جمال صفری: تدارک برای تغییر سلطنت قاجار به پهلوی\nچهارشنبه, 29ام خرداد, 1392\nسالگرد تولّد دکترمحمّدمصدّ ق «زندگینامۀ دکترمحمّد مصدّق» (۷۹)\nبناست تاج پادشاهی را «برسرمردی بگذارند که مردم ایران جزستم وظلم ازاتباع او تا کنون ندیده اند. مردی که روزنامه نویس را درمیدان مشق کتک می زند و به چوب می بندد ، مردی که با مشت، دندان مدیرجریده ای دیگر را خرد می کند، مردی که به امر و فرمان او سر کردگان و رجال کشور مانند سردار معززها و اقبال السلطنه ها و امیرعشایرها را بیگناه کشته واموالشان را غارت کرده اند، مردی که تحصیلات ندارد، مردی که بی اندازه طمّاع است ، مردی که محال می گوید و فریب می دهد… البته هیچ مرد آزاده وجوانمردی خاندان دویست سالۀ قانونی را برنمی دارد تا خاندان تازه ای را بدون صفت با هووجنجال به تخت بنشاند! اما دموکراسی دنیا چنین حکم کرده بود و بایستی بشود. به اصطلاح: باید کارتاژ خراب شود، زیرا رم اینطورخواسته است!»\n«ملک الشعرای بهار پس از نطقش در ۷ آبان ۱۳۰۴ در مجلس »(۱)\n«گزارش کارمند کنسولگری امریکا در تبریز که در تاریخ ۱۷ اکتبر ۱۹۲۵ تهیه شده حاوی اطلاعات مفیدی است : « دیروز حدود ۶۰ نفر در بازار به راه افتاده و شعار می دادند « زنده باد پهلوی» (رئیس الوزرا) و « نابود باد خاندان قاجار» خبر دار شده ام که همۀ آنها را برای این کاراجیر کرده بودند. همینطور عده ای، که از بدنام ترین و فاسد ترین آدم ها هستند، درتلگراف خانه مستقر شده اند و به نام مردم تلگرام های مختلفی به تهران ارسال می کنند. امشب حدود ۱۰۰ نفردر اطراف تلگراف خانه جمع شده اند و چند نفر هم در بارۀ سرنگونی خاندان قاجار سخنرانی می کنند.»\n«گزارش اموری به وزارت امورخارجه ی آمریکا » (۲ )\nمع هذا ، حسّ مخفی عجیبی که عامل یک مقاومت منفی و خونسردانه بود، دراکثرطبقات ملّی ایران درمرکزقویتر ودرایالات نیزتا حدّی پدیدار بود. اما این مقاومت به امروفرمان وزورو تهدید فرماندهان مقتدرکه هر یک در خراسان و آذربایجان و لرستان و فارس و غیره خونهای بیشمارریخته و بیگناهانی را به بهانه های ناچیزاز میان برده بودند، چیزی نبود و کسی به آراء و افکار و جماعت حقیقی و توده اعتنا نمی کرد ! مع ذ الک، هر کس که به تلگرافات این اوقات که از مهرماه ۱۳۰۴ تا نهم آبان همان سال جریان یافته است، رجوع کند، امضای آنها را ببیند ، محدودیت طبقات و افراد را ( در صورت آشنایی تا محل ) می تواند درک کند!\nاگرچه طهماسبی در تاریخ مجعول و دروغ خود گزافهایی در بارۀ این دسته بهم بافته وادعاهای دروغی کرده است که هیچ افسانه نویسی طرح این اندازه دروغ و شیادی را جایز نمیداند هر کس بخواهداز فحوای بیانات و شبنامه ها وشایعات نا چیز مذکورمطّلع شود، به کتاب تاریخ مزبور رجوع کند. شنیده شد که شاه سابق نیز با وجود آنهمه مدایح که از او در آن کتاب شده بود، کتاب مزبور را جمع کرد و راضی به نشر آنهمه اکاذیب نگردید.\nرئیس الوزرا قولهای صریحی در این سال به اقلّیت مجلس داده بود و صریحاً وعده کرده بود که در بازگشت شاه مساعی لازمه به خرج دهد، و مدرّس درنطق خود اشاره کرد که : « ما نظربدی به دولت نداریم و او را در خط اصلاح مافات می بینیم و امیدواریم و البته باید اصلاحات تکمیل شود و مقاصد ما بعمل آید…» و قصد ما بازگشت شاه و موافقت سردار سپه با شاه ، وحدت نظرعمومی ، رفع اختلافات ، اصلاح مفاسد رؤسای قشون ، سازش دولت با مستشاران امریکایی ، آزادی انتخابات و استقرار حکومت دموکراسی بود ، و قصد دیگری در بین نبود. با اینهمه رئیس دولت در ظاهر به شاه تلگرافات می کرد، ولی در باطن رؤسای قشون و اعوان او به صادر کردن تلگراف به خلاف قاجاریه تدارک دسایس پنهانی و تحریک اشخاص به ضدّیت با شاه مشغول بودند، و خود معزّی الیه هم با کمیسیون حاج رحیم و طهماسبی محرمانه مساعدت می ورزید!\nاما عقلا و اهل سیاست و محافل سیاسی خارجی و داخلی به خوبی از کنه کار آگاه بودند، و یکی از دلایل نپذیرفتن متحصّنین در سفارت شوروی و اصرار سفارت مزبور در لزوم مجازات آنها همین نکته بود، چنانکه از سایر اخبار بیسیم مسکو نیز این معنی بوضوح فهمیده می شود.\nشکافی در صف اقلّیت رخ داد: بعضی از رفقای ما از فرط یأس از ما جدا شده ، وارد فراکسیونی به نام اتّفاق شدند ، و یکی از آنها، آقای اخگر، بهمراهی وکیل بندرپهلوی ، آقای کی استوان ، لایحه ای بعنوان « تذکّر مهم » در موضوع تلگرافات واصله ( تلگرافاتی که از غایت استهزا تا به حال درمجلس شورای ملّی تذکّر آنها هم مایۀ سرافکندگی بود) و لزوم توجّه مجلس به این عرایض ، تدارک دیده ، به امضای خود منتشر کردند. بلافاصله ، مادۀ واحده ای که در تاریخ طهماسبی با امضای وکلا در صفحۀ ۲۶۷ آمده و گراور آن در صفحۀ۲۶۹ نقل شده است، تقدیم مجلس شد و اینست آن:\nمجلس شورای ملّی به نام سعادت ملّت ، انقراض سلطنت قاجاریه را اعلام نموده و حکومت موقّتی را در حدود قانون اساسی و قوانین‌موضوعۀ مملکتی به شخص آقای رضا خان پهلوی واگذار می‌کند. -تعیین تکلیف حکومت قطعی موکول به نظر مجلس مؤسّسان است که برای تغییر‌مواد ۳۶ – ۳۷ – ۳۸ – ۴۰ متمّم قانون اساسی تشکیل می‌شود.\nدیدن آن منظره پشتم را بلرزه در آورد، خاصّه که دونفر از بهترین دوستانم را – از اعضای اقلّیت – دیدیم که یکی از ایشان از میزگردانها شده ، دیگری را داور شکار کرده ، داخل زیر زمین کرد ، و رفقای دیگر هم بنوبت آمدند و امضا کردند!\nرئیس دولت هم آن روز بی پرده سخن گفت . فرمود که آقایان مستوفی ومدرّس خیلی معطل می کنند ، دیگر کارازاینها گذشته است، به ایشان بگو هرچه باید کرد خودشان بنشینند و سروصورتی بکار بدهند.\nجمعی برای این کار مهیّا شدند. قرار شد که یاور محمد علی خان ، رئیس کمیساریایی ۲، که محلّ او درجلو خان مجلس است، همراه و معین این جنایت باشد ، آقای « ب.» مدعی است که طهماسبی با قتل ملک الشعرای بهار موافق نبود ، و خدا می داند! هر چه بود شب جمعه، هشتم آبان ماه ۱۳۰۴ ، بر سر دست آمد و زنگ سید محمود، ناظم مجلس ، در گالاریها طنین انداخت و جلسه به ریاست نایب دوم رئیس تشکیل گردید.\nمرحوم مدرّس هنوز کسل بود و به مجلس نمی آمد. به من هم گفته شد که دراین جلسه حاضر نشوم. مرحوم مستوفی و مرحوم مشیرالدوله و آقایان دکتر مصدّق و زعیم نیز خاضر نبودند. من ناگزیر بودم با وجود غیبت اکثر رفقا در جلسه حاضر شوم. (۳ )\nبر اساس « اسناد وزارت خارجه آمریکا » آن زمان را بدین شرح گزارش می کند: فولر در گزارش مورخ ۱۳ سپتامبر ۱۹۲۵ خود می نویسد:\nاحتراماً به اختصارنظراتم را دربارۀ نگرش وزارت امور خارجه ی بریتانیا به ایران ومستشاران آمریکایی به عرض می رسانم . گزارش حاضر حاصل بررسی اقدامات انگلیس در ایران و تماس هایی است که درطول یک سال و نیم گذشته با مقامات انگلیسی درایران داشته ام، که در ولایات بسیاردوستانه والبته درتهران کمتردوستانه بوده است، ودرصحبت هایی که دربحبوحۀ تحوّلات بسیارجالب اخیربا یکی ازمقامات کنسولی انگلیس در تهران داشتم، اظهارات ایشان نظراتم را تأیید کرد… به گمان من اظهارت محرمانۀ این مقام انگلیسی ، که البته به دلیل روابط بسیار دوستانه مان ودرخلال گفتگویی صمیمانه که تا پاسی از شب طول کشید ابراز شد، از نظرخودش بیانگر اهداف وزارت خارجه انگلستان بود. هردوقبول داشتیم که برینانیا درصدد ضمیمه کردن ایران به امپراطوری خود نیست، و امپراطوری بریتانیا با استیلای خارجی دیگری برایران شدیداً مخالف است. نکته مورد بحث ما اینجا بود که آیا بریتانیا باید به شکوفایی واستقلال ایران کمک کند، و یا با مخالفت خود ایران را ضعیف وعقب مانده نگاه دارد . به اوگفتم که انگلیس سیاست درستی را در ایران در پیش نگرفته است ؛ واینکه اگرازمنافع اقتصادی فوری خود چشم پوشی کند ودرهرموقعیت دوستی بدون چشم داشتی به یاران نشان بدهد ، امکان دارد که انزجارو تنفّرفعلی مردم ]ایران از انگلیس[ طیّ یک دو نسل آینده زدوده شود، وانگلیس، بجای آنکه متّحدی برای دشمن خود بتراشد، دوست و پشتیبانی محکم در مقابل روس پیدا خواهد کرد. مقام انگلیسی پس ازچند ساعت مقاومت ودفاع معمول ازمواضع بریتانیا ، دربحبوحۀ بحث نظرات واقعی اش را ابراز داشت که دراینجا سعی می کنیم عین جملات او را تکرار کنم. « دوستی ایران برای ما ( انگلیسی ها ) پشیزی هم ارزشی ندارد، چون قیمتش را خوب می دانیم. ایران تا وقتی دوستی می کند که برایش فایده ای داشته باشد، و به محض اینکه لقمه ی چرب و نرم تری پیدا کرد به آدم خیانت می کند… البته ایران می داند که هر چقدر هم که از ما بدش بیاید ، برای حفاظت از خودش ناچار باید به دامن ما بیفتد… ما ایرانی پر رونق و قوی می خواهیم البته به شرطی که معقول ( مطیع انگلیسی ها؟) باشد. این چیزی است که ، مثلاً، تا پنجاه سال آینده می خواهیم باشد . تا در این فرصت جای پایمان را محکم کنیم ، و بعد از آن اگر معلوم شود که می توانیم به ایران اعتماد کنیم و این کشور به دامن روس نمی افتد و امتیازات را لغو نمی کند، آنوقت دست از سرش بر می داریم… باید از حقوقی که همین الان داریم حفاظت کنیم و مراقب باشیم که ایرانی ها هیچ امتیازی را لغو نکنند . البته هیچ مخالفتی با سرمایه گذاری سایر کشورها در ایران نداریم ، به شرط آنکه با منافع ما درتضاد نباشد. ما مدّعی امتیازات موجود وامتیاز نفت شمال و راه آهن هستیم. هرچند قبول داریم که این مورد اخیرهنوزتصویب نشده، که آنهم به خاطر این است که مجلس هنوز جلسه ای برای تصویب آن تشکیل نداده است. شاید ازامتیاز نفت شمال صرف نظر کنیم، هرچند بعید می دانم توسعه نفت شمال برای هر کشوردیگری هم چندان ساده باشد ، ولی دلیل ندارد که از امتیاز راه آهن هم بگذریم . کاملاً واضح است که با انتصاب مستشاران آمریکایی مخالفیم . مگر بعد از رفتاری که شوستر با ما کرد انتظار دیگری هم دارید. ولی تا وقتی که ادامه کارشان مخالف منافع ما نباشد، مانع کارشان نخواهیم شد. مخالفتی هم با وام دادن آمریکا به ایران نداریم به شرطی که ضمانت وام چیزی نباشد که با منافع ما تلاقی کند، مثلاً نفت یا گمرکات جنوب. ما بهترین دوست آمریکا هستیم ولی دلیل نمی شود که ندانیم سیاست غلطی را در ایران پیش گرفته اید. شما امریکایی ها آرمانگرا هستید. شما هنوز ایرانی ها را نشناخته اید، در صورتی که ما نسل ها ست که این مردم را می شناسیم. ما هم آرمانگراهای بیغرضی، مثل شما آمریکایی ها ، داشته ایم که همین پیشنهادهای شما را برای ایران مطرح کرده اند، ولی بعد از مدّتی دست برنداشتند . تنها تجربه ی شما، که اتّفاقاً چندان موفّق هم نبود، در مقیاسی کوچک در فیلیپین بوده است. وقتی به اندازۀ ما تجربه کسب کنید ، می فهمید که تنها سیاستی که در این کشور کارگرمی افتد همان سیاستی است که ما در پیش گرفته ایم – یعنی جنگ اقتصادی و سیاسی با روس ها در ایران ، که به همین منظور باید همه ی نفوذ خودمان را در این کشور حفظ کنیم.» او همچنین گفت که اگر بواسطۀ این سیاست استقلال ایران به تعویق بیفتد و به ما وابسته بماند، فقط به نفع خودش است، البته کنسول بعداً گفت که اینها صرفاً نظرات شخصی خودش است، که به عنوان یک دوست ابراز کرده و نه یک مقام کنسولی ، و از من خواست که آنها را پیش خود محرمانه نگه دارم. ( ۱)\nاحتراماً نکاتی را که درگفتگوی اخیرم با وزیر مختار بریتانیا مطرح شد و شاید برایتان جالب باشد، به عرض می رسانم. به گمانم ] آقای لورن [ در صدد بود که به شیوه ای دوستانه اساس سیاست های دولتش درایران را توضیح بدهد. او با این فرض شروع کرد که ایالات متّحده یک رقیب قدرتمند در مرزهای جنوبی مکزیک دارد ، واظهارداشت که هرچند احتمالاً سیاست دولت من به دنبال دست اندازی به خاک مکزیک و یا دست یافتن به حقوق سیاسی دراین کشورنخواهد بود، مسلماً مواظب است که رقیبش نیز به چنین امتیازاتی درمکزیک دست پیدا نکند… خواست دولت بریتانیا این است که تمامیت ایران حفظ شود تا ازهمجواری مرزهای انگلیس و روس جلوگیری کند…. از آنجایی که از زمان شروع مأموریت سرپرسی لورن در تهران ، رئیس الوزرایی نسبتاً قدرتمند و دوستدار انگلیس برسر کار بوده و تشکیلات روس ها نیزچندان قدرتی نداشته است ، تعقیب این سیاست برایش سهل تر و تحقّق آن تا حدود زیادی ممکن بوده است. او درارتباط با بازسازی مالی ایران که هم اینک به دست مستشاران مالی آمریکایی صورت می گیرد گفت تا زمانی که تبعیضی بین انگلیسی ها و آمریکایی نباشد برایشان آرزوی موفقیّت دارد ( که البته شاید باید اضافه می کرد تا زمانی که این هیأت از فعالیّت های اقتصادی خارجی که به مذاق بریتاینا خوش نمی آید حمایت نکرده است). اوسپس نظردولتش را دربارۀ توسعه ی اقتصادی ایران ابراز کرد، که بعداً معلوم شد هدفش از گفتگوی با من دقیقاً اظهارهمین نکته بوده است… چنانچه شرکت های آمریکایی علاقه ای به فعّالیت های اقتصادی درایران پیدا کنند، اوامید واراست که این فعّالیتها به نحوی باشد که رقابت یا اصطکاکی با شرکت های انگلیسی پیدا نکنند. البته رقابت اقتصادی در بسیاری ازجوامع رقابت سالمی است ؛ ولی متأسّفانه دراین مملکت ، ناگزیربه اصطکاک سیاسی می انجامد. دولتش اجازه نمی دهد که چنین چیزی اتّفاق بیفتد وبه همین دلیل نمی تواند ایران را عرصه ای برای انجام فعّالیت هایی تلقی کند که شاید در جاهای دیگر نامش را « رقابت سالم » می گذارند… او سپس مشخّصاً به احتمال اکتشافات نفتی آمریکا در شمال ایران اشاره کرد، و عجالتاً فرض را براین گذاشت که شرکت نفت انگلیس و ایران هیچ امتیازی برای اکتشاف نفت در پنج ولایت شمالی ایران ندارد . با وجود این گفت، شرکت خارجی دیگری هم که در این حوزه مشغول به فعالیت شود برای عرضه ی تولیدات خود به بازار ضرورتاً باید با شرکت های مستقر در باکو و یا شرکت نفت انگلیسی و ایران به توافق برسد. منظور کاملاً واضح بود. اگرسر پرسی لورن می خواست منظورش را بدون توسّل به منش دوستانه و جذّابش بیان کند، احتمالاً چنین جملاتی به کار می برد: « به شما اخطارمی کنم که اگرشرکت های آمریکایی بدون مشارکت انگلیسی ها و یا لااقل بدون جلب نظرآنها وارد حوزه ی ایران شوند، کلّه پایشان خواهیم کرد.» (۲)\nبه عبارت دیگر ، بریتانیا مصمّم بود که استیلای سیاسی و اقتصادی خود را برایران حفظ کند، و بهترین شیوه برای این کار به قدرت رسیدن یک دیکتاتور انگلوفیل بود، یعنی رضا ] خان [ در دسامبر ۱۹۲۵ کاملاً معلوم شده بود که اگرجای پای رضا ] خان [ را محکم نکنند، موقعیتش متزلزل باقی می کاند و باید همواره برای نجات او به کمک بشتابند- چنانکه درسپتامبر۱۹۲۲ ، آوریل ۱۹۲۴ ، مارس ۱۹۲۵ وهمینطوردر بحران جاری به کمکش شتافته بودند. ولی آنطور که « شورش نان» نشان داد، اوضاع درسپتامبر۱۹۲۵ بمراتب جدی ترازگذشته بود، زیرموقعیت سیاسی رضا ] خان[را شدیداً تضعیف کرد ومخالفانش ، به ویژه مدرّس ومتّحدانش ، داشتند خودشان را برای یکسره کردن کار رضا ] خان [ آماده می کردند. علاوه براین ، احمدشاه هم قصد خود را برای بازگشت به ایران اعلام کرده بود. دولتی مشروطه به پادشاهی احمد شاه و قدرت داشتن مدرّس مسلماً موجب تضعیف استیلای سیاسی واقتصادی انگلیس می شد. اموری بعداً مدعی شد که انگلیسی ها بیشتر ترجیح می دادند که وضعیت موجود حفظ شود- اینکه یکی از شاهزادگان قاجار( غیرازاحمدشاه) بر تخت بنشیند وقدرت واقعی نیزدردست رضا] خان[ باشد. با فرا رسیدن پاییزسال ۱۹۲۵لندن دیگر معتقد شده بود که ادامه این وضعیت امکان ندارد، و راه حل درازمدت به سلطنت رسیدن رضا ] خان [ است. چنانکه درفصل نه اشاره کردم، وزیرمختارانگلیس شرایط لازم برای تغییررژیم را اینگونه برای فیروز برشمرده بود: « باید بدون ناآرامی ، دائمی ، وبا « اراده ی مردمی » باشد . نا آرامی های ۲۳ – ۲۴ سپتامبر ثابت کرد که چنین « اراده ای » وجود ندارد . بنابراین، چارۀ کارایجاد توهّم وجود چنین اراده ای با به راه انداختن به اصطلاح « جنبش ملّی » بود. ازآنجایی که این سوّمین تلاش برای رساندن رضا ] خان [ به رأس قدرت و تبدیل کردنش به دیکتاتور ایران بود، مسلّماً از درس هایی که از دو تلاش نافرجام مارس ۱۹۲۴ و فوریه ۱۹۲۵ آموخته بودند، استفاده کردند. این بارمقدّمات زیادی برای کارچیدند، ازجمله به راه انداختن « جنبش ملّی » وحضوربموقع نیروهای نظامی درپشت دربهای مجلس وشلّیک « چند تیربی هدف » در موقعی که نمایندگان دست به مقاومت زده بودند.\nتقریباً ازهفتم اکتبر۱۹۲۵، مخالفت با بازگشت شاه آغازشد: « طیّ دوهفته ی گذشته روزنامه ها به موضوعی پرداخته اند که توجّه بیشتری را می طلبد. مطبوعات خبراز تعطیلی بازارها وارسال تلگرام های متعدّد از ولایات مختلف به دولت و مجلس می دهند که درآنها به بازگشت شاه به ایران اعتراض و نسبت به سلسله ی قاجار اظهار نارضایتی شده است. اگرچنین مخالفت هایی خود جوش بود می توانست جالب توجّه باشد ولی از قرار معلوم تمام این نقشه ها را رئیس الوزرا وعواملش برای بی اعتبار کردن خاندان حاکم در اذهان مردم به اجرا گذاشته اند . هنوزخیلی زود است که بدانیم این اقدام زمینه ساز چه نقشۀ دیگریست و یا اینکه اهداف مجریان آن دقیقاً چیست. شایعات بسیاری برسر زبان هاست ، اما به محض اینکه بتوانم حقایق را از شایعات جدا کنم اطّلاعات بیشتر و دقیق تری دراین باره برایتان ارسال می کنم.» روزنامۀ ستاره ایران در شمارۀ ۸ اکتبر ۱۹۲۵ خود بیانیه ای را به امضای « جمعی از آذربایجانی ها ی مقیم تهران» خطاب به نمایندگان مجلس منتشر ساخت که در آن با بازگشت شاه مخالفت و او را تن پروری ، غفلت از امور مملکت و نوکری بیگانگان متّهم شده و مسئول عقب افتادگی ایران شناخته شده بود . این روزنامه همچنین اضافه می کند که بازاریان آذربایجان به نشانه ی اعتراض به بازگشت شاه حجره های خود را تعطیل کرده وساکنان این ولایت نیز مراتب اعتراض خود را ازطریق تلگرام به عرض نمایندگان مجلس و رئیس الوزرا رسانده اند. روزنامۀ ستاره ایران درهمین شماره مطلبی را منتشر می کند که می گوید متن تلگرام « کمیته ی ملّی مختلط آذربایجان» خطاب به مجلس و رئیس الوزرا است. کمیتۀ مزبور تهدید کرده بود چنانچه شاه « خائن» به کشوربازگردد، روابط خود را با تهران « قطع» خواهد کرد. همین روزنامه درشمارۀ نهم اکتبرش اعلام می کند که بازاریان اصفهان به نشانه اعتراض به بازگشت شاه، حجره های خود را تعطیل کرده اند. روزنامۀ ایران در تاریخ ۱۴ اکتبر۱۹۲۵ می نویسد که « کمیته ی پیگیری دعاوی درمجلس » درنظر دارد تلگرام هایی را که علیه بازگشت شاه دریافت کرده است، در] صحن علنی [ مجلس قرائت کند. (۳)\nدرطول هفتۀ آخرماه اکتبر، « اعتراض» مردم به بازگشت شاه به خواست آنها برای سرنگونی سلسله قاجارمبدل شده بود: « ۲۶ اکتبر، اعلامیه های بی امضائی دارد درمیان مردم پخش می شود که حاوی متن تلگرام های ارسالی برای مجلس و رئیس الوزرا از تبریز و کرمان است و در آنها خواهان خلع شاه وسرنگونی سلسله قاجار شده اند. در تلگرام های ارسالی از تبریزاعلام شده است که چنانچه مجلس تا روز سه شنبه ( ۲۷ اکتبر) تصمیمی نگیرد، آذربایحان روابط خود را با تهران قطع خواهد کرد. در تلگرام دیگری هم ازنمایندگان آذربایجان خواسته اند که درمجلس حاضر نشوند، و آنها را تهدید کرده اند که در صورت حضور در مجلس « عواقب و خیمی » در انتظارشان خواهد بود… اقدامات لازم برای خلع شاه از سلطنت و سرنگونی سلسله قاجار انجام خواهد شد. علاوه براین ، پیشنهاد کرده اند که تمام ولایات ایران برای انجام اقدام مقتضی به کمیته ی ملی تبریز اختیار تام بدهند. مردم آذربایجان درانتخابات آتی شرکت نخواهند کرد ، مگراینکه مطمئن شوند مجلس جدید صلاحیت بازنگری در قانون اساسی را دارد، به ویژه از حیث خاتمه دادن به سلطنت سلسله ی قاجار، در تلگرام ارسالی از کرمان، ازرئیس الوزرا خواسته اند که موقّتاً پایتخت را ترک کند تا مردم کرمان به تهران بریزند و خواسته هایشان را عملی سازند…۲۹ اکتبر. امروز سه اعلامیۀ بی امضاء دارد درشهر پخش می شود که حاوی تلگرام های اعتراض آمیز ارسالی از ولایات مختلف است.\nدر یکی از این اعلامیه ها که به تاریخ ۲۸ اکتبر است آمده که تبریز روابطش را با تهران قطع، و « نیروهای ملّی » ادارات دولتی را اشغال کرده اند. یکی دیگراز این اعلامیه ها از شکل گرفتن ارتشی داوطلب در تبریزخبرمی دهد… ۳۰ اکتبر . امروز چهاراعلامیه در تهران پخش شد که اتّحادیه اصناف تهران ، تجٌار تهران و« بست نشینان » مدرسه ی نظام ، آنها را امضا کرده و خواهان سرنگونی سلسلۀ قاجار شده بودند.» روزنامۀ ستاره ایران در شمارۀ ۲۹ اکتبرش مطالبی منتشر ساخت که مدّعی بود متن تلگرام های ارسالی از محمّره، رشت، تبریز و کرمان است، که ارسال کنندگانش خواهان سرنگونی سلسله ی قاجارو خلع شاه از سلطنت شده بودند. روز نامۀ ایران نیز در ۳۰ اکتبر « تلگرام های » ارسالی از شیراز و ناصری را منتشر ساخت که در آنها خواهان برکناری شاه شده بودند. اموری در این باره توضیح می دهد:«اعتراضاتی » که در قالب ارسال تلگرام از ولایات مختلف صورت « تهدید» آذربایجان به جدایی از ایران ، و ژست های به اصطلاح جنبش ملّی تا روز جمعه سی ام اکتبر ادامه داشت . بحثی نیست که پهلوی و دارو دسته اش این نقشه ها را طرّاحی کرده بودند. درهیچ یک ازمراحل این روند شور و اشتیاق خود انگیخته ای دیده نمی شد. خیلی ها در ایران تنفّرو انزجار واقعی شان را از شاه و برخی اعضای خاندان سلطنتی ابراز کرده و آنها را بی لیاقت خوانده اند. با این همه یادمان نرود که یکی ازاهداف اصلی قانون اساسی ۱۹۰۷ این بود که پادشاه یک مقام تشریفاتی بی خاصیت بیشتر نباشد..»(۴ ) اموری ادامه می دهد: « در گزارش مطبوعاتی شماره ۱۲۳۶ اینجانب آمده بودکه « جنبش ملّی » که درنهایت به اقدام قطعی مجلس در ۳۱ اکتبر انجامید عمدتاً جنبشی ظاهری ساختۀ دست رئیس الوزرا بود. به پیوست گزارشی که توسّط کارمند ایرانی کنسولگری مان درتبریز تهیه شده و نشان می دهد که باد از کدام طرف آمده است، ارسال می گردد که شاید جالب توجّه باشد.» گزارش کارمند کنسولگری امریکا در تبریز که در تاریخ ۱۷ اکتبر ۱۹۲۵ تهیه شده حاوی اطّلاعات مفیدی است : « دیروز حدود ۶۰ نفر در بازار به راه افتاده و شعار می دادند « زنده باد پهلوی» ( رئیس الوزرا) و « نابود باد خاندان قاجار» خبر دار شده ام که همۀ آنها را برای این کار اجیر کرده بودند. همینطور عدّه ای، که از بدنام ترین و فاسد ترین آدم ها هستند، درتلگراف خانه مستقر شده اند و به نام مردم تلگرام های مختلفی به تهران ارسال می کنند. امشب حدود ۱۰۰ نفردر اطراف تلگراف خانه جمع شده اند و چند نفر هم در بارۀ سرنگونی خاندان قاجار سخنرانی می کنند. رئیس الوزرا از تهران تلگرامی ارسال کرده به این مضمون که «من مخالفتی با خواست برحقّ مردم ندارم ، ولی همه چیزباید قانونی و آرام انجام شود و نباید هیچ کاری برخلاف نظم عمومی صورت بگیرد و اینکه شخصاً دراین باره سکوت اختیارکرده است .» بازارها بازاست وشهرهیچ جنب وجوشی ندارد. درشهر بزرگی مثل تبریز تنها کمتراز۱۰۰ نفردارند به تلگراف خانه می روند. اظهارات فوق بیانگراوضاع واقعی وفعلی تبریز است.» (۵ )\nباردیگرمجلس تلاش کرده بود تا برنامه های رضا ] خان [ را نقش بر آب کند. جلسات مجلس بدون داشتن رئیس رسمیت نداشت و رأی گیری بی اعتباربود، و ازقضا نمایندگان مجلس هم رئیسی انتخاب نکرده بودند. البته این نوع شگردهای پارلمانی تنها برای مدّت کوتاهی می توانست کارها را به تعویق بیندازد. اموری در این باره توضیح می دهد: « مطلب دیگری که روز نامه ها خبرداده اند و احتمالاً اهمّیت بیشتری ازظاهر قضیّه دارد این است که میرزا حسین خان پیرنیا ( مؤتمن الملک) ، رئیس مجلس ، از پذیرش مجدّد ریاست مجلس امتناع ورزیده است. دورۀ هیئت رئیسه به پایان رسیده و( تا انتخاب هیأت رئیسه ی جدید ) مجلس عملاً نمی تواند کارمفیدی انجام بدهد. درحالی که دارم این گزارش را می نویسم، جناح های مختلف مجلس هنوزبرسرانتخاب رئیس جدید به توافق نرسیده اند. بدون اغراق ، شخصیت استثنایی میرزا حسین خان پیرنیا یکی ازمهمترین عوامل دخیل درعملکرد درخشان مجلس فعلی است . شایعاتی که در باره کناره گیری پیر نیا از ریاست مجلس برسر زبان هاست به دلایل جالب تری از آنچه درروزنامه گزارش می شود اشاره دارد.» تلاش نمایندگان برا ی انتخاب رئیس مجلس چنین انعکاسی در روزنامه ها داشت . روزنامه کوشش درشمارۀ مورخ ۹ اکتبر ۱۹۲۵ خود گزارش می دهد که روز گذشته نمایندگان از مستوفی الممالک خواسته بودند تا نامزد ریاست مجلس شود که او نپذیرفت . سپس عدّه ای تدیّن را پیشنهاد کردند که مورد قبول نبود. به گزارش روزنامه ایران در شمارۀ مورخ ۱۲ اکتبر ۱۹۲۵ ، برغم امتناع مؤتمن الملک از تصدّی مجدّد ریاست مجلس ، روز گذشته نمایندگان یکباردیگر او را به ریاست مجلس ، و تدیّن و طباطبایی دیبا را نیز درسمت نایب رئیس انتخاب کردند. رزونامۀ ایران در چهاردهم اکتبر خبراستعفای مؤتمن الملک را که اخیراً به ریاست مجلس انتخاب شده بود منتشر ساخت. این روز نامه می افزاید که تعدادی از نمایندگان مجلس به خانۀ مؤتمن الملک رفته و سعی داشتند او را متقاعد کنند که استعفایش را پس بگیرد. امّا مؤتمن الملک با اشاره به کسالتش خواهش آنها را رد کرده و گفته بود که اصلاً نمی پسندد که در کشوری مشروطه یک نفر برای مدّتی طولانی برسر یک پست باشد. روزنامۀ کوشش روزشانزدهم اکتبر گزارش داد که جلسات مجلس به دلیل نداشتن رئیس رسمیتی ندارد، و لذا نمایندگان به طور غیر رسمی تشکیل جلسه می دهند. روزنامه ایران در هجدهم اکتبر خبر داد که عدّه ای از نمایندگان به امید اینکه مؤتمن الملک استعفایش را پس بگیرد به دیدنش رفته اند. او اینبار هم تقاضای آنها را رد کرد، و روزنامه ی ایران در شمارۀ نوزدهم اکتبر خود خبر داد که روز گذشته استعفای مؤتمن الملک رسماً درمجلس قرائت شد. مطابق قانون، قرار است که نمایندگان مجلس روز بیستم اکتبر رییس جدید انتخاب کنند.\nروز ۱۹ اکتبر ۱۹۲۵ ، رضا خان که بسیارخشمگین بود به همراه تعداد زیادی از « محافظان» خود به مجلس رفت. اموری به نقل از روزنامۀ شفق سرخ، بیستم اکتبر ۱۹۲۵ چنین گزارش می کند: «روز گذشته در مجلس ، تدیّن اعضای مجلس را از گفتگویی که با رئیس الوزرا داشت با خبر ساخت. رئیس الوزرا از او پرسیده بود که مجلس می خواهد در بارۀ تلگرام هایی که اخیراً در بارۀ باز گشت شاه از تبریز رسیده چه تصمیم بگیرد. تدیّن گفته بود که این تلگرام ها را ندیده است. رئیس الوزرا از تدیّن خواست که نگرانی اش را در بارۀ اوضاع تبریز به استحضار نمایندگان مجلس برساند. رئیس الوزرا براین باور بود که مجلس باید در اسرع وقت تصمیمی بگیرد. تدیّن به اطّلاع نمایندگان رساند که تلگرامی از تبریز خطاب به رئیس مجلس واصل شده است که در آن خواسته اند او به همراه ده تن از نمایندگان به تلگرافخانه بروند و با تبریز تماس بگیرند . وقتی که ارسال کنندگان تلگرام از استعفای رئیس مجلس با خبر شدند از دو نایب رئیس مجلس خواستند که به همراه ده تن از نمایندگان به تلگراف خانه بیایند. تدیّن سپس ازنمایندگان نظرخواهی کرد. نمایندگان خاطر نشان ساختند از آنجایی که تلگرام برای نایب رئیسان مجلس ارسال و از ایشان تقاضا شده است که ده نماینده را انتخاب کنند، لذا نظر خواهی ضرورتی ندارد. از این رو، از مستوفی ، علایی ، تقی زاده ، افشار ، ارباب کیخسرو، ندامانی، حکمت ، تهرانی وعدل دعوت شد که به همراه دو نایب رئیس مجلس به تلگرافخانه بروند. نمایندگان مزبور نیز پس از آنکه شکایات ارسالی از تبریز را شنیدند ، به این نتیجه رسیدند که باید زمان انتخاب رئیس مجلس و رسمیت یافتن جلسات آن صبر کرد .»(۶ ) تلاش ظاهری نمایندگان مجلس برای انتخاب رئیس در هفته بعد هم ادامه یافت . رو زنامۀ ایران در۲۱ اکتبر ۱۹۲۵ گزارش کرد که نمایندگان مجلس روز گذشته میرزا حسن مستوفی (مستوفی الممالک) را به ریاست مجلس انتخاب کرده اند. روزنامۀ کوشش درهمان روز پیش بینی کرد که مستوفی ریاست مجلس را قبول نخواهد کرد. همین روزنامه در بیست و سوم اکتبر خبر داد که مستوفی شفاهاً به چندین تن از وکلای مجلس گفته است که ریاست مجلس را نمی پذیرد.\nروزنامۀ ایران در ۲۹ اکتبر ۱۳۲۵ گزارش دادکه پس از دعوت مستوفی به جلسه هیأت رئیسه مجلس او گفته است که خود را رئیس مجلس نمی داند . ایران اضافه می کند که وکلا در جلسه ای غیر رسمی تصمیم خواهند گرفت که آیا گفتۀ مستوفی رابه منزلۀ ( استعفا) تلقی کنند یا خیر. اموری در تفسیر این قضایا می نویسد: «ابتدا امتناع آقای پیرنیا (مؤتمن الملک) از پذیرش ریاست مجلس و سپس طفره رفتن آقای مستوفی چیزی بیشتر از یک تأثیر سطحی بر روند حوادث اخیر داشته است. هر دوی این اشخاص ، مردانی مسلماً با شرافت و وطن پرست هستند. اما همچون بسیاری از هموطنان خود ، در موقعیت های حساس قدرت تصمیم گیری و شهامت کافی را ندارند و در این مورد نیز رویکردی کاملاً منفی در مقابل مسئله ای مهم اتخاذ کرده اند.» با وجود این ، معلوم نیست که آیا این دو شخصیت اصلاً کاری از دستشان ساخته بود. علاوه براین کسانی که سرنوشت ایران را در دست داشتند اجازه نمی دادند که جریان اموربه این شکل پیش برود. آنها مسلماً نمی گذاشتند که عدم انتخاب رئیس مجلس به همین سادگی نقشه های دقیقشان را از مسیر اصلی اش خارج کند.\nروزنامۀ ستارۀ ایران در شماره مورخ ۳۰ اکتبر ۱۹۲۵ خود تحوّلات شب گذشته ی مجلس را گزارش می کند . پنج شنبه شب ، مورخ ۲۹ اکتبر ۱۰۲۵ ، علیرغم اینکه هنوز رئیسی برای مجلس انتخاب نشده بود، شماری از وکلای مجلس خواهان قرائت تلگرام هایی شدند که از ولایات مختلف رسیده بود. این روز نامه می افزاید: « کمیته رسیدگی به شکایات در مجلس گزارش داد که از اواسط مهر ماه( ۷ اکتبر) تلگرام های بی شماری به امضای اشخاص سرشناس از آذربایجان ، خراسان ، کرمان، کردستان ، بیرجند ، بارفروش ، ساری ، کرمانشاه ، نهاوند ، ملایر وغیره به دست این کمیته رسیده است، که حاکی از نارضایتی مردم از خاندان قاجار و خواست آنها برای برکناری این سلسله است. کمیته مذکور این تلگرام ها را به دقّت مطالعه کرده و تصمیمی گرفته بود که آنها را به استحضار سایرنمایندگان مجلس نیز برساند، تا مجلس بنا به صلاحدید خود دست به اقدامی مناسب دراین زمینه بزند. تدیّن پیشنهاد کرد که چون قرائت همۀ تلگرام ها وقت زیادی می گیرد مجلس فوراً نظرش را اعلام کند. یکی از نماینگان به نام یاسایی نیزپیشنهاد برگزاری رفراندوم را مطرح کرد او متذکّر شد که شکایات مردم شامل حال « شخصیت های محترم خاندان قاجار» درداخل وخارج مجلس نمی شود. او معتقد است که مردم فقط می خواهند سلطنت را از دست قاجار بیرون بیاورند، و با توجّه به اصل ۳۵ قانون اساسی مبنی بر اینکه « سلطنت و دیعه ایست که به موجب الهی از طرف ملت ایران به خاندان قاجار مفوّض شده است»،* اگربر مردم محرز شود که خاندان قاجار از عهده ی وظایفی که ذاتاً بواسطۀ این « ودیعه» به ایشان محول شده به خوبی بر نیامده اند ، می توانند ودیعه را از آنها پس بگیرند. به نظر یاسایی بهترین روش برای این کار بر گزاری رفراندوم است. در نهایت قراربر این شد که کمیسیونی متشکّل از ۱۲ نماینده این مسئله را بررسی و نتیجه رابه مجلس گزارش کند.» بنابراین، مجلس تا به آخر تلاش کرده بود نقشه های پهلوی را با حواله کردن آن به « کمیسیون تحقیق» منحرف سازد ، و بیشتر تمایل به برگزاری یک رفراندوم داشت. ولی رضا خان و حامیانش هر گز حاضر نبودند که رسوایی فوریه ۱۹۲۵ تکرار شود. ( ۴ )\nبه روایت حسین مکّی در بارۀ «تدارک و پیش بینی های لازمه برای تغییر سلطنت» می نویسد : از واقعۀ جمهوری که سردار سپه و عمّال وی تظاهرات زیادی کرده ولی نتیجه بعکس گرفته این تجربه را آموخته بودند که برای احراز موفّقیت در موقع تغییرسلطنت هرچه ممکن باشد وسائل کارو مقدّمات آنرا خیلی بی سرو صدا و در لفّافه انجام دهند و تظاهراتی نکنند تا حریف هشیار شود. بهمین جهت تا آواخرمهرماه ۱۳۰۴ تظاهرات شدیدی برعلیه قاجاریه بعمل نیاوردند ولی سردارسپه مخفیانه همه گونه پیش بینی های لازم و تدارکات خود را می دید ، منجمله چندی به شب نهم آبان مانده بود که خدا یارخان به تدیّن، رهنما ، دبیر اعظم بهرامی ،سید محمد صادق طباطبائی ، سلیمان میرزا، احیاءالسلطنه و گویا میرزا کریم خان رشتی اطّلاع داد که فردا سردار سپه قبل ازطلوع آفتاب می خواهد شما را ملاقات کند، بهتر اینستکه شب را منزل من بخوابید وصبح زود درتاریکی به منزل سردارسپه برویم. حضرات شب را منزل خدایارخان بسربردند وهریک برای آنکه خوابش نبرد ، بچیزی خود را مشغول کرد. یکی کتاب می خواند، یکی با رفیقش صحبت می کرد و بهمین نحو تمام شب خود را مشغول کردند – صبح هنگام سپیده دم ، حرکت کرده ، به منزل سردار سپه رفتند و در اطاقی از سردار سپه ملاقات نمودند. سردار سپه تسبیح خود را از حبیب در آورده اظهار داشت من می خواهم با شما هم عهد بشوم که در مسائل مهمّ مملکی با یکدیکر متّحد ومتّفق باشبم و سر تسبیح را بدست حضرات داده هر یک گوشه ای از تسبیح را گرفتند، خدایارخان هم گوشه ای از تسبیح را گرفت. روز بعد هم یکی از آنها در روزنامه ای زیر عنوان « تسبیح مقٌدس » مقاله ای نوشت. سردار سپه از این عهدها با سایر متنفّذین و وکلا و رجال بسته و منظور او از همۀ این بند و بست ها تغییرسلطنت و خلع قاجاریّه بود. بطوریکه گفتیم تمام این عملیّات محرمانه و خیلی در پرده انجام می گرفت ولی از اوّل آبان ماه بدستورامرای لشکرتلگرافات زیادی از تمام ایالات و ولایات به مجلس و بعضی از جرائد برعلیه قاجاریّه مخابره شد. منشاء این تلگرافات چه بود؟\nدر شهرستانها اشخاصی را وادار می نمودند که تلگرافاتی برعلیه قاجاریه به مجلس مخابره نمایند. به تلگرافخانه ها هم دستور داده بودند در موقع قبول این قبیل تلگرافات ازمخابره کنندگان مطالبۀ وجه ننمایند، بهمین جهت تلگرافات مفصّل و زیادی به مرکز مخابره می شد ولی پس از انقراض قاجاریه و تشکیل سلسلۀ پهلوی تلگرافخانه ها بزورسر نیزه از مخابره کنندگان آن تلگرافات مطالبۀ وجه نموده و تا دینارآخر آنرا وصول نمودند.\n۱ – عدّه ای ازهوچیهای طرفدار سردار سپه در چادرهای مخصوص جای گرفتند.\n۲ – عدّه ای بی سرو بی پا که همیشه برای سور چرانی حاضرند بواسطۀ آنکه پذیرائی خوبی از آنها بعمل می آمد نوکر شکم خود شده در چادرها قرارگرفتند.\n۳ – روزهفتم آبان به عدّه ای از تجّار و رؤسای اصناف بازار که از طرفداران سردار سپه و یا لااقل ازکسانیکه از سردار سپه و نفوذ او ملاحظه داشتند تلفن کردند که سردار سپه برای امر لازمی با آنها می خواهد به مشاوره پردازد و بایستی به منزل مشارالیه بروند. این عدّه نیز که شاید در حدود سی چهل نفرازاشخاص معروف و محترم بازار بودند حرکت کرده بطرف منزل سردار سپه رفتند ولی همینکه در منزل وی رسیدند آنها را به مدرسۀ نظام راهنمائی کرده و گفتند آنجا باشید تا سردار سپه بیاید. این عدّه وقتی وارد مدرسۀ نظام شدند و چگونگی اوضاع و احوال را از نزدیک مشاهده کردند قهمیدند که آنها را برای چه خواسته اند و چه کلاهی سرآنها رفته و اگر احیاناً بخواهند خارج شوند از خروج آنها جلوگیری بعمل خواهد آمد.\n۴ – دسته ای هم که از عمّال سردار سپه بوده و این اجتماع با تبلیغات و فعّالیت آنها تشکیل شده بود بین متحصّنین مصنوعی افتاده و آنها را وادارمی نمود که تظاهراتی بر علیه قاجاریٌه نمایند، مجموع این عدّه متحصّنین مدرسۀ نظام را تشکیل می داد و بطوریکه گفتیم و درعکس های متحصّنین مدرسه نظام هم دیده می شود، پذیرائی متحصّنین خیلی خوب بوده و اگر این پذیرائی ادامه داشت شاید همه روز بر تعداد متحصٌنین افزوده می گردید . ..\n۱- ایجاد نمایشگاه بزرگی در خارج شهر ، برای این منظور در ناز آباد ، سه چهار کیلو متری شهر ، یک نمایشگاه عظیمی تشکیل دادند. چادرهای متعدّدی که در حدود دویست سیصد دستگاه می شد و غرفه های زیبائی که از یک ماه قبل مشغول آن بودند با چوب و گچ باشکال زیبائی بر پا کردندو در این غرفه ها محصولات و امتعۀ مختلف خارجی و داخلی به معرض نمایش گذارده شده بود. در بعضی از غرفه ها بعضی حیوانات سبع و غیراهلی که از اطراف و اکناف جمع آوری کرده بودند درقفسهائی جلب توجّه می نمود . خلاصه تماشای این غرفه ها و چادرها و دیدن عملیات ماشینهای فلاحتی حدّاقل دو سه ساعت وقت تماشا کنندگان را می گرفت و یکی دو ساعت هم وقت لازم بود تا مردم از شهر به نازی آباد رفته و مراجعت نمایند، با این ترتیب حداقل پنج شش ساعت از وقت مردم بدون سر و صدا گرفته شده بود وهمه روزه درحدود چندین هزار نفر زن و مرد برای تماشا به نمایشگاه مزبور می رفتند. همچنین شبها نیز سینماهای مجّانی داده می شد تا عدّه ای هم وقت شب خود را در آن سینماها بگذرانند. بیمورد نمی دانم اعلانی را که از طرف وزیر فلاحت وتجارت وقت «عبدالحسین تیمورتاش » در اینمورد منتشر شده ذیلاً نقل نموده تا دلیل قانع کننده ای در دسترس خوانندگان گذاشته باشم.\n«از روز دوشنبۀ ۴ آبان ماه نمایش فلاحتی تا ده روز در ناز آباد ادامه خواهد داشت، ورود مجانی . برای خرید وبکارانداختن ماشین های فلاحتی از طرف کارکنان نمایش هرگونه اطّلاعی که تقاضا شود داده می شود. شبها سینماهای جدید که برای نمایش خواسته شده و طرز زراعت علمی در اروپا را نشان می دهد به معرض نمایش عامّه می گذارد.»\nوزیر فلاحت و تجارت و فوائد عامّه – تیمورتاش\n۲ – اتلاف وقت مردم دردکانهای خبّازی . برای آنکه طور دیگرهم وقت مردم را گرفته و به آنها مجال تعمّق درجریانهای سیاسی را نداده باشند. سیاست کمی نان تعقیب شد و به خبّازها جنس کمتر ازمصرف روزانه داده می شد. درنتیجۀ اتّخاذ این سیاست طبیعی بود که در دکانهای خبازی ازدحام می شود، عدّه ای از مردم از صبح تا ظهر در دکانهای خبازی ازدحام می کردند و با هزار زحمت یکی دو نان از صبح تا ظهر بدست می آوردند و از بعد از ظهر تا شام نیز برای گرفتن نان شب همینطور دو پشته و سه پشته در دکانهای خبّازی هجوم می آوردند. اما برای اینکه کمی نان موجب انقلاب و بلوائی نشود بر تعداد پاسبانها و نظامیان بتعداد زیادی افزوده بودند و چون قبلاً هم یک عدّۀ هفتصد هشتصد نفری از طهران در بلوای نان چهارم مهر از مخالفین سردار سپه را گرفته بودند با این ترتیب حدس انقلاب و هجوم مردم بطرف مجلس و سایر مراکز زده نمی شد و منظور از مجموع این عملیات و پیش بینی ها و تدارکات برای این بود که مردم را بخود مشغول کرده، فرصت تفکر در جریانات روز را از آنها سلب کرده باشند. با این کیفیت مقدّمات کار فراهم و روز هفت آبانماه هم ناگهان موضوع تغییر سلطنت در مجلس مطرح گردید که اینک صورت مذاکرات مشروح این جلسۀ تاریخی در زیر نقل می شود:\nجلسه ۲۱۰ – صورت مشروع مجلس عصر پنجشنبه هفتم آبان ماه هزار و سیصد وچهار مطابق یازدهم ربیع الثانی ۱۳۴۴\nنایب رئیس – چند فقره پیشنهاد به امضای چند نفر از آقایان راجع بدستور رسیده است و سیزده نفر از آقایان هم اجازه خواسته اند.\nنایب رئیس – پیشنهاد های راجع بدستور قرائت میشود بشرح ذیل خوانده شد :\n– از اواسطه مهر ماه تا امروز تلگرافات عدیده از طرف وجوه اکابر و مشاهیر و کمسیون مختلط نهضت ملّی اذر بایجان و طبقات مختلفه و هم چنین از ایالات و ولایات که ذیلا شرح داده شده؛ تبریز ،کرمان ،مشهد ،تربت ،شیراز، درجز، رشت ، قروین ، محمّره ، بجنورد ، کردستان ، بارفروش، ساری و بیرجند و غیره به مجلس مقدّس شورای ملّی شده، دالّ بر عدم رضایت از سلطنت قاجاریه و تغییر سلطنت از این سلسله و تعیین تکلیف ا زمقام مقدّس مجلس شورای ملّی ، کمسیون در جلسات عدیده تلگرافات فوق الذکر را تحت مداقّه گذارده و بالاخره تصویب می نماید که راپرت قضیه را بضمیه تلگرافات مذکوره تقدیم مجلس شورای ملّی نماید که هر طور مقتضی و صلاح است تعیین تکلیف و جواب تلگرافات مزبوره صادر شود رئیس کمیسیون حسن ملک.\nنایب رئیس – آقای داور اجازه\nیاسائی – چون آقای نایب رئیس فرمودند وارد اصل قضیّه و راه حل آن بشویم اینست که بنده نسبت بسهم خودم عقیدۀ خودم را اینجا عرض میکنم. با حذف تمام مقدّمات، ما عجالتاً واقعیم دربرابر یک وضعیات بحران آمیزی که قابل تردید و تشکیک نیست آذربایجانی های حسّاس بالخصوص وآزادی خواهان سایر ولایات یک صداها و فریادهایی دارند که بگوش ماها و اهالی مرکزعموماً رسیده است و از مضامین تلگرافات بوسیله اوراق مطبوعه و در این شهر مسبوق شده اند و محتاج بخواندن و قرائت در مجلس نیست، فقط چیزی که مورد توجّه و نظراست اینست که مجلس شورای ملّی برای این قضیۀ منظوره یک راه حلّی در نظر بگیرد چون گفته میشود که اختیارات ما محدود است.\n«سلطنت و دیعه ایست که بموهبت الهی از طرف ملّت بشخص پادشاه مفوّض شده» ، این مادّه میرساند که ملّت میدهد و ملّت میگیرد. ملّت سلطنت را بشخص بعنوان و دیعه اعطا میکند و اگرسوء ظنّ پیدا کرد که آن شخص که ودیعه باو سپرده است نمی تواند از عهدۀ حفظ آن ودیعه بر آید، آن ودیعه را استرداد میکنند. در هر صورت ملّت میتواند اینکار را بکند ووقتیکه ملّت بما گفت شما مختارید از جانب ما تجدید نظر بکنید در قانون اساسی و مخصوصاً راجع به سلطنت و تبدیل و انتقال، ما آنوقت وارد می شویم و بهر طور که مقتضی است رفتار خواهد شد. این عقیده بنده است و ممکن است درظرف چند روز صورت بگیرد، مردم ناراضی هستند از سلسلۀ قاجاریه و البتّه از سلسلۀ قاجاریه یک شاهزاده گان محترم وطن پرست هم در داخل مجلس و خارج مجلس هست و البتّه آنها مورد نظر نیستند.\nنایب – رئیس آقای داور (اجازه)\nداور- متأسّفانه موضوع طور ی طرح نشده است که بشود بطور کلّی یک وضعیاتی پیش آمده که باید راجع باین وضعیات فکری کرد.گمان می کنم که بطور کلی هیچ کسی نباشد که اظهار مخالفتی در کلّیات این قضیّه بکند و منطقی هم داشته باشد. پس برای اینکه نظر ما زیاد و کم معلوم شود و بعد از اینکه چند نفری اظهار عقیده بهمین شکل کلّی کردند، وارد در حلّ قضیه بشویم. بنده هم ناچارم بهمین صورت عرض کنم .بطوریکه آقایان خاطرشان هست قبل از ظهر در جلسه خصوصی هم بنده تذکّر دادم، باز میخواهم تذکر بدهم و خاطر اقایان را بطرف این مسئله جلب کنم که یک بحرانی از دو سال قبل تقریباً دراین مملکت شروع شده است و یک تلگرافاتی به مجلس رسیده و کشمکشهایی شد و جماعاتی آمدند و رفتند و اینها یک چیز هائیست که در خاطر همه ی ماهست. در آنموقع آنچه که بنده اطّلاع دارم و بخاطرم هست عدّه ای از آقایان نمایندگان می گفتند که باید سعی کرد و حالا که قضیّه به اینجا رسیده است یک طریق حلی برایش پیدا کرد وممکن است مجلس بیک موادی رأی بدهد و ارادۀ عمومی را تقاضا کند و از برای خودش کسب حقّ و کسب اجازه کند و ببیند که دارای حقّ تجدید نظردر فلان موادّ قانون اساسی هست یا نه ؟\nما می دانیم شاید بواسطه همین بحران و کشمکش که بطور متناوب گاهی روی قضایا آمده و گاهی در زیر قضایا مانده بواسطۀ همین حالت غیر عادی و غیر مترقّب و فوق العاده است که مردم همه زیاد کم در زحمت هستند. تمام اشخاصی که بوسائل و دلائل مختلف اظهارات و اقداماتی میکنند و گرفتاریهایی برای شان پیدا می شود در نتیجۀ این بحران است اگر ما واقعاً بخواهیم تمام این مسائل را که هر روز می شنویم بگذاریم برای روز بعد، خیال میکنم مردم را دائما در زحمت نگاه داشته ایم .\nتمام وضعیاتی که بخواهد در مقابل قانون اساسی تظاهر کند و با قدرت حکومت پهلوی وضعیات غیر عادی تلقّی کنیم فقط در مقابل یک چیز ما موظّف هستیم که خونسردی را کنار بگذاریم و عاقلانه داخل حلّ قضیّه بشویم و آن عبارتست از تلگرافاتی که اهالی ایران به جمعی از نمایندگان بمجلس شورای ملّی مخابره شده است، در پایتخت هم جمعی افراد مملکت و ملّت از تجّارو کسبه و اصناف رفته اند در یک نقطه جمع شده اند و جمعی هم از آقایان نمایندگان رفته اند به این دسته ملحق شده اند.البتّه در مقابل این قضایا مجلس شورای ملّی بایستی این خونسردی را کنار بگذارد و بایستی بعرایض و تظلّمات و استغاثات اهالی گوش بدهد و در حدود حفظ قانون اساسی و در حدود صیانت قانون اساسی یک تصمیمی اتّخاذ بکند که هم رضایت تلگراف کنندگان و متحصّنین حاصل شود و هم قانون اساسی به قوّت و ثبات خود باقی بماند. زیرا اگر بخواهد یک شخص یا یک جمعی یا یک خانواده در یک مملکتی زندگی سیاسی کند و مملکت را سر پرستی بکند، بالاخره بقانون اساسی احتیاج خواهد داشت . قانون اساسی برای هر کس که در این مملکت زندگی می کند واجب الاحترام و واجب الرعایه است. پس بالاخره بعقیده بنده مذاکرات را در اطراف این قضیّه زیادتر از این نباید بسط داد و آقایان یک کمیسیونی رااز مجلس یا از فرا کسیونها ازهر کدام یک نفر دو نفر انتخاب و معیّن بکنند که هم تلگراف کنندکان ساکت شوند و هم متخصّنین راحت شوند و امیدوار بشوند و بروند مشغول کار و زندگی خودشان شوند و کمتر اسباب زحمت دولت ونگرانی آقایان نمایندگان حاصل شود و هم در عین حال بالاخره مذاکراتی که بقول آقای داور دو سال است که ما و ملّت و مملکت را بزحمت انداخته است این مذاکرات راهم بیک حدّی و در یک جایی خاتمه بدهند و مردم تا اندازه ای آسوده و راحت شوند. پس بالاخره بنده بهتر میدانم که مقدّمات را طول نداد و مقدمات رابهمان جایی رساند که جمعی از افراد ملّت تلگرافاتی کرده اند و باید به آنها جواب داد. باید به آنجا رساند و درعین حال باید تصمیمی اتّخاذ کرد که مرضی الاطراف باشد یعنی قانون اساسی متزلزل نشود. اسباب آسودگی مردم و طبقات آحاد ملّت هم فراهم شود و اتّقاقات دو ساله هم رخ ندهد و در عین حال اگر چنانچه راجع باشخاص یک وضعیاتی پیش آمد البتّه مجلس شورای ملّی بایستی اشخاص را فدای مملکت به کند. ما باید در مقابل مملکت و در مقابل مّلت اگر چنانچه ناچار شدیم از اشخاص صرف نظر بکنیم ولی در عین حال باید سعی کنیم که قانون اساسی کاملاً محفوظ بماند و اگر بشود همانطوری که گفته شد، قضیّه ی رفراندوم را بیک طریق عاقلانه، بیک شکلی که هر روز نشود نظیرش را ایجاد کرد و دو اصل و سه اصل از قانون اساسی رااز بین برد، باید صورت داد. یعنی یک شکلی رفراندوم باید بشود که قابل اتیان به مثل نباشد. یعنی هر روز نشود بااین شکل و به این وسیله یک اصل از قانو ن اساسی را تراشید و یک اصل دیگری بجایش گذاشت به این ترتیب رفراندوم بنده کاملاً موافق هستم، حالا اگر دررفراندوم یک هفته طول کشید و درعرض یک هفته صورت گرفت، بهتر و اگر نشد بالاخره نبایستی عجول باشیم و اگر چهار ماه و پنج ماه هم برای این رفراندوم و برای سئوال از افکار عمومی طول بکشد، بایستی تسلیم شویم و مردم را ساکت کنیم. مجلس شورای ملّی هم باید درمقابل مردم آن ، همانطوری که دارای قوّه است ، دارای اختیار است، خود را معرّفی کند و بیش از اینهم راضی نشویم و اجازه ندهیم که به وکلای مجلس توهین کنند و بالاخره بکرسی و کرسی نشین لعنت کنند و بالاخره یک کاری نکنیم که وضعیات این یکی دو ساله که اسباب زحمت شده باز تجدید شود. این مسئله راهم عرض میکنم که این قضیّه را بایک عجله ای که در عین حال باید با خونسردی باشد انجام داد و بالاخره باید سعی کرد و سعی ما هم باید عاقلانه باشد و طوری باشد که احساسات درآن دخالت نکند و با یک طریق عقلانی آقایان که در سیاست ورزیده هستند، اشخاصیکه طرف توجّه عمومند، اشخاصیکه بالاخره در قضایا دخیل بوده اند و تجربه کرده اند، باید این آقایان را شرکت داد، باید از فرا کسیونها به جمعی راجع کرد و آنها را شرکت داد و به یک شکلی آبرومندانه برای مجلس تمام شود. این مسئله را تمام کرد، که بالاخره در نتیجه وضعیات غیر عادی هم ما کاری نکرده باشیم و بنده میل دارم که آقای داور هم با بنده موافق باشند و وضعیات راهم غیرعادی ندانند و در عین حال قانون اساسی راهم حفظ کنند و اگر هم برای صلاح مملکت بایستی تجدید نظر در بعضی از موا دّ قانون اساسی کرد، تصدیق کنند که با عجله نباید این کار بشود . بعقیدۀ بنده این کار نباید بیک طریقی بشود که هر روز بتوانند که ما یا پارلمان های آینده این مملکت راملزم کنند که یک قسمت از قانون اساسی رامقراض کنند. ما باید کاری کنیم و قضایا طوری بدست ما حل شود که پارلمان های آینده هم دچار اشکال نشوند.\n– داور بنده یک توضیحی دارم سوء تقاهم شد اجازه بفرمائید\nنایب رئیس – بفرمائید\n– طهرانی مذاکراتی که آقای داور و یاسائی کردند، بنده مکفی میدانستم. لکن نظر باینکه بنده و هیئت موتلفه که از آذربایجان انتخاب شده اند در این باب تلگرافات متعدّد از آذربایجان رسیده است که لازم دانستم به آقایان عرض کنم که این مسئله عادّی هم نیست و این شکل هم نیست که بغیر عادّی تلقّی شود.\n– دست غیب- اوّلاً، بااینکه محتاج بقسم نمیدانم، عرایض خودم را ولی باز این طورعرض میکنم که خد ا میداند بی غرضانه و از روی یک احساسی که بعقیده ی خودم پاک است این را عرض میکنم . در اینکه این مکرّرات را نباید عرض کرد و دراینکه یک نگرانیها و یک بحرانهایی درمجلس هست نه تنها و کلا و مجلس تصدیق دارند، بلکه عموم مردم این نگرانی ها و بحرانیها را تصدیق دارند. یعنی یک چیزی نیست که مخفی و پوشیده باشد ومحتاج بمنطق و برهان باشد، این بحرانی را در مملکت همه مردم حس میکنند.\n– شوشتری امضا ها را بخوانید!\n– دست غیب امضا ها را همه آقایان خوانده اند و دیده اند دیگر گمان نمیکنم لازم بخواندن باشد. در اینجا فقط یک کلمه خوشبختانه یا بدبختانه گفته شد که حق ندارند. بنده عرض میکنم حق دارند آقای ملک الشعرا به یک عبارت تندتری فرمودند، حق ندارند اعتراض کنند. بنده عرض می کنم حق دارند اعتراض کنند، برای خاطر اینکه می گویند مظهر افکارمن، نگرانم تو که مظهر افکارمنی، چرا تکلیف مرا معیّن نمیکنی، برای خاطر اینکه همانطوری که آقای سید یعقوب صبح درجلسه ی خصوصی فرمودند؛ ملّت نگرانست و تمام هم بطوری که آقایان فرمودند رفته اند متحصّن شد ه اند و آنطور هم نیست که ما بتوانیم بیاییم مجلس و رأی بدهیم. برای اینکه مثلاً بنده میتوانم اساساً نیایم و بگویم مرا غایب بی اجازه بنویس. دیگر چه حرف دارید بامن، ولی تصدیق میفرمایید که من نمی توانم نگرانی و بحران را ببینم و بروم و پشت سرش ملّت اعتراض کند بمن و بگوید تو مظهر افکار من هستی، چرا بخونسردی این نگرانی ها را تلقّی میکنی؟ یا چرا جواب ما رانمیدهی واین نگرانی ها را رفع نمیکنی ؟\nپس اگراعتراض کند مّلت به وکیل خودش بعقیده بنده حق دارد وبنده آنرا دشمنی تلقّی نمیکنم، آخر چه اعتراضی میکند ؟ اعتراضش این است که میگوید این حالت خونسردی تو که وکیل منی برای من بد است. شماها که وکلای ما ملّت هستید، میتوانید با یک قیام و قعود ما را از این نگرانی بیرون بیاورید! یک کلمه دیگرهم هست و آن اینست گمان میکنم اینطور باشد که آقای داور فرمودند و خودشان هم توضیح دادند که برای شوخی یا جدّی بنده گمان میکنم که هر کس هر چه خیال میکند و هر که هر چه در ذهنش هست بنده و ایشان که نماینده هستیم باید تکلیف مردم را معلوم کنیم!\nبنده خودم را عرض میکنم که خبر ازغیبت ندارم، بنده دست غیبم از غیب که خبر ندارم. بنده می گویم این ملّت است که می گوید تکلیف را معیّن بکن راستی نگرانی و بحران بد است یا لااقل حرف بزنید به مردم و بگویید ما در ظرف یک هفته یا دو روز یا ده روز تکلیف را معیّن میکنیم. شما ساکت باشید ده بیست سی روز است که تلگرافاتی از آذربایجان و بعضی جاهای دیگر رسیده است و ما باخونسردی تلقّی کرد ه ایم، البتّه اگر من هم یک وکیلی داشته باشم که بخونسردی مطالب و حرف مرا تلقّی کند، اوقاتم تلخ میشود. یک کلمه آقای بهار فرمودند که آن کلمه به عقیده بنده باید یک قدری اصلاح شود. فرمودند دولت مقتدر. اگر بنا باشد خلاف قانون اساسی گفته شود دولت مقتدر، باید جلوگیری نماید. بلی راست است اما دولت مقتدر پهلوی جلوی افکار مردم را که نمی تواندبگیرد!دولت مقتدر نمی تواند به بنده بگوید این عقیده ای که داری اظهار نکن! دولت مقتدر پهلوی که سهل است دولت مقتدرتر از پهلوی و یک اقتدار فوق اقتدار آقای پهلوی هم که در ذهن من بیاید نمی تواند بگوید تو آزاد نیستی حرقت را نزن! بنده میگویم فلان مادّه از قانون اساسی را من قبول ندارم. دولت مقتدر پهلوی و هر دولت مقتدر دیگری نمیتواند توی دهن من بزند. .بلی ممکن است یکنفر بیاید توی دهن من بزند و بگوید تو نمی فهمی. البتّه این یک حرفی است ولی دولت مقتدر نمی تواند توی دهن ملّت بزند و بگوید حرف نزن و سلب آزادی از مردم بکند!\nحائری زاده – این موضوعی که حالا مطرحست، من هرچه فکر می کنم چه لباسی تنش کنم، نمی فهمم. چون راپرت کمیسیون عرایض ابتدا مطرح شد و راپرت کمیسیون این بود که تلگرافات قرائت شود. بعد آقایان گفتند خوبست مضمون تلگرافات بعرض مجلس برسد، ولی بعد ازقرائتش صرف نظرشد. مجلس روضه خوانی و کنفرانس نیست که هر کسی بیاید یک اظهاری بکند. مجلس باید یک راه حلّی برای این بی تکلیفی که همه متّفق هستیم که باید به آن خاتمه داده شود معیّن نماید. بعقیدۀ بنده خوبست تنفّس داده شود تا در خارج جلسه ی علنی علما ی علم حقوقی که داریم بنشینند پهلوی هم و یک راه حلّ و فرمولی پیدا کنند و آن را زمینه قرار بدهیم و از روی آن عمل کنیم، والّا از این مذاکرات متفرّقه که بنده یک عقیده اظهار کنم و آقا یک عقیده ، بالاخره به نتیجه نمی رسیم و تضیبع وقت هم فایده ندارد، ازاین جهت بنده پیشنهاد تنفّس کردم.\nنایب رئیس – آقای داور( اجازه).\nنایب رئیس – این ترتیب که علمای علم حقوق درخارج بنشینند رسمی نیست و اگر آقایان بخواهند صورت رسمی پیدا کنند، باید یک کمیسونی رسماً انتخاب کنند، نهایت علما ی علم حقوق را بعضویت آن کمیسیون انتخاب کنند تا راپرتی بدهند و درآن مذاکره شود علی ایّ حال رای میگیرم بتنفّس.\nدست غیب – اوّلاً، این که بنده خودم بفرموده ی آقای حائری زاده این موعظه را بخودم میکنم چون شغلم موعظه کردنست د رعبارت عقیده ام اینست که باید درست حفظ نزاکت را کرد، برای اینکه اگر یکی از نزاکت خارج شود دیگری هم باید از نزاکت خارج شد و مجلس همانطور که مظهر افکار سیاسی مردم است مظهر افکار و اخلاق مردم هم هست. راجع به تنفّس هم اگر چنانچه یک عدّه نروند که باز مجلس از اکثریت نیفتد خیلی خوبست تنفّس داده شود ولی چو ن من قطع دارم که یک عدّه خواهند رفت و مجلس از اکثریت خواهد افتاد از این جهت مخالفم.\nنایب رئیس – آقای حائری زاده (اجازه).\nحائریزاده – بنده از فرمایشاتی که آقای دست غیب فرمودند خیلی تعجّب میکنم، مگر ماها حالا اگر بخواهم برویم مانعی داریم ؟یا یک مأموری داریم که اینجا بنشینیم ؟\nاقا سید یعقوب – بلی مانع دارید بحران مملکت مانع است\nحائری راده – خوب بلی بحران مملکت مسأله ایست علیحدّه والّا اینجا یکی آقایان بخواهند اظهار عقیده بکنند قایده ندارد و بهیچ نتیجه نمی رسیم. پس بهتر اینست که یک کمیسیونی همین طور که آقای نایب رئیس فرمودند انتخاب بشود و هر شکلی که صحیح تر است کمیسیون انتخاب بشود و بنشیند ودر موقع تنفّس این قضیّه را حل کنند و به یک صورتی بیاورند بمجلس و طوری هم نباشد که یک ماه منتظر انتخاب کمیسیون بشویم.\nنایب رئیس – پس موافقید با انتخاب کمیسیون دوپیشنهاد راجع باین مطلب رسیده است قرائت می شود . – این بنده تقاضا می کنم که کمیسیونی مرکّب از دوازده نفر انتخاب شود.\n– بنده پیشنهاد مینمایم که یک کمیسون دوازده نفری از مجلس انتخاب شود\nنایب رئیس – آقای اخگر( اجازه )\nاقا سید یعقوب – گر چه این مسأله را مقام ریاست فرمودند که فراکسیونها اگر نماینده انتخاب بکنند رسمیّت ندارد، نه سابقۀ مجلسی دارد، نه سابقۀ نظامنامه وکمیسیونی که رسمیت دارد و راپرتش ممکن است د رمجلس قرائت شود؛ کمیسیون منتخبه از مجلس، یا از شعب است. بعلاوه ما که پیشنها د کردیم کمیسیون دوازده نفری انتخاب بشود عقیده مان بر خونسردی نیست بلکه عقیده مان بجدّیت و تمام کردن کار است وهمین طور که آقای حائریزاده فرمودند صحیح است. مجلس روضه خوانی و کنفرانس نیست بلکه مجلس حقیقتاً برای یک امر فوق العادّه تشکیل شده است. ملّت د ر جنبش است، ملّت طهران درجنبشند، حالا آقای ملک الشعرا میفرماید خیر اینطور نیست. بنده عرض میکنم آقا ملّت آذربایجان در جنبش است …\n– صدای زنگ نایب رئیس\nنایب رئیس – آقا راجع به پیشنهادتان توضیح بدهید\nاقا سید یعقوب – پس چون قضیّه فوق العادّه است و باید خاتمه پیدا کند و ما اینطور پیشنهاد کردیم که کمیسیونی دوازده نفری از مجلس انتخاب شود و باسرع اوقات فردا یا روز شنبه بنشینند و مطلب را حل کنند.\nبهار اگر مقصود آقایان اینست که باز مثل سابق در مسائل مخالف وموافق بتراشند ومطلب را سوء تعبیر بفرمایند بسیار خوب ماهم حاضریم. بنده که داخل در اصل موضوع نشدم و خواهش میکنم آقای آقا سید یعقوب هم سوء تعبیر نفرمایند و بنده تکذیب میکنم فرمایش ایشان را.\nآقا سید یعقوب – بسیار خوب تکذیب میفرمایند ولی آنجا اشاره به هیئت تند نویسی نوشته شده است.\nنایب رئیس – رآی میگیریم پیش نهاد آقای آقا سید یعقوب، آقای سلطانی که کمیسیون دوازده نفری از مجلس انتخاب شود.\nیاسائی – بنده بااین پیش نهاد مخالفم .\nنایب رئیس – پیش نهادی هم رسیده است که راجع باین موضوع باورقه رآی گرفته شود و قرائت می شود.\nنایب رئیس – سایر آقایان هم پس میگیرند ؟\nنایب رئیس – آقای دکتر امیراعلم شما هم امضا فرموده اید.\nنایب رئیس – پس دیگر مورد ندارد.\nنایب رئیس – رأی میگیرم پیش نهاد آقای اقا سید یعقوب. آقایان موافقین قیام فرمایند.\nنایب رئیس – تصویب نشد.\nنایب رئیس – پیش نهادی از طرف اقای نجات شده اما عدّ ه اش معلوم نیست!\nنجات – دوازده نفر است.\n– بمضمون ذیل خوانده شد\n– بعضی از نمایندگان جلسه شنبه تشکیل شود.\nنایب رئیس – عرض کردم، عدّه برای رأی کافی نیست و برخلاف نظامنامه هم نمی شود رفتار کرد وچون قبلاً اکثریت مجلس روز یکشنبه را معیّن کرده است همان روز یکشنبه جلسه تشکیل میشود. منتهی دستور همین دستوری که امروز مطرح بود و ناتمام مانده است.\nسید محمّد تدیّن – منشی م شهاب علی خطیبی( ۵ )\n◀نطق من تمام شد\nبرای شنیدن جواب نایستادم ، زیرا معلوم بود چه می خواهند و چه می گویند. با یک مشت تلگرافات اجباری ، آنهم از نقاط محدود و نهضت جعلی آذربایجان حاج رحیم آقا و نطق فصیح آقای یاسائی و داور بناست پادشاهی را که دویست سال است پدرانش مملکت را با شمشیر از چنگ ایلات گرفته و با تدبیرنگاهداشته اند، خلع کنند و تاج نادر و کریم خان و ناصرالدین شاه رابر سر مردی بگذارند که مردم ایران جزستم وظلم ازاتباع او تا کنون ندیده اند. مردی که روزنامه نویس را درمیدان مشق کتک می زند و به چوب می بندد ، مردی که با مشت، دندان مدیرجریده ای دیگر را خرد می کند، مردی که به امر و فرمان او سر کردگان و رجال کشور مانند سردار معززها و اقبال السلطنه ها و امیرعشایرها را بیگناه کشته و اموالشان را غارت کرده اند، مردی که تحصیلات ندارد ، مردی که بی اندازه طمّاع است ، مردی که محال می گوید و فریب می دهد… البتّه هیچ مرد آزاده و جوانمردی خاندان دویست سالۀ قانونی را بر نمی دارد تا خاندان تازه ای رابدون صفت با هووجنجال به تخت بنشاند! اما دموکراسی دنیا چنین حکم کرده بود و بایستی بشود. به اصطلاح: باید کارتاژ خراب شود، زیرا رم اینطورخواسته است!\nبعضی وکلا که از پهلوی من رد می شدند تا وارد مجلس شوند، بغل خالی می کردند!… حریم بزرگی قوسی شکل داده، رد می شدند، زیرا مردی جذامی آنجا بود!… جذامی که نانها را آجرمی کند!… مرض بسیار بدی که انسان را از هستی ساقط می نماید!\nبنا بود ناطق اقلّیت آنشب برای انتباه وعبرت دیگران به پاداش اعمالش برسد!… بنا بود غضب ملّت و خشم آقایان کمیسیون نهضت ملّی (۱) آنشب کاراو را بسازد!\nمن سیگار می کشیدم ، حاج واعظ بلیت گرفته به همراه اجل معلّق داخل صحن بهارستان شد، از جلو سرسرارد شد، با عبا وعمامۀ کوچک و ریش مختصرو قد بلند و قدری لاغر ، با همان گامهای فراخ و بلند – بعین مثل ملک الشعراۀ بهار – از در بیرون رفت که از آنجا بطرف راست پیچیده، ازدر تماشائیان وارد گردد.\nباز هم رئیس دولت به همان آقایان می فرمایند که دیگری را عوض ملک کشته اند. و این خبر وقتی در مجلس جشن مزبور شیوع پیدا می کند که مجلس ختم شده ، ما با جمعی وکلا و به همراهی امیر جنگ و سید اجاق و شاهزاده اسکندری و مرحوم واله به طرف خانه هامان پیاده می رفتیم! چه ، ، اتومبیلها و درشکه ها همه در حین شلیک گریخته بودند!(۶ )\nنقشه این بود طرح راجع به انقراض قاجاریٌه مطرح شود. برای آنکه جلسه از اکثریت نیفتد پیش بینی های لازم به عمل آمده بود، عدّه ای از نمایندگان مواظب ورود و خروج نمایندگان ازجلسۀ رسمی بودند و اگرکسی می خواست خارج شود ممانعت می نمودند. عدّه ای نظامی هم اطراف مجلس را گرفته کاملاً حفاظت می کردند. در لژهای تماشاچی اشخاص معیّنی قرارگرفته بودند. یک عدّه ترور]یست[ درلژ تماشاچی و درصحن مجلس و جلوی درمجلس را احاطه کرده بودند. ترور]یستها [ همه آمادۀ یک اشاره از طرف مافوق خود بودند که هر کس را فرمان دهد بزنند. ملک الشعراء بهار که تمام صحبتش برای دفع الوقت و گرفتن وقت جلسه بود به پایان رسید، و برای کشیدن سیکار از جلسۀ رسمی خارج و به اطاق مجاور رفت، مأمورین مخفی شهربانی و طرفداران سردار سپه تصوّر کردند ملک الشعراء و عدّه ای می خواهند جلسه را از اکثریت بیندازند، بنابراین با اشاره هائی که بین ترور]یست ها [ شد دستور این بود که اگر ملک الشعراء خواست از مجلس خارج شود او را ترور نمایند. درهمین موقع واعظ قزوینی مدیر «روزنامۀ نصیحت» قزوین که از قزوین برای اقدام در رفع توقیف روزنامه اش به تهران آمده بود ، اتّفاقاً در آنشب به مجلس آمده و یک برگ بلیط ورود به پارلمان را تحصیل کرده بود، مشارالیه پس از اخذ بلیط ورودی به ابدارخانۀ مجلس رفته مشغول خوردن چای بود، پس از صرف چای از آبدار خانه خارج شد که بطرف پارلمان برود.\nقیافۀ واعظ قزوینی بی شباهت به ملک الشعراء نبود، طرز لباس و عبا و عمامه وقد نسبتاً بلند او از دور به ملک الشعراء شباهت داشت و چون قبلاً هم دستور داده شده بود که کلک ملک الشعراء را بکنند همینکه واعظ نزدیک در بهارستان رسید که ازمجلس خارج شده به طرف در سراسرای پارلمان برود و داخل جلسه شود، ترور]یست ها [ دست بکار شده، چند تیر به طرف وی شلیک کردند ، یکی از این تیرها به گردن واعظ اصابت کرد، بیچاره واعظ که از همه جا بی خبر و نمی دانست این ماجرا چیست بطرف مدرسه ی سپهسالاردرحالیکه خون ازگردنش جاری بود پای بفرار گذاشت، ترور]یست ها [ در تعقیب او شروع به دویدن کردند، جلوی درمدرسه سپهسالار یک پله ای بود که بیچاره واعظ در آنجا نتوانست تشخیص دهد ناچار به زمین خورد، ترور]یست ها [ رسیدند، پهلوان زادۀ یزدی با چاقو مشغول بریدن سر واعظ شد هنوز سر او را جدا نکرده بودند که به اشتباه خود واقف شدند! درهمین موقع به سردار سپه که درسفارت فرانسه مهمانی بود فوراً تلفن می کنند که ملک الشعراء کشته شد ، سردار سپه هم نمی تواند این قضیّه را مکتوم دارد تا بعداً خبر کامل چگونگی قتل ملک الشعرا به او برسد فوراً به اطرافیان خود می گوید که : « ملّت جلوی بهارستان ملک الشعرا را کشت» ولی بعداً که جلسه بهم می خورد و عدّه ای از نمایندگانی که می بایستی به سفارت فرانسه درجلسۀ میهمانی حضور بهم رسانند به سفارت فرانسه می روند و اتّفاقاً یکی دو نفر از آنها نیز ملک الشعراء را در درشکۀ خود گذاشته و تا در منزلش او را مشایعت کردند که از خطر احتمالی وی را نحات داده باشند و بعد به سفارت فرانسه رفتند. سردار سپه از تازه واردین که از مجلس آمده بودند سئوال می کند که ملک الشعراء را چگونه کشتند؟! آنها جواب می دهند که ملک الشعراء را نکشته اند بلکه شیخ دیگری را کشته اند و ما خودمان ملک الشعرا را تا در منزلش مشایعت کرده و اینجا آمدیم. سردار سپه با تأسّف می گوید که معلوم می شود اشتباهی کشته اند. با این ترتیب بیچاره واعظ قزوینی بجای ملک الشعراء مقتول گردید و اینجاست که باید معترف شد : نبرّد رگی تا نخواهد خدا !\nو همچنین دراین جریان معلوم می شود که شخص رئیس دولت قبلاً خبرداشته وحتّی اجازه داده است که مأمورین شهربانی هر کس را مخالف او می دانند ترورنمایند تا به این وسیله مخالفین خود را از بین برده و دیگران را نیزمرعوب کرده باشند. ( ۷)\n۱ – محمّد تقی ملک الشعرا بهار «تاریخ مختصر احزاب سیاسی» جلد دوّم – ناشر: امیر کبیر-۱۳۶۳ – ص ۳۰۰\n۲ – دکتر محمّد قلی مجد « از قاجار تا پهلوی » – ترجمه رضا مرزانی- مصطفی امیری – مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی – بهار ۱۳۸۹ – ص ۴۰۰\n۳ – محمّد تقی ملک الشعرا بهار «تاریخ مختصر احزاب سیاسی» جلد دوّم – صص ۲۸۴ – ۲۷۷\n۴-  دکتر محمّد قلی مجد « از قاجار تا پهلوی »- صص ۳۸۹ – ۳۷۸\n۱) گزارش فولر ، شماره ۷۶ , ۷۸ / ۹۱ , ۷۴۱ , مورخ ۱۳ سپتامبر ۱۹۲۵ \n۲) گزارش اموری ، شماره ۱۲۱۹، ۹۷ / ۹۱ , ۷۴۱ ، مورخ ۱ اکتبر ۱۹۲۵ \n۳) گزارش اموری ، شماره ۱۲۲۳، ۱۴۲ / ۹۱ , ۸۹۱ ، مورخ ۲۱ اکتبر ۱۹۲۵\n۴) گزارش اموری ، شماره ۱۲۳۶، ۱۴۳ / ۹۱۱۱ , ۸۹۱ ، مورخ ۴نوامبر ۱۹۲۵ \n۵) گزارش اموری و ضمیمه ، شماره ۱۲۳۷، ۳۵ / ۰۱ , ۸۹۱ ، مورخ ۶ نوامبر ۱۹۲۵\n۶) گزارش اموری ، شماره ۱۲۲۳، ۱۴۲ / ۹۱۱۱ , ۸۹۱ ، مورخ ۲۱ اکتبر ۱۹۲۵\n* بر اساس اصل ۳۵ قانون اساسی مشروطه « سلطنت ودیعه ایست که به موجب الهی از طرف ملت به شخص پادشاه مفئوض شده». بنابراین احتمالاً قول بالا علاوه براصل ۳۶ همان قانون نیز هست که « سلطنت مشروطه در شخص اعلیحضرت السلطان محمد علی شاه قاجار ادام الله سلطنته و اعقاب ایشان نسلاً بعد نسل برقرار خواهد بود.»\n۵ – حسین مکی « تاریخ بیست ساله ایران » جلد سوم – نشر ناشر – ۱۳۶۲ – صص ۴۱۸ – ۳۹۱\n۶ – محمّد تقی ملک الشعرا بهار «تاریخ مختصر احزاب سیاسی» جلد دوّم – صص ۳۰۴ – ۲۹۹\n۷ – – حسین مکی « تاریخ بیست ساله ایران » جلد سوم- صص ۴۲۰ – ۴۱۸\nاز سایت ملک الشعرا بهار\nبهار درخانواده‌ای به دنیا آمد که به صبوری معروف بود. این نام را پدر بهار، محمد کاظم ملک الشعراء صبوری، به عنوان تخلص شعری خویش برگزیده بود و انتخاب آن به پیوند با احمد صبور باز می‌گشت، پیوندی که در خانوادۀ پدر بهار افتخاری بشمار می‌آمد.\nخانوادۀ صبوری دقیقاً چه پیوندی با میرزا احمد صبور داشته است؟ فقط می‌دانیم که او جد بزرگ این خانواده است.\nمیرزا احمد صبور در ۱۲۲۸ قمری، در طی جنگهای ایران و روس، در عهد فتحعلیشاه قاجار شهید شد؛ و بنا به کتاب مرآۀ القاسان، از او یک پسر به نام محمد باز‌ماند. محمد دو پسر داشت:\nیکی احمد و یکی زین‌العابدین حکیمباشی، از شاگردان دکتر تولوزان، طبیب ناصر‌الدین شاه. از احمد یک پسر به نام باقر و از زین‌العابدین نیز یک پسر به نام حسینقلی باز‌ماند. اینان تا اواخر عصر ناصری، تا زمان تألیف مرآۀ القاسان، می‌زیستند. این کتاب در سال ۱۲۲۸ شمسی، برابر ۱۲۶۶ قمری، تألیف یافته است.\nاما بهاردر شرح زندگی خود و خانوادۀ خویش می‌نویسد که نام پدرش محمد کاظم، متخلص به صبوری بود، که در سال ۱۲۵۵ قمری به دنیا آمد، یعنی تنها بیست و هفت سال پس از مرگ صبور. پدر او محمد باقر و پدر محمد باقر عبدالقدیر خاراباف کاشی بود….\nبهار در دوازدهم ربیع‌الاول سال ۱۳۰۴ قمری، برابر با بیستم آذر ماه ۱۲۶۵ شمسی، در مشهد زاده شد. او ازیادهای دوران کودکی خویش چنین یاد می کند:\n« از کودکی به گل و نقاشی میل مفرطی داشتم، پدرم گلباز بود و من گلچین. یک بار به جرم چیدن یک بوتۀ کوچک از زمین، در همان ایام بچگی، از پدرم کتک خوردم و بعد از آن دست به گل نمی‌زدم . بهترین تعارفی که مرا در اوان صباوت خشنود و شاد مینمود، گل بود. خاله‌ای داشتم که در خانۀ آنها گل یاس و گل زنبق بسیار بود. او گاهی از آنها چیده برای من می‌آورد و گاهی که من [به خانۀ آنان] می‌رفتم، از آن گلها به من می‌داد. من آن زن را خالۀ گلدار نام نهاده بودم……\nدر نقاشی ذوق مفرطی داشتم. کتابهائی که دارای تصاویر بود، یگانه مونس من بود و غالب اوقات آنها را، بدون فهم عبارت، ورق زده، از دیدن تصاویرشان خوشوقت می‌شدم. رفته رفته، این مطالعات پی در پی باعث شد که خود قلم برگرفته، در پشت کتب و روی صفحات کاغذ، حتی روی اوراق قیمتی پدرم و هرچه بدست می‌افتاد، نقاشی می‌کردم…..\nبه یاد دارم روزی سر محبرۀ پدرم رفتم. خانه خالی بود. قلم و دوات را برداشته، صفحۀ کاغذ بزرگی را که طوماروار لوله شده بود، باز کردم. مهر بزرگی به کاغذ خورده بود. مدتی روی خطوط آن مهر را قلم بردم و کپیۀ آن را برداشتم. سپس در حواشی آن چند شکل اسب و آدم کشیدم، و خلاصه آن صفحۀ بزرگ را بکلی خراب کردم.\nناگاه مادرم درآمد، فریادی به من زد، آن را از من گرفت و با عجلۀ تمام لوله کرده، در صندوق نهاد و در آن را قفل زد. بعدها که بزرگتر شدم، مادرم گفت: می‌دانی که آن روز چه کردی؟\nبه یاد دارم که علمها را زرد و سرخ و بنفش می‌نمودم. شمشیرها را بنفش می‌کردم، خیمه و خرگاه رستم را سبز و رخش رستم را گلگون می‌کردم. در هفت گنبد نظامی، گنبدها را همرنگ اصل افسانه که نظامی‌گفته است، رنگ می‌نمودم…..\nاز همان اوان کودکی، از باغ و کوه خیلی محظوظ می‌شدم. جمعه ها دایی‌های من، مرا به کوهسار مشهد که به کوه سنگی و کوه خلج و کوه سنگتراش‌ها معروف است، همراه می‌بردند. آنها پیاده بودند، و اوایل که من چهار یا پنج ساله بودم، مرا به دوش نهاده، می‌بردند، و از سن شش و هفت به بعد، با آنها پیاده راه می‌پیمودم. از دیدن گلهایی که در دامنۀ کوه و خود کوه روئیده بود، از قبیل لاله‌های پاکوتاه پررنگ و شقایق که ما آن را « لاله دخترو» می‌گفتیم و نوعی گل قرمز ریز که بر بوته‌های کوتاه خار می‌شکفت، بغایت شکفته خاطر و شاد می‌شدم. از گنجشک آمخته و کبوتر خوشم می‌آمد…..\nاز سن چهار سالگی مرا به مکتب سپردند. معلم من زن عمویم بود که در محلۀ خود ما منزل داشت و در آن مکتب یک دختر، صغری نام، هم سن من بود و با من درس می‌خواند. من قرآن را نزد زن عمویم خواندم و وقتی که در سن شش سالگی به مکتب مردانه رفتم، فارسی و قرآن را بخوبی می‌خواندم. در هفت سالگی شاهنامه را نزد پدرم در ایام تعطیل می‌خواندم و معانی مشکلۀ آن را پدرم به من می‌فهمانید و این کتاب به طبع و ذوق من در فارسی و لغت و تاریخ ایران کمک بی نظیری کرد که هیچ وقت فوائد آن را از خاطر نمی‌توانم برد؛ من‌جمله، بعد از یک دوره خواندن شاهنامه، توانستم در همان کودکی به همان بحر شاهنامه شعر بگویم و مورد تمجید پدرم واقع شوم.\n…. من از هفت سالگی به شعر گفتن مشغول شدم. یکی خواندن شاهنامه، دیگر خواندن کتاب صد کلمه، از آثار نظمی‌رشید وطواط، در مکتب، تحریک قریحۀ شعری مرا باعث آمد. شعر اولم این بود که گفته و به حاشیۀ شاهنامه نوشته بودم. پدرم بدید و ده پول سیاه به من جایزه داد:\nتهمتن بپوشید ببر بیان بیامد به میدان چو شیر ژیان بعد، در ایامی‌که عید نوروز در پنجم ماه شوال واقع شده بود، گفتم:\nده ساله بودم‌که به همراه پدر و مادر و یک خواهر شش ساله و برادر دو ساله به سفر‌کربلا و نجف رهسپار شدیم. من و خواهرم در‌یکتای‌کجاوه بودیم و یکی از‌دائیهایم در‌تای دیگر‌کجاوه، و غالباً من خواهرم را اذیت می‌کردم و فریادش بلند می‌شد و در میان آن قافلۀ پر‌طول و عرض‌که قاطرها با کجاوه‌ها در قفای یابوی پیشاهنگ، صحاری و گردنه‌ها را می‌پیمودند، پدرم صدای دخترک را شنیده، در منزل‌که پیاده می‌شدیم، مرا مختصری تنبیه می‌نمود و همین‌که خواهرم خود را دارای چنان حامی‌بیدار و مواظبی می‌یافت، مرا اذیت می‌کرد و بعد بنای داد و فریاد را می‌گذاشت.\nدر پای‌کوه بیستون منزل‌کردیم. در‌آن رباطی که، هم اکنون نیز، به همان‌حال سر پا ایستاده و عهد شاه عباسی را به نظر‌می‌آورد. شب پدرم در اطاق سیگار می‌پیچید، من و مادرم در غرفه نشسته بودیم. ناگاه عقرب سیاه درشتی از روی دست من و صورت برادرم که شیر می‌خورد و زانوی مادرم عبور کرد و آسیبی نرسانید. عقرب را کشتند و\nمن به شوخی این شعر را گفتم:\nاگر غلط نکنم، از لیفند فرهاد است.\nلیفند همان لیفه است‌که چین‌های کمر شلوار بند باشد. خراسانی‌ها غالباً لغاتی را که آخرش مفتوح است و هاء غیر ملفوظ دارد، به اضافۀ نون و دال تلفظ می‌کنند. چنان‌که یخه را یخند، لیفه را لیفند، و کیسه را کیسند می‌گویند. و این قاعده سماعی است نه قیاسی، زیرا بچه را بچند و ننه را ننند نمی‌گویند. مراد از شعر این است که عقرب مذکور ظاهراً از جانوران لیفۀ تنبان فرهاد بود که داستان عشق بازی او با شیرین، معشوقه و زوجۀ پرویز، در‌کوه بیستون و حجاری او در‌آن‌کوه معروف است. پدرم این شعر را حفظ کرده، در‌محافل‌خاص، رفقای‌خود را با قرائت آن می‌خندانید و‌گاهی این شوخیها به من بر‌می‌خورد. هر‌چند این اولین شعر من نبود و آن را بخوبی گفته بودم، معذالک شعر مزبور اولین شعر من شمرده شد و خراسانیان آن را به این عنوان یاد‌کردند… .\nمن در نقاشی و شعر ذوق خوبی بخرج می‌دادم. پدرم هم تا سن پانزده سالگی من در قسمت شاعری من سعی زیادی بخرج می‌داد. بعد یکمرتبه خیالاتش عوض شد، زیرا تغییر اوضاع ایران بعد از مرگ ناصرالدین شاه و درعهد مظفرالدین شاه طوری محسوس بود‌که پدرم می‌گفت قهراً اوضاع دربار و دولت عوض شده، کسی من بعد به شعر و شاعران اعتنا نخواهد‌کرد و علم و فضل را رونق و جمالی نخواهد ماند و اهل این حرفت گرسنه و بیکار و از لذات حیات و سعادت زندگی مهجور‌خواهند ماند.\nاین خیال در مغز پدرم چنان قوت گرفت‌که مرا از شعر‌گفتن تقریباً منع کرد و اصرار داشت‌که به تجارت بپردازم و بدین خیال مرا در اوان بلوغ داماد کرد … .\nمن اصول ادبیات را در نزد پدرم آموخته بودم. به هنگام مرگ وی هیجده سال‌داشتم. در این وقت تحصیلات خود را در نزد ادیب نیشابوری‌که از ادبا و شعرای مشهور مشهد بود، دنبال‌کردم و مقدمات عربی و اصول کامل ادبیات فارسی را نخست در پیش پدر و سپس در مدرسۀ نواب در‌خدمت اساتید آن فن تکمیل نمودم و خلاصه می‌توانم بگویم که تحصیلات من از هیجده سالگی، بعد از مرگ پدرم شروع شد.»\nبهار آرزو داشت تا بتواند به تحصیلاتی بیش از اینها دست یابد: به فرنگ رود، زبان فرنگی بیاموزد و در رشته‌ای از علوم تخصصی بدست آورد:\n«پس از مرگ پدر، برآن شدم که به تهران آمده، به کمک بزرگان دولت برای فراگرفتن علوم جدید به فرنگستان رهسپار شوم. لیکن دوچیز در پیش این مقصود دیوار کشید: یکی بی سرپرست بودن خانواده، که شامل مادر، خواهر و دو برادر کوچک بود و معیشت آنان را بایستی تدارک و اطفال را تربیت نمایم. دیگر انقلاب ایران بود که در سال ۱۳۲۴ قمری، دو سال پس از مرگ پدر روی نمود و در اوضاع اجتماعی ایران تأثیرات شگرفی بخشید و در هر سری شوری دیگر انداخت.»\nانقلاب مشروطه هرچند در دراز مدت تأثیر تلخی بر او گذاشت و مایوس از مردمان زمانه، مدتها به کنجی صم بکم نشست، اما در تحول اندیشۀ او اثری عمیق نهاد. بسیاری از دیوارهای فرهنگ و رسوم کهنه در او فرو شکست، مداحی زندگان و مردگان از سکه افتاد و قالب‌های ذهنی اندیشۀ وی در هم ریخت.\n«در ۱۳۲۴ قمری، به سن ۲۰ سالگی، در‌شمار مشروطه طلبان خراسان جای گزیدم… . من و رفقای دیگر… عضو مراکز انقلابی بودیم و روزنامۀ خراسان را به طریق پنهانی طبع و به اسم ( رئیس الطلاب) موهوم منتشر می‌کردیم و اولین آثار ادبی من در ترویج آزادی در آن روزنامه انتشار یافت.\n«مشهورترین آنها قصیدۀ مستزادی است‌که در ۱۳۲۵، در عهد استبداد صغیر محمدعلی شاه، گفته شد و در حینی‌که مردم در سفارت‌خانه‌ها پناه جسته بودند، در مشهد و تهران انتشار یافت:\n« چندی بعد خبر آمد‌که نیروی دوگانۀ مجاهد و بختیاری، به سرداری سپهدار تنکابنی و سردار اسعد و صمصام السلطنه بختیاری و دیگر سرکردگان مسلمان و ارمنی، وارد پایتخت شده‌اند و شاه به سفارت روس پناه برده و از سلطنت استعفا داده است (رجب ۱۳۲۷ قمری)… .\n« اشعار و سرودهائی که در آن شب [در مشهد] خوانده شد و قصایدی که در جشنهای ایام بعد سروده آمد، از من بود و ادارۀ جشنها و گرمی بازار شادکامی ملی از شعر و خطابه بوسیلۀ من و رفقای انجمنی ما [سعادت] فراهم آمد.\n« در سلام آستانه که در سیزدهم ماه رجب همان سال دایر‌گردید و به عادت دیرین باید شعر و خطبه خوانده شود، قصیده‌ای در ستایش آزادی خواندم که مطلعش چنین بود:\nبیا ساقی که کرد ایزد قوی بنیان آزادی\nفلک بگشود برغمدیدگان ابواب آسایش\nجهان بر بست با دلخستگان پیمان آزادی\n« از سال فتح تهران به بعد، به نویسندگی در جراید ملی شروع کردم و نخستین مقالات سیاسی و اجتماعی من در جریدۀ طوس و بعضی بی امضاء در حبل‌المتین کلکته انتشار یافت… .\n« در ۱۳۲۸ روزنامۀ نوبهار را که ناشر افکار حزب دموکرات ایران بود، دایر کردم؛ و در همان سال حزب نامبرده به هدایت دوستان اداری و بازاری و با تعالیم حیدرخان عمو اوغلی، که از پیشوایان احرار مرکز و به خراسان مسافرت جسته بود، دایر‌گردید و من نیز به عضویت کمیتۀ ایالتی این حزب انتخاب شدم.\n« دولت تزار در ایران از مستبدان حمایت می‌کرد، و در خراسان قوائی وارد کرده بود و اسباب نارضائی احرار شده بود. دموکراتها منفور روس‌ها بودند. بنابراین، روش من در روزنامۀ نوبهار، و بعد تازه بهار، مخالفت با بقای قوای روسیه در ایران و مخاصمه با سیاست آن دولت بود.\n« این کار خالی از مخاطرات عظیم نبود. اما آزادیخواهان آن عصر مخاطرات را در راه مقصود خویش به جان خریدار بودند. تاریخ زندگانی آزادیخواهان قدیم، خاصه دموکراتها، پر است از این قبیل مخاطرات و فداکاریها و از جان گذشتگی‌ها؛ و تنها چیزی‌که ایران را تا حدی نجات داد، همین پاکی نیت، صفای عقیدت و ایمان کامل به حرمت و استقلال بود.\n« بالجمله، در سال ۱۹۳۲ و ۳۰، داستان شوستر و التیماتوم روس و قصابی تبریز و گیلان و بسته شدن مجلس دوم و دیکتاتوری ناصرالملک به میان آمد.\n« دموکراتهای خراسان… بازارها را بستند و اسلحه برداشتند… .\n« ضربتی که در این قیام و پایداری ساده به من رسید، توقیف نوبهار بود به امر صریح قونسول روس. بلافاصله، تازه‌بهار دایر گردید و مقالاتی شدید اللهجه بر ضد مداخلات دولت تزار در آن درج گردید. چیزی نگذشت که در محرم ۱۳۳۰، به امر وثوق‌الدوله، وزیر خارجه، از طرف حکومت خراسان این روزنامه هم توقیف شد و به فشار قونسول مزبور، من و نه نفر از افراد حزب دستگیر و به طرف تهران فرستاده شدیم… .\n« بعد از هشت ماه از تهران با هزار زحمت به مشهد مراجعت کردم. حزب را دیدم در حال خمود، جراید در‌حال توقیف و رفقا بدون حرارت و امید، در پی کسب و کار خود. ولی من خسته نبودم و اگر در سیاست به روی من بسته بود، ابواب مبارزات اجتماعی و اخلاقی باز بود… .\n« در همین احوال انتخابات دورۀ سوم مجلس شورای ملی، [در سال] ۱۳۳۲، در خراسان آغاز و پایان یافت و من از در‌جز و کلات و سرخس به وکالت مجلس انتخاب شدم.\n« روزنامۀ نوبهار باز از طرف دو قونسول خانۀ روس و انگلیس، که هردو در جنگ شرکت داشتند، توقیف گردید و من به تهران از راه روسیه عزیمت کردم.\n« در‌تهران اعتبارنامۀ من به جرم استشهادهای ملانمایان مشهد… در بیغولۀ مخالفت در افتاد و بعد از ششماه به زحمت از چاله درآمد و قبول گردید.\n« نوبهار در تهران دایر شد و بازارش رونق گرفت و در هیجانهای ملی مؤثر افتاد؛ ولی به سبب پیش آمد مهاجرت…، بار دیگر توقیف شد و خود من از نهیب جنبش سپاهیان ژنرال باراتوف، سردار روسی، ناچار به قم افتادم و در واقعه‌ای دستم خرد شد و مرا به مرکز آوردند.\n« این قطعه آن وقت گفته شد:\n« بالجمله، با دست شکسته از تهران به خراسان تبعید شدم، و پس از شش ماه به تهران احضارم کردند. انقلاب روسیه بر پا شد. حزب سازی را از سر گرفتند و در کمیتۀ مرکزی حزب دموکرات، مدت دو سال، دو‌بار انتخاب شدم.\n« از جمله کارهای ادبی که در این دو سال‌کردم، دایر کردن انجمن ادبی دانشکده و مجله‌ای به همین نام بود و مکتب تازه‌ای در نظم و نثر بوجود آمد و غالب رجال ادب که مایۀ افتخار ایرانند، در آن تأسیسات با من بودند و افتخار همکاری ایشان را داشتم.\n« مدتی نوبهار را دایر کردم و حقایق روشن سیاسی و اجتماعی را در آن نامه، که مدتی هم به اسم زبان آزاد دایر بود، نوشتم. آن اوقات دریافتم که باید حکومت مرکزی را قدرت داد و برای حکومت نقطۀ اتکاء بدست آورد و مملکت را دارای مرکز ثقل کرد.\n« آن روز دریافتم که حکومت مقتدر مرکزی از هر قیام و جنبشی که در ایالات برای اصلاحات برپا شود، صالح‌تر است و باید همواره به دولت مرکزی کمک کرد، و هوچیگری و ضعیف ساختن دولت و فحاشی جراید به یکدیگر و به دولت و تحریک مردم ایالات به طغیان و سرکشی برای آتیۀ مشروطه و آزادی و حتی استقلال کشور زهری کشنده است… .\n« مجلس چهارم را با سخت‌ترین و بد قیافه‌ترین وضعها گذرانیدم. از بدو افتتاح مجلس پنجم، اوضاع دگرگون شد، تا عاقبت من از روزنامه نویسی دست برداشتم. پیش بینی‌هائی که چند سال دربارۀ آنها، قلم و چانه زده بودم، یعنی مضرات هرج و مرج فکری و ضعیف کردن رجال مملکت و دولت مرکزی، آن روز، بروز‌کرد. مردی قوی با قوای کامل و وسائل خارجی و داخلی، بر اوضاع کشور و بر آزادی و مجلس و بر جان و مال همه مسلط شد، و یکباره دیدیم که حکومت مقتدر مرکزی، که در آرزویش بودیم، بقدری دیر آمد که قدرتی در مرکز بوجود آمده و بر حکومت و شاه و کشور مسلط گردیده است.\n« تصور کنید، مردی که تا دیروز به آرزوی ایجاد حکومت مقتدر مرکزی با هر کس که احتمال مقدرتی در او می‌رفت، همداستانی کرده بود، اینک می‌بایست با مقتدرترین حکومتها مخالفت کند، چه وی را خطرناک می‌دید.\n« حیات سیاسی من در این مرحله تقریباً به کوچۀ بن بست رسیده بود… .\n« همه کس و همۀ دسته‌ها خسته شده بودند و تنها سردار سپه بود که خستگی نمی‌دانست. آمد و آمد و همه چیز را در زیر بالهای قدرت خود، قدرتی که نسبت به آزادی و مشروطه و مطبوعات چندان خوشبین نبود، فرو گرفت.\nمن، در بادی امر، به این مرد فعال نزدیک بودم و نظر به آن‌که تشنۀ حکومت مقتدر مرکزی بودم و از منفی‌بافی نیز خوشم نمی‌آمد، میل داشتم به این مرد خدمت کنم.\n« در این زمان پرده‌هائی بالا رفت و نقشهائی بازی شد‌که کاملاً استادانه و با فکر و تعقل عادی رجال مملکت ما متغایر بود، و داستان جمهوری یکی از آن پرده‌ها محسوب می‌شد… .\n« مجلس پنجم باز شد، شاه فرار‌کرد، سردار سپه فرمانروای مملکت گردید. شهربانی، قشون، امنیه، حکام و دسته‌های سیاسی و مجلس همه در دست او مانند موم بودند. ولی افکار عامه و سواد جماعت و اغلب محافظه‌کاران و خانواده‌های قدیم ورجال بزرگ، و معدودی هم آزادیخواه و تربیت شده و متجدد، باقی ماندند و با نفوذ و قدرتی که مانند طوفان سهمگین غرش‌کنان به در و دیوار و سنگ و چوب و دشت و کوه می‌خورد و پیش می‌آمد، دم از مخالفت زدند و در نبرد نخستین پیروزی یافتند. من هم که در این مجلس از ترشیز نمایندگی‌داشتم با مخالفان جمهوری همراه بودم.»\nسرانجام، سردار سپه پیروز شد، نه با برقراری‌جمهوری، بلکه با تغییر سلطنت. « شاه نو آمد و بساط خاندان کهن برچیده شد… .\n« مجلس ششم باز شد. انتخابات تهران و حومه بالنسبه آزاد بود و رفقای ما غالباً انتخاب شدند و من هم از تهران انتخاب شدم. در این مجلس پردۀ دیکتاتوری علنی‌تر و بدون روپوش بالا رفت و قدرت شاه نو با اقلیتی ضعیف، ولی وطن پرست، برابر افتاد.\n« ما دورۀ ششم را بپایان بردیم و در دورۀ بعد لایق آن نبودیم که دیگرباره قدم به مجلس شورای ملی بگذاریم، و چند تنی هم از رفقای ما که در دورۀ هفتم انتخاب شدند، از وکالت استعفا دادند و در خانه نشستند…، و حیات سیاسی من که به خلاف روح شاعرانه و نقیض حالات طبیعی و شخصیت واقعی من بود، پایان یافت.»\nهنگامی‌که بهار در سال۱۳۰۷ شمسی به انزوای سیاسی و خانه نشینی کشانده شد، به ادبیات روی آورد و دنبال مطالعات گذشته را گرفت.\n« در سال بعد، وزارت فرهنگ مرا به تدریس تاریخ ادبیات پارسی در مدرسۀ « دارالمعلمین عالی »، که شامل دورۀ لیسانس در آن زمان بود، دعوت کرد.\n« مدت یک سال در آن مدرسه، به فاضل‌ترین جوانان آن عصر مخوف که مایۀ امید و قوت قلب هر معلم بود، در ادبیات پیش از اسلام درس گفتم و به پاداش این زحمت، در پایان همان سال تحصیلی، به علت بی مهری دیرینه، به زندان افتادم!\n« از آن پس، چون دریافتم که هنوز مورد نظر و تحت مراقبت دژخیمان شهربانی هستم، بهتر آن دانستم که از خانه بیرون نیایم و در به روی خویش و بیگانه فرو بندم و از کارهائی که مستلزم معاشرت و گفت و شنود است، شانه خالی نمایم.\n« بنابراین منظور، و نظر به رفتاری که عوانان در موارد مختلف، حتی در کلاس درس، یا در اطاقهای امتحان نهائی و غیره، از خود بروز می‌دادند و احیاناً وزیر فرهنگ وقت، مرحوم یحیی خان اعتمادالدوله، طاب ثراه را مورد عتاب و خطاب و تهدید قرار می‌دادند که چرا مرا در خدمات فرهنگی دعوت کرده است، در عزلت‌گزینی، مصمم شدم.\n« وزیر بزرگوار که بر ضیق معیشت من و امثال من وقوفی کامل داشت، پیشنهاد کرد که در خانه کارهائی برای وزارت فرهنگ انجام دهم و یکی از آن کارها مراقبت در تصحیح و تنظیم کتب ابتدائی بود که از یادگارهای بزرگ آن مرحوم است.\n« خدمت دیگری‌که رجوع کرد تصحیح و تحشیۀ کتب نفیس فارسی قدیم بود که یا نسخۀ آن‌ها نایاب و یا نسخی ممسوخ و مغلوط در‌دست بود. نخستین [آنها] کتاب گرانبهای تاریخ سیستان بود که یگانه نسخۀ قدیمی آن در نوبت این حقیر قرار داشت و سر دنیس راس می‌خواست به قیمت گزاف از من خریداری‌کند. من به وزیر فرهنگ پیشنهاد کردم‌که میل دارم این کتاب گرانبها و نایاب را آراسته و اصلاح شده در دسترس اهل فضل بگذارم. در مدت ششماه با چنان شوق و شوری‌که تنها کار عاشقان، یا دیوانگان، است، با مرور به صدها و هزارها سند و ورق پراکنده[کتاب را] به صورتی‌که اکنون دیده می‌شود، با نبودن نسخۀ دیگری، تنها با کلید حدس و قیاس و تتبع و فکر و تدرب بیرون آوردم، و با بهترین طرز به حلیۀ طبع آراسته شد.\n« بر همین منوال، تاریخ مجمل التواریخ و القصص را که هم منحصر به فرد و هم آب افتاده و ضایع شده بود، به تصحیح و تحشیۀ دقیق بیاراستم، و به حلیۀ طبع درآمد.\n« کتب مهم دیگر، چون تاریخ‌کبیر بلعمی و جوامع الحکایات عوفی و التقاطات از جوامع الحکایات مذکور، در‌کنف عزلت و سعی و ترک و تجرید و‌کسب فیوضات ربانی، بر همان منوال آراسته و پیراسته و قابل طبع و نشر‌گردید، و در اختیار آن وزارت گذارده شد.\n« چون حق زحمتی که می‌دادند در آن اوقات بسیار ناچیز بود و من دسترس\nبه ممر معاش دیگر نداشتم، کتب خود را قسمتی در دکه‌ای نهادم و شرکتی در بیع و شرای کتب، به نام کتابخانۀ دانشکده، تشکیل داده شد. نخست دیوان شعر خود را به مطبعه دادم و نیمی‌از آن به چاپ رسید. اگر با ارزانی کاغذ و سعی جوانی آن کتاب طبع شده بود، زندگانی من به راه می‌افتاد و سرمایۀ بزرگی برای کتابخانۀ مزبور و منافع کافی برای من در بر می‌داشت.\n« مردمی‌که جز حسد و خبث طینت هنری ندارند، به شاه پهلوی گزارش دادند که بهار کتاب خود را در نهان به چاپ می‌رساند و چیزها در‌آن گفته و نهفته است که منافی مصلحت شاهانه است. بدین وسیلت و حیلت مرا در فشار سانسور شهربانی و در معرض آزار روحی و فوت وقت و فساد اشعار قرار دادند و آن قسمت را که طبع شده بود نیز بدون دلیل و بر این مدعا که بی اجازت به طبع رسیده است، توقیف کردند. چیزی نگذشت که، بی هیچ سببی، صبح نوروز ۱۳۱۲ مرا به زندان بردند و مدت پنج ماه در زندان نگاه داشتند و از آن پس یکسر به اصفهان فرستادند و یک سال نیز در آن بلدۀ شریف با بدترین اوضاع و در عین تهیدستی بسر بردم و کتابخانه و شرکت برهم خورد و سرمایه بر باد رفت و قسمتی از کتب نیز از بین رفت و مترصدین بازار آشفته آن را بردند و نوش جان کردند!\n« من در اصفهان بودم که قانون دانشگاه و رتبۀ استادی به تصویب رسید و ملاک استادی همانا سوابق معلومات و نوشتن رساله و بالاخص پیشۀ معلمی در مدارس عالی در سال ۱۳۱۲، یعنی همان سال که من در منفی بسر می‌بردم، تعیین شد، که گوئی عمدی در این معنی نهفته بودند، یا گناه بخت من بود!\n« بالجمله، در مدت یک سال در بدری، رسالتی دایر بر شرح حال فردوسی و تحقیقات و تتبعات دانا پسند از روی خود شهنامۀ استاد تألیف کردم که در مجلۀ باختر و هم جداگانه به چاپ رسید و آن در زمانی بود که دولت عزم بر پا داشتن هزارۀ فردوسی کرد و انجمن حفظ آثار ملی با نشر بلیط بخت آزمائی آن را اعلام داشت و دانایان از هر کشور و هر طرف به ایران دعوت شدند.\n« مرحوم محمدعلی فروغی، اعلی‌الله مقامه، که مقام ریاست وزیران داشت، با دیگر دوستان پایمردی کردند و پای مردی پیش نهادند و مرا برای شرکت در جشن هزارۀ استاد به تهران باز آوردند؛ و از آن پس نیز چون حاجت خود را در دانشسرای عالی و دانشکدۀ ادبیات به این ناچیز دانستند، ساعتی چند درس تحول و تطور زبان فارسی ارجاع شد و سپس که قرار افتتاح دورۀ دکتری زبان پارسی داده شد، رسماً مقرر گردید که در دانشکدۀ ادبیات به خدمت اشتغال ورزم… .\n« آخرین خدمتی که برحسب احتیاج دانشکده و دورۀ دکتری ادبیات انجام داده‌ام، تألیف و گردآوری سبک شناسی است. این کتاب که با نهایت اختصار و صرفه جوئی، به ملاحظۀ وقت و فرصت دانشجویان، تدوین گردیده است، حاصل آخرین ایام عزلت و انزوای من است که بر حسب پیشنهاد وزیر فرهنگ وقت تدوین و چاپ شد.»\nبهار پس از شهریور ۱۳۲۰، هنگامی‌که دریافت « بسیاری از جوانان ایران که باید هادیان افکار و پیشروان کاروان سیاست و اجتماع آینده شوند، از داستانهای گذشته هیچ‌گونه آگاهی ندارند؛ برای رفع این نقیصه، چند فقره یادداشتها و تذکارهای محفوظ و مضبوط را، زیر عنوان تاریخ مختصر احزاب سیاسی، به شکل مقالاتی در روزنامۀ مهر ایران » انتشار داد.\n« خدای را به شهادت می‌طلبم که این تاریخ را تنها برای خدمت به افکار عامه و ضبط وقایع کشور نوشته‌ام و ذره‌ای قصد انتقام یا انتقاد در نوشته‌های مزبور نداشته‌ام.»\n« آنچه در مقالات مهر ایران نگارش یافت، به قدری مورد علاقه و ستایش عامۀ مردم قرار گرفت که مرا به تدوین جداگانۀ آن تاریخچه ترغیب نمود. از این روی، با خود اندیشیدم اکنون که باید کتابی مدون شود،همان بهتر که فصولی نیز در مقدمۀ کار کودتا و بیرون آمدن سردار سپه که پهلوان این داستان است، بنویسم و کتابی در تاریخ مختصر پادشاهی احمد شاه قاجار… بوجود آورم… . این بود که مجلد نخستین را برآن یادداشتها افزوده، هر دو جلد را تاریخ انقراض قاجاریه نام نهادم.» آن مقالات روزنامۀ مهر ایران نیز سپس بصورت یکجلد مستقل به طبع رسید.\nبهار در بهمن ماه سال۱۳۲۴ درکابینۀ قوام‌السلطنه به وزارت فرهنگ رسید. قوام‌السلطنه، بنا به سیاستی زیرکانه که در پیش داشت، قصد به رسمیت شناختن ظاهری فرقۀ دمکرات آذربایجان کرد، ولی از نقشه‌های خود با یاران نزدیک خویش هیچ نگفت. بدین روی، بهار با آن قصد وی به مخالفت برخاست و چنین مصالحه‌ای را ویرانگر ایران برشمرد. رابطۀ او با قوام‌السلطنه به بن بست رسید و بهار پس از چند ماه وزارت، همکاری با قوام را در کابینه رها کرد.\n« آخر وزیر شدم، و ای کاش که آقای قوام مرا به وزارت دعوت نمی‌کرد و آن چند ماه شوم را که بی هیچ گناه و جرمی در دوزخم افکنده بودند، نمی‌دیدم. مشقت و رنج و عذاب روحی بی نهایت بود… و من بی درنگ پای استعفانامه را امضاء کردم. رفتم در خانه، ولی ننشستم، بلکه افتادم. در اوایل زمستان حس کردم سینه‌ام ناراحت است. تقاضای مرخصی کردم. شهودی هستند که بودند و عجز و لابۀ مرا در رفتن و اصرار و ابرام ایشان را در ماندن و اداره کردن انتخابات تهران دیدند. چندی نگذشت که مجلس باز شد، ولی دیگر قدرت کارکردن نبود. این بار طوری سقوط کردم که فقط در فرنگستان، بعد از یک سال و نیم، توانستم برخیزم و تلف نشوم.»\nبهار در دورۀ پانزدهم از تهران انتخاب شد و به مجلس رفت و ریاست فراکسیون دمکرات را به عهده گرفت. اما، همان گونه که از او آوردیم، این مجلسی نبود که رضای خاطری آورد؛ پس در سال ۱۳۲۶ شمسی، برای معالجه به سویس رفت. هر چند بهار در سویس بهبود بسیار یافت، اما یاد یار و دیار او را وادار به بازگشت کرد و در اردیبهشت ۱۳۲۸ به ایران باز آمد.\nآخرین فعالیت اجتماعی او، که از نظراو فعالیتی سیاسی نبود، ریاست جمعیت هواداران صلح بود. او همیشه می‌گفت که: « امر صلح را به سبب عشق به صلح و دوستی و نه به سبب وابستگی خاصی به آنان که دربارۀ آن به تبلیغ می‌پردازند، دوست می‌دارم. خواه هواداران صلح از امریکا و انگلستان باشند و خواه از شوروی و چین، فریاد صلح خواهی اصیل و قابل احترام است.»\nهنوز یک سال از بازگشت بهار از سویس نگذشته بود که دوباره سخت مریض شد و از کلیۀ فعالیتهای ادبی و اجتماعی بازماند و بیماری اوره نیز علاوه بر سل او را می‌آزرد.\nبهار در‌نخستین روز اردیبهشت سال ۱۳۳۰ شمسی، در آغاز روز، پس از یک هفته جدال غم انگیز با مرگ، در‌گذشت و فردای آن روز، در پی تشییعی عظیم و ده‌ها هزار نفری، جسدش در آرامگاه ظهیر‌الدوله در شمیران به خاک سپرده شد.\nبهار در پایان مقدمه‌ای که بر جلد سوم سبک شناسی خود نوشت و اجازۀ انتشار نیافت، می‌نویسد:\n« دوستان عزیز !\n« بهترین ایام شباب من در رنج و محنت و حرمان و خسران به طریقی که خواندید، تلف گردید. هیچ بهره‌ای از درک لذایذ و خوشیهای ایام شباب نبردم و هیچ طرفی از کسب ثروت که وظیفۀ جوانی و اسباب آسایش ایام پیری و ناتوانی است، نبستم. چه خوب مناسب افتاد قطعۀ استاد بزرگوار فردوسی علیه الرحمه در این باب، که فرمود:\nجوانی من از کودکی یاد دارم دریغا جوانی ! دریغا جوانی !\n« تنها چیزی که مایۀ تسلی دل افسرده و جان به لب رسیده است، همان خدماتی است که در مدت چهل سال ایام شباب در ترویج فرهنگ ایران و ادبیات شیرین و شریف زبان مادری خود انجام داده‌ام. صدها مقاله در امور اجتماعی و سیاست و ادب و تحقیقات و تتبعات به رشتۀ تحریر‌کشیده‌ام که در صفحه‌های جراید نو‌بهار و ایران و تازه بهار و دانشکده و روزنامه‌ها و مجلات دیگر، مانند مهر ایران و ارمغان و غیره درج گردیده، و قریب سی هزار بیت از قصیده و غزل و قطعه و دو بیتی و مثنویات نیز دارم که پس از آن رنج و مشقت و ضبط و توقیف و اهانت و تخفیف، دیگر دست و دلم بکار نرفت که طبع آن را تجدید کنم.»\n◀ خانم دکتر شهین سراج در نوشۀ خود بنام «بهار و سیاست» در مورد «حذف اقلیت وسرنوشت پارلمان:» آورده است : مجلس پنجم در جلسه ۹ آبان ماه ۱۳۰۴ به برکناری احمدشاه قاجار برطبق ماده واحده با اکثریت ۸۰ رأی موافق در مقابل پنج رأی مخالف رأی داد. این مجلس در تاریخ۲۲بهمن ماه۱۳۰۴ ش خاتمه یافت .رضاخان پهلوی در تاریخ ۱۴اردیبهشت ماه ۱۳۰۵ بطور رسمی تاجگذاری کرد . ازسال ۱۳۰۵ تا۱۳۲۰ هفت دوره قانون گذاری بدون وقفه برگزار گردید.\n…« درمجلس چهارم من ومدرس وآشتیانی وبهبهانی ونه نفر دیگر ازنمایندگان دراقلیت بودیم… این اقلیت ومخالفت آقایان تاپایان دوره پنجم طول کشید. دوره ششم من ومدرس وآشتیانی وبهبانی ونه نفر از کاندیداهای مدرس ازشهر تهران انتخاب شدیم. مدرس ، من ورفقا دراقلیت باقی بودیم وبعد ازختم دوره ششم، انتخابات را دولت دردست گرفت. مجلس تمام شد، مدرس را دستگیر کردند وبه خواف فرستادند . بهبهانی وزعیم ومرا نگذاشتند انتخاب شویم. یکبار پنج ماه درتهران ویک بار دیگر یک سال در اصفهان به حال تبعید بسر بردم…»\nآشکارترین اشارات را در قصیده بلند اندرز به شاه (ص ۴۶۹) می یابیم که درسال ۱۳۰۷ سروده شده ودرحقیقت نقد منظومی است ازهمه ی بنیادهای سیاسی واجتماعی نظام حاکم. دراین سر وده، بهار از بی قدرت سازی مجلس هفتم سخن به میان آورده وآن را به طنز،همچون مجلس تعزیه وشاه را چون تعزیه گردانی می داند که انتخاب واختیار همه وکلا وحرکاتشان را دردست گرفته باشد:\n◀ سال شمار زندگی بهار به کوشش محمد کلبن\n۱۲۶۳ ش ۱۶ عقرب – ( آبان) / ربیع الاول ۱۳۰۴ ه . ق / ۱۸۸۶ م . در شهر مشهد در محلۀ سرشور ، تولد یافت.\n۱۲۷۲ در ده سالگی سرودن شعر را آغاز کرد\n۱۲۷۹ در مشهد تحصیلات خود را در محضر ادیب نیشابوری ( میرزا عبدالجواد) دنبال کرد\n۱۲۸۲ پدرش ( ملک‌الشعرای صبوری) وفات یافت.\n۱۲۸۲ در ۱۹ سالگی به مقام ملک‌الشعرایی رسید\n۱۲۸۴ مستزاد معروف خود را به مطلع زیر را سرود با شه ایران ز آزادی سخن گفتن خطاست کار ایران با خداست\n۱۲۸۴ در بیست سالگی وارد امور سیاسی شد و جزو مشروطه‌خواهان خراسان قرار گرفت.\n۱۲۸۴ اشعار سیاسی او در روزنامۀ نیمه مخفی خراسان، بدون امضا یا با امضاء م – ب به چاپ رسید که مورد توجه بسیار قرار گرفت.\n۱۲۸۵ اشعار سیاسی او در روزنامۀ طوس ( به مدیریت میرزا هاشم خان قزوینی) منتشر شد و او را به شهرت رسانید.\n۱۲۸۶ مثنوی « اندرز به شاه» را خطاب به محمد علی شاه سرود، بدین مطلع: پادشاها چشم خرد باز کن فکر سر انجام ز آغاز کن\n۱۲۸۸ برای اولین بار در راه تشکیل حزب دموکرات در مشهد با حیدر عمو خان عمو اوغلوملاقات کرد.\n۱۲۸۸ پنجشنبه بیست و یکم میزان( مهر ) نخستین شمارۀ روزنامۀ نوبهار را که ارگان حزب دموکرات مشهد بود در شهر مشهد منتشر کرد.\n۱۲۸۸ عضویت کمیتۀ ایالتی حزب دموکرات خراسان را پذیرفت.\n۱۲۸۸ با نطقی که در اولین جلسۀ حزب دموکرات، در مسجد گوهرشاد ایراد کرد، شهر مشهد را تکان داد و کینیاز دابیژا ( جنرال کنسول دولت تزاری) را به وحشت انداخت.\n۱۲۸۸ با روزنامۀ مخفی خراسان(به مدیریت سید حسن اردبیلی) همکاری کرد، ومقالات اوبدون امضاء در آن روزنامه به چاپ رسید. گاهی هم مقالات و اشعار او با امضاء م- ب به چاپ می‌رسید.\n۱۲۸۹ قصیدۀ معروف « سوی لندن گذر ای پیک نسیم سحری» را خطاب به وزیر خارجۀ انگلستان (سر ادوارد گری) سرود.\n۱۲۹۰ به دستور وثوق‌الدوله وزیر خارجۀ وقت روزنامۀ نوبهار پس از یکسال نشر در مشهد توقیف شد.\n۱۲۹۰ « قصیدۀ بوی خون ای باد از طوس سوی یثرب بر » را در واقعۀ بمباران مسجد گوهر شاد و گنبد مطهر حضرت امام رضا (ع) – که از طرف روس‌های تزاری به توپ بسته شد- سرود.\n۱۲۹۰ دوشنبه ۴ قوس – ( آذر ماه ) روزنامۀ تازه بهار را در مشهد منتشر کرد که بیش از ۹ شماره انتشار نیافت ، و به دستور کینیاز دابیژا به دنبال نوبهار توقیف شد.\n۱۲۹۰ به همراه نه نفر از دوستانش که اعضای کمیتۀ حزب دموکرات ایران بودند، بنا به دستورکینیاز دابیژا از مشهد به تهران تبعید شد و در میان راه دزدان اموال او را به غارت بردند.\n۱۲۹۰ ماجرای سفر خود را به نظم درآورد و استاد خود صید‌علی خان درگزی را ستود.\n۱۲۹۰ هنگام تبعید، بین راه سبزوار – شاهرود، با حیدر خان عمواوغلو و رفیقش ابوالفتح زاده ملاقات کرد و چون نتوانست به مشهد بازگردد، نامه‌ای به شیخ جواد تهرانی نوشت که به هر وسیله باشد، تذکرۀ عبور برای حیدر خان و دوستش تهیه کرده آنان را از مرز بگذراند.\n۱۲۹۲ ۱۴ جدی ( دی ماه) دورۀ دوم نو بهار را در شهر مشهد منتشر کرد.\n۱۲۹۲ از طرف مردم کلات، سرخس و درگز به نمایندگی دورۀ سوم مجلس شورای ملی انتخاب شد\n۱۲۹۳ ۱۴ قوس، ( آذر) دورۀ سوم نوبهار را در تهران منتشر کرد.\n۱۲۹۴ اسد- (مرداد ماه) بخشی از تاریخ سیاسی افغانستان را نوشت، و در روزنامۀ نوبهار، سال چهارم از شمارۀ ۶۱ به بعد منتشر کرد.\n۱۲۹۴ در کابینۀ محمد ولی خان سپهدار اعظم، به بجنورد تبعید شد و شش ماه در حالت تبعید به سر برد.\n۱۲۹۴ عقرب – ( آبان) روزنامۀ نوبهار او توقیف شد.\n۱۲۹۴ مسأله مهاجرت پیش آمد و به قم مهاجرت کرد.\n۱۲۹۴ به علت واژگون شدن درشکه، دست او در راه قم شکست ، و ادیب الممالک فراهانی، قصیده ای به مطلع :\nشکست دستی کز خامه بس نگار آورد نگار ها ز سر کلک زرنگار آورد را خطاب به بهار سرود\n۱۲۹۴ انجمن دانشکدۀ تهران را بنیان گذاشت.\n۱۲۹۶ سال ششم نوبهار را در تهران منتشر کرد\n۱۲۹۶ ۱۱ اسد – (مرداد) سال ششم نوبهار او توقیف شد\n۱۲۹۶ ۱۴ اسد – (مرداد) روزنامۀ زبان آزاد را سه روز پس از توقیف نوبهار منتشر کردکه ۳۵ شمارۀ آن منتشر شد\n۱۲۹۶ پنجشنبه ۹ عقرب روزنامۀ نوبهار که روز ۸ عقرب به دستور احمد شاه از توقیف خارج شده بود ، مجدداً منتشر شد.\n۱۲۹۶ مطابق ۱۳۳۶ ه . ق . ۱۹۱۷ م . مادر بهار ( ۱۴ سال پس از در گذشت پدرش ملک الشعرای صبوری) در گذشت.\n۱۲۹۶ تاریخچۀ سه سال و نیم جنگ ( ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ م ) با بخشی از تاریخ قاجاریه را نوشت و در روزنامۀ نوبهار ، سال ششم به چاپ رسانید.\n۱۲۹۷ ۱ ثور – ( اردیبهشت) نخستین شمارۀ مجلۀ دانشکده را در تهران منتشر کرد که یک سال دوام یافت.\n۱۲۹۷ قصیدۀ معروف « بث الشکوی» را به مطلع : « تا بر زبر ری است جولانم» به مناسبت توقیف روزنامه نوبهار سرود.\n۱۲۹۷ رمان نیرنگ سیاه یا کنیزان سفید را نوشت و در روزنامۀ ایران که در آن زمان مدیریت آن با برادرش : محمد ملکزاده » بود منتشر کرد.\n۱۲۹۸ ۲۳ حوت – ( اسفند) نخستین شماره روزنامۀ یومیه نیمه رسمی ایران به مدیریت اوانتشار یافت .که مدت ۲ سال « تا سوم اسفند ۱۲۹۹ » دوام یافت .\n۱۲۹۹ در کابیۀ سید ضیاءالدین طباطبایی، در کودتا مدت سه ماه در شمیران تحت نظر بود\n۱۲۹۹ قصیده« هیجان روح » را به مطلع : « ای خامه دو تا شو و به خط مگذر » سرود.\n۱۳۰۰ تا اوایل سال ۱۳۰۵ شمسی مدتی با جمعی دیگر از فضلای ایران در محضر درس هرتسفلد ، دانشمند آلمانی، برای فرا گرفتن زبان پهلوی حاضر شد.\n۱۳۰۰ در مجلس چهارم از طرف مردم بجنورد به نمایندگی انتخاب گردید.\n۱۳۰۱ قصیدۀ معروف دماوند و سکوت شب را سرود.\n۱۳۰۱ ۲ میزان – ( مهر ماه) روزنامه نوبهار هفتگی را در تهران منتشر کرد.\n۱۳۰۱ تاریخچۀ اکثریت در مجلس چهارم را نوشت ، که قسمتی از آن را در روزنامۀ نوبهارهفتگی چاپ و به علتی از چاپ بقیه خودداری کرد.\n۱۳۰۲ از طرف مردم ترشیز ( کاشمر ) به نمایندگی مجلس پنجم انتخاب گردید.\n۱۳۰۲ قسمتی از سرگذشت خود را به نظم در آورد، که مطلع آن این است : ( یاد باد آن عهد کم بندی به پای اندر نبود).\n۱۳۰۲ مثنوی جمهوری نامه را سرود. این مثنوی، اولین بار در روزنامه قرن بیستم به نام میرزادۀ عشقی به چاپ رسید.\n۱۳۰۳ هنگامی که بهار در مجلس نطق تندی ایراد کرد و قصدداشت از مجلس خارج شود ،واعظ قزوینی مدیر روزنامه رعد قزوین که شباهت به بهار داشت در جلوی مجلس بجای او مورد اصابت گلوله قرار گرفت، و از پای درآمد، بهار دراین باره قصیده« یک شب شوم» را به مطلع : « شب چو دیوان به حصار فلکی راه زدند» سرود .\n۱۳۰۵ در مجلس ششم به نمایندگی مردم تهران انتخاب شد .\n۱۳۰۵ چهار خطابه خود را خطاب به رضا شاه پهلوی سرود.\n۱۳۰۶ قصیده معروف فتح دهلی را سرود.\n۱۳۰۷ در دارالمعلمین به تدریس اشتغال ورزید.\n۱۳۰۷ به عللی از کار سیاست کناره گرفت .\n۱۳۰۸ یک سال به زندان مجرد افتاد. در این مدت چند قصیده و مسمط ساخت که در جلداول دیوان او « چاپ اول» از صفحۀ ۴۸۵ تا ۵۰۰ مندرج است. در بارۀ زندانی شدنش در غزلی گوید:\nمن نیم مسعود بو احمد ولی زندان من\nکمتر از زندان نای و قلعۀ مندیش نیست.\n۱۳۰۹ مثنوی مستزاد خود را خطاب به صادق سرمد سرود ، که در آن، شیوه و سبک شعرای گذشته و معاصر خود را معلوم کرد.\n۱۳۱۱ دیوان اشعار خود را به طبع رسانید، که پس از چاپ ۲۰۸ صفحه از ادامه چاپ آن جلوگیری شد.\n۱۳۱۱ روز ۲۹ اسفند بار دیگر به زندان افتاد، که مدت ۵ ماه بطول انجامیدو شعر زیبای شباهنگ را به مطلع :\n« بر شو ای رایت روز از در شرق » و قصیدۀ هفت شین را به مطلع :\nشد وقت آن که مرغ سحر نغمه سر کند\nگل با نسیم صبح سر از خاک برکند ,\n۱۳۱۲ از زندان آزاد و به اصفهان تبعید شد .\n۱۳۱۲ اندرزهای « آذرباد ماراسپندان» را از پهلوی به پارسی بلرگردانید و به نظم کشید.\n۱۳۱۲ قصیده معروف : « امشو در بهشت خدا وایه پندری» را به لهجه مشهدی سرود. متأسفانه تمام این قصیده در دیوان او به چاپ نرسیده است.ولی همۀ قصیده در مجلۀ یغما به چاپ رسیده است.\n۱۳۱۲ سرودن کارنامۀ زندان را شروع کرد.\n۱۳۱۲ شاهنامۀ گشتاسب یا یادگار زریران را از پهلوی به پارسی برگرداند.\n۱۳۱۲ شرح احوال فردوسی را بر مبنی شاهنامه به رشته تحریر در آورد.\n۱۳۱۲ قرارداد تصحیح تاریخ بلعمی را با وزارت فرهنگ امضاء کرد، که این کتاب در سال ۱۳۴۵ شمسی به همت روانشاد محمد پروین گنابادی از طبع خارج شد.\n۱۳۱۳ کارنامۀ زندان را که در سال ۱۳۱۲ در زندان شروع کرده بود در اصفهان به پایان رسانید.\n۱۳۱۳ برای برگزاری جشن هزاره فردوسی ، با وساطت مرحوم محمد علی فروغی « ذکاءالملک» و علی اصغر حکمت وزیر فرهنگ وقت، از اصفهان به تهران فراخوانده شد.\n۱۳۱۳ قصیدۀ « آمال شاعر» را پس از بازگشت از اصفهان سرود.\n۱۳۱۳ شعر «درینک واتر» شاعر انگلیسی را ، که در جشن هزارۀ فردوسی سروده بود به شعرفارسی درآورد.\n۱۳۱۳ قصیده‌های « آفرین فردوسی» و « کل الصید فی جوف الفرا» در هزاره فردوسی سرود.\n۱۳۱۳ بار دیگر در دانشسرای عالی به تدریس ادبیات مشغول شد.\n۱۳۱۳ رسالۀ زندگی مانی را تألیف کرد.\n۱۳۱۵ فروردین ماه مطابق ذیحجه ۱۳۵۴ ه. ق – مارس ۱۹۳۶ م ، سفری کوتاه به عزم گردش به طرف مازندران و گیلان رفت، که ره‌آورد سفرش قصیده زیبای « سپید رود » بود به این مطلع :\nبر مرغزار دیلم و طرف سپید رود\n۱۳۱۶ دورۀ دکترای ادبیات فارسی در دانشگاه نهران افتتاح شد و بهار عهده دار تدریس بعضی ازدروس آن گردید.\n۱۳۱۸ کتاب مجمل التواریخ و القصص با تصحیح وی از طبع خارج شد.\n۱۳۱۸ قصیدۀ « دیروز و امروز» را سرود.\n۱۳۲۱ ۳ اسفند ماه روزنامۀ نوبهار را بار دیگر در تهران منتشر کرد، که پس از انتشار ۱۰۲ شماره تعطیل شد.\n۱۳۲۱ مقاله معروف « از آن طرف راه نیست » را در چند شمارۀ نوبهار یومیه به چاپ رسانید.\n۱۳۲۱ جلد اول و دوم سبک‌شناسی « یا تاریخ تطور نثر فارسی» را منتشر کرد.\n۱۳۲۲ شرح زندگانی سید حسن مدرس را نوشت و در روزنامۀ نوبهار منتشر کرد.\n۱۳۲۲ انجمن روابط فرهنگی ایران و اتحاد جماهیر شوروی در تهران تشکیل شد .بهار از ۱۳۲۲تا ۱۳۲۶ مدتی ریاست کمیسیون ادبی آن انجمن را داشت .\n۱۳۲۲ رساله‌ای زیر عنوان «در آرزوی مساوات» را نوشت که در چند شمارۀ نوبهار به طبع رسید.\n۱۳۲۳ جلد اول تاریخ احزاب سیاسی یا انقراض قاجاریه را که در سال ۱۳۲۱ تا ۱۳۲۲ تألیف کرده بود، چاپ و منتشر کرد.\n۱۳۲۴ هنگام زمامداری احمد قوام « قوام‌السلطنه» عهده دار وزارت فرهنگ شد.\n۱۳۲۴ ۵- ۱۳۶۴ ه. ق برابر ۶-۱۹۴۵ با هیاتی برای شرکت در برگزاری جشن ۲۵ سالگی تشکیل حکومت آذربایجان شوروی رهسپار باکو شد .\n۱۳۲۴ قصیده معروف « هدیه باکو» را سرود که ره‌آورد سفر اوست به آذربایجان شوروی.\n۱۳۲۴ سفر کوتاهی از تهران به مشهد رفت .\n۱۳۲۴ بخشی از کتاب جوامع‌الحکایات و لوامع‌الروایات عوفی ، به تصحیح وی ، از طرف وزارت فرهنگ انتشار یافت.\n۱۳۲۴ شرح زندگی لنین را نوشت، که در مجله پیام نو ، سال دوم ، شمارۀ ۳ بهمن ماه ۱۳۲۴ به طبع رسیده است.\n۱۳۲۴ ریاست نخستین کنگرۀ نویسندگان ایران را که از طرف انجمن روابط فرهنگی ایران با اتحاد جماهیر شوروی تشکیل شده بود بعهده گرفت.\n۱۳۲۵ با احمد قوام‌السلطنه همکاری کرد و حزب دموکرات تیران را تأسیس کرد.\n۱۳۲۵ از مقام وزارت فرهنگ احمد قوام کناره گرفت .\n۱۳۲۶ جلد سوم سبک‌شناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی را به چاپ رسانید.\n۱۳۲۶ در دورۀ پانزدهم قانونگذاری مجلس به نمایندگی مردم تهران انتخاب شد.\n۱۳۲۶ برای معالجه سل ، از تهران رهسپار سویس شد.\n۱۳۲۷ هنگامی که در سویس مشغول معالجه بود، مکاتبه‌ای با ادیب‌السلطنۀ دارد که معروف است.\n۱۳۲۸ اردیبهشت ماه، از سفر استعلاجی خود از سویس به ایران بازگشت.\n۱۳۲۸ قصیدۀ « یک صفحه از تاریخ را سرود به این مطلع :جرم خورشید چو از حوت به برج بره شد.\n۱۳۲۹ «جمعیت ایرانی هواداران صلح» را در تهران تشکیل داد.\n۱۳۲۹ دولت پاکستان رسماً از وی دعوت کرد تا سفری به پاکستان کند، بعلت بیماری نتوانست به این سفر برود.\n۱۳۲۹ ۱ اردیبهشت، سفارت کبرای پاکستان ، مجلس یادبودی برای محمد اقبال لاهوری تشکیل داد ، و بهار عهده دار ریاست آن مجلس بود، و سخنرانی گرمی در بارۀ اقبال ایرادکرد.\n۱۳۲۹ یک اسفند ، پیامی به دانشجویان فرستاد.\n۱۳۲۹ قراردادی بست که سبک‌شناسی شعر فارسی را نیز بنویسد و وزارت فرهنگ اقدام به چاپ آن نماید. بخشی از آن کتاب را نوشت و متأسفانه بیماری نگذاشت که به ادامۀ کاربپردازد. نیز مرگ مجال نداد که کار شروع کرده را به پایان برد. آن قسمت نوشته شده که خود به وزارت فرهنگ تحویل داده بود ، در سال ۱۳۴۲ شمسی به کوشش آقای علیقلی محمودی بختیاری به نام سبک‌شناسی یا تطور شعر فارسی، بخش یکم ، دفترچهارم، در ۱۱۲ صفحه از طرف مؤسسه مطبوعاتی علمی منتشر شد.\n۱۳۲۹ در تابستان، آخرین اثر خود، قصیدۀ «جغدجنگ» را سرود و برای همیشه دفتر اشعارخود را در هم پیچید. این قصیده اولین بار در روزیکشنبه ۱۳ اسفند ماه «۲۵ جا،\n۱۳۷۰ ه.ق و سوم مارس ۱۹۵۲ م » در روزنامۀ مصلحت به چاپ رسید.\n۱۳۲۹ سه شنبه ۲۹ اسفند، پیامی به جوانان ایران فرستاد.\n۱۳۳۰ روز اول اردیبهشت ، مطابق ۱۵ ماه رجب ۱۳۷۰ ه. ق. / ۲۱ آوریل ۱۹۵۱ م ، ساعت ۸ صبح ، در خانۀ خود در خیابان ملک‌الشعرا بهار ، خیابان تخت جمشید بدرود زندگی گفت.\n۱۳۳۰ دوم اردیبهشت ماه ، مطابق ۱۶ ماه رجب ۱۳۷۰ ه. ق. / ۲۲ آوریل ۱۹۵۱ م بعد از ظهر جنازۀ او را از مسجد سپهسالار تا چهار راه مخبر الدوله، بر سر دست بردند. و ساعت ۴ بعد\nاز ظهر همانروز او را در شمیران در باغ آرامگاه ظهیر الدوله ، به خاک سپردند.\nمنبع: سایت ملک الشعرا بهار\nبرچسب‌ها: تدارک برای تغییر سلطنت قاجار به پهلوی, جمال صفری


از BOT چه می دانید؟ > تبیان خراسان جنوبی\nعقد قرارداد BOT یکی از روش‌هایی است که در سال‌های اخیر به‌شدت موردتوجه کشورهای درحال‌توسعه قرار گرفته است.\nاز این روش می‌توان به‌منظور آزادسازی اقتصادی، جذب سرمایه‌های خارجی و دسترسی به فناوری پیشرفته بهره گرفت. BOT روشی پذیرفته‌شده برای مشارکت بخش خصوصی در توسعه‌ی پروژه‌های زیربنایی در سطح جهان است. دولت‌های گوناگون از این روش به‌عنوان روشی مناسب برای سرمایه گذاری و ساخت سریع پروژه‌های زیربنایی بهره می‌گیرند. در این مقاله شما را با مفهوم قرارداد BOT، هدف و ویژگی‌های اساسی این قرارداد و همچنین پیش‌نیازهای لازم برای عقد قرارداد BOT آشنا خواهیم کرد.\nیکی دیگر از بازدارنده‌های سرمایه گذاران، میزان سودآوری پروژه است. درواقع، سرمایه‌گذاران خارجی اغلب به پروژه و فرایند انجام و سودآوری آن توجه می‌کنند تا به اعتبار وام‌گیرنده.\nBOT هدف قراردادهای\nاين ماه: 94081 ديروز: 3203 امروز: 3118


فلسفه سیاسی جامعه شبکه ای - ره آورد نور\nسخنرانی حجت الاسلام و المسلمین دکتر حمید شهریاری در مراسم رونمایی نرم افزار «آثار علامه محمد تقی جعفری»، آبان ماه 1395 هـ ش\nسپس، دکتر علیرضا صدر به عنوان ارائه دهنده موضوع نشست، به تببین حیات معقول در اندیشه علامه جعفری پرداخت و ایشان را حکیمی سیاسی معرفی نمود که حکمت دینی را وارد حیات و حکومت کرد.\nدکتر عبدالله نصری، به عنوان ناقد اوّل این جلسه، ضمن تعریف حیات معقول ابراز داشت: بحث حیات معقول، گوشه ای از منظومه فکری علامه است. برای فهم اصطلاحات جدید فیلسوفان، باید منظومه فکری فیلسوف را بررسی کرد.\nیکی دیگر از ناقدان این کرسی علمی، شاگرد علامه جعفری، حجت الاسلام والمسلمین قادر فاضلی بود که به تعریف حیات معقول و سیاست در اندیشه علامه پرداخت و به این نکته تأکید نمود که سیاست، ابزاری برای تحقق حیات معقول به شمار می رود و تقوای سیاسی، به این معناست که آدمی دیگران را مثل اعضای خودش بداند و به وضع همه رسیدگی کند. مطلب دیگر اینکه ایجاد حیات معقول، یک تکلیف الهی است که باید همگان به احیای آن قیام کنند. حجت الاسلام فاضلی ضمن اشاره به دو مقوله «قدرت» و «حیات» در بحث حیات معقول، بیان نمود: همه اعضاء و آحاد جامعه، مثل لوله به مخزن، یعنی رهبر آن جامعه متصل هستند و اگر حاکم جامعه ای سالم باشد، آب سالم و تمییز به همه اعضا می رسد و اگر فاسد باشد، اعضای جامعه نیز دچار مفسده خواهند شد. بنابراین، هدایت یا انحراف یک جامعه، در گرو سلامت رهبر آن جامعه می باشد.\nجهان امروز، جامعه ای شبکه ای است\nآخرین سخنران این مراسم، حجت الاسلام والمسلمین دکتر حمید شهریاری، رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی بود که پیش از معرفی نرم افزار «آثار علامه جعفری»، در سخنانی با اشاره به ضرورت درک جایگاه شبکه های اجتماعی در جامعه امروزی، در موضوع فلسفه سیاسی شبکه های اجتماعی به ارائه سخن پرداخت. ایشان ضمن اشاره نقادانه به تشبیه نظام حاکمیتی و آحاد جامعه به مخزن آب و لوله های متصل به آن، به مقایسه میان جامعه سنّتی و جامعه شبکه ای پرداخت. متن پیش رو، خلاصه ای از سخنرانی ایشان در این باره است.\n«اینکه ما جریان ارزش ها را در بین جامعه، ناشی از رفتارهای حاکمان تلقی کنیم و آن را به منبعی تشبیه نماییم که از طریق لوله هایی ارزش های خاص خود را به جامعه سرازیر می کنند، در جامعه مدرن امروزی، مصداق ندارد. بله، ممکن است در جامه سنّتی و کوچک گذشته که مثلاً ارباب ـ رعیتی بوده، این طور باشد و همه امور خیر یا شر از بالا به پایین سرازیر شود؛ ولی فضای جامعه امروزی، با گذشته بسیار متفاوت شده است. اساساً جامعه سنّتی وقتی به سمت مدرنیته حرکت می کند، شبکه های اجتماعی نیز رخ می نماید و کم کم فراگیر می شود. در جامعه سنّتی، حاکمیت به عنوان منبع قدرت به صورت خطی با یک خط لوله از منبع بالادستی به زیرمجموعه خود، یعنی آحاد جامعه و تشکل های اجتماعی، متصل است و بدنه جامعه، از آن منبع اصلی تغذیه و رهبری می شود. در این جامعه، اراده حاکمیت و نهادهای بالادستی، بدون تزاحم و چالش به زیرمجموعه ها تزریق می گردد و واحدهای اجتماعی، تحت تأثیر قرار گرفته و واکنش نشان می دهند؛ اما در جامعه مدرن و شبکه ای، منابع متعددی وجود دارد که هر منبع، خود زیرمجموعه منبع های دیگری است و هرکدام از آنها به وسیله لوله هایی به دیگری متصل می گردند؛ به صورتی که یک منبع با لوله هایی به منبع های کوچک تر زیرمجموعه خود وصل می شوند و از آنجا به افراد و جریان های مختلف جامعه مرتبط می گردند. این شبکه و منابع تغذیه کننده آن، در مجموع، یک هرم واره دو بُعدی و شاید هم سه بعدی را در فلسفه سیاسی قدرت و اقتدار جامعه تشکیل می دهند. این، منابع، همان سازمان های اجتماعی و حکومتی است که ما امروزه مشاهده می کنیم که توسط لوله هایی به رهبر و رییس جمهور و وزیر و مدیر کلی متصل است و هرکدام سعی می کنند با لوله هایی اقتدار خودشان را در جامعه سرایت دهند. در این مدل، این طور نیست که اگر رأس هرم اراده کند و ارزشی را به پایین تزریق کند، شما تصور کنید که تزریق صورت گرفته است و همه آحاد به شکل یک دست تأثیر می پذیرند؛ بلکه در جامعه شبکه ای که منابع متعدد و لوله های درهم تنیده وجود دارد و همگی به یکدیگر متصل شده و اطلاعات ردّ و بدل می کنند، وضع به گونه ای دیگر است. امروزه در جامعه مدرن و شبکه ای، مسائلی که پیش تر در جامعه سنّتی به راحتی پیش می آمد، اتفاق نمی افتد و شما می بینید که در جوامع مختلف، رهبران ارزش هایی را پیوسته تأکید می کنند؛ ولی در پایین دست اجتماع، اتفاق مهم و چشمگیری رخ نمی دهد؛ یعنی واکنشی که باید صورت بگیرد، مشاهده نمی شود.\nبا این توضیح، می خواهم به یک قدرت جدید که توسط جامعه شبکه ای به وجود آمده، اشاره کنم که معنای اقتدار را در فلسفه سیاسی تغییر داده است. امروز، فقط صحبت از منبعی نیست که توسط لوله هایی به اجتماع وصل شده باشد ـ البته این ارتباطات وجود دارد ـ ولی اتفاقی که افتاده، این است که این لوله ها نیز در میانه راه، هرکدام به دیگری وصل شده اند و شبکه ای اجتماعی را به وجود آورده اند. اتفاق جدید دیگری که افتاده، این است که بالای سر هر کدام نیز یک منبع کوچکی قرار گرفته که ارزش های خاص خودشان را به این لوله های شبکه وار تزریق می کنند. این است که گفته می شود، جهان، شبکه ای شده است. جهانِ شبکه ای شده، جهانی است که هر یک از آحاد جامعه، به اندازه ای اقتدار دارد که بتواند در محدوده اقتدار خودش، در جامعه تزریق ارزش کند. دیگر آحاد جامعه، رعیت هایی نیستند که به صورت انفرادی به رأس هرم نگاه کنند و گوش به فرمان آنها باشند؛ بلکه هرکدام از مردم، سلول هایی از یک شبکه شده اند که به یک و یا چند منبع اقتدار متصل اند. آنگاه اتفاقی که رخ می دهد، این است که شما نگاه می کنید می بینید رییس جامعه به عنوان منبع بالادستی، ارزشی را تزریق می کند که همه باید تابع او شوند و همه گوش دهند و تبعیت کنند؛ ولی این اتفاق نمی افتد و گاهی اوقات، اتفاق های برعکس هم می افتد.\nشما می بینید که مثلاً حزبی در رأس هرم قدرت، افرادی را به عنوان نماینده فهرست می دهند و کاندید می کنند؛ اما از سوی دیگر، یک پیام در شبکه های اجتماعی تزریق می شود و چندین بار آن را تکرار می کنند و یک دفعه می بینید که افراد دیگری به مجلس راه یافته اند. پس، معلوم می شود که سبک انتقال ارزش ها و رهنمودها در جهانِ شبکه ای شده، در حال دگرگونی است؛ دیگر یک منبع واحد نیست که با لوله هایی از بالا به پایین وصل شده باشد؛ خیر؛ الآن سر هرکدام از این لوله ها، به منبع مستقلی وصل شده که آن منابع نیز به وسیله لوله های دیگر، به صورت شبکه ای به جای دیگری وصل است. ملاحظه می کنید که آن منبع اصلی، هنوز وجود دارد؛ ولی این منبع های کوچک وقتی جمع شوند و در کنار هم قرار بگیرند، آن قدر فشار دارند که کل فشار منبع اصلی را تحت تأثیر قرار می دهند. این، یک فلسفه سیاسی جدید و یک نوع اقتدار تازه است که نوعی تنبه و توجه جدید حاکمیتی و جدّی را می طلبد.\nامروزه، حیات معقول در جهان شبکه ای شده می گوید: نباید ارزش ها و رهنمودها صرفاً از بالا به پایین تزریق شود و انتظار تأثیرگذاری داشت؛ بلکه باید دید اطلاعاتی که در جامعه شبکه ای توسط آحاد تولید می شود و در شبکه های اجتماعی عرضه می شود، چه نسبتی با ارزش ها و رهنمودهای حاکمیتی دارد؟ به چه سمت وسویی می رود؟ و چه هدفی را دنبال می کند؟ ما چگونه می توانیم حاکمیت خودمان را در این جهانِ شبکه ای شده اعمال کنیم؟ چگونه می توانیم اراده حاکمیتی و خواسته ها و ارزش های نظام حاکم را در شبکه های اجتماعی ساری و جاری سازیم؟ به طوری که در مقابل تعارض ها و تزاحم های سایر منابع اطلاعاتی در شبکه، این منویات به گفتمانی غالب تبدیل گردد و مورد پذیرش جامعه واقع شود.\nبه هرحال، می توان گفت که ما فعلاً دچار یک سونامی ارتباطات هستیم که روابط اجتماعی را روز به روز پیچیده تر می سازد. بنابراین، با یک جهانِ شبکه ای شده با بیش از 4 میلیارد انسان به هم متصل شده در سال 2020 میلادی رو به رو هستیم که اینها اقتدار و فشارشان، بسیار بیشتر از فشار یک سویه سنّتی، یعنی از بالا به پایین است. امروز در جامعه آمریکا هم ملاحظه می کنید که رأی آوردن آقای ترامپ، بر اثر فشار جامعه شبکه ای بوده است. در مقابل یک قدرت حاکمیتی که همه نخبگان آن، به شخص دیگری رأی می دادند، اما چون جامعه شبکه ای اراده اش بر آن تعلق گرفته بود که دیگری رأی بیاورد، آنگاه توانست آن منبع اصلی و سرچشمه اقتدار را بشکند و چون این تصمیم را گرفته بودند، برایشان مهم نبود که مقابلشان چه کسی یا چه حزبی باشد. این شد که فردی که در جامعه نخبگانی سیاسی حاکم، دارای سابقه، ارزش و اعتبار نبود؛ بلکه نوعی کم محتوایی و عوام زدگی و عوام فریبی را در سخنان خود پنهان و آشکار می داشت و چون شعارهایش بر ضدّ هیئت حاکم، برای عوام دلچسب بود، پیش آمد و رأی آورد. البته بیشتر هیئت حاکم آمریکا و همچنین اکثریت عوام می دانند که آقای ترامپ، صلاحیت ندارد؛ ولی در فرایند دموکراسی غربی، اینک شاهد ناپختگی و ناموزونی و حتی تعارض درون حاکمیتی هستیم. این، اقتدارِ شبکه های اجتماعی است که در قرن حاضر بروز یافته است و حتی نهادهای کوچک را توانمند می سازد که در قدرت حاکمه اثرگذار باشند. این اقتدار جدید، در فلسفه سیاسی پسامدرن ظهور یافته است و باید جامعه نخبگانی ما را به تفکّر و تأمل وادارد و راهکارهای لازم برای مواجهه و تعامل با این پدیده و اقتدار جدید را بیابد؛ چرا که این پدیده، به یک جامعه خاص محدود نمی شود؛ بلکه جهان شمول است و امواج آن، همگانی، همه جایی و همه زمانی است.»\nنرم افزار آثار علامه جعفری(ره)\nدر پایان این کرسی علمی، با حضور مسئولان، اساتید، طلاب و حاضران در جلسه، مراسم رونمایی از نرم افزار «آثار علامه محمدتقی جعفری» برگزار شد. گفتنی است، این نرم افزار، توسط مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) و با همکاری مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری(ره) تولید شده که مشتمل بر ۱۹ عنوان کتاب از آثار وزین و ارزشمند علامه جعفری در موضوع: فلسفه، عرفان اسلامی، عقاید و کلام، فقه اسلامی و ادبیات می باشد.\nبازدید 5077 بار\nفایل pdf نسخه چاپی این مطلب (524 بارگیری)\nمحتوای بیشتر در این بخش: « نگاهی به دستاوردهای مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی در سال 1395\tتست نرم افزار؛ مفاهیم، ابزارها و روش ها »