Jak uczyć. o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju. Przewodnik dla nauczycieli - PDF\nJak uczyć. o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju. Przewodnik dla nauczycieli\nDownload "Jak uczyć. o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju. Przewodnik dla nauczycieli"\n1 Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Przewodnik dla nauczycieli ZESPÓŁ DO SPRAW SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTW\n2 Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Przewodnik dla nauczycieli\n3 Spis treści Wstęp (Mirella Panek-Owsiańska, Rafał Baniak) 05 1 ROZWÓJ ZRÓWNOWAŻONY I SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU 1.1. Wprowadzenie do koncepcji CSR i zrównoważonego rozwoju 09 (Ewa Jastrzębska) 1.2. Odpowiedzialny biznes a edukacja globalna (Aleksandra Piotrowska) 24 2 MIĘDZYNARODOWE STANDARDY DOTYCZĄCE NAUCZANIA O ZRÓWNOWAŻONYM ROZWOJU I SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTW 2.1. Edukacja w dziedzinie społecznej odpowiedzialności biznesu (Magdalena Kostulska, Ewa Zgrzywa) 2.2. Zasady Odpowiedzialnego Kształcenia Menedżerów potrzeba odpowiedzialnego nauczania (Janusz Reichel, Agata Rudnicka) Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Spis treści  3 PODEJŚCIE SYSTEMOWE ORAZ UCZENIE SIĘ PRZEZ CAŁE ŻYCIE Podejście systemowe w nauczaniu o CSR i rozwoju zrównoważonym 45 (Piotr Magnuszewski, Olga Pietkiewicz) 3.2. Uczenie się przez całe życie w kontekście CSR (Magdalena Jóźwik) 52 4 O SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI BIZNESU W SZKOLE PODSTAWOWEJ (Anna Paluszek) 54 5 ELEMENTY CSR W GIMNAZJUM (Anna Paluszek) 64 6 ELEMENTY CSR W SZKOLNICTWIE PONADGIMNAZJALNYM (Anna Paluszek) 74 7 ELEMENTY CSR W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM (Aleksandra Stanek-Kowalczyk) 84 8 POLECANE PUBLIKACJE 94\n4 Wstęp Celem podręcznika Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju. Przewodnik dla nauczycieli jest przedstawienie informacji i porad umożliwiających zrozumienie problematyki społecznej odpowiedzialności biznesu (ang. Corporate Social Responsibility, CSR) oraz zrównoważonego rozwoju. Mamy nadzieję, że niniejsza publikacja umożliwi nauczycielom i nauczycielkom, wykładowcom oraz trenerom i trenerkom wprowadzenie poruszanych tematów do edukacji na różnych poziomach nauczania od szkolnictwa podstawowego, przez szkolnictwo gimnazjalne i ponadgimnazjalne, po szkolnictwo wyższe. Podręcznik jest dystrybuowany wśród nauczycieli i kadry akademickiej, a także udostępniony na stronach internetowych w wersji elektronicznej. Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Wstęp  Naszym zamiarem jest, aby przewodnik w prosty i przystępny sposób prezentował istotne kwestie związane z CSR i zrównoważonym rozwojem oraz umożliwiał powiązanie ich z treścią nauczania wielu przedmiotów, m.in. przedsiębiorczości, etyki, ekonomii, biologii, nauk o środowisku oraz społeczeństwie. Wierzymy, że przekazywanie wiedzy w tym zakresie i kształtowanie postaw już od pierwszych etapów nauczania jest istotne dla pokolenia, które w przyszłości będzie dokonywać bardziej świadomych i zrównoważonych wyborów. Mirella Panek-Owsiańska Prezeska Forum Odpowiedzialnego Biznesu\n5 Wstęp  Szanowni Państwo, charakter bieżących wyzwań społeczno-gospodarczych sprawia, iż niezwykle istotny staje się wzrost inwestycji w kapitał ludzki i intelektualny. Siłą gospodarki jest bowiem nie tylko aktywna postawa przedsiębiorstw, ale także zaangażowanie obywateli w debatę publiczną. Świadome i odpowiedzialne społeczeństwo może łatwiej dokonać zmian w swoim stylu życia i wzorcach konsumpcji, wpływając przez to na zachowania uczestników rynku. Edukacja jest zatem warunkiem niezbędnym dla zapewnienia realizacji koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu (ang. Corporate Social Responsibility CSR), stanowiącej odpowiedź sektora prywatnego na wyzwania zrównoważonego rozwoju.  Wizją Rządu w zakresie CSR jest tworzenie najlepszych warunków dla rozwoju Polski jako kraju przyjaznego dla odpowiedzialnego, innowacyjnego i konkurencyjnego biznesu. Powołany w 2009 r. Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw, któremu mam przyjemność przewodniczyć, opracował zestaw rekomendacji, skierowanych zarówno do administracji publicznej, jak i partnerów społeczno-gospodarczych, których celem jest skoncentrowanie podejmowanych wysiłków na obszarach kluczowych dla rozwoju koncepcji CSR w polskich realiach gospodarczych. W dokumencie podkreślono m.in. potrzebę usystematyzowania treści związanych z CSR, zrównoważonym rozwojem i edukacją finansową oraz promowania ich włączania do procesu kształcenia. Żywimy nadzieję, że przedstawione w niniejszym przewodniku informacje i narzędzia dostarczą nauczycielom kompleksowej wiedzy na temat CSR i zrównoważonego rozwoju, ułatwiając tym samym uwypuklenie tych zagadnień podczas zajęć szkolnych. Jednocześnie zachęcamy trenerów, organizacje społeczne, a także media do korzystania z przewodnika w celu przybliżania społeczeństwu istoty powiązań między problemami gospodarczymi, środowiskowymi i społecznymi, umożliwiając tym samym przygotowanie kolejnych pokoleń do aktywnego i odpowiedzialnego uczestnictwa w życiu gospodarczym kraju. Rafał Baniak Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Gospodarki Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Wstęp\n6 1. ROZWÓJ ZRÓWNOWAŻONY I SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU 1.1 Wprowadzenie do koncepcji CSR i zrównoważonego rozwoju Dr Ewa Jastrzębska 1 GENEZA CSR Globalizacja, obok niewątpliwie pozytywnych skutków, przyczyniła się również do nasilenia wielu niekorzystnych zjawisk. Wśród najbardziej palących problemów współczesności można wymienić: nierówność, ubóstwo, bezrobocie, wzrost patologii społecznych, dezintegrację więzi międzyludzkich, konsumpcjonizm, makdonaldyzację społeczeństwa, produktywizm, degradację środowiska przyrodniczego oraz zagrożenia terrorystyczne. W świetle tych negatywnych trendów oraz wobec wyraźnego osłabienia opiekuńczej roli państwa i wzrostu znaczenia korporacji transnarodowych (KTN), dysponujących nierzadko kapitałami większymi niż PKB niektórych państw, zmieniło się przekonanie o roli sektora biznesu w społeczeństwie. Rozwój demokracji partycypacyjnej i społeczeństwa obywatelskiego, połączony ze współczesnymi technologiami informacyjnymi i komunikacyjnymi oraz wzrost aktywności ruchów społecznych działających na rzecz ochrony praw różnych grup, w coraz większym stopniu zmuszają przedsiębiorstwa do weryfikowania poglądu, że maksymalizacja zysku jest jedynym celem działalności gospodarczej. Rozpowszechnia się przekonanie, że firmy powinny partycypować w niwelowaniu zagrożeń cywilizacyjnych, do których powstania się przyczyniają. Zasadność tego rodzaju żądań wynika głównie ze skali i zasięgu działania współczesnych przedsiębiorstw oraz głębokiego wpływu, jaki wywierają one na życie społeczności lokalnych, środowisko oraz postęp cywilizacyjny. Nie bez znaczenia były również liczne i głośne skandale korporacyjne czy przypadki nadużyć i nieetycznego postępowania firm. Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Wprowadzenie do koncepcji CSR i zrównoważonego rozwoju  Koncepcja obywatelstwa przedsiębiorstw (ang. corporate citizenship) bazuje na przekonaniu, że przedsiębiorstwo ma prawa i obowiązki w znacznym stopniu tak samo, jak ma je pojedynczy człowiek. Jako swoisty podmiot musi zatem ponosić odpowiedzialność za swoje decyzje. Chociaż spółki są jedynie sztucznymi 1 Katedra Ekonomii Środowiska i Zasobów Naturalnych, Szkoła Główna Handlowa.\n7 tworami prawnymi, które trudno jest pociągać do odpowiedzialności, to jednak składają się one z ludzi, stąd sensowne wydaje się, że idea moralnej odpowiedzialności spółek może być kształtowana w oparciu o ideę odpowiedzialności indywidualnej. Wszystko to sprawiło, że na nowo rozgorzała dyskusja wokół etyki biznesu konieczności przestrzegania standardów etycznych w działalności gospodarczej i uwzględniania celów innych niż tylko maksymalizacja zysku. Etyka biznesu interesuje się w szerokim zakresie tym, jak ludzie i organizacje działają lub powinny działać w relacji z innymi. Jako dyscyplina stosowana wychodzi poza opis zjawisk moralnych oraz identyfikację wartości i dąży do przełamania rozdźwięku między tym jak jest, a tym jak być powinno. Osobną kwestią jest to, przed kim, za co i w jakim stopniu podmioty gospodarcze ponoszą odpowiedzialność. TEORIA INTERESARIUSZY Punktem wyjścia w procesie zarządzania interesariuszami jest proces mapowania interesariuszy, który polega na tworzeniu mapy relacji z interesariuszami, czyli identyfikowaniu i wybieraniu podmiotów o kluczowym znaczeniu, mogącymi silnie wpływać na realizowaną przez przedsiębiorstwo strategię biznesową. Dzięki temu można rozpoznać oczekiwania zainteresowanych stron, co z kolei jest podstawą do wypracowania strategii i sposobów postępowania wobec nich. Proces ten umożliwia lepsze zrozumienie otoczenia, w jakim firma funkcjonuje oczekiwań wobec niej oraz szans i rodzajów ryzyka, jakie wiążą się z jej działalnością. Ponieważ oczekiwania interesariuszy różnią się nie tylko pomiędzy poszczególnymi grupami, ale również wewnątrz każdej z grup interesariuszy, nie można zaspokoić ich wszystkich i firma musi rozwiązywać nieuniknione konflikty, poszukując równowagi pomiędzy potrzebami kluczowych interesariuszy. Freeman przywołuje imperatyw etyczny Kanta, wskazując, że decyzje menedżerskie powinny być podejmowane ze względu na podmiotowość interesariuszy, tj. przy traktowaniu ich jako celu, a nie tylko jako środka. Można zatem stwierdzić, że istotą koncepcji CSR jest zrozumienie faktu, że każde przedsiębiorstwo składa się z ludzi, zależy od ludzi i służy ludziom. PARADYGMAT ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO Za jeden z fundamentów społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw przyjęto koncepcję potrójnej linii wyników (patrz ramka poniżej), która wynika z paradygmatu rozwoju zrównoważonego i opiera się na poszukiwaniu równowagi pomiędzy trzema wymiarami ekonomią, ekologią i etyką. Potrójna linia wyników (ang. triple bottom line TBL) Istotą TBL jest to, że osiągnięcia firmy oraz jej sukcesy mogą i powinny być mierzone nie wyłącznie tradycyjnymi kryteriami finansowymi, ale również wynikami społecznymi i środowiskowymi [ ]. Potrójna linia wyników pomaga organizacjom spojrzeć nie tylko na ekonomiczną wartość, jaką tworzą, ale również pozwala włączyć do oceny ich działalności wartości środowiskowe i społeczne, które mogą być pomnażane bądź pomniejszane. Towarzyszy temu założenie, że mimo zaangażowania przedsiębiorstw w tworzenie wartości, w praktyce są one uwikłane także w procesy niszczenia niektórych wartości. Podstawą koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu (ang. corporate social W najwęższym znaczeniu, triple bottom line może być używana jako podstawa do  responsibility CSR) jest teoria interesariuszy, której szerszy rozwój datuje się od mierzenia i sprawozdawczości wyników przedsiębiorstwa w stosunku do gospodarczych, społecznych oraz środowiskowych parametrów. W najszerszym znacze-  opublikowania przez R. E. Freemana w 1984 r. pracy zatytułowanej Strategic Management: A Stakeholder Approach. Według definicji Freemana interesariusze niu, termin ten jest używany do uchwycenia całego zbioru wartości, problemów (ang. stakeholders) to każda dająca się określić grupa lub jednostka (instytucja, i procesów, które firma musi uwzględnić w celu zminimalizowania wszelkich ale także środowisko przyrodnicze), która może wpływać lub jest pod wpływem szkodliwych skutków wynikających z jej działalności, oraz do tworzenia wartości działania przedsiębiorstwa (organizacji) za pośrednictwem jego strategii, produktów, procesów wytwórczych, systemów zarządzania i procedur. Interesariu- na temat celu firmy oraz z wzięciem pod uwagę, w swojej polityce i działaniach, gospodarczej, społecznej i środowiskowej. Wiąże się to z posiadaniem jasnej wizji sze dzielą się na wewnętrznych i zewnętrznych. Interesariuszami wewnętrznymi przedsiębiorstwa są: właściciele, inwestorzy (akcjonariusze), menedżerowie, potrzeb i oczekiwań interesariuszy. pracownicy, związki zawodowe, a zewnętrznymi klienci, dostawcy, konkurenci, Jonker J., Rudnicka A., Reichel J., 2011, Nowe horyzonty. Przewodnik po społecznej odpowiedzialności wierzyciele, władze lokalne i centralne, rządy innych państw, organizacje pozarządowe, społeczność lokalna, tzw. niemy interesariusz środowisko przyrodni- i rozwoju zrównoważonym. Centrum Strategii i Rozwoju Impact, Łódź. cze (i jego rzecznicy), stowarzyszenia handlowe i branżowe, media, sądy, szkoły i uczelnie oraz inne podmioty z szeroko rozumianego otoczenia firmy. Idea rozwoju zrównoważonego po raz pierwszy została zaprezentowana w tzw. raporcie Brundtland Światowej Komisji ds. Środowiska i Rozwoju ONZ pt. Nasza wspólna przyszłość, opublikowanym w 1987 r., a w szerszy sposób przedstawiona społeczności globalnej podczas II Szczytu Ziemi w Rio de Janeiro w 1992 r. Zgodnie z przyjętą definicją rozwój zrównoważony (ang. sustainable development) to taki rozwój społeczno-gospodarczy, który jest zgodny z wymaganiami ochrony środowiska przyrodniczego i pozwala zaspokajać potrzeby obecne, nie pozbawiając przyszłych pokoleń możliwości zaspokojenia ich potrzeb. Chociaż początkowo rozwój zrównoważony interpretowano przede wszystkim w kategoriach ekorozwoju, czyli poszanowania środowiska przyrodniczego, od dawna podkreśla się, że nie można chronić środowiska, jeżeli równocześnie nie dba się o respektowanie praw społeczności lokalnych, zasad demokracji i uczestnictwa w kształtowaniu społeczeństwa obywatelskiego, nie dąży do eliminacji głodu i ubóstwa czy rozwoju przedsiębiorczości. W ramach tej koncepcji zakłada się zatem równowagę pomiędzy aspektami ekonomicznymi, społecznymi i ekologicznymi, będącą warunkiem zachowania wysokiej jakości życia. Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Wprowadzenie do koncepcji CSR i zrównoważonego rozwoju\n8 CSR jest związany z koncepcją rozwoju zrównoważonego celem społecznej odpowiedzialności biznesu jest wkład do urzeczywistnienia tego nowego paradygmatu rozwoju. Koncepcja CSR jest w pewnym sensie realizacją i operacjonalizacją paradygmatu rozwoju zrównoważonego w praktyce gospodarczej. DEFINICJA CSR Społeczna odpowiedzialność biznesu bywa różnie interpretowana. Przedrostek społeczna może wprowadzać w błąd, sugerując, że CSR to wyłącznie działania na rzecz społeczności lokalnej sponsoring lub filantropia. Społeczna odpowiedzialność biznesu nie jest tożsama z ich działalnością charytatywną ani tym bardziej z nowym instrumentem marketingowym czy public relations, służącym wyłącznie kreowaniu wizerunku, tylko nową filozofią prowadzenia działalności gospodarczej. Jedynie wtedy gdy koncepcja CSR będzie wpisana w całą działalność przedsiębiorstwa, jego strategię biznesową i system zarządzania, przyniesie wymierne korzyści samej firmie i jej interesariuszom. Standard ISO używa pojęcia społecznej odpowiedzialności bez odnoszenia  się do przedsiębiorstw, aby zaakcentować, że dotyczy ona wszystkich rodzajów Przestrzeganie prawa i podstawowych norm moralnych jest warunkiem koniecznym,  organizacji. Zawarta w nim definicja traktuje odpowiedzialność społeczną jako choć niewystarczającym do określania danego przedsiębiorstwa jako społecz- odpowiedzialność organizacji za wpływ jej decyzji i działań na społeczeństwo nie odpowiedzialnego. Jeżeli firma systematycznie narusza te podstawy w jakimś i środowisko, poprzez przejrzyste i etyczne zachowanie, które: obszarze swojej działalności, to w zasadzie unieważnia lub przynajmniej zdecydowanie = przyczynia się do zrównoważonego rozwoju, włączając w to zdrowie i dobrobyt osłabia wszelkie swoje działania z zakresu CSR. Społeczna odpowiedzial- społeczeństwa, ność biznesu rozpoczyna się wówczas, gdy kończą się wymogi formalnoprawne = uwzględnia oczekiwania interesariuszy (osób lub grup, które są zainteresowane koncepcja ta zakłada zatem prowadzenie działalności gospodarczej, społecznej decyzjami lub działaniami organizacji), i ekologicznej w zakresie wykraczającym ponad minima określone w wymaganiach = jest zgodne z mającym zastosowanie prawem i spójne z międzynarodowymi prawnych. Odpowiedzialność społeczna w odniesieniu do negatywnych efektów normami zachowania, społecznych jest w coraz większym stopniu regulowana prawnie, w państwach UE = jest wprowadzone w całej organizacji i praktykowane w jej działaniach w obrębie tego typu podejście jest coraz szerzej stosowane. jej strefy wpływów. Chociaż podkreśla się dobrowolność koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu, to podjęcie decyzji o jej wdrażaniu pociąga za sobą konieczność prowadzenia konsekwentnych i systematycznych działań CSR staje się zobowiązaniem, którego zaniedbywanie jest negatywnie oceniane przez interesariuszy. We wdrażaniu CSR, oprócz zaangażowania samych przedsiębiorstw, niezwykle istotna jest rola z jednej strony samego społeczeństwa, wywierającego presję na firmach, by postępowały odpowiedzialnie, a z drugiej strony państwa tworzącego odpowiedni ład społeczny, gospodarczy i polityczny. Choć społeczna odpowiedzialność biznesu stanowi przykład samoregulacji, która uzupełnia lub nawet w pewnym stopniu zastępuje politykę i aktywność państwa, to jednak działania te będą bardziej skuteczne wówczas, jeśli będą zintegrowane z publiczną polityką państwa. Państwo powinno promować ideę współodpowiedzialności i partycypacji w rozwiązywaniu problemów społecznych w tym jedną z kluczowych kwestii wydaje się być rozwijanie i wspieranie CSR zgodnie z ideą firmy jako dobrego obywatela. Wpływ państwa na przedsiębiorstwa w obszarze CSR przejawia się przede wszystkim w 3 obszarach: = szeroko rozumianej promocji tej koncepcji (kampanie informacyjne i edukacyjne wśród społeczeństwa i przedsiębiorstw, uruchamianie programów pomocowych wspierających narzędziowo i finansowo firmy wdrażające standardy CSR), = regulacji (np. przejrzyste zasady prowadzenia działalności gospodarczej, tworzenie i egzekwowanie przepisów prawnych stymulujących odpowiedzialne prowadzenie biznesu, w tym efektywne i skuteczne prawo, wprowadzanie zielonych i etycznych kryteriów przy zamówieniach publicznych), = kontroli prawidłowości działań podejmowanych w ramach CSR (wspieranie instytucji regulujących i monitorujących społeczną odpowiedzialność). Ostatnia recesja gospodarcza dodatkowo przyczyniła się do nasilenia dyskusji na temat prawnej regulacji społecznej odpowiedzialności biznesu przez państwo długotrwały kryzys, jego przyczyny i skutki, sprawiły, że wzrosła liczba zwolenników wprowadzenia uregulowań prawnych w zakresie CSR, wymuszających na firmach odpowiedzialne postępowanie. DIALOG Z INTERESARIUSZAMI Kluczowe dla wdrażania koncepcji CSR w firmie jest prowadzenie trwałego, otwartego i aktywnego dialogu z interesariuszami, gwarantującego skuteczne budowanie pozytywnych relacji warunkujących sukces przedsiębiorstwa. Dialog z interesariuszami to proces, w ramach którego firma: = pyta swoich interesariuszy o opinie dotyczące jej działalności i poznaje ich rzeczywiste oczekiwania, = odpowiada na nie, przedstawiając swoje możliwości w ich spełnianiu i poszukując kompromisów, = bierze pod uwagę te oczekiwania w swojej działalności, doskonaląc strategię biznesową, tak aby uwzględniała oczekiwania społeczne i cele przedsiębiorstwa. Dialog jest także narzędziem angażowania interesariuszy w działalność organizacji umożliwia wyjście naprzeciw ich potrzebom, edukowanie ich, a także uczenie się od nich, co pozwala firmie przełożyć zdobytą wiedzę na produkty i procesy. Identyfikacja i angażowanie interesariuszy to dwie fundamentalne praktyki Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Wprowadzenie do koncepcji CSR i zrównoważonego rozwoju\n9  społecznej odpowiedzialności według standardu ISO Angażowanie interesariuszy jest także kluczowe z punktu widzenia rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, w którym obywatele świadomie podejmują różnego rodzaju aktywności społeczne, oraz dla budowania kapitału społecznego, którego podstawą jest zaufanie wobec społeczeństwa lub jego części, kooperacja, tworzenie wzajemnych sieci powiązań i zaangażowanie obywatelskie. Zaufanie jest fundamentem relacji międzyludzkich nie tylko w biznesie, a zatem silnie wpływa na możliwości rozwoju społeczno-gospodarczego. Kształtowanie się społeczeństwa obywatelskiego jest jednym z najważniejszych elementów otoczenia, które skłania biznes do podejmowania działań na rzecz społeczeństwa i środowiska. Demokracja partycypacyjna cechuje się szerokim uczestnictwem obywateli, a jej rozwój wiąże się z gotowością jednostek i grup do zorganizowanej artykulacji swoich oczekiwań i wymagań pod adresem biznesu, a w konsekwencji z wysokim poziomem świadomości konsumenckiej i obywatelskiej. Rozwój aktywności ruchów społecznych (działających na rzecz ochrony praw człowieka, środowiska przyrodniczego, zwierząt, konsumentów) przeciw niekontrolowanemu i negatywnemu wpływowi działań przedsiębiorstw przejawia się przede wszystkim w celowych zakupach, naciskach medialnych i bojkotach konsumenckich. Przezwyciężając w ramach zorganizowanego ruchu konsumenckiego, czyli konsumeryzmu, swoje rozproszenie, konsumenci są dziś liczącą się grupą nacisku. Ekologiczny konsumeryzm (ekokonsumeryzm, zrównoważona konsumpcja) najbardziej charakterystyczny dla współczesności kierunek konsumeryzmu, głosi, że konsumenci mogą i powinni przeciwdziałać degradacji środowiska na różne sposoby, poczynając od kupowania produktów przyjaznych środowisku, a kończąc na dobrowolnym rezygnowaniu z części konsumpcji w ogóle. Etyczny konsumeryzm próbuje ująć konsumpcję w kategoriach etycznych, starając się nakłonić ludzi do tego, aby traktowali zakup jako wybór etyczny. Uświadamia on ludziom globalne konsekwencje zachodniego modelu konsumpcji, zwracając uwagę na warunki, w jakich wytwarzane są produkty, w szczególności ciężkie warunki życia i pracy robotników w krajach rozwijających się. Polityczny konsumeryzm polega na oddziaływaniu poprzez świadome wybory konsumenckie na decyzje gospodarcze i polityczne i wiąże się np. z bojkotem produktów wytwarzanych w państwach, w których prowadzone są działania wojenne lub jest opresyjny reżim polityczny. Jednym z ważniejszych narzędzi dialogu przedsiębiorstwa społecznie odpowiedzialnego z interesariuszami jest raportowanie kwestii zrównoważonego rozwoju (ang. sustainability reporting). Służy ono przedstawianiu działań na rzecz realizacji zasad rozwoju zrównoważonego, które podejmowane są przez przedsiębiorstwo. Pozwala równocześnie prezentować ekonomiczne, ekologiczne i społeczne wyniki działalności. Raportowanie kwestii zrównoważonego rozwoju powinno być trwałym, rutynowym i systematycznym procesem, wpisanym w system zarządzania całą organizacją. Znaczenie raportu CSR, często nazywanego raportem społecznym, wynika z zastosowania kluczowej zasady tej koncepcji, czyli przejrzystości. Dzięki temu pokazywane jest to, co firmie udało się osiągnąć w działaniach na rzecz interesariuszy, jak i to, czego nie udało się zrealizować. Wyniki sondażu KPMG w 2008 r. pokazały, że 45% ze 100 największych przedsiębiorstw w 22 krajach i prawie 79% firm spośród 250 z listy Global Fortune 500 udostępniało informacje o swojej działalności ekologicznej i społecznej w formie raportu, a przy ich opracowaniu z wytycznych Global Reporting Initiative korzystało odpowiednio 69% i 77% spółek (KPMG international survey of corporate responsibility reporting 2008). Według danych PwC na rynku w Polsce jest około 100 raportów z zakresu społecznej odpowiedzialności (część z nich to kolejne opracowania tych samych firm). Często są to publikacje rozproszone i prezentujące wąskie podejście do tematu. Tabl. 1. Narzędzia komunikacji z interesariuszami KOMUNIKACJA WEWNĘTRZNA KOMUNIKACJA ZEWNĘTRZNA intranet strony internetowe gazety firmowe raporty społeczne telefon zaufania panele interesariuszy warsztaty i szkolenia media społecznościowe dialog z interesariuszami (cykliczne spotkania) konsultacje badania opinii fora internetowe ZRÓWNOWAŻONY ŁAŃCUCH DOSTAW Globalizacja sprawia, że ciąg współzależności i powiązań wydłuża się wszystkie firmy, niezależnie od profilu, posiadają specyficznie zorganizowane łańcuchy dostaw, które ulegają coraz większemu rozproszeniu. Produkty podróżują po całym świecie i, mimo że są coraz tańsze, ich oddziaływanie społeczne i środowiskowe rośnie. Kwestią nadrzędną staje się zatem zarządzanie globalnym łańcuchem dostaw i odpowiedzialnością w jego ramach. Zarządzanie zrównoważonym łańcuchem dostaw (ang. sustainable supply chain management SSCM) oznacza, że przedsiębiorstwa powinny włączać, wspierać i realizować odpowiedzialne praktyki biznesowe w całym swoim łańcuchu do- Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Wprowadzenie do koncepcji CSR i zrównoważonego rozwoju \n10 staw w trzech wymiarach: ekonomicznym, społecznym i ekologicznym. SSCM powinno zatem obejmować cały cykl życia produktu. Pomocnym narzędziem może stać się ocena cyklu życia produktu (ang. life cycle assessement LCA), służąca ograniczaniu wpływu na środowisko przyrodnicze w całym cyklu życia produktu. Celem zrównoważonego łańcucha dostaw jest kreowanie, ochrona i długoterminowy rozwój wartości dla wszystkich interesariuszy zaangażowanych w proces dostarczania produktów i usług na rynek. W ten sposób skutecznie urzeczywistniany jest paradygmat rozwoju zrównoważonego i koncepcja CSR. Prawdą jest jednak, że SSCM jest trudnym i skomplikowanym procesem. Łańcuchy dostaw są coraz bardziej złożone, zatem koncepcja CSR nie może być skutecznie wdrażana bez aktywnego zaangażowania wszystkich podmiotów znajdujących się w łańcuchu dostaw. Ponadto, aby móc współpracować z dostawcami na zasadach opartych o CSR, firma musi je najpierw sama wdrożyć. Niemniej SSCM może być w dzisiejszych czasach źródłem istotnej przewagi konkurencyjnej, szczególnie na rynkach państw rozwiniętych, gdzie konsumenci zwracają mniejszą uwagę na cenę towaru i gotowi są zapłacić więcej za produkt społecznie odpowiedzialny. W ramach koncepcji CSR powstało wiele inicjatyw, kodeksów postępowania oraz standardów zarządzania, które zawierają wytyczne dla organizacji, dotyczące tego, jak odpowiedzialnie działać na rzecz społeczeństwa. Ich zadaniem jest doprecyzowanie wymagań wobec przedsiębiorstw w zakresie społecznej odpowiedzialności, ułatwienie wdrażania CSR na poziomie strategicznym i operacyjnym firmy, a także umożliwienie sprawdzenia zgodności postępowania organizacji z zasadami CSR oraz komunikowanie interesariuszom społecznej odpowiedzialności organizacji. Wszystkie inicjatywy mają dobrowolny charakter, cały czas są udoskonalane i uaktualniane. Powstawały jako wynik licznych konsultacji i szerokiego konsensusu różnych grup interesariuszy. Global Compact ONZ. Inicjatywa ta ogłoszona została przez ówczesnego Sekretarza Generalnego ONZ, Kofiego Annana, w 1999 r., a następnie zaktualizowana w 2004 r. Global Compact to 10 fundamentalnych zasad z zakresu praw człowieka, standardów pracy, środowiska przyrodniczego i przeciwdziałania korupcji, którymi może kierować się każda organizacja. Od 2005 r. sygnatariusze są zobowiązani do publikowania na stronach internetowych tej inicjatywy corocznych raportów z postępów we wdrażaniu zasad. Raporty te powinny zawierać: oświadczenie najwyższego kierownictwa, a także przedstawienie konkretnych działań oraz wskaźników prezentujących osiągnięte wyniki. Do Global Compact należy już ponad 9000 organizacji ze 130 państw. Wytyczne Global Reporting Initiative (GRI). Powstały w 2000 r. i są stale aktualizowane. Są to najbardziej znane na świecie wytyczne w zakresie raportowania kwestii zrównoważonego rozwoju, mające zastosowanie do każdej organizacji. Zawierają 10 ogólnych zasad raportowania oraz zalecenia odnośnie zawartości raportu, w tym ponad 80 rekomendowanych operacyjnych wskaźników ilościowych i jakościowych (ekonomicznych, ekologicznych i społecznych), służących zobrazowaniu wyników organizacji. Każda organizacja sama decyduje, w jakim stopniu chce wdrażać wytyczne GRI, a jej raport może zostać oceniony na trzy- poziomowej skali. Wytyczne i wskaźniki GRI uznawane są za jedne z najlepszych odwołuje się do nich wiele innych inicjatyw CSR oraz organizacji. Według GRI raportuje już ponad 1800 organizacji. Wytyczne OECD dla przedsiębiorstw wielonarodowych. Powstały w 1976 r. i są systematycznie aktualizowane. Stanowią najbardziej wszechstronny kodeks postępowania (zbiór dobrowolnie stosowanych zasad i norm), promowany i kierowany przez rządy państw do korporacji z państw OECD, bez względu na miejsce ich działania. Wytyczne te nie podlegają egzekwowaniu środkami prawnymi, ale dopuszczają możliwość zgłaszania skarg na przedsiębiorstwa, które ich nie przestrzegają (w Polsce skargi przyjmuje Polska Agencja Informacji i Inwestycji Zagranicznych). Przewodnik po społecznej odpowiedzialności ISO Standard ten został opracowywany w procesie szerokich międzynarodowych konsultacji i opublikowany w 2010 r. Jest obszernym podręcznikiem przeznaczonym dla każdej organizacji. Nie zawiera wymagań do certyfikowania. Przedstawia definicję społecznej odpowiedzialności, jej zasady oraz 7 kluczowych obszarów (nadzór organizacyjny, prawa człowieka, praktyki związane z zatrudnieniem, środowisko, dobre praktyki  STANDARDY I INICJATYWY CSR operacyjne, kwestie konsumenckie oraz zaangażowanie społeczne i rozwój).  Standard SA Opublikowany w 1998 r. i aktualizowany. Wzorowany na standardach systemów zarządzania ISO i podobnie jak one poddawany certyfikacji. Formułuje 8 szczegółowych warunków dotyczących przestrzegania podstawowych praw człowieka i praw pracowniczych. Dopiero po ich spełnieniu można przystąpić do tworzenia odpowiedniego systemu zarządzania w organizacji. Certyfikat SA 8000 uzyskało już ponad 2500 organizacji z 62 państw. Standardy serii AA Powstały w 1999 r., w kolejnych latach nowelizowane. Prezentują sposób prowadzenia dialogu z interesariuszami i procedurę przygotowania raportu będącego efektem tego dialogu. Seria składa się z 3 norm, które można oddzielne stosować: AA1000APS określa podstawowe zasady prowadzenia dialogu z interesariuszami, AA1000SES pokazuje jak zaplanować i przeprowadzić dialog z interesariuszami, AA1000AS służy weryfikacji i ocenie (audytowi) raportu CSR. Rys. 1. Liczba przedsiębiorstw wdrażających inicjatywy CSR w Polsce Źródło: opracowanie własne na podstawie baz danych inicjatyw (stan na 31 lipca 2011 r.) GC GRI SA8000 AA1000AS Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Wprowadzenie do koncepcji CSR i zrównoważonego rozwoju\n11 Odrębną kwestią jest możliwość zastosowania podejścia opartego na koncepcji Corporate governance (czyli tzw. ładu korporacyjnego). Koncepcja ładu korporacyjnego dotyczy zakresu i rodzaju odpowiedzialności zarządu i rady nadzorczej wobec właścicieli spółki, w szczególności w związku z fuzjami i przejęciami, decyzjami inwestycyjnymi, praktykami związanymi z rachunkowością (księgowaniem) i audytem. Najczęściej skupia się na odpowiedzialności wobec akcjonariuszy, chociaż modele corporate governance funkcjonujące w różnych krajach w różnym zakresie włączają także innych interesariuszy. Polskim przykładem dobrowolnego kodeksu z tego obszaru są Dobre praktyki w spółkach publicznych Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie. Dobrowolne działania przedsiębiorstw nakierowane na budowanie pozytywnych relacji ze społeczeństwem określa się zazwyczaj mianem zaangażowania społecznego (ang. corporate community involvement CCI). Najczęściej przyjmuje ono postać: wsparcia finansowego realizowanego w różnych formach, wsparcia rzeczowego lub wolontariatu pracowniczego. Wyróżnia się 3 poziomy CCI, a rodzaj wsparcia wybierany jest przez firmę w zależności wszystkich pracowników,  od celów i rezultatów, które chce osiągnąć: 4) opracowanie określonych procedur działań lub procesów z zakresu CSR,  = Przedsięwzięcia komercyjne w środowisku społecznym. Obejmują one wszelkie 5) powołanie specjalisty ds. CSR, najlepiej zajmującego wysokie stanowisko kie- działania, podejmowane wspólnie z innymi organizacjami, które mają na rownicze (większe możliwości, koordynacja działań, etyczne przywództwo), celu wspieranie rozwoju i wizerunku przedsiębiorstwa. Przeważnie jest to sponsoring 6) prowadzenie szkoleń z zakresu CSR (narzędzie edukowania pracowników), kultury, sportu i edukacji. 7) prowadzenie monitoringu wdrażania CSR i udostępnianie jego wyników inte- = Inwestycje na rzecz wspólnoty lokalnej. Są to strategiczne działania na rzecz resariuszom w postaci okresowych raportów, rozwiązywania określonych problemów społecznych, wybieranych i uznawanych 8) systematyczne przeprowadzanie wewnętrznego i zewnętrznego audytu spominowych przez kierownictwo przedsiębiorstwa za istotne dla wspierania długoterłecznego w celu dokonywania korekt systemu. interesów firmy, podejmowane w ramach trwałego partnerstwa z instytucjami państwowymi i samorządowymi lub organizacjami pozarządowymi. Badania pokazują, że wdrażanie CSR w dużych spółkach przyjmuje bardziej sformalizowany Przykładem tego rodzaju inwestycji są: i systemowy charakter oraz szybciej przekłada się na plany strate- = kampanie społeczne, czyli działania skierowane na zmianę postaw lub zachowań giczne niż w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP). Z jednej strony określonej grupy ludzi za pomocą mediów jako nośnika przekazu związane jest to z kosztami, które stanowią większą barierę dla MŚP, z drugiej (np. Milka. Razem dla Tatr ), z presją społeczną, która skierowana jest głównie w stronę dużych firm, a szczególnie = marketing społecznie zaangażowany, czyli działalność komercyjna prowadzona korporacji transnarodowych (KTN). W Polsce wdrażanie CSR wiąże się przez daną firmę, uwzględniająca zarówno cele marketingowe tej przede wszystkim z przejmowaniem wyższej kultury organizacyjnej od spółek spółki, jak i potrzeby społeczne; umożliwia sprzedaż wyrobu lub usługi, matek pochodzących z krajów rozwiniętych, gdzie oczekiwania wobec biznesu przynosząc jednocześnie korzyść wspieranej sprawie lub organizacji społecznej od dawna są wysokie, w związku z czym filie dysponują większymi możliwościami (np. Podaruj dzieciom słońce, Podziel się posiłkiem, Woda dla (know-how i finansowymi) oraz gotowymi rozwiązaniami w zakresie CSR. Sudanu ). = Działalność charytatywna. Filantropia to bezzwrotna pomoc, przeznaczana na Dla skutecznego wdrażania CSR w przedsiębiorstwie kluczowy jest przykład najwyższego kierownictwa (etyczne przywództwo), ponieważ pracownicy postępu- rzecz dobra wspólnego, w odpowiedzi na prośby organizacji dobroczynnych, pozarządowych, osób indywidualnych i instytucji pożytku publicznego. Darowizny te nie służą ani interesom firmy, ani promocji jej wizerunku. ją według takich standardów, jakie stosują ich przełożeni. Ponadto gwarancją ZARZĄDZANIE CSR Firma chcąca zbudować trwałe podstawy dla odpowiedzialnego działania oraz aktywnego dialogu z interesariuszami, czyli zamierzająca wdrażać CSR w sposób strategiczny i systemowy, powinna wprowadzić CSR do zarządzania przez tworzenie sformalizowanych rozwiązań, składających się na system zarządzania społeczną odpowiedzialnością (tzw. system społecznej odpowiedzialności SSO). SSO to część systemu zarządzania przedsiębiorstwem, wykorzystywana do opracowania i wdrożenia jego strategii CSR oraz zarządzania działaniami przedsiębiorstwa istotnymi z punktu widzenia jego kluczowych interesariuszy. Organizacja powinna określić swoje cele w zakresie CSR, sposoby ich osiągania oraz metody pomiaru stopnia ich realizacji. Dobrze wdrożony SSO w przedsiębiorstwie pozwala koordynować działania w zakresie CSR, wspiera proces doskonalenia firmy w tym obszarze, pozytywnie wpływa na efektywność prowadzonej działalności, legitymizuje działania firmy w oczach opinii publicznej oraz uwiarygadnia i promuje CSR jako podstawę działania przedsiębiorstwa. W procesie budowania SSO firma powinna uwzględnić następujące elementy: 1) (prze)formułowanie wizji i misji firmy, przekładających się następnie na cele strategiczne i strategię firmy, tak aby zawierały postanowienia dotyczące CSR, 2) formalne przyjęcie dokumentu określającego politykę CSR, będącą częścią ogólnej strategii firmy, 3) przyjęcie kodeksu etycznego, który określa sposoby etycznego postępowania sukcesu jest udział pracowników pracownicy muszą być zaangażowani w realizowanie koncepcji CSR i przekonani co do jej słuszności, ponieważ to oni będą ją wdrażać w swojej codziennej pracy. Pracownicy powinni być zatem włączeni w budowanie systemu społecznej odpowiedzialności od samego początku, gdyż w ten sposób będą się czuli współtwórcami współodpowiedzialnymi za efekty. Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Wprowadzenie do koncepcji CSR i zrównoważonego rozwoju\n12 POMIAR, OCENA I OPŁACALNOŚĆ CSR Istnienie pozytywnego związku między społeczną odpowiedzialnością firmy a jej np. wynikami finansowymi, wartością rynkową i wizerunkiem, satysfakcją, wydajnością i rozwojem zawodowym pracowników, lojalnością klientów, innowacyjnością czy też relacjami z inwestorami, nie zostało bezspornie udowodnione, bo wyniki badań naukowych są różne i czasami sprzeczne. Wiąże się to z faktem, że związki przyczynowo-skutkowe pomiędzy pozycją firmy na rynku a jej poziomem społecznej odpowiedzialności są bardzo złożone, co utrudnia zarówno wdrażanie, jak i kompleksowe mierzenie wyników w tym obszarze. Wymierne korzyści finansowe z wdrażania CSR najłatwiej można dostrzec w zakresie zarządzania środowiskowego, w tym bowiem obszarze stosunkowo najprościej osiągnąć oszczędności przy jednoczesnym zmniejszeniu negatywnego wpływu na środowisko przyrodnicze. To tu także pojawia się najwięcej innowacyjnych produktów i usług, oczekiwanych przez świadomych klientów i partnerów biznesowych. Z pewnością jednak, aby pozytywny związek między CSR a konkurencyjnością móc dostrzec, przedsiębiorstwo musi monitorować efekty swojej działalności we wszystkich aspektach funkcjonowania organizacji. Nie istnieje jeden wskaźnik ujmujący z zakresu CSR, rozwoju zrównoważonego, ochrony środowiska i zaangażowania  całościowo poziom CSR danej firmy. społecznego. Oczywiście wnioski te, tak jak i rankingi, dotyczą liderów CSR  ODPOWIEDZIALNE INWESTYCJE Społecznie odpowiedzialne inwestycje (ang. social responsible investment SRI) pozwalają inwestorom łączyć dążenie do maksymalizacji zysku z respektowaniem cenionych przez siebie wartości poprzez inwestowanie w spółki wdrażające koncepcję rozwoju zrównoważonego. Istotą odpowiedzialnego inwestowania jest zatem przyjęcie przez inwestorów szerszej perspektywy w trakcie selekcji spółek czy produktów finansowych (takich jak fundusze inwestycyjne i indeksy giełdowe), na skutek dodatkowego uwzględnienia tzw. kryteriów ESG (ang. environment, social, governance) podczas analizy inwestycji i podczas podejmowania konkretnych decyzji inwestycyjnych. Fundusze SRI. Wybierając spółki do funduszy SRI, dokonuje się selekcji negatywnej (wykluczając firmy zaangażowane w produkcję i handel nieetycznych dóbr czy usług lub naruszające pewne wartości) lub pozytywnej (spełniające przyjęte kryteria ESG). Rynek SRI swój dynamiczny rozwój zawdzięcza przede wszystkim inwestorom instytucjonalnym. W Polsce przykładem są 2 fundusze SRI: SKOK FIO Etyczny 1 (od 2008 r.) i SKOK FIO Etyczny 2 (od 2010 r.). Zrównoważone indeksy giełdowe. Indeksy SRI, czyli indeksy giełdowe spółek społecznie odpowiedzialnych, są tworzone w celu wyznaczenia punktu odniesienia dla spółek prowadzących działania CSR oraz by stanowić realne referencje dla odpowiedzialnych inwestorów. Indeksy SRI nie tylko notują mniejsze wahania cen kursów akcji, ale i szybciej wychodzą z recesji cechują się zatem większą stabilnością i są oceniane jako mniej ryzykowne. Do najbardziej znanych indeksów SRI na świecie zalicza się: Dow Jones Sustainability Index (od 1999 r.) oraz FTSE4Good (od 2001 r.). W Polsce w listopadzie 2009 r. na Giełdzie Papierów Wartościowych zadebiutował Respect Index, pierwszy indeks SRI w regionie Europy Środkowo-Wschodniej, w którego skład wchodzi obecnie ponad 20 spółek. Rankingi CSR. Są one dobrym narzędziem oceny społecznej odpowiedzialności organizacji, zwłaszcza jeśli podlegają weryfikacji przez niezależne firmy audytorskie. Przykładem z Polski jest publikowany od 2007 r. ranking odpowiedzialnych firm Dziennika Gazeta Prawna (z roku na rok bierze w nim udział coraz więcej przedsiębiorstw). Indeksy i rankingi CSR mają walor informacyjny i edukacyjny pozwalają identyfikować firmy społecznie odpowiedzialne. Równocześnie pełnią funkcję motywującą, gdyż powstawanie różnego rodzaju indeksów i rankingów CSR skutkuje wzrostem zainteresowania spółkami, które są ich uczestnikami, co skłania inne przedsiębiorstwa, chcące znaleźć się w tych rankingach, do wdrażania CSR. W zakresie CSR znacznie lepiej radzą sobie firmy duże, z wieloletnim doświadczeniem, które czasami na własnej skórze przekonały się, ile może kosztować brak odpowiedzialności. Jednak coraz częściej CSR skutecznie wdrażają również firmy mniejsze, których odpowiedzialne podejście jest zwykle efektem przekonań i długofalowego myślenia zarządzających. Konkluzje te potwierdzają wyniki organizowanego od 2007 roku konkursu Raporty Społeczne na najlepsze raporty w Polsce. Fakt, że w różnych rankingach i konkursach oceniających CSR powtarzają się te same spółki, w dodatku nie zawsze najlepiej wypadające, świadczy o słabości CSR w Polsce poza ścisłą czołówką, firmy znajdują się dopiero na początku drogi wiodącej ku odpowiedzialnemu i transparentnemu biznesowi. Jednak generalnie niski stopień wdrożenia koncepcji CSR w Polsce nie zmienia faktu, że potrzebne są zarówno niezależne organizacje obserwujące, jak i narzędzia weryfikujące prawdziwość deklaracji i działań biznesu w tym zakresie. Literatura: 10 Zasad GC, spółki w nowym składzie Indeksu RESPECT, arti_id=1091, Adamczyk J., Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw, PWE, Warszawa Bąk D., Znaczenie teorii cnót dla etyki biznesu, w: Współczesne wyzwania nauk praktycznych, red. A. Lewicka-Strzałecka, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania im. L. Koźmińskiego, Warszawa Certified Facilities List, Crane A. et al., The corporate social responsibility agenda. CSR as a field of academic inquiry: definitions and boundaries, w: The Oxford handbook of corporate social responsibility, ed. A. Crane, A. McWilliams, D. Matten, J. Moon, D. Siegel, Oxford University Press, New York Dow Jones Sustainability Indexes, Dymowski J., Respect Index oczekiwania, doświadczenia badawcze i kierunki ewolucji dotyczące pierwszego indeksu zrównoważonego rozwoju notowanego na GPW w Warszawie, w: Społeczna odpowiedzialność organizacji. Metodyka, narzędzia, ocena, red. Z. Pisz, M. Rojek-Nowosielska, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Wprowadzenie do koncepcji CSR i zrównoważonego rozwoju\n13 European SRI study 2010, Study.pdf, Evan W., Freeman R., Teoria nowoczesnej korporacji oparta na koncepcji udziałowców zewnętrznych : kapitalizm kantowski, w: Wprowadzenie do etyki biznesu, red. G. Chryssides, J. Kaler, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Filek J., Wprowadzenie do etyki biznesu, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków FTSE4Good Index Series, W. Gasparski et al., Rola i znaczenie programów i kodeksów etycznych, w: Etyka biznesu w zastosowaniach praktycznych. Inicjatywy, projekty, kodeksy, red. W. Gasparski, A. Lewicka- Strzałecka, B. Rok, G. Szulczewski, Centrum Etyki Biznesu, Biuro Stałego Koordynatora ONZ w Polsce, Warszawa Kaźmierczak M., ISO narzędzie społecznej odpowiedzialności w zrównoważonym rozwoju, szanse i ograniczenia dla przedsiębiorstw, w: Rola znormalizowanych systemów zarządzania w zrównoważonym rozwoju, red. J. Łańcucki, Zeszyty Naukowe nr 166, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, Poznań KPK OECD, Kuraszko I., Nowa komunikacja społeczna wyzwaniem odpowiedzialnego biznesu, Difin, Warszawa Kwiatkowska I., Odpowiedzialne inwestowanie. Nowe spojrzenie na inwestycje, Nakonieczna J., Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw międzynarodowych, Difin, Warszawa Nasza wspólna przyszłość. Raport Światowej Komisji do spraw Środowiska i Rozwoju, PWE, Warszawa Norma Międzynarodowa dotycząca odpowiedzialności społecznej. ISO Guidance on Social Responsibility, iso26000.pdf, OECD Guidelines for multinational enterprises. Recommendations for responsible business conduct in a global context, Participant Search, Ranking odpowiedzialnych firm, odpowiedzialnybiznes.pl/pl/o-nas/nasze-projekty/aktualne-projekty/ranking-odpowiedzialnych-firm.html, RG. Sustainable Reporting Guidelines, E9B-4B9F-B5E F35CC83/0/G31GuidelinesinclTechnicalProtocolFinal.pdf, Rojek-Nowosielska M., Kształtowanie społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. O. Langego we Wrocławiu, Wrocław Rojek-Nowosielska M., System i modele społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw, w: Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw, Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, nr 5, red. Z. Pisz, M. Rojek-Nowosielska, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław Rok B., Nasz kapitał, Biuletyn Forum Odpowiedzialnego Biznesu 2001, nr 1. Rok B., Odpowiedzialny biznes w nieodpowiedzialnym świecie, Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce, Forum Odpowiedzialnego Biznesu, Warszawa Rok B., System społecznej odpowiedzialności w praktyce zarządzania, sa8000_w_praktyce.doc, Roszkowska P., Rewolucja w raportowaniu biznesowym. Interesariusze, konkurencyjność, społeczna odpowiedzialność, Difin, Warszawa Ryan L., Sójka J., Wstęp, w: Etyka biznesu, Z klasyki współczesnej myśli amerykańskiej, red. L. Ryan, J. Sójka, Wydawnictwo W drodze, Poznań GRI Reports List, Standardy AA1000. Narzędzie społecznej odpowiedzialności organizacji. Przewodnik dla biznesu, CSRinfo, Warszawa E9B4CC1669F/0/GRIReportsList xls, Indeks BI-NGO 2010, Supply Chain Sustainability. A Practical Guide for Continuous Improvement, UN Global Compact, International standard Social Accountability SA 8000:2008, SAI, Business for Social Responsibility, June 2010,  /n_0001/resources/live/2008stdenglishfinal.pdf, es_doc/supply_chain/supplychainrep_spread.pdf,  The Global Compact Policy on Communicating Progress, communicating_progress/cop_policy.html, Zasuwa G., Co oznacza obywatelstwo przedsiębiorstw?, w: Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw, Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, nr 5, red. Z. Pisz, M. Rojek-Nowosielska, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Wprowadzenie do koncepcji CSR i zrównoważonego rozwoju\n14 1.2 Odpowiedzialny biznes a edukacja globalna Aleksandra Piotrowska 1 EDUKACJA GLOBALNA OKNEM NA ŚWIAT Edukacja globalna pomaga nam otworzyć oczy i umysł na świat. Pozwala nam go widzieć przez szkło powiększające, pomagające ujrzeć nasz lokalny świat, w którym na co dzień żyjemy, w świetle globalnych powiązań. Edukacja globalna wyjaśnia, z czego wynikają i na czym polegają problemy współczesnego świata oraz pokazuje, jak kształtuje się dobrobyt społeczny i ekonomiczny oraz jakie czynniki wpływają na spowolnienie rozwoju. EDUKACJA GLOBALNA W SZKOLE Edukacja globalna nie jest samodzielnym przedmiotem, ale interdyscyplinarną treścią, którą można łatwo wpleść w wiele szkolnych lekcji. Porusza takie tematy jak wpływ działalności człowieka na środowisko, świadomy konsumeryzm czy prawa człowieka, które stanowią ciekawe i atrakcyjne zagadnienia do przedyskutowania na zajęciach z geografii, podstaw przedsiębiorczości, wiedzy o społeczeństwie lub historii, i to zarówno dla ucznia, jak i nauczyciela. Proces edukacji globalnej przebiega w trzech etapach:  LOKALNIE I GLOBALNIE Nasz świat jest globalną wioską, a my jego mieszkańcami, połączonymi ze sobą siecią współzależności. Procesy ekonomiczne i społeczne prowadzą do coraz większej integracji i przenikania się różnych systemów: kulturowych, środowiskowych, ekonomicznych czy technologicznych między społeczeństwami krajów rozwiniętych (tzw. globalna Północ) a społeczeństwami krajów rozwijających się (tzw. globalne Południe). Często te współzależności zdają się umykać naszej uwadze: w czasie picia codziennej kawy nie analizujemy procesu jej produkcji, nie zastanawiamy się również nad miejscem pochodzenia spodni, które nosimy, a które mogą być przecież efektem wyzysku pracujących przy ich wytwarzaniu ludzi. W podobny sposób naszej uwadze uchodzi wpływ na środowisko wyrzucanej przez nas plastikowej torebki, nadmierne zużywanie prądu czy problem nieurodzaju w innych krajach. W solidarnym geście z resztą mieszkańców naszej planety powinniśmy wspólnie zabiegać o świat wolny od problemów głodu, ubóstwa czy braku wolności. Aby podejmować świadome decyzje, które sprzyjają kształtowaniu bardziej pozytywnego i przyjaznego świata, musimy zrozumieć zależności łączące mieszkańców różnych części świata, a także sposób, w jaki nasze indywidualne wybory i działania wpływają na losy innych. = etap zdobywania wiedzy, = etap kształtowania się wartości, = etap uczenia się nowych umiejętności i zachowań. ETAP ZDOBYWANIA WIEDZY Na początku uczeń przyswaja informacje i uczy się rozumienia globalnych współzależności w życiu codziennym. Dowiaduje się na przykład, jak wygląda edukacja w innych krajach i jakie są efekty braku dostępu do dobrej jakości kształcenia. Edukacja globalna kładzie szczególny nacisk na przedstawianie rzeczywistości z perspektywy mieszkańców globalnego Południa stara się prezentować opinie ludzi, których problemy pokazuje, w sposób mający obalać istniejące stereotypy. W procesie zdobywania wiedzy jest ważne, aby akcentować nie tylko różnice, ale i podkreślać podobieństwo cech oraz zachowań ludzi na świecie. Dzięki temu zabiegowi w uczniach rodzi się większe poczucie sprawstwa i zaangażowania.  ETAP KSZTAŁTOWANIA SIĘ WARTOŚCI Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Odpowiedzialny biznes a edukacja globalna Edukacja globalna Edukacja globalna to część kształcenia obywatelskiego i wychowania, która polega na uświadamianiu istnienia zjawisk i współzależności łączących ludzi i miejsca. Jej celem jest przygotowanie odbiorców do stawiania czoła wyzwaniom dotyczącym całej ludzkości. Przez współzależności rozumiemy wzajemne powiązania i przenikanie systemów kulturowych, środowiskowych, ekonomicznych, społecznych, politycznych i technologicznych. Źródło: 1 Fundacja Partners Polska. Na kolejnym etapie uczeń rozwija nowe postawy, które oparte są na krytycznym myśleniu. Uczy się samodzielnego analizowania i wyciągania wniosków, także takich, które nie zgadzają się z jego wcześniejszymi wyobrażeniami. Edukacja globalna zakłada także refleksję nad własnym stylem życia i codziennymi wyborami, które w kontekście globalnym wpływają pozytywnie lub negatywnie na jakość życia innych ludzi. ETAP UCZENIA SIĘ NOWYCH UMIEJĘTNOŚCI I ZACHOWAŃ Dzięki edukacji globalnej rozwijane są nowe umiejętności i zdolności: dostrzeganie współzależności, praktyczne wykorzystywanie wiedzy w celu rozwijania em-\n15 patii oraz podejmowanie świadomych decyzji. Edukacja globalna powinna prowadzić do osobistego zaangażowania na rzecz budowania globalnej społeczności, opartej na zasadach solidarności, równości i współpracy. W efekcie młodzież uczy się kształtować świat poprzez małe działania, takie jak np. zakup herbaty pochodzącej ze Sprawiedliwego Handlu (oznaczonej znakiem Fair Trade), udział w kampaniach społecznych lub wolontariat w organizacjach społecznych. W roku szkolnym 2008/2009 wprowadzono zmiany do systemu edukacji polskiej. Ich skutkiem jest między innymi włączenie elementów edukacji globalnej do nowej podstawy programowej. W efekcie uczeń powinien lepiej rozumieć problemy złożonego świata i w sposób bardziej świadomy podchodzić do zagadnień współczesności. Edukacja globalna przygotuje go do spotkania z różnorodnością oraz ułatwi mu praktyczne zrozumienie znaczenia tolerancji i otwartości na innych. Otworzy mu również możliwości pracy w międzynarodowym środowisku, nauczy interpretacji informacji dziennikarskich o aktualnych wyzwaniach oraz pozwoli na lepsze kontakty w coraz bardziej kulturowo różnorodnym świecie. b) Lokalnie na rzecz mieszkańców krajów Południa  Przykładowe tematy edukacji globalnej: = dostęp do edukacji, = dostęp do wody, = migracje, = prawa człowieka, = zmiany klimatu, = handel międzynarodowy, = Sprawiedliwy Handel, = dialog międzykulturowy, = konflikty i pokój na świecie, = możliwości wspierania rozwoju krajów globalnego Południa. Projekt skierowany jest do 30 polskich szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych, a za ich pośrednictwem do społeczności z miejscowości do 500 tys. mieszkańców. Umożliwia nauczycielom i uczniom wzięcie udziału w szkoleniach przygotowujących do prowadzenia akcji społecznych nt. dostępu do wody, edukacji, żywności oraz współpracy rozwojowej. 5. Fundacja Centrum Edukacji Obywatelskiej a) Edukacja globalna z klasą To nazwa kursu internetowego dla nauczycieli, przybliżającego zagadnienia edukacji globalnej.  INICJATYWY EDUKACJI GLOBALNEJ DLA SZKÓŁ 1. Tydzień Edukacji Globalnej Tydzień Edukacji Globalnej (TEG) to coroczna międzynarodowa akcja, która ma na celu zwrócenie uwagi społeczeństw w Europie na potrzebę prowadzenia edukacji dotyczącej spraw globalnych poprzez intensywne i różnorodne działania skierowane przede wszystkim (ale nie tylko) do dzieci i młodzieży. Obchodom TEG patronuje Europejskie Centrum na Rzecz Współzależności i Solidarności Światowej (Centrum Północ-Południe) przy Radzie Europy. 3. Fundacja Partners Polska Projekt MDG 15 (ang. Millennium Development Goals 2015 Milenijne Cele Rozwoju) to trzyletni międzynarodowy projekt, który zapoznaje nauczycieli i uczniów z tematyką poświęconą Milenijnym Celom Rozwoju, a w szczególności ze znaczeniem realizacji 7 i 8 Milenijnego Celu Rozwoju: zobowiązania społeczności światowej do ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju oraz do zawiązania partnerstwa na rzecz rozwoju. W ramach projektu odbędą się liczne szkolenia dla nauczycieli, akcje promocyjne w szkołach oraz wydane zostaną podręczniki dla nauczycieli. 4. Polska Akcja Humanitarna a) Projekt Szkoła globalna działa lokalnie Jest to program edukacji globalnej realizowany we współpracy ze szkołami gimnazjalnymi i ponadgimnazjalnymi z Austrii, Czech, Malty i Słowacji, w których społeczność szkolna przechodzi od nauki o zagadnieniach globalnych do osobistego zaangażowania na rzecz powstrzymania zmian klimatycznych oraz bardziej sprawiedliwych relacji handlowych. b) Jeden świat kluby światowe Projekt edukacji globalnej, wykorzystujący filmy dokumentalne. W ramach inicjatywy uczniowie wspólnie z nauczycielami zakładają kluby filmowe, zdobywają wiedzę, prowadzą dyskusje i działania informacyjne. 6. Salezjański Wolontariat Misyjny Młodzi Światu a) Kierunek Afryka To program mający na celu zainteresowanie dzieci i młodzieży kulturą afrykańską oraz poszerzenie wiedzy w tej dziedzinie. b) Media dla globalnego rozwoju Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Odpowiedzialny biznes a edukacja globalna 2. Ośrodek Rozwoju Edukacji Edukacja globalna w szkolnych projektach edukacyjnych jest inicjatywą, której celem jest zwiększenie roli edukacji globalnej w szkole oraz zachęcenie młodzieży i nauczycieli do realizacji projektów w jej obszarze. W ramach akcji organizowane będą szkolenia dla regionalnych koordynatorów projektu oraz nauczycieli, powstanie witryna internetowa dystrybuowane będą materiały edukacyjne, tzw. wyprawka dla szkół biorących udział w działaniach projektowych oraz przeprowadzony konkurs na szkolny projekt edukacyjny z obszaru edukacji globalnej. c) Glocal Tour Ten międzynarodowy projekt, którego celem jest promocja edukacji dla rozwoju jako elementu wspólnej europejskiej tożsamości, to mobilna wystawa w ciężarówce, która jeździ po Polsce i Rumunii. W ramach projektu organizowane są także lekcje o tematyce globalnej oraz konkursy dla uczniów i nauczycieli, związane z rozwojem. 7. Instytut Globalnej Odpowiedzialności a) Potrzebujemy naszej ziemi\n16 Program zakłada stworzenie i upowszechnienie narzędzi edukacyjnych dla nauczycieli, wykładowców i organizacji pozarządowych w Polsce, w zakresie wpływu dostępu do ziemi na suwerenność żywnościową i możliwości rozwoju w krajach Południa. b) Zrozum świat edukacja globalna na rzecz bardziej sprawiedliwego świata Tematem projektu jest obalanie krzywdzących stereotypów dotyczących mieszkańców krajów Afryki, Azji i Ameryki Południowej oraz omawianie przyczyn niesprawiedliwości na świecie. Jego działania obejmują m.in. stworzenie we współpracy z nauczycielami materiałów edukacyjnych, ich przetestowanie w szkołach i publikację. 8. Fundacja Mediów Społecznie Zaangażowanych HumanDoc II Międzynarodowy Festiwal Filmowy HumanDOC Globalny rozwój w kinie Oprócz pokazów filmowych, w ramach pierwszego festiwalu w Europie Środkowo -Wschodniej, który jest poświęcony tematyce rozwoju najbiedniejszych państw świata oraz zagadnieniom pomocy rozwojowej, odbywają się także debaty i dyskusje z ekspertami i praktykami zajmującymi się globalnym rozwojem oraz program edukacyjny dla szkół.   9. Fundacja Pokolenia Materiały dla społeczności lokalnych: Globalny zawrót głowy a) Broszura Sprawiedliwy Handel, Celem projektu jest przybliżenie problemów i wyzwań rozwoju na świecie mieszkańcom powiatu tczewskiego poprzez różne techniki animacji społeczno-kultu- c) Poradnik dla rodziców. b) Broszura Zmiany klimatyczne, ralnej, m.in.: spotkania tematyczne, warsztaty, pogadanki, działania performatywne, imprezy, koncerty itp. 10. Fundacja Afryka Inaczej Czy Afryka jest krajem? Podręcznik nie tylko dla nauczycieli geografii i historii. 11. Fundacja Kultury Chrześcijańskiej ZNAK Globalnie Odpowiedzialnie. Zajęcia edukacyjne dla nauczycieli i młodzieży. Celem projektu jest podniesienie świadomości i poszerzenie wiedzy społeczeństwa polskiego, a zwłaszcza dzieci, młodzieży i nauczycieli, na temat problemów rozwoju na świecie. W ramach inicjatywy zostaną przeprowadzone warsztaty dla młodzieży i szkolenia dla nauczycieli, powstanie również publikacja z materiałami dydaktycznymi dla nauczycieli oraz komiks edukacyjny dla młodzieży. KAMPANIE I PROJEKTY INFORMACYJNE: 2. Polska Akcja Humanitarna: Modnie i etycznie To kampania, która uświadamia, jakie są warunki pracy przy produkcji ubrań w krajach globalnego Południa oraz której celem jest informacja kierowana do społeczeństwa polskiego na temat ubóstwa i braku poszanowania praw pracowników z krajów rozwijających się. MATERIAŁY EDUKACYJNE: 1. Polska Akcja Humanitarna: Materiały dla nauczycieli: a) Jak mówić o większości świata. Rzetelna edukacja o krajach globalnego Południa Publikacja ta jest drugim, zmienionym wydaniem poradnika Jak mówić o większości świata. Jak rzetelnie informować o krajach globalnego Południa, wydanego w 2008 r. przez Instytut Globalnej Odpowiedzialności (IGO) b) Przewodnik dla nauczycieli po programie Szkoła globalna działa lokalnie edukacja globalna na lekcjach przedmiotowych. 2. Centrum Edukacji Obywatelskiej a) Scenariusze lekcji Szkoła pełna energii konspekty o tematyce racjonalnego zarządzania energią z uwzględnieniem zależności pomiędzy gospodarowaniem, środowiskiem a życiem każdego człowieka. b) Scenariusze lekcji Szkoła ekorozwoju zawierają zestaw scenariuszy lekcji dotyczących zmian klimatu, świadomej konsumpcji oraz szeroko pojętego ekorozwoju. c) Komiks Wietrzczny Projekt komiks dla młodzieży opowiadający o grupie uczniów realizujących projekt ekologiczny. 3. Stowarzyszenie Grupa EFTE Warszawa Prezentuje liczne materiały edukacyjne, stanowi również bazę wiedzy na temat świadomej konsumpcji oraz Sprawiedliwego Handlu. Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Odpowiedzialny biznes a edukacja globalna 1. Polska Zielona Sieć: Kupuj odpowiedzialnie, twoje pieniądze kształtują świat Kampania odbywa się w 10 województwach, w których prowadzone są Regionalne Punkty Informacyjno-Edukacyjne. Jej celem jest promowanie idei zrównoważonego rozwoju przez dostarczanie rzetelnej informacji. W Regionalnych Punktach Informacyjno-Edukacyjnych każdy może dowiedzieć się więcej o zrównoważonej konsumpcji, skorzystać z porady konsultanta, z materiałów edukacyjnych, a także z biblioteczki wyposażonej w literaturę naukową oraz filmy DVD. 4. Nikt nie rodzi się z uprzedzeniami to program z zakresu edukacji antydyskryminacyjnej zapoczątkowany przez Stowarzyszenie Kobiet KONSOLA w 2005 roku, a od 2008 roku kontynuowany przez Fundację Autonomia. 5. Koalicja Sprawiedliwego Handlu 6. Ośrodek Działań Ekologicznych Źródła\n17 GRY INTERAKTYWNE, MATERIAŁY DOSTĘPNE W INTERNECIE 1. Dzięki tej międzynarodowej platformie mamy możliwość zgłębienia wiedzy na temat problemów głodu, niedożywienia i bezpieczeństwa żywnościowego na świecie. Służy ona nauczycielom, młodym ludziom i wszystkim zainteresowanym jako narzędzie, a równocześnie zachęta do działania i aktywnego uczestniczenia w tworzeniu świata wolnego od głodu. 2. Gra Ethica Edukacyjna gra planszowa, bazująca na zasadach zabawy symulacyjnej (odgrywanie ról). Gra planszowa Ethica opracowana została przez Microfinance Center. Dzięki niej gracze stają się bardziej świadomi wpływu różnych inwestycji oraz przedsięwzięć na społeczeństwo i środowisko.   Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Odpowiedzialny biznes a edukacja globalna\n18 2. MIĘDZYNARODOWE STANDARDY DOTYCZĄCE NAUCZANIA O ZRÓWNOWAŻONYM ROZWOJU I SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI BIZNESU 2.1 Edukacja w dziedzinie społecznej odpowiedzialności biznesu Magdalena Kostulska, Ewa Zgrzywa 1 Podstawy zrównoważonego rozwoju zostały określone na Szczycie Ziemi w Rio de Janeiro w 1992 roku, w dokumencie Agenda 21, który przedstawia spójny program działań zmierzających do jego osiągania. W 2002 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło dokument ustanawiający Dekadę Edukacji na rzecz Zrównoważonego Rozwoju (na lata ), której celem jest wspieranie dążeń promujących zrównoważony rozwój społeczny, gospodarczy i ekologiczny. Stanowi ona również okazję do dokonania postępu w zakresie rozwoju człowieka oraz poprawy jakości kształcenia, w celu uczynienia z niego kluczowego czynnika przemian. Jednak pomimo rosnącego zainteresowania zagadnieniami zrównoważonego rozwoju i CSR ze strony sektora prywatnego, organizacji pozarządowych i kręgów rządowych, do niedawna wciąż brakowało międzynarodowych standardów społecznej odpowiedzialności czy też wytycznych, jak edukować i szkolić w kierunku zrównoważonego rozwoju. Powstała w lipcu 2000 roku, z inicjatywy Sekretarza Generalnego ONZ, Kofiego Annana, Inicjatywa Global Compact, miała być odpowiedzią na potrzebę usystematyzowania najważniejszych zagadnień dotyczących społecznej odpowiedzialności biznesu. Dostrzeżono ogromną potrzebę edukacji w zakresie związanych z nią tematów. Jednak dziesięć zasad Global Compact w dziedzinach: praw człowieka, praw pracowniczych, ochrony środowiska i przeciwdziałania korupcji, nie przekładało się w łatwy sposób na programy kształcenia obecnych i przyszłych pracowników firm, organizacji czy administracji publicznej. W 2007 roku uczestnicy Szczytu Liderów Inicjatywy Global Compact dostrzegli potrzebę współpracy z sektorem akademickim i sformułowali Zasady Odpowiedzialnego Kształcenia Menedżerów (ang. Principles for Responsible Management Education PRME). PRME skupiło liderów środowiska akademickiego wokół zasad dotyczących promowania w programach nauczania i w działalności badawczej odpowiedzialności społecznej i zasad Global Compact. Ponadto zasady PRME Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Edukacja w dziedzinie społecznej odpowiedzialności biznesu  1 United Nations Development Programme.\n19 zobowiązały instytucje uczestniczące do tworzenia ram programowych i dialogu z biznesem, konsumentami oraz innymi interesariuszami w celu wypracowania praktycznych rozwiązań w zakresie kształcenia społecznie odpowiedzialnych kadr. Przeprowadzone w 2004 roku pierwsze badanie dotyczące społecznej odpowiedzialności biznesu w edukacji objęło ponad 600 instytucji w dwudziestu krajach. Badanie wykazało, że na poziomie akademickim nie było do tej pory jednego rozumienia pojęcia społecznej odpowiedzialności biznesu. W ofercie badanych uczelni znalazło się ponad 20 odrębnie nazwanych przedmiotów akademickich, które podejmowały zagadnienia CSR: od etyki biznesu, przez obywatelstwo korporacyjne, zarządzanie różnorodnością, marketing społeczny, po zarządzanie środowiskowe. Jedynie niewiele ponad 10 procent badanych uczelni stosowało nazwę: społeczna odpowiedzialność biznesu. Badanie to wykazało również różnorodność form edukacji w zakresie CSR: krótkie kursy, studia licencjackie i magisterskie, studia MBA i studia doktoranckie czy szkolenia dla kadry zarządzającej oraz wielość używanych materiałów dydaktycznych (Nicolescu, 2006: 11). Cztery lata później, Orlitzky i Moon przy wsparciu European Academy of Business in Society (EABIS) powtórzyli badanie na temat edukacji CSR w szkołach wyższych. Tym razem 140 szkół biznesu będących liderami CSR zidentyfikowało trendy w edukacji CSR. Jak się okazało, europejska edukacja CSR ma bardziej akademicki charakter i kładzie nacisk na dedykowane programy CSR i moduły w ramach studiów magisterskich, z kolei w Ameryce Północnej wyraźniejsza jest orientacja rynkowa, która skupia się na programach dla kadry zarządzającej oraz MBA (Orlitzky, Moon, 2008: 52). Istotna dla rozwoju CSR jest obserwacja, iż promowanie edukacji CSR postrzegane jest jako proces oddolny na obu kontynentach, na którego sukces największy wpływ mają liderzy instytucji akademickich, pracownicy wydziałów i instytutów oraz studenci, nie zaś polityka różnych krajów w dziedzinie CSR (Orlitzky, Moon, 2008: 20). Ponadto, w porównaniu z rokiem 2004, zmieniły się materiały i pomoce naukowe używane przez wiodące szkoły biznesu i uczelnie. Przede wszystkim zauważalny jest wzrost stosowania wysokiej jakości studiów przypadku (case study), podręczników i opracowań badawczych, zmniejszyła się zaś liczba prezentacji przedstawicieli biznesu (Orlitzky, Moon, 2008: 25-26). DOBRE PRAKTYKI W EDUKACJI NT. SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI BIZNESU Global Compact na Ukrainie Kwestie zrównoważonego rozwoju, a tym samym odpowiedzialności korporacyjnej, pojawiły się nie tylko podczas Szczytu Liderów Inicjatywy Global Compact. W 2010 roku firma Accenture, na zlecenie Global Compact, zapytała prezesów firm o to, w jaki sposób włączać te zagadnienia do strategii i działań firm. Badani prezesi podkreślili, że potrzebny jest udział w tworzeniu programów nauczania oraz budowanie partnerstw ze szkołami i uczelniami, które skupią się na kształceniu nowej generacji menedżerów i liderów biznesu z odpowiednią wiedzą, umiejętnościami, postawami i zachowaniami w zakresie zarządzania kwestiami zrównoważonego rozwoju (Nowa era zrównoważonego rozwoju, 2010: 54). Lokalne sieci Global Compact działające w 97 krajach na świecie mogą stanowić źródło dobrych praktyk w zakresie edukacji CSR. Przykładem takim może być lokalna sieć Global Compact na Ukrainie, która nawiązała współpracę z sektorem akademickim i rządem w celu wspólnego podjęcia specyficznych problemów dotyczących edukacji przyszłych liderów biznesu i obecnych praktyków CSR z niewielkim doświadczeniem w zakresie zrównoważonego rozwoju. Sieć Global Compact na Ukrainie w 2009 r. zainicjowała powstanie Grupy Roboczej we współpracy z Ministerstwem Edukacji i Ukraińskim Stowarzyszeniem na rzecz Edukacji Menedżerskiej, która skupia się na połączeniu kwestii CSR z programami akademickimi. W wyniku prac Grupy, Ministerstwo Edukacji zarekomendowało CSR jako samodzielny Wśród niewielu rankingów dotyczących nauczania CSR i zrównoważonego rozwoju, jeden zasługuje na szczególną uwagę. Ranking Beyond Grey Pinstripes Instytutu Aspen klasyfikuje 100 programów MBA z całego świata według stopnia włączenia odpowiedzialności społecznej i środowiskowej do programu studiów (www.beyondgreypinstripes.org). Baza Instytutu Aspen pozwala również na wyszukanie przedmiot akademicki na kierunkach ekonomia i zarządzanie. W roku akademickim 2009/2010 ten przedmiot został po raz pierwszy wprowadzony na 24 uniwersytetach, w przygotowaniu są zaś programy magisterskie. Z kolei Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej oraz Państwowy Urząd Pracy zaakceptowały nowe nazwy stanowisk pracy, takie jak menedżer ds. CSR i specjalista ds. CSR.  programów przedmiotów akademickich związanych z CSR, zrównowa- żonym rozwojem, a nawet przedsiębiorczością społeczną.  Gra ONZ Global Compact Global Compact Dilemma Game Podczas światowego spotkania z okazji dziesiątej rocznicy powstania Inicjatywy Global Compact zaprezentowano grę planszową, którą przetestowali praktycy biznesu oraz przedstawiciele instytucji akademickich, organizacji pozarządowych i międzynarodowych w ponad 40 krajach. Gra, opracowana przez firmę Responsible Business Solutions, bazuje na rozwiązywaniu problemów związanych z dziesięcioma zasadami Global Compact, z perspektywy różnych grup interesariuszy. Tym samym pozwala na przeszkolenie pracowników w rozwiązywaniu dylematów biznesowych w zgodzie z uniwersalnymi zasadami Global Compact (UN Global Compact Dilemma Game). MATERIAŁY EDUKACYJNE DOTYCZĄCE SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI BIZNESU I ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU Net Impact: Net Impact to międzynarodowa organizacja non-profit, a także grupa praktyków biznesu i studentów, którzy są lub będą w przyszłości liderami CSR, ekonomii społecznej, zarządzania organizacjami non-profit, międzynarodowego rozwoju oraz zrównoważonego rozwoju. Strona organizacji zawiera bazę publikacji, studiów przypadku i wiadomości z zakresu CSR. CasePlace: Strona CasePlace Instytutu Aspen to przede wszystkim baza studiów przypadku wspomagająca innowacyjne nauczanie w ramach programów MBA. ECCH for Educators: Strona ECCH zawiera bazę studiów przypadku, jak również szkoleń online, dostępną nieodpłatnie dla edukatorów. Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Edukacja w dziedzinie społecznej odpowiedzialności biznesu\n20 BADANIA DOTYCZĄCE TRENDÓW W EDUKACJI CSR International Centre for Corporate Social Responsibility, Nottingham University Business School: European Academy of Business in Society: EDUKACJA W DZIEDZINIE ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU 2 Raport UNESCO z 2010 r. pt. Zmiany klimatu. Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju zawiera ogólne informacje na temat modułów nauczania na temat zmian klimatu, gotowych do zastosowania w szkolnictwie podstawowym i średnim. Zostały one opracowane z myślą o nauczycielach, edukatorach, twórcach programów nauczania i specjalistach. Moduły te zawierają narzędzia i metody skonstruowane w taki sposób, aby z powodzeniem integrowały kluczowe zagadnienia i koncepcje związane m.in. ze zmianami klimatu, środowiskiem, gotowością i reagowaniem w sytuacji klęsk żywiołowych, z programami nauczania praktycznie każdego przedmiotu. Moduły składają się z ram koncepcyjnych, słow- Scenariusze lekcyjne dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych  niczka pojęć katastrof naturalnych, podręcznika szkoleniowego zawierającego lekcje, działania i zadania oraz dodatkowo studiów przypadku i arkuszy pracy. Publikacja obejmuje następujące moduły: I. Moduł dotyczący zmian klimatu. II. Moduł dotyczący edukacji w zakresie środowiska. III. Moduł dotyczący gotowości i reagowania w sytuacji klęsk żywiołowych. IV. Moduł: Szkolenie dla szkoleniowców w obszarze zmian klimatu. dotyczące tematu zmian klimatu oraz jego wpływu na zwiększanie biedy i ubóstwa. Uzupełnieniem scenariuszy są materiały edukacyjne w postaci gry komputerowej, mapy myśli i pokazu slajdów. Autorem jest Polska Zielona Sieć. Więcej informacji: globalnepoludnie.pl/scenariusze-lekcji-klimat-a  Więcej informacji: -e-module/ oraz Kolejny aspekt zrównoważonego rozwoju to edukacja międzykulturowa. Tutaj interesujące wytyczne opracowane zostały przez National Council for Curriculum and Assessment (NCCA) z Irlandii (www.ncca.ie). Dotyczą one edukacji międzykulturowej w szkole podstawowej i ponadpodstawowej. W dokumentach zawarto wskazówki dla nauczycieli i kierownictwa szkoły. Wytyczne mają na celu zgromadzenie informacji dla nauczycieli i szkół dotyczących różnorodności etnicznych i kulturowych, rasizmu i edukacji międzykulturowej, jak również dostarczenie praktycznej wiedzy, którą nauczyciele mogą wykorzystać w codziennym planowaniu i nauczaniu. Obejmują szereg wzorów opartych na praktyce, pokazujących, jak korzystać z międzykulturowego podejścia we wszystkich obszarach programu nauczania. Zawierają również obszerny katalog zasobów dla nauczycieli, pozwalający uzyskać dostęp do dodatkowych informacji i materiałów dydaktycznych. Więcej informacji: Istnieje także gotowy podręcznik do praktycznego nauczania zdobywania wiedzy o zrównoważonym rozwoju, opracowany w ramach Uniwersytetu Bałtyckiego. Napisany został przez grupę nauczycieli pochodzących z państw regionu Morza Bałtyckiego z myślą o innych nauczycielach. Zatytułowany jest Edukacja ku zmianie: podręcznik edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. Zawiera ćwiczenia, które mogą okazać się inspirujące i użyteczne dla nauczycieli. Podręcznik składa się z czterech rozdziałów: Rozdział 1: Zrównoważony rozwój. Rozdział 2: Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju. Rozdział 3: Metody. Rozdział 4: Przykłady zastosowane w praktyce. Więcej informacji: POLSKIE MATERIAŁY DYDAKTYCZNE Zestaw scenariuszy Polskiej Zielonej Sieci dla uczniów szkół podstawowych i średnich Akademia 3R - REDUCE, REUSE, RECYCLE. Na początku znajduje się wprowadzenie w tematykę projektu, następnie scenariusze ukazują różne sposoby rozwiązania problemu odpadów oraz inspiracje do podjęcia działań, na końcu zaś umieszczony jest scenariusz podsumowujący cały program. Każdy konspekt został szczegółowo opisany i uzupełniony o materiały dodatkowe dla nauczycieli. Uzupełnieniem scenariuszy są karty pracy, ćwiczenia aktywizujące i pomysły na działania do zrealizowania w szkole. Więcej informacji: ekonsument.pl/p74_wydawnictwa.html Scenariusze lekcyjne dla uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych: Co młody konsument wiedzieć powinien? pozwalają na wprowadzenie uczniów do tematyki konsumenckiej, zakupów i reklamacji, reklamy, bezpieczeństwa produktu oraz zrównoważonej konsumpcji. Scenariusze firmuje Polska Zielona Sieć. Więcej informacji: Pakiet edukacyjny dla najmłodszych Ministerstwa Środowiska pt. Zielona brygada, czyli przedszkolaki na straży klimatu. Jest to zestaw wierszyków, który może być z powodzeniem zastosowany w programach nauczania przedszkolnego. Jak uczyć o społecznej odpowiedzialności i zrównoważonym rozwoju Edukacja w dziedzinie społecznej odpowiedzialności biznesu 2 Trudno jest znaleźć ujednolicone standardy nauczania w zakresie całości tematyki dotyczącej zrównoważonego rozwoju. Moduły nauczania, scenariusze lekcyjne i podręczniki są raczej ukierunkowane na poszczególne obszary, a nie na całość zagadnienia. Niemniej można znaleźć wśród nich inspirujące materiały. Więcej informacji:


Sprzedam mieszkanie trzypokojowe: Warszawa Włochy, 49 m2, 450000 PLN, 3 pokoje - Archiwum Domiporta.pl\nMieszkanie trzypokojowe na sprzedaż Warszawa, Włochy, al. Krakowska\n450 000 PLN 9 278 zł/m2\nOferujemy do sprzedaży mieszkanie zlokalizowane w dzielnicy Włochy przy Al.Krakowskiej. Powierzchnia 48,5 m2. Funkcjonalny rozkład pomieszczeń. 3 niezależne pokoje, oddzielna widna kuchnia, łazienka z WC, przedpokój. Dodatkowo balkon. Do mieszkania przynależy piwnica o powierzchni ponad 4 m2. Zadbana klatka schodowa. 3 piętro w niskim bloku z lat 60. Czynsz około 560 zł. Odrębna własność z księgą wieczystą. Bardzo dobra lokalizacja. W pobliżu liczne sklepy, usługi, tereny zielone. Szybki dojazd do ścisłego centrum Warszawy zapewnia bliskość komunikacji miejskiej: autobusy, tramwaje, PKP Rakowiec. Idealne do zamieszkania lub jako inwestycja pod wynajem. GWARANTUJEMY PROFESJONALNĄ I BEZPIECZNĄ TRANSAKCJĘ! OFERUJEMY BEZPŁATNĄ OPIEKĘ DORADCY KREDYTOWEGO! ZADZWOŃ I UMÓW SIĘ NA SPOTKANIE! KONTAKT: Adrian Podgórski tel: 535 911 011 adrian.podgorski@homehunters.com.pl Opis ofert ma charakter wyłącznie informacyjny oraz powstał na podstawie informacji udzielonych przez Właściciela i oględzin nieruchomości. Opisy oraz informacje w nich zawarte mogą podlegać aktualizacji i nie stanowią oferty w rozumieniu art. 66 i następnych K.C. Oferta wysłana z programu dla biur nieruchomości - asariWEB


opublikowano: 2015-06-16 10:28:29\nOd poniedziałku inaczej kursuje autobus linii „1”\nZawieszone są przystanki Wileńska/Cmentarna i Wileńska/Toruńska.\nZmiany w kursowaniu są spowodowane remontem ulicy Wileńskiej, który zleciło Starostwo Powiatowe.\nUtrudnienia mogą potrwać kilkanaście dni. Najbliższe przystanki linii 1 w kierunku Waltera-Jankego to Wileńska/Śniadeckiego i Orla/Cicha, a w kierunku Dworca PKP - Orla/Konopnickiej oraz Śniadeckiego/Grunwaldzka.\nZmiany w rozkładach jazdy kolei i komunikacji miejskiej [AKTUALIZACJA]\nKomentarze do artykułu: Są objazdy


MU Online Download - Pobierz za Darmo\nMU Online to jedna z popularniejszych gier z gatunku MMORPG w którą użytkownicy grają nieprzerwanie od 2003 roku. Świat w tej produkcji opiera się na teorii mówiącej o tym, że w czasach prehistorycznych istniał kontynent z rozwiniętą cywilizacją zatopiony prze Ocean Spokojny. Gra MU Online jest dostępna za darmo.\nMU Online to darmowa gra internetowa z gatunku MMORPG stworzona przez studio deweloperskie Webzen. Gracz ma możliwość stworzenia własnej postaci, którą może dostosować do własnych upodobań. Zaczynając od klasy postaci których jest aż cztery, kończąc na personalizację wyglądu i dobranie płci. Świat gry został stworzony w oparciu o kontrowersyjną teorię zawartą w twórczości literackiej Jamesa Churchwarda, gdzie w czasach prehistorycznych istniał kontynent o nazwie Mu z rozwiniętą cywilizacją został zatopiony przez Ocean Spokojny. Gracz podczas rozgrywki ma możliwość przemierzanie odległych krain w grafice trójwymiarowej grafice, wykonywania zadań, toczenia walk z różnymi stworami oraz innymi graczami.\nmu online pozwala na rozgrywkę z użytkownikami z całego świata\nMU Online - Zdobywaj punkty i rozwijaj postać\nMU Online stawia na rozwijanie umiejętności postaci. Gracz po każdej walce z potworami zdobywa kolejne poziomy i punkty. Za jedną walkę można uzyskać maksymalnie 5 punktów, a za zadanie specjalne nawet do 25 punktów, które można rozdzielić pomiędzy poszczególne cechy: energię, żywotność, zręczność, siłę oraz umiejętność dowodzenia (w przypadku Dark Lorda). Fabuła gry MU Online kręci się wokół walki z potworami lub innymi graczami oraz kupowaniu niezbędnych do wygrywania elementów uzbrojenia i broni. Pomimo faktu, że MU Online bazuje na wersji wydanej w 2003 roku ciągłe aktualizacje sprawiły, że trójwymiarowa grafika obserwowana z rzutu izometrycznego nadal może się podobać.\nMU Online - Wybierz bohatera idealnego w prowadzeniu\nW MU Online grać możemy rozwijać stworzonego przez siebie bohatera. Musi on jednak zostać stworzon w oparciu o jeden z dostępnych profili. Do dyspozycji dostajemy takie postacie, jak Dark Knight - idealny przy starciach bezpośrednich, Elf - pozwalający na łatwe rzucanie czarów, Dark Wizard - energetyczny bohater trudny w rozgrywce, ale potrafiący sporo namieszać na późniejszych poziomach oraz Magic Gladiator - najmocniejsza, a zarazem najtrudniejsza w rozgrywce postać. Gra MU Online udostępniona została w modelu typu Free-to-Play. Oznacza to, że można grać za darmo, lecz oferowane będą dodatkowe udogodnienia za dobrowolną opłatą.\nMU Online - Wymagania sprzętowe\nOcena MU Online\nInformacje o MU Online\nPobrano 2 158 razy


Rozmowa z Michałem Siekiem i Ireną Koszyk o mijającym roku szkolny - Radio Opole\nRadio Opole » W cztery oczy / Poglądy i osądy » Nasze rozmowy » Rozmowa z Michałem Siekiem i Ireną Koszyk o mija ...\n2019-06-19, 08:21 Autor: Aneta Skomorowska-Kobza\nRozmowa z Michałem Siekiem i Ireną Koszyk o mijającym roku szkolny\nMichał Siek podsumowuje mijający rok szkolny\n- To był bardzo trudny rok, było bardzo dużo zadań do realizacji. Kwiecień i maj to był okres bardzo wytężonej pracy po to, żeby egzaminy mogły się odbyć spokojnie - powiedział w porannej rozmowie "W cztery oczy" Michał Siek, opolski kurator oświaty. - Także trudna sprawa klasyfikowania uczniów, przez strajk nie były podejmowane uchwały, bo nie było kworum. Na szczęście tylko w dwóch przypadkach mieliśmy do czynienia z wykorzystaniem nowelizacji ustawy, pozwalającej na dokonanie klasyfikacji przez dyrektora szkoły - dodał.\nKurator Siek przytoczył także wyniki egzaminów na koniec szkoły podstawowej i gimnazjum.\n- Jeśli chodzi o język polski to jest to około 60% z matematyki 44% j. angielski około 60% - wyniki uczniów z Opolszczyzny są zbliżone do średniej z wyników z całego kraju - powiedział Michał Siek.\nOpolski kurator oświaty zapewnił także, że wystarczy miejsc w szkołach średnich i zawodowych dla absolwentów tak zwanego podwójnego rocznika. - To najmniej liczne roczniki z niżu demograficznego, dlatego tak została reforma pomyślana, żeby one spotkały się w tym roku - przekonywał gość "W cztery oczy".\nDr Irena Koszyk, naczelnik Wydziału Oświaty Urzędu Miasta Opole\n- Dla nas wszystkich to był trudny rok - powiedziała w "Poglądach i osądach" naczelnik oświaty opolskiego ratusza dr Irena Koszyk. Zaznaczyła, że trudno powiedzieć, czy we wrześniu nauczyciele wrócą do strajku.\nJeśli chodzi o wyniki egzaminów kończących szkołę podstawową, to uczniowie z Opola wypadają dobrze na tle kraju. Z języka polskiego średnia wyników w Opolu to 67 %, z matematyki 60% a z języka angielskiego 70%.\nTagi: Michał Siek, Irena Koszyk, Poranne rozmowy, w cztery oczy, poglądy i osądy, Aneta Skomorowska-Kobza, zakończenie roku szkolnego, podsumowanie, oświata


Sprzedam dom: Łoś, 127 m2, 676000 PLN, 5 pokoi - Archiwum Domiporta.pl\nDom na sprzedaż Łoś, ul. Sadowa\n676 000 PLN 5 323 zł/m2\nLEX NIERUCHOMOŚCI MARTA KOSMOWSKA, TEL. 0601-264-167 Do sprzedania wolnostojący dwukondygnacyjny w Łosiu przy ul. Sadowej o powierzchni 127 m działka 1357 m, składa się z 5 pokoi, 2 łazienek z toaletą, garażu. Na parterze: salon z kominkiem, kuchnia, 2 pokoje, łazienka z toaletą. Na I piętrze: 2 pokoje, łazienka z toaletą. Cena sprzedaży 676.000 PLN Oferta wysłana z systemu SzybkoPlus.\nwojewództwo: mazowieckie powiat: Piaseczyński miejscowość: Łoś ulica: ul. Sadowa


Stomatolog i jego funkcja w dzisiejszym świecie - Modnezdrowie.pl\nDentysta jest lekarzem znanym każdemu. Stomatolodzy posiadają swoje gabinety niemal we wszystkich, najmniejszych nawet miastach czy wsiach. Obecnie możemy liczyć na ulepszane metody leczenia pacjentów. Funkcje, jakie posiada dentysta, to przede wszystkim leczenie chorych zębów, uzupełnianie ubytków, wyrywanie martwych zębów oraz przeprowadzania zabiegów innego rodzaju. Zęby, które zostają zniszczone, nie zawsze da się odratować, dlatego też nie należy lekceważyć niepokojących objawów.\nObecnie możemy liczyć na różnego rodzaju metody leczenia, które stosowane są w większości placówek. Nowoczesne metody leczenia zwykle polegają na tym, że pacjent nie odczuwa aż tak wielkiego bólu, zabieg wykonywany jest o wiele szybciej, a jego efekty pozostają z nami na dłużej i są bardziej widoczne. Dodatkowo metody te dostępne są w każdej placówce. Leczenie zębów jest wciąż dopracowywaną dziedziną medycyny.\nRegularne uczęszczanie na wizyty\nSzukając dentysty w Sosnowcu, warto wybierać gabinety, które ustalają plan leczenia, dopasowując go do budżetu pacjenta.\nChroni nas to przed różnymi chorobami zębów. Wiadome jest, że co najmniej dwa razy na rok powinniśmy korzystać z wizyty u dentysty, by dowiadywać się, czy z naszymi zębami jest wszystko w porządku. Regularne uczęszczanie na wizyty pomoże nam utrzymać odpowiedni stan jamy ustnej. Warto wspomnieć, że takie wizyty kontrolne powinny odbywać się w gabinecie tego samego specjalisty. Nie należy bowiem zmieniać stomatologa co parę miesięcy – każdy z nich może mieć zupełnie inny sposób leczenia. Wizyty u dentysty są niezwykle ważne, zwłaszcza, jeżeli niedawno rozpoczęliśmy regularne leczenie wszystkich zębów. Wizyty takie zapewnią nam szybki powrót do zdrowia.\nWybór dobrego dentysty jest dość wymagającym zadaniem. W dzisiejszych czasach wiele osób wciąż wybiera różnych dentystów. Warto jednak trzymać się jednej przychodni, w tym i stomatologicznej. Gwarantuje nam to dobry kontakt z personelem przychodni, znajomość cen, usług oraz sposobów, w jaki wykonywane są wszystkie zabiegi. Mając jednego dentystę, do którego chodzi się cały czas na zabiegi oraz na wszelkie wizyty kontrolne, znacznie łatwiej i szybciej przeprowadzić można diagnostykę i ewentualne leczenie.\nTerminem najlepszego specjalisty, można określić naprawdę wielu dentystów. Dziś mamy okazję spotkać ich w każdej przychodni. Jest to ściśle związane z unowocześnieniem lecznictwa. Dodatkowo, ze względu na rosnącą ilość dentystów, każdy z nich stara się jak najlepiej wykonywać wszelkie rodzaje zabiegów, by zatrzymać w swojej przychodni odpowiednio wysoką liczbę klientów.