła urzędowego, ani zawieszenia praw obywatelskich z powodu różnic religijnych. Ziemia zostawała w posiadaniu wolnych właścicieli, którzy nie znali wcale służebności feodalnych, krępujących zwierzchniczą władzę właściciela. Wreszcie, na całej przestrzeni kraju wszyscy broń posiadali i nie znano innych wojsk oprócz obywateli zbrojących się wrazie potrzeby. Amerykanie odznaczali się daleko większem poczuciem niezależności osobistej i siły politycznej niż Anglicy *. Było tameczne społeczeństwo zupełną demokracyą, podobnie jak dziś Kanada lub Australia. Metropolia, w miarę jak kraj osadników wzrastał i wolność się w nim krzewiła, z coraz większem przerażeniem spoglądała na rozpościeranie się tam ducha niepodległości. Starcia więc między osadami i gubernatorami tudzież rządem angielskim stawały się dość częstemi. Gubernatorowie wybornie rozumieli, że stały budżet i długotrwałe zebrania są dla nich dogodnym środkiem do panowania nad opozycyą przedstawicieli osad. Chcąc dokładniej jednak zdać sobie sprawę z tego, jakiemi były usposobienia kolonij, przeczytajmy skargę podaną przez osadników z New-Jersey w r. 1680 do księcia Yorku **. Rzecz tak się miała: Sir Edmund Andros ustanowił cło od towarów sprowadzanych z Delawaru, wchodzącego wówczas w skład osady. Osadnicy oświadczyli, że opodatkowanie jest niewłaściwem, a co więcej, nieprawnem, gdyż je uchwalono bez ich wiedzy. Książe Yorku – mówili oni – nadał właścicielom, Berkeleyowi i Carteretowi, nietylko prawo do ziemi, ale i przywilej zarządzania nią. "To już wystarczającem było – głosiła ich petycya – abyśmy nabyli ziemię, a przyczyna tego kroku łatwą jest do odgadnięcia. Kwestya doskonałości rządu dla każdego rozsądnego człowieka ważniejszą jest niż kwestya dobroci ziemi; cóż bowiem znaczą urodzajne pola bez dobrych praw? Im lepszą byłaby ziemia, tem gorszem byłoby położenie mieszkających na niej. Potrzeba zawarować dla nich rząd właściwy, wolny i stały w tem wszystkiem, co się tyczę ich własności tak duchowej jak i doczesnej, mianowicie zaś, wolności sumienia, które przez nikogo nie powinno być niepokojonem, nietykalności praw cywilnych i wolności osobistej. Gdyby to wszystko nie było zapewnionem, gdzież byłaby zachęta do osiadania na pustyni? Szalony - * Bancroft: American Revolution, t. I, str. 16. ** Pitkin Political and civil Hist… of the U. S. New-Havan, 1828, t. 1, str. 80. (Przypiski Autora). chyba opuściłby kraj wolny, bogaty, ucywilizowany dla osiedlenia się na dzikiem pustkowiu, szalony chyba wydałby znaczne summy na to tylko, aby później ktoś inny mógł nań dowolnie podatki nakładać. Prawo przyrodzone i rozsądek wszędzie powstają przeciw podobnej doktrynie, gdyż wyrównywałaby ona twierdzeniu, że lud wolny w swej ojczyźnie, wolny w stosunkach do swego panującego, wolny z powodu swych praw, w osadach zostaje tylko na lasce. Jeżeli można narzucać nam opłaty, nieoglądając się na prawo, jeżeli pozbawiają nas prerogatyw, na mocy których my, jako Anglicy, uchwalamy podatki, nic już nie zabezpieczy naszego mienia i osobistego bezpieczeństwa. Taką rzeczą my już nic nie posiadamy; jesteśmy niewolnikami, nie dość codo ziemi, ale i codo naszych własnych pieniędzy. Podobne nadużycia powszeczasy gubiły rządy, i na tej drodzeżaden z nich nie dobił się prawdziwej wielkości. " Całe stulecie używania obszernych swobód znakomicie rozszerzyło zakres pojęć zaatlantyckich osadników: nader zajmującem tedy jest dowiedzenie się jakie były zasady, jakie credo polityczne narodu, który się stał obcym dla swego dawnego gniazda, dla starej Europy, którego niemałe mórz przestworza od nas oddzielały, który nasze społeczeństwa – gdzie wciąż istniała jeszcze dawna rutyna – znał tylko z opowiadań. Przytaczamy w tym celu ustęp z pracy Jana Adamsa, pisany około 1765r kiedy autor będąc jeszcze młodym, ogłaszał traktat o prawie kanonicznem i feodalnem. Adams był synem purytanina i pisał poniższe wyrazy w chwili, gdy się gotowało wielkie starcie między Anglią i Ameryką. Słowa jego mają niemało goryczy, twardą jest mowa jego, kiedy dotyka stosunku z kościołem i dawnym rzeczy porządkiem; szorstkość owa jednak pomoże nam do uwydatnienia domokratycznego umysłu jednego z przedniejszych a najmędrszych działaczy rewolucyi. "Ameryka zaludniła się – powiada Adams – dzięki wielkiej walce ludu ze sprzysiężeniem duchownej i świeckiej tyranii. Nie sama tylko religia – jak twierdzą powszechnie – ale obok religii jeszcze i miłość wolności, obawa owego sprzysiężenia, nienawiść i odraza ku niemu, wydały z siebie postanowienie kolonizacji i przewodniczyły jej wykonaniu. Ojcowie nasi dokładnie wiedzieli, iż w szeregu błędów i niedorzeczności, nawiedzających umysł ludzki, nie było nierównie potwornego jak teorya o charakterze nigdy niezmazalnym, o nieprzerwanem następstwie, – którą-to teoryę wprowadziło do nas prawo kanoniczne. Z owych doktryn fantastycznych wysnuto pojęcia, które otoczyły kapłana osłoną tajemnicy, świętości, szacunku, podniosły go na szczyt wyższości, niedościgły zgoła dla śmiertelników, a niebezpieczny zawsze dla społeczeństwa zpowodu ustroju natury ludzkiej. Mając na względzie to niebezpieczeństwo, ojcowie nasi znieśli też hierarchię biskupią. Szydzili oni ze śmiesznych uprzedzeń, utrzymujących, że cała świętość kapłaństwa wypływa z błogosławiącej dłoni biskupa, urządzili zatem ordyaacye kapłanów na zasadach Biblii i zdrowego rozsądku. "W owych wychodźcach przejawia się nader widoczne lekceważenie teoryi o cudownem, nieziemskiem pochodzeniu władzy rządzącej… oraz innych doktryn mglistych, tajemniczych, któremi, niby aureolą nieprzejrzystych obłoków, otaczają feodalny monarchizra wysauwając z tych dziwacznych pojęć zgubne zasady biernego posłuszeństwa. Wedle sposobu zapatrywania się zwolenników purytanizmu na stosunki społeczne, rząd jest ustrojem towarzyskim dziwnie prostym, jasnym, zrozumiałym, opartym na rozsądku, zgodnym z naturalnym biegiem rzeczy. Purytanie ze wstrętem odtrącali wszelką zależność upokarzającą, mienili ją niezgodną zarówno z naturą ludzką jak i z wolnością religijną, w imię której Chrystus nas odkupił. "Pamiętajcie, iż wolności zawsze potrzeba bronić; mamy do tego prawo, dane nam przez Stwórcę. A zresztą, gdybyśmy go nie posiadali nawet z natury nasi ojcowie zapracowali na nie swą krwią, swemi ofiarami, ceną poświęceń swego spokoju i dobrobytu. Wolność wszakże nie zdoła się utrzymać, dopóki się oświata wśród ludu nie rozkrzewi; lud ma przyrodzone prawo do oświaty, wielki bowiem jego Stworzyciel, który nic nie czyni bez celu, obdarzył go zdolnościami i żądzą wiedzy. Lud nadto ma niczem niezaprzeczone, nieprzedawnialne, boskie prawo do tego, aby znał charakter i postępowanie tych, którzy nim rządzą. Rządzący bowiem są tylko przedstawicielami ludu, jego, że tak rzekę, umocowanymi: jeżeli zaś ci umocowani nadużywają zaufania lub lekceważą sprawę powierzoną ich pieczy, to bez zaprzeczenia służy ludowi prawo odwołania tych opieszałych pełnomocników a postawienia na ich miejscu lepszych i zdolniejszych. Rozszerzanie światła wśród najniżej postawionych warstw społecznych jest kwestyą orzekającą o losie kraju, jestzadaniem pełnem doniosłości równie dla bogatych, jak i dla tłumów, równie dla chwili obecnej jak i dla potomności. " * Przedstawiliśmy całe ustępy z Adamsa wybornie odtwarzające –- * Przytaczam ten ustęp z "Pochwały Adamsa" przez Sprague'a Eulogies pronounced in the several States in honour of John Adams and Thomas Jefferson. Hartford 1826. str. 260– (pszypisek Aut. ) umysł burzliwy tego namiętnego rzecznika; lecz ów duch szału krańcowego nie stanowił jego indywidualnej właściwości, – on owiewał podówczas, około połowy ośmnastego wieku, całe tłumy osadników amerykańskich. Mamy w tym względzie świadectwo wielkiej wagi wielekroć przytaczanego szwedzkiego podróżnika, Piotra Kalma, który zwiedzał Amerykę w r. 1748. * "Osady angielskie – powiada Kalm – tak wzrosły w bogactwo i ludność, że wkrótce współubiegać się będą ze swa metropolią. Dla utrzymania w całej zupełności swych korzyści handlowych i powagi metropolii, nie dano im rozwijać przemysłu, z obawy współzawodnictwa. Poszukiwanie cennych kruszców dozwalanem tam bywa jedynie pod warunkiem natychmiastowego wywożenia ich do Anglii. Osadom niewolno prowadzić handlu poza obrębem posiadłości angielskich, cudzoziemcom zaś bezwarunkowo zabronione jest kupczenie z amerykańskiemi osadami, i tego rodzaju zastrzeżeń istnieje tam niemało. "Ucisk wywołał oziębnięcie stosunków z metropolią, ku czemu przyczyniło się znacznie wejście do składu społeczeństwa osadniczego – pierwiastków obcych; Holendrzy, Niemcy, Francuzi w znacznej liczbie osiedlili się wśród dawnych osadników, a te obce narodowości wcale nie żywią sympatyi dla starej Anglii. "Znajduje się tam zastęp liczny niechętnych wszelkiego miana, lubiących nieustanne zmiany; są przytem mnodzy, których nieograniczona wolność wraz z wzrastającą pomyślnością przedzierzgnęła na ludzi umysłu nieugiętego. Sam słyszałem to z ust nietylko rodowitych Amerykanów, ale i od niedawnych wychodźców angielskich, gdy głosili publicznie, iż zanim upłynie trzydzieści, najwyżej pięćdziesiąt lat, osady Ameryki Północnej utworzą związek federacyjny całkiem niezależny od Anglii. "Rząd angielski wcale nie myli się, mniemając, iż sąsiedztwo Francuzów poniekąd przyczynia się do utrzymania spójni między osadami a metropolią; rzeczywiście, Amerykanie, posiadając jedną miedzę swych siedzib, nadbrzeżną, zupełnie bezbronną, z drugiej zaś strony mając groźne sąsiedztwo francuzkie, nie chcą jeszcze zrywać ostatecznie z protektoratem angielskim. " Spostrzeżenia powyższe, zebrane przedewszystkiem w Nowym – Yorku przez podróżnika szwedzkiego, tchną zupełną prawdą. Znajdujemy w nich jednocześnie podane przyczyny, które sprowadziły wybuch, i przeszkody, które go opóźniły. Pobudki owe były następujące: zamiłowanie wolności, poczucie prawa, nienawiść ucisku; co do - * Bancroft Hist… of the U. S. t. III. str. 465. Historya Stanów Zjednoczonych. T. II. przeszkód, to jedna tylko istniała – sąsiedztwo Kanady, ale i ta tama usuniętą została w r. 1763. Polityka, którą rządzili się Amerykanie, w okresie od 1748 po 1766 roku, składała się z dwóch głównych zwrotów; były one niejako etapami na drodze prowadzącej ich do wyzwolenia. Potrzeba było najprzód pozbyć się Francuzów, by mieć w swej dłoni cały ląd północny, później wywalczyć równość obywatelską w stosunku do mieszkańców metropolii. Dążąc ku rzeczonym celom, nie przedsiębrano rzeczy z planem ściśle z góry obmyślanym, nie posługiwano się nieustannem sprzysiężeniem. W tym razie, jak w wielu innych, jak zwykle, lud nie rozpoczynał przewrotu obrachowując następstwa, ważąc korzyści i straty. Pilnie tam tylko przestrzegano biegu swych spraw, broniono własnych prerogatyw, oburzano się na opór niesprawiedliwy: i oto pewnego dnia, wtedy właśnie gdy najmniej się tego spodziewano, ku smutkowi wszystkich, wybuch nastąpił. Cofać się było zapóźno. Takiemi-to kolejami szły wypadki w Ameryce w przededniu rewolucyi. Zobaczmy teraz: jakie były skargi wytaczane Anglii i co jednocześnie wespół z Anglią przedsiębrano w celu wypędzenia Francuzów? Dwiema drogami zbliżano się do wyzwolenia i jednomyślnego oporu: wojna równie jak i pokój służyły do rzeczonego celu, przyśpieszając jego urzeczywistnienie. Osady zakładano pod tarczą przywilejów pochodzących wyłącznie od króla. Parlament w ich nadawaniu nie brał udziału. Akta nadawcze królów udzielały pospolicie swobody o dość szerokim zakresie; zostawiały osadom cały wewnętrzny samorząd, nie wykluczając wszelkich ciężarów i korzyści rządzenia. Anglia – jak się wyraża Monteskiusz – wysłała na puste przestworza roje swych osadników raczej dla większego rozwinięcia handlu niż dla rozkrzewienia swej władzy; główną przeto troską rządu brytańskiego było zapewnienie metropolii rynku dla zbytu surowych produktów; nie omieszkano przytem zastrzedz dla niej zupełnego monopolu handlu i przemysłu. Taką polityką względem osad rządziły się wówczas wszystkie państwa europejskie, sprowadzając w ten sposób odroślom swoim klęski, bo im przeszkadzały pracować, a szkodząc samym sobie przez osłabianie handlu zamiennego i rozsiewanie nienawiści i żądz wojennych między wielkie mocarstwa starego świata: Hiszpanię. Francyę, Anglię i Holandyę. Wierzono wtedy w mylne owo twierdzenie, iż zgnębienie sąsiada jest podstawą pomyślności dla jego współzawodników. Anglia przedewszystkiem, jak słusznie twierdzi Monteskiusz, była przeważnie zazdrosną i więcej się niepokoiła pomyślnością innych, niż cieszyła własnemi korzyściami. Jej prawa łagodne i pełne względności zkądinąd, tak dalece codo żeglugi i handlu surowemi były iż się zdawało, że ma ona wciąż do czynienia jedynie z nieprzyjaciołmi. " * Zazdrość międzynarodową, szał monopolu posunięto do ostateczności tak dalece, iż od czasu prawa o żegludze w r. 1651, obostrzonego Aktem 12, Karola II, gubernatorowie osad obowiązani byli, obejmując swe urzędy, składać przysięgę na ścisłe wykonywanie przepisów a żegludze; w razie zaś przekroczenia takowych usuwano ich z urzędów, ogłaszano za niezdolnych do urzędowania w osadach i obarczano nadto grzywnami, w ilości tysiąca funtów sterlingów. W r. 1670 Jozyasz Child, w swych Mowach o handlu wychwalał prostotę, przemyślność, umiarkowanie Nowej-Anglii, szczęście wreszcie wypływające z zostawania pod jej prawami i instytucyami; utrzymywał on, że żadna kolonia nie przewyższała N. Anglii codo możności budowania okrętów, obfitości środków do wyżywienia załóg, ku czemu niemniej przyczyniała się wrodzona pomysłowość mieszkańców jak i połów makreli; kończył zaś swą rzecz upomnieniem, aby nie pozwalano osadom wzrastać z uszczerbkiem Anglii, oraz twierdzeniem, że Nowa-Anglia, ze wszystkich osad największą metropolii krzywdę przynosi. Podobnegoż mniemania był także i Davenant… wielki ekonomista z czasów Wilhelma III-go. W 1719 r. angielska Izba gmin oświadczyła, że rozwijanie przemysłu w koloniach dorównywa zmniejszaniu ich zależności od metropolii. ** Podobnego rodzaju orzeczenia spotykają się w ciągu wielu lat nader często. W 1732 r. na skargę kapeluszników londyńskich, użalających się, że Amerykanie wywożą kapelusze do Portugalii, Hiszpanii, na Antylle, parlament zabronił wyprowadzania rzeczonych wytworów poza graniee; zabronił sprzedaży z jednej osady do drugiej, a wreszcie ograniczył samo wyrabianie kapeluszy. Zabroniono tedy: wywożenia kapeluszy zamorze, naładowywania niemi wozów lub objuczaniakoni, z zamiarem wywiezienia: posiadania dwóch czeladników przy fabrykacyi: ogłaszania się kapelusznikiem, przed odbyciem siedmiu lat praktyki w rzeczonym kunszcie, utrzymywania wreszcie murzyna, któryby robił kapelusze. *** Wszystkie te szczegóły wskazują do jak wielkich drobiazgów i szaleństw posuwali się powodowani żądzą zawiści, która również przyświeca w przepisach dotyczących wyrobu żelaza. W 1750 r. parlament pozwała wywozić żelazo w sztabach lub żelazo lane, zabraniając wszakże kuźni lub maszyn do kucia żelaza, wyciągania drutu lub robienia stali, pod karą 200 funtów st. Wszystkie hutnicze zakłady, które podlegały zakazowi, uznano za common nuisance - * Esprit des Lois, księga XIX, rozdz. XXVII. ** Pitkin I. 101. *** Tamie, str. 103. (Przypiski Autora) t… j… za powszechnie szkodliwe – samo już ich utrzymywanie stanowiło występek. Gubernatorowie mieli rozkaz, na podstawie zeznania dwóch świadków, niszczyć rzeczone zakłady wciągu trzydziestu dni, a to pod karą 500 f… ster. * Taką politykę wyznawali i taką się rządzili nietylko mężowie stanu owej epoki, ale również i ówcześni ekonomiści. Kolonie amerykańskie były przeto zarazem i nader wolnemi i silnie ujarzmionemu wolnemi ze względu na stosunki polityczne w tem wszystkiem, co się tyczyło ich wewnętrznego zarządu, ujarzmionemi zaś ze względu na to wszystko, co się wiązało z ich materyalnemi interesami. Zawiść metropolii krępowała rozwój dobrobytu osad, przeszkadzając przytem ich zlaniu się w jednolitą całość polityczną. Poczuły one po raz pierwszy dopiero wówczas swą jedność narodową, gdy stanęły pod jednym sztandarem dla wyparcia Francuzów z Kanady; drugą chwilą zjednoczenia była dla nich doba stawiania zbrojnego oporu w wojnie o niepodległość ** Ograniczenie handlu i przemysłu w kraju, który cenił wolność nadewszystko, przedstawia objaw tem dziwniejszy, iż w zaatlantyckich osadach wsteczne pojęcia XVII wieku – do dziś dnia nie obce Europie – oddawna już nie istniały. Wszakże systemat polityki kolonialnej, tamujący rozwój dobrobytu osad, nie zdołał pozbawić Ameryki ani wzrostu handlu, ani żeglugi, ani też przemysłu, bo wszystkie czynniki pomyślności krajowej, bez względu na ucisk, same przez się powstawały i nabierały doniosłości w owej ziemi przylegającej do obszernych mórz i posiadającej najpiękniejsze rzeki na świecie. W miarę wzrastania źródeł dobrobytu wzmagało się też rozjątrzenie spowodowane przez system zakazowy, i jeżeli chwilowo, podczas rewolucyi, zapominano o tego rodzaju ucisku, to jedynie dlatego, że nowy zamach na niepodległość kolonii stokroć boleśniej je dotykał: zawisło było nad niemi wtedy właśnie mniemane prawo parlamentu do opodatkowania osad. Chciano rządzić osadami na ich własnej ziemi bez nich i pomimo nich. Osadnicy czuli się podwójnie dotkniętymi: wydzierano im kapitały i zarazem targano się na ich prawa obywateli angielskich. Od pierwszych lat ośmnastego wieku poddostatkiem było w Anglii statystów i finansistów, którzy patrzyli niechętnem okiem na republikańskie oazy rozsiane po lądzie amerykańskim i głosowali za ich zniesieniem. Ministerium Walpola wstrzymało owe zawistne roszczenia. Walpole zapracował na złą pamięć: walka bowiem z takimi mężami jak Swift i Bolingbroke nie przechodzi bez następstw. Pełen - * Pitkin str 92 – Nie zdołano wszakże tego wykonać w Massachusetts. ** Pitkin, str. 104. – (Przypiski Aut.) względność i dla zamorskich osad, minister Walpole w Anglii skalał swe imię przekupstwem; nie wahał się on wygłaszać, że znaną mu jest cena każdego sumienia; bo też, zaiste, w one lata złoto miało wyższą cenę nad sumienie. Zkądinąd odznaczał się on umysłem światłym, bezstronnym, i dość go charakteryzuje dewiza, jakiej używał: "quieta non movere" Nie mącił on tedy spokoju osadom, aby nie zachwiać wybornego rynku zbytu, na wszystkie zaś napomnienia nowatorów odpowiadał pełnemi rozsądku słowami, które nam dzieje przechowały. "Mogą nakładać podatki na osady – mówił on – ci moi następcy, którzy będą odważniejsi lub mniej zamiłowani w handlu odemnie. Rządząc krajem, zawsze trzymałem się zasady rozbudzania handlu osad amerykańskich: zostawiałem im jaknajwiększe swobody. Niekiedy wprawdzie potrzeba było udawać, iż się nie widzi pewnych niewłaściwości w ich handlu z Europą; bo jestem szczerze przekonany, iż kiedy Amerykanie zarobią pół miliona funtów sterlingów, to przed upływem lat dwóch połowa tego zysku wpłynie do skarbu Jego Królew. M. w postaci wymiany za wyroby angielskie. Im bardziej bowiem wzrastają osady, tem więcej potrzebują naszych wyrobów: dostarczajmy im takowych, a będzie to najwłaściwszy sposób opodatkowania osad, sposób zgodny z ich prawami i instutucyami. " * Były to wyrazy męża stanu; podobnież przemawiał i Pitt, który nie podzielał zamiarów opodatkowania, ale obok tego, jako zwolennik systematu zakazowego, odzywał się z zaciekłością właściwą wszystkim prohibicyonistom: "Gdyby Ameryka ośmieliła się wykuć bodaj jeden gwóźdź do podkowy i zrobić choćby jedną parę pończoch, pragnąłbym, by wówczas zaciążyło nad nią całe brzemię naszej potęgi. "\nROZDZIAŁ III. DĄŻENIA DO JEDNOŚCI. Zawiść ku Francuzom i chęć posiadania Ameryki dla siebie. – Franklin. – Myśl federacji osad. – Projekt Pownalla. – List Franklina do Shirleya. – Pobudki ekonomii politycznej i sprawiedliwości. – Usposobienie powszechności obywatelskich w osadach; głęboka jedność i powierzchowne różnice. – Zjednoczenie się czterech Stanów w r. 1643. – Wspólne narady i zjazdy w XVIII w. – Projekt Nicholsona w interesie korony. Zamiary opodatkowania, zawieszone za Walpola, wracały na porządek dzienny za jego następców, nietyle co on rozważnych, szczegół ______ * Hinton: Hist… of the U. S., str. 182. (Przyp. Autora). niej, gdy w r. 1754 względy polityki ogólnej zaczęły brać gorę. Anglicy wspólnie z Amerykanami dążyli wówczas do wyparowania. Francuzów z wodozbioru rzeki Ohio, do wypędzenia ich poza jeziora i zupełnego z czasem wyrugowania z Kanady. Na czele osadników, którzy marzyli o obaleniu wpływów francuzkich w nowym świecie, stał Benjamin Franklin – najśmielszy i najbardziej stanowczy wróg ówczesnej Francyi; takim samym wrogiem był on późni ej dla Anglii. Północną Amerykę pierwsi zwiedzili Francuzi; oni też bezzaprzeczenia mienić się mogą pierwotnymi rozpoznawaczami olbrzymich przestworów, wśród których osady angielskie stosunkowo niewielki obszar zajmują. Posiadając Kanadę i "wielkie jeziora, " sprzymierzeni z Indyanami, przez pracę swych missyonarzy i wędrowników, Francuzi odkryli Mississipi, zaludnili Luizyanę i urządzili drogę wodną, za pośrednictwem rzeki Ohio i jezior, drogę łączącą północ z południem a bronioną przez pasterunki i forty. Osaczali w ten sposób Francuzi swemi osadami kolonie angielskie, które opierały się o wyżyny Alegańskie, nie przekraczając jeszcze wszakże grzbietu gór. Nadeszła chwila, w której wpływ Francyi, jej język i pojęcia mogły się rozwielmożnić w Nowym Świecie, gdyby za dni Ludwika XV rząd francuzki nie byłpostradał lekkomyślnie owych zaatlantyckieh posiadłości. Franklin w wyzuciu Francuzów z osad amerykańskich był wspierany przez swego przyjaciela Pownalla. Obaj ci wytrawni statyści, w celu wyrugowania nieprzyjaciół z wodozbioru rz. Ohio, opracowali, każdy oddzielnie, projekt federacyi osad. Uwieńczeniem całego projektu była wspólna obu ich myśl zawarcia unii między Anglią i Osadami. Pamięć Tomasza Pownalla dziś poszła prawie zupełnie w zapomnienie, acz jego praca, pod nap: "Zarząd kolony angielskich, " doczekała się pięciu wydań między r. 1768 a 1774. Był on wice – admirałem, gubernatorem Massachusetts'u i Karoliny Południowej, namiestnikiem wreszcie w New – Jersey'u. Prześcignął Pownall swą epokę pod wielu względami, dlatego też nie słuchano go, i nie przebaczono mu, iż za wiele posiadał rozumu. Mieszkając długo w Ameryce, wybornie zrozumiał on to, co teraz każdego w oczy uderza, a wtedy stanowiło jeszcze nowe niejako odkrycie, iż od czasu uosadnienia Ameryki i zawiązania handlu z Azya górującym interesem nad wszelkiemi sprawami jest intereshandlowy. Polityka przyszłości była – wedle niego, polityką handlową; przewidział on, że zbliżające się podówczas przesilenie w Ameryce wyniknie z potrzeb handlowych. By zadość uczynić rzeczonym potrzebom, powziął Pownall myśl obalenia systematu handlowego angielskiego, który wtedy mienić się mógł systematem wspólnym całej Europy, polegał zaś na przyznawaniu metropoliom wszelkich praw zeszkodą i zupełnem pomijaniem interesu osad. Metropolia w owej epoce poczytywała się za nieograniczoną władczynię kolonij, któremi rządzono niby folwarkiem, obchodząc się z osadnikami jak z niewolnikami, niekiedy zaś nawet niby z plemieniem podbitem. Pownall tedy wniósł projekt przekształcenia W. Brytanii wraz z osadami na wielkie państwo federacyjne, któreby wszystkim osadom zamieszkałym przez Anglików przyznało jednakie prawa. Anglia zatem z władczyni stałaby się tylko ogniskiem osad ześrodkowującem olbrzymią sieć kolonizaeyjną, któraby ogarnęła wszystkie oceany świata. Pownall, w owych domniemaniach posuwając się coraz dalej, doszedł był do przypuszczeń, iż punkt ciążenia z Anglii przejść może z czasem do innych państw. "Korzystajmy więc – mówił – z tego, iż owo ognisko jest teraz w naszem ręku, abyśmy mogli urządzić federacyjną rzeszę osad, zapewniającą przewagę Anglii. * Dziś tego rodzaju przewodnictwo przez wszystkich uznanem być może. Lecz gdy zabraknie nam roztropności… jeżeli z czasu nie skorzystamy, osady zamiast być składową cząstką całości, staną się całością odrębną. Będą one naszemi, jeżeli zdołamy je połączyć z sobą ogniwami sprawiedliwości, względnem postępowaniem i spójnią interesu osobistego; jeżeli zaś nie przestaniemy kroczyć drogą gwałtu, zespalać ich z metropolią węzłami przemocy – odpadną od nas: zjednoczą się z sobą, sojuszem wspólności interesów, przeciwko nam; aż nareszcie nadejdzie chwila, gdy stanie państwo amerykańskie oddzielne, niezależne od Wielkiej Brytanii. " ** Pownall zwierzył się ze swych zamiarów księciu Yorku, został przezeń dobrze przyjętym, prosił o audeneyę u ministrów; lecz mu jej, jak łatwo się domyśleć, odmówiono. Miano go za marzyciela, który wśród najpiękniejszej pogody majaczy o nadchodzącej burzy. Tak utrzymywawały powagi owej doby. Ale Franklinowi niemożna już było stawiać zarzutu, iż jest marzycielem; patrzał on na rzeczy nader trzeźwo, a jednak doszedł do podobnych wyników jak Pownall i, co więcej, dożył urzeczywistnienia swych planów. *** –- * Pownall: The Adminhtration of the Colonies, Lond., 1774, t. I. str. 10 i 46. ** Tamże, str. 10 i 46 – (Przypiski Autora). *** Oto co pisze Franklin w jednym z listów do gubernatora Massachusetts'u Shirley'a, domagając się, by przedstawiciele osad zasiedli w parlamencie, a prosząc o zniesienie monopolu i przywilejów metropolii. Do gubernatora Shirleya Boston, 22 grudnia, 1754 r. Panie! Od czasu rozmowy naszej o ściślejszem zjednoczenia się osad z W. Brytania, co przez wprowadzenie przedstawicieli osad do parlamenta mogłoby nastąpić, od owej rozmowy, która, podobało się Waszej Excellencyi mnie zaszczycili, rozmyślałem nad tą kwestyą i jestem zdania, że taka unia bardzo właściwą byłaby osadom, byleby one tylko mogły mieć stosowną ilość przedstawicieli, oraz byle wszystkie dawne uchwały parlamentu, krępujące handel i unicestwiające przemysł, jednocześnie odwołanemi zostały – czyli innemi słowy, aby poddani angielscy, z tej strony oceanu zamieszkujący, stanęli na tej stopie, na jakiej zostają poddani W. Brytanii, i to aż do owej chwili, gdy nowy parlament, representujący już wszystkich – metropolię List Franklina uznany przez nowożytną ekonomię, jako z zasadami jej najzupełniej zgodny, cześć przynosi światłu i patryotyzmowi tego męża. Nie usłuchano go jednak; ścierano się dwadzieścia lat, pogwałcono sprawiedliwość i prawdę, aż wreszcie doczekano się wojny i odpadnięcia osad. Przykre doświadczenie przyniosło dla Anglii niejakie owoce. Dziś jej osady są składową cząstką organizmu państwowego, właściwiej mówiąc, są same oddzielnemi państwami. Stosunek rodzinny istnieje teraz między Anglią a plejadą jej osad; uczucie przywiązania, pamięć wspólnego pochodzenia i wspólny interes – jedyne – to ogniwa łączące dziś kolonie angielskie z ziemią – macierzą. Pownall i Franklin przed trybunałem historyi nie stoją już jako rewolucyoniści i marzyciele: marzycielami są sławni ministrowie owej epoki, znakomitości nieznane, które zdobyły sobie ponurą sławę błędami, jakie popełniły, krwią, jaką w niewiadomości swej i głupocie rozlały. Widzieliśmy jakie pojęcia i uczucia górującemi były w osadach. Ów lud osadniczy, niepoznany w Europie, namiętniej przywiązanym był do swych swobód, niż Anglia do starych instytucyj, któremi atoli dzielić się nie chciała z Amerykanami. Osadnicy od połowy przeszłego wie- – i osady – uzna za słuszne, w interesie ogólnym, wznowić owe dawne, lab niektóre z dawnych urządzeń. Nie mniemam ja, iżby osadom udzielono ilość członków wystarczającą dla wytworzenia większości w parlamencie, ale sądzę, iż znajdą się oni w dostatecznej liczbie, by ich prawa lepiej i bezstronniej oceniano, iż może wreszcie sprawy ich, bardziej ogólnego znaczenia, górować będą nad pojedyńczemi sprawami jakiejciś maluczkiej korporacji lub cecha angielskiego, którym, o ile mi się zdaje, okazują więcej względów niż całej rzeszy kolonij, więcej dają im dowodów uznania, niż nuto pozwala interes ogólny i dobro powszechne. Myślę przytem, że zarząd osad, sprawowany przez parlament, w którymby one rzeczywiście były reprezentowane, zyskałby więcej uznania tudzież właściwszym byłby, ze względu na konstytucyę i wolność angielską, od systemata opartego wyłącznie na rozporządzeniach pochodzących od tronu. Gdyby nawet nowy parlament – wytworzony na gasadach tu wskazanych – uznał za pożyteczne dla dobra powszechnego uchwalanie praw również uciążliwych, jak dotychczas obowiązujące w osadach, te uchwały byłyby przyjmowanemi chętniej niż obecne, dowolne rozporządzenia i łacniej mogłyby być wykonanemi. Spodziewam się również, że drogą owego zjednoczenia lada W. Brytanii z osadnikami, osiągnie się wzajemny szacunek obu społeczeństw, niejako dwóch organizmów państwowych posiadających różne interesa, lecz jako składowych cząstek jednego narodu, który dąży do wspólnego celu; i temsamem cały organizm państwowy nabierze jednolitości, niebezpieczeństwo zaś przyszłego oderwania się zniknie zupełnie. W interesie każdego z państw spoczywa konieczność posiadania znacznej ilosci zamożnych mieszkańców, tak ku obronie, jak również ku opłacaniu podatków, któremi pokrywają się ciężary publiczne. Jestto nieodzownie potrzebnem do zabezpieczenia całości i spokoju państwa; ale nie zdaje mi się rzeczą konieczną, aby w obronie społeczeństwa stawał raczej Jan niż Tomasz, aby płacił podatki jedynie Wilhelm a nie Karol. Wyrób żelaza daję pracę poddanym angielskim i wzbogaca ich; lecz cóż ta może państwo obchodzić: ażali wyrabiający takowe mieszka w Sheffield ku zaczęli roztrząsać zasady, na których wsparty był gmach ich zespolenia z metropolią; rozprawy łacno doprowadziły do domagania się równości handlowej, t… j… wolności handlu i przemysłu, jedynej wolności, której, jak wiemy, byli jeszcze pozbawieni. Śmiałe zamiary Pownalla i Franklina stały się wyrazem owych roszczeń. Chcąc przejść z dziedziny zamiarów do czynu, chcąc znaglić Anglię do uznania ich praw, do zrzeczenia się przywileju wyzyskiwania osad na swój wyłączny użytek, do obalenia dawnej, nieszczęsnej polityki handlowej, w której, niby w talizmanie, upatrywała metropolia rękojmię swej pomyślności, pragnęły osady połączyć się w jedną wielką ligę, któraby zarazem liczbą swą i jednomyślnością mogła zmierzyć się z Anglią. Aż do owego czasu nic podobnego nie istniało w Ameryce. Anglia wcale nie sprzyjała zjednoczeniu osad; owszem, jej mężowie stanu i ekonomiści – lub w Birmingham, czy też w obu rzeczonych miejscowościach, gdyż w każdym z tych przypadków zamieszkuje on państwo tożsamo i niesie w ofierze społecznym potrzebom swą osobę i swe mienie. Gdybyśmy jutro mogli osuszyć zalane falą morza, piaszczyste wybrzeże Godwin i temsamem wydarli morzu przestrzeń lada wyrównywającą jednemu z hrabstw Anglii, byłożby słusznem odmawianie mieszkańcom tej nowej prowincyi przywilejów, których używają inni Anglicy? Możnaż byłoby im zabronić wywożenia swych produktów do tychże samych portów, dokąd je wywożą z lądu dawnego, lub zakazać szycia samym sobie trzewików, na zasadzie, iż komuś z szewców lub kupców dawnego kraju wydawało się rzeczą dla niego korzystniejszą przywozić im gotowe już trzewiki? Byłożby to sprawiedliwem, gdyby nowy kraj był nawet zdobyty kosztem państwa? A czyż nie byłoby to jeszcze mniej sprawiedliwem, wobec tego, iż troska o wcielenie do W. Brytanii owej nowej prowincyi zwalona była wyłącznie na barki pierwszych osadników? " Cala surowość podobnego systematu, ażali nie uwydatniłaby się nam jeszcze bardziej, gdyby wzbraniano mieszkańcom nowego kraju przyjęcia jego przedstawicieli do parlamentu, który nie wahałby się poddać ich tak zdumiewającej dowolności? "Uważam osady jako hrabstwa Anglii, korzystniejsze nawet dla niej, niż byłyby wtedy, gdyby wistocie wydarto je falom morza i wcielono do ościennych wybrzeży. Korzystniejsze są, bo rozsiane w miejscowościach o różnych warunkach klimatycznych i różnej produkcyi, dostarczać są w stanie, w większej rozmaitości, surowych wytworów dla angielskich rękodzieł, położone zaś poza oceanem przyczyniają się do rozwoju marynarki. Osady wchodzą w skład państwa W. Brytanii, która, dzięki ich istnieniu, wzrosła – gdyż pomyślność cząstek wpływa na dobrobyt całości – cóż przeto przeszkadzałoby państwu, gdyby kramarz, kowal, kapelnsznik wzbogacili się w nie Starej ale w Nowej Anglii? Jeżeli wzrost ludności wymaga, zamiast dotychczasowego jednego kowala dwóch kowali, dla czegożby tedy nowy kowal nie miał prawa mieszkania i pracowania w nowym kraju, tak jak dawny kowal mocen jest istnieć w dawnej części państwa? Jeżeli wreszcie opieka państwowa ma otaczać swą tarczą mieszkańców, niechże nie będzie stronną, niech przynajmniej nie zapomina o tych, którzy położyli więcej zasług. Jeżeli może istnieć jaka różnica, to mniemam, iż ci, co przyczynili się do wzrostu państwa i handlu angielskiego, co wzmogli jego siły, bogactwo, ludność, z uszczerbkiem swego życia i mienia, w krajach nieznanych i obcych, ci, powiadam, maja pewne prawo do niejakiego pierwszeństwa. – Mam zaszczyt it… d – "B. Franklin. " Przytoczone przez Autora, str.36-39 rządzili się codo osad starą maxymą: "siej niesnaski, abyś panował. " Niedość więc, iż olbrzymie przestrzenie wielkiej puszczy, którą mienią Północną Ameryką, przyczyniały się potężnie do rozczłonkowania tego kraju na tyle oddzielnych całości, ile było osad gdzieniegdzie rozrzuconych wśród lasów, lecz nadto jeszcze metropolia zapatrywała się na kolonie jako na państewka odrębne, niemające nic wspólnego pomiędzy sobą. Gubernatorowie znali jedynie prowincye, któremi rządzili. A pomiędzy pojedynczemi osadami objawiały się zawiści współzawodniczę, o których przytłumianiu nikt nie myślał. Wirginia zazdrosnem okiem spoglądała na Maryland, który z nią współzawodniczył w produkcyi tytoniu; Południe całe wrzało źle tłumioną zawiścią ku zapobiegliwej ruchliwości, jaka się objawiała w Nowej Anglii. Wówczas już, jak i teraz, wysławiano ducha handlowego i śmiałość kupców – purytanów, którzy sieć swych interesów handlowych zarzucali na Lizbonę, bez względu na przepisy metropolii, a ich zuchwałe przemytnictwo z Antyllami sowicie im się opłacało. Podobnie jak i obecnie, niezgodność wynikała z różnicy interesów; wszystko zaś inne: język, pochodzenie, wiara, uczucie narodowe, podsycane wspomnieniami wspólnych losów, wszystko to skłaniało do jedności, a jedność była daleko głębiej zakorzeniona niż owa niezgodność. Żywioły jedności tworzyły jeden wielki prąd, który unosił wszystkie osady społem ku przyszłości * chwały i potęgi; powierzchu tylko tego potoku wirowały sprzeczne interesa – ale właśnie politycy te tylko wiry dostrzegali. Mylili się podówczas politycy, a mam tę otuchę, że mylą się i dzisiaj. Od XVII wieku już dają się dostrzegać pierwsze pokuszenia się o utworzenie związku osad; miał on wszakże zawrzeć się w granicach dość szczupłych i obejmować jedynie osady północne. Na północy wszystko jest wspólnem: wiara, obyczaje, pojęcia, prawa, potrzeby materyalne, – wszędzie duch jednaki wieje; podział na prowincye jest tam tylko podziałem geograficznym, tak dalece, iż, w umyśle historyka i polityka owe różne Stany północy jednoczą się w jedno pojęcie: mienią je oni jedną nazwą Nowej-Anglii. I, zaiste, jeden to lud i kraj jeden, a ta jedność tłómaczy nam wpływ - * Pownall, którego niemożna zaliczać do ludzi pospolitych, twierdził w swem dziele, "Zarząd kolonij" (1768 r, t. I. str. 35, 36, 93), iż osady nie miały ani jednej podstawy wspólnej dla zjednoczenia. Zdaniem jego niejednakowe sposoby, ich powetawania niejednakowe nadania, odmienne zarządy, sprzeczne interesa, zawiści i współzawodnictwa wzajemne czyniły zamiary utworzenia z tych osad jednego związku marzeniem fantastycznem. W r. 1768 poraz czwarty przedrukowywał Pownall swa… wróżbę, której miały kłam zadać blizkie jut wówczas wypadki. – (Przyp. Aut.). przeważny osad północnych na cały organizm państwowy Stanów Zjednoczonych. Rok 1643 widział już był osady: Massachusetts, Plymouth, Connecticut i New-Haven łączące się dla obrony przeciwko najściom Indyan i zamachom Holendrów z Nowej-Belgii. Osadnicy utworzyli wówczas ligę zaczepno-odporną, oświadczając, iż ma ona być wieczystą i nosić nazwę: Osady Zjednoczone Nowej-Anglii. * Zgodnie z ustawą owego dawnego związku każda osada zachowywała swój wyłączny zarząd na własnem terrytoriuni, ale w razie wojny zaczepnej lub odpornej związek osad dostarczał ludzi i pieniędzy w stosunku do ilości mieszkańców. Rok w rok powinien byt się zbierać kongres, na który każda osada posyłała dwóch kommissarzy z prawem radzenia o pokoju i wojnie tudzież o wszystkich sprawach ogólnego znaczenia. Każda uchwała zapadła większością trzech czwartych głosów miała moc obowiązującą związek. ** Owa konfederacya osadnicza zapożyczyła najwidoczniej swój ustrój z ustawy rzeczypospolitej Prowincyj Zjednoczonych Holandyi, które to prowincye były wzorem dla swej doby dziejowej. Ustrój ten tworzy pierwszy zawiązek jedno po drugiem idących usiłowań, które wreszcie podczas wojny o niepodległość wytworzyły konfederację a jedność zupełną po zawarciu pokoju. Dostrzega się już w pierwotnym ustroju ligi roztropna zapobiegliwość, którą również widać w konstytucyi Stanów Zjednoczonych; każda osada pragnie tam posiadać samorząd w sprawach wewnętrznych, co jest nader słusznem, gdyż ta niepodległość municypalna najdoskonalszą stanowi tarczę wolności. Na mocy rzeczonego sprzymierzenia się osady Nowej-Anglii rzeczywiście występowały w ciągu lat czterdziestu jako państwa niezależne. Wojna domowa, podówczas niepokojąca Anglię, nie pozwoliła jej troszczyć się o losy osad, gdzieś daleko w pustyni rozsianych, i zaledwie zaludnionych: Pozwalano tedy konfederacyi swobodnie działać w bardzo szczupłym zakresie jej spraw; zbyt mało przywiązywano wagi do istnienia owej ligi dalekiej, by miano się wtrącać do jej walk z jakiemiś indyjskiemi plemionami; konfederacya istniała aż do r. 1686 to jest do chwili, kiedy Jakób II unieważnił konstytucyę Nowej-Anglii, i wolne jej rządy zastąpił przez komissye rządzącą, która runęła wraz z nim samym. *** –- * Porów. str. 92 i 3 oraz 99 T. I niniejszego dzieła. ** Kent: Commentaries on American Law, 1, str. 202. (Przyp. Aut. } *** Kent: tamże, str. 203. (Przyp. Aut.) Po rozwiązaniu pierwszej konfederacyi mieszkańcy Nowej – Anglii usiłowali niejednokrotnie wytwarzać te zespolenia, te stowarzyszenia, które tkwią, już w duchu narodów wolnych. Gdy chodziło o stawienie oporu Indyanom lub o układy z nimi, o przeszkodzenie Francuzom we wdzieraniu się w granice osad angielskich, – odbywano częstokroć kongresy złożone z gubernatorów i komissarzy, wzywano nawet na nie i przedstawicieli innych osad. Były to wszakże usiłowania bez poważniejszego znaczenia, chociaż myśl utworzenia związku kiełkowała w nich coraz silniej i rozwijała się stopniowo. Tak więc w r. 1697 Wilhelm Penn doradzał wszędzie coroczne kongresy wszystkich prowincyj na lądzie amerykańskim, któreto zjazdy posiadałyby prawo regulowania stosunków handlowych *. W parę zaś lat później, a zupełnie w innym celu, Nicholson, gubernator Wirginii, przedstawił królowej Annie memoryał, w którym proponował założenie państwa amerykańskiego. Wnosił on, by wszystkie osady angielskie istniejące w Ameryce, poddane zostały jednemu zarządowi, pod wice – królem, tudzież, by w tem państwie trzymano stałą armię dla poskramiania nieprzyjaciół królowej. "Byłoto, innemi słowy – powiada Bererly ** – domaganie się dyktatury wojskowej, której znowu następstwem mógłby się stać przewrót, dający możność wice – królowi do strząśnięcia 7. siebie zwierzchnictwa Anglii. " Zapewne owo mniemanie, iż militaryzm, wprowadzony do osad, zachwiałby w nich władzę metropolii, nieobcem było otoczeniu królowej Anny: nie widać bowiem, aby wnioski Nicholsona uwzględniono. Zresztą Anglicy wcale nie lubują się w centralizacyi i ujednostajnianiu zarządów: uśmiechają się one tylko ludom przesiąkniętym ideami Rzymu. Na coby się przydało ustanawianie wicekrólestw na wzór hiszpański? Panowanie praw wystarczało. –- * Bancroft: American Revol., t. I, str. 141. (Przyp. Autora). ** Histoire de la Virginie, str. 143. (Przyp. Autora).\nROZDZIAŁ IV. KONGRES W ALBANY. Francuzi w Ameryce. – Przyszłość, jaką mieli przed sobą. – Niepokój i zawiśli osadników. – Walka hezorężna zalecana przez Franklina. – Myśl ta poparta przez Pownalla. – Dolina rzeki Ohio. – Opanowywanie jej przez Anglo – Saxonów amerykańskich. – Oficer Jerzy Waszyngton d. 27 maja r. 1754. – Zjazd delegatów osad w czerwca tegoż roku. – Jego cel. – Projekt zjednoczenia wniesiony przez Franklina. – Poparcie. – Zarzuty. – Przyjęcie warunkowe. – Odrzucenie przez rząd angielski. – Przeciwprojekt wyszły z metropolii. – Niechęc samych osad. – Upadek projektu. – Wiara wytrwała Franklina. O wiele donioślejsze znaczenie, niż wszystkie owe pierwsze usiłowania na drodze prac skierowanych ku zjednoczeniu osad, posiadał kongres odbyty w r. 1754 w Albany i projekt związku przedstawiony na nim przez Franklina. Upadł wprawdzie ten projekt wobec zawiści osad i obaw metropolii, ale myśl, która go wywołała, nie zginęła: w parę dziesiątków lat powstaje znowu. Obawa przed Francuzami wytworzyła plan pierwszego skonfederowania się osad, z którym wystąpił Franklin. W 1753 r. Francuzi zostawali w posiadaniu nietylko Kanady i Luizyany (która w owej epoce sama przez się mogła się mienić całą nieznaną częścią świata), lecz przytem władza ich rozciągała się nad olbrzymiemi przestrzeniami, znanemi dziś pod imieniem Far – Westu a przeznaczonemi na to, aby stać się największym z krajów rolniczych, jakie kiedykolwiek istniały, wyjąwszy, rozumie się, Chiny. Odkryli oni i pierwsi zbadali bieg Ohio, "pięknej rzeki" jak ją wówczas mieniono, usypali wzdłuż jezior szereg sześćdziesięciu fortów dla obrony wielkiej drogi wodnej łączącej krainy południowe z północnemi, – i jeżeli zajęcie w posiadanie i pierwsze zagospodarowanie kraju może nadawać tytuł własności, to Francuzi mienić się wówczas mogli panami tych pięknych obszarów: ich wędrownicy, ich missyonarze, ich żołnierze poczynili tam najznakomitsze odkrycia – i przyszłość Ameryki, zdawało się, spoczywała raczej w dłoni Francuzów niż szczepu anglo-saxońskiego. Czuli to Amerykanie i wszelkiemi sposobami chcieli się od tego uchronić. Osadnicy angielscy zajmowali podówczas nadbrzeżny pas ziemi, mający nie więcej nad siedmdziesiąt mil francuzkich szerokości, zawarty między łańcuchem gór Allegańskich i Atlantykiem; nie mogli oni na to pozwolić, aby im bez ich wpływu poza Alleganami uosadniano kraj, któryby z czasem mógł wyżywić miliony ludzi; przeczuwali że może nadejść chwila, w której te nowe spodziewane ludy ruszą na nich i weprą ich do morza. Wiedzieli także, iż dolina rzeki Ohio i kraj. przytykający do jezior, są jednemi z najpiękniejszych w Ameryce, że odznaczają się nadzwyczajną żyznością ziemi, zdrowem powietrzem, łagodnym klimatem, obfitością zwierzyny i ryb, łatwością handlu z Indyanami, że wreszcie zapewniają olbrzymie korzyści przez swoje kommunikacye wodne, przez rzeki i jeziora rozciągające się na setki mil *. "Wątpić niemożna – mówił Franklin – iż sto lat nie upłynie, a stanie tam państwo ludne i potężne, które przysporzy wielkości bądź Anglii bądź Francyi" **. Franklin wnosił przeto, by przejść Allegany i między rzeką Ohio a jeziorem Erie, założyć dwie wielkie kolonie. Potęga francuzka zostałaby temsamem zachwianą, bo jej posiadłości rozpadłyby się na dwie dzielnice; prysnęłyby ogniwa łańcucha, który od Kanady po Luizyanę opasywał posiadłości angielskie. "Wnioskodawcę poparli: Pownall i wszyscy gubernatorowie prowincyj. Pownall i Franklin wybornie rozumieli, iż jedynym środkiem pewnym usunięcia Francuzów było rozszerzenie osadnictwa, ale nie walka. Kolonie angielskie rozwielmożniały się dzięki pracy wytrwałej, nieustannej. Podczas gdy osadnicy francuzcy ze strzelbą na ramieniu przebiegali lasy, wychodziec angielski wytrzebiał puszczę, budował domy, uprawiał rolę. Siekiera, w sojuszu z lemieszem, otrzymywała zwycięztwo nad strzelbą. "Pewną jest rzeczą – pisał Pownall, w memoryale przedstawionym ks. Cumberland, w 1756 r. *** – że jeśliśmy tylokrotnie rozpraszali Francuzów i ostatecznie wypędzili od siebie Indyan, dokazaliśmy tego raczej za pomocą kolonizacyi niż drogą wojny, i gdzie tylko nasze osady urządziły się roztropnie, ztamtąd już Francuzi nie zdołali nas wyprzeć, ani sami, ani za pomocą swych psów obozowych – Indyan. "Osada (w dolinie rzeki Ohio) – niedość iż pokryje wydatki na nią wyłożone, ale jeszcze przyniesie nam więnc nizinne osady; wzmoże ona bowiem siły nasze, przyczyni się do zjednoczenia naszego amerykań- - * W Saint-Louia nad Missuri chlubią się z posiadania 46000 mil, to jest 15000 mil francuzkich wód spławnych. (Mississipi, Missuri, Okio i t… d.) Trollope: North America, t. II str, 261. (Przyp. Autora). ** Franklin: Plan for settling two Western Colonies in North America, 1754. Albany Papers. Works, t. III. (Przyp. Aut) *** Pownall: Adm… of the Colon., t. II, str. 229. On sam powiada, iż ów pamiętnik ułożył na zasadzie not posyłanych w roku 1754 i 1755 hrabiemu Halifax. (Przyp. Autora). skiego państwa, i zapewni nam posiadanie kraju, a co najważniejsza, osada nowa jest nam nieodbicie potrzebną. Osady angielskie dochodzą do kresu, sięgają już gór. " O prawie i posiadaniu Francuzów wcale nie wspominają ani Pownall ani Franklin; gdy mówią, to jeno o prawach wychodźców angielskich. Prawa tych ostatnich mają za podstawę przywileje, które nadawały im wszystkie kraje od morza do morza, kraje wcale jeszcze niewidziane. Codo posiadania, śladów takowego jeszcze nie było. Podczas kiedy Francuzi mieli już sześćdziesiąt warownych posterunków, ostrzeliwających wybrzeża jezior i rzek, Anglicy nie byli jeszcze przeszli gór. Indyanie o nich z pogardą mówili: "Francuzi to mężczyzni, – wszędzie się obwarowują; wy zaś jesteście istnie jak kobiety. Krok ztąd tylko do Kanady: Francuzi przyjdą i precz was wyrzucą *. " Chcąc opanować dolinę rzeki Ohio, gubernator Wirginii, Dinwiddie… posłał w 1754 r. na czele stu pięćdziesięciu ochotników **, młodego dwudziestoletniego oficera, który w roku poprzednim zbadał był już porzecze Ohio. Byłto Jerzy Waszyngton. Miał on zawładnąć tak zwanemi widłami rzeki Ohio to jest zbiegiem rz. Alleganów i rzeki Mononguela ***, które, łącząc się, tworzą Ohio. Teraz na tym punkcie wznosi się miasto Pittsburg; lecz wówczas istniał tam fort francuzki; nazywano go "Fort Duquesne", komendantem zaś fortu był Contrecoeur. Podczas dżdżystej nocy, 27 Maja 1754 r., Waszyngton uwiadomiony, jak powiadają przez Indyan, iż Francuzi mają strzelać do każdego Anglika, co ośmieli się wejść na pobrzeże Ohio, spotkał oddział nieliczny Francuzów, którymi dowodził, będący przytem w charakterze parlamentarza, Villiers de Jumonville. "Ognia!" – zawołał Waszyngton i pierwszy wystrzelił. Jumonville poległ wraz z dziesięciu Francuzami, dwudziestu jeden wzięto do niewoli. Waszyngton w tem starciu miał tylko czterdziestu żołnierzy. Krwawy odwet rychło nastąpił; pięciuset Francuzów, posiłkowanych przez Indyan, nadciągnęło wkrótce pod okopy fortu Necessity, gdzie Waszyngton szukał schronienia. Przypuszczono do fortu sztorm energiczny: oblegającymi dowodził brat poległego Jumonville'a, kapitan Villiers. Waszyngton, niemogąc odeprzeć wielekroć silniejszego nieprzyjaciela, kapitulował. Pozwolono mu cofnąć się do Wirginii ze swym oddziałem. Odchodząc, podpisał akt kapitulacyi zredagowany po francuzku, który obwieszczał: "iż pułkownik Villiers, wysłany dla - * Bancroft: Am. Rev., I, 138. ** Bancroft: Tamże, I, 131. *** Mieszkańcy Kanady nazywali ją rzeka Malengueulee. (Przypiski Aut.) pomszczenia zabójstwa eskorty wojskowej i oficera francuzkiego, który przybywał z wezwaniem do poddania się, pragnie ułaskawić wszystkich Anglików, jacy znajdują się w forcie. " Rzeczone poddanie się, zredagowane w tak ubliżający sposób, stało się cierniem nader niemiłym dla Amerykanów, rzucając przytem pewien cień na sławę bohatera. Utrzymywali niektórzy, iż tłómacz oszukał młodego Waszyngtona nieumiejacego po francuzku. Wyjaśnienie to uważać można za zbyteczne. Okoliczności krwawego zajścia świadczą, że starcie było przypadkowem, że je spowodowała ciemność nocy; Waszyngton nie strzelałby do parlamentarza, gdyby go był poznał. Wystrzał przypadkowy w pustyniach Nowego Świata, do którego dał hasło młodziutki oficer, o nieznanem imieniu, stał się iskrą, służącą do rozdmuchania olbrzymiego pożaru wojny powszechnej, która obróciła się w tym razie na pożytek Anglii. Była to wojna siedmioletnia. W tej-to właśnie chwili, kiedy obawiano się wojny z Francyą, którą łatwo przewidzieć było można, gdyż niemniej Anglicy jak i Amerykanie wszelkiemi siłami starali się wybuch jej przyśpieszyć, zwołano do Albany, w Stanie Nowego-Yorku, na rozkaz lordów handlu, kongres złożony z komissarzy delegowanych od osad. Wraz z przedstawicielami sześciu plemion indyjskich miano się tam naradzić nad środkami obrony interesów zarówno osadników jak i Indyan. Wszystkie osady oprócz Georgii przysłały swoich przedstawicieli. Wnuk Penna i Franklin, z dwoma innymi komissarzami, przedstawiali Pensylwanie: gubernator Hutchinson sprawował interesa Massachusettsu; Pownall zaś, chociaż również zasiadał, nie miał podobno urzędowego pełnomocnictwa. Zjechano się w czerwcu 1754 r. Zbiegiem okoliczności – łatwym do wytłómaczenia, ilekroć myśl jaka jest niejako w powietrzu, – wielu naraz komissarzy, a wśród nich Franklin… wystąpiło z projektami konfederacyi i związku: świadczy to, iż potrzeba zjednoczenia oddawna nurtowała w umysłach ludzi światłych i patryotów. Podziały na prowincye, zamykanie się w zakresie interesów pewnej miejscowości – oddawna były słabą stroną Amerykanów. Gdy przeto jaka sprawa ogólna wymagała powszechnego współudziału, występowała zawsze koterya, co korzystała z ważności chwili, aby zdobyć pewne, wyłączne dla siebie korzyści, które w innych okolicznościach byłyby dla niej niedootrzymania. Wyczekiwano, oglądano się pospolicie na innych, by nie zrobić ani mniej ani też więcej; stawało się to źródłem waśni i niemocy * Tym sposobem zostawiono Wirginię własnym siłom - * Nowy-York np. rządził się egoistycznemi zamiarami dążąc do skupienia w swych rękach handlu z Indyanami; kwakrowie filadelfijscy wcale nie chcieli prowadzić wojny. Albany papers str. 177. (Przyp. Aut.). w zapasach z Francuzami, którzy w Kanadzie rośli w potęgę, w miarę szerzenia się warchołu wśród osad *. W Albany jednomyślnie uchwalono połączenie osad, oświadczając, że takowe połączenie nieodbicie potrzebnem jest dla ich ocalenia. Projekt Franklina przyjęty więc został przez komissyę, która go roztrząsała, z pewnemi zmianami. Plan ów ukonstytuowania się zależał na zjednoczeniu władzy gubernatorów w jednej dłoni i zredukowaniu atrybucyj wielu zgromadzeń do jednego zgromadzenia, które mienić się miało Wielką Radą. Nie przypomina to konstytucyi Stanów Zjednoczonych, chociaż zawiera wiele wspólnych z nią rysów, i jest raczej pierwowzorem konfederacyi, która istniała podczas wojny z Anglią. Na miejsce przebywania władzy federalnej naznaczono tymczasowo Filadelfię (gdzie później przebywał kongres), bo też rzeczywiście była ona punktem środkowym, dokąd można było przybyć konno w piętnaście lub dwadzieścia dni z New-Hampshire'u, lub z Południowej Karoliny. Z Charlestonu stawano morzem jeszcze prędzej, gdyż tydzień tylko jeden wystarczał na przebycie tej przestrzeni. Konstytucya nowego związku zespalała prerogatywy króla z władzą ludu, a bardziej jeszcze, godziła władzę centralną z udzielnością Stanów. Król powinien był mianować i utrzymywać prezydenta z prawem zakładania veto przy uchwalaniu praw. Ponieważ zaś chciano uniknąć wszelkich nieporozumień między prezydentem i Wielką Radą, czego liczne przykłady widziano w koloniach, naznaczono mu więc płacę z funduszów quitrentu, czyli czynszu z ziemi będącej własnością korony angielskiej w Ameryce, mniemając, iż takowe uposażenie będzie dla prezydenta wystarczającem. Co trzy lata osadnicy mieli prawo wybierania Wielkiej Rady, posiadającej władzę prawodawczą; wybierałyby ją różne legislatury podobnie jak dziś są wybieranymi senatorowie. Każda osada powinna była wysyłać ilość przedstawicieli ustosunkowaną do wnoszonych opłat publicznych, wszakże owa liczba reprezentantów mniejszą od dwóch być nie mogła, nie przewyższała zaś siedmiu **. Na wniosek Rady generał gubernator mianował urzędników; że jednak nigdy nie wprowadzono do Ameryki zupełnego podziału między władzą prawodawczą a administracyjną – Radzie zatem służyć miało prawo obsadzania posad cywilnych i ona również uchwalała budżet. Rząd federalny posiadał władzę ograniczoną, podobnie jak teraz rząd - * Albany papers, t. II, str. 176. ** Pierwszy rozkład wykazywał 48 deputowanych: siedmio dla Massachusettsu, 7-u dla Wirginii, 6-u dla Pensylwanii, 5-u dla Connecticutu, 4-ch dla New-Yorku i t… d. (Przypiski Autora). waszyngtoński. Każda osada zachowywała swe właściwe instytucye i używać miała swych swobód odrębnych; w ręku zaś władzy federalnej spoczywały sprawy indyjskie*, interesa tyczące się nabycia ziemi i handlu zewnętrznego **; ona również urządzała i sprawowała tymczasowo rządy w nowopowstających koloniach, noszących dziś nazwę terrytoryów. W zakresie jej władzy leżało przytem zwoływanie wojsk ***, uzbrajanie statków na morzach, jeziorach i rzekach, wydawanie przepisów ogólnych i uchwalanie podatków w celu obrony kraju i zabezpieczenia powstających osad od obcych najazdów. Wielka Bada powinna była zbierać się corok i wybierać prezydenta; nie miano prawa, bez jej zgodzenia się, lub bez oddzielnego upoważnienia od korony, ani odraczać rady, ani jej rozwiązywać, ani przedłużać posiedzeń nad określony czas sześciotygodniowy ****. Zarys konstytucyi, oparty na wskazanych tu zasadach i przedstawiony obradującym w Albany, znalazł gorliwe poparcie ze strony deputowanych Nowej-Anglii; Connecticut tylko miał mu to do zarzucenia, że prezydentowi nadawano prawo zakładania veto; utrzymywali delegaci tego stanu, że przez veto projekt traci nieco cechę republikańską. W duchu royalistycznym z zarzutami występował sam tylko Delancey, zastępca gubernatora Nowego-Yorku, jeden z delegowanych Wirginii. Wolałby on widzieć nadane gubernatorom prawo protestowania przeciwko wyborom dopełnianym do Rady Wielkiej. Odpowiedziano mu, iż w Anglii król posiada tylko trzecią część władzy prawodawczej, w Ameryce zaś już i tak nadano mu połowę. Gdyby miano się jeszcze dalej posunąć, skończyłoby się natem, że istotną władzą opodatkowującą kolonie byłby kongres gubernatorów. Niemożnaby już mówić o swobodnem uchwalaniu podatków przez obywateli: kardynalna zasada wolności angielskiej zostałaby pogwałconą. Przeciwnie zaś, w systemacie, jaki proponowano, Wielka Rada miała być, rzecz prosta, przedstawicielką władzy prawodawczej pojedynczych osad i zasada powyższa poszanowanie dla siebie znajdowała. Codo wydatków ogólnych, proponowano pokrywanie ich podat- - * Monopolizując cały handel z Indyanami w rękach związku, spodziewał się Franklin, że znacznie osłabi Kanadę. (Albany papers, Pisma Franklina, t. II, str. 177 i 181. (Przyp. Autora). ** Tworząc związek Franklin miał nadzieję utworzenia nowych osad na Zachodzie i skruszenia handlu i przewagi Francuzów. (Albany papers). ( P. A.) *** Lecz za zezwoleniem miejscowych legislatur (Tamże str. 182). (P. A.) **** Wedle obyczaju amerykańskiego, deputowanym dawano dyety, 10 szylingów dziennie, co było wystarczającem, by nikt z ludzi zdolnych nie usuwał się ze względu na niedostateczną płacę, zamało zaś, by mogło nieudolnych a chciwych zahęcać do wejścia do Izby w celach spekulacyjnych. (Franklin: t. II, str. 180. (P. A.) kiem od spirytualiów i opłatą stemplową, t… j… podatkami pośredniemi i niedotykającemi własności. Chociaż związek uchwalono, praca ukonstytuowania się wcale nie mogła być uważana za ukończoną, zastrzeżono bowiem prawo ratyfikacyi przez parlament angielski oraz przez zgromadzenia pojedynczych osad. Znajdowano się więc z projektem swoim wobec osad i wobec metropolii, – wobec dwóch potęg zarówno do całowładności swej przywiązanych; z obu stron projektowi zgotowana była zguba. Biuro handlowe w Londynie, gdzie nie miano najmniejszej ochoty do zakładania państwa w Ameryce, otrzymawszy protokóły uchwał kongresu, niesłychanie zdziwione zostało planem wytworzenia rządu zupełnie udzielnego. Orzeczono, iż ów projekt zbyt jest demokratycznym, by go przedstawić można było królowi; przystąpiono przeto do zredagowania innego projektu, w którym już wcale nieuwzględniono swobód kolonialnych. W tym projekcie gubernatorowie osad z pewną liczbą swych radzców * mieli się zgromadzać, uskuteczniać zaciągi wojskowe, budować forty – na co wszystko czerpaliby ze skarbu "Wielkiej Brytanii, a później dopiero wydatki poniesione zwracałby parlament przez opodatkowanie osad. Tym sposobem znaleziono się wobec tego samego zadania, przed którem cofnął się był Walpole. W koloniach projekt nie lepszem cieszył się przyjęciem; mniemano tam, że nadaje on zbyt wiele prerogatyw; Connecticut go odrzucił, Massachusetts położył swe veto, Nowy-York, gdzie Franklin wracając z Albany, został z niesłychanym zapałem przyjęty, bardzo ozięble zachował się wobec projektu albańskiego **. W krainie nawet, która umocowała Franklina, w Pensylwanii, projekt również nie miał szczęścia. "Wybieg kilku członków – mówi Franklin – sprawił, że skorzystano z mej nieobecności (co niezupełnie było rzeczą loyalną) i uchylono mój plan bez rozpraw, – a było to dla mnie zmartwienie nielada ***. " "Rozmaite powody, niektóre wręcz z sobą sprzeczne, które składały się na wywołanie wstrętu do mego projektu – mówi dalej Franklin – każą mi mniemać, iż trzymałem się w nim środka, i dotąd tego jestem zdania ****, że przyjęcie jego byłoby dla obu stron zbawiennem. W ten sposób zjednoczone osady posiadałyby dość siły, by się bez obcej pomocy obronić; nie potrzebowanoby wojsk angielskich, a temsamem nie byłoby pozoru do opodatkowania osad. Unikniętoby wreszcie krwawej walki, którą sprowadziły owe roszczenia. –- * W niektórych Stanach lud mianował Radę, w innych zaś gubernator. ** Bancroft: Amer Rev. I, 141. *** Pamiętniki Franklina, str. 53. **** Franklin pisał swe Pamiętniki po wywalczeniu niepodległości przez osady. (Przypiski Autora). "Lecz podobne błędy, – dodaje on, czerpiąc snadź przekonanie to z długiego doświadczenia – nierzadko się wydarzają; karty historyi przepełnione są nieustannemi omyłkami ludów i panujących. Rzuć okiem na około siebie a przekonasz się, że ludzie zwykle nie wiedzą na czem zależy ich dobro, lub wiedząc, nie dążą do niego. Rządzący pospolicie zbyt są obarczeni wielorakiemi sprawami, aby zadawali sobie pracę rozważania i urzeczywistniania nowych pomysłów. Przypadek najczęściej narzuca konieczność przyjęcia i użycia nowych środków, mądrość zaś i rozwaga nader rzadko wprowadzają na nowe drogi. "\nHistorya Stanów Zjednoczonych. T. 2 z dopełnieniami, Okres drugi - [wybijanie się na niepodległość (1763-1782)]\n<a href="http://cyfroteka.pl/ebooki/Historya_Stanow_Zjednoczonych__T__2_z_dopelnieniami__Okres_drugi-_wybijanie_sie_na_niepodleglosc__1763-1782__-ebookRO/p02025410i020" target="_blank" title="Historya Stanów Zjednoczonych. T. 2 z dopełnieniami, Okres drugi - [wybijanie się na niepodległość (1763-1782)] [Edouard Lefebvre de Laboulaye] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="http://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Historya Stanów Zjednoczonych. T. 2 z dopełnieniami, Okres drugi - [wybijanie się na niepodległość (1763-1782)] [Edouard Lefebvre de Laboulaye] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>