Architektura wojny 1939-1945, Tadeusz Barucki | SARP Warszawa\nWieluń, Miasto po bombardowaniu w dniu 01.09.1939 r.\nOskar Sosnowski, prof. Wydz. Arch. Politechniki Warszawskiej, założyciel Zakładu Architektury Polskiej, zginąl na terenie Wydziału Architektury we wrześniu 1939.\nJózef Szanajca, wybitny architekt Polski międzywojennej, kaleka niezdolny do służby wojskowej oddaje swój samochód – wraz ze sobą jako kierowcą – wojsku polskiemu ginąc w nim na Lubelszczyźnie pod ostrzałem niemieckim.\nStefan Bryła, wybitny konstruktor, dziekan tajnego Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, rozstrzelany w publicznej egzekucji w Warszawie w roku 1943.\nKazimierz Bartel, autor „Geometrii Wykreślnej” rozstrzelany we Lwowie w bestialskiej egzekucji profesorów lwowskich w roku 1941.\nWłodzimierz Stożek, światowej sławy matematyk, rozstrzelany we Lwowiew bestialskiej egzekucji profesorów lwowskich w roku 1941.\nMuzeum śląskie w Katowicach proj. K. Schayera ukończone w roku 1939 i rozebrane przez Niemców w 1940. Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe\nRozbieranie Muzeum śląskiego przez Niemców (1940). Źródło: „Architektura Katowic”, Waldemar Odorowski\nBiałystok. Ruiny Wielkiej Synagogi spalonej przez Niemców 1941. Źródło: Zbiory Antoniego Harasimiuka\nWołpie. Synagoga zniszczona [przez Niemców] 1941.\nBiałystok. Dzielnica żydowska w centrum miasta zniszczona przez Niemców 1941.\nFrampol. Porównanie planów urbanistycznych: 1. Miasto przed 1939 r., 2. Miasto po ćwiczebnych bombardowaniach niemieckich 1943.\nBiałystok. Kościół św. Rocha przeznaczony na cyrk.\nHuta Stepańska. Kościół (1923) spalony w 1943 r.\nJanowa Dolina. Plan osiedla kopalni bazaltu 1930.\nJanowa Dolina. Osiedle kopalni bazaltu 1930 r., Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe\nJanowa Dolina. Ruiny osiedla spalonego w 1943 r.\nBydgoszcz. Ruiny niemieckiej fabryki materiałów wybuchowych 1940-1944, fot: Maciej Kulesza\nKsiąż. Tunele niemieckie w nawiązaniu do zamku 1943-1945.\n„Anlage Mitte” Schron koło Spały. Widok z lotu ptaka.\n„Anlage Süd” Wnętrze schronu.\nWrocław. LS-Hochbunker na placu Strzegomskim, obecnie Muzeum Współczesne. Źródło: www.chplus.pl\nPoznań. Gabinet A. Hitlera w zamku 1940.\nPoznań. Baraki dla wysiedlonych Polaków 1940. fot. Tadeusz Barucki\nCiechanów. Plan przebudowy miasta 1940.\nCiechanów. Dom z osiedla niemieckiego.\nŁódź. Osiedle niemieckie Stoki.\nŁódź. Osiedle niemieckie Berlinek.\nKraków. Fragment usuniętego pomnika Grunwaldzkiego 1939.\nKraków. Przebudowa attyki budynku Feniks. Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe\nSochaczew. Makieta przebudowy centrum. Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe\nLublin. Makieta przebudowy Starego Rynku. Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe\nZakopane. Zespól pracowników „Stadtbauamtu”.\nWarszawa. Fragment ghetta.\nWarszawa. Teren dawnego ghetta po wojnie.\nWarszawa. Plan Pabsta.\nWarszawa. Projekt hali NSDAP 1940r.\nProjekt kapliczki w tajnym konkursie w Warszawie (J. Baumiller, K. Piechotka). rep. Tadeusz Barucki\nMaciej Nowicki w Miejskiej Szkole Budowlanej w Warszawie. fot. T. Mrowczynski\nPodkowa Leśna. Willa (projekt M. Nowicki 1943)\nLista obecności Koła SARP w oflagu w Murnau. rep. Tadeusz Barucki\nGazeta obozowa „Za drutami” oflagu Woldenberg (opr. graf. E. Wierzbicki). rep. Tadeusz Barucki\nStrona – ręcznie opisanej – książki „Sztuka Liturgiczna” M. Leykama wydanej w Szwajcarii.\nSolura. Kaplica na cmentarzu (projekt M. Leykam 1942).\nProfesorowie Polskiej Szkoły Architektury przy Uniwersytecie w Liverpool. repr. Tadeusz Barucki\nGen. Władysław Sikorski otrzymujący dr hc na Uniwersytecie w Liverpool. repr. Tadeusz Barucki\nStudentki PSA w Liverpool.\nStudenci PSA w Liverpool. repr. Tadeusz Barucki\nJadwiga Piłsudska-Jaraczewska po zaliczeniu lotów transportujących samoloty z fabryk do baz lotniczych podjęła studia architektury w PSA. repr. Tadeusz Barucki\nKsiążka „Polish School of Architecture. repr. Tadeusz Barucki\nPlakat o wystawie PSA w Liverpool. repr. Tadeusz Barucki\nList J. Stirlinga potwierdzający wpływ Polskiej Szkoły Architektury w Liverpoolu na sposób rysowania angielskiej architektury.\n1939 – 1945 Wojna\nPoczątek II Wojny Światowej utrwalony został w naszej powszechnej świadomości ostrzałem polskiej wojskowej placówki na Westerplatte w Gdańsku przez pancernik niemiecki „Schleswig-Holstein” wczesnym świtem 1 września 1939 roku. Tak upowszechnione, monumentalne rozpoczęcie jednego z największych kataklizmów w historii ludzkości nie jest jednak prawdziwe. Nieco wcześniej bowiem niemieckie bomby spadły na małe, leżące nad południowo-zachodnią granicą Polski miasteczko Wieluń, rujnując je w 80 %. Jego bezbronna, cywilna ludność poddana została – podobnie jak w hiszpańskiej wojnie Guernica – szaleńczemu terrorowi dla wywołania postrachu i paniki w zaatakowanym kraju. Hiszpańska Guernica przeszła do historii a o Wieluniu na dobrą sprawę mało kto w świecie wie. A przecież może on być śmiało przyjęty jako symbol takich właśnie nieludzkich działań, po raz pierwszy w historii tak okrutnie godzących w ludność cywilną a nie w jednostki wojskowe. Mimo, że wojna – demon zniszczenia – jest skrajnym przeciwstawieniem budowania, a więc kreowania architektury, to jej lata powinny być tu również zrelacjonowane, albowiem dokonano w tym czasie – mimo trudności wojennych – pewnych poczynań, które z jednej strony charakteryzują w tym zakresie postawę okupanta ziem polskich a z drugiej – nazwijmy to – „architektonicznego podziemia polskiego”, przygotowującego powojenną odbudowę kraju.\nZacznijmy jednak od bolesnych wspomnień Września 1939, kiedy na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej – można rzec „na posterunku” – ginie od ostrzału niemieckiego prof. Oskar Sosnowski, znakomity architekt i twórca Zakładu Architektury Polskiej a jeden z najwybitniejszych architektów II Rzeczpospolitej Józef Szanajca – z racji wrodzonego kalectwa niezdolny do służby wojskowej – oddaje swe życie w ostrzale niemieckim koło Tomaszowa Lubelskiego za kierownicą swego samochodu przekazanego do dyspozycji Wojska Polskiego. Tragedia Września 1939 przynosi też charakterystyczne postawy przedstawicieli polskiego środowiska architektonicznego – na 3 krańcach ówczesnej Polski – na Oksywiu śmierć arch. M. Zuske, który w czasie rozbrajania strzela do oficera niemieckiego ginąc oczywiście natychmiast od kul niemieckich, w Wilnie, gdzie ppłk. Aleksander Stanisław Aleksandrowicz, architekt, komendant fortyfikacji O.W. Wilno po wkroczeniu wojsk sowieckich popełnia samobójstwo i we Lwowie, gdzie arch. R. Chrystowski przy karabinie maszynowym – dając uprzednio swej drużynie rozkaz do odejścia – ginie broniąc do końca atakowanego przez wroga miasta. Dalsze życie dla nich nie miało już sensu. Postawy takie, nad którymi można dziś dyskutować, w tym tragicznym czasie nie były zjawiskiem wyjątkowym, co potwierdza też podobna samobójcza śmierć Witkacego w dniu 17. września. Znacznie później w Warszawie, w ulicznej egzekucji w roku 1943 rozstrzelany zostaje przez Niemców dziekan podziemnie działającego Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej – znakomity konstruktor – Stefan Bryła (1886-1943). Podając tu ten fakt nie sposób nie zanotować też bestialskiego rozstrzelania w roku 1941 profesorów lwowskich a wśród nich Kazimierza Bartla (1882-1941), bliskiego nam architektom z racji jego geometrii wykreślnej a także światowej sławy matematyków Antoniego Łomnickiego (1881-1941) i Włodzimierza Stożka (1883-1941). W Powstaniu Warszawskim ginie też Marian Lalewicz (1876-1944) nie tylko zasłużony pedagog ale i autor licznych obiektów w Warszawie i w całej Polsce.. Lista wojennych strat architektów polskich – których przed wojną było około 1700 – zarówno na wszystkich frontach II Wojny Światowej, w walce podziemnej jak i w wyniku eksterminacji w niemieckich i radzieckich obozach – w tym i w Katyniu – a zwłaszcza niemieckiej akcji holocaustu określa je na 350 osób, podając zarazem dalsze 250 osób zaginionych. (wg. T. Mrówczyńskiego).\nRelację o wpływie czasu wojny na architekturę wypada zacząć od niszczenia jej przez Niemców i to nie tylko w wyniku działań wojennych ale planowych akcji burzenia konkretnie wybranych obiektów jak np. Muzeum Śląskiego w Katowicach – gdzie dzieła Witkacego czy Szukalskiego były „rozstrzeliwane” – czy synagog żydowskich. Podobnie jak uczynili to w głośną na świecie „Noc Kryształową” z 9. na 10. listopada 1938 roku, kiedy niszczyli synagogi w swym własnym kraju w tym i w pobliskich polskiej granicy Gliwicach i Bytomiu podobnie i po ataku na Polskę natychmiast, bo już 4. września 1939 roku zniszczono np. Wielką Synagogę w Katowicach (1900, Max Grünfeld) a później dalsze w innych miastach polskich jak np. Nową Synagogę w Tarnowie (1865-1908, Władysław Ekielski) czy Wielką Synagogę w Łodzi (1881-1887, Adolf Wolff). Ta niszcząca machina potoczyła się na dalsze wschodnie ziemie II Rzeczpospolitej z chwilą ataku w roku 1941 Niemców na ZSRR paląc i burząc dalsze synagogi zachowane jeszcze na tych ziemiach i to nie tylko np. Wielką Synagogę w Białymstoku (1909-1913, Samuel Rabinowicz, zburzona 1941) ale i urokliwe, bezcenne w swej wartości architektonicznej stare, drewniane synagogi jak np. w Wołpi (XVIII w., zniszczona 1941) czy Zabłudowie (1614-1621, zniszczona 1941). Niemiecki żywioł niszczenia dotyczył w następnych latach nie tylko prowadzonego przez nich holocaustu ale i całych fragmentów miast i miasteczek polskich zamieszkałych przez ludność żydowską, co miało bardzo istotne znaczenie dla warunków, w których przystępowano do powojennej ich odbudowy. Charakterystycznym przykładem może być żydowska dzielnica „Chanajki” w centrum Białegostoku spalona i zniszczona przez Niemców po zajęciu przez nich tego miasta w roku 1941. Zanotować trzeba też w tym aspekcie rzecz zdumiewającą a mianowicie wybranie jako celu do ćwiczebnych bombardowań lotniczych miasteczka Frampol (1943) na południowej Lubelszczyźnie o zabytkowym – wręcz unikalnym – planie urbanistycznym. Zestawienie planów tego miasteczka przed i po bombardowaniu szokuje wręcz intensywnością tych działań.\nRelacjonując tu zniszczenia czasów wojny zaistniałe na terenie przedwojennej Polski wypada nam przedstawić również – choćby przykładowo – dewastacje dokonane na terenach zajętych wówczas przez Związek Radziecki. Charakterystycznym przykładem będzie tu rozebranie przez władze sowieckie w roku 1940 w centrum Białegostoku zabytkowego ratusza (1745-1746, J. H. Klemm) dla wzniesienia w tym miejscu – co w końcu nie nastąpiło – pomnika Stalina. Pomysł zaaranżowania przez nie w tym samym czasie cyrku w niedokończonym wówczas jeszcze kościele św. Rocha w Białymstoku nie został zrealizowany z uwagi na inwazję niemiecką. Osobny – nie opracowany dotąd wystarczająco – rozdział stanowią zniszczenia dokonane przez władze sowieckie w – wrogich im ideologicznie – obiektach sakralnych i dworskich czasami w sposób prymitywny adaptowanych na inne cele ale też często burzonych bądź też doprowadzanych w wyniku braku należytej konserwacji do ruiny. Najbardziej drastycznym przykładem barbarzyńskiej wręcz perfidii było tu zniszczenie około roku 1970 wież, jednej z najpiękniejszych świątyń t. zw. baroku wileńskiego w Berezweczu (1756-1767, Jan Krzysztof Glaubitz), do czego posłużyła praca doktorska, gwarantująca wysadzenie w powietrze wież bez uszkodzenia samego budynku, wykorzystywanego na więzienie. W podobny, brutalny sposób wyburzono np. w roku 1954 – motywując to koniecznością udrożnienia ruchu miejskiego – zabytkowy barokowy kościół jezuitów w centrum Pińska (1601, przeb. XVIII, Józef Doel). Najbardziej eksponowane świątynie jak np. katedra w Wilnie (1777-1801, Wawrzyniec Gucewicz) przeznaczono w roku 1950 na magazyn a klasztor i kościół Dominikanów we Lwowie (1769, Jan de Witte,odb. po pożarze 1792-1798, Klemens Ksawery Fesinger) adaptowano na Muzeum Ateizmu (1972-1990). Do dewastacji tych, ukierunkowanych głównie na świadectwa kultury polskiej dołączyć w tym przeglądzie trzeba też zniszczenia dokonane przez ugrupowania UPA w czasie planowej eksterminacji ludności polskiej w roku 1943 na Wołyniu, wśród których wymienić można wśród wielu spalonych wówczas kościołów np.– wspomniany tu już – a charakterystyczny dla t.zw. „swojskiego” stylu kościół w Hucie Stepańskiej (1920-1930, Zdzisław Mączeński ?) czy też – najpiękniejsze z powstałych w okresie międzywojennym na Wołyniu – osiedle dla pracowników kopalni bazaltu w Janowej Dolinie (1920-1930).\nNormalna na działalność budowlana w czasie wojny na terenach zajętych przez Niemców została z natury rzeczy ograniczona, a w roku 1941 po ich ataku na ZSRR wręcz – poza obiektami służącymi wojsku lub ważnym celom politycznym – wstrzymana. Określenie tych ostatnich, w tym budowa przez Niemców zakładów przemysłowych produkujących na potrzeby wojny na terenach Polski zajętych po roku 1939 czeka na swoje pełne opracowanie. Może okazać się ono bardzo interesujące, jeżeli przykładowo podamy tu największą wśród niemieckich fabryk materiałów wybuchowych „DAG Fabrik Bromberg” (1939-1945) zrealizowaną w tym czasie w Puszczy Bydgoskiej na terenie ca 23 km2 (1500 budynków, 360 km dróg, 40 km torów kolejowych z stacją Bydgoszcz-Emilianowo, 10.000 pracowników, również przymusowych). O ile obiekty produkcyjne tych zakładów pozbawione zostały częściowo przy ewakuacji przez Niemców a ostatecznie po ich zajęciu przez Związek Radziecki swego wyposażenia i są w większości w stanie atrakcyjnej ruiny, o tyle towarzyszące im osiedla dla kadry technicznej – dziś m.in. już na terenie Bydgoszczy – zachowały swą charakterystyczną architekturę. Przekraczając w tym momencie czasowe ramy naszej relacji wypada też dodać, że w roku 2011 – po długim okresie braku konkretnych działań na tym terenie – utworzone zostało na jego części „Eksploseum”, skansen niemieckich obiektów przemysłu zbrojeniowe go z okresu II Wojny Światowej, cieszący się dużym zainteresowaniem turystycznym. Innym rejonem godnym naszego zainteresowania w tym aspekcie są Góry Sowie w Karkonoszach, gdzie pozostał po wojnie cały system nie ukończonych podziemnych sztolni i komór, przeznaczonych zapewne do ulokowania w nich zakładów przemysłu zbrojeniowego zagrożonego już w tym czasie – rok 1943 – dotkliwymi bombardowaniami lotniczymi aliantów. Składa się on z 7 – w różnym stopniu zaawansowanych w swej budowie – kompleksów a mianowicie Jugowice Grn., Osówka, Rzeczka, Soboń, Sokolec, Włodarz i Książ, ten ostatni łącznie z zamkiem ( XIII w., trzeci co do wielkości w Polsce), w którym dość beztrosko potraktowano jego zabytkowy wystrój przy włączaniu go do systemu podziemnych sztolni. Nie wykluczone, że to ostatnie miejsce wiązało się z budowaną nową główną kwaterą A. Hitlera. Również system umocnień wojskowych skierowany na Wschód został na okupowanych ziemiach polskich szeroko rozbudowany, aby wymienić z niego choćby umocnione kwatery A. Hitlera „Anlage Mitte” w okolicy Tomaszowa Mazowieckiego (od1940), „Anlage Süd” w okolicy Strzyżowa (od1940), głośne z racji spotkania tam B. Mussoliniego z A. Hitlerem, „Anlage Riese” w okolicy Wałbrzycha (1943) i najbardziej znaną – z racji zamachu na A. Hitlera – w Gierłożu (od 1940) koło Kętrzyna, wysadzoną w powietrze w roku 1945 a mimo tego będącą do dziś dużą atrakcją turystyczną. Z charakterystycznych wojskowych obiektów tego czasu drobniejszej skali podać można jeszcze naziemne schrony przeciwlotnicze, które zachowały się np. w Poznaniu (1942), Gdańsku (1942) czy we Wrocławiu (1942, Richard Konwiarz). Z tych ostatnich jeden z nich – „LS-Hochbunker” na pl. Strzegomskim we Wrocławiu adaptowany został na Muzeum Współczesne (2011, VROA architekci/ch+architekci). Prowadzono też prace usprawniające sieć komunikacyjną zarówno drogową jak i kolejową (np. drugi tor na linii Kraków – Warszawa i częściowo na magistrali węglowej a także północna obwodnica w Krakowie oraz stacje przeładunkowe w Przemyślu i Terespolu). Rozpoczęto też budowę bardzo dużej lokomotywowni w Radomiu. Było to głównie ukierunkowane strategicznie na Związek Radziecki, w pierwszym etapie z uwagi na uzyskiwane od niego istotne dla działań wojennych zaopatrzenie a w drugim militarnym atakiem nań w roku 1941. W tym aspekcie również wykorzystywano polskie wojskowe poligony – jak np. koło Dęby, gdzie np. szkolono wojsko przed ofensywą na Stalingrad –, rozbudowując je, tworząc zarazem nowe, potrzebne wojsku lotniska. Specyficzny rozdział stanowiły roboty ziemne – nie wymagające poważniejszego sprzętu technicznego a więc takie jak melioracja czy wały powodziowe, – wspominane w pamiętnikach H. Franka – wykonywane w ramach pracy przymusowej przez ludność żydowską a później jeńców radzieckich. Do nich zaliczyć należy też – niewiarogodne w swej koncepcji – pozyskiwanie w Polsce na wielką skalę czarnoziemu i jego wywóz do Rzeszy. W tej sytuacji poważniejszą cywilną działalność budowlaną sprowadzić można np. w Poznaniu do takich faktów jak adaptacja cesarskiego zamku na siedzibę A. Hitlera (1943), zbudowanie osiedla dla fabryki amunicji (1940) a także – symptomatyczne dla działań niemieckich – baraków (ul. Opolska) dla wysiedlonych z śródmieścia miasta Polaków (1940). Z czasem – w roku 1944 – trzeba było też zbudować w tym mieście i osiedle (ul. Mogileńska) dla ewakuowanej z terenów bombardowanych na zachodzie kraju ludności niemieckiej. Z szerzej pomyślanych planów przebudowy tego miasta na Jeżycach w ramach działalności „Neue Heimat”w postaci jego dzielnicy zachodniej, t.zw. Weststadt (1941-1945, urb. Walter Bengert, arch. Rudolf Voltenauer) zrealizowano tylko niewielkie fragmenty w rejonie ul. Smarzewskiego (1941). Swoistą ciekawostkę stanowią drewniane domy przy ul. Szydłowskiej wybudowane z prefabrykatów sprowadzonych z Finlandii (po 1942). Wypada zanotować też, że wykańczano również obiekty rozpoczęte przed wybuchem wojny jak np. osiedle przy ul. Litewskiej czy gmach Banku Gospodarstwa Krajowego w Poznaniu (1937, W. Kłyszewski, J. Mokrzyński, E. Wierzbicki) wprowadzając w nim dość zasadnicze zmiany, deprecjonujące jego awangardową architekturę. W Katowicach powstało kilka nowych osiedli górniczych jak np. na Ligocie (1941), których domy dziś nazywane są „stodołami” i które dość skutecznie zniszczyły kompozycje istniejącego tam przedwojennego osiedla. Plany w stosunku do górnośląskiego regionu były jednak bardzo poważne. Nawiązywały one do koncepcji zaproponowanej przed wojną na terenie niemieckiego Górnego Śląska utworzenia w nim aglomeracji miast, obejmującej – w nowej sytuacji – również tereny pozostające dotąd pod administracją polską. Powstał więc nowy plan obejmujący aglomerację miast od Gliwic przez Bytom aż do Mysłowic (1941, Fröse) z wieńcem satelitarnych miast sypialni w Tychach, Pyskowicach, Tarnowskich Górach i Będzinie w połączeniu z Sosnowcem. Nawiązywano w nim też do infrastruktury komunikacyjnej powstałej do wojny po stronie niemieckiej, przewidując kontynuację budowy kanału Odra-Wisła jak i autostrady wiodącej do Berlina. Myślano też o utworzeniu międzynarodowego lotniska w Bojszowach Niżnych. Załamanie się sukcesów militarnych w roku 1942 spowodowało jednak, że planów tych już nie realizowano. Część z nich (Pyskowice, Tychy) pokryła się z planami zagospodarowania przestrzennego tego regionu już po wojnie w czasach PRL. Jednym z projektów urbanistycznych, powstałych na okupowanych ziemiach polskich a godnym bliższego zainteresowania jest też projekt przebudowy – a praktycznie całkowicie nowej budowy z pozostawienie jedynie zamku i gotyckiego kościoła farnego – Ciechanowa (Zichenau) (1940, Artur Recka, Wilhelm Prendl), planowanego jako siedziba nowej rejencji Prus Wschodnich na blisko 100.000 mieszkańców, z którego zrealizowano jednak jedynie t.zw. osiedle urzędnicze za rzeką Łyną („Gartenvorstadt”) a z bogatego programu gmachów publicznych tylko jeden obiekt w śródmieściu zwany Halą Pułtuską. Z zachowanych w archiwum NAC fotografii makiet przebudowy i innych jeszcze miast dowiedzieć się można o projektach przebudowy np. centrum Sochaczewa czy Lublina. Charakterystyczne w swej architekturze są również osiedla powstające dla zasiedlających ziemię polską Niemców jak w Dobrzyniu nad Wisłą (Dobrin, 1941), czy osiedla Berlinka i Stoki w Łodzi (Litzmannstadt, 1941-1943) jak również w tymże mieście przy ul. Ziołowej, osiedle dla Niemców ewakuowanych z Rzeszy przed alianckimi bombardowaniami (1943). Niemieckie plany w stosunku do tego miasta – zwłaszcza po powiększeniu jego terenów – były znacznie większe i przewidywały gruntowną jego przebudowę (Walter Bangert z biura A. Speera). W Toruniu wybudowano osiedle na Przedmieściu Bydgoskim (1940), za którym planowano jeszcze duży kompleks sportowy składający się z 2 boisk, toru jeździeckiego, strzelnicy i pływalni, które to zamierzenia pozostały jedynie na papierze. Bardziej spektakularne plany przewidywano na Rynku Starego Miasta, gdzie w pierzei istniejącej tam poczty zamierzano – po jej wyburzeniu – zrealizować eksponowany funkcjonalnie kompleks gmachów składając y się z muzeum, archiwum, biblioteki i wielkiej hali, przewidzianej dla dużych uroczystości (projekt Johannes Otzen). Te plany również pozostały jedynie na papierze. Sukcesy militarne powiększały też ambicje Gdańska, w którym w roku 1941 opracowano na wzór berlińskich projektów A. Speera szereg – nie zrealizowanych w końcu – planów monumentalnej przebudowy tego miasta. Dotyczyły one głównie otoczenia Bramy Wyżynnej, gdzie – bez większego respektowania tkanki zabytkowej miasta i jego naturalnego ukształtowania – miała powstać wielka hala zgromadzeń i siedziba Namiestnika Rzeszy a także Wyspy Spichrzów, gdzie po całkowitym wyburzeniu zabytkowych obiektów wznieść miano olbrzymi gmach partyjny. Z drugiej strony zanotować trzeba i tego rodzaju działania jak np. dokonanie dokładnej inwentaryzacji zniszczonej w czasie wojny zabytkowej kolegiaty w Tumie pod Łęczycą (1942).\nNatomiast na terenie stworzonej przez Niemców Generalnej Gubernii największą działalność mamy oczywiście do zanotowania w Krakowie, gdzie na Wawelu dla siedziby nowej władzy przebudowano – w charakterystycznej dla nazistowskich Niemiec architekturze – zamkowe skrzydło Kuchen Królewskich (1940-1941, Franz Köttgen, Edgar Horstmann, rys. Kaulfus, wsp. Adolf Szyszko-Bohusz), do którego przebudowano wraz z Południowo-Zachodnią Bramą t. zw. Bernardyńską odpowiedni dojazd. Wyburzono też, przy tej okazji niską zabudowę istniejącą u stóp Wawelu. Prowadzono też prace projektowe nad utworzeniem nowej dzielnicy władz Generalnej Gubernii początkowo na Krakowskich Błoniach (1940, Otto Hoffer) a następnie na Dębnikach (1940-1941, Hubert Ritter). Ta ostatnia lokalizacja o ca 250 ha – tworząc zaplecze dla 10.000 miejsc pracy – wykorzystywała zarazem związanie z Wisłą jak i widok na najbardziej wartościowy element miasta jakim w Krakowie jest Wawel. Plan ten jednak, uwzględniony w opracowanym przez H. Rittera planie ogólnym Krakowa (1941), czy to z racji nieporozumień kompetencyjnych z O. Hofferem czy też w wyniku klęski pod Stalingradem pozostał jedynie na papierze. W podobnej jak na Wawelu, nazistowskiej architekturze – o charakterystycznych białych obramieniach okiennych – wzniesiono również osiedle niemieckie – 65 domów – przy ul. Królewskiej (1940-1941, Zbigniew Kupiec z zesp.) realizowane w ramach działalności Miejskiego Urzędu Budowlanego (Stadtbauamt) na terenie utworzonej dzielnicy niemieckiej. Tworzenie dzielnic zamieszkałych jedynie przez Niemców było podstawą planowania miasta, które po likwidacji ludności żydowskiej w swych najbardziej historycznych rejonach Krakowa i Kazimierza miało być zamieszkałe wyłącznie przez Niemców. Mieszkający tam dotąd Polacy mieli być przesiedleni na drugą stronę Wisły na Podgórze. W podkrakowskich Przegorzałach natomiast powstał olbrzymi gmach przewidziany początkowo na siedzibę gubernatora dystryktu krakowskiego GG Otto von Wächtera, znany jako Schloss Wartenburg, (1942-1943, Adolf Szyszko-Bohusz, Richard Pfob, Hans Peternair) – sprezentowany później Himmlerowi i ostatecznie użytkowany jako dom wypoczynkowy dla lotników Luftwaffe – swą wielkością całkowicie niszczący krajobrazową skalę tego miejsca. Zastanowienia godny jest autorski udział w tym projekcie A. Szyszko-Bohusza, który wyrzucony tam przez Niemców ze swego własnego domu- rotundy, znajduje się w sytuacji, że tuż obok – na jego terenie – ma powstać nowy olbrzymi gmach. Wojna jednak nie będzie trwać wiecznie i wszystko się może jeszcze zmienić na lepsze. Wstawiając się więc w sytuację A. Szyszko-Bohusza – należałoby zadbać o to, aby zminimalizować szkody powstające na jego terenie w wyniku tej budowy. Opracowuje on więc projekt taki, aby nie przytłaczał skalą jego dotychczasowego domu. Ambicje niemieckie żądają jednak większego gmachu, dla którego powstaje ostatecznie kolejny nowy i w końcu zrealizowany projekt. Przygotowując front wschodni już w roku 1940 zbudowano też na Zabłociu wielka chłodnię. Nie zapomniano oczywiście o usunięciu łączących się z polską historią i kulturą pomników (1940) jak Tadeusza Kościuszki na Wawelu, Adama Mickiewicza na Rynku Głównym czy Aleksandra Fredry sprzed Teatru Słowackiego jak i specjalnie drażliwego – wspomnianego tu już – Pomnika Grunwaldzkiego, który rozebrano już w listopadzie 1939 roku, zmuszając przy tym do oglądania aktu tego barbarzyństwa młodzież szkolną i pracowników administracji. Podobnie działano i w innych miastach Polski jak np. w Warszawie, gdzie w maju 1940 roku wysadzono w powietrze pomnik Chopina a w Łodzi usunięto pomnik Tadeusza Kościuszki, ustawiając na jego miejscu olbrzymią tablicę z napisem informującym o nadaniu temu miastu nowej nazwy Litzmannstadt. Wracając do Krakowa, wart zanotowania jest też fakt całkowitego przerobienia fasady praz usunięcia – charakterystycznej i gorąco przed wojną dyskutowanej – attyki na gmachu „Feniksa”(1941-1942, Georg Stahl) na Rynku Głównym w Krakowie. W zabudowie ścisłego śródmieścia powstało też szereg nie istotnych w swej wartości architektonicznej nowych plomb. W pierzei Rynku Głównego przebudowano ponad to siedzibę zlokalizowanej tam NSDAP. Na papierze pozostały jedynie projekty połączenia na Rynku Wieży Ratuszowej z Sukiennicami (1941, Georg Stabl) jak i rozbudowa siedziby władz miasta (1941 …) na Pl. Wszystkich Świętych. Podobnie z fazy projektowej znane są jedynie zamiary budowy pawilonów uzdrowiskowych w pobliskich Swoszowicach. Zanotować wypada również budowę w roku 1944 szereg – zachowanych do dziś i z czasem traktowanych jak zabytki – podziemnych schronów przeciwlotniczych. Z ogólnej planowanej ilości 65 powstało ich łącznie 24. Podobna wojenna tematyka pozostawiła też Krakowowi umocnienia na Rudawie, które budowano w pośpiechu w latach 1944-1945, i które dziś również traktowane są jako specyficzny rodzaj zabytków. Prowadzono też szereg prac usprawniających w tym mieście komunikację miejską jak np. poszerzenie ulic Krakowskiej i Grodzkiej przez wprowadzenie arkadowych podcieni w pierzejach ich zabudowy. Bardzo poważnym przedsięwzięciem w korekcie układu urbanistycznego Krakowa była też budowa – wspomnianej tu już – północnej tranzytowej (towarowej) obwodnicy kolejowej (1943), która odciążyła główną linię przecinającą centrum miasta. Również strategiczne cele powodowały zwiększenie przelotowości ulic Rzeszowa z tym, że zniszczenia wojenne z roku 1939 w centrum miasta a później zawalenia się budynków i wreszcie zniszczenie zorganizowanego przez Niemców w tym rejonie dla ludności żydowskiej getta spowodowały dzisiejsze całkowite przekształcenie – zresztą korzystne – okolic ratusza. Dla władz dystryktu opracowano w Radomiu projekty ich siedziby jak i odbudowy zniszczonego w kampanii wrześniowej pobliskiego Sochaczewa, których jednak nie zrealizowano. Działalność Miejskich Urzędów Budowlanych w czasach okupacji umożliwiała pewne lokalne polskie działania jak np. w Zakopanem, – faworyzowanym nieco przez okupanta z racji utworzenia przez niego narodowości „Goralenvolk” – gdzie powstał m.in. plan ogólny regulacji Zakopanego (1941-1943, Juliusz Żórawski, Jerzy Mokrzyński, Stefan Żychoń – konsultacja Tadeusz Tołwiński, Jan Chmielewski), „Bar Jędrusia” (1941, Juliusz Żórawski), charakterystyczna w swym kamiennym wydaniu regionalnej architekturze piekarnia Dańca (1943, Jerzy Mokrzyński) jak i budynek Trzaski, późniejszy hotel „Orbisu” (1941-44, Juliusz Żórawski, wsp. Janusz Warunkiewicz, Anna Górska). Działania takie przeprowadzane są na różne mniej lub więcej oficjalne sposoby jak np. rekonstrukcja fragmentu rynku w Tarnowie (1942-1943, Roman Dutkiewicz, Witold Studnicki, polichromia Józef Majcher) czy podjęcie drobnych prac restauracyjnych przy katedrze .św. Jana w Warszawie (194.., Jan Zachwatowicz), aż po wręcz anegdotyczną odbudowę zamku w Liwie (1943-1944, Otto Warpechowski), co do którego niemieckiego pochodzenia – co było oczywistą nieprawdą – przekonano tam lokalne władze okupacyjne.\nW Warszawie działalność budowlana polegała głównie na kończeniu rozpoczętych przed wybuchem wojny obiektów jak np. paru domów na kolonii WSM na Żoliborzu (1940, Stanisław Brukalski), osiedla przy pl. Unii Lubelskiej (1940-44, Bohdan Pniewski) czy też remontu spalonego w czerwcu roku 1939 prawie ukończonego wówczas Głównego Dworca Kolejowego (1940-1944, Czesław Przybylski), ostatecznie zniszczonego ponownie w czasie Powstania Warszawskiego w roku 1944. Specyfika niemieckiej okupacji ujawniała się w Warszawie w sposób charakterystyczny zajęciem przez Niemców dla swych celów najlepszych – ocalałych ze zniszczeń wrześniowego oblężenia – obiektów. Takim przykładem może być np. – bardzo polski w zamyśle swej architektury – budynek gimnazjum Stefana Batorego, oddany na użytek elitarnej niemieckiej szkoły – Deutsche Oberschule. Podobnie również najlepsze fragmenty miasta przeznaczono na dzielnicę zamieszkałą wyłącznie przez Niemców a w roku 1940 wydzielono murem „getto” dla ludności żydowskiej. Jednak przyszłość Warszawy w planach niemieckich miała być jeszcze bardziej dramatyczna. Zgodnie z poleceniem A. Hitlera miała być ona w większości zburzona a jej pozostałości przebudowane jako niemiecki punkt tranzytowy na Wschód. Odnośne plany powstały w roku 1940 (H. Gross, O. Naumberger) i w roku 1942 (P. Pabst), kiedy to zaprojektowano w architekturze uproszczonego klasycyzmu A. Speera, w miejscu przewidzianego do wyburzenia Zamku Królewskiego „Parteivolkshalle”, a w miejscu usuniętej Kolumny Zygmunta wielki – tej samej wysokości – Pomnik Germanii. W sąsiedztwie przewidziano „Gauforum” (1942 H. Gross) oraz 10 kompleksów zabudowań złożonych z typowych obiektów „Ortsgruppenhaus” dla członków SS i SA czyli dla niemieckiej „elity”. To nowe niemieckie miasto miało mieć 40.000 mieszkańców. Istniejąca Warszawa – licząca przed wybuchem wojny ponad 1.300.000 mieszkańców – miała być zredukowana do 100.000 mieszkańców. Po drugiej, praskiej stronie Wisły przewidywano dla nich 30.000 miejsc w obozie pracy. Gdyby nie odpowiednie dokumenty zdeponowane w archiwach Instytutu Pamięci Narodowej i Miasta Stołecznego Warszawy informacje te traktować można byłoby jako zły sen. A jednak już w roku 1943 w centrum Warszawy, w miejscu założonego przez Niemców i zniszczonego po powstaniu żydowskiego getta zorganizowano obóz koncentracyjny – „KZ Lager Warschau” – dla 40.000 osób.\nPodobną „urbanistykę” prezentuje plan obozu koncentracyjnego, w Birkenau (Brzezince) utworzonego przez Niemców w roku 1941 –, o którego skali i charakterze zabudowy najlepiej mówi zachowane zdjęcie lotnicze. Obok kilku innych w Polsce, był on pomyślany jako planowy obóz zagłady, przeznaczony do natychmiastowego unicestwiania przywożonych doń więźniów. Praktycznie stanowił on poszerzenie istniejącego już obozu „KZ Lager Auschwitz” w Oświęcimiu. „Urbanistyka” ta miała uwzględniać również (vide np. Frank Uekoetter, „The Green and Brown : A History of Conservation In Nazi Germany”, Cambridge 2006) odpowiednie tereny zielone, przynoszące pilnującej więźniów załodze SS-manów odprężenie po ich psychicznie wyczerpującej pracy. Projektowano też przebudowę w duchu architektury niemieckiej samego miasta Oświęcimia (1941-1943, Hans Stosberg), wykorzystując doświadczenia z wcześniej w Niemczech zrealizowanych miast ogrodów jak np. Hellerau w Dreźnie. Prawdopodobnie w podobnym duchu zamierzano przeprowadzać realizację również swych wielko przestrzennych planów, polegających na przesiedleniu Niemców z ZSRR, Besarabii i Bałkanów na polski teren Zamojszczyzny, z której w latach 1942-1943 zaczęto wysiedlać zamieszkującą tam ludność polską i gdzie polskiemu, historycznemu miastu Zamość nadano już nową nazwę Himmlerstadt. Pikanterii tej sprawie przydaje fakt, że właśnie w tamtym czasie w okolicach tego miasta – w rodzinie przesiedlonych z Besarabii Niemców – urodził się jeden z przyszłych prezydentów Niemieckiej Republiki Federalnej Horst Kőhler (22.2.1943, Skierbieszów).\nTakie było okupacyjne tło działań polskiego środowiska architektonicznego, które mimo tego i mimo trudności wynikających z czasu wojny starało się jednak myśleć o przyszłości polskiej architektury. Było aktywne od samych początków wojny, kiedy np. w czasie wrześniowej obrony Warszawy działało w powołanym przez prezydenta miasta Stefana Starzyńskiego Pogotowiu Technicznym, na czele którego stanął architekt prof. Marian Lalewicz. Jego zastępcą był architekt Józef Vogtman – ciężko ranny w oblężeniu Warszawy – a sekretarzem architekt Stanisław Murczyński, do wybuchu wojny sekretarz Warszawskiego Oddziału SARP. On też – po zajęciu Warszawy przez Niemców – w ramach powstałego wówczas Stołecznego Komitetu Pomocy Społecznej – jako sekretarz jego Sekcji Odbudowy – wciąga do szeregu akcji dawnych swych kolegów np. przeprowadzając z inicjatywy prof. Mariana Lalewicza bardzo istotną wówczas inwentaryzację zniszczeń Warszawy, powstałych w wyniku kampanii wrześniowej. Z czasem podjęty zostaje też problem tajnych (podziemnych) studiów architektury, które jak wszystkie studia wyższe zostały przez okupanta zakazane. Mają one miejsce w Warszawie w oparciu o kadrę naukową Wydziału Architektury Politechniki Warszawskie pod osłoną legalnie działającej zawodowej Szkoły Budowlanej, a z czasem również i w innych miastach jak w Krakowie (Adolf Szyszko-Bohusz, Michał Poczobutt-Odlanicki), a po powstaniu w Warszawie i ewakuacji z niej ludności również w Częstochowie (Zygmunt Kamiński) czy Zakopanem (Rudolf Śmiałowski). W tym miejscu wypada dodać, że nawet w warunkach stworzonego przez Niemców „ghetta” w Warszawie znany architekt Maksymilian Goldberg (1895-1942) uczył w latach 1941-1942 historii architektury na akceptowanych przez Niemców Kursach Grafiki Użytkowej i Rysunku Maszynowo-Technicznego. Prowadzone są też przewody doktorskie, w których np. Juliusz Żórawski broni swą pracę na temat psychologicznego oddziaływania architektury na człowieka (1943) a Kazimierz Wejchert przedstawia swe „Miasteczko polskie jako zagadnienie urbanistyczne” (1944). Organizowane są nawet konkursy architektoniczne – z informacją o nich podawaną z ust do ust – jak np. w roku 1943 na 3 typy domków w rynku małego miasteczka (nadesłano 32 prace), następny na dom ludowy w małym miasteczku (nadesłano 25 prac) i w 1944 na zabudowę uliczną małego miasteczka ( 25 projektów, które zamierzano nawet opublikować, ale uniemożliwił to wybuch Powstania Warszawskiego). Powstają też niewielkie budowle, – z czasem jednak istotne dla architektury polskiej – jak np. willa w Podkowie Leśnej (1943-1944, M. Nowicki, przebudowana, 2009). Są to drobne w skali obiekty, ale właśnie Maciej Nowicki w tym właśnie czasie trafnie zauważył, że „jakość architektury nie jest związana z wielkością zadania czy kubaturą obiektu. Nawet gołębnik czy świronek – a był taki opracowywany dla Franaszka w Warszawie – może stanowić dzieło architektoniczne dużej rangi”. Powstają jednak również duże projekty i prowadzone są studia istotne dla powojennej architektury Polski. Jest to w zasadzie praca nielegalna prowadzona jednak w różnych oficjalnych miejscach pracy jak np. w utworzonej w roku 1940 przez Spółdzielczość Mieszkaniową SPB Pracowni Architektoniczno-Urbanistycznej PAU, w której gromadzi się elita architektów Warszawy pracując pod kierownictwem Szymona Syrkusa nad planami jej dalszego rozwoju a także w pracowni urbanistycznej w gmachu Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, prowadzonej przez Tadeusza Tołwińskiego, gdzie m.in. już w roku 1942 rodzi się jego koncepcja, zrealizowanej po wojnie trasy W-Z. Złożona problematyka wymagała podziału tematu na poszczególne działy. Tak więc w PAU zespołem dla studiów nad całokształtem regionu i miasta Warszawy kierował Jan Chmielewski, zespołem dla studiów nad północnymi mieszkaniowymi dzielnicami Warszawy Zygmunt Skibniewski, zespołem dla rozbudowy osiedla WSM na Żoliborzu Barbara Brukalska, zespołem dla rozbudowy osiedla WSM na Rakowcu Szymon Syrkus, oraz zespołem dla projektu zachodniej przemysłowej dzielnicy Warszawy Stanisław Dziewulski. Bardzo istotne znaczenie miała Komisja Rzeczoznawców Urbanistycznych przy Wydziale Planowania Zarządu Miasta Warszawy (kierownikiem jego był Stanisław Różański, kierownikiem planu ogólnego Marian Spychalski a planów szczegółowych Władysław Czerny), jedyna legalna merytoryczna instytucja, działająca od 13. XII. 1939 i oficjalnie opiniująca bieżące plany odbudowy a nieoficjalnie – bez wiedzy okupanta – postulująca powojenną odbudowę Warszawy. Przewodniczył jej Tadeusz Tołwiński a w jej skład wchodzili Jan Chmielewski, Romuald Gutt, Michał Kaczorowski, Michał Kostanecki, Adam Kuncewicz, Lech Niemojewski, Adam Paprocki, Bohdan Pniewski, Jan Pohoski i Jan Zachwatowicz, który pełnił obowiązki sekretarza Komisji. Przez 4 okupacyjne lata wysiłek kilkudziesięciu osób skierowany był więc w kierunku zupełnie przeciwnym niż przedstawione tu niszczycielskie plany Pabsta i jemu podobnych. Wypada wreszcie dodać – jako już poza profesjonalny akcent – i to, że zdolności graficzno-rysunkowe architektów polskich wykorzystane zostają w Polsce Podziemnej w Wydziale Legalizacji i Techniki Wywiadu AK do fałszowania okupacyjnych i niemieckich dokumentów. Jakość podrobionych papierów była przy tym tak wysoka, że korzystał z nich nawet francuski ruch oporu. Trzy tak wyspecjalizowane komórki w Warszawie obsadzone były właśnie przez architektów, których nazwiska – z racji ich odwagi i poświęcenia – wypada tu podać. Komórka „Gajewski” – P. Biegański, Z. Chojnacka, K. Piechotka, komórka „Żmijewski”- A. Strachocki z żoną Danutą i komórka „Blikle” – Z. Skrobański. Całością tej akcji kierował również architekt Stanisław Jankowski „Agaton”.\nKonieczność powojennej odbudowy i potrzeba przygotowania do niej fachowców widziana była nie tylko w objętym wojną kraju ale i poza jego granicami. Myślano o tym również w obozach jenieckich w Niemczech, gdzie jak np. w Murnau powstało kolo SARP, którego zachowana zrządzeniem losu lista obecności na jego zebraniach, mówi o aktywności i współdziałaniu jego członków w imprezach kulturalnych i szkoleniowych. Tam np. dekoracje teatralne z olbrzymich płacht dostępnej gazety „Völkischer Beobachter” robił m.in. Jerzy Sołtan a w Woldenbergu podobnie działali np. Eugeniusz Wierzbicki i Bolesław Malisz przeprojektowując obozowy barak na teatr. E.Wierzbicki opracowywał też graficznie obozową gazetę „Za Drutami” i jego autorstwa były też znaczki poczty obozowej. W tym miejscu warto podać, że nawet w obozie w Riazaniu, gdzie od roku 1944 Sowieci przetrzymywali członków AK powstał również teatr „Nasza buda”, w którym dekoracje z papy malowanej kredą i cegłą a nawet jakimiś żółtymi lekarstwami opracowywał – wówczas jeszcze student architektury – Stanisław Biernacki. Obok takiej działalności organizowano też odpowiednie kursy szkoleniowe a internowani po kampanii francuskiej w 1940 roku w Szwajcarii żołnierze 2 Dywizji Strzelców Pieszych studiowali – w ramach specjalnie dla nich zorganizowanej przez Uniwersytet w Zurychu szkoły ( Hochschullager Winterthur przy ETH w Zurychu ) – architekturę. Widomym śladem tej działalności są nie tylko jej absolwenci – było ich 18 – ale i wybudowana przez nich kaplica w Solurze, upamiętniająca Tadeusza Kościuszkę, który umarł w tym mieście, projektu Marka Leykama (1943). Marek Leykam – występujący wówczas jako Jan Lewiński – uczył w tej szkole i opracował oraz wydał – wobec trudności ekonomicznych przez niego ręcznie pisaną i ilustrowaną – książkę „Sztuka Liturgiczna” (Nakładem Towarzystwa „Polen-Hilfe”, Solura, 1943). Natomiast architekci polscy, którzy w wyniku wojny znaleźli się w Wielkiej Brytanii, zorganizowali się w ramach powstałego w roku 1940 Stowarzyszenia Techników Polskich w Wielkiej Brytanii. Działając początkowo w sekcji architektoniczno-budowlanej tego Stowarzyszenia (pierwszy zarząd : J. Żakowski, Z. Celarski, B. Szmidt, R. Ostrowski, W. Lalewicz, I. Wieczorkowa), z czasem zaczęli występować jako kontynuatorzy Stowarzyszenia Architektów Rzeczpospolitej Polskiej działającego przed wybuchem wojny w Polsce. Była to działalność mająca na celu m.in. upowszechnienie w Wielkiej Brytanii wiedzy o architekturze polskiej. Czyniono to w postaci prelekcji, wystaw (Londyn, Glasgow, Edynburg, Liverpool) a także publikacji (np. R. Sołtyński, „Glimpses of Polish Architecture”, Londyn 1943) wspieranych organizacyjnie i finansowo przez The British Council. W rezultacie też współpracy z tą instytucją i przy pomocy rządu polskiego na emigracji – doceniając potrzebę przygotowania fachowców do powojennej odbudowy kraju – zorganizowano w porozumieniu z władzami brytyjskimi Polską Szkołę Architektury przy Uniwersytecie w Liverpool, do której skierowano studentów z Wojska Polskiego stacjonującego wówczas w Wielkiej Brytanii. Głównie z wojska odkomenderowani zostali również jej wykładowcy, pochodzący z przedwojennego Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej (m.in. Leopold Toruń, Bolesław Szmidt, Zbigniew Roman Dmochowski, Witold Kłębkowski, Stefan Sienicki) a po części z Wydziału Architektury Politechniki Lwowskiej (m.in. Władysław Czarnecki, Kazimierz Dziewoński, Karol Śmigielski). Szkoła inaugurowała swą działalność w roku 1942 z udziałem Premiera Rządu RP Gen. W. Sikorskiego, uhonorowanego przy tej okazji tytułem dr honoris causa Uniwersytetu w Liverpool. Do roku 1945 kiedy przeniesiono ją do Londynu, ukończyło studia na niej 22 architektów. W roku 1946 kiedy rząd brytyjski cofnął akredytację władzom polskim na emigracji Szkoła kontynuowała nadal swą działalność pod nazwą PSA przy Polish University College PUC w Londynie, ze zmienionym już profilem nauczania, nastawionym nie jak dotąd na wykonywanie zawodu w Polsce a na tego rodzaju działalność w krajach Wspólnoty Brytyjskiej. Kierownikiem jej był początkowo arch. B. Szmidt a następnie – po jego powrocie do Polski – arch. S. Połujan. W Londynie do roku 1954 – do jej zamknięcia – szkołę ukończyło 195 architektów. Pośrednim dorobkiem tej szkoły są też publikacje książkowe, z których wymienić tu trzeba co najmniej B. Szmidta „Polska Szkoła Architektury – 1942-1945” (Liverpool, 1945) i Z. R. Dmochowskiego – pierwsze tego rodzaju opracowanie, obejmujące przedwojenny obszar kraju – „Architektura Polski” (Londyn, 1956), obie również w edycji angielskiej. PSA wywarła – choć wygląda to dość nieprawdopodobnie – sąsiadując w Liverpool z brytyjską szkołą architektury – widoczny wpływ na dość konserwatywną wówczas architekturę brytyjską zarówno w poglądach na architekturę jak i – a może zwłaszcza – na graficzne podanie projektów. To ostatnie potwierdził m.in. wybitny brytyjski architekt, absolwent tej właśnie szkoły James Stirling w korespondencji z autorem. Łącznie polskie studia architektoniczne w Wielkiej Brytanii ukończyło 217 architektów, z których niestety tylko kilku – z uwagi na powstałą sytuację polityczną – powróciło po wojnie do Polski. Próba podsumowania ich dorobku rozsianego po całym świecie dokonana została w postaci wystawy zorganizowanej z inicjatywy Romana Zawiszy – jednego z absolwentów tej Szkoły – jak i autora tej książki, eksponowanej kolejno w Instytucie Kultury Polskiej Londynie (1994), w Pawilonie SARP w Warszawie (1995) i w Muzeum Architektury we Wrocławiu (1995), gdzie jej materiały zostały ostatecznie zdeponowane. Warto tu przypomnieć z niej dorobek absolwentów tej Szkoły na różnych kontynentach świata jak np. w przebudowie centrum Perth w Zachodniej Australii ( 1979, Kazimierz Sierakowski), podobnie jak operę i teatr w Kapsztadzie w Południowej Afryce (1971, Van der Merwe & Jan Maciej Miszewski), rozsiane na całym świecie strukturalne konstrukcje Stefana du Chateau czy takie obiekty zrealizowane przez Wiktora-Prusa Wiśniowskiego w Montrealu w Kanadzie jak Rockland Shopping Centre (1960), Stadion EXPO 1967, Grande Theatre w Quebec (1971), Międzynarodowy Port Lotniczy na Barbadosie (1979) czy wreszcie i Pałac Kongresowy w Montrealu (1979). W USA takim dorobkiem może być też I nagroda w międzynarodowym konkursie na hotel w San Sebastian ( 1965, Jan Lubicz-Nycz z zesp.). W tym kraju też poważną rolę odgrywali absolwenci tej Szkoły jako drugoplanowi pomocnicy – niekiedy praktycznie biorąc właściwi autorzy – architektów firmujących poważne realizacje jak np. gmach FBI w Waszyngtonie (1963-1967, C. F. Murphy&Ass., Stanisław Z. Gładych główny projektant) czy charakterystyczny wieżowiec Chase Tower w Chicago Ill. C. F. Murphy&Ass., Stanisław Z. Gładych, Perkins and Will) podobnie jak centrum Albany N.Y. czy zespół Metropolitan Opera w Nowym Jorku (1966, Harrisson&Abramowitz), które to projekty „rysował” Tadeusz Łęski. To była też „polska architektura” niespodziewanie owocująca w różnych zakątkach świata.\nReasumpcja tego wojennego czasokresu nie wnosi co prawda zbyt wiele danych co do wzniesionej w tym czasie kubatury a więc do rozwoju, materialnego obrazu architektury Polski, ale jest bardzo istotna z uwagi na rezultaty niszczycielskich działań w tym okresie, wytracających często z krajobrazu miast i miasteczek polskich istotne dla ich charakteru fragmenty. Zniszczenia te były wynikiem zarówno bezpośrednich działań wojennych jak i planowych akcji niemieckich, np. usuwających zabudowę po likwidowanej przez nich w holocauście ludności żydowskiej. Zaistniały w ten sposób w odbudowie zarówno w dużych miastach jak i w małych miasteczkach – sławnych z żydowskiej tradycji sztetlach – po bezpowrotnym odejściu ich mieszkańców zupełnie nowe warunki dla kształtowania przestrzeni miejskiej. Właściwie jedynie dokumentarna fotografia pozwala dziś współczesnemu, młodemu pokoleniu uprzytomnić sobie, co z tej przestrzeni zniknęło i co nowego w niej na miejscu starej zabudowy powstało. Jest to chyba najbardziej istotna konstatacja w tej reasumpcji, niezależnie od tego, że rozdział ten dostarcza informacje do tej pory szerzej niedostępne a w sumie ważne również dla pełnego obrazu historii architektury tej ziemi.\nfragment pochodzi z przygotowanej do druku książki Tadeusza Baruckiego “Architektura XX wieku w Polsce”\n– Autor prosi Czytelników o nadsyłanie ewentualnych dalszych informacji w tym zakresie.


TenPoznan.pl » Wiadomości » Poznań: Drogowcy wracają na budowę S5\n4 września, 2019 4 września, 2019 el\tBrak komentarzy\tbudowa drogi ekspresowej, Colas Polska, GDDiA, Generalna Dyrekcja Dróg i Autostrad, Kościan, poznań, promoslider, promoten, S5, Wronczyn\nGeneralna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad podpisała w poniedziałek dwie umowy z firmą Colas Polska na dokończenie budowy drogi ekspresowej S5 na odcinkach Poznań – Wronczyn i Wronczyn – Kościan.\nZadaniem Colas Polska będzie nie tylko dokończenie budowy S5, ale także dokończenie drogi zbiorczej nr 1 i węzła Konarzewo. Prace mają rozpocząć się jeszcze we wtorek 3 września, a wykonawca ma na nie 61 dni. Wartość umowy to 3 194 933,12 zł.\nDruga umowa dotyczy robót drogowych umożliwiających połączenie dwóch odcinków drogi S5 (Poznań – Wronczyn i Wronczyn – Kościan). Wartość umowy to 4 234 660,79 zł. Prace rozpoczną się od 9 września, a czas realizacji to 57 dni.\nJak informuje “Głos Wielkopolski”, jeszcze w tym roku, w czwartym kwartale, mają być oddane dla ruchu dwa pozostałe wielkopolskie odcinki S5: droga od Wronczyna poprzez Kościan do Radomicka o łącznej długości około 35 kilometrów. Jeśli to się uda – Wielkopolska wejdzie w nowy rok już z ekspresowym połączeniem drogowym z Wrocławiem.


Można już zgłaszać punkty programu! – ANTYKONWENT Rafineria: 100% czystego Tornado\nprzez Witkowska · Maj 8, 2017\nDo 15 czerwca zbieramy Wasze propozycje prelekcji, konkursów i LARP-ów.\nWypełnienie niniejszego zgłoszenia pomoże nam przy planowaniu ramówki oraz w przygotowaniach niezbędnego sprzętu.\nLiczymy na Waszą niczym nieskrepowaną kreatywność, bez Was Antykonwent nie byłby tym samym.


Kotek Psotek uwielbia ścigać się ze zwierzątkami w ogrodzie. Jest bardzo szybki, ale przyjaciele potrafią go przechytrzyć, korzystając ze skrótów na planszy oraz kocich smakołyków. Pomóżcie ptaszkowi, wiewiórce i myszce dotrzeć do kryjówki na drzewie.Seria Rodzinka Wygrywa to idealne gry dla maluchów!W grę mogą grać już 3-letnie dzieci!Rodzina gra razem, nie przeciwko sobie!Gra uczy radzenia sobie z emocjami!\nMasz? Grałeś? Używałeś? Oceń Rodzinka Wygrywa: Kotek Psotek\nŚwietna gra. Dzieci lubią w nią grać.\nMoje dzieci kochają Kotka Psotka, a ja lubię z nimi w tę grę grać. Jest to gra kooperacyjna z łatwymi zasadami, które można szybko wytłumaczyć dzieciom. Na koniec gry nie ma smutku z powodu przegranej, bo albo wygramy, albo przegramy razem.\nGra została przez nas dodatkowo sprawdzona na grupie przedszkolaków, co potwierdziło wszystko co powyżej napisałem.\nJak najbardziej polecam jako grę na dobry początek planszówkowej przygody!\nJest to gra kooperacyjna, przy której bawią się dobrze już 3 letnie dzieci.\nGra jest prosta ale wzbudza dużo emocji :-)\nPolega na rzucie kośćmi i przesuwaniu figurek myszki, ptaszka i wiewiórki po planszy oraz kotka, który próbuje złapać uciekające przed nim pozostałe zwierzątka.\nJeżeli ktoś uważa, że to banał to nic bardziej mylnego, czasami naprawdę bardzo ciężko jest uratować zwierzątka przed kotkiem i cała rodzina kombinuje kiedy nakarmić kotka, żeby wrócił na swoje posłanie ;-)\nGra jest bardzo dobrze wykonana, ma solidne elementy i raczej nie powinna się za szybko zniszczyć :-)\nPolecam ją rodzicom, którzy chcą wprowadzić swoje dzieci w świat gier planszowych ucząc je przy okazji współpracy w dążeniu do wspólnego celu oraz tego, że nie zawsze się wygrywa :-)\nRecenzja na blogu Lulankowo.pl\nRecenzja na blogu Piękne Rzeczy


Małgorzata Rozenek pokazała się w bikini. Opowiedziała też o swojej diecie - Chillizet\nMałgorzata Rozenek kusi w bikini na wakacjach w Tajlandii. Co za ciało!\nMartyna Wojciechowska 02.01.2019\nZdradziła, jak udaje się jej zachować zgrabną figurę.\nMałgorzata Rozenek udowadnia, że po przekroczeniu 40. roku życia też można mieć figurę nastolatki. Perfekcyjna Pani Domu pochwaliła się ostatnio zdjęciem w skąpym bikini, które wywołało spore emocje. Tylko spójrzcie na tę figurę!\nMałgorzata Rozenek-Majdan całuje syna. Zalała ją fala hejtu!\nMałgorzata Rozenek nie może narzekać na swoją sylwetkę. Wiele młodszych koleżanek mogłoby pozazdrościć jej szczupłej talii, ponętnego biustu i długich, zgrabnych nóg.\nW jednym z najnowszych postów na Instagramie gwiazda opublikowała zdjęcie z wakacji w Tajlandii, na którym eksponuje swoje ciało. Zachwycone internautki zapytały ją, jak ona to robi, że tak dobrze wygląda. Małgorzata postanowiła im odpowiedzieć:\nNie jem mięsa, cukru i nie piję alko. Bardzo zwracam uwagę na sen (dla mnie to podstawa), a ćwiczę stanowczo za mało. Już samo odstawienie cukru, działa cuda (...) Mnie bardzo ułatwia dbanie o sylwetkę takie ustawienie żywienia. Ale prawda jest taka, ze bez ćwiczeń będzie trudniej. Dużo trudniej. Jednak zacznij małymi krokami. Najpierw odstaw cukier a reszta już pójdzie. Powodzenia\nRozenek wszystkich osobom, które chcą schudnąć, poleciła film, którym sama się zainspirowała:\nJak będzie ci ciężko, obejrzyj na Netflix „What the health” tam jest wiele na temat żywienia.\nA jak wy oceniacie figurę Rozenek?\nMałgorzata Rozenek - Majdan gwiazdy w bikini małgorzata rozenek


Koniec Photobiennale w MAMM, dni Francji w Tsvetnoy, Greenway w Manege i 17 innych wydarzeń - Weekend\nPo południu: +14W nocy: +4\nPo południu: +16W nocy: +7\nPo południu: +19W nocy: +6\nFrancuskie dniw „kolorze”\nTsvetnoy rozpoczyna serię wydarzeń poświęconych Francji. Pierwszego dnia obiecują wykłady o podróżach, francuskim designie i baletach Diagilewa, otwarcie wystawy fotograficznej Vincenta Lappartiena, okrągły stół z udziałem redaktorów połysku, a także prezenty we francuskich sklepach z towarami.\nSpotkanie z Mirą Calix\nArtysta i wybitny artysta brytyjskiej wytwórni Warp przybywa do Rosji, aby wziąć udział w pierwszej rezydencji artystycznej Nikola-Lenivets, a po drodze zatrzyma się w Moskwie i opowie, co robi dziś artysta medialny i jak przygotować duże projekty artystyczne.\n„Noc zjadaczy reklam”\nCoroczne non-stop reklamy z całego świata: szczegóły programu są utrzymywane w tajemnicy, ale wśród 400 filmów wybranych przez ideologa festiwalu Jean Marie Bursico na pewno będzie wiele interesujących, wzruszających i zabawnych. W Rosji dowcipne pokazy Bursiko są tak popularne, że przynoszą je przede wszystkim nam - i tym razem Moskale znów zobaczą siedmiogodzinną „Noc” jako pierwszą.\nNiemiecki duet Patrick Bodmer i Philip Jung Me And You dorastał w latach dziewięćdziesiątych na imprezach, na których dwaj przyjaciele grali muzykę dla kilkuset osób. Teraz M.A.N.D.Y jest właścicielem wpływowej wytwórni Get Physical i gra swoje minimalistycznie techno w klubach na całym świecie.\nKoncert MC Xandera\nBrytyjczyk z Kenii, MC Xander, gra o tej samej muzyce, co jego kumpel Dub FX, mieszanka reggae, hip hopu i dubstepu utworzona za pomocą głosu i efektów cyfrowych. Producent przybywa do Rosji z krótką trasą koncertową, podczas której zaprezentuje nowy album Hymns of Agnosis - krytyczne odzwierciedlenie sensu społeczno-politycznego.\nDetroit Swindle Performance\nMłody, ale już bardzo popularny holenderski duet Detroit Swindle zostaje przyjęty na imprezę Solyanka War House - Martine Smits i Lars Dolin grają w klasycznym domu z nutą funku i duszy, wydając debiut Boxed Out.\nWystąpienie Steve'a Lawlera\nAnglik Steve Lawler, oprócz pracy przy konsoli, nadal zajmuje się wieloma przydatnymi rzeczami: wypuszcza ubrania i pisze ścieżki dźwiękowe do filmów grozy. Przede wszystkim jednak jego wybitne osiągnięcia znajdują odzwierciedlenie w DJingu: Lawler gra w domu od ponad dwudziestu lat i wydaje kolejne wydanie po wydaniu, którego ostatnie imię nazwał po nowonarodzonej córce Avaidy.\nDziewiąta misja w miejskim metrze rozpocznie się w bibliotece Turgieniewa, a następnie tradycyjnie przeniesiona do metra: tam uczestnicy będą musieli rozwiązać tajemnice 13 stacji, dotrzeć do nich i znaleźć na miejscu tajny kod. Zespoły muszą się wcześniej zarejestrować.\nZrób konferencję na szczycie\nProgram maratonu inicjatyw miejskich tym razem podzielony jest na cztery bloki: „Samoorganizacja”, „Sztuka uliczna”, „Studia urbanistyczne” i „Ochrona interesów publicznych”. Eksperci z Rosji, Niemiec, Francji, Wielkiej Brytanii i Łotwy będą rozmawiać o aktywizmie miejskim, niezależnych mediach, gastronomii ulicznej, sztuce ulicznej i faunie miejskiej.\nWystawa „125 lat National Geographic”\nPowrót udanej wystawy najlepszych zdjęć w 125-letniej historii magazynu National Geographic. Zdjęcia z dna Oceanu Spokojnego i szczytu Everestu, egzotyczne zwierzęta i wszystkiego najlepszego, co reporterzy z publikacji opublikowali, zostaną pokazane w małej sali Artplay.\nWykład „Rosyjski dla dorosłych”\nProjekt edukacyjny Capable People na trzy soboty prowadzi sześciogodzinne intensywne ćwiczenia w języku rosyjskim dla dorosłych, którzy od dawna ukończyli szkołę i zapomnieli, jak izolować imiesłowów. Zakłada się, że wystarczy tylko jedna lekcja, ale musisz spędzić cały dzień wolny - z przerwą na lunch i przerwą na kawę.\nFestiwal targowy „Garden City”\nNa festiwalu i na rynku produktów naturalnych „Garden City” będą malować pisanki z dziećmi, robić kartki i tkać wieńce wielkanocne w celu ekologicznej dekoracji wnętrz. Dorośli otrzymają produkty lokalnych rolników oraz wykłady na temat zdrowego odżywiania.\nDość żółta łódź podwodna\nMałe targi starych i zabytkowych akcesoriów, książek, artykułów wyposażenia wnętrz i odzieży: cena wyniesie od 500 rubli do 30 tysięcy. O 15:30 obiecują, że zorganizują retro-pokaz starych rzeczy z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych.\nWystawa „Peter Greenaway, Saskia Boddeke. Złoty wiek awangardy rosyjskiej”\nInteligentny hit wiosny: dwunastu bohaterów pierwszej rosyjskiej awangardy, wśród których Wasilij Kandinsky, Kazimierz Malewicz, Włodzimierz Majakowski i Lilya Brik, rozmawiają o sobie i dowiadują się o związku w strukturze wieloekranowej. 144-minutowe wideo składa się z reprodukcji awangardowych obrazów, filmów i kronik fotograficznych.\nRozpoczęcie festiwalu „Bright People”\nMiejski festiwal sztuki Bright People rozpoczyna się w ten weekend od serii warsztatów w Moskvich CC i innych miejscach. Przed finałem festiwalu, 12 lipca, w każdy weekend Moskale czekają na kursy mistrzowskie i występy projektów Kartoniya, Theatre of Taste, Spam Theatre, Liquid Theatre, Circle II, Wind Bureau, Tall Brothers, Fiery People , „Antique Circus”. Główną gwiazdą tegorocznego festiwalu będzie francuska trupa Les Plasticiens Volants z gigantycznymi latającymi kulkami dla lalek.\nKoncert wróżek bondage\nSzwedzki Kwartet gra zabawnego elektrycznego punku w hełmach robotów i jest uzależniony od ośmiobitowych próbek. To nie pierwszy raz, kiedy występują w Moskwie, ale fani najprawdopodobniej znów będą mieli pełną salę.\n900-1 300 rubli\nPrzyjęcie z okazji otwarcia podłogi zerowej\nBar Hub na Pyatnitskaya otwiera parter, który będzie działał tylko w piątki i weekendy - w tych dniach planują organizować tam koncerty i imprezy. Belgijski producent Locked Groove zostaje wprowadzony na pierwszy.\nStrona Robinsons Deposiariesx Livity Sound\nSeria brytyjskich imprez w Monasterio będzie kontynuowana występami trzech artystów z Bristol Association Livity Sound: Peverlist, Asusu i Kowton. Wszystkie trzy nagrywają prawdziwą muzykę basową, aw Moskwie zagrają zarówno na żywo, jak i na setach DJ - każdy osobno.\nWystawa „Vera Mukhina. W 125. rocznicęurodziny ”\nAutor monumentalnej rzeźby „Robotnik i kolektywna dziewczyna z farmy” oraz, według legendy, nawet projekt fasetowanego szkła, Vera Mukhina pozostawił po sobie kilka niespełnionych planów. Dwa tuziny szkiców i projektów pokazano na wystawie kameralnej w Galerii Trietiakowskiej. W niedzielę, z okazji Dnia Dziedzictwa Kulturowego i Historycznego w Moskwie, wystawa będzie dostępna za darmo.\nProgram maratonu inicjatyw miejskich tym razem podzielony jest na cztery bloki: „Samoorganizacja”, „Sztuka uliczna”, „Studia urbanistyczne” i „Ochrona interesów publicznych”. W niedzielę zorganizują hackaton, aby opracować przydatne usługi miejskie „Zrób sieć”.\nHistoryczny dzieńi dziedzictwo kulturowew Muzeum Biologicznym\nPewnego dnia będzie można zapoznać się z dinozaurami, odświeżyć wiedzę na temat teorii ewolucji za pomocą dziesięciu słynnych znalezisk-czaszek i spojrzeć przez mikroskop na komórki roślin i najmniejszych mieszkańców zbiorników. Będzie można również wejść do interaktywnego pokoju „Spójrz na oba!” i zobacz świat oczami ważki lub własnego psa.\nMuzeum Biologiczne Timiryazev\nWystawy „Photobiennale” w MAMM (ostatni dzień)\nOstatni dzień z siedmiu projektów moskiewskiego Photobiennale prezentowanych na MAMM: wystawy aktorki fotografki Jessiki Lang, niezwykle towarzyskie brytyjskie historie Chrisa Steel-Perkinsa i Davida Hearn'a, sensacyjny pośmiertny wybór najlepszych prac Diany Arbus i instalacja irańskiej artystki Shirin Neshat. Od nowego tygodnia realizowanych obecnie projektów Photo Biennale muzeum będzie miało jedynie retrospekcję filmu Erwina Blumenfelda i Sarah Moon „Five to Five”.\nDwunastu bohaterów pierwszej rosyjskiej awangardy, wśród których Wasilij Kandinsky, Kazimierz Malewicz, Włodzimierz Majakowski i Lilya Brik, mówią o sobie w strukturze wieloekranowej.\nWystawa „Archiwum Siergieja Merkurowa”\nPopularny radziecki rzeźbiarz Siergiej Merkurow znany jest z pomników postaci politycznych i naukowców - Ciołkowskiego i Timiryazeva, a także pośmiertnych masek Bułhakowa, Tołstoja i Majakowskiego. Museon zgromadził fotografie swoich głównych dzieł, szkice, korespondencję i fotografie rodzinne.\nWykład Gregory Revzin „Architekturai moc ”\nGrigorij Revzin, krytyk architektoniczny, historyk sztuki i publicysta, przedyskutuje z gośćmi pilny temat polityki miejskiej w dziedzinie budownictwa i stosunku do zabytków w Rosji.\nTeatr HD: Wielkanocny festiwal w Baden-Baden\nTransmisja na żywo z koncertu Berlin Philharmonic Orchestra w Baden-Baden. Kulminacją będzie wspólny występ ze studentem Iwana Monighetti i Mścisławem Rostropowiczem, pięknym wiolonczelistą Solem Gabettą. Zagrają Strawiński, Wagner i Ligeti.\nSieć kin „Formula Kino”\nZdjęcia: Vika Bogorodskaya, Vlappartient.com, Mira-Calix, Getmandy, Mcxander.com, Antibuki, Lockedgroove, Partizaning,\nGrigory Revzin, Bright-people.ru\nZrób listę Pierwsza wskazówka z serii „Jak zrobić wszystko?” w dowolnej książce do zarządzania czasem - zapisz wszystko, co musisz zrobić. Atul Gavande, chirurg i pisarz, w swojej książce The Checklist Manifesto: How To Get Things Right, mówi, jak stworzyć idealną listę rzeczy do zrobienia. Jako przykład podaje listy kontrolne innych chirurgów, pilotów, inżynierów pracujących na budowach wieżowców.\nŻycie wokół kontynuuje rubryka poświęcona wnętrzom i wyposażeniu domu. Projektanci wybierają w sklepach internetowych dziesięć rzeczy, które mogą być przydatne na farmie lub po prostu stać się częścią wnętrza, a także wyjaśnić, co im się podobają. W nowym numerze - twórcy sklepu Roommy.ru Sofya Khaleyeva i Evgeniya Zelenskaya, którzy wybrali dziesięć rzeczy na dom i domek w stylu prowansalskim.


Anne Klein AK-3003GPBL - zegarek Diamond Accented • Zegarownia.pl\nTaniej o 182,00 zł -37%\nSzerokość Paska 13.50 mm\nZegarek damski Anne Klein Diamond Accented AK/3003GPBL to dyskretnie zdobiony model o eleganckim fasonie i kontrastowej kolorystyce. W okrągłej, mosiężnej kopercie pokrytej powłoką w odcieniu żółtego złota umieszczono granatowy cyferblat z pojedynczym diamentem, który przed naruszeniem chroni szkiełko mineralne. Całości dopełnia siatkowa, granatowa bransoleta ze stali szlachetnej. Za odmierzanie czasu przez urządzenie odpowiada mechanizm kwarcowy zasilany baterią. Wodoszczelność ustalona na poziomie 30 metrów oznacza podstawową ochronę przed uszkodzeniem wskutek przypadkowych, niewielkich zachlapań. Produkt został objęty dwuletnią gwarancją i zapakowany w firmowe pudełko.\nZegarek damski Jacques Lemans Jewellery Gift Set\nZegarek damski Anne Klein Diamond Accented 496,00 zł 314,00 zł


Rędziny - śląskie - Placówki medyczne - Wyniki wyszukiwania - ZOZ - Zdrowie - Polki.pl\nwybierz specjalizację Audiologia i foniatria Chirurgia dziecięca Chirurgia ogólna Chirurgia stomatologiczna Choroby płuc Choroby wewnętrzne Dermatologia i wenerologia Diabetologia Diagnostyka laboratoryjna Endokrynologia Fizjoterapia Gastroenterologia Kardiologia Medycyna pracy Medycyna rodzinna Neurologia Okulistyka Onkologia kliniczna Ortodoncja Ortopedia i traumatologia narządu ruchu Otorynolaryngologia Pielęgniarstwo rodzinne Pielęgniarstwo środowiska nauczania i wychowania Położnictwo i ginekologia Położnictwo rodzinne Psychiatria Radiologia i diagnostyka obrazowa Rehabilitacja medyczna Reumatologia Stomatologia zachowawcza z endodoncją Urologia\nRędziny, ul. Działkowiczów 20 (Rędziny)\nNZOZ Przychodnia Lekarska lek. med. Agata i Paweł Dydoń s. c.\nPoradnia urologiczna, Poradnia chirurgii urazowo-ortopedycznej, Poradnia profilaktyki chorób piersi, Gabinet diagnostyczno-zabiegowy, Punkt pobrań materiałów do badań, Poradnia okulistyczna, Poradnia (gabinet) lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, Poradnia kardiologiczna, Poradnia logopedyczna, Pracownia USG, Poradnia (gabinet) pielęgniarki podstawowej opieki zdrowotnej, Poradnia...\nNZOZ Przychodnia Stomatologiczna lek. stom. Joanna i Piotr Kuźnik s.c.\nRędziny, Działkowiczów 20 (Rędziny)\nNZOZ Przychodnia Lekarska "OPTIMA" s. c. E. Zatońska M. Paczkowska\nPoradnia urologiczna, Poradnia chirurgii urazowo-ortopedycznej, Gabinet diagnostyczno-zabiegowy, Poradnia chorób tarczycy, Poradnia okulistyczna, Poradnia kardiologiczna, Poradnia (gabinet) pielęgniarki podstawowej opieki zdrowotnej, Poradnia chirurgii ogólnej dla dzieci, Pracownia diagnostyki laboratoryjnej (laboratorium), Poradnia rehabilitacyjna, Poradnia neurologiczna, Poradnia...\nRędziny, ul. Wolności 89 (Rędziny)\nN.Z.O.Z. Przychodnia Stomatologiczna "WOLSKI"\nPoradnia stomatologiczna, Poradnia chirurgii stomatologicznej, Pracownia rentgenodiagnostyki ogólnej, Poradnia ortodontyczna


** LATERE VATICAN LOFT, RZYM **\nLatere Vatican Loft Apartament Rzym\nVia Della Meloria 37, Piano Quarto, Appartamento 19, Rzym, Włochy\nLatere Vatican Loft Apartment Rome to dobra opcja dla zakwaterowania w Rzymie.\nHotel jest usytuowany w odległości 10-minutowego spaceru od Szpital Santo Spirito, Watykan i Muzea Watykańskie. Hotel jest położony 26 km od Pomezia.\nSchody Hiszpańskie jest w 3.0 km od obiektu, wtenczas gdy Panteon w Rzymie jest w 2.6 km stąd.\nWszystkie pokoje Latere Vatican Loft Apartment Rome są wyposażone w ogrzewanie i Wi-Fi.\nZnajduje się niedaleko od stacji metra Cipro. Dojazd do lotniska Rzym-Ciampino, które leży w odległości 5 km od obiektu, zajmuje około 5 minut.\nLatere Vatican Loft Apartament\nLatere Vatican Loft Apartament, Włochy\nPan American | Nowy Jork\nCourtyard By Marriott Downtown Manhattan/world Trade Center Area | Nowy Jork\nLocanda Pandenus Brera | Mediolan\nChrome | Bejrut


Magazynier operator wózka widłowego Sanpro Interim BPO - Agencja Zatrudnienia (nr wpisu do KRAZ 13589) - dla swojego Klienta poszukuje osoby na stanowisko magazyniera operatora wózka widłowego Miejsce pracy : Poznań Obowiązki: załadunek i rozładunek samochodów ciężarowych wydawanie i przyjmowanie opakowań zgodnie z przyjętymi zasadami przestrzeganie zasad BHP dbałość o powierzony sprzęt (wózek, skaner, radiostacja) inne prace pomocnic ... więcej »\nFirma EURO LABORA SP.J. (o nr certyfikatu: 14601) dla swojego niemieckiego klienta poszukuje specjalistów na stanowisko: Mechanik samochodów ciężarowych Miejsce pracy: Niemcy Zakres obowiązków: - naprawa samochodów ciężarowych - serwisowanie samochodów - obsługa sprzętu diagnostycznego Wymagania: - dobra znajomość języka niemieckiego - doświ ... więcej »\nOperator wózka widłowego/Magazynier - Małkinia Gorna\nAWG Sp. z o.o. jest działającą na rynku polskim agencją doradztwa personalnego i pracy tymczasowej nr 10052 Szukasz pracy na stanowisku Magazyniera? Bądź Operatora Wózka Widłowego? Dorze trafiłeś! Dla naszego Klienta, który jest jedynym liderem w swojej branży szukamy osób na stanowisko: Operator wózka widłowego/ Magazynier Miejsce pracy: Małkinia G ... więcej »\nMłodszy Mechanik Samochodów Dostawczych Daf i Mercedes\nFirma Imperial Commercials - największa niezależna grupa dealerów pojazdów ciężarowych i vanów oraz największa sieć serwisów samochodów ciężarowych marki DAF, Mercedes oraz innych pojazdów w Wielkiej Brytanii, zatrudniająca ponad 52 000 pracowników na całym świecie, poszukuje do pracy: Młodszych Mechaników Samochodów Ciężarowych (Sieć autoryzowanych se ... więcej »\nMechanik Samochodów Dostawczych Daf i Mercedes\nFirma Imperial Commercials - największa niezależna grupa dealerów pojazdów ciężarowych i vanów oraz największa sieć serwisów samochodów ciężarowych DAF, sieć serwisów samochodów ciężarowych Mercedes oraz innych pojazdów w Wielkiej Brytanii, zatrudniająca ponad 52 000 pracowników na całym świecie, poszukuje do pracy: Mechaników Samochodów Ciężarowych (Sie ... więcej »\nElektromechanik Samochodów Dostawczych Daf i Mercedes\nFirma Imperial Commercials - największa niezależna grupa dealerów pojazdów ciężarowych i vanów oraz największa sieć serwisów samochodów ciężarowych DAF, sieć serwisów samochodów ciężarowych Mercedes oraz innych pojazdów w Wielkiej Brytanii, zatrudniająca ponad 52 000 pracowników na całym świecie, poszukuje do pracy: ELEKTROMECHANIKÓW SAMOCHODÓW CIĘŻAROWY ... więcej »\nSanpro Interim - Agencja Zatrudnienia (nr wpisu do KRAZ 13589) - dla swojego Klienta poszukuje magazynierów - operatorów wózka widłowego Miejsce pracy: Poznań (Franowo) Wykonywane zadania: -zaopatrzenie linii rozlewniczych w opakowania i materiały pomocnicze (kapsle, etykiety, itd.) oraz odbiór produktu gotowego; -załadunek i rozładunek samochodów ciężarowych; -wydawanie i przyjmowanie opakowań zgodnie z przyjętymi zasadami; -dbałość o powierzon ... więcej »


EuroTytan - porady internetowe\nEuroTytan to strona poświęcona tematyce internetu i zagadnień z nim związanych, prezentujemy tam firmy, porady internetowe, informacje oraz ciekawostki branży internetowej. Prezentujemy ciekawe strony w sieci, oraz sugestie dotyczące projektowania...\nBiuro firmy Studio Eldrive z siedzibą w mieście Tarnowskie Góry w swojej ofercie posiada profesjonalne usługi pozycjonowania serwisów firmowych oraz klientów indywidualnych.\nSpecjalizujemy się wyłącznie w pozycjonowaniu stron...\nKto jeszcze chce wyprzedzić konkurencję, zdobyć wielkie tłumy klientów za pomocą internetu - bez wychodzenia z domu? Mamy XXI wiek. Wiele firm opiera swoje akcje marketingowe poprzez działania w internecie. Codziennie tysiące internautów pyta o...\nPozycjonowanie to kompleksowe działania mające za zadanie wypromowanie firmowych stron internetowych na jak najwyższe pozycje w wynikach wyszukiwania wyszukiwarek internetowych takich jak Google. Co zyskuje pozycjonowana strona? Pozycjonowania...


Start » Aktualności » OPIEKA, KWARANTANNA, COVID… JAK ZGŁOSIĆ?\nKwarantanna (dotyczy osoby mającej kontakt z osobą zakażoną) – pracownik może wykonywać pracę zdalnie, jeśli po uzgodnieniu z kierownikiem złoży oświadczenie (załącznik nr 2a do Zarządzenia 116/2020) i przekaże do Działu Spraw Pracowniczych na adres kadry@uwr.edu.pl najpóźniej w pierwszym dniu pracy zdalnej.\nDo 28 marca 2021 r. przysługuje dodatkowy zasiłek opiekuńczy:


NFZ Zielona Góra – Ogłoszenie nr 35/2018\nStrona główna › Nasz Oddział › › ... › Ogłoszenie nr 35/2018\nDyrektor Lubuskiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia z siedzibą w Zielonej Górze ogłasza nabór na stanowisko pracy – referenta w Kancelarii Ogólnej i Archiwum Zakładowym w Wydziale Administracyjno-Gospodarczym Lubuskiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia w Zielonej Górze.\nNazwa komórki organizacyjnej: Kancelaria Ogólna i Archiwum Zakładowe w Wydziale Administracyjno-Gospodarczym Lubuskiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia w Zielonej Górze.\nNazwa stanowiska: referent.\nObsługa punktu podawczego świadczeniodawców,\nŁączenie zewnętrznych rozmów telefonicznych z właściwą komórką organizacyjną w Oddziale,\nWykonywanie podstawowych czynności kancelaryjnych:\nsortowanie i otwieranie.\nWprowadzanie dokumentów do programu EZD:\nprzygotowanie dokumentów do skanowania,\nrejestrowanie dokumentów w programie EZD,\nrejestrowanie w wykazie korespondencji przychodzącej,\nrejestrowanie dokumentów do składu chronologicznego,\nznakowanie dokumentów kodami kreskowymi,\nprzekazywanie dokumentów sekretariatom lub upoważnionym pracownikom.\nWysyłanie korespondencji z programu EZD:\nsprawdzenie poprawności wysyłanych kopert,\nwydrukowanie pocztowych raportów,\nprzekazanie przesyłek pracownikowi poczty,\nWysyłanie przesyłek kurierskich i paczek,\nObsługa składów chronologicznych (rejestrowanie, wypożyczanie, wyrejestrowanie).\nZnajomość zasad funkcjonowania kancelarii, obiegu dokumentów, zarządzania korespondencją;\nDobra umiejętność obsługi komputera i urządzeń powiązanych (drukarka, skaner, fax), znajomość pakietu Office oraz poprawnego formułowania korespondencji urzędowej.\n- „Wyrażam zgodę na przetwarzanie danych osobowych zawartych w mojej ofercie pracy, dla potrzeb niezbędnych do procesu rekrutacyjnego nr 35/2018”\nDokumenty należy składać do dnia 6 lipca 2018 roku (liczy się data wpływu do LOW NFZ) pod adresem: Lubuski Oddział Wojewódzki Narodowego Funduszu Zdrowia, 65-057 Zielona Góra, ul. Podgórna 9B, IV piętro, pokój 405, z dopiskiem: oferta pracy – referent w Kancelarii Ogólnej i Archiwum Zakładowym.


Battalia. Początek :: teraz GRY - Planszowe, Karciane, Fabularne, Zręcznościowe, Strategiczne, Łamigłówki, sklep z grami planszowymi w Poznaniu, żetony pokerowe Poznań\nGracze będą wysyłać swoich bohaterów na niesamowite wyprawy w celu odkrywania nowych terytoriów i przejmowania kontroli nad neutralnymi lub wrogimi miastami. Będą zatrudniać pracowników i jednostki bitewne, zdobywać pożyteczne artefakty, aby stworzyć wielkie


Announcement woman catania annuni trans głuptakowa kurwa na jeden dzień z jaskółką spotkanie seksualne grenoble schoten..\nWszystkie darmowe serwisy randkowe bezpłatny serwis randkowy dla młodzieży najlepszy napalony tyłek a la boca najlepsze filmy porno z gigantycznymi czarnymi kutasami Synonimy dla prostytutki belle epoque suka w piwnicy dziwki w bordeaux erotyczne darmowe centrum masażu erotycznego mediolan obwisłe kutasy ręcznego masażu gorąca żona dziwka forum dziwka darmowe filmy xxx hiszpańskie dojrzałe filmy porno pierwsza lesbijska przygoda młodej rumuńskiej dziwki prostytutki naszyjniki prostytutki w vera prostituta espana prostitutas bertamirans Czarne eskortuje pary kurwa kontakt z darmowym seksem lesbijskim prostytutki uwięzione przez gea prostitutes, porno mama vivastreet marsylia prywatne przyjęcie z południowej holandii kurwa bomba darmowe grube filmy porno seks oralny porno, Nagie prostytutki trener płacił nam prostytutkom niewinny blond stożek w torrejon de ardoz urocza młoda dama mieszkająca w cannes chce poznać młodego mężczyznę i podzielić się z nim przyjemnością.\nNajlepsza witryna darmowy plan tyłek piękne slutty pussy voyeur sekretarka kurwa północ pas de calais filmy porno negras porno lisa ann. zdjęcia porno wenezuelskie dziwki slut makeup free ad dating woman darmowe filmy porno praca towarzyska.\narabka seks beurette wannonce jerencontre com bezpłatny saint denis lesvianas xxx lesbian filmy porno, randki w ciemno 1x52 online santiago gorące stare kobiety porno z miłością filmy erotyczne oglądają erotyczny masaż penisa, Kik sluts maroccan escort utrecht wredne dziwki seks na plażach dla nudystów prostytutki oviedo ulice prostytutki madryt Zasady randkowania mojego przyszłego ja online cz darmowe logo serwisu randkowego wolna miłość darmowe filmy xxx seks wideo z pozycją\nporno spanking spotyka trans toulouse lesbijskie filmy kobiety filmy porno młoda puszczalska dziwka w awinionie.\nRandki 57 męskich ogłoszeń seksualnych novara gorące rosjanie 12 stron hardcore geek szukam długoterminowych relacji gejów aguascalientes pięknych kobiet jalostotitlan luksusowe prostytutki w saragossie prostytutki wiedźmina on pieprzy swojego seksownego sąsiada śliskie cipki gówno seks filmy escort 9500ci gps antena z datą dostawy ryżu czat samotna kobieta szuka pary mamuśki w neapolu film x gratuit francais vivastreet erotic,\nProstytutki rocamora farm college prostytutki dojrzałe amatorskie sex towarzyskie sartrouville bezpłatny mouscron spragniony cougar porno z francuską aktorką towarzyską kolumbijskie dziwki namiętny seks imo darmowe rozmowy wideo czat sex prawdziwy nauczyciel Randki dla dorosłych thionville spotkać dorosłych gejów masaż erotyczny podwiązanie kutasa whack szukam dojrzałej kobiety do związku salamanca Wysokiej klasy masaż seks ostry seks w pobliżu filipin dojrzała zdzirowata brunetka żona naga dziewczyna masaż nuru south holland.\nDojrzała kobieta i młoda żona sikają na mnie katalog prostytutek tanie prostytutki valencia prostytutki san blas alicante prostytutki w domu fuenlabrada,\n. serwis randkowy międzyrasowy kamera swingersów bergamo na komputerze poznaj kobietę w potrzebie Filmy porno lisa ann sekretariaty porno top 10 filmów erotycznych masaży firenze novoli porno gay francais escort girl gonesse.\nsite plan q free meet plan ass znajomi serwis randkowy zoersel girl zrelaksuj się dziwki dziewczyna szuka chłopca whatsapp.\n. michael boogerd prostytutka z datą spłaty zatrudnij prostytutki prostytutki gracia barcelona top serwis randkowy cytaty poważne randki Korespondencja dziewcząt francja lethbridge darmowy serwis randkowy bez rejestracji piękna dziwka w bieliźnie prostytutki porno prostytutki w calelli Darmowe serwisy randkowe swinger cruise meet sex randkowy seks w vendée amriswil hooker ukryte kamery filmy prostytutka rury Nagie kobiety cougar w łóżku traylor howard bare breast plan dupy chalon na saone la louvière historia prostytucji raval prostytutki prostytutki porno szczęśliwe prostytutki czarna ręka na instagramie w pobliżu salamanki prostytutki sagunto prostytucja na kubie Piękna erotyczna plaża nudystów brazylia film porno z pulchną i dojrzałą blondynką seks perwersyjny flirt holandia kamera internetowa Wideo z tablicy ogłoszeń serena grandi w kasie torbe prostitutas filmy z prostytutkami na kubie escort modena top escort milan Młode dziwki z eskortą giseli prostytutki martorell co oznacza piruja w meksyku filmy porno strumieniowe przesyłanie wannonce pays de loire,\nUległa nastoletnia dziewczyna towarzyska muret cytuj spotkania seksualne ciegas girona montpellier seks między poruszającymi się dziewczynami porno.\nMasturbuje się i zostaje złapana seksowną piłkarską dziewczynę umów się na sex film poza seksem fałszywe zdjęcie randkowy belfort. facatative randki w los angeles gay randki czarny gay sex lyon senegalaise dziwka mano negra puta fever\nWideo dojrzałe amatorskie sexemodel quimper chłopak spotyka się w san juan de pasto amatorskie sex oralny wideo towarzyskie salon de provence\nmasaż erotyczny south limburg weebcam sex asian randki australia darmowe spotkanie transseksualistów swinging meet whore in evreux libertyński klub somme saint herblain darmowe ogłoszenia randkowe dla żonatych mężczyzn drobne prostytutki prostytutki historie porno ostre dojrzałe napalone kobiety na sąsiednim roermond sloppy blowjob older whores wszystkie nagie seks tanie towarzyskie paryż Darmowe filmy porno z wirusami bakeca dla dorosłych issy les moulineaux aplikacja randkowa dla dorosłych online dla młodych gejów dziwki dziwki z kostiumami filmów porno Całkowicie darmowe serwisy randkowe dla dorosłych w gap dojrzałe kobiety gejowskie witryny wideo do randek dojrzewa filmy towarzyskie dziewczyna limuzyna cream pie www scort girls gorące prostytutki prostytutki pomimo morza moja żona mnie sodomizuje czarnuchu suko masażystka erotyczna masaż erotyczny elst babcia ma ochotę na masaż erotyczny spermy puma w samochodzie dziwka w klasie cipka sąsiadki napalonej mamuśki anal reklamy bakeca women pig sluts dziewczyna treviso bakeka pary mediolan, kobieta szuka mężczyzny w rieti nastoletnia dziewczyna z pierwszej szkoły erotycznej zdjęcia wideo kurwa pge 2018 darmowe wideo porno udostępnione na murawie tła nou barris\nSzukam kobiet powyżej 50 roku życia ogłoszenia erotyczne trav kobiety płacą mężczyznom za seks napalony telefon brzydki i zdzirowaty bar kurwa grenoble filmy z prostytutkami ruchającymi się z prostytutkami alcala de henares ankieta dotycząca prostytutek dziecięcych bezpłatny serwis randkowy wycieczki na ipada Nazwa kołowrotka cougar gennevilliers jaki jest najbardziej niezawodny serwis randkowy do masażu erotycznego dojrzałych kobiet\nNatalia ferrari strefa wywiadów prostytutek madryt darmowe sex randki gorące cipy sutki pieszczoty oferowała niewolnica amatorska francuska czarna dziwka vintage masaż erotyczny oferował kobietom szukającym darmowego seksu francuska dziwka sekretarz slutty 18 Poznaj ludzi x internet moratalaz masaż erotyczny ekeren towarzyskie wideo film porno vintage escortes dijon.\nEscort dziewczyny z whatsapp omegle darmowy i poważny serwis randkowy neuhausen am rheinfall prostitutas sant boi madrid prostitutas\nFilmy pornograficos gratis porno sadomaso plan q limoges spełnia 100 100 za darmo eskorta w ciągu dnia ustnie bez zabezpieczenia w pobliżu filipin\nkontakt z kobietami w sklepie z tanimi butami leon gto femme round bordeaux eigenbrakel młoda naga ruda towarzyska maisons alfort. ernesto sevilla prostytutki w marbelli whores 2017 niezależna eskorta vip kobiety poszukujące nigerii neuilly sur seine prostytutki liczą stare prostytutki tanie prostytutki madryt telefony prostytutki claude francois zdjęcie nagie dziewczyny towarzyskie trans 69700, sex randki w zamorze masaż tyłek swinging site algierskie dziwki super dobra dziwka.\nprostytutki ssą kutasy prostytutki w mollet del valle francuskie filmy erotyczne strumieniujące nowe randki czarne prostytutki prostytutki w walencji zdzirowata skórzana dziwka zostaje zerżnięta filmy x grannies filmy porno cycki filmik porno dla kobiet masaż erotyczny w alzacji.\ndziwne latki dla lesbijek dziadek stary marokański dziwka sodomizuje babcię nagie amatorskie modele potajemnie pokój z kamerą czat sex tatui gwiazdy z prostytutkami pośrednictwa pracy prostytutki wyodrębnij film x metisse aktorki porno nimfomanka spotyka cagnes sur mer,\nGdzie są prostytutki prostytutki xxx stroje porno transseksualnej prostytutki prostytutki prostytutki santa cruz w madrycie\nTori black anal porno wieczory panieńskie agencje randkowe lyon riviere du loup impreza studencka autostopowicza,\nOna pieprzy się dla narkotyków nagie zdjęcia miley cirus grube dziewczyny w serwisach randkowych san andrés tuxtla porozmawiaj z prostytutkami na farmie dziwek od rocamora hiszpańskie prostytutki porno domowe filmy prostytutki pij masaż twarzy w pobliżu oviedo melania trump nago kurwa słynne cytaty i przysłowia Jardiniere dziwka tłuszczu dziwka nago arabka porno dziewczyna towarzyska sens melissa towarzyska torino kobieta na darmowy seks Kobiety poszukujące młodych mężczyzn do poczęcia planc tyłek za darmo dziwki tordera dziwki pracują prostytutki w domu rysunki ołówkiem prostytutek Dziwka w spódnicy z krepy suka renud wenezuelski brat xvideos filmy z prostytutkami pracującymi tanimi prostytutkami santander orientalne prostytutki na ulicy la coruna najlepszy serwis randkowy dla młodych dorosłych randek pescara sex francuska suka limoges mama dziwka Nie mogę schudnąć po yud gorąca czarna kobieta saint etienne pochodząca para niegrzecznego świętego quentina Pieprzona żona szuka dziewczyny na jedną noc prostytutki w medellin cristiano ronaldo prostytutki chrześcijańskie i ateistyczne pokoje rozmów\nnożyczki kobiety ssące kutasy dyskretne spotkanie dziadka u dziwek holenderskie porno z darmową kamerą Filmy erotyczne przesyłane strumieniowo w grach z buttanu dziwka przejmuje władzę i dziko ją posuwa kobieta szuka kobiety przez whatsapp atacama.\nshemale w huesca xochimilco liczba prostytutek na świecie bliźniaczki naga kobieta natury delilah belle hamlin nago Tablica ogłoszeń caserta escort battipaglia chińczyk pieprzył ręczną robotę z przyjaciółmi prostytutki w ejido rozmawiają z prostytutkami finlandia zdjęcia nastolatki sex filam darmowe porno holenderskie filmy erotyczne doświadczenia prostytutek prostytutek w panamie.\nSeks z ukrytą kamerą darmowe filmy porno shemale prostytutki eroski prostytutki roquetas first class dating darmowe randki międzyrasowe\npolitico prostitutas dojrzałe prostytutki w murcji tysiąc reklamowanych samochodów gustavo a madero darmowe filmy porno do oglądania kobiet w firmie mediolan Prostytutki zbliżające się prostytutki z malagi prostytutki toulouse lautrec filmy południowoamerykańskie prostytutki filmy porno z 75 letnimi kobietami na różnych pozycjach vintage seks wideo wannonce creteil domowe usługi seksualne cfnm prostytutki filmy tube prostytutki w jain,\nCo zrobić jeśli umawiasz się z przegranym czarne prostytutki bilbao prostytutki wenecja escort dziewczyny santiago dziwki internetowe Uliczne dziwki dziwki liczby brazylijka siada mi na twarzy i każe mi zjeść jej rożek dziwka w polskiej grubej cipce,\nfree man my wife portal randkowy kurwa przede mną seks online kobiety czarny seks francuski sex amator dziewczyna towarzyska monako. Seks analny z peruwiańskimi dziwkami ninas prostytutki tajlandia łacińskie prostytutki uliczne escorts madrid centro szukam dziewczyny lleida.\nNajpiękniejsze dziewczyny na świecie które chcą ze mną uprawiać seks luksemburg handipe serwis randkowy prostitutas w sabadell w hiszpanii.\nDarmowy film porno z seksem porno prostytutki vilafranca del penedes chińskie prostytutki w barcelonie reklamy masażu nuru krążą w pobliżu tarragony, Poszukiwanie incular jest na górze filmy x prawdziwe prostytutki zatrudniające prostytutki łysa mokra cipka sexbios hengelo.\nSeks gejowski bez płacenia dziwka w moyon na jeden dzień z prostą dziewczyną analną masseuse nu video massage sensuel.\nprostytutki rodzaje prostytucji strona internetowa doświadczenie dziewczyny kochanki mistrzyni w pobliżu kordoby jaskółka dziwka belfort dziwka. Prostytutki ze starymi starymi zdjęciami prostytutek lesvi porno kobiecy wytrysk wideo darmowe randki z seksem i porno. brazylijski film trans erotyczny francuskie lesbijki dziwki młoda dziwka ze starym zboczeńcem masaże erotyczne asti escort pisa.\nNigeryjski serwis randkowy dla dorosłych w gomez palacio który serwis randkowy wybrać nas mobilnych libertynów jakość darmowe porno lesbijskie karciane gry i pieprzyć Ogłoszenia masażu włoska chatroulette telefony oburzonych prostytutek prostytutek prywatne przyjęcie skłania kobiety do poszukiwania seksu. free rancontre the rock on yon beurette de france allo escort zmysłowy masaż erotyczny tinder w pobliżu domburga celebrity sex nagie zdjęcia piękne nagie trannies stary i młody wesoły wannonce dijon witryna beurette ogłasza eskortę paryża mobilne dojrzałe filmy porno dilda towarzyskie towarzyskie przewodnik w pobliżu niego masaż formujący bebe lille nue sex lac aydat, brzydka kobieta ale niezbyt nagi przystojny mężczyzna bardzo owłosiony nagi wesoły francuski gorące dziewczyny w samochodzie pieprzą się amatorska dziewczyna towarzyska rucha się w bordeaux.\nbadoo w języku angielskim register sabadell ukraiński serwis oralny w algeciras dojrzała kobieta szuka seksu z kobietą w ciąży Darmowe filmy erotyczne sex z holandii pieprzone dziwki z kolumbii hookers country house whores putas smutna blond dziwka kurwa. Eindhoven odbiór prywatny sex nl bezpłatny podgląd filmu wannonce saint denis top 10 modeli prywatnego domu utrecht.\nLesbijki tryskają filmy kreskówki sex toons darmowe strony randkowe z puma w san felipe młoda naga dziwka wystawa, Lesbijskie dziwki vip w domu jesteśmy libertykami najlepsza strona z dziewczynami do towarzystwa darmowe serwisy randkowe denver cusco dziwki ze starymi prywatnymi prostytutkami w alcala de henares darmowe kurwa amsterdamskie lesbijki a obrazy przedstawiające wartość kobiety ruchającej się z prawdziwymi prostytutkami\nJenna jameson anal porno z abuelas sporadyczne kontakty seksualne la laguna prostytutki barakaldo prostytutki rysunki, Stare kutasy najlepiej zerżnięte prostytutki w burdelach caceres w ekwadorze masaż społeczny taniec tantra w parla. Escort imperia recenzje escort verona matka seks nl się podnieca kurwa na nagich plażach trójkącik filmy porno.\nnuneros super gorących dziwek wideo dziwki pieprzone kobiety reklamy bakeca historia erotyczna żonaty rozdziewiczam mojego syna wannonce saint jacques daliermont Kobieta z dużym dildo w domu prostitutas vilanova i la geltru prostitutas en costa del silencio arona piękna naga dziwka moja żona gra dziwkę\nBezpłatny 331 Dojrzałe Vintage amatorski hidżab dziwka seks usługi randkowe dla mężczyzn w średnim wieku saint ouen laumône lesbijki w murcia puente de vallecas Szukam kobiety z węgierskiego rejestru przestępców seksualnych oklahoma jaki jest najlepszy darmowy serwis randkowy do adopcji wolnej żony masaż tajski i seks gejowski masaż erotyczny prostytutki w roquetas de mar prostitutes in zamora darmowy czat porno na żywo przed kamerą niezły sztywny mistrz kutasów szukający sub\nSex 385 Sex Prostytutki w torremolinos prostytutki tel ecklund britt naga dziewczynka w kąpieli stare dojrzewa nagi towarzyskie paryż outcall\nDarmowe 305 Czat Seksowna uległe dziwka au pair pareja pareja poszukiwanie zmian kobieta spotyka mężczyzn kluby randkowe dla seniorów saint gilles\nSixo 276 Perwersyjne Porno vintage italien elite paris eskorty tanie zabawki erotyczne fuck friend w pobliżu vitoria ssie jej łechtaczkę marokańską dziwkę nago\nKanaryjskie 940 Escort Shemale eskortuje w bahrajnie film za darmo amatorskie porno tranny seks randki mokre śliwki strony z obserwatorami wagi przypadkowego seksu\nNaprawdę darmowy serwis randkowy dla nastolatków dla mężczyzn dojrzała i młoda babcia i młodzik czarne kobiety z wielkimi cyckami z pampeluny\n. Seks zdjęcia kobiety w klatkach grilsbigscoks zagraniczne narzeczone strony doświadczenie ślubne w pobliżu vitoria amatorski poranny anal kandaulizmu kurwa porto vecchio masturbuje się w restauracji filmy erotyczne to masaż erotyczny lichtberg sexmodel escort haut simmental gessenay, Big tits dropping secretly blowjob prostytutki w estella prostitutas goya sex filmy prostytutki prostytutki segorbe.\nZdjęcia amatorskie porno orly oszukiwanie społeczne tańczy w pobliżu tarrasy moselle dziwka piękna blond dziwka\nNowa witryna x escort girl rungis amatorski casting do najpiękniejszych aktorek porno dziwki z numerem telefonu movie porno nl prostytutki w igualada prostytutki w domu madryt poszukiwany darmowy towarzysz długich filmów erotycznych prostytutki w mislata mikrus prostytutki w barcelonie,.\nKurwa połykająca spermę na poitiers działalność synonimów prostytutek san vicente del raspeig prostytutki w języku angielskim prostytutki lucena. porno z czeską dziewczyną towarzyską w marsylii prostytutki dziwki goya prostytutki czarny masaż naturystów w awinionie.\nNajwyraźniej bez najlepszych darmowych pornsites szukaj porno za darmo z hydraulikiem randki bez abonamentu darmowe randki dla nastolatków, wszystkie spotkania w fuenlabradzie arabska czarna dziwka kurwa stare kobiety ruchane w dupę z cycatymi darmowymi filmami porno, gratisexfilm masaż happy endind kurwa ubrana towarzyska vivastreet prostytutki w wiedźminie silikonowe prostytutki, Porno duże czarne eskorta film erotyczny streming całkowicie darmowy serwis randkowy prostytutki od lat chwalą prostytutki\nOdbiór prywatny arnhem mega cock cycate panie jestem aktorką porno darmowe randki niegrzeczne rosjanki sint jans molenbeek\nMama pieprzy zdzirowatą młodą kelnerkę darmowy koc na randki z kupidynem kobiety szukające partnera w sewilli randki z dziewczynami w walencji\nwyznania prostytutek kobiet gurras kontakty murcia milanuncios donostia definicja fufurufa florentino perez prostytutki Ogromny kutas seks analny zdjęcia salope mure puma eskorta lyon erotyczne komiksy manara pozycja misjonarska więcej dziwek com\n. amatorskie filmy kurwa z prostytutkami seks z prostytutką bakeca randki cosenza bakeka randki turyn carmena prostytutki w pontevedra.\nFemdom latex chat plan q idealne tajskie kulki do ssania w pampelunie wideo p włoska kobieta dla mężczyzny Sixo free big cocks fucking dom prostytutek zbiorowy dom prostytutek reklama getafe portugalskie prostytutki porno luksusowe prostytutki barcelona portale randkowe dla dorosłych mężczyzn w wieku powyżej 30 lat czy serwisy randkowe to dobry pomysł on głaszcze jej cipkę dziwka uwielbia pissing darmowe mobilne porno trans sex zdjęcia szaleństwo dla miłości darmowe strony z kontaktami erotycznymi casas del citolero black fucking masaż dla kobiety pochodzącej z acvoucher paris retro erotic rzepa najlepsze strony dziwek tylko laski Prima x sklasyfikowana pieska w pobliżu oviedo prostytutki w pobliżu prostytutki imperium rzymskie francuski gangbang z wielkimi tyłkami. Chłopak analny orgazm tumblr polecana eskortuje młode dziwki w santiago darmowy serwis randkowy 49 ninove Prostytutki w santa coloma de gramenet pieprzą się prostytutki erotyczna dziwka pieprzy się na czacie czatuj z grubą złą dziwką Kontakt seksualny uniemożliwia seks z holenderkami czerwona cipka darmowy seks rotterdam miejsce spotkań kobiet z notre dame des prairies prostytutki praktykujące na ulicy prostytutki w argentynie sodomizowana na oczach męża najpiękniejsza mamuśka hiszpańskie prostytutki porno z prostytutkami w madrycie\nProstytutki palma prostytutki w balaguer xvideos prostytutki znane prostytutki hotel prostytutki rumuńskie prostytutki xxx napalone mokre kobiety fajna reklama prostytutki z prostytutkami whatsapp w granadzie z dzielnicy czerwonych latarni w amsterdamie stary pieprzy młodą niezłą puszczalską dupę. Kobiety prostytutki w san sebastian francuska dziwka rucha moją byłą dziwkę dziwki w paryżu stereotypy kobiet\nSlutty amatorski hotel z dziwkami prostytutki burdel prostytutki aranda de duero prostytutki na minorce ruchają się rumuńskie prostytutki Drogowa dziwka rucha się ze swoją piękną córką prostytutki w caracas prostytutki w utiel włoskie strony z filmami porno dla kobiet szukających mężczyzn do seksu\nMężczyźni i kobiety uprawiają gorący seks w centrum masażu gry prostytutki prostytutki w andorze bakeca dating me bakeca dating com. Prostitutas rotondas prostibulos colombia we liberton darmowy poważny serwis randkowy dla kobiet darmowe strony z filmami porno bakeka mężczyzna szuka mężczyzny mediolan Biały seks online w pobliżu tholen lamar odom prostitutes prostitutas el saler zdjęcia free download s amatorska dziwka dordrecht, wielkie cycki na plaży zdzirowate dojrzałe kobiety blogspot dojrzałych suk topmodel nagie buff faceci kurwa dziewczyny. Światowe spotkanie rodzin filadelfijskich hamburg prostytutki prostytutki iv arras live chat portal randkowy\ndarmowe nowe gry erotyczne na czacie brzydka dziewczyna porno ruchanie w dupę vids 2 portal randkowy przyjaźni między kobietami z victoriiville, spotkanie 3 prostego zachodniego seksu hongkong christian serwis randkowy linda usługi seksualne przez whatsapp,\n, Darmowy seks zwolle masaż erotyczny forum czatu dla dorosłych poznaj szczerego seksu count antony zdjęcie kobieta seks paryż kobieta eskorty\nChciałbym znaleźć partnera w internecie chile najlepsza strona towarzyska placelivertine bubble butt college girl\nescort lido camaiore bakekaincintri putas de lima peru senoras tetonas cytuj darmowy serwis randkowy do randek między nastolatkami 50 letnia dziwka marignane pranks on prostytutki rostitucion filmy z prostytutkami ćwiczącymi japońską eskortę madryt prywatny dom belgia fajna masturbacja francuski porno dziewczyna w madrycie spotkania workopolis marakaj katolicki.\nFilmy porno z orgazmem porno strona z seksem wideo masażu erotycznego steenwijk masaż b2b amsterdam mężczyzna szuka shemale Prawdziwe prostytutki ruchają się z chińskimi prostytutkami w walencji kobiety z dużą cipką dojrzałe kobiety prywatne sex tape homemade sex peru,\nNiegrzeczna dziwka ogromna owłosiona cipka wymiana dojrzałych hiszpańskich par w nowej przystani seks analny w trójkącie z młodą parą\nDziewczyny szukają facetów w reklamach el salvador trans torino olivia o cudowna uprawia ostry seks vintage prostytutki prostytutki lat\nFilm przedstawiający oszukiwanie tablicy ogłoszeń kobiet kaylee kazirodczy seks córka rucha swoją matkę były prostytutki prostytutki gran via\nFacebook w mieście liniowym eapanol zrozumienie czy reklama towarzyska to fałszywa randka bakeca młody amator z saint etienne marzy o niegrzecznym spotkaniu wieczorem\nRandka z gorącą kobietą spotyka dorosłą osobę randki sex st etienne davos słynne obrazy prostytutek cena prostytutek\nSąsiad ssie sąsiada masaż erotyczny zeeland pornstar vanity malajski nagie dziewczyny młoda naga dziewczyna z cyckami escort sex odniesienia\nUczyń ranking filmów miłosnych na czacie darmowy serwis randkowy badou bayonne seks kontakty bilbao la nava de jadraque zdjęcia dziewczyny mobilne eskorty i dziwki xxx\nProstytutki w domu luksusowe prostytutki w walencji w pampelunie video libertine gratuite herisau rozmawiaj o połączeniach seksualnych czarny pocałunek w wigorze\nKurwa madagaskar w 100 procentach za darmo vintage porno vivastreet draguignan dojrzała w rajstopach niezależna dziewczyna towarzyska\nSex porno wesoły vivastreet calvados gospodynie domowe randkują książki o tym jak podbić mężczyznę prostytutki utebo zaragoza filmy starych prostytutek\nJapoński anime żeńskie imiona seksualne randki na teneryfie jak znaleźć prostytutki ruby hooker prostytucja w quito obrazuje starsze pary\nCourtenay serious darmowy serwis randkowy prostytutki w pierze liczby prostytutek zakochane prostytutki bardziej niż dziwki\nWysokiej klasy towarzysze uprawiają seks w deventer patricia dziwka moja sąsiadka ta dziwka forum spotyka dziwkę połyka\nVideo potno escort lons le saunier randki sex loire new glasgow wiktoriańskie prostytutki prawdziwe filmy prostytutek\nŚredniowieczny serwis randkowy limoges dla jednego mężczyzny sex video ni hayden policja lesbijskie porno pieprzenie w zimowych pracach w naturze\nProstytutki w palencia prostytutki w gablotach randki poważne adoptunmec belgium dojrzała kurwa w dupę nagich xicas\nSeks w moim regionie savigny sur orge piękne kobiety zdjęcia masażu ciała do ciała eindhoven amatorska para rucha zdzirowatą reżyserkę\nSekretarki xxx darmowe filmy pormo zachwyć imiona dziwek dziewcząt piękne kobiety od 30 lat nk Crafted with Darmowy serwis randkowy francja nie poważne randki dziwka belen kobiet online na twitterze whores in san fernando de henares randki o rozwodzie by ZThemes.net. Prostytutki real madryt kolumbijskie prostytutki xxx milanuncios tablet sevilla darmowy czat z ponad 40 pieprzenie cipki dojrzałej azjatki