Kiedy pieniądz umiera. Prawdziwy koszmar hiperinflancji - Adam Fergusson - ebook - Legimi online\nKiedy pieniądz umiera. Prawdziwy koszmar hiperinflancji ebook\nTytuł oryginału: WHEN MONEY DIES\nCopyright © Adam Fergusson 1975\n© Copyright for the Polish edition by Studio EMKA\nWydawnictwa Studio EMKA\nul. Królowej Aldony 6, 03-928 Warszawa tel./faks 22 628 08 38, 616 00 67\nGdy w 1975 roku książka ta ukazała się po raz pierwszy, pisałem we wstępie, że porównania współczesnych cen i wartości z tymi sprzed pół wieku niewiele dają. Teraz, po trzydziestu pięciu latach, w sytuacji gdy waluty ciągle się łączyły, dzieliły, traciły na wartości lub znikały, a koszty oraz płace rosły i spadały w różny sposób, porównania tego rodzaju nie rzucają wcale więcej światła. To prawda, że według obliczeń statystyków funt szterling z 1923 roku miał siłę nabywczą 623 dzisiejszych funtów, a za dolara amerykańskiego w tym roku można byłoby dzisiaj kupić towary i usługi wyceniane na 220 dolarów. Zamiast jednak obciążać czytelnika interesującymi, ale bardzo spekulatywnymi obliczeniami, zapraszam do lektury tekstu w takiej postaci, w jakiej pierwotnie został napisany.\nKiedy pieniądz danego kraju nie daje już poczucia bezpieczeństwa, a inflacja zaczyna budzić w całym społeczeństwie obawy, jest naturalne, że szuka się informacji i wskazówek w historii innych narodów, które mają już za sobą to niezwykle tragiczne i przykre doświadczenie. Jeżeli jednak przejrzy się obszerną literaturę różnego rodzaju – ekonomiczną, wojskową, społeczną, historyczną, polityczną i biograficzną – traktującą o losach pokonanych państw centralnych po pierwszej wojnie światowej, odkrywa się pewien szczególny brak. Albo analizy ekonomiczne tamtych czasów (z powodów najlepiej znanych specjalistom, którzy czasami sądzą, że procesy inflacyjne są zamierzonym wynikiem polityki fiskalnej) pomijają element ludzki, nie mówiąc już – w przypadku Republiki Weimarskiej i porewolucyjnej Austrii – o czynnikach militarnych i politycznych; albo też autorzy relacji historycznych, mimo imponującej erudycji i wnikliwości, nie dostrzegają lub co najmniej poważnie nie doceniają inflacji jako jednej z najpotężniejszych przyczyn opisywanych wstrząsów.\nRelacje z pierwszej ręki natomiast, choć nieocenione dla ujęcia czysto ludzkiego aspektu inflacji, zwykle przedstawiają, nawet w antologiach, zbyt wąski punkt widzenia – bitwa widziana z jednego leju po bombie może wyglądać całkiem inaczej niż z innego – albo też zawierają tak ogólny opis tego zadziwiającego spektaklu finansowego z 1923 roku, że umniejszają znaczenie wielu lat nieszczęść, których był on zarówno kulminacją, jak i zwiastunem.\nMęka inflacji, nawet bardzo rozciągnięta w czasie, trochę przypomina ostry ból – całkowicie absorbuje i domaga się pełnej uwagi, kiedy trwa, jednak gdy już minie, szybko idzie w zapomnienie, bez względu na to, jak głębokie blizny psychiczne i fizyczne pozostawia po sobie. Być może to właśnie tłumaczy, dlaczego niezwykły epizod weimarskiej inflacji został oderwany od tak wielu współczesnych jej wydarzeń. A przecież zważywszy na to, jak uporczywa, długotrwała i straszna okazała się ta inflacja i jak fatalne miała konsekwencje, wydawałoby się, że żadne badanie tamtego okresu nie może być pełne bez ciągłego odnoszenia się do tej najbardziej wówczas dręczącej okoliczności.\nTa zależność działa też w drugą stronę – pomijając najbardziej elementarny poziom rozpraw ekonomicznych lub osobistych wspomnień – jak można uczciwie opisać niemiecką inflację bez uwzględnienia kontekstu wywrotowej działalności nacjonalistów i komunistów, wrzenia w wojsku, sporu z Francją, problemu z reparacjami wojennymi i równoległych hiperinflacji w Austrii i na Węgrzech? Jak można oszacować polityczne znaczenie inflacji lub ocenić okoliczności, w których zakorzenia się ona w uprzemysłowionej demokracji i wymyka się spod kontroli, jeżeli jej przebiegu nie zestawi się z wydarzeniami politycznymi w tym samym czasie?\nNiemcy 1923 roku były w równej mierze krajem Ludendorffa i Stinnesa, Havensteina i Hitlera. Pomimo faktu, że reprezentowali różne światy – wojska, przemysłu, finansów i polityki – te cztery groteskowe postaci, rozpychające się na niemieckiej scenie, można by przedstawić jako czarne charaktery w odgrywanej wówczas sztuce: Ludendorff, bezduszny, ponury generał, wyznawca Thora i Odyna, łącznik, a potem ofiara sił reakcji; Stinnes, plutokrata i spekulant, wierny tylko mamonie; Havenstein, szalony bankier, którego jedynym celem było zasypanie kraju banknotami; Hitler, żądny władzy demagog, którego każde przemówienie i działanie już wtedy budziło wszystko, co najgorsze w naturze ludzkiej. Tylko w przypadku Havensteina ten opis jest oczywiście niesprawiedliwy, jednak fakt, iż ten wielki autorytet w kręgach finansowych był zdrów na umyśle, nie zmniejsza szkód, jakie wyrządził.\nMożna by też jednak powiedzieć, że to nie ludzie zawinili, że biorąc pod uwagę warunki ekonomiczne i polityczne, zawsze znaleźliby się aktorzy do odegrania ról podyktowanych przez okoliczności. Z pewnością było wielu innych postępujących równie nagannie i nieodpowiedzialnie, jak ci, którzy grali pierwsze skrzypce. Ofiarami stali się Niemcy. Jak to ujął jeden ze świadków tamtych zdarzeń: byli zdezorientowani i oszołomieni inflacją. Nie rozumieli, jak mogło im się to przydarzyć i kim jest wróg, który ich pokonał.\nW książce tej przedstawiam nie tylko nowe fakty, ale także te zapomniane oraz wiele wcześniej niepublikowanych opinii – szczególnie wartościowe są głosy ludzi, którzy mogli oceniać zdarzenia obiektywnie, ponieważ ich portfele, zdrowie i bezpieczeństwo nie zależały od tego, czego byli świadkami. Najwięcej takich materiałów zawierają archiwa brytyjskiego ministerstwa spraw zagranicznych – dostarczała ich ambasada w Berlinie, gdzie lord D’Abernon prowadził jedną z najlepszych misji dyplomatycznych tamtej epoki. Jego informacje były obszernie uzupełniane przez służby konsularne w każdym znaczącym mieście w Niemczech oraz sprawozdaniami poszczególnych członków alianckich komisji zajmujących się reparacjami lub rozbrojeniem. Dokumenty w brytyjskim archiwum Public Record Office, oprócz tego, że należą do najbardziej dostępnych, są też prawdopodobnie najważniejszym źródłem – nie tylko dlatego, że ambasada brytyjska dzięki D’Abernonowi była cały czas w wyjątkowo bliskim kontakcie z politykami najwyższego szczebla w Niemczech, ale też dlatego, że wycofanie się Stanów Zjednoczonych na początku 1923 roku i jeszcze wcześniejsze niemal całkowite zerwanie komunikacji między Berlinem a Paryżem sprawiło, iż informacje o porównywalnej wartości stały się sporadyczne lub powierzchowne. Nie wahałem się czerpać z tych dokumentów – uzupełnionych o materiały niemieckie z epoki – w tak wielkim stopniu, jak wydawało się to uzasadnione.\nJak dalece to możliwe, starałem się opisywać poszczególne działania, reakcje i interakcje we właściwej, historycznej kolejności, mając nadzieję, że ten, być może oczywisty, porządek chronologiczny będzie w tym przypadku zarówno czymś nowym, jak i pouczającym i lepiej odsłoni szereg ważnych, a rzadko zauważanych związków. Relacjonując tę historię, śledziłem szczególny wątek – czasami trzymałem się go z ponurą determinacją – który przewijał się też w kontekście Austrii, Węgier, Rosji, Polski i Francji. To właśnie tego najwyższe władze zdawały się czasami nieświadome – wpływu wywieranego przez inflację na ludzi jako jednostki i jako narody oraz wywoływanych przez nią reakcji.\nNie śmiałem jednak na podstawie opisanych okoliczności wyciągać szybkich i twardych wniosków na temat kondycji ludzkiej i inflacji; niech fakty mówią same za siebie. Nie udzielałem też lekcji ekonomicznych ani teoretycznych wyjaśnień zjawisk gospodarczych. To zdecydowanie nie jest studium ekonomiczne. Inflacja dotyczy jednak w równym stopniu pieniędzy, co ludzi, więc nie dałoby się opowiedzieć tej historii bez przywoływania liczb, czasami ogromnych. Dręczyły one ludzi z Europy Środkowej przez całe lata, aż w końcu nie mogli ich już znieść. W latach 1922 i 1923 wszyscy myśleli o wartości marki, ale kto mógł pojąć liczbę z kilkunastoma zerami?\nW październiku 1923 roku w ambasadzie brytyjskiej w Berlinie zauważono, że liczba marek potrzebnych do zakupu jednego funta jest równa tej, która w jardach odzwierciedla odległość do Słońca. Dr Hjalmar Schacht, komisarz walutowy Niemiec, wyjaśniał, że pod koniec pierwszej wojny światowej teoretycznie można byłoby kupić 500 mld jajek za tę samą cenę, za którą pięć lat później można było dostać już tylko jedno. Po powrocie stabilizacji suma marek papierowych potrzebnych do zakupu jednej marki w złocie wynosiła dokładnie tyle, ile milimetrów kwadratowych mieści się w kilometrze kwadratowym. Jest bardzo wątpliwe, by takie kalkulacje pomogły komukolwiek zrozumieć, co się dzieje – niech więc czytelnicy bez uzdolnień matematycznych nie tracą otuchy.\nNiełatwo było znaleźć wystarczająco dużo prostych określeń, aby bez powtórzeń opisać tę nieustającą serię nieszczęść, które spadały na naród niemiecki w tamtym czasie. Trudność tę zauważył i odnotował w 1932 roku David Lloyd George, stwierdzając, że słowa takie jak „katastrofa”, „ruina” czy „kataklizm” spowszedniały tak bardzo, iż przestały wywoływać jakiekolwiek uczucie lęku. Sam wyraz „katastrofa” się zdewaluował – w dokumentach używano go rok po roku, aby opisać sytuacje nieporównanie poważniejsze niż poprzednio. Gdy marka ostatecznie upadła i wszystko znajdowało się w ruinie, nadal byli Niemcy, którzy przewidywali Katastrophe.\nDlatego starałem się ograniczyć w tekście częstotliwość używania takich wyrazów jak „katastrofa”, „krach”, „kataklizm”, „upadek” i „załamanie”, a także unikałem prób stopniowania kryzysu i chaosu – tak aby wszystko to czytelnik mógł przyswoić – niech doda sobie w wyobraźni tyle, ile mu podpowiada współczucie.\nW jednej sprawie czytelnik musi działać niezależnie. Często trzeba było podawać równowartość w funtach lub dolarach kwot wyrażonych w markach z lat dwudziestych XX wieku, aby pokazać skalę deprecjacji niemieckiej waluty. Stały proces inflacji we wszystkich krajach zachodnich sprawia, że przerachowanie tych sum na dzisiejsze wartości jest niewdzięcznym zajęciem. Przeliczając niskie kwoty, trzymałem się starego systemu angielskiego („£sd”), w którym 12 pensów daje jednego szylinga, a 20 szylingów składa się na jednego funta. Po upływie tak długiego czasu porównania kosztów życia są dosyć jałowe; jednak może warto wiedzieć – aby mieć jakieś odniesienie – że funt szterling z lat dwudziestych był wart piętnastokrotnie więcej niż w połowie 1975 roku. Zatem płaca wynosząca 200 funtów w 1919 roku odpowiada dzisiejszym 3 tys. funtów1; dziesięć ówczesnych szylingów to obecnie około siedmiu–ośmiu funtów.\nW przypadku dolarów wystarczy pomnożyć ówczesne sumy sześć do ośmiu razy. Jeżeli w 1913 roku za jedną markę można było kupić towary i usługi warte jednego funta w 1975 roku (niektóre rzeczy stały się oczywiście znacznie droższe, inne – takie jak praca – realnie tańsze niż dzisiaj), to proste, choć jedynie przybliżone przeliczenie jest dostępne czytelnikom posługującym się na co dzień funtami, którzy mogą sobie wyobrazić – z rozbawieniem lub przerażeniem – że za znaczek pocztowy musieliby zapłacić 148 mln funtów – za marki powinni sobie podstawić funty.\nNie ma praktycznej zasady, która podpowiadałaby, jak sobie radzić w ostatnich stadiach inflacji. Do jesieni 1921 roku wewnętrzna deprecjacja marki pozostawała czasem daleko w tyle za spadkiem wartości tej waluty za granicą – dlatego Niemcy stały się prawdziwym rajem dla turystów. Później (od początku 1922 roku), gdy społeczne zaufanie do marki całkiem zanikło, ceny krajowe dostosowały się nagle do kursu dolara, a pod koniec nawet znacznie wyprzedzały upadek marki. Było to kolejne w tamtych czasach zjawisko, które fatalnie skomplikowało problem, a potem przez wiele lat budziło zainteresowanie ekonomistów.\nJest to, jak sądzę, opowieść z morałem. Dowodzi prawdziwości rewolucyjnej tezy, że jeżeli chce się zniszczyć jakiś kraj, to trzeba najpierw zepsuć jego walutę. Zdrowy pieniądz musi być zatem pierwszym bastionem obrony każdego społeczeństwa.\nW 1913 roku, tuż przed pierwszą wojną światową, niemiecka marka, brytyjski szyling, francuski frank i włoski lir miały podobną wartość – między jedną czwartą a jedną piątą wartości dolara. Pod koniec 1923 roku można było wymienić jednego szylinga, franka lub lira na 1 bln marek, ale w praktyce nikt już wtedy nie chciał kupować marek. Marka stała się martwa, stoczyła się do poziomu jednej bilionowej (0,000 000 000 001) swej poprzedniej wartości. Umierała przez prawie dziesięć lat.\nZ początku upadek marki przebiegał stopniowo. W czasie wojny, w latach 1914–1918, jej wartość kursowa skurczyła się o połowę, a do sierpnia 1919 roku – o kolejne 50 procent. Jednak na początku 1920 roku, chociaż koszty utrzymania od 1914 roku wzrosły niecałe dziewięć razy, marka zachowała już tylko jedną czterdziestą swojej siły nabywczej za granicą. Wtedy nastąpiło dwanaście miesięcy nerwowej fluktuacji, a potem wartość marki spadała już z rosnącym impetem, wywołując społeczną nędzę i polityczny zamęt. W 1923 roku niemiecka waluta ostatecznie oderwała się od rynkowych realiów, z którymi od wielu miesięcy była już tylko luźno powiązana. W ślad za walutami Austrii i Węgier pogrążyła się w otchłani, a jej upadek okazał się najbardziej spektakularny.\nW roku 1923 szalała galopująca inflacja, finansowe posunięcia niemieckich władz stały się zupełnie irracjonalne, a katastrofa ekonomiczna pogrążyła miliony ludzi. Był to rok astronomicznych liczb, „inflacji taczkowej”, nigdy wcześniej niespotykanych zjawisk finansowych. Śmierć marki w listopadzie nadeszła jak wybawienie, ponieważ wydarzenia poprzednich ośmiu miesięcy stanowiły dowód na to, że stara waluta nigdy już nie wyzdrowieje. Stało się jasne, że Niemcy będą musiały poddać się strasznym rygorom odbudowy finansowej, których może by uniknęły, gdyby wcześniej zmieniły swą politykę. Przywrócenie monetarnego rozsądku nie tylko spowodowało bankructwo tysięcy, ograbiło miliony ze środków do życia i uśmierciło nadzieje jeszcze większej rzeszy ludzi, ale pośrednio nałożyło jeszcze straszniejszą cenę, którą musiał zapłacić cały świat.\nInflacja 1923 roku okazała się tak niewiarygodna, a jej koniec nastąpił tak nagle, że zwykle traktuje się ją raczej jako historyczne kuriozum – którym niewątpliwie też była – niż jako kulminację ciągu zdarzeń gospodarczych, społecznych i politycznych o ponadczasowym znaczeniu. Nieważne, że przyczyny weimarskiej inflacji są pod wieloma względami niemożliwe do powtórzenia – sytuacja polityczna wygląda inaczej i trudno sobie w ogóle wyobrazić, by znowu pozwolono na taki stopień chaosu finansowego. Pytanie, które należy postawić – zagrożenie, które trzeba rozpoznać – jest następujące: w jaki sposób inflacja, jakkolwiek spowodowana, wpływa na kraj, jego rząd, obywateli, urzędników, społeczeństwo? Możliwe, że im bardziej materialistyczne społeczeństwo, tym inflacja rani boleśniej. Jeżeli kierować się tym, co na początku lat dwudziestych XX wieku przeszły pokonane państwa centralne, to upadek uznanego, tradycyjnego i zaufanego środka wymiany, waluty – która jest uniwersalnym miernikiem wartości, która gwarantuje status społeczny, od której zależy bezpieczeństwo i za której pomocą gromadzi się oszczędności – wywołuje tak wielką chciwość, przemoc, niedolę i nienawiść, karmioną głównie lękiem, że żadne społeczeństwo nie może go przetrwać niezmienione i niepokaleczone.\nNie ulega wątpliwości, że lata 1922–1923 przyniosły upadek niemieckiej, austriackiej i węgierskiej burżuazji oraz głód, choroby, nędzę, a czasami śmierć jeszcze szerszym warstwom społeczeństwa. Każdy naród mógłby pewnie bez większego uszczerbku przejść taką próbę, gdyby była to jedna straszna burza w spokojnej skądinąd epoce. Najbardziej jednak morale tych społeczeństw zniszczył fakt, że lata te stanowiły tylko surrealistyczne apogeum długiego okresu niewyobrażalnych obciążeń najróżniejszego rodzaju. Jeżeli chodzi o sytuację finansową, to ostateczny kataklizm wisiał w powietrzu przez niemal cztery lata. Zawsze w końcu następował, a zaraz potem nadchodził jeszcze większy – a potem znowu, i znowu, i znowu. Wszystkie przemówienia, artykuły w gazetach, akta urzędowe, telegramy dyplomatyczne, listy i pamiętniki z tego okresu – miesiąc po miesiącu, rok po roku – zawierają jedną tezę: tak dłużej być nie może – a jednak zawsze było, i to jeszcze gorzej, a potem jeszcze i jeszcze. W 1921 roku wydawało się niewyobrażalne, by rok 1922 mógł przynieść większe wstrząsy. A jednak przyniósł, lecz zostały one przyćmione, lub nawet całkiem przykryte, przez to, co stało się w kolejnym roku.\nPrzypisywanie rozpaczliwej sytuacji tych krajów jedynie inflacji byłoby oczywiście błędem. W zimie 1918–1919 wszystkie trzy przeszły rewolucje polityczne, a wcześniej doświadczyły wszelkich niedostatków czasu wojny i miażdżącej klęski militarnej: tak że warunki były zasadniczo niesprzyjające jakiemukolwiek odrodzeniu ducha narodowego, które nie wynikałoby z pragnienia zemsty, i pozostałyby takie nawet wtedy, gdyby traktaty pokojowe pozwoliły przegranym choćby stopniowo stanąć gospodarczo na nogi. Nie zawsze jest jasne, które wydarzenia – powstania ludowe, żądania aliantów czy zamachy polityczne – przyczyniły się do paniki inflacyjnej, a które same były bezpośrednio lub pośrednio wynikiem nieustannej deprecjacji waluty i wzrostu kosztów utrzymania.\nBez wątpienia jednak inflacja pogłębiała każdy problem, niweczyła każdą szansę narodowego odrodzenia i indywidualnego sukcesu, a ostatecznie stworzyła idealne warunki do tego, aby ekstremiści z prawicy i lewicy mogli podżegać motłoch przeciw państwu, jedną warstwę społeczną przeciw innej warstwie, rasę przeciw rasie, rodzinę przeciw rodzinie, męża przeciw żonie, branżę przeciw branży, miasto przeciw wsi. Osłabiła determinację narodu, podczas gdy zwykłe braki lub potrzeby mogły ją wzmocnić. Częściowo ze względu na jej niesprawiedliwie dyskryminacyjny charakter wydobyła to, co najgorsze ze wszystkich – przemysłowców i robotników, rolników i chłopów, bankierów i sklepikarzy, polityków i urzędników, gospodyń domowych, żołnierzy, kupców, rzemieślników, górników, lichwiarzy, rencistów, lekarzy, przywódców związkowych, studentów, turystów – zwłaszcza turystów. Podsycała strach i poczucie braku bezpieczeństwa wśród tych, którzy już i tak zbyt dobrze je znali. Rozbudziła ksenofobię. Zachęcała do pogardy dla rządu i podważania porządku publicznego. Powodowała korupcję nawet tam, gdzie dotąd jej nie znano, a bardzo często tam, gdzie powinna być niemożliwa. Stanowiła najgorsze możliwe preludium – choć oddzielone o kilka lat – wielkiego kryzysu, a także tego, co nastąpiło później.\nInflację z początku lat dwudziestych trzeba z powrotem umieścić w jej kontekście historycznym – i raczej nie należy go na siłę pomijać. Przecież nikt poważnie nie będzie twierdził, że niemiecka inflacja bezpośrednio wywołała wielki kryzys ani że była jedyną przyczyną powstania nazistowskich Niemiec. Niewątpliwie jednak uczyniła światowy kryzys jeszcze trudniejszym do zniesienia i stanowiła jeden z czynników, które ułatwiły nazistom dojście do władzy. Celem tej książki nie jest tworzenie analogii i prognozowanie na jej podstawie, że podobny los może spotkać każdy uprzemysłowiony, demokratyczny kraj, który wpadnie w kleszcze wysokiej inflacji, ale raczej pokazanie na przykładzie tej wyjątkowej historii, co inflacja może zrobić z ludźmi i co w konsekwencji ludzie mogą zrobić sobie nawzajem.\nŹródła niemieckiej inflacji – zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne – mają pod pewnymi względami fundamentalne, a pod innymi incydentalne znaczenie dla tego tematu. Już w czasie wojny niemieckie regulacje finansowe pozwalały na najbardziej rażące nadużycia w ramach krajowego systemu bankowego. Ostatecznie doprowadziły do tego, że powojenna inflacja przebiegała w sposób niekontrolowany, a charakter przedstawianych przez ententę żądań reparacyjnych – odszkodowania za wojnę – zachęcał do drukowania pieniędzy z całkowitym pominięciem innych, korzystniejszych strategii działania. Nie można też zapominać o tym, że niemieccy przemysłowcy bezwzględnie popychali swój rząd w stronę katastrofy monetarnej.\nNiemniej jednak naturalną reakcją większości Niemców, a także Austriaków i Węgrów – podobnie jak wszystkich innych ofiar inflacji – było założenie, że to nie ich pieniądze tracą wartość, tylko towary stają się coraz droższe w kategoriach bezwzględnych; że to nie ich waluta ulega deprecjacji, ale że – zwłaszcza na początku – kurs innych walut w nieuzasadniony sposób idzie w górę, windując ceny wszystkich artykułów pierwszej potrzeby. Przypominało to sposób myślenia ludzi, którzy uważają, iż Słońce, planety i gwiazdy obracają się wraz z Księżycem wokół Ziemi.\nWiele lat później, w długim wywiadzie udzielonym Pearl Buck, Erna von Pustau, której ojciec prowadził niewielki targ rybny w Hamburgu, podkreślała to samo: „Mówiło się: »dolar znowu idzie w górę«, chociaż w rzeczywistości dolar pozostawał na tym samym poziomie, to nasza marka spadała. Ale trudno nam było stwierdzić, że jej wartość maleje, bo liczbowo ciągle szła w górę – podobnie jak ceny – i to wydawało się znacznie bardziej oczywiste niż konstatacja, że nasze pieniądze tracą wartość… Wszystko to wyglądało na szaleństwo i doprowadzało ludzi do szaleństwa”.\nInnymi słowy, przyczyny spadku wartości marki, które umknęły też uwadze niemieckich polityków i bankierów, miały niewiele wspólnego z tym, jak ludzie – indywidualnie czy zbiorowo – reagowali na markę. Większość trzymała się marki, waluty, którą znali i w którą wierzyli, jeszcze długo po tym, jak kolejny raz okazało się, że jest za pięć dwunasta. Przeważająca część nie miała wyboru, ale wszyscy byli zachęceni lub zdezorientowani hasłem Banku Rzeszy „Mark gleich Mark” – czyli: w banknocie czy w złocie, marka to zawsze marka. Gdy ceny rosły, ludzie nie żądali stabilnej siły nabywczej swoich pieniędzy, tylko więcej marek na zakup potrzebnych rzeczy. Drukowano ich zatem coraz więcej i więcej. Inflacja, trwająca już cztery lata, gdy rewolucja obaliła stary reżim, stanowiła kolejne przytłaczające źródło niepewności, jako dodatek do wielu innych niewiadomych towarzyszących narodzinom Republiki Weimarskiej.\nChociaż niemiecka rewolucja listopadowa zaczęła się jako bunt żołnierzy przeciwko nieudolnym dowódcom i miała na celu usunięcie kasty oficerów, którzy spowodowali klęskę militarną kraju, u jej podłoża leżały też niewątpliwie czynniki gospodarcze. Poparcie dla rad żołnierzy, powstających w każdej jednostce pod koniec wojny, często wynikało z katastrofalnej sytuacji finansowej bardzo wielu żołnierzy oraz ich rodzin. Te frustracje umiejętnie wzmacniała grupa doświadczonych agitatorów antywojennych, przybyłych na front wiosną 1918 roku – przywódców strajków, które spustoszyły kraj po traktacie brzeskim z komunistyczną Rosją. Bezwzględne warunki tego porozumienia były tylko kolejnym z rażących politycznych błędów – takich jak nieograniczone działania wojenne łodzi podwodnych, które sprowokowały Stany Zjednoczone do wojny, czy umożliwienie powrotu Włodzimierza Lenina do Piotrogrodu – popełnionych przez niemiecki Sztab Generalny, w którym cesarz lubił uważać się za głównego dowódcę. Późnym latem 1918 roku w armii szerzył się defetyzm i niezadowolenie, a gdy wreszcie przyszła porażka, armia była podzielona na żołnierzy zawodowych i poborowych.\nNaczelne dowództwo natychmiast podjęło próbę odsunięcia od siebie odpowiedzialności za przegraną wojnę. Gdy cesarz uciekł do Holandii, co najmniej o tydzień za późno, by w jakiejkolwiek postaci utrzymać monarchię, a Ludendorff zbiegł do Szwecji, niewdzięczna konieczność podpisania zawieszenia broni spadła na szefa władz cywilnych. Miesiąc później, w grudniu 1918 roku, prezydent Friedrich Ebert pod Bramą Brandenburską witał w domu legiony słowami: „Pozdrawiam was, którzy niezwyciężeni wracacie z pola bitwy”.\nMit Dolchstoss, czyli noża w plecy wbitego armii przez tchórzliwych polityków i zdradzieckich intelektualistów dekujących się na tyłach, kultywowano potem do tego stopnia, że demokratyczna ewolucja została zatruta u samego źródła. Było to ciężkie brzemię dla nowego cywilnego rządu, bez przygotowania i z niesprawdzoną konstytucją rzuconego na głęboką wodę demokracji. Gabinet ten, przyjmujący na siebie odpowiedzialność za miażdżącą porażkę, nie dysponował odpowiednim zapleczem osobowym ani materialnym, nie był więc wystarczająco mocny, aby poradzić sobie z finansowym i fiskalnym dziedzictwem aroganckiego, militarystycznego establishmentu, który prowadził wojnę praktycznie z wyłączeniem polityków i ekonomistów.\nNową republikę obciążała też nienawiść korpusu oficerskiego, stale rozbudzającego prawicowe niezadowolenie i wrzenie w okresie, gdy rząd ledwo radził sobie ze wzmożoną agitacją lewicową po rewolucji w Rosji. Przewrót w Niemczech, podobnie jak w Austrii, przebiegał stosunkowo łagodnie. To prawda, iż kiedy komisja rozejmowa zakończyła swoje zadanie, w Berlinie szerzyła się rewolta i z godziny na godzinę coraz więcej lojalnych dotąd oddziałów przechodziło na stronę rewolucjonistów. Faktem jest też, że wszystkich dwudziestu dwóch lokalnych niemieckich monarchów obalono jeszcze przed formalną abdykacją cesarza; kiedy Ludwik III Bawarski wymykał się z pałacu Wittelsbachów we mgle, z czterema córkami u boku i pudełkiem cygar pod pachą – w jego patrymonium ogłoszono już republikę radziecką. Rewolucja nie miała jednak żadnych innych celów poza zburzeniem starego porządku. Nie było ani barykad, których można by bronić, ani linii ognia, które można by atakować.\nTen zamęt znalazł bezpośrednie odzwierciedlenie wśród szlachty i członków korpusu oficerskiego, boleśnie świadomych utraty swojego statusu na skutek odejścia najwyższego dowódcy. Oficerowie w przeszłości tworzyli niemal oddzielną klasę i wciąż pozostawali poza jurysdykcją sądów cywilnych, toteż zapamiętali rewolucję przede wszystkim jako wystąpienie ludowe – w czasie jego trwania żołnierze zostali odtrąceni i znieważeni przez tych, których chronili. Dowódcy widzieli, jak kraj pogrąża się w chaosie, rozpadają się instytucje publiczne, za które walczyli, dostrzegali dezorganizację, frustrację, głód i niedostatek. Co gorsza, bolszewicy, przenikający do kraju i próbujący obalić stary porządek, wydawali się przejmować władzę. Do starć sił lewicy z jednostkami wojska doszło w Akwizgranie, Kolonii, Essen i wielu innych miejscach. W Brunszwiku rada żołnierzy i robotników, witająca szwadron huzarów powracający z frontu, została rozniesiona za swoje starania.\nKrytyczny moment, decydujący o losach niemieckiej armii, nastąpił na kilka godzin przed podpisaniem zawieszenia broni. Spartakiści – niemieccy bolszewicy, którzy później stworzyli Komunistyczną Partię Niemiec – już gromadzili się na ulicach Berlina. Władze cywilne (w ich imieniu występował prezydent Ebert), bojąc się, że godziny demokracji są policzone, zawarły z niemieckim dowództwem naczelnym (reprezentowanym przez generała Wilhelma Grönera) układ o współpracy w stłumieniu bolszewizmu, przywróceniu porządku i utrzymaniu dyscypliny wojskowej. To ocaliło armię: republikański rząd – praktycznie rzecz biorąc reżim rewolucyjny – polecił radom żołnierzy, by bez zastrzeżeń poparły oficerów, i po trzech miesiącach Zgromadzenie Narodowe zebrało się w Weimarze pod osłoną wojska.\nAbsolutnie niezwykła była szybkość, z jaką armia niemiecka, która z powodu swoich wygórowanych ambicji i strategicznych porażek doprowadziła Niemcy do takiego upadku, właściwie odzyskała uprzywilejowaną pozycję. Chociaż ochotnicze organizacje paramilitarne – freikorpsy – wykorzystano do ochrony obrad w Weimarze i stłumienia powstań spartakistów w marcu 1919 roku, to już w maju właściwa armia była całkowicie zreorganizowana i miała 400 tys. przeszkolonych ludzi pod bronią.\nNiemcy poniosły jednak klęskę nie tylko na polu bitwy. Naród, który przed wszystkimi innymi nauczył się czynić cnotę z wojny i stawiać żołnierskie rzemiosło wyżej niż inne profesje, gdy nadszedł koniec, musiał szukać kozłów ofiarnych. Mit, według którego armia niemiecka była niepokonana w polu, utrzymywał się nie tylko dlatego, iż Niemcy chcieli w niego wierzyć, ale również z tego względu, że gdyby inne czynniki nie miały decydującego wpływu, klęska militarna wydawałaby się mało wiarygodna. Jeśli za „pożałowania godny wynik wojny”, jak to spokojnie ujął Hindenburg, winy nie ponosiło naczelne dowództwo, to logicznie rzecz biorąc, musiała ona leżeć gdzie indziej. Jednak gdy skończyła się wojna i zaczęły się wzajemne oskarżenia, wydawało się, że naczelne dowództwo, które w lecie 1918 roku nie dopuszczało cywilnego rządu do wiedzy o prawdziwych perspektywach wojny, autentycznie nie zdawało sobie sprawy z tego, iż załamanie machiny wojennej – tej złożonej syntezy uzbrojenia, ludzi i ducha bojowego – wynikało w równym stopniu z błędnej polityki gospodarczej, jak i z innych czynników.\nBardzo możliwe – nie ma powodu, by w to wątpić – że w 1914 roku liczono na krótką wojnę i szybkie zwycięstwo. Takie oczekiwania oraz perspektywa odszkodowań wojennych od ententy mogły uzasadniać tymczasowe odejście, nawet bardzo ekstrawaganckie, od znanych reguł zarządzania finansami. Korzyści z podboju mogły znacznie przewyższać straty wynikające z krótkotrwałego wprowadzenia autarkii: Niemcy wprost zapowiadały, że zamierzają przejąć francuskie kolonie. Niemniej jednak fakt, iż tę samą politykę monetarną prowadzono bez większych zmian nie tylko wtedy, gdy stało się jasne, że szybkie zwycięstwo jest niemożliwe (władze mogły o tym nie wiedzieć), ale też kiedy nastał pokój, i w kolejnych latach, zdawałby się przeczyć temu, iż niemiecka inflacja była skutkiem zastosowania doraźnych środków. Chociaż więc banknoty stanowiły prawny środek płatniczy od 1910 roku – tak, rzeczywiście była: w części wynikało to z posiadania samowolnej armii, która dążyła do wojny, oraz federalnego parlamentu, który, mimo ograniczonych uprawnień w stosunku do poszczególnych monarchii wchodzących w skład cesarstwa, musiał znaleźć pieniądze, żeby za nią zapłacić.\nPierwszy etap inflacji miał miejsce pod rządami niejakiego Karla Helffericha, ministra finansów w latach 1915–1917. Przed rokiem 1914 politykę kredytową Banku Rzeszy (Reichsbank) regulowało Prawo bankowe z 1875 roku, zgodnie z którym co najmniej jedna trzecia emitowanych banknotów musiała mieć pokrycie w złocie, a reszta w zdyskontowanych trzymiesięcznych wekslach, odpowiednio gwarantowanych. W sierpniu 1914 roku podjęto działania, by zapłacić za wojnę oraz chronić krajowe rezerwy złota. Ten drugi cel został osiągnięty dzięki prostemu zabiegowi zawieszenia wykupu w złocie banknotów emitowanych przez Bank Rzeszy. Sposobem na zrealizowanie pierwszego celu było założenie banków kredytowych, które miały zdobywać pieniądze, po prostu je drukując. Banki kredytowe miały udzielać pożyczek biznesowi, krajom związkowym, miastom i nowym korporacjom wojennym, a ponadto pożyczać środki na zakup obligacji wojennych. Banknoty drukowane przez banki kredytowe – o nominałach od 1 do 50 marek – miały być uznawane za prawny środek płatniczy; te, których nie przejął Bank Rzeszy, zostały natychmiast wprowadzone do obiegu. Jednak najbardziej złowieszcze okazało się przyzwolenie na to, by bank centralny Rzeszy pokrywał emisję banknotów trzymiesięcznymi wekslami skarbowymi, tak że można było redyskontować nieograniczone ilości, zabezpieczając je papierowym pieniądzem.\nTak właśnie, rozmyślnie i prosto, rząd planował sfinansować wojnę – nie przez podatki, tylko przez pożyczki – a drukowanie pieniędzy miało zaspokajać potrzeby rządu i rosnący popyt na kredyt w prywatnym biznesie. Wpływy z podatków miały nie odgrywać najmniejszej roli w pokrywaniu kosztów wojny przed 1916 rokiem. Wprowadzona przez ententę blokada państw centralnych sprawiła, że Niemcy, które wcześniej, w ciągu ponad pół wieku, stały się krajem głównie handlowym, nie mogły zrobić nic innego, jak tylko znowu oprzeć się jedynie na własnych zasobach, prowadząc najbardziej niszczycielską wojnę w historii. Te rezerwy musiały się nieuchronnie skończyć. Pytanie brzmiało: kiedy zostanie wystawiony rachunek i kto za niego zapłaci.\nWszystkie wydatki wojenne Niemiec wyniosły 164 mld marek, ale ponieważ w czasie wojny siła nabywcza tej waluty stale malała, odpowiadało to jedynie około 110 mld przedwojennych marek (czyli około 5,5 mld funtów): zasada „Mark gleich Mark” stała się fikcją. Obligacje wojenne były najważniejszym źródłem tych pieniędzy, ich osiem emisji zapewniło trzy piąte całej sumy. Resztę pokryły banki kredytowe, chętnie przyjmujące skarbowe weksle (weksle o wartości niemal 30 mld marek poza kończeniu wojny były nadal trzymane poza Bankiem Rzeszy), a także podatki.\nTo ostatnie źródło zdawało się jednak nie pasować do całej koncepcji. W marcu 1915 roku Helfferich ogłosił w Reichstagu, że wojna będzie finansowana wyłącznie z pożyczek – tak że niewielka kwota wpływów podatkowych pozyskanych na ten cel, najpierw z podatku od dochodów wojennych i podatku obrotowego, a później z podatku węglowego i transportowego, wynosiła mniej niż 8 mld marek rocznie nawet w 1917 roku. Suma ta nie pokrywała ani ponadplanowych wydatków spowodowanych przez inflację, ani nawet obciążeń z tytułu odsetek za dług wojenny: zatem koszt wojny przekraczał wpływy, a ilość pieniędzy w obiegu była w 1917 roku pięć razy większa niż w 1913. Gdy z dnia na dzień zmniejszała się dostępność artykułów pierwszej potrzeby, pieniędzy na ich zakup było odpowiednio coraz więcej. Kiedy zaczęły rozkwitać spekulacje wojenne – podatek od zysków z wojny był jedynie politycznym gestem, i do tego nieskutecznym, a nie poważną innowacją fiskalną – wpływ banków na całą gospodarkę proporcjonalnie się zmniejszył. Nawet gdyby Niemcy nie przegrały wojny, to po 1918 roku czekałoby je trudne zadanie naprawy swoich finansów.\nDr Hjalmar Schacht, który później jako prezes Banku Rzeszy ratował z opresji Republikę Weimarską, a jeszcze później tworzył potęgę finansową hitlerowskich Niemiec, w ten sposób opisywał błędy Helffericha:\nNiemcy starały się pokryć kolosalne koszty wojny, nawołując ludzi do poświęcenia. „Oddałem złoto na żelazo” – brzmiał slogan zachęcający do przekazywania złotych ozdób i biżuterii. „Inwestuj w obligacje wojenne” – głosił apel do patriotycznego poczucia obowiązku wszystkich klas społecznych. Kolejne emisje obligacji wojennych stopniowo przemieniały większą część prywatnych niemieckich fortun w papierowe roszczenia wobec państwa. Nasi wrogowie, zwłaszcza Wielka Brytania, poszli inną drogą. Koszty wojny pokrywali wpływami z podatków nakładanych głównie na te branże i grupy, dla których wojna oznaczała dobrą koniunkturę. Brytyjska polityka podatkowa okazała się społecznie bardziej sprawiedliwa niż niemiecka polityka obligacji wojennych, które straciły wartość po wojnie.\nGdy kosztowna machina wojenna z mozołem posuwała się do przodu, prowadzona polityka i okoliczności osłabiły finansowy instynkt narodu niemieckiego, zwłaszcza tych klas, które miały najwięcej do stracenia. Wszystkie niemieckie giełdy papierów wartościowych zamknięto na czas wojny, zatem nieznany pozostawał wpływ polityki Banku Rzeszy na rynek akcji. Co więcej, nie publikowano kursów wymiany walut i tylko ci, którzy mieli kontakt z neutralnymi rynkami, takimi jak Amsterdam i Zurych, mogli odgadnąć, co się dzieje. Nigdy nie było wiadomo, w jakim stopniu gwałtowny wzrost cen krajowych wynika z działań gospodarczych i niedoborów wojennych, w jakim zaś z inflacji – a znaczenie tych oficjalnych cen jeszcze trudniej było rozszyfrować ze względu na dużo wyższe stawki obowiązujące na czarnym rynku. Dopiero gdy wojna się skończyła i cenzura została zniesiona – choć blokada aliantów nadal trwała – dla wszystkich stało się jasne, że Niemcy spotkała katastrofa gospodarcza niemal tak druzgocąca jak klęska militarna.\nZ nastaniem pokoju Niemcy w końcu przejrzeli na oczy, ale nie znaczy to wcale, że trudności i niesprawiedliwości wywołane inflacją wojenną przeszły niezauważone. Paskarstwo stanowiło tylko jedno ze źródeł rosnącego niezadowolenia społecznego. Wiele szkód spowodowało też rozregulowanie starego modelu różnic w płacach. W sierpniu 1921 roku, z perspektywy prawie dwóch lat od końca wojny, gazeta „Vossische Zeitung” pisała:\nNasza porażka militarna wynikała z faktu, że na każdy tysiąc żołnierzy w okopach dwukrotnie więcej dezerterów i dekowników pozostawało w domach. Dezerterów motywowały bardziej kwestie ekonomiczne niż militarne. Wzrost cen był głównym powodem nędzy rodzin żołnierzy. […] Jako pierwsi ucierpieli ci, którzy nie mieli udziału w powszechnym wzroście dochodów papierowych, żołnierze, którzy nie skorzystali na podniesieniu wynagrodzeń, zwiększeniu zysków handlowych i rozwoju przemysłu wojennego,\n[…] oni zdawali sobie sprawę z tego, że sytuacja ich oraz ich rodzin będzie po wojnie beznadziejna. Stąd ta apatyczna, posępna postawa żołnierzy na przepustkach w ostatnich latach wojny.\nInnymi słowy, nawet w czasach wojny inflacja odbijała się niekorzystnie na morale narodu. „Muszą istnieć ludzie, którzy mają pożytek z wojny”2, stwierdził jeden z młodych żołnierzy w powieści Remarque’a Na zachodzie bez zmian, a na ostatnich jej stronach padły gorzkie słowa: „Właściciele fabryk w Niemczech stali się bogaczami – nam dyzenteria rznie kiszki”3. Gazeta dopatrywała się winy za ten stan rzeczy tam, gdzie rzeczywiście przynajmniej częściowo należało jej szukać:\nTeraz trzeba przyznać, że co do zasady przyczyną deprecjacji i utraty siły nabywczej marki nie był ani bilans handlowy w czasie wojny, ani ocena naszej sytuacji militarnej za granicą, lecz wykorzystanie naszej waluty do tego, aby zapewnić wpływy skarbowi państwa, co oznaczało fikcyjny wzrost dochodu krajowego. Emitując miliardy w postaci opłat nadzwyczajnych, obligacji wojennych, weksli skarbowych, i tak dalej, bez ściągania z obiegu odpowiednich kwot w formie podatków, państwo nieustannie tworzyło nowy dochód papierowy, podczas gdy realne bogactwo narodowe stopniowo wyczerpywała wojna.\nJuż sama wojna była dostatecznie ciężkim ciosem dla niemieckiej gospodarki. Postanowienia traktatu rozejmowego, a potem pokojowego, wstrząsnęły jej podstawami. 11 listopada 1918 roku w Compiègne oczekiwano takich warunków jak oddanie niemieckiej floty, wycofanie się z Alzacji i Lotaryngii oraz natychmiastowe wyjście wojsk niemieckich z Belgii i Francji. Trudniej było przełknąć przekazanie niemieckich kolonii w Afryce oraz okupację Nadrenii przez aliantów. Jednak postanowienie, że blokada państw centralnych będzie trwała, dopóki nie zostaną uzgodnione i podpisane warunki pokojowe, uderzyło w niemieckie społeczeństwo najbardziej. Szacowano, że poziom życia w Niemczech spadł o około połowę w stosunku do tego sprzed wojny. Znamienne, iż pierwsza demonstracja rewolucyjna w Monachium, gdzie 7 listopada 100 tys. osób wyszło na ulice, została wywołana przez wzrost ceny litra piwa o 6 fenigów. Nie tylko żołnierze poborowi stracili cierpliwość.\nGdy w październiku 1918 roku generał Erich Ludendorff nagle ogłosił, że trzeba zawrzeć rozejm na praktycznie każdych warunkach, dyktatura militarna w Niemczech upadła, a koalicja Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD), Postępowej Partii Ludowej i Niemieckiej Partii Centrum, która ściśle współpracowała w Reichstagu przez większą część poprzednich dwóch lat, niespodziewanie znalazła się u władzy i musiała wziąć na siebie odpowiedzialność za ratowanie sytuacji. Tamtej jesieni, mijającej w atmosferze anarchii, rząd w sposób nieunikniony stał się obiektem niemal natychmiastowych ataków ze wszystkich stron. Swoją nową rolę – rządu rewolucji (choć nie był szczególnie rewolucyjny) – przyjął z niepokojem. Proklamacja republiki stanowiła w pewnym stopniu działanie obronne przed bolszewicką falą. Na lewicy niezależni socjaliści zostali zrażeni powtarzającą się gotowością SPD do głosowania za kredytami wojennymi, natomiast spartakiści chcieli przejść z jednej skrajności w drugą i występowali przeciwko rządom parlamentarnym. Na prawicy nie darzono republiki miłością, a w każdym razie fakt, że Mathias Erzberger, przywódca Partii Centrum, podpisał traktat rozejmowy, stawiał go na całkowicie straconej pozycji.\nW styczniu 1919 roku odbyły się pierwsze od 1912 roku wybory do Reichstagu. Głosowanie, w którym wzięło udział ponad 30 mln wyborców (przeszło 80 procent uprawnionych), przyniosło koalicję, która miała skonfrontować się z warunkami pokojowymi przedstawionymi w czerwcu przez aliantów. Najważniejszy element koalicji stanowiła nowa Niemiecka Partia Demokratyczna (DDP), i to właśnie demokraci byli głównymi autorami ukończonej w sierpniu konstytucji weimarskiej. Sir John Wheeler-Bennett4 pisał w 1919 roku, że narodowi niemieckiemu brakuje już zdolności fizycznych i moralnych, aby dalej stawiać opór.\nNie mieli siły, by przełożyć swoją nienawiść na aktywny opór. Zamiast tego pielęgnowali ją w sercu, ogrzewając się ogniem swoich uraz.\nPodsycały ten ogień warunki traktatu wersalskiego. Alianci wysunęli je właściwie bez żadnych uprzednich konsultacji, lecz niemiecki rząd i tak musiał je przyjąć pod groźbą dalszych ciężkich sankcji. Dotąd Niemcy łudziły się, że pokój będzie oparty na słynnych czternastu punktach prezydenta Wilsona i że zasada narodowego samookreślenia nada kształt przyszłej Europie. Uważano, iż samo zniesienie starego reżimu sprawi, że nieprzyjaciele zaproponują znośne warunki; jednak w tych kalkulacjach nie brano pod uwagę determinacji Francuzów – wynikającej z lęku, pragnienia zemsty lub dążenia do karzącej sprawiedliwości – by zapobiec jakiemukolwiek odrodzeniu się Niemiec.\nTraktat wersalski odebrał Niemcom nie tylko kolonie, ale też jedną siódmą przedwojennego terytorium – na północy, południu, wschodzie i zachodzie – oraz jedną dziesiątą ludności. Na jego mocy Alzacja i Lotaryngia wróciły do Francji, która miała okupować Nadrenię i przez piętnaście lat wykorzystywać węgiel z Zagłębia Saary; potem o przyszłości tego terytorium – a także Górnego Śląska – miał zadecydować plebiscyt.\nKonsekwencje tych strat dla gospodarki niemieckiej były oczywiście ogromne – podobnie jak skutki wymogu, by zmniejszyć armię do jednej czwartej jej wielkości, ponieważ oznaczało to, że ponad ćwierć miliona więcej zdemobilizowanych żołnierzy trafi na rynek pracy. Należało znaleźć dla nich zatrudnienie bez względu na koszty, a przynajmniej tak kalkulowano. Zapowiedzią nieszczęścia były klauzule, które obarczały Niemcy odpowiedzialnością za wojnę i zawierały żądania kolosalnych reparacji – w pieniądzach i w naturze – na pokrycie kosztów poniesionych przez aliantów. Dało się to znowu zauważyć w 1945 roku – poczucie winy za wojnę nie istniało wcześniej w niemieckiej świadomości. Gdy w maju 1919 roku opublikowano w Berlinie warunki pokojowe, nastąpiła reakcja. Upadł rząd, a nowy w końcu ugiął się i przystał na ultimatum aliantów. Chociaż pierwszy parlament weimarski działał jeszcze z trudem przez kolejny rok, wyglądało to tak, jakby ogromne osuwisko zablokowało drogę do ożywienia gospodarczego.\nW ten sposób w ciągu kilku miesięcy od zawieszenia broni zaistniały wszystkie elementy konieczne do najbardziej druzgocącego załamania monetarnego, jakie kiedykolwiek zdarzyło się w uprzemysłowionym kraju. Ze znacznie zredukowanymi zasobami przemysłowymi i zmniejszoną siłą roboczą5, beznadziejnie obciążone nieznośnym brzemieniem reparacji wojennych, rozciągniętych na bliżej nieokreśloną przyszłość, Niemcy próbowały stanąć na tym grząskim gruncie, który same sobie przygotowały – na finansowych i fiskalnych regulacjach Helffericha.\nTymczasem wartość marki stała się barometrem zarówno międzynarodowego zaufania do Niemiec, jak i narodowej rozpaczy mieszkańców tego kraju. Przed wojną stosunek wartości marki do funta szterlinga wynosił 20 do 1. Po wojnie, w grudniu 1918 roku, za jednego funta można było dostać 43 marki. Przed przyjęciem warunków traktatu wersalskiego w czerwcu 1919 roku funt kosztował 60 marek – ale w grudniu 1919 roku był wart już 185 marek. Średnia deprecjacja z czasów wojny na poziomie około 20 procent rocznie zaczęła sprawiać wrażenie trwałego zjawiska.\nTraktat wersalski osłabił Niemcy i zmniejszył ich terytorium, sprawił jednak, że stały się jednolitym państwem. Równoległe traktaty pokojowe z Saint Germain i Trianon nie tylko rozmontowały całe imperium Habsburgów, ale zredukowały Austrię i Węgry do ułamka tego, czym były wcześniej, idąc znacznie dalej, niż wymagała tego zasada narodowego samookreślenia państw będących sukcesorami imperium. Oba państwa utraciły ogromne obszary i miliony obywateli – niemiecka Austria głównie na rzecz nowej Czechosłowacji, a Węgry przede wszystkim na korzyść Rumunii. Wiedeń, niegdyś stolica cesarstwa, stał się nagle ogromnym miastem bez odpowiedniego zaplecza, które mogłoby je utrzymywać – a tej pozostałości imperium nie wolno było uczynić jedynego kroku mającego gospodarczy sens, czyli połączyć się z Niemcami. Rewolucja pozbawiła cesarza Karola tronu w Wiedniu i dała władzę republikańskiemu rządowi. W Budapeszcie natomiast po rewolucji bolszewickiej Beli Kuna nastąpiła kontrrewolucja i – na początku 1920 roku – regencja Horthyego.\nLos Austriaków, a zwłaszcza Wiedeńczyków, okazał się po wojnie zaiste żałosny. Węgry, gdyby tylko chłopi chętniej dzielili się plonami z głodującymi mieszczanami, byłyby samowystarczalne pod względem artykułów pierwszej potrzeby. Inaczej wyglądało to w szczątkowej Austrii, gdzie chłód i głód rozpanoszyły się na dobre w czasie pierwszej powojennej zimy, a powracający żołnierze, pokonani, wściekli i wyczerpani, byli jeszcze bardziej niż w Niemczech podatni na wpływy podżegaczy. Często Wiedeń wraz z najbliższym otoczeniem wegetował tylko dzięki temu, czego Niemcy miały w nadmiarze, a nie było tego wiele. W efekcie korona austriacka w pierwszych latach po wojnie traciła na wartości znacznie szybciej niż marka i miała jeszcze mniejsze szanse na uzdrowienie.\nZ politycznego punktu widzenia Austria znajdowała się w rozpaczliwym stanie i na próżno liczyła na to, że nowy rząd będzie umiał przywrócić porządek i dobrobyt. G.M. Young przyjechał do Wiednia w 1920 roku i po 18 miesiącach tak pisał do brytyjskiego ministerstwa finansów (ten fragment sprawił, że lord Curzon, minister spraw zagranicznych, do którego ten tekst trafił, poprosił o nadsyłanie kolejnych raportów):\nZe stolicy wielkiego – stanowiącego dotąd dziedzictwo wielkiej dynastii – cesarstwa traktat z Saint Germain uczynił republikę. Przynajmniej formalnie obarczył odpowiedzialnością za koszty wielkiej wojny tę dziwną społeczną mieszaninę bankierów i chłopów. W tym świecie pozorów nie zawsze jest łatwo, nawet obcokrajowcowi, skupić się na realiach nowej sytuacji. Wielu miejscowym urzędnikom i politykom dotąd się to nie udaje. […] Niemal wszystkie budynki ministerialne monarchii nadal funkcjonują, są oświetlane, ogrzewane, sprzątane itd. dla urzędników republiki zamieszkiwanej przez zaledwie 6 mln obywateli. Rzymianin, który urodził się za Teodozjusza, a umarł za Romulusa Augustulusa, miał siedemdziesiąt lat, by przeżyć takie zmiany, jakie w Austrii dokonały się w ciągu zaledwie trzech.\nKonstytucja tego kraju ustanawia swego rodzaju superdemokrację, tak wymyśloną, by każdy miał jak najmniej władzy. Landy przeciwstawiają się federacji; rząd federacyjny nie śmie korzystać z ekonomicznej broni, jaką daje mu ich bankructwo. Prezydent jest figurą czysto ceremonialną – otwiera wystawy kwiatów i uznaje nieślubne dzieci. Nie mianuje ministrów (nawet formalnie) i nie może rozwiązać parlamentu. Rząd także nie może tego zrobić. Z prawnego punktu widzenia parlament ma największą władzę – w głosowaniu ustanawia rząd i sam decyduje o swoim rozwiązaniu. W istocie wszystkie sprawy są załatwiane przez stały komitet, o którym opinia publiczna niewiele słyszy, lub, jeszcze lepiej, w klubach i na zebraniach partyjnych – o których słyszy w każdym razie bardzo niewiele prawdy. […] Partie polityczne łączą w sobie najbardziej niepożądane elementy angielskich towarzystw uczelnianych z tym, co najgorsze w Brytyjskim Towarzystwie Medycznym; mógłbym też dodać, że sposób myślenia pangermanistów stale przywodzi mi na myśl mentalność akuszerki.\nPrawda jest taka, że Austria była całkowicie nieprzygotowana na przyjęcie zaawansowanego systemu parlamentarnego, jaki przyniosła jej rewolucja.\nTak wyglądało instytucjonalne tło ogromnej masy ludzkiego nieszczęścia. W momencie wybuchu wojny korona austriacka była niemal równa marce. Pod koniec wojny inflacja zróżnicowała te dwie waluty, na zdecydowaną niekorzyść korony. W obu przypadkach ceny oficjalne rzadko odzwierciedlały te obowiązujące na czarnym rynku, który dla wielu ludzi w Wiedniu, gdzie panował poważny niedobór żywności, stanowił jedyne źródło zaopatrzenia. Tak więc w 1914 roku w Wiedniu kilogram najlepszej mąki pszennej kosztował 44 halerze (równowartość około 6 starych pensów), natomiast w grudniu 1918 roku, gdy nie można było jej nigdzie dostać, za bliżej nieokreśloną substancję mającą służyć za mąkę płacono w nielegalnym obrocie 22 korony za kilogram – czyli dokładnie 50 razy więcej.\nW 1914 roku funt szterling miał wartość około 25 koron. W maju 1922 roku można było za niego jednak kupić tylko 1,2 tys. marek, ale aż 35 tys. koron.\nWpływ tych warunków na austriacką burżuazję sugestywnie przedstawił wczesny film z Gretą Garbo Zatracona ulica, nakręcony przez Georga Pabsta w Wiedniu w 1925 roku. Być może grana przez Garbo postać, która ma uosabiać nieskalaną czystość pośród nędzy, chciwości i zepsucia, a znajduje w końcu prawdę i szczęście w ramionach amerykańskiego ochotnika, nie jest już dzisiaj tak przekonująca. Poczynając jednak od obrazu odpychającego rzeźnika, znieważającego i upokarzającego ludzi stojących w kolejce w jego sklepie, odmawiającego mięsa kobietom, które uznaje za nieatrakcyjne lub niedostępne, a kończąc na scenach przedstawiających niepohamowane, zachłanne rozpasanie spekulantów i paskarzy prowadzących nocne życie oraz atak głodnego i wściekłego tłumu na kawiarnię pełną hulaków – film ten stanowił wierne odbicie tamtych czasów.\nBardziej wymowny współczesny opis plagi inflacji w powojennym Wiedniu nakreślony został w pamiętniku Anny Eisenmenger, przepełnionym wyjaśnieniami skierowanymi do angielskiego czytelnika. Gdy cesarscy eksżołnierze, uzbrojeni i w rewolucyjnym nastroju, rozchodzili się do domów i gdy niedobory żywności z czasów wojny zastąpił głód, ta pochodząca z klasy średniej wdowa coraz częściej musiała się uciekać do nielegalnych praktyk, żeby zapewnić byt swojej rodzinie – synowi, który stracił wzrok na wojnie, córce cierpiącej na gruźlicę, zięciowi z amputowanymi nogami, głodnemu wnukowi i jeszcze jednemu synowi – komuniście. Za ogromne kwoty zaczęła kupować od Schleichhändler – szmuglerów – najbardziej podstawową żywność, której pomimo kartek państwo nie potrafiło już zapewnić. Chociaż „chomikowanie” – gromadzenie zapasów – było zakazane pod groźbą kary, stało się niczym więcej jak wymogiem zdrowego rozsądku. Pani Eisenmenger, boleśnie świadoma obniżającego się poziomu życia i statusu społecznego swojej rodziny, i tak mogła mówić o szczęściu, gdyż miała inwestycje, które w 1914 roku przynosiły jej niemal 5 tys. koron rocznie – co równało się około 200 funtom.\nPani Eisenmenger zanotowała, że w październiku 1918 roku, gdy postanowiła sprzedać 20 tys. koron, aby gotówkę przeznaczyć na bieżące wydatki, kierownik banku gorąco jej doradzał, by zamieniła wszystkie pieniądze na franki szwajcarskie. Jednak prywatne transakcje w obcych walutach były nielegalne i Eisenmenger uznała, że wystarczy, iż łamie prawo, robiąc zapasy opału i żywności.\nMuszę sama siebie przekonywać [pisała], że tak naprawdę znajduję się w znacznie lepszej sytuacji niż setki tysięcy innych kobiet. Przynajmniej jestem wolna od trosk materialnych i mogę pomóc swoim dzieciom, gdyż mam mnóstwo pieniędzy bezpiecznie zainwestowanych w państwowe obligacje. Dzięki Bogu!\nMiała też znaczną ilość cygar swego męża, które można było w miarę potrzeby wymieniać na mięso lub inną żywność – stanowiły one ważny środek płatniczy, pozwalający przetrwać nawet w czasie pierwszych miesięcy powojennej blokady.\nTeraz jednak kraj był pozbawiony czeskiego węgla oraz węgierskiej żywności i nie minął miesiąc od końca wojny, gdy austriacka waluta zaczęła tracić na wartości znacznie szybciej niż dotychczas. W grudniu 1918 roku, kiedy zmuszono wszystkie przedsiębiorstwa do zatrudnienia określonej liczby zdemobilizowanych żołnierzy, bez względu na to, czy potrzebowały dodatkowych pracowników, czy nie, bankructwa stały się powszechne. Tamtego miesiąca pozbawiony nóg syn pani Eisenmenger otrzymał 35 tys. koron „kaucji”, które postanowił zachować do chwili, gdy wartość korony znowu wzrośnie – tymczasem kupił jednak za te pieniądze obligacje wojenne. Również w grudniu, w ramach walki z inflacją, wszystkie papierowe pieniądze miały zostać oznaczone napisem „Deutschösterreich” („Austria niemiecka”). Pani Eisenmenger, która poszła do banku opieczętować to wszystko, co jej zostało z 20 tys. koron, zanotowała pierwsze głosy mówiące o tym, że czeka ją ruina:\nW wielkim holu bankowym ludzie robili przeróżne interesy. […] Wokół toczyły się ożywione dyskusje dotyczące pieczętowania banknotów, emisji nowych pieniędzy, zakupu zagranicznych walut, itd. Wszędzie można było znaleźć kogoś, kto wiedział dokładnie, co należy teraz zrobić! Poszłam zobaczyć się z przedstawicielem banku, który zawsze mi doradzał. „No i co, nie miałem racji?” – spytał. „Gdyby kupiła Pani franki szwajcarskie, jak proponowałem, nie straciłaby Pani trzech czwartych swoich pieniędzy”. „Jak to »straciła«!” – krzyknęłam przerażona. „Nie uważa Pan, że korona odzyska wartość?” „Odzyska wartość!” – Zaśmiał się.[…] „Niech Pani przetestuje obietnicę zapisaną na tym 20-koronowym banknocie i spróbuje dostać za niego 20 srebrnych koron”. „No tak, ale to obligacje rządowe – przecież nie ma chyba bezpieczniejszych papierów?” „Moja droga Pani, gdzie jest państwo, które zagwarantowało Pani te obligacje? To państwo już nie istnieje”.\nGdy pani Eisenmenger odkryła, że obligacje wojenne jej syna stały się już niezbywalne, postanowiła zamienić swoje państwowe obligacje na akcje przemysłowe. Jej wnuk zapadł na szkorbut. Dwa dni po Bożym Narodzeniu pierwszy pociąg z żywnością przyjechał do Wiednia ze Szwajcarii. Ceny tej nowej żywności, rygorystycznie racjonowanej, okazały się cztery razy wyższe od poprzednich cen oficjalnych, a inną trudno było dostać za pieniądze – właściwie jedynym sposobem pozostawała wymiana barterowa.\nPanika sprawia, że lekceważy się wszystkie przepisy prawa [brzmiał wpis do pamiętnika z 1 stycznia 1919 roku]. Nawet najbardziej szacowni obywatele austriaccy łamią teraz prawo, chyba że ktoś jest gotowy umrzeć z głodu, aby go przestrzegać. […] Fakt, że przyszłość jest tak niepewna, doprowadził do stagnacji w przemyśle i w robotach publicznych oraz wzrostu liczby bezrobotnych na utrzymaniu państwa, […] a mimo to nie da się zatrudnić żadnej pomocy domowej ani robotników. [… ]\nSocjalistyczny rząd codziennie wpaja pogłębioną świadomość klasową pracownikom fizycznym, a w głowach oszołomionych przez hasła prowadzi to do bardzo nieadekwatnej oceny wartości pracy fizycznej. Tylko w ten sposób mogło dojść do tego, że płace robotników są teraz znacznie wyższe od pensji pracowników umysłowych. Nawet nasz skądinąd uczciwy stary dozorca żąda tak wygórowanych sum za wykonanie drobnych prac, że wolę wziąć na siebie te cięższe i bardziej nieprzyjemne obowiązki domowe […]\nPrzyglądam się nieufnie banknotom 1000-koronowym, które mi jeszcze zostały i leżą w szufladzie biurka obok paczki niewykupionych kartek na żywność. Czy przypadkiem nie podzielą ich losu, jeżeli państwo nie dotrzyma obietnicy zapisanej na każdym banknocie? Nadal przyjmuje swoje pieniądze za to skąpe zaopatrzenie, które nam oferuje. Prywatni handlarze już odmawiają sprzedawania swoich cennych towarów za papierowe korony i żądają w zamian czegoś, co ma realną wartość… żona mojego znajomego lekarza niedawno wymieniła swoje piękne pianino na worek mąki pszennej. Ja też dałam złoty zegarek mego męża za cztery worki ziemniaków, które w każdym razie pozwolą nam przetrwać zimę. […] Znajomy gospodarz ukrył te worki pod słomą, a na niej umieścił kilka jabłek. Jabłka oczywiście ukradziono, ale ziemniaki dotarły do mnie bezpiecznie.\n[…] Musiałam dać dozorcy pół worka ziemniaków jako


Apple: Niektóre Macbooki mogą się zapalić. FAA: Nie wniesiecie ich na pokład\nStrona główna›Apple: Niektóre Macbooki mogą się zapalić. FAA: Nie wniesiecie ich na pokład\nFederalna Administracja Lotnictwa zakazała wnoszenia niektórych laptopów MacBook Pro, po tym jak Apple stwierdziło, że niektóre z nich mają baterię stwarzającą ryzyko pożaru.\nFederalna Administracja Lotnictwa (FAA) oświadczyła, że poinformowała główne amerykańskie linie lotnicze o potencjalnym zagrożeniu dotyczącym MacBooków Apple’a. Przypomniała im też o konieczności postępowania zgodnie z instrukcjami bezpieczeństwa z 2016 roku, dotyczącymi tego rodzaju urządzeń. Oznacza to, że laptopy Apple z potencjalnie niebezpiecznym akumulatorem, nie powinny być zabierane przez pasażerów ani jako ładunek, ani jako bagaż podręczny.\nUnia Europejska także reaguje\nEuropejska Agencja Bezpieczeństwa Lotniczego już na początku miesiąca wydała oświadczenie, w którym przypominała o obowiązującym w regionie prawie, w związku z którym, urządzenia z wycofanymi z użycia akumulatorami litowo-jonowymi (takimi jak feralne urządzenia Apple’a) muszą być wyłączone i nieużywane podczas lotu.\nProblematyczne modele laptopów Apple’a to 15-calowe wersje MacBook Pro, które zostały sprzedane w okresie od września 2015 r. do lutego 2017 r. Apple wydało oświadczenie na ten temat w czerwcu tego roku, informując o ustaleniu potencjalnego niebezpieczeństwa ze strony baterii w tej serii MacBooka Pro.\nApple naprawia wadliwe MacBooki Pro\nEkskluzywne podstawki chłodzące pod MacBooki\nOdświeżone MacBooki Air będą bardzo szybkie dzięki kontrolerom NAND\nSkładane smartfony to nowa moda. Apple może mieć sposób na ich największą wadę


Zaświadczenie na sprowadzenie zwłok lub prochów (szczątków) do Polski wydawane jest przez konsula na podstawie pozwolenia starosty lub prezydenta miasta. Z wnioskiem o wydanie takiego pozwolenia może zwrócić się do starosty lub prezydenta miasta rodzina zmarłego lub upoważniony do tego zakład pogrzebowy. Po wydaniu pozwolenia, należy przekazać je do Konsulatu Generalnego RP w Ostrawie faxem ( fax: 00420 596 118 073), mailem (ostrawa.kg.sekretariat@msz.gov.pl) lub osobiście.\nW celu sprowadzenia do Polski zwłok niezbędne jest skorzystanie z usług firmy specjalizującej się w międzynarodowym transporcie zwłok. Międzynarodowa firma pogrzebowa pomoże również w transporcie prochów. Co do zasady, urna z prochami może być przewieziona dowolnym środkiem transportu, w warunkach zapewniających poszanowanie szczątków, np. samochodem prywatnym oraz w formie bagażu podręcznego - szczegółowe zapisy regulują regulaminy linii lotniczych.\nZ uwagi na charakter sprawy oraz istniejące terminy ustawowe, zapisy prowadzone są indywidualnie, z pominięciem platformy e-Konsulat. W celu umówienia wizyty prosimy o kontakt mailowy lub telefoniczny (ostrawa.kg.sekretariat@msz.gov.pl, tel.: 00420 596 118 074 ).\nakt zgonu (może być w jęz. czeskim)\nzaświadczenie zakładu pogrzebowego zajmującego się transportem, że zwłoki zostały włożone do metalowej trumny, zawierającej na dnie warstwę substancji chłonnej o grubości co najmniej 5 cm, a trumna metalowa została dokładnie zalutowana i włożona do drewnianej skrzynki w taki sposób, aby nie mogła się w niej poruszać.\nzaświadczenie o kremacji zwłok (może być w jęz. czeskim)


Jak robić lepsze fotografie, dobór obiektywu. + Opinie Forum 2021\nWraz z niezwykle intensywnym rozwojem technologii wzrosła popularność fotografii. Sprzęt niegdyś dostępny tylko dla wtajemniczonych, którego obsługa nieraz wymagała specjalistycznej wiedzy dziś ze względu na prostotę obsługi i bardziej przystępne ceny cieszy się olbrzymią popularnością. Sam proces wykonywania fotografii został uproszczony do granic możliwości i niemal zupełnie zautomatyzowany. Proste pstryk i mamy zdjęcie.\nParadoksalnie to nieustanne dążenie do uproszczeń spowodowało jednocześnie coraz większe zainteresowanie lustrzankami cyfrowymi. Ich obsługa w stosunku do prostych aparatów cyfrowych jest może bardziej wymagająca jednakże ze względu na to, że oferują one niemal nieograniczone możliwości twórcze są coraz chętniej wybierane nie tylko w celach komercyjnych ale wśród wszystkich tych dla których fotografia artystyczna znaczy coś więcej.\nZ zakupem lustrzanki cyfrowej wiąże się przede wszystkim dobór odpowiednich obiektywów. Nawet najlepszym aparatem fotograficznym bardzo trudno będzie uzyskać dobrą jakość zdjęć bez przyzwoitego obiektywu. Zanim zaczniemy się rozglądać za konkretnym modelem obiektywu warto odpowiedzieć sobie na kilka pytań. Czego oczekujemy, co i jak lubimy fotografować, co będzie głównym tematem naszych zdjęć.\nJeśli nie bardzo wiemy, nie mamy sprecyzowanych upodobań naszą uwagę powinniśmy skierować na obiektywy najbardziej popularne z dostępnych na rynku, często oferowane w zestawie razem z aparatem. Są to obiektywy zmiennoogniskowe o standardowym zakresie ogniskowych. Ogniskowa decyduje o kącie widzenia obiektywu. Standardowe zoomy nadawać się mogą do fotografowania w dobrych warunkach oświetleniowych lub przy mocnej asekuracji lampą błyskową. Sprawdzają się w można powiedzieć standardowych warunkach i dają standardowe wyniki.\nPamiętajmy, że jeśli coś jest do wszystkiego to w dużej mierze do niczego. Im większy zakres ogniskowych tym gorsza jakość i ostrość zdjęć. Obiektywy takie nie mają racji bytu w trudniejszych warunkach oświetleniowych takich jak np. fotografia ślubna w kościele czy na weselu. W fotografowaniu koncertów muzycznych ustrzelenie dobrego zdjęcia takim obiektywem kitowym będzie również utrudnione a efekt taki sobie. Wynika to z kilku faktów – ograniczonych ogniskowych – ani dobrego szerokiego kąta, ani najczęściej możliwości odpowiedniego zbliżenia choć z tym akurat nie jest tak źle. Prędkość mechanizmu odpowiedzialnego za automatyczne ustawianie ostrości czyli autofocusa jest słaba. Niedociągnięcia można mnożyć a mimo to jako obiektyw na start w celu zaznajomienia się z aparatem jest wyborem optymalnym. Na sam początek taki obiektyw w zupełności wystarczy.\nPo pewnym czasie przeglądając nasze zdjęcia sami będziemy wiedzieć czego nam najbardziej brakuje i jaka tematyka fotografii jest nam najbliższa. Jeśli lubimy krajobrazy, pejzaże lub fotografujemy wnętrza budynków naszą uwagę powinniśmy skierować na obiektywy szerokokątne których ogniskowe zaczynają się poniżej 24mm.\nJeśli tematem naszych zdjęć są przede wszystkim ludzie i będą to zdjęcia portretowe, obiektywy w zakresie ogniskowych 50-135mm sprawdzą się najlepiej. Portretowanie osób szerokim kątem spowoduje zniekształcenia twarzy na zdjęciach. Jednak w tym przypadku bardzo ważna jest jeszcze jasność obiektywu, który najlepiej aby posiadał jak najniższą wartość początkową przysłony oznaczoną jako litera f. Jasny obiektyw da nam możliwość fotografowania w trudnych warunkach oświetleniowych – na wspomnianych koncertach muzycznych lub ślubach. Da też możliwość sprawnego odseparowania, oddzielenia głównego tematu od tła. Efekt rozmazania tła zależny jest głównie poza długością ogniskowej od jasności. Im większa ogniskowa i im mniejsza przysłona tym efekt rozmycia tła jest większy. Każdy fotograf dostrzeże ogromną różnicę w portretowaniu ludzi jasnym obiektywem stałoogniskowym a standardowym ciemniejszym zoomem. Obiektywy takie są najchętniej używane przez profesjonalnych fotografów dla których fotografia ślubna, artystyczna, reportażowa, reklamowa to chleb powszedni.\nOstatnią grupą obiektywów stanowią teleobiektywy, nadające się przede wszystkim do fotografowania obiektów oddalonych w znacznej odległości, a więc np. fotografii lotniczej, przyrodniczej. Jest to ogólny zarys rodzajów obiektywów w fotografii pomijający obiektywy specjalistyczne takie jak makro, rybie oko i inne z jakimi możemy się spotkać. Z pewnością nie wyczerpuje tego rozległego tematu dając jednak pomocne wskazówki dla wszystkich początkujących adeptów sztuki jaką jest fotografia.\n← Jak zoroganizować dobrą imprezę firmową?\nJak znaleźć kwaterę w Zakopanem →


Co oznacza opuchlizna wargi w ciąży? - Na pytanie odpowiada lek. Aleksandra Witkowska | WP abcZdrowie\nCo oznacza opuchlizna wargi w ciąży?\nPomocy miałam wtrzykniety kwas hialuronowy 4 miesiące temu I wyszła mi relacja alergiczna na ustach. Jestem w ciazy plus dodatkowo mam uczulenie na albumine bialka zwierzęcego więc podejrzewam że nie mogę mieć hialuronidazy. Co teraz\nGinekologia Alergia Ciąża\nPo 4 mcach nie ma możliwości reakcji alergicznej po wstrzyknięciu kwasu hialuronowego.\nBól i powiększenie warg sromowych – odpowiada Aleksander Ropielewski\nOpuchlizna górnej wargi – odpowiada Lek. Jacek Ławnicki\nHialuronidaza - jak długo należy czekać na końcowy efekt rozpuszczenia kwasu? – odpowiada Lek. Izabela Lenartowicz\nPrawdopodobieństwo ciąży • Dziecko • Badanie krwi • Antykoncepcja hormonalna • Cykl miesiączkowy • Planowanie ciąży • Ból głowy • Ból brzucha • Badania moczu • Antybiotykoterapia • Test ciążowy • Badanie hormonów tarczycy • Nudności • Antykoncepcja • Badanie ginekologiczne • USG jamy brzusznej • Badanie poziomu bHCG we krwi • Tabletki antykoncepcyjne • USG ciąży • Pochwa • Poronienie • Torbiel • Jajnik • Ból podbrzusza • Brak okresu • Poród • Hormony • Alergologia • Macica\nSkutki uboczne kwasu hialuronowego • Usuwanie zmarszczek kwasem hialuronowym i botoksem • Alergia na owoce morza - fakty i mity • Jak się pozbyć bruzd nosowo-wargowych? • Barwniki i konserwanty • Nawilżanie ust kwasem hialuronowym - wskazania, opis zabiegu, zalecenia • Zatrzymaj wodę i czas • Modelowanie pośladków • Testy alergiczne - skórne, śródskórne, prowokacyjne • Wypełnianie zmarszczek kwasem hialuronowym - wskazania, przebieg, skutki uboczne


Maja Lidia Kossakowska - Bramy Światłości. Tom 1 premiera książki, polska data wydania\nDataPremiery.pl » Książki » Fantastyka » Maja Lidia Kossakowska - Bramy Światłości. Tom 1\nNa kiedy przygotowywana jest premiera książki Bramy Światłości. Tom 1?\nKsiążka Bramy Światłości. Tom 1 ma być dostępna 11 stycznia 2017 (data wydania w Polsce). Należy kliknąć w odpowiednie flagi, żeby sprawdzić daty z innego regionu. Wyświetlanie domyślnego regionu można skonfigurować korzystając z opcji "Ustawienia serwisu" dostępnej pod zakładką "Moje konto".\nChcę zamówić książkę Bramy Światłości. Tom 1. W którym miejscu jest dostępny do znalezienia ten produkt?\nBramy Światłości. Tom 1 można zamówić tutaj. W zakładce "Gdzie kupić?" prezentowana jest lista sprzedawców oferujących ten produkt.\nNa jakiej stronie mogę przeglądać najświeższe komunikaty odnośnie książki?\nAby to zrobić należy przyporządkować właściwą ocenę w skali od 1 do 5, a następnie przypieczętować wybór kliknięciem. Żeby oddać głos trzeba posiadać konto w serwisie.\nPremiera książki Bramy Światłości. Tom 1 nie dostała jeszcze oceny. Użytkownicy mogą oceniać tytuły jeszcze przed pojawieniem się ich na rynku, wyrażając w ten sposób swoje oczekiwania. System umożliwia późniejszą modyfikację przyznanych głosów – w tym celu użytkownik powinien wybrać inną wartość w polu "Ocena". Ocena w serwisie to średnia ważona, gdzie waga głosu zależy przede wszystkim od stażu użytkownika.\nMaja Lidia Kossakowska to autor tej książki. Żeby zobaczyć jakie inne książki zostały napisane przez tego autora należy kliknąć utaj albo przejść do pola "Informacje" i kliknąć w nazwisko pisarza.\nKiedy premiera Maja Lidia Kossakowska - Bramy Światłości. Tom 1? Kiedy wychodzi Maja Lidia Kossakowska - Bramy Światłości. Tom 1?\nData wydania książki zaplanowana została na 11.01.2017. Nowa książka Maja Lidia Kossakowska z 2017 roku to główny temat tego artykułu i tej podstrony. U nas znajdziesz fragmenty tego utworu literackiego. Pooglądaj zwiastun i przeczytaj naszą zapowiedź. Znajdziesz tutaj również galerię zdjęć, zwiastuny, trailery, klipy wideo, nasze recenzje oraz oceny, dzięki czemu poznasz interesujące nowości oraz zapowiedzi, a także wszystkie nadchodzące premiery 2017 roku.\nData ostatniej aktualizacji: 2017-01-14 14:51:46\nNowa książka Maja Lidia Kossakowska - Bramy Światłości. Tom 1 data premiery


Sprzedam atrakcyjną działkę w Mikołajkach, Mikołajki, ul. Mrągowska - Freedom Nieruchomości | 1857\nSprzedam atrakcyjną działkę w Mikołajkach\nMikołajki to piękna miejscowość wypoczynkowa na Mazurach - polska turystyczno - żeglarska stolica Warmii i Mazur. To właśnie tutaj możesz z naszą pomocą zrealizować swoje marzenia i zamieszkać w wymarzonym domu w okolicy Szlaku Wielkich Jezior Mazurskich.\nMamy do zaoferowania dla Państwa działkę gruntową niezabudowaną w Mikołajkach o pow. 717m2\nOpisywana działka zlokalizowana jest w odległości 50m od drogi głównej (droga krajowa 16) przy wjeździe do Mikołajek od strony Mrągowa. Sieć wodociągowa, kanalizacyjna, energetyczna i telefoniczna znajduje się w bliskim sąsiedztwie działki.\nNieruchomość ta ze względu na swoją ciekawą lokalizację to idealne miejsce na budowę budynku mieszkalnego bądź domków letniskowych dla turystów pod wynajem na obrzeżach Mikołajek. W bliskim sąsiedztwie znajduję sie zabudowa budynków mieszkalnych jednorodzinnych - które jednocześnie zapewniają sąsiedztwo i bezpieczeństwo - oraz baza hotelowo - turystyczna. Okolica sprzyja licznym spacerom, przejażdżką rowerowym i aktywnemu wszelkiego rodzaju wypoczynkowi.\nZachęcam do obejrzenia i zakupu działki, bo takich działek o prestiżowej lokalizacji nie ma zbyt wiele na Mazurach.\nDodatkowo dla przyszłego Kupującego zapewniamy pomoc w uzyskaniu wszelkiej dokumentacji budowlanej.\nChcesz kupić lub sprzedać nieruchomość? - Zapraszam Cię do naszego oddziału mieszczącego się w Mrągowie przy ul. 8-go Maja 25 lok.4 (piętro I).\ntel. 600-575-500, e-mail: mragowo@freedom-nieruchomosci.pl\nCena za m2: 160 zł\nPow. działki: 717 m2


MDK | Pierwszy tydzień ferii w MDK\nZa nami pierwszy tydzień ferii. Niestety w tym roku śniegu zabrakło, a przez to nie było szans na „białe szaleństwo”. Na szczęście wychowankowie naszej placówki nie narzekali na nudę, bo czekało na nich wiele atrakcji.\nW poniedziałkowe popołudnie jedna z sal w MDK zamieniona została na salę kinową, a w niej młodsi wychowankowie obejrzeli bajkę „Dzieciak rządzi, zaś starsi film „Aż do kości”.\nWe wtorek, mimo szarości za oknem, postanowiliśmy ruszyć wyobraźnię, zwłaszcza tą plastyczną i malarsko oddać nasze wyobrażenie białej zimy. Wszystko to w ramach akcji plastycznej „Zimowa zawierucha”, przeprowadzonej pod okiem pań plastyczek, Anny Świcy i Ireny Kupczak. Gościnnie wzięli w niej udział pensjonariusze Domu Pomocy Społecznej w Teodorówce.\nTego dnia wychowankowie dwóch grup zespołu „Tanew” młodsza uczestniczyli wraz z nauczycielką, panią Ewą Chuchro w wycieczce do Zamościa. W kinie Stylowy obejrzeli film”Tedi i mapa skarbów”, który poprzedziła lekcja z programowania wraz z konkursami dla uczestników. Następnie wychowankowie pani Ewy bawili się w Fikolandzie „Jaś i Małgosia”.\nŚroda to kolejny wycieczkowy dzień, tym razem do Lublina do kręgielni Masters Bowling w galerii Tarasy Zamkowe. Na ośmiu torach rywalizowali ze sobą wychowankowie różnych gryp, działających w naszej placówce, przy okazji świetnie się bawiąc, bo dla większości była to pierwsza przygoda z kręglami.\nW czwartkowe przedpołudnie podopieczni pani Anny Świcy uczestniczyli w wewnętrznych warsztatach plastycznych. Tego dnia odbyły się także warsztaty teatralno-dziennikarskie.


Smart - Zestawienie żarówek na jakie-zarowki.pl\nŻarówki i oświetlenie do marki: Smart\nSmart z obecnych na rynku marek zajmujących się tworzeniem i produkowaniem samochodów osobowych, jest jedną z najmłodszych. Pomysłodawcą firmy był Nicolas Hayek, szwajcarski biznesmen oraz założyciel i właściciel popularnej firmy Swatch produkującej zegarki. Hayek wyszedł z pomysłem stworzenia niewielkiego, kompaktowego samochodu, który byłby tani, a przede wszystkim bezpieczny. Cytując Nicolasa, który uważał, że nowy samochód powinien być: pojazdem maleńkim, dla dwóch osób, z bagażnikiem na skrzynkę piwa, tanim jak auto z drugiej ręki, a jednocześnie bezpiecznym i wygodnym jak samochód normalnych rozmiarów.\nW 1994r, gdy wreszcie udało mu się przekonać do swego pomysłu koncern Daimler-Benz, który powołał do życia spółkę Smart GmBH. Sama nazwa Smart pochodzi od dwóch pierwszych liter założycieli, a więc Swatch oraz Mercedes, a także słowa Art, oznaczającego sztukę. Cztery lata później zaczęto produkować pierwsze modele: ForTwo, ForFour oraz Roadster.\nNiestety problemy finansowe, z którymi borykała się spółka, zmusiły ją do wstrzymania produkcji dwóch ostatnich modeli. Obecnie ponad połowa udziałów w spółce została sprzedana chińskiej firmie Geely, a nowy właściciel zapowiedział przeniesienie w 2022 r. produkcji samochodów elektrycznych tej marki do Chin.\nŻarówki do innych modeli marki Smart\nŻarówki do Smart Forfour (454) [2004–2006]\nŻarówki do Smart Forfour Hatchback (453) [2014–]\nŻarówki do Smart Fortwo Cabrio (450) [2004–2007]\nŻarówki do Smart Fortwo Cabrio (451) [2007–]\nŻarówki do Smart Fortwo Coupe (450) [2004–2007]\nŻarówki do Smart Fortwo Coupe (451) [2007–]\nŻarówki do Smart Fortwo Coupe (453) [2014–]\nŻarówki do Smart Roadster (452) [2003–2005]\nŻarówki do Smart Roadster Coupe (452) [2003–2005]\nVolkswagen Polo VI Xenon [2010–]\nRenault Koleos [2008–]\nMercedes-Benz Sprinter 4-t Platform/Chassis (904) [1996–2006]\nVolkswagen Polo (6R, 6C) [2009–]\nAudi A6 (4F2, C6) [2004–2011]\nLexus LX 570 Xenon [2007–]\nNissan Kubistar [2004–2009]\nVauxhall CorsaVan MK III (D) [2006–]\nLexus LS 430 [2001–2006]\nFiat 500 [2008–]\nAudi A3 Sportback LED [2012–]\nFord Transit Custom Bus [2012–]\nToyota Hilux IV [1995–2005]\nFord Kuga [2011–]\nVauxhall Zafira MK I (A) [1999–2005]


www.wiara.pl » Wyszukiwanie: KOŚCIÓŁ MARIACKI\nGOŚĆ NIEDZIELNY DODANE 19.04.2012 AKTUALIZACJA 27.04.2012\nKościół mariacki został doceniony przez jury konkursu „Zabytek Zadbany”. »\nŻałoba, nadzieja i tryumf Zmartwychwstania przewijały się w koncercie Józefa Skrzeka przed kościołem mariackim w Katowicach. »\nDzwonnica w kościele Mariackim\nBazylika Mariacka jest unikatem na skalę świata. Dzwonnica ma 4 średniowieczne dzwony, które cały czas są używane.\nNa krakowskim placu okalającym kościół Mariacki będzie nowa nawierzchnia z alpejskiego wapienia. Dziś rozpoczął się remont. »


Wynajmę mieszkanie dwupokojowe: Warszawa Śródmieście , ulica Wilcza, 52 m2, 2200 PLN, 2 pokoje - Domiporta.pl\nMieszkanie 52,0m2, 2 pokoje Warszawa, Śródmieście, Wilcza 29\n42 zł/m2 2 200 zł\nMieszkanie dwupokojowe na wynajem Warszawa, Śródmieście, Wilcza 29 - 52,0m2\nLokalizacja Warszawa, Śródmieście, Wilcza 29\nbalkon, miejsce parkingowe, ogrzewanie centralne, ogrzewanie miejskie, prysznic, winda\nCHCESZ MIESZKAĆ W BERLINIE I NOWYM YORKU JEDNOCZEŚNIE? Warszawa Centrum - LOFT 37 + dodatkowo mieszkalna antresola 15 m2 Do wynajęcia atmosferyczne mieszkanie na ulicy Wilczej (niedaleko ul. Marszałkowskiej) w starej kamienicy (marmurowe schody, 3,7m wysokie wnętrza, domofon, winda) w bezpośrednim centrum o spokojnym i jasnym wnętrzu w postaci loftu z mieszkalnąantresolą. Rok zabudowy 1932. Szczególnie atrakcyjne przez swoją lokalizację i rozmieszczenie pomieszczeń dla młodej osoby. Mieszkanie jest bardzo wysokie - ma dwa poziomy, przy czym dolny w formie loftu zawiera korytarz, kuchnię i pokój z wyjściem na balkon oraz (wydzieloną) łazienkę o powierzchni razem 37 m2. Na grünem poziomie - antresoli sypialnej o powierzchni 15 m2 oprócz łóżka jest umieszczony szereg szaf. Jest tu też miejsce na stolik/biurko/toaletkę. Podłoga z wykładziną dywanowąw kolorze piaskowym. Dolny i górny poziom mieszkania sa połączone małymi schodkami w rogu pokoju. Dzięki takiemu podziałowi mieszkanie, gdzie powierzchnia liczona w cenie to 37 m2, w rzeczywistości jest powiększone o dodatkową powierzchnię sypialno-odpoczynkową 15 m2. Kuchnia wyposażona w sprzęt AGD: lodówka, kuchenka gazowa. W łazience jest pralka. Pokój i antresola są w pełni wyposażone: skórzana czarna sofa ( IKEA), stół drewniany z krzesłami (IKEA), drewniane regały na książki, komoda – staroć oraz na antresoli rząd wbudowanych szafa, mała sofa (szara) i materac na wbudowanym łóżku. Mieszkanie ma rozległy pawlacz/antresolę nad korytarzem umożliwiający chowanie dużych gabarytowo przedmiotów (walizki, narty). Parking w zamykanym podwórku. Ubezpieczenie. Lokalizacja mieszkania w centrum Warszawy umożliwia korzystanie z wszelkich udogodnień i infrastruktury miejskiej. W bezpośrednim sąsiedztwie znajdują się liczne kawiarnie, restauracje, ośrodki zdrowia, kwiaciarnie, salony fryzjerskie i kosmetyczne, sklepy spożywcze, sklepy z żywnością ekologiczną, poczta, szkoły i przedszkola, szkoły wyższe, centra handlowe, place zabaw, Park Łazienkowski i in. W odległości 4 min pieszo na placu Konstytucji są dogodne połączenia autobusowe i tramwajowe. Stacja metra „Politechnika“ i „Centrum“ są położone wg GOOGLE w odległości 8 min pieszo. Parking w zamykanym podwórku. Mieszkanie ma wewnętrzny, zamykany korytarzyk wspólnie z sąsiadem. Opłaty za media ok. 200 zł/msc. Bez prowizji. Wynajmę od lipca 2021 na min. 1 rok. Mieszkanie można obejrzeć po uprzednim umówieniu się.\nWarszawa, Śródmieście, Wilcza 29\nŚródmieścia i Woli ( ul. Łucka). Usytuowane na 19 piętrze w 30 piętrowym budynku apartamentowo-biurowym ( "Łucka City " ) z 2004...\nWygodne dwupokojowe mieszkanie w doskonałej lokalizacji - spokojna i cicha ulica w samym centrum Warszawy. Sąsiedztwo Placu Grz...\nDo wynajęcia od zaraz, doskonale zlokalizowane, 2-pokojowe mieszkanie w odnowionej kamienicy z widokiem na PKiN. LOKALIZACJA ...\nBez prowizji. POZNAJ WNĘTRZE - WSZYSTKO O MIESZKANIU - ZOBACZ WIRTUALNY SPACER Zadbane, jasne 2-pokojowe mieszkanie do w...\nmieszkanie Warszawa, Śródmieście, Śródmieście, Świętokrzyska\nJestem zainteresowany szczegółami oferty opublikowanej na domiporta.pl. Mieszkanie Śródmieście, Wilcza Powierzchnia: 52,0 m2 Cena: 2 200 PLN Proszę o kontakt\n537299... Pokaż telefon\nWitam, poproszę o więcej zdjęć oraz rzut nieruchomości opublikowanej na domiporta.pl. Mieszkanie Śródmieście, Wilcza Powierzchnia: 52,0 m2 Cena: 2 200 PLN Proszę o kontakt


Własne zioła w doniczkach kontra ziemiórki - A Napiszę\nPróbowałam wyhodować własne zioła\nDwa miesiące temu, kolejny raz posiałam własne zioła w doniczkach. Muszę przyznać, że podeszłam do tego trochę sceptycznie, ale jednocześnie byłam pełna nadziei. Własne zioła w doniczkach, to moje marzenie od kilku lat. Dopiero w tamtym roku, mogłam zacząć je realizować. Niestety nie miałam doświadczenia w uprawie ziół, nie mam też tak zwanej ręki do kwiatów. Jedyną praktyką w hodowli roślin, jaką miałam było coroczne, a dokładniej co wakacyjne pielenie ogródka mojej mamy. Tak się kiedyś spędzało wakacje, chociaż muszę przyznać, że na kolonie też jeździłam.\nW ciągu ostatniego roku, kilka razy próbowałam wyhodować własne zioła w doniczkach, niestety z marnym skutkiem. O moich perypetiach możecie poczytać we wcześniejszych wpisach. Bogatsza o własne doświadczenia oraz wiedzę innych, zawalczyłam o zioła na nowo.\nWłasne zioła w doniczkach – moja duma\nI wiecie co? Aż boję się to przyznać, ale chyba się udało. Jakby co, to mówię to szeptem. Dokładnie dzisiaj moje własne zioła w doniczkach kończą dwa miesiące. Przez pierwsze cztery tygodnie, trudno było stwierdzić, czy zioła dobrze rosną i czy jestem zadowolona. Kolejne dwa tygodnie były przełomem, zioła bardzo ładnie urosły.\nPotem musiałam wyjechać na tydzień i trochę obawiałam się zostawić moje młode roślinki pod opieką córki. Ale to córka była bardziej przerażona niż ja, wiedziała ile ziółka dla mnie znaczą. Gdy wróciłam zobaczyłam, że zioła w doniczkach, mają się bardzo dobrze i jeszcze bardziej urosły. Są na takim etapie, że cieszą moje oczy i mogę powiedzieć, że jestem z siebie dumna, bo wyhodowałam własne zioła.\nWłasne zioła dzielę z ziemiórkami\nTo już naprawdę koniec? Osiągnęłam co chciałam i już? Nie, to nie ze mną, żeby nie było tak słodko, muszę Wam powiedzieć, że niestety ziemiórki wróciły! Wspomniałam ostatnio, że dwie dorosłe ziemiórki znalazłam w pobliżu moich ziół. Po upływie kilku tygodni codziennej obserwacji, zauważyłam żywe larwy na podstawkach doniczek, myślę że wypłynęły po podlewaniu. Dziwne było to, że larwy były na obu parapetach, a muszki widziałam tylko na jednym. Wiem, że ziemiórki potrafią latać, ale naiwnie myślałam, że napaskudzą tylko w jednym miejscu. Jestem raczej pewna, że za przyrostem nowego pokolenia, odpowiedzialne jest więcej ziemiórek niż widziałam. Zresztą ciągle je widzę, w różnych pomieszczeniach, nawet w tych, gdzie nie mam doniczek. To są niestety uroki mieszkania w domku z ogródkiem.\nGdy zobaczyłam larwy ziemiórek, nawet się nie zdziwiłam. Byłam chyba na to przygotowana, więc nie wpadłam w panikę. Sama jestem zaskoczona swoją reakcją, pamiętając co przeżywałam w tamtym roku, tępiąc ziemiórki. Podeszłam do tego naprawdę spokojnie. Odizolowałam zainfekowane doniczki, ale nic to nie dało, bo po powrocie zobaczyłam piękne własne zioła i latające wokół nich muszki. Trzy doniczki z największą ilością muszek, odbywają kwarantannę na balkonie. Akurat padło na doniczki, na których mi nie zależy. Ze świeżo wysianą bazylią (jeszcze się nie zaprzyjaźniłyśmy), kwitnącym koperkiem, który i tak kończy żywot oraz z cebulą na szczypior, która sama pchała się do ziemi. Jak ich nie uratuję, to trudno.\nZioła i ziemiórki podlewam wodą utlenioną\nOd początku, gdy tylko posiałam własne zioła w doniczkach, postanowiłam podlewać je roztworem 3% wody utlenionej. Najpierw miało to służyć odkażeniu nasion i lepszemu ukorzenieniu ziół. W tym celu roztwór był słaby 1 łyżeczka wody utlenionej na pół litra wody zwykłej. Gdy zobaczyłam pierwszą ziemiórkę, zwiększyłam stężenie do 1-6, takim roztworem podlewałam co 7-8 dni. Żywe larwy ziemiórek zmusiły mnie do zwiększenia stężenia do 1-4, niestety wtedy wyjechałam i podlałam dopiero po 10 dniach, jak już część się wykluła. Ponieważ widzę, że woda utleniona nie szkodzi moim ziołom, a wręcz chyba im pomaga, zamierzam zwiększyć stężenie do 1-3. Nie wiem, czy dobrze myślę, ale skoro roztwór 1-4 nie zaszkodził, to chyba 1-3 też nie pogorszy stanu moich ziół.\nCo do ziemiórek podlewanych wodą utlenioną, to na pewno jest ich mniej, niż gdybym nie podlewała. Poza tym, może to mało humanitarne, ale mam wrażenie, że ziemiórki “wykąpane” w wodzie utlenionej, są mniejsze, bardziej niemrawe i jakby przezroczyste. Liczę na to, że nie będą tak płodne. Niestety trochę ich lata, dziennie zabijam od 5-7 sztuk z 20 doniczek. Muszę tylko dodać, że czasami nie wiem dokładnie co “trzaskam”, bo nie mam czasu się przyjrzeć, na pewno oberwało parę innych gatunków. Zauważyłam też, że więcej “fruwaczy” widzę, gdy zanosi się na deszcz czy burzę, wtedy całe tałatajstwo z dworu pcha się do domu.\nNemycel skuteczny na ziemiórki\nRatując własne zioła przed ziemiórkami w tamtym roku, stoczyłam kilka mniej skutecznych bitew. W końcu wojnę wygrałam stosując nemycel, którego na początku chciałam uniknąć. Byłam i nadal jestem zachwycona działaniem nemycelu. Przypomnę, że to rodzaj nicieni, które skutecznie niszczą ziemiórki, po czym same giną. Nicienie są naturalnym wrogiem ziemiórek i gdy zależy nam, by nasze własne zioła były ekologiczne, to nemycel na pewno im nie zaszkodzi. Chciałam ich uniknąć, bo kojarzyły mi się z kolejnymi robakami w ziemi.\nZachwycona ich działaniem, obiecałam sobie, że gdy tylko pojawią się ziemiórki, od razu kupię nemycel. Ale wtedy jeszcze nie wiedziałam (jakie to teraz oczywiste), że ziemiórki mogą w każdej chwili przylecieć z dworu. Dlatego tym razem, dopóki moje zioła dobrze rosną, będę walczyć z ziemiórkami wodą utlenioną. Mam ogród, ale własne zioła chciałam mieć pod ręką w kuchni (trochę dla ozdoby) na parterze. Ziemiórki mogą wlecieć kiedy chcą, bo latem okna są ciągle otwarte. Jeśli ktoś mieszka na wyższych piętrach i sam nie przywlecze ziemiórek np. z nowo zakupioną rośliną, może spokojnie stosować nemycel. Myślę, że u mnie stosowanie nemycelu latem nie ma sensu, chociaż wiem, że wcześniej czy później po niego sięgnę. Jeśli ziemiórki nie rozpanoszą się za bardzo, to nemycel zastosuję jesienią.\nMam w kuchni własne zioła\nTak bardzo się cieszę, że udało mi się wyhodować własne zioła w doniczkach. Podoba mi się jak rosną, jak wyglądają i pachną. Urosły jakby szybciej, tym razem po dwóch miesiącach przeniosłam je do kuchni. Boję się, co będzie dalej, bo w kuchni nie będą miały tyle słońca co do tej pory. Pocieszam się tylko tym, że ostre letnie słońce, też mogłoby im zaszkodzić, gdyby nadal stały na parapetach. Na razie będę je obserwować i chronić przed ziemiórkami. Planuję też co 2-3 dni wystawiać zioła na wieczorne promienie słoneczne. Tak, żeby chociaż kilka godzin, mogły ogrzać swoje listki w słońcu. Nie wiem, czy to się uda i czy takie przeprowadzki doniczek nie wpłyną źle na moje wypieszczone własne zioła.\nnemycelwłasne zioławoda utlenionaziemiórki


Dzięki modułowi zadań domowych z łatwością prześlesz dzieciom zadania do wykonania w domu, a rodzice będą mogli odesłać już wykonane prace. Zadania domowe stanowią także idealne narzędzie wspierające zajęcia online oraz dokumentujące pracę nauczycieli.\nModuł zadań domowych umożliwia szybkie i łatwe przesyłanie plików, zarówno od placówki do rodziców, jak również od rodziców do nauczycieli. Pozwala to w prosty i komfortowy sposób wesprzeć naukę zdalną w placówkach, co stanowi doskonałe uzupełnienie tradycyjnego modelu edukacji.\nZadania domowe umożliwiają nauczycielom w niezwykle prosty sposób udostępniać zadania dla: wszystkich dzieci jednocześnie, wybranych grup w placówce, dla dzieci, które są zapisane na poszczególne zajęcia dodatkowe w placówce lub bezpośrednio do wybranych indywidualnie dzieci, co jest szczególnie istotne, gdy dzieci mają indywidualny tok nauczania.\nNauczyciel może udostępniać załączniki w postaci: rysunków, zdjęć, filmów. Może także przesyłać linki i wszelkiego rodzaju wytyczne, które będą służyły do wykonania danego zadania.\nDwustronna komunikacja: placówka – rodzic\nZadania domowe pozwalają wychowawcom nie tylko przesłać prace dla dzieci, ale także dodawać odpowiedzi po udostępnieniu zadania, komentować, gratulować pomysłowość itp., dzięki czemu mogą utrzymywać stałą interakcję ze swoimi podopiecznymi.\nZ kolei rodzice mają dostęp do modułu przez aplikacje. Otrzymują przesłane przez nauczycieli zadania, mogą na nie odpowiadać, dopytać o szczegóły, komentować i na koniec wysłać gotową pracę dziecka w postaci zdjęcia, jednocześnie informując o tym, że dziecko wykonało zlecone zadanie.\nDokumentowanie pracy nauczycieli\nZadania domowe to także doskonałe narzędzie służące do udokumentowania pracy zdalnej nauczycieli. Dzięki niemu dyrekcja placówki ma stały wgląd w pracę wychowawców i może na bieżąco monitorować pracę oraz realizację programu przez nauczycieli.\nSystem tworzymy przy stałej współpracy z naszymi klientami – poznajemy ich potrzeby i na tej podstawie wciąż udoskonalamy system. Oprogramowanie dla przedszkoli dostarczamy już od sześciu lat.


Pokarm własnej roboty - Krewetki - Słodkowodne - Porady - opis gatunku\nPokarm własnej roboty\nWarto co jakiś czas zrobić samemu pokarm dla naszych pupili. Będzie on ciekawym urozmaiceniem diety a także może stanowić rarytas dla naszych krewetek.\nPrzepis ten uzyskałem od niemieckiego hodowcy, który karmi swoje krewetki przede wszystkim tym pokarmem i uzyskuje świetne wyniki hodowlane.\nDo przygotowania pokarmu będziemy potrzebować:\ngroszek zielony - najlepiej mrożony\nspirulinę w płatkach - jak największa zawartość spiruliny (36 % - 40 %)\nkryl drobny mrożony\nCyclopeeze - wysoko białkowy czerwony cyklop\nmożna dodać trochę suszonego Gammarusa.\nGroszek obieramy z łupinek, kryla i gammarusa przecieramy na jak najdrobniejsze kawałki i całość dokładnie mieszamy aż do uzyskania jednolitej konsystencji. Tak uzyskaną masę albo rozwałkujemy na płasko albo zrobimy granulat poprzez wyciskanie przez strzykawkę. Można również zrobić małe kosteczki. Całość suszymy i mamy gotowy pokarm dla naszych krwetek.


Turniej Mikołajkowy 12.2018 – SP 148 Kraków\nTurniej Mikołajkowy 12.2018\nStrona główna / Aktualności / Turniej Mikołajkowy 12.2018\n21 grudnia 2018 Marianna Jarguz-Cholewa 0 comment\nChcielibyśmy serdecznie podziękować wszystkim rodzicom, nauczycielom i uczniom za obecność, świetną zabawę i zaangażowanie w organizację naszej corocznej sportowej imprezy.\nW tym roku rywalizacja sportowa stała na bardzo wysokim poziomie. Podbudowani liczną obecnością Rodziców planujemy kolejne sportowe spotkania: rodzice – uczniowie – nauczyciele.\nDo zobaczenia… już wkrótce.\nZdrowych i wesołych Świąt Bożego Narodzenia i super formy w nowym 2019 roku życzą nauczyciele wychowania fizycznego SP 148.\nNext Next post: Kalendarz adwentowy 12.2018


Rośliny kochają wszystko. Ktoś lubi gatunki tropikalne, inni są miłośnikami traw łąkowych, a jeszcze inni wolą drzewa iglaste. Ale, co najważniejsze, naprawdę chcę, aby te zwierzęta były blisko przez cały rok. Okazuje się, że jest wyjście. Tworzymy florarium lub małą szklarnię w małym domu, a klimat zimowy nie jest już przeszkodą w uprawie tropikalnego ogrodu w mieszkaniu.\nEgzotyczne rośliny w takim terrarium roślinnym będą miłe dla oka, niezależnie od warunków klimatycznych.\nFlorarium ma wielkie zewnętrzne podobieństwo do akwarium. Jest on również umieszczony w szklanym pojemniku, ale nie ma w nim wody ani ryb. Floraria pojawiły się jako mini-projekty ogrodów zimowych. Gdy tylko taki przedmiot znajdzie się w twoim domu, miejsce na odpoczynek i relaks jest gotowe! Dzięki niemu zawsze możesz zaskoczyć gości. Ponadto można uciec od tradycyjnych doniczek kwiatów. Rośliny w mini-ogrodzie są w stanie zapewnić taki spokój i ciszę, że każdy chce stworzyć takie florarium własnymi rękami.\nDlaczego to takie atrakcyjne? Warto wymienić zalety małego terrarium roślinnego, ponieważ pytanie natychmiast zniknie:\nnawet materiały pochodzące z recyklingu będą odpowiednie do stworzenia oryginalnego ogrodu;\nTechnologia produkcji florarium jest tak prosta, że dzieci mogą z łatwością to zrobić;\nbudżet podczas operacji (podlewanie nie więcej niż 3 razy w roku);\nwyjątkowość każdego florarium;\nkompaktowość to idealna nieruchomość dla właścicieli małych parapetów i mieszkań;\nmożliwość użycia w zacienionych obszarach, które dodają zieleni w różnych częściach pokoju.\nZ jakich materiałów można zrobić florarium? Rozważ możliwe opcje, które zawierają instrukcje krok po kroku dotyczące tworzenia takiego ogrodu.\nNajczęściej takie mini terrarium warzywne umieszcza się w pojemniku ze szkła lub gęstego tworzywa sztucznego.\nNiektórzy projektanci używają drewnianych pojemników, a także łączą je z różnych materiałów. Florarium różni się od terrarium obecnością zwężonego wlotu. Może być umieszczony zarówno na górze, jak i na boku zbiornika. Dla większej oryginalności niektórych projektów jest zamknięta pokrywką o nietypowym kształcie. W domu można zrobić z pojemnikiem do uprawy roślin, zwykłą szklaną butelką lub słoikiem.\nButelka wina, kubek z zawężonym otworem, a nawet kolba laboratoryjna (to ma dać kreatywność przestrzeni biurowej) zrobią.\nWybrany pojemnik powinien utrzymywać jak najwyższy poziom wilgotności i temperatury. To jest główny cel florarium.\nJeśli możliwe jest zapewnienie niezależnego źródła światła i ciepła, będziesz mógł wyhodować najbardziej egzotyczne i wybredne rośliny.\nTo ważne! Jeśli florarium jest przykryte pokrywą, nie zapomnij go przewietrzyć! Zapobiegnie to tworzeniu się kondensacji na ściankach pojemnika.\nAle kiedy stworzysz mini-ogród w szklance, otwartym słoiku, wazonie lub misce, potrzebujesz:\nregularnie spryskać rośliny;\npodlewać je w odpowiednim czasie;\nchronić przed przeciągami (ten element zależy od rodzaju rośliny).\nWażne jest również, aby pamiętać, że sadzone rośliny rosną powoli, ale wciąż rosną. Gdy to się stanie, możesz przeszczepić je w pojemnikach na kwiaty. Następnie florarium będzie gotowe dla nowych najemców. Jak zrobić florarium własnymi rękami? W tym celu musisz wykonać kilka czynności. Najpierw wybierz odpowiednie miejsce do florarium.\nGdzie umieścić florarium\nDla takiego egzotycznego przedmiotu wybierz miejsce, które jest widoczne i zawsze w centrum uwagi. Mini terrarium musi być tak ustawione, aby wszystkie rośliny znajdowały się w najkorzystniejszej pozycji. Następnie z dowolnego miejsca w pomieszczeniu będą wyraźnie widoczne.\nZapewnij sztuczne oświetlenie do florarium. Po pierwsze, doda oryginalności kompozycji, po drugie pozwoli nie być przywiązanym do okna lub innego źródła naturalnego światła. Sztuczne oświetlenie wygląda bardzo atrakcyjnie i pozwala na zmianę stopnia oświetlenia, kierunku i jego odcienia.\nZe wszystkich rodzajów wzorów florarium, najbardziej korzystna jest okrągła. Dzięki tej decyzji masz dostęp do roślin ze wszystkich stron i możesz obserwować ich rozwój. Ta opcja pozwoli ci monitorować status każdego z nich. Spróbuj wziąć pod uwagę wielkość pokoju. Zbyt obszerne florarium będzie wyglądało jak okno sklepowe i wywoła uczucie niezręczności.\nUmieść malutki ogród roślin na ścianie za pomocą pojemników, półek, stołów lub okna.\nŚwietnie wygląda wśród pięknych wazonów. Dla dzieci można połączyć florarium z kącikiem mieszkalnym, w którym rośliny i zwierzęta będą się wzajemnie uzupełniać. A teraz zaczynamy tworzyć własny unikalny mini-ogród. Rozważmy etapowy plan stworzenia florarium dla początkujących.\nKreatywne wskazówki dla początkujących\nIstnieje wiele odmian wzorów mini terrarium warzywnych. Eksperci oferują gotowe formularze, a także doradzają w ich rozmieszczeniu. Ale niezależna kreatywność jest o wiele bardziej interesująca i kolorowa, ponieważ każde florarium jest wyjątkowe.\nWykonywany jest z różnym dostępem do roślin - czołowym lub pionowym. Lista obowiązkowego wyposażenia technicznego obejmuje:\nDodatkowe oświetlenie lub oświetlenie. Barwienie okien zmiękczy jasne światło, doda oryginalnego odcienia wewnętrznej zawartości florarium.\nHigrometr, termometr. Kontrola wilgotności i temperatury jest koniecznością. W przypadku roślin tropikalnych należy przestrzegać niezbędnych wskaźników. Różnią się one od zwykłych dla nas, więc musisz śledzić cały czas!\nWentylacja. W przypadku florarium konieczne jest stworzenie czystości, świeżości i ruchu powietrza.\nPo przygotowaniu wszystkich niezbędnych urządzeń technicznych, przejdź do wyboru roślin. Rośliny do florarium dobiera się tak, aby łączyły się w rozmiar, kolor, teksturę, wymagania dotyczące warunków.\nNajczęstszymi mieszkańcami mini-ogrodów są:\nMech i paproć. Z mchu najczęściej stosuje się torfowiec, a z paproci wybiera się gatunki, które rosną powoli: wielorzędowe, asplenium i pteris.\nOrchidee, Saintpaulias, cyklamen.\nKaktusy i sukulenty.\nOczywiście lista jest bardzo zwięzła, ale dla początkujących ważne jest nie ilość, ale prawidłowa kombinacja roślin. Obecnie florarium od sukulentów staje się bardzo popularne.\nWyglądają bardzo efektownie i nadają się do tworzenia kompozycji „odpornej na suszę”.\nTo ważne! Przez miniaturowe sukulenty nie można sadzić roślin kochających wilgoć.\nZdecydowaliśmy się na gatunki roślin, teraz zaczynamy projektować dno florarium. Dobrze jest położyć na nim plastikową kratownicę. W tym przypadku rośliny nie muszą być cały czas w wodzie. Zastąp kratkę może być warstwą spienionej gliny lub piasku. Tutaj odgrywają rolę naturalnego drenażu.\nTo ważne! Nie zapomnij zrobić dziury w dolnej części florarium, aby odprowadzić brudną wodę podczas czyszczenia. Aby ułatwić konserwację „szklarni”, przymocuj kawałek węża w tym otworze za pomocą szczeliwa.\nNa dole zawsze powinna być woda. Może być na specjalnej patelni lub na dnie zbiornika. Warunek ten musi zostać spełniony, aby zwiększyć wilgotność. Jeśli kupiłeś rośliny, które zwykle rosną na bagnistych obszarach, będziesz potrzebował stałej obecności warstwy wody o grubości do 20 cm. Rośliny odporne na suszę nie potrzebują tego warunku.\nZwracamy się do zakładów napełniania florarium. Przede wszystkim konieczne jest przygotowanie podłoża dla rodzaju roślin, które posadzisz. Jest to kolejny powód, dla którego podobnego typu „najemcy” są zabierani w mini-ogrodzie. Oprócz podłoża potrzebny będzie dodatkowy projekt florarium. Nasze rośliny muszą prawidłowo się ustawić.\nRegularne półki i drabiny wyglądają zbyt tradycyjnie. Lepiej jest urozmaicić wnętrze florarium elementami „dzikiej” natury. Może to być oryginalna forma zaczepów, pniaków, gałęzi drzew. Przed umieszczeniem w pojemniku należy je zabezpieczyć przed zwiększoną wilgocią. Możesz tu opcjonalnie owinąć drzewo warstwami torfowca.\nRośliny kochające światło są sadzone na szczycie florarium, odporne na cienie - niższe. Storczyki tworzą wyjątkowe piękno. Wspaniałym tłem dla nich jest bluszcz, paprocie, tradeskanty, szparagi. Nie używaj dużych liści i szybko rosnących roślin.\nPo wykonaniu wszystkich punktów możesz podziwiać swoją pracę i nie zapomnieć o pielęgnacji florarium. Instrukcja konserwacji florarium opiera się na wybranych roślinach, ale konieczne jest spryskanie liści, oczyszczenie witryny, uformowanie i przycięcie pędów.\nRozpylać rośliny potrzebują oczyszczonej wody, aby usunąć chore lub zarośnięte rośliny. Jeśli zastosujesz te proste zasady, twoje florarium będzie piękne przez bardzo długi czas.\nFlorarium: wszystkie etapy tworzenia własnych rąk © 2017 - Listopad 2021


HANDLOWY - analiza techniczna - notowania - ATTrader.pl\nATTrader.pl · Informacje o spółce HANDLOWY\n35,40 PLN -1,12%\nKurs akcji HANDLOWY w interwale dziennym znajduje się w umiarkowanym trendzie spadkowym. Akcje spółki należą do walorów, które - biorąc pod uwage ilość zawieranych transakcji - charakteryzują się dużym zainteresowaniem inwestorów - uważane są za średnio płynne. W ostatnich kilku dniach zainteresowanie tymi akcjami nie podlegało znaczącym zmianom. Kurs spadł w ciągu 5 sesji o 2,48 proc. przy zbliżonych obrotach do średnich.Kapitalizacja spółki wynosi 4,63 mld zł a wartość akcji w wolnym obrocie 1,16 mld zł. Na akcjach spółki - w ostatnim miesiącu - średnio zawierano 284 trans. przy obrocie na sesji 733,08 tyś. zł. Kurs charakteryzuje się przeciętną zmiennością, która w ciągu ostatnich sesji niewiele się zmieniła. Zobacz analizę techniczną spółki z dnia 2013-08-08 wykonaną przez Łukasz Konopko.\nNazwa: BANK HANDLOWY W WARSZAWIE SA Skrócona nazwa: HANDLOWY\nAdres: ul. Senatorska 16, 00-923 Warszawa Telefon: +48 22 6577200\nFax: +48 22 6577890 Email: listybh@citigroup.com\nStrona internetowa: www.citibankhandlowy.pl NIP: 526-030-02-91\nAnaliza kursu spółki w trakcie sesji w dniu 2013-08-08 Dobre wyniki finansowe dają jeszcze jeden impuls do wzrostów i szansę na poprawę historycznego szczytu. Wskaźniki analizy technicznej potwierdzają ostatnią falę...