Pawet: Глябовіч Адам. Касцел у няволі\nГлябовіч Адам. Касцел у няволі\nАўтар: Глябовіч Адам,\nКрыніца: Глябовіч Адам. Касцел у няволі // Спадчына №1-1994. С. 24-35.; №2-1994. С. 19-28.\nРЫМА-КАТАЛІЦКІ КАСЦЕЛ НА БЕЛАРУСІ ПАСЛЯ II СУСВЕТНАЙ ВАЙНЫ\nAdam Hlebowicz. Kościół w niewoli.- Warszawa, Wydawnictwo GŁOS, 1991.\nІлюстрацыі рэдакцыйныя. У якасці подпісаў - інфармацыя А. Глябовіча, якую ён змясціў у раздзеле «Рыма-каталіцкія парафіі ў Беларусі (стан на красавік 1991)». У тых выпадках, калі назвы i даты заснавання касцёлаў не поўнасцю супадаюць з тымі, што прынятыя ў нас, у дужках даюцца ўдакладненні з Энцыклапедыі літаратуры i мастацтва Беларусі.\nПублікацыя i пераклад Вячеслава РАКІЦКАГА.\n[...] З перадваеннага, легальнага каталіцкага Касцёла на Віцебшчыне, Міншчыне i Магілеўшчыне ў 1945 г. нічога не ўцалела. Атэістычная савецкая дзяржава арыштамі, ссылкамі, экзекуцыямі на працягу 20 гадоў знішчыла каля 100 парафій - адміністратыўных адзінак Касцёла. У 1936 г. яшчэ працавалі 20 касцёлаў, якія абслугоўвалі 8 святароў. Праз тры гады i гэтыя святыні зачынілі ці сталі выкарыстоўваць у савецкіх мэтах; ксяндзы або памерлі, або трапілі пад арышт, толькі асобныя ў выключных выпадках засталіся на волі, але ўжо не займаліся душпастырскай дзейнасцю. Прыход у 1941 г. на гэтыя тэрыторыі немцаў выклікаў частковую адбудову парафіяльнай структуры. Ксяндзы з памежных парафій Віленскай арцыбіскупскай епархіі спачатку стыхійна, на просьбы каталікоў з-за другога боку мяжы, прыязджалі дзеля правядзення набажэнстваў. Ксёндз Нікадым Маслоўскі з Баброўшчыйы так пісаў 26 жніўня 1941 г. да арцыбіскупа Ялбжыкоўскага:\n«22 ліпеня быў у Селішчы, 7 ліпеня ў Лепелі i зноў 30 ліпеня збіраюся наведаць Селішча. На святой імшы ў час хросту людзі жаласна плачуць. Не толькі каталікі, але i праваслаўныя просяць нас, каб мы ахрысцілі іхных дзяцей». Вядома, што ў гэты час ахвотна выязджалі за мяжу ксяндзы Сладзінскі, Вячорак, Халкоўскі, Матусевіч, Кавальчук, Сякерка, Грабоўскі, Літвінскі, Макрэцкі, Гельмер. Крыху пазней, 20 верасня 1941 г., віленскі арцыбіскуп Рамуальд Ялбжыкоўскі атрымаў з Апостальскай Сталіцы прызначэнне на апостальскага адміністратара земляў Магілеўскай арцыбіскупскай епархіі i Менскай епарxii. На сталую працу выехала больш за дзесяць святароў, у тым ліку i беларусаў, між імі - Станіслаў Глякоўскі, Дыянізі Малец, Казімір Рыбалтоўскі, а таксама палякі - Генрык Глябовіч, Антон Святаполк-Мірскі, Вітальд Раруха. Доўга яны не папрацавалі, часам толькі некалькі месяцаў, бо пасля даносаў гэтыя духоўныя асобы былі расстраляныя. Прычым, незалежна ад нацыянальнасці, знішчаліся i беларусы, i палякі; так шмат праваслаўных пераходзіла на каталіцызм, што пытанне пра нацыянальную прыналежнасць было другасным. Некаторым духоўным удалося папрацаваць даўжэй. Да прыкладу, літоўскі ксёндз Зянонас Ігнатавічус прыехаў у Менск у снежні 1941 г. як святар літоўскіх вайсковых аддзелаў, што супрацоўнічалі з немцамі. Пасяліўшыся пры так званым «чырвоным касцёле» ды выкарыстоўваючы правы вайсковага святара, які часта змяняў месца знаходжання, наведаў парафіяльныя абшчыны ў Лагойску, Барысаве, Слуцку. Койданаве i іншых мясцовасцях. Пры гэтым ён аказваў духоўныя паслугі ўсім, без увагі на нацыянальную прыналежнасць. Кс. Ігнатавічус пратрымаўся ў Мінску да вясны 1944 г. У Бабруйску, пасля двухразовага знаходжання ў лагерах у 30-я гг., у 1941 г. пачаў працаваць ксёндз Францішак Выляжынскі, але ён, пажылы чалавек, ужо быў моцна хворы. Езуіту айцу Вацлаву Сянкову падчас амаль усёй акупацыі ўдавалася даязджаць са сваёй парафіі ў Батурыне да Гайны, што знаходзілася ўжо за мяжой, а таксама да ейных ваколіцаў. Да лета 1943 г. адносна вольна ездзіў па ўсёй Беларусі кс. Вінцэнт Гадлеўскі, вядомы дзеяч беларускага нацыянальнага руху, ды потым быў арыштаваны i расстраляны. Акрамя згаданых ксяндзоў, час ад часу з'яўляліся святары вугорскіх i славацкіх вайсковых фармаванняў, якія змагаліся на баку немцаў, але іхны побыт, як правіла, абмяжоўваўся некалькімі днямі. Па вяртанні вясной i летам 1944 г. савецкіх войскаў на гэтыя землі распачаўся новы перыяд у гісторыі каталіцкага Касцёла на Беларусі.\nКаталіцкі касцёл усходніх рубяжоў II Рэчы Паспалітай ужо перажыў адну савецкую акупацыю. Але тады, у 1939-1941 гг., здавалася, што сітуацыя зменіцца. Спраўдзілася гэта ў той ступені, што змяніўся акупант. Новы прыход Чырвонай Арміі ў 1944 г., пастановы Ялцінскай канферэнцыі засведчылі, што на гэты раз сітуацыя не была часовая, хоць шмат каталікоў, найперш палякаў, не бачылі ў тым вялікай небяспекі. [...]\nПершыя месяцы савецкай улады былі для Касцёла не найгоршыя. Гэта можна растлумачыць тым, што яшчэ ішла вайна i ў тыле фронту панаваў пэўны арганізацыйны хаос. Bocь як успамінае той час парафіяльны ксёндз Юзаф Вельгат з Задзеўя, што каля Паставаў:\n«У першыя тыдні пасля прыходу на тэрыторыю Польшчы Чырвоная Армія ставілася да людзей i да Касцёла ніштавата. Паважаліся асноўныя патрэбы Касцёла, што можа засведчыць наступны выпадак. Адзін хлопец, Ежы Нявельскі, быў мабілізаваны ў войска. Сустрэў я яго на вуліцы, а ён жагнаецца i гаворыць: «Забіраюць мяне на вайну, загіну, больш мы не пабачымся». А я ў адказ: «Пачакай, ідзі ca мной, дам табе даведку, што працуеш у касцёле». Напісаў, што ён вартаўнік у нас. На гэтай падставе быў вызвалены ад войска: па сённяшні дзень жыве ў Зялёнай Гуры».\nКсяндзы зноў выкарысталі перыяд спакою, каб выехаць за колішнюю рыжскую мяжу з духоўнымі паслугамі. 29 чэрвеня 1944 г. прыехаў у Менск ксёндз Віктар Шутовіч, беларус. Хутка да яго далучыўся ксёндз Антон Барысевіч, які распачаў працу ў так званым «чырвоным касцёле» святых Сымона i Алены. Адразу пасля прыезду, невядома, ці па ўласнай ініцыятыве, ці пад уплывам нейкага ціску, ён арганізаваў апытанне сярод вернікаў, на якой мове трэба маліцца ў касцёле. Вырашальная большасць адказала, што па-польску. З Ваўкавыска ў Слуцак пераехаў ксёндз Мечыслаў Малыніч-Маліцкі. У верасні 1944 г. на Магілеўшчыну выехаў ксёндз Баляслаў Сперскі, які ў Воршы i Магілеве працаваў да траўня наступнага года. Пасля некалькіх месяцаў працы, калі савецкія органы бяспекі заняліся сітуацыяй унутры СССР, яны былі арыштаваныя i высланыя ў лагеры. У другой палове 1945 г. i ў 1946 г. спарадычна з'яўляліся на гэтых землях ксяндзы, як, напрыклад, святар Магілеўскай арцыбіскупскай епархіі, ксёндз Адам Пучкар-Хмялеўскі. Ен вяртаўся з лагераў, дзе правёў шмат гадоў, i ехаў праз Менск у Польшчу. Але такія візіты былі кароткія i беззваротныя.\nЗ восені 1944 г. НКУС распачаў сістэматычныя рэпрэсіі ў дачыненні да ксяндзоў i веруючых каталікоў. Сярод духавенства, акрамя арыштаваных ва ўсходняй частцы рэспублікі, у ліку першых трапілі ў турмы святары, звязаныя з узброеным польскім рухам супраціўлення. Частка з ix - сталыя капеланы аддзелаў Арміі Краёвай, разам з партызанамі была схопленая немцамі; іншыя ж сумяшчалі функцыі парафіяльных ксяндзоў або вікарыяў з душпастырскімі паслугамі ў партызанскіх аддзелах. Яшчэ падставамі для арышту ў гэты час былі: неадбыты да канца прысуд з часоў першай савецкай акупацыі (маецца на ўвазе прынцып - савецкая ўлада нічога не забывае), што напаткала, да прыкладу, ксяндза Казіміра Свёнтака з Пружанаў, які першы раз быў арыштаваны ў красавіку 1941 г. i ўратаваўся дзякуючы выбуху нямецка-савецкай вайны, другі раз у снежні 1944 г.; або адкрытая антысавецкая пазіцыя святара, які не хаваў сваіх поглядаў у пропаведзях ці проста ў размовах з людзьмі. Такую непрымірымую пазіцыю заняў генеральны вікары Пінскай епархіі, ксёндз Ян Васілеўскі. Яго часта выклікалі на допыты ў НКУС, дзе ён адважна i адкрыта выказваў погляды, не хаваў свайго аўтарства кнігі «У кіпцюрах Антыхрыста», з абурэннем адмаўляўся ад супрацоўніцтва з органамі рэпрэсій. 22 жніўня 1945 г. яго арыштавалі, праз няпоўныя два гады прысудзілі 10 гадоў вольнага пасялення. Там неўзабаве і памёр з голаду й галечы. Яшчэ трэба дадаць, што шмат жыхароў усходніх земляў ІІ Рэчы Паспалітай верыла тады ў вяртанне на гэтыя землі польскай дзяржаўнасці. Як успамінае ксёндз Альбін Горба, калі знаходзіўся ў турме ў Горадні ў 1945-1946 гг., то настрой у камерах «быў цудоўны, бо i так хутка выйдзем, а тут будзе Польшча».\nУ выніку таго, што ў 1944 г. да СССР перайшлі значныя абшары ўсходняй часткі II Рэчы Паспалітай Польскай, у верасні таго года была заключаная дамова паміж урадам Польскага Камітэта Нацыянальнага Вызвалення i ўрадамі заходніх савецкіх рэспублік аб пераездзе польскага насельніцтва, а таксама літоўскага, беларускага i ўкраінскага ў вызначаныя нанава межы гэтых дзяржаваў. У 1945-1947 гг. выехала з Заходняй Беларусі 274 163 асобы польскай нацыянальнасці. З ix 304 духоўныя - парафіяльныя святары, манахі. З упэўненасцю можна сцвердзіць, што менавіта з Беларусі, у параўнанні з Літвой ці Ўкраінай, выехала найменш палякаў або каталікоў, а таксама найменш святароў. Напэўна, гэта вынікала з існавання кампактных пасяленняў польскага насельніцтва як вясковага, так і гарадскога, найперш у такіх мясцовасцях, як Горадмя i наваколле, лідская зямля, Ашмяншчына, раёны Браслава i Глыбокага. У 1947 г. з самой Віленскай арцыбіскупскай епархіі працавала на Беларусі 190 ксяндзоў, 4 з Ломжынскай, каля 20 з Пінскай, некалькі з іншых епархій, а таксама манахі. Вырашалі выехаць пераважна прыезджыя людзі, якія паходзілі з цэнтральнай Польшчы, ваенныя бежанцы. [...]\nДоўгі час насельніцтва, найперш на Горадзеншчыне i Віленшчыне, не думала пра выезд. У лясах дзейнічалі польскія партызаны, у вёсках i мястэчках з'яўляліся ўлёткі з заклікамі не пакідаць уласнае зямлі. Але ўціскі i рэпрэсіі не спыняліся, наадварот, пастаянна ўзмацняліся. У невялікай вёсцы Шаўры каля Радуні за тое, што партызаны сабралі збожжа з палёў, арыштавалі 28 з 30 гаспадароў вёскі. Лясныя аддзелы часта траплялі ў аблогу, а затым ix або знішчалі, або высылалі ў Сібір. Маладым людзям цяжэй стала ўсцерагчыся ад абавязковай вайсковай службы ў Чырвонай Арміі. Духавенства, якое выконвала накіроўваючую ролю ў польскім грамадстве, падбухторвалі выязджаць, прыдзіраліся i ўсё часцей арыштоўвалі, выдумляючы розныя прычыны. I чым бліжэй было да канца рэпатрыяцыі, тым больш ціснулі на выезд ксяндзоў савецкія спецслужбы. Некаторыя святары, даведаўшыся пра арышт, спрабавалі схавацца. Ксёндз Юзаф Кавальчык, святар з Мікалаева, папярэджаны, што НКУС ужо чакае яго ў парафіялыіым доме, уцёк у Варняны, дзе яму зрабілі фальшывыя дакументы. Спрабаваў нелегалам перакрочыць мяжу, але яго затрымалі, арыштавалі i выслалі ў лагер. Быў папярэджаны i святар з Пеліканаў, ксёндз Станіслаў Багаткевіч.\n«Трое сутак я хаваўся ў сажані дроў, складзенай, каб высахлі i ўзімку мець добрае паліва. У ёй я мог сядзець i назіраць, што робіцца навокал. Пасля таго як супрацоўнікі бяспекі пакінулі мясцовасць, мяне ў жаночым строі перавялі ў бліжшую вёсачку Рымшаны, у шляхетную i самаахвярную сям'ю Ракеляў. Тыя падрыхтавалі ў гумне, у сцірце сена, дастаткова выгаднае сховішча, бо можна было ляжаць i ўстаць, каб выпрастаць косці, дый святла было дастаткова, каб можна было чытаць i пісаць. Апрача таго, у гумне быў зроблены прымітыўны аўтар, так што можна было служыць святую імшу. Я мог нават часам выходзіць, калі ў вёсцы не было ніякіх падазроных асобаў. Кантакт з сям'ёй быў сталы, i пра ўсё, што рабілася на свеце i ў нашай мясцовасці, я кожны тыдзень меў інфармацыю. У такіх умовах дажыў да позняй восені. А калі пачалі дакучаць халады, а гаспадар меў вельмі малую хату, знайшлі мне месца больш выгаднае, у вёсцы Рудзі, у вельмі патрыятычнай сям'i Мілянкевіча. [...] У яго было добра абсталяванае сховішча над падлогай, апроч кухні i спальні мелася зала, якую ён аддаў уцекачу. У нядзелю нават прыходзіла ягоная радня, каб паўдзельнічаць у святой імшы, а таксама даць інфармацыю, што i адкуль можа пагражаць. У такіх умовах пражыў больш за год. Гэты час шмат даў мне для пазнання душы i сэрца нашага люду. Меў ён аўтэнтычную веру i патрэбу карыстацца ёю. Дзеля веры, Касцёла i святара ахвотна рызыкаваў, каб толькі абараніць гэтыя скарбы».\nМы павінны ўразумець, што ўсім асобам, якія дапамагалі хавацца ксяндзу, пагражала шматгадовая ссылка на Далёкі Усход. Амаль два гады хаваўся ксёндз Багаткевіч i ўсё ж трапіў у лапы НКУС. Але вядомыя выпадкі, калі ксяндзоў хавалі па некалькі гадоў, калі яны, перачакаўшы найгоршае, маглі пакідаць свае сховішчы. Такую апеку, ахову, утрыманне далі сваім духовным парафіяне Граўжышак, якія хавалі ксяндза Віктара Пецюкевіча, ці з Гудагаю - перад арыштам хавалі ксяндза Адама Вайцяхоўскага.\nУ 1947 г., калі закончыліся выезды ў Польшчу, савецкія ўлады распачалі сістэматычныя акцыі па знішчэнні структураў каталіцкага Касцёла, ліквідацыі святыняў, дэпартацыі асобаў, якія, на іхную думку, занадта адкрыта вызнавалі веру. У гэты перыяд многіх людзей схілялі да змены нацыянальнасці. Усё часцей улада маніфеставала сваю сілу. Пасля фэсту ў Ашмянах, 23 красавіка 1948 г., калі ксяндзы раз'ехаліся па парафіях, НКУС акружыў дом святара і пасля вобыску арыштаваў мясцовага дэкана, ксяндза Валяр'яна Галяка. Не дапамаглі просьбы тутэйшага лекара, які глядзеў за здароўем 67-гадовага ксяндза. Хворы на запаленне мачавога пузыра, пасля 3-тыднёвага побыту ў турме ў Маладзечне, дзе дапытвалі і білі, ксёндз Галяк памёр.\nЗ моманту арышту і да вынясення прысуду вязні знаходзіліся ў гарадскіх турмах, у Горадні, Берасці, Пінску, Маладзечне, Менску, Полацку і іншых гарадах. У камерах, асабліва тады, калі сярод вязняў быў ксёндз, стараліся праводзіць розныя формы рэлігійнага жыцця - малітвы ранішнія i вячэрнія, адпраўленне ружанца ці крыжовай дарогі. Здараліся таксама гавенні, напрыклад, мясной 1947 г. у горадзенскай турме ў апошні тыдзень Вялікага Посту ксёндз Вацлаў Нуркоўскі казаў па дзве прамовы на дзень на працягу трох дзён. За гэты час большасць вязняў адбыла споведзь.\nНекаторыя з ксяндзоў, арыштаваныя ў 1944-1945 гг., яшчэ паспелі на рэпатрыяцыйным транспарце прыехаць з далёкай Расеі ў Польшчу ў 1948 г. Так, з красавіка па верасень прыбылі 5 ксяндзоў Віленскай арцыбіскупскай епархіі - Вінцэнт Барсук, Альбін Горба, Петра Січак, Ян Рамейка i Гедымін Пілецкі.\nСярод шматлікіх абмежаванняў рэлігійнага жыцця, якія ўводзіла савецкае права, была i забарона існавання дзейнасці манаскіх ордэнаў, мужчынскіх i жаночых. Некаторыя з гэтых аб'яднанняў выехалі ў Польшчу. Іншыя, аднолькава i манашкі, i манахі, вырашылі застацца ды працаваць у новых умовах. Яны ахапілі парафіі, што пакінулі былыя служкі. Вядомыя выпадкі такой працы сярод босых кармелітаў, францішканцаў, езуітаў, салезіянаў, аблятаў, марыянаў, піяраў, місіянераў. Большасць тых святароў прыехала з вялікіх гарадоў, найперш з Вільні. Манашкі захавалі свае аб'яднанні толькі ў такіх гарадах, як Гародня або Пінск, дапамагалі таксама ксяндзам у кіраванні парафіямі.\nУ гэты перыяд адбыліся дзве змены на пасадах генеральных вікарыяў. Пасля смерці ксяндза Іпаліта Баярунца вікарыем Лідскай акругі стаў святар касцёла Ліда на Слабодцы ксёндз Казімір Баневіч. Замест ксяндза Васілеўскага, які быў арыштаваны, сасланы, а затым памёр, у Пінскай епархіі, што на тэрыторыі СССР, стаў ксёндз Ян Барысюк, а калі i апошняга арыштавалі i саслалі, тады гэтую пасаду ў 1947 г. заняў ксёндз Вацлаў Пянткоўскі, святар у Берасці, а з лютага 1948 г. у Нядзведзіцы.\nУ перыяд 1945-1951 гг. савецкія ўлады арыштавалі на Беларусі каля 70-80 % ад усіх святароў, што складае блізу 170-180 асобаў. З гадамі абвінавачанні духавенства станавіліся ўсё больш абсурднымі, яны не мелі аніякай сувязі з рэчаіснасцю...\nНайчасцей рабілі ix вінаватымі ў антысавецкай прапагандзе, у сувязях з падпольнымі «белапольскімі» арганізацыямі, выдачы за мяжой дзяржаўных таямніцаў (у гэтым выпадку гаворка ішла пра кантакты з Касцёлам у Польшчы i падначаленне Ватыкану), а калі не хапала нейкіх падставаў на затрыманне, абвінавачвалі ў захоўванні антысавецкай літаратуры, якой магла быць любая знойдзеная падчас вобыскаў польская перадваенная кніга. Так, у першыя гады найчасцейшым быў прысуд пазбаўлення волi на 10 гадоў i ссылкі ў лагеры працы, а пачынаючы з 1947 г., звычайным прысудам было 25 гадоў. Да гэтага дадавалася канфіскацыя маёмасці i пазбаўленне грамадзянскіх правоў, як правіла, на 5 гадоў. Вось як апісвае адзін з падобных працэсаў ксёндз Станіслаў Рыжка:\n«Прачыталі прысуд. Потым пачалі задаваць пытанні, найбольш старшыня. Сярод іншых, чаму хваліў старую Польшчу. І зноў доказамі служылі кнігі i брашуры, якіх я ўвогуле не чытаў. Працэс адбываўся спакойна. Дазволілі мне гаварыць па-польску. Калі Багдановіч абвінаваціў мяне як ворага савецкай улады, пракурор, не ведаю чаму, задаў мне пытанне: як я цяпер - супроць савецкай улады ці за яе?\nПадумалася: я тут выступаю афіцыйна, значыць, абавязаны казаць праўду. «Супраць», - адказаў. У зале стала ціха. Старшыня яшчэ штосьці хацеў сказаць, але не знайшоў голасу. «Хопіць», - заявіў і запатрабаваў прымяніць уставу 1947 г., якая дазваляла зьмяніць пакарание смерцю на 25 гадоў папраўчых лагераў. Асудзілі мяне згодна з гэтай уставай з пазбаўленням правоў на 5 гадоў разам з канфіскацыяй маёмасці».\nАстатнія, вядомыя мне, арышты святароў на тэрыторыі БССР адносяццца да 1951 г. Тады памер прысудаў паменшыўся да 10 гадоў пазбаўлення волі. Хто з нямногіх духоўных пазбег арышту? З сабраных мною матэрыялаў не вынікае, што гэта нейкая асаблівая група святароў. Здаецца, у некаторых выпадках была меншая агрэсіўнасць i стараннасць мясцовай улады, якая дзейнасць ксяндзоў трактавала як факт добрай волі ў дачыненні да СССР (напрыклад, укрывание i дапамогу савецкім партызанам у часе вайны, хоць тая дапамога рабілася чалавеку, а не носьбіту нейкай ідэалогіі). Разам ca святарамі, манаскімі братамі i сёстрамі арыштоўвалі тысячы, дзесяткі тысячаў.\nа можа нават сотні тысячаў вернікаў, што таксама выпраўляліся ў Сібір. На жаль, да гэтых часоў мы не маем нават прыблізных звестак па гэтым пытанні.\nУ сувязі з голадам, холадам, хваробамі, знясіленнем 12 святароў памерлі ў лагерах, а 2 адразу ж пасля вызвалення з ix.\nАдначасова з выездам часткі духавенства ў Польшчу, з арыштамі ўлады зачынялі пакінутыя ксяндзамі святыні. Частку з ix паступова нішчылі, іншыя прысталёўвалі да свецкіх мэтаў, часцей пад склады, а таксама музеі, шпіталі, варштаты, клубы. Прыкладам, у Відзах каля Браслава пасля арышту святара касцёл зачынілі i абсталявалі ў ім спартыўную залу, дзе гулялі ў мячык, бавіліся пад музыку ў святы. Праз колькі гадоў змянілі прызначэнне памяшкання - зрабілі склад на лён. Унутр заязджалі трактары i машыны, урэшце паламалі сходы, ушчэнт знішчылі падлогу, разбілі калоны. Каб не пакінуць вернікаў адных ды запабегчы закрыцця касцёлаў, ксяндзы, якія пакуль што не былі арыштаваныя, ездзілі па навакольных парафіях, спрабуючы падтрымаць тутэйшае рэлігійнае жыццё. Зноў згадвае ксёндз Рыжка:\n«Нягледзячы на забароны ехаць куды б там нi было, у 1946- 1948 гг., часам з дазволу, часам без, бываў там, куды мяне запрашалі. Але вусны дазвол, прыкладам, у Ганцавічах, не шмат значыў. Паехаў туды з дазволам у нядзелю, ды мясцовы сакратар раёна забараніў мне адпраўляць святую імшу. Не дапамагла i спасылка на «райкам». Нічога не дабілася дэлегацыя каталікоў. «Няма пісьмовага дазволу, таму нельга, - заключыў. [...] На другі дзень я збіраўся ў Асову, але зноў не атрымаў дазволу, не змог туды паехаць. Ездзіў таксама ў Лагішын, часам з дазволу часам без - апошні раз быў там на свята Пятра i Паўла ў 1948 г. [...] Адзін раз наведаў у Бездзежы, ездзіў у Лунінец - звычайна з дазволам, бо быў у парадку касцельны камітэт. [...]\nРэпрэсіўная акцыя нарастала: па-чарзе забіралі касцёлы i замянялі ix на склады збожжа або клубы. Зрабілі так у Давыд-Гарадку, Лунінцы, Ганцавічах, Дарагічыне, Бездзежы, Янове, Целяханах, Лахве, Мікашэвічах. Калі ж мясцовыя каталікі пачалі рабіць захады, каб зарэгістраваць свае касцёлы, Багдановіч (упаўнаважаны па справах рэлігіі ў Пінску. - А. Г.) ставіў празмерныя ўмовы, каб да гэтага не дайшло. Апроч таго, некалькі разоў я быў у Мікашэвічах i адзін раз - без дазволу - у Альпені. Падчас маёй адсутнасці ў Пінску занялі касцёльчык святога Караля, выламалі ломам дзверы ў рызніцу, перанеслі туды рэчы з касцёла, а яго запоўнілі мукой».\nСмерць Сталіна ў сакавіку 1953 г., падзенне Берыі пачалі ў СССР працэс адыходу ад самых моцнадзейных метадаў пераследу людзей. Неўзабаве першыя вязні вярнуліся з лагераў, сярод ix i каталіцкія ксяндзы. Яны імкнуліся вярнуцца ў свае парафіі і зноўку пачаць душпастырскую дзейнасць. Інакш на гэта глядзелі мясцовыя ўлады: звычайна не ўхвалялі такіх вяртанняў, бо баяліся папулярнасці асобных ксяндзоў, тым больш што яна падмацоўвалася спазнанымі пакутамі. Таму кожны ксёндз павінен быў атрымаць прапіску i дазвол на духоўную дзейнасць, так званую «справку», а гэта ўсё залежала ад савецкай адміністрацыі. Яна ж звычайна не выдавала адпаведных дазволаў. Асобныя вызваленыя святары рабілі спробы распачаць духоўную працу ў іншых савецкіх рэспубліках, прыкладам, ксяндзы Ян Мяноўскі і Казімір Радзішэўскі на Украіне, але i там чыноўнікі без сімпатый глядзелі на мясцовы клер, а таму не хацелі мець «дадатковых клопатаў».\nПасля амністыі ад 22 жніўня 1955 г. Вярхоўны Савет выдаў дэкрат аб перадачы польскім уладам «усіх польскіх грамадзянаў», якія знаходзіліся на тэрыторыі СССР. Выязная акцыя была хаатычная i дрэнна арганізаваная, улады планавалі выезд найперш тых палякаў, з якімі мог быць нейкі клопат. Да такіх залічалі i духавенства. Тадышнія перыпетыі з уладай апісвае ксёндз Багаткевіч:\n«Тады, калі я звярнуўся ў селъсавет, каб прапісалі мяне ў Пеліканах, а было гэта ў ліпені 1956 г., пачалі нагрувашчвацца разнастайныя цяжкасці. Адно ведамства адсылае да другога, тое да іншага, i так, утваралася зачараванае кола. Міліцыя не прапісвае, бо не маю працы, а таксама ўмоваў для жыцця а ведамства па рэлігійных справах не выдае працоўнай кніжкі, бо я не маю прапіскі. Парафіяне, аднак, настойліва i аднадушна стукаліся ва ўсе ведамствы, ад найніжэйшых да найвышэйшых у Маскве - да I сакратара Булганіна. Падавалі калектыўную заяву з трыма тысячамі подпісаў з просьбаю адчыніць касцёл i зарагістраваць іхнага былога святара. А атрымлівалі наступны адказ ад абласных i маскоўскіх начальнікаў: калі ў вас ёсць касцёл i ксяндзы, дык мы не супраць - адчыняйце i маліцеся ўволю. А калі прасілі даць пісьмовае распараджэнне мясцовым уладам, то мелі ў адказ: яны i так уладзяць. Kaлі ж гэтае рашэнне паведамілі сваім уладам - тыя так адказалі: дык хай яны прыедуць i адчыняць, а нам касцёл не патрэбны. Маё становішча станавілася небяспечным. Без прапіскі, нелегальна жыву, а значыць істотна нарушаю дзяржаўны закон, а за гэта пагражае цяжкае пакаранне. Але ў такіх умовах я дацягнуў аж да жніўня 1958 г. [...] Ведаючы, што працую нелегальна, парафіяне. вышуквалі пэўныя памяшканні, па ўсёй мясцовасці расстаўлялі вартаўнікоў, распавядалі сваім суседзям, дзе i калі, у якім укрыцці з'яўлюся, i там збіраліся, каб скарыстаць з Божых ласкаў».\nУ ліпені 1958 г. КДБ у другі раз арыштаваў ксяндза Багаткевіча i паставіў яму ўмову: альбо вяртанне ў лагеры ў Сібіры, альбо выезд у Польшчу. Такім спосабам больш за дзесяць ксяндзоў змусілі выехаць. іншыя, знясіленыя псіхічна i фізічна, адразу ж пасля вызвалення з лагераў прымалі рашэнне ехаць.\nНе заўсёды, аднак, канчалася арыштамі або пагрозамі. Ксёндз Юзаф Гарадзенскі з Пінскай епархіі пасля вызвалення вярнуўся ў сваю родную парафію ў Кобрыне. Атрымаў «справку». Даязджаў да іншых пакінутых касцёлаў. У вачах уладаў выглядаў занадта старанным, а таму на пачатку 1958 г. яго зноў арыштавалі. Пасля следства ў Берасці як рэцыдывіст атрымаў прысуд - 5 гадоў лагераў. Год правёў у Явасе ў Мардоўскай АССР, а затым, дзякуючы намаганням родных, быў перавезены ў польскую турму ў Лейчыцы, адкуль праз некалькі дзён i быў вызвалёны. Падобныя лёсы напаткалі двух езуітаў, айцоў Вацлава Язевіча i Антона Жомбака, якія па дарозе назад таксама трапілі ў Ленчыцкую турму.\nУсяго ў 1955-1959 гг. выехала каля 30 святароў з Беларусі або тых, хто тут працаваў раней. Для каталіцкага касцёла на гэтых землях страта была вялікая, непапраўная. Пасля ліквідацыі духоўных семінарыяў у Вільні i ў Пінску ў БССР не было ніводнай вышэйшай вучэльні, дзе рыхтаваліся б будучыя святары. Шмат пажылых ксяндзоў пасля 1945 г. памерла, іншыя загінулі ў ссылцы, нарэшце, значная група выехала ў Польшчу. Нават пасля 1959 г. былі выпадкі, калі святары выязджалі за заходнюю мяжу СССР. Напрыклад, ксяндза Пятра Васюцёнка змусілі выехаць у 1962 г., пасля таго як зачынілі касцёл у Кабыльніку. Але гэта рэдкія выпадкі. Апрача духоўных, у Польшчу выехала некалькі дзесяткаў тысячаў палякаў, пераважна каталікоў.\nПерыяд «адлігі», частковай лібералізацыі законаў на тэрыторыі СССР прынёс, бясспрэчна, інтэнсіфікацыю рэлігійнага жыцця. Так, ксёндз Ян Мяноўскі ў Рагожніцы ў Пальмавую Нядзелю 1955 г. выспавядаў 413 чалавек. Улады не адразу здолелі на ўсё рэагаваць па-свойму. У тым самым 1955 г. ксяндзы з Горадзенскага й Ваўкавыскага дэканатаў пастанавілі святкаваць Каляды. Праз пэўны час улады зарыентаваліся, што шмат моладзі пачало хадзіць у касцёлы ды забаранілі калядаванні.\nКалі ў парафіях не было ксяндзоў ці яны знаходзіліся на Далёкай Поўначы i Усходзе, тады часта лёсы парафій бралі ў свае рукі парафіяне. Пераважна гэта былі колішнія касцельныя вартаўнікі, арганісты i інш. - людзі, штодня звязаныя з касцёлам. Такія каталікі, як Антон Ашкяловіч з Гярвятаў або Ігнат Грэшчык з Рагожніцы клапаціліся пра прыезд святароў з бліжэйшых парафій, калі ж не было такой магчымасці, то самі праводзілі набажэнствы. Святары, якія вярталіся з лагераў, звычайна абслугоўвалі некалькі, а часам больш за дзесяць парафій. Так, ксёндз Мяноўскі, акрамя сталай працы ў Рагожніцы, ездзіў таксама ў Крамяніцу, Струбніцу, Пескі, Масты, Зэльвенскую Калонію, Міжрэчча й Дзярэчын. Пазней улады пачалі забараняць працу ў суседніх парафіях, а затым i ўвогуле зачынялі касцёлы.\nУ памянёны перыяд адбыліся чарговыя змены на пасадах генеральных вікарыяў Віленскай арцыбіскупскай епархіі. Пасля смерці ў 1954 г. горадзенскага дэкана, ксяндза Антоніма Курыловіча, ягонае месца заняў Эміліян Войтах, святар фарнага касцёла езуітаў у Горадні. Калі ж ён вырашыў у 1958 г. выехаць у Польшчу, генеральным вікарыем на Горадзеншчыне стаў ксёндз Міхал Арановіч, святар касцёла бернардзінцаў. Свае функцыі ён выконваў да 1991 г. У Лідзе, пасля арышту ў 1951 г. ксяндза Казіміра Баневіча, а затым ягонага выезду ў Польшчу ў 1957 г., як вынікае з сабраных да гэтага моманту дакументаў, не быў вызначаны ягоны наступнік на гэтай пасадзе. У Глыбокім пасля смерці ў 1951 г. ксяндза Антона Зянкевіча генеральным вікарыем стаў святар з Новага Пагоста, ксёндз Юзаф Інгялевіч. З таго часу функцыянавалі толькі два генеральныя вікарыяты ў той частцы Віленскай арцыбіскупскай епархіі, што знаходзілася на тэрыторыі БССР.\nГады кіравання Мікіты Хрушчова як I сакратара Камуністычнай партыі Савецкага Саюза не прынеслі палёгкі для рэлігіі. Наадварот. Менавіта пры Хрушчову лічба адчыненых для культу святыняў розных вызнанняў у СССР упала з 22 да 7 тысячаў. Змяніўся i спосаб рэпрэсавання веры. Цяпер ужо не выносілі прысудаў на шматгадовыя высылкі ў лагеры, але - як у выпадку з каталіцкім касцёлам - існавалі іншыя метады: напады ў прэсе на некаторых асобаў, найчасцей ксяндзоў, якія занадта «рупліва» вызнавалі сваю рэлігію; пазбаўленне духавенства дазволу на душпастырскую працу (гэтак менаваныя «справки» ад 3 месяцаў аж да 5 гадоў); абкладанне касцёла вельмі высокімі падаткамі; увядзенне ў склад касцельных камітэтаў - «дваццатак», у залежнасці ад колькасці асобаў, якія там засядалі; безліч бюракратычных патрабаванняў да правядзення ксяндзамі сакрамэнтаў; нарэшце, ужо вядомая акцыя адбірання i закрыцця святыняў. Дзяржава дала вялікую ўладу над касцёлам кіраўнікам па справах рэлігіі, пачынаючы ад рэспубліканскага ўпаўнаважанага, што засядаў у Менску, да абласных. Адпаведна іхным перакананням, а таксама неабмежаванай уладзе, людзі i духавенства іранічна называлі ix «чырвонымі біскупамі». Вось як апісвае свае кантакты з абласным упаўнаважаным з Берасця ксёндз Рыжко. Было гэта ў 1962 г.: «1 лютага пробашча выклікалі ў Берасце. Упаўнаважаны Стральчонак кінуў яму нейкія невыразна напісаныя выклады адносна рэлігійных справаў у раёне, з чаго вынікала, што нібыта ён, Стральчонак, дазволіў дзецям у Лагішыне наведваць касцёл. Затым пачаў распавядаць пробашчу пра сітуацыю ў Конга, пра зняволенне заступніка прэм'ера Гізэнгі. I падае надрукаваны ліст, адрасаваны ў ААН, дзе пробашч (напісана прозвішча i імя), як каталіцкі ксёндз, ад свайго імя i парафіі просіць кіраўніцтва ААН садзейнічаць вызваленню з турмы Гізэнгі. Прачытаўшы, пробашч звяртае ўвагу, што гэта палітычны акт. На што Стральчонак адказвае, што палітычныя акты, якія падтрымліваюць мэты савецкіх уладаў, не толькі не шкодзяць, але й узмацняюць пазіцыі апошніх. Аднак пробашч адмаўляецца падпісаць просьбу ў ААН. Стральчонку гэта не спадабалася, ды, паказаўшы сваё незадавальненне, ужо больш спакойна запытаўся, калі ў Лагішыне адбываецца працэсія ў касцёле i а якой гадзіне пачынаюцца набажэнствы ў нядзелю.\n4 лютага ў касцёл з'явіліся незнаёмыя, якія асабліва пільна назіралі за маладымі хлопцамі, што бралі ўдзел у працэсіі. Двух з ix, як праходзілі каля паста міліцыі, затрымалі, пачалі пытацца пра год нараджэння і месца працы. Маладзейшы, Павел Гузарэвіч, назваў 1949 г. 9 лютага пробашчу i старшыні касцельнага камітэта ўручылі позву з раёна, загадваючы прыехаць у Менск. [...] Пробашча выклікалі першым. Быў там i заступнік упаўнаважанага - Ярашэвіч. Нападалі на нядзельнае набажэнства 4 лютага. Аказваецца, што шмат чаго не падабаецца ўладам у лагішынскім касцёле. Падчас набажэнства выйшла 6 мужчынаў са свечкамі пакланіцца Найсвяцейшаму Сакрамэнту. Але, палічыўшы i іншых, што стаялі ля аўтара, набралі аж 12 міністрантаў. Дзе ваша сціпласць! - крычыць Лабус. А непаўналетнюю моладзь чаму ўцягваеце ў працэсіюі і звоніце, хоць гэта перашкаджае мясцовым установам. [...] За невыкананне савецкіх прадпісанняў на 3 месяцы забаранілі пробашчу весці службу ў Лагішыне. Яму не дазвалялася хрысціць, хаваць, даваць шлюб, адпраўляць святыя імшы для людзей».\nПраз «справки», дадзеныя на пэўныя тэрміны, прайшлі амаль што ўсе ксяндзы. Ксёндз Станіслаў Лазар, пробашч у Берасці, быў пазбаўлены працы з 1959 па 1964 г. Ксёндз Станіслаў Шаплевіч у Макееўшчыне не меў яе з 1944 г., аж да сваёй смерці ў 1975 г. Гэтыя капланы падчас свайго прымусовага перапынку ў душпастырскай дзейнасці вымушаныя былі часцей за ўсё займацца цяжкаю фізічнаю працай. Была i іншая кара для такіх задужа руплівых капланаў - перавод ix з аднае парафіі ў другую. Так, езуіт айцец Юзаф Марсангер пасля 23 гадоў службы ў парафіі Краснае за прыцягванне i зарганізаванне моладзі пры касцёле на распараджэнне ўладаў у 1968 г. быў пераведзены ў парафію Солы каля Смаргоні. За жыццём клеру ўвесь час сачылі. Пра гэта чытаем у лісце ксяндза Станіслава Рыжка да брата, ксяндза Зыгмунда Рыжка (24 лістапада 1966 г.):\n«Вярнуўшыся дамоў, знайшоў на стале тры лісты - адзін ад Цябе, другі ад кс. Ясінскага з Даманава, а трэці - з Вялічкі. Чытаю Твой ліст, дзе пішаш, што высылаеш мне фотаздымак з Ясем - міністрантам на працэсіі. Але ж гэтага здымка ў Тваім лісце не было, тады я падумаў: напэўна, на адвароце здымка пішаш, перавярнуў - птушачка, а дзе фота. Вырашыў, што Ты забыў пакласці, а можа па дарозе вылецела. Бяру другі ліст - там два здымкі. Кс. Ясінскі нічога пра ix не піша. На адным - фрагмент урачыстасцяў у Дарагічыне, на другім, меншым (перш я падумаў, што таксама нешта з тых урачыстасцяў), гляджу, а там хтосьці з міністрантаў, падобны да Яся, яшчэ ксёндз i працэсія. Якім чынам фота з Твайго ліста пераскочыла ў ліст кс. Ясінскага?»\nНайперш улады імкнуліся не дапускаць дзяцей i моладзь у святыні. Паводле планаў Хрушчова, рэлігійнае пытанне павінна было знікнуць з абшараў СССР ужо да 1980 г. А таму асобам, якім не споўнілася 18 гадоў, нельга было наведваць набажэнствы. Толькі дасягнуўшы сталага веку, могуць самыя выбіраць, хадзіць у касцёл ці не. У такой сітуацыі вялікую ролю мела сям'я, ад якой залежала, як сфармуюцца характар i погляды дзіцяці. Істотную ролю ў вырашэнні гэтай праблемы сыграла найстарэйшае пакаленне, найперш жанчыны, якія памяталі добрыя часы вольнага наведвання святыняў, ведалі шмат малітваў i рэлігійных песняў, выхавання ў цесных дачыненнях з рэлігіяй. Хоць i не было біскупаў, удавалася тайком праводзіць сакрамэнты бежмавання. Рабілі ix капланы, на тое прызначаныя. Так, на Палессі пад кіраўніцтвам генеральнага вікарыя Пінскай епархіі ксяндза Вацлава Пянткоўскага, пробашча ў Нядзведзіцы, 19 жніўня 1962 г. цырымонія бежмавання адбывалася цэлых 5 гадзінаў. Адначасна, нягледзячы на паспяховую атэістычную працу ўладаў, сістэматычна рос лік святых камуніяў, што адбываліся праз цэлы год. Вось звесткі 3 той самай парафіі Нядзведзіца:\nгод 1960 - 6120\n1961 - 6584\n1962 - 7509\n1963 - 8850\n1964 - 10315\n1965 - 11245\n1966 - 12992\n1967 - 13664\nгод 1968 - 15 808\n1969 - 17572\n1970 - 16802\n1971 - 18860\n1972 - 19801\n1973 - 20015\n1974 - 20510\n1975 - 20852\nПрыведзеныя звесткі сведчаць i пра рост рэлігійнасці замкнёнай групы асобаў, i пра ейнае колькаснае пашырэнне. Мяркую, што абедзве з'явы былі адначасныя.\nДбала духавенства i пра падтрымку свайго духоўнага i інтэлектуальнага ўзроўню. Развіццю першага спрыялі індывідуальныя гавенні. Другой мэце дапамагалі кніжкі, якія атрымлівалі з Польшчы. Часовыя выезды ў Польшчу, што сталі магчымыя ў 60-х гг., дазволілі ксяндзам непасрэдна сутыкнуцца са зменамі, якія адбыліся апошнім часам у Касцёле ў цэлым. Параўнальна рэдка маглі капланы кантактаваць між сабою, бо мелі вялікі аб'ём працы ў сябе дый адлегласці паміж парафіямі ў большасці выпадкаў былі значныя. Вядома, што i дзяржаўныя прадпісанні абмяжоўвалі падобныя кантакты. Часта сумнай прычынай для спатканняў клеру былі пахавальныя ўрачыстасці аднаго з ix. На жаль, такіх жалобаў станавілася ўсё больш, а новых рук для капланскай працы не прыбывала. У 60-х гг. памерлі апошнія ксяндзы, якія працавалі ва ўсходняй частцы БССР. Вызваленыя з лагераў, ксяндзы Віктар Шутовіч i Мячаслаў Малыніч-Маліцкі працавалі там без дазволу ўладаў. Пераходзілі з вёскі ў вёску, з мястэчка ў мястэчка, начавалі ў сваіх вернікаў, употай адпраўлялі святыя сакрамэнты. Ксёндз Шутовіч памёр у 1960 г. у Барысаве, ксёндз Малыніч-Маліцкі - у 1969 г. у Слуцку. У Віленскай арцыбіскупскай епархіі ў памянёны перыяд працавала каля 90 епархіяльных ксяндзоў i манахаў, з ix 30, або 1/3 частка, у гэтыя гады памерлі. Толькі два новыя капланы распачалі працу - айцец Францішак Шчапанак, брат з ордэну капуцынаў, якога пасвяцілі на ксяндза ў Польшчы ў 1968 г., i ксёндз Чэслаў Вільчынскі, пасвечаны ў Рызе ў 1967 г. У Ломжынскай епархіі з трох ксяндзоў, што працавалі, у 1961 г. памёр ксёндз Уладзіслаў Красоўскі. [...]\nУ 60-х гг. акрэслілася колькасць адчыненых для культу святыняў. Да прыкладу, у Ваўкавыскім дэканаце Віленскай арцыбіскупскай епархіі з 22 працаваўшых тут да вайны парафіяў у разгляданы перыяд несупынна працавалі 4 парафіі: у Ваўкавыску, Крамяніцы, Poci i Мсцібаве. У Рагозніцу i Поразава ксяндзы наязджалі. 2 парафіі гэтага дэканату аказаліся ў межах ПНР, адна згарэла ў вайну, астатнія 13 у 1945-1960 гг. зачынілі або замянілі на свецкія памяшканні. Так, касцёл у Песках ператварылі ў склад на збожжа.\nНе да канца акрэсленая, а таму нараджае ў апошні час шмат контрверсіяў колькасць вернікаў. У 1958 г. праваслаўны мітрапаліт Піцірым у размове з Вальтэрам Колежам сцвярджаў, што трэцяя частка насельніцтва Беларусі, каля 2,5 млн. асобаў, гэта каталікі. Дадаў яшчэ, што ў дзвюх з сямі абласцей, г. зн. у Горадзенскай i Маладзечанскай, лік паслядоўнікаў каталіцызму перавышае паслядоўнікаў праваслаўя. Значка меншую лічбу каталікоў даў у 1956 г. беларускі ўніяцкі каплан айцец Леў Гарошка - 800 тысячаў вернікаў. Яшчэ менш названа беларускім гісторыкам Ежы Туронкам у канцы 50-х гг.- 600. Адначасна праведзены ў 1959 г. афіцыйны перапіс насельніцтва паказаў, што ў Беларусі 593 тысячы палякаў. У наступным перапісе ў 1970 г. 403 тысячы грамадзянаў вызначылі сваю прыналежнасць да польскай нацыянальнасці. Простае параўнанне сведчыць пра пэўныя недакладнасці. Хіба гэта магчыма, каб за 11 гадоў папуляцыя нацыянальнай меншасці так рэзка ўпала, тым больш што за гэты час не было ніякіх катаклізмаў ці перасяленняў. Безумоўна, быў i натуральны прырост насельніцтва сярод польскай меншасці ў Беларусі, таму прыведзеныя лічбы перапісаў, у першую чаргу 1970 г., трэба прызнаць недакладнымі. З другога боку, неверагоднымі падаюцца i звесткі праваслаўнага мітрапаліта, хоць тут цяжка адшукаць матыў непраўдзівасці. Калі так істотна разбягаюцца лічбы, то, натуральна, найлепш прыняць сярэднюю, вызначаную айцом Гарошкам. I калі палякаў (яны ў сваёй бальшыні каталікі ужо ў 1959 г. было не менш як 600 тысячаў, а залалохванні па вайне прыводзілі да таго, што польская мова Ў касцёле i гучала, дык да лічбы 600 тысячаў яшчэ належыць дадаць і пэўную колькасць беларусаў-каталікоў. Вось тады i атрымаем лічбу, набліжаную да ацэнкі Гарошкі. [...]\n[...] У 1970 г. у Беларусі працавалі 64 ксяндзы, з ix: у Пінскай епархіі - 13, у Ломжынскай - 2 i ў Віленскай арцыбіскупскай епархіі - 49. Сярэдні век капланаў дасягнуў 63,4 гадоў.\nУ СССР пасля II сусветнай вайны ўлады дазволілі функцыянаваць толькі дзвюм духоўным семінарыям, у Коўне i Рызе. У 60-х гг. капланы, якія працавалі ў Беларусі, разумеючы, што пры такой дзяржаўнай палітыцы ў дачыненні да каталіцкага Касцёла ён можа загінуць, нават без адкрытых забаронаў, пачалі патаемна арганізоўваць вакол сябе моладзь. Да такіх капланаў належаў ксёндз Пётра Барташэвіч, пробашч у Жалудку, што ля Шчучына. Адзін з ягоных выхаванцаў - Антон Ханько, з 1949, які, адслужыўшы ў савецкай арміі, у 1970 г. вырашыў паступаць у Рыжскую семінарыю. Кіраўніцтва ўстановы згадзілася прыняць яго, але патрэбен быў дазвол ад упаўнаважанага па справах рэлігіі ў ГораднІ. Атрымаць дазвол не ўдалося нават за пяць гадоў. Падобы вынік мелі i заявы іншых кандыдатаў у ксяндзы. Нарэшце, у 1975 г., пасля Хельсінкскай нарады, дакументы якой парафаваў i СССР, насталі змены ў гэтым пытанні. Пачынаючы з 1975 г., ужо можам гаварыць пра аднаўленне кадраў, структураў, узроўню рэлігійнага жыцця каталіцкага касцёла ў Беларусі. Варта дадаць, што ў 1970-1975 гг. ксёндз Барташэвіч сам рыхтаваў Ханько ў капланства. Аналагічныя справы рабілі i іншыя ксяндзы. Рэкардыстам сярод ix стаў ксёндз Вацлаў Пянткоўскі, які падрыхтаваў у капланстве 10 клерыкаў.\nМалы пакой кс. Пянткоўскага пераабсталявалі ў аўдыторыю, а ягоны пісьмовы стол стаў прафесарскай катэдрай. Маладыя мужчыны, якія вучацца або працуюць, адчуваючы ў сабе прызванне, прыязджалі сюды ў вольныя суботы, нядзелі, на канікулах i падчас адпачынкаў. [...] Ноччу слухалі лекцыі, раніцай ішлі ў касцёл i бралі ўдзел у св. імшы. Пані Зофія запарвала гарбату, пякла бліны, гатавала баршчы i крупнікі, бо гэтых канспірацыйных студэнтаў тэалогіі трэба было i накарміць, i напаіць. Так да духоўнага стану пад кіраўніцтвам кс. Вацлава падышлі дзесяць будучых капланаў. Па наяўных i пазычаных кнігах, выкарыстоўваючы ўласныя веды, ён выкладаў гісторыю Касцёла, тэалогію, кананічнае права, літургію i этыку, філасофію i ўсе тыя прадметы, якія звычайна вывучаюцца ў духоўнай семінарыі. Вучыў таксама іграць, карыстаючыся старой фісгармоніяй, што стаяла ў куце пакоя.\nПасля з'язджаліся запрошаныя ксяндзы i экзаменавалі слухачоў. У розных парафіях яны праходзілі нешта накшталт практыкі. Павінна было адбыцца шмат вандровак, каб давесці да пасвячэння гэткім чынам падрыхтаваных да душпастырскай працы ксяндзоў. Патрабавалася дакументальна пацвердзіць, што кандыдат на духоўны стан быў хрышчаны, бежмаваны i што прайшоў курс адукацыі. Іншым разам даводзілася прасіць у адпаведнага ўпаўнаважанага менскіх уладаў дазволу на працяг вучобы ў духоўнай семінарыі ў Рызе і, нарэшце, - на атрыманне парафіі.\nКалі-нікалі па капланскае пасвячэнне ездзілі ў Польшчу, дзе ва ўмовах канспірацыі адбывалася такая цырымонія. Такім чынам у Кельцах быў пасвечаны будучы баранавіцкі пробашч ксёндз Антон Гэй. Пасля атрымання адукацыі і манаскай фармацыі ў салезіянаў быў пасвечаны ў Польшчы ў 1978 г. ксёндз Юэаф Занеўскі, у наступных гадах пробашч у Гярвятах i Жупранах.\nСтарэйшыя ксяндзы нярэдка пасылалі петыцыі да ўладаў па справах новых капланаў. У 1970 г. 26 ксяндзоў з Беларусі накіравалі такі ліст на адрас найвышэйшых уладаў у Маскве. Аднак адказ, які прыйшоў на імя пробашча ў Астраўцы, ксяндза Інгялевіча (ягоны подпіс стаяў першы ў той пэтыцыі), быў негатыўны. Здаралася таксама, што на пераканаўчыя просьбы вернікаў улады рэагавалі станоўча - згаджаліся на прыезд i сталую працу каплана з іншай савецкай рэспублікі. Так было ў Горадні ў 1976 г., калі пасля смерці францішканца айца Аркадзя Вальтося для душпастырскага абслугоўвання каля 60 тысячаў каталікоў у горадзе застаўся толькі адзін каплан, 69-гадовы ксёндз Міхал Арановіч. Другім ксяндзом, пакліканым з Латвіі, стаў 48-гадовы ксёндз Юзаф Трубовіч.\nУ 70-х гг. памерла яшчэ 20 ксяндзоў, замена знайшлася толькі некалькім. Такім чынам, у найгоршы перыяд агульная колькасць капланаў у Беларусі была крыху больш за сорак асобаў. Парафіяльныя камітэты ў мясцовасцях, дзе памерлі ксяндзы, рабілі ўсё магчымае, каб знайсці ім замену, нават на Беларусі.\nВось фрагмент з ліста ксяндза Рыжка да брата ад 25 красавіка 1979 года:\n«24 красавіка прыехаў да мяне заступнік старшыні касцельнага камітэту з Гярвятаў. Гэта населены пункт непадалёку ад Вільні, на ўсход пад Смаргонню. У мінулым годзе памёр іхны 80-гадовы пробашч. Прыехаў з лістом упаўнаважанага па справах рэлігіі, з запэўніваннем, што атрымаю права выконваць касцельныя абрады ў парафіі Гярвяты (12 тысячаў парафіянаў). Бальшыня палякаў, але значная частка літоўцаў. Ксёндз Хадыка ўвёў звычай, што адна нядзеля была польскай, другая - літоўскай. Цяпер жа ўсе набажэнствы адпраўляюцца па-польску, бо старшынствуе полька. Паблізу дзейнічаюць 4 касцёлы, але без ксяндзоў. Найменш у тры час ад часу трэба даязджаць. Натуральна, я адмовіўся, інакш не мог. А растлумачыў тым, што ўжо стары, маю дрэнную памяць, а таму i мовы не можа быць, што змагу навучыцца па-літоўску.\nСмерць пробашча з Гярвятаў азначала тое, што каля 30 тысячаў каталікоў літоўскай нацыянальнасці, што пражывалі па вайне ў БССР, засталіся без апошняга ксяндза, які ведаў іхную мову. Раней, хіба ў 50-х гг., быў зачынены касцёл у Пелясе каля Радуні, дзе таксама пражывала група літоўцаў. Парафіяльны камітэт з Гярвятаў, акрамя ксяндза Рыжка, спрабаваў таксама здабыць ксяндза ў Літве, але ўлады былі супраць. Нарэшце ў 1979 г. Гярвяты атрымалі пробашча, салезіяніна ксяндза Юза фа Занеўскага, а з 1982 г. пробашчам стаў кс. Казімір Гваздовіч, які пераехаў з Літвы.\nПаколькі не хапала духавенства, адзін ксёндз вымушаны быў абслугоўваць часам больш за дзесяць парафіяў. Прыкладам, ксёндз Пётра Гупін з Рубяжэвічаў служыў на 26 навакольных душпастырскіх пляцоўках. Вернікі таксама ездзілі за некалькі дзесяткаў кіламетраў у бліжэйшы касцёл. Адначасна ўлады працягвалі зачыняць касцёлы i пераабсталёўваць ix пад свецкія памяшканні. У 1972 г. касцёл у Ашмянах стаў нейкай фабрыкай, у Крэве - шпіталем, а ў Воранаве - знішчаны бульдозерамі. Калі ў Дудах у 1981 г. улады пастанавілі з касцёла зрабіць свіран, вернікі ўвайшлі ўсярэдзіну i началі бесперапынна маліцца аж датуль, пакуль рашэнне не адмянілі. У другой палове 70-х гг. пачаліся больш смелыя акцыі вернікаў у абарону сваіх ксяндзоў, касцёлаў і капліцаў. У Гярвятах 2067 асобаў падпісалі петыцыю да ўладаў розных узроўняў, пачынаючы з I сакратара камуністычнай партыі Леаніда Брэжнева. Яны прасілі дазволіць мець новага каплана. У Пелясе ў 1977 г. 300 чалавек паслалі ліст у маскоўскі Савет па Справах рэлігіі з просьбаю вярнуць ім касцёл. Падобныя акцыі яшчэ больш узмацняюцца ў 1980-х гг. У 1979 г. Беларусь мела 88 дзеючых касцёлаў ca сталым ці наязджаным душпастырствам. 24 святыні былі нібыта адчыненыя, але ніводзін з ксяндзоў не меў права адпраўляць там святую імшу, а таму вернікі самыя без святара збіраліся на набажэнствы. «На аўтары запальваюць свечкі, засцілаецца літургійнае накрывала, ставяць келіх, служэбнік i хтосьці з прысутных чытае малітвы. Сабраныя спяваюць песні i асобныя часткі св. імшы» («Іn the Soviet Republics», «Chronicie of the Całholic Church in Lithuania», no. 55, New York, 1983.1.\nГэтыя красамоўныя прыклады жыцця з верай сведчаць, аднак, пра невысокі інтэлектуальны ўзровень каталіцкага касцёла на Беларусі тых гадоў. Нярэдка ксяндзы былі вымушаныя праводзіць зборную споведзь - так шмат было жадаючых i адначасна так мала было часу. Практыкавалі каталіцызм найчасцей людзі з пачатковай або сярэдняй адукацыяй, звычайна жыхары невялікіх мястэчкаў i вёсак. Да гэтага прывёў асаблівы націск уладаў на атэізацыю дзяцей i моладзі. Ужо ў пачатковых школах дзейнічалі атэістычныя гурткі, настаўнікі нярэдка сачылі за дзецьмі, якія наведвалі касцёл, выкрывалі ix. Толькі ў адной Мінскай вобласці ў 1976- 1977 гг. было арганізавана 358 атэістычных семінараў, у якіх удзельнічала 7400 чалавек. У цэлым па рэспубліцы ў 1974-75 навучальным годзе 19 100 слухачоў на універсітэцкім узроўні вывучалі методыку атэістычнай прапаганды. (Mirski J., «Wrażenia z ZSSR 1970-1973, «Kultura», nr. 11, Paryż, 1973.).\nТым не менш у некаторых парафіях, нягледзячы на ўціск з боку ўладаў, праца з дзецьмі i моладдзю адбывалася. У 1976 г. у Браславе ксёндз Чэслаў Вільчынскі прыняў да першай камуніі 179 дзяцей. У тым самым годзе ў Божым Целе ў Астраўцы ў працэсіі, якая адбывалася на чале з мясцовым пробашчам ксяндзом Алоізам Тамковічам, удзельнічала каля тысячы дзяцей i моладзі.\nВялікую ролю ў навучанні дзяцей рэлігіі, падрыхтоўцы ix да першай св. камуніі ў нелегальных умовах адыгрывалі жаночыя манаскія таварыствы. У 1972 г. манашкі ў Беларусі ад рукі перапісалі 15 тысячаў катэхізмаў. У наступныя гады яны ўжо карысталіся пішучымі машынкамі. Пачынаючы з 1975 г., дапамагалі клеру ў рэлігійным адраджэнні каталіцкіх сем'яў - рыхтавалі лекцыі для бацькоў, мацярок, моладзі i дзяцей. Каб выжыць, манашкі мусілі зарабляць грошы іншай працай, як правіла, санітаркамі ў шпіталях. З 1975 г. яны маглі ўжо працаваць у дзіцячых дамах, інтэрнатах, а таксама ў пачатковых школах. Жылі разам, пасля працы разам маліліся i адбывалі іншыя формы манаскага жыцця. КДБ i міліцыя арыентаваліся ў іхным статусе, але нярэдка праводзілі i вобыскі. Сёстраў паасобна выклікалі на допыты, запалохвалі. Пасля вайны ў Горадні засталіся 4 сястры Найсвяцейшае Сям'і з Назарэта (назарацянкі) на чале з сястрой Канстанцыяй Драздоўскай. У 1948 г. улады запатрабавалі, каб яны пакінулі кляштар брыгітак. Тады ксёндз Курыловіч прапанаваў ім пасяліцца пры бернардзінскім касцёле. З часам старэйшыя сёстры паўміралі: у 1956 г.- сястра Тэкля Тарчонская, у 1968 - сястра Флявія Звярэвіч, а ў 1970 г. шматгадовая кіраўнічка горадзенскіх назарацянак сястра Канстанцыя Драздоўская. Тым часам, аднак, з'явілася новае манаскае пакаленне, іхнаю начальніцай сталася сястра Стэла, якая ўступіла ў манаства ў 1965 г. Пазней, калі зменшыўся ўціск з боку ўладаў, сёстры, нават навічкі, маглі паехаць у Польшчу на колькідзённае гавенне, дзеля паглыблення сваёй духоўнай адукацыі ці прыняцця манаскага сану. Безумоўна, цікавы факт завязвання партнёрскіх кантактаў паміж назарацянкамі з Горадні i іхнымі праваслаўнымі каляжанкамі з Жыровічаў.\nАналагічна i ксяндзы мелі шэраг сяброўскіх кантактаў з мясцовым праваслаўным духавенствам, нярэдка здараліся выпадкі ўзаемнага наведвання ці ўдзелу ў пахавальных цырымоніях памерлых святароў як каталіцкіх, так i праваслаўных.\nПасля ІІ Ватыканскага Сабора ў мясцовыя касцёлы пачалі ўводзіцца нацыянальныя мовы заміж лаціны. У Беларусі, паколькі тут пераважная бальшыня як капланаў, так i вернікаў былі палякамі, пачалі ўводзіць у літургію польскую мову. Генеральны вікарый Пінскай епархіі ксёндз Вацлаў Пянткоўскі загадаў увесці змены ў св. імшу ўжо ў 1970 г. Ксяндзы мусілі найперш навучыць сваіх парафіянаў правільным адказам, а таму распачалі працу па перапісванні, звычайна ад рукі, кніжачак з такімі адказамі. Паступова ўводзіліся i іншыя навацыі тыпу адпраўлення імшы тварам да вернікаў. З усёй Беларусі толькі адзін ксёндз Уладзіслаў Чарняўскі, пробашч у Вішневе каля Валожына, пачаў праводзіць набажэнствы на беларускай мове. Трэба прызнаць, што бальшыня вернікаў, якія лічаць сябе палякамі, акрамя старэйшага пакалення, у 1970-х гг. у будзённым жыцці не карысталася польскай мовай. У касцёлах жа, калі адышла лаціна, хацелі маліцца па-польску. Тлумачыцца гэта іхным жаданнем адрознівацца ад асяроддзя, якое часцей размаўляла па-расейску ці па-беларуску, ад праваслаўных вернікаў, у цэрквах якіх набажэнствы i літургіі вяліся на царкоўнаславянскай мове. Праблема мовы ў касцёле з'явіцца з большай вастрынёй пад канец 80-х гг. [...]\nУ памянёны перыяд, як i раней, здараліся таксама рэпрэсіі ў дачыненні да клеру, але ўжо не так часта i зацята.\nНа пачатку 70-х гг. адбыліся напады на некалькі касцёлаў з прафанаваннем Найсвяцейшага Сакрамэнту, пры гэтым усе выпадкі былі вельмі падобныя. Іншая прыдзірка да ксяндзоў - адбіранне на мяжы кніг, што везлі яны з Польшчы ды якія ўлады лічылі антысавецкімі. У цэлым трэба сцвердзіць, што пад канец 70-х гг. стаўленне да рэлігіі пачало мяняцца, гэта, бясспрэчна, было звязана з нарастаючым палітычным, гаспадарчым i грамадскім крызісам у СССР. [...]


Няўдалы рэванш Mercedes. Макс Ферстапен не дазволіў Льюісу Хэмілтану перахапіць ініцыятыву ў Мексіцы - Гоначная псіхапатыя - Блоги - BY.Tribuna.com\nНяўдалы рэванш Mercedes. Макс Ферстапен не дазволіў Льюісу Хэмілтану перахапіць ініцыятыву ў Мексіцы\nГран Пры Мехіка скончыўся чарговай перамогай Макса Ферстапена. Льюіс Хэмілтан зрабіў усё ад яго залежнае, але нідэрландзец быў проста мацнейшым. Аднак у Мерсэдэсе не далі Рэд Булу рэалізаваць ідэальны сцэнарый.\nПерад доўгачаканым мексіканскім этапам Формулы-1 глава каманды Mercedes Тота Вольф агучыў намер выйграць (найперш намаганнямі Хэмілтана, вядома) усе Гран Пры, што засталіся. Толькі і Вялікі прыз Мехіка (менавіта сталіцы Мексікі, а не самой краіны) дастаўся ў выніку Ферстапену, і для напарніка Льюіса Валтары Ботаса учарашняя гонка на Аўтадроме імя братоў Радрыгес абярнулася катастрофай.\nПры гэтым стартаваў-та фінскі гоншчык, які развітваецца са Срэбранымі Стрэламі па сканчэнні гэтага сезону, з поўлу! Болей за гэта, за Мерсэдэсам быў увесь першы шэраг стартавай рашоткі. Хоць спачатку здавалася, што чэмпіёнскім балідам W12 E Performance не стае балансу, і па выніках другой сесіі свабодных заездаў у пятніцу, а таксама суботняй хутчэйшымі аказваліся Макс Ферстапен і Серхіа Перэс адпаведна.\nТолькі ў кваліфікацыі не пашанцавала ўжо пілотам Red Bull. Прычым перашкодзіў ім у фінальным сегменце юны гадаванец доктара Хельмута Марка Юкі Цунода з малодшай каманды AlphaTauri. Мексіканца ў адзінаццатым павароце японец прапусціў неяк нязграбна, вымусіўшы таго адрульваць. У выніку Чэка апынуўся за межамі трасы, а Макс, перад вачыма якога гэта ўсё адбывалася, у вырашальнай спробе не змог палепшыць свой вынік, так і застаўшыся з трэцім – ззаду Хэмілтана і Ботаса, які і заваяваў поўл.\nПры гэтым машыны Mercedes быццам бы мелі перавагу на прамых участках мексіканскай трасы. Знаходзіцца яна на вышыні 2 285 метраў над узроўнем мора, і аэрадынаміка, якая магла б дазволіць гоншчыкам Red Bull быць хутчэй у паваротах, там амаль што не працуе. Антыкрылы на балідах павернутыя на такія ж вуглы, як у Манака, а прыціскной сілы пры гэтым меней чым у Монцы.\nАле вось дык дзіва – Ферстапен лідарам увайшоў ў першы паварот, лёгка і прыгожа па вонкавым радыусе абагнаўшы ў ім Ботаса з Хэмілтанам пасля стартавага спурту. Фактычна, Макс выйграў гонку ужо ў той момант, таму што далей ён упэўнена кантраляваў гонку, не пакінуўшы шанцаў Хэмілтану. Тады як Ботас пра момант гэты хоча цяпер як можна хутчэй забыцца.\nДобра б, калі б Валтары проста страціў лідарства на старце, дык пілот McLaren Даніэль Рыкарда нібы адпомсціў яму за інцыдэнт на старце Гран Пры Вугоршчыны, у якім сам аўстраліец і не пацярпеў. Каб не ўрэзацца цяпер у Хэмілтана, які змагаецца зараз за восьмы чэмпіёнскі тытул, Ботас перад першым паваротам пачаў тармазіць раней. Гэта стала нечаканасцю для Рыкарда, і той паддзеў фіна ззаду, у выніку чаго Валтары развярнула і ён адкаціўся ў хвост пелатону.\nТам жа апынуўся і Дэн – на яго балідзе было зламана пярэдняе антыкрыло, якое прыйшлося мяняць. Боксы на першым жа кругу наведаў і Ботас – каб перайсці з шын Medium (C3) на Hard (C2). Добра хоць, што ад супернікаў абодва не надта адсталі, таму што гонка была нейтралізаваная аўтамабілем бяспекі – была патрэбная эвакуацыя балідаў Цуноды і Міка Шумахера, якія абодва сышлі ў выніку няўдалай атакі перад другім паваротам, адначасовай і з двух бакоў, на пераможцу вугорскага Гран Пры Эстэбана Акона.\nАле пасля на рэстарту на чацвёртым кругу Рыкарда, які пазбег пакаранняў за стартавы інцыдэнт (суддзі палічылі яго гоначным), яшчэ і абагнаў Ботаса, і потым доўга яго стрымліваў. А на другім піт-стопе Ботаса адбылася замінка пры замене левага пярэдняга кола. Зняць яго, у адрозненні ад правага пярэдняга на Гран Пры Манака гэтага году, у механікаў атрымалася, але гонка для фіна ўсё роўна была страчаная. Таму пад канец, ужо на шэсцьдзесят шостым кругу, у Mercedes вырашылі мінімізаваць страты і адабраць у Ферстапена бонусны бал за лепшы круг, яшчэ раз пераабуўшы Валтары, цяпер ужо ў Soft (C4).\nСпрацавала! Хай дадатковага ачка Ботас і не атрымаў, бо фінішаваў толькі пятнаццатым, але і Максу не даў гэтага зрабіць. Дый Хэмілтан, якому Перэс на апошніх кругах не даваў спакою, пад уціскам з боку мексіканца, за якога заўзелі ўсе трыбуны, выстаяў, фінішаваўшы другім. А гума на балідзе брытанца была на адзінаццаць кругоў старэйшай за тую, на якой фінальны адрэзак праводзіў Серхіа (абодва, як і Ферстапен, фінішавалі на «хардзе»).\nАднак і трэцім месцам Перэс быў цалкам задаволены – ён стаў першым мексіканцам, які падняўся на подыум на хатнім Гран Пры (а таксама які лідзіраваў на ім хаця б пару кругоў). Ферстапен жа стаў першым, перамог на Аўтадроме імя братоў Радрыгес тройчы (у 2017 і 2018 гадах ён гэта ўжо рабіў).\nЗ герояў Гран Пры Мехіка другога плану ўвагі варты найперш П’ер Гаслі. Француз з AlphaTauri стартаваў пятым, а фінішаваў чацвёртым. І калі б не актыўнасць мексіканцаў на афіцыйным сайце Формулы-1, дзе яны Гоншчыкам дня абралі Перэса, Гаслі таксама мог бы атрымаць гэтае званне. Хаця і чатырохразовы чэмпіён Себасцьян Фетэль з каманды Aston Martin, які заняў сёмае месца пасля старту з адзінаццатага, таксама яго заслугоўваў. Як, дарэчы, і яго былы напарнік па Ferrari і чэмпіён 2007 года Кімі Райканен, які зараз завяршае кар’еру ў складзе Alfa Romeo і ў Мексіцы фінішаваў восьмым.\nФерстапен жа дзякуючы дзевятнаццатай перамозе ў сваёй кар’еры не толькі захаваў лідарства ў чэмпіянаце, але і да дзявятнаццаці ж ачкоў павялічыў адрыў у ім ад Хэмілтана. Цяпер у Макса 312,5 бала супраць 293,5 у Льюіса. Ботас, у якога так і засталося 185 ачкоў, захаваў трэцюю пазіцыю.\nА вось McLaren у Кубку канструктараў яе аддаў Ferrari, у якой цяпер 268,5 бала. Рыкарда да першай дзясятцы ўчора так і не даехаў, фінішаваўшы дванаццатым, Ланда Норыс яе замкнуў (стартаваў брытанец пры гэтым праз замену сілавой устаноўкі толькі васямнаццатым), тады як Шарль Леклер і Карлас Сайнс атрымалі адмашкі клецістым сцягам пятым і шостым адпаведна. Mercedes жа, не дазволіўшы Рэд Булу ўзяць у Мексіцы максімум ачкоў, 478,5 мае ў Кубку канструктараў, дзе захаваў лідарства. Толькі аўстрыйскія канкурэнты цяпер адстаюць усяго на адзін бал.\nСпаборніцтва паміж двума камандамі-лідарамі вострае, а працягнецца яно ўжо на гэтым тыдні ў Бразіліі. Толькі гэта зноў будзе Гран Пры не краіны, а горада Сан-Паўлу, дзе і знаходзіцца легендарны Аўтадром імя Жазэ Карлуса Пасэ, болей вядомы ўсім як Інтэрлагас. Прычым паколькі гэта будзе этап са спрынтам, то і падзей на ім будзе болей, чым звычайна, хоць у Бразіліі іх і так заўсёды бывае шмат. Выдатны бонус да і без таго цікавага і непрадказальнага сезону!


На «Свабодзе» абмяркоўваюць жанчыны, якія не ўспрынялі анкалагічны дыягназ як прысуд, змаглі ўдасканаліцца праз выпрабаванні і актыўна дапамагаюць іншым анкалагічным хворым перамагчы страх, боль і дэпрэсію. Гэта заснавальніца цэнтра падтрымкі анкапацыентаў «У імя жыцця» Ірына Жыхар, кіраўніца праграмы псіхалагічная дапамогі цэнтра Іна Малаш і каардынатар арганізацыі ў Смаргоні Ірына Фрэнкель.\nУ 10 гарадах Беларусі ёсць групы падтрымкі анкапацыентаў\nГанна Соўсь: Ірына Жыхар, вас нядаўна ў Фэйсбуку назвалі жанчынай, якая мяняе свет. Вы тройчы перамаглі анкалагічную хваробу. 7 гадоў таму вы пачалі ствараць групы падтрымкі анкапацыентаў па ўсёй Беларусі. Які вынік гэтай штодзённай карпатлівай працы? Колькі груп анкапацыентаў дзейнічае, колькі людзей дапамагаюць адзін аднаму перамагчы хваробу?\nІрына Жыхар: Свет мяняе кожны чалавек, калі ў яго ёсць мары і мэты. І тыя змены, якія мы спрабуем рабіць, гэта супольная праца. Адзін чалавек не здольны асіліць вялікую працу. Дзякую шчыра маёй камандзе, дзе мы адзін аднаму вельмі-вельмі давяраем. Што да штодзённай карпатлівай працы... Сапраўды, праца па стварэнні груп падтрымкі толькі тады прынясе вынік, калі гэта адбываецца штодзённа і паціху, інакш не атрымліваецца. У 10 гарадах Беларусі ёсць такія групы, у пяці гарадах яны больш актыўныя, у пяці не настолькі, але ў нас ёсць пэўная паўза ў асэнсаванні, як развіваць гэтыя групы. Апошні год мы прысвяцілі вывучэнню замежнага досведу. І мы зараз будзем распрацоўваць праграму падрыхтоўкі лідараў гэтых груп. Таму што калі лідары не падрыхтаваныя, то і група не развіваецца, і рух пацыентаў не развіваецца. Колькі людзей дапамагаюць адзін аднаму? Мне, шчыра кажучы, цяжка падлічыць, таму што не абавязкова быць удзельнікам групы, каб дапамагаць. Салідарнасць пацыентаў у палаце і пасля таго, як яны выпісаліся, працягваецца. Гэта мы дакладна ведаем.\nГанна Соўсь: Іна Малаш, што змяніў у вашым жыцці анкалагічны дыягназ? Як ён змяніў ваш свет і свет вашых блізкіх? Як адфільтраваў няважнае і падкрэсліў галоўнае? Што вы набылі пасля гэтага выпрабавання?\nІна Малаш: Асноўнае, што для мяне змянілася — я стала вельмі адчувальнай да сябе. У мяне няма зараз таксічных адносін. Я ад іх сыходжу ці перарываю. Я займаюся тым, што я люблю. Я дазваляю сабе памыляцца і быць недасканалай. Я дакладна не хачу змяніць іншых, то бок я не чакаю цудаў ад іншых. Я плачу, я смяюся, я жыву. Вельмі важнае тое, што я вельмі стала цаніць жыццё. Кожны дзень для мяне настолькі стаў каштоўным, што не хочацца яго пражываць у нейкіх цяжкіх адносінах, у цяжкой працы.\nГанна Соўсь: Колькі гадоў у вас ужо пасля анкалагічнага дыягназу?\nІна Малаш: Больш за пяць ужо, амаль шэсць.\n«У групу прыйшла жанчына, выказалася, плакала. Потым сказала, што больш не прыйдзе, бо не хоча, каб бачылі, што яна плакала»\nГанна Соўсь: Ірына Фрэнкель, ваша гісторыя, як і гісторыя змагання з ракам вашага сына Арцёма ўвайшла ў кнігу «Жыццё пасля рака», у якой журналісты «Свабоды» сабралі 22 гісторыі людзей, якія атрымалі анкалагічны дыягназ. Вы жывяце ў Смаргоні, у вас там даволі актыўная група ўзаемадапамогі анкапацыентаў. Ці не маглі бы вы на падставе вашага досведу расказаць пра сітуацыю з дыягностыкай, лячэннем і ўвогуле даступнасцю анкалагічнай дапамогі ў невялікіх гарадах Беларусі? Бо як вядома, што цэнтар у Бараўлянах — найсучаснейшы дыягнастычны і лячэбны цэнтр у Беларусі. А як у Смаргоні? Як у ваколіцах?\nІрына Фрэнкель: У раённых гарадах вельмі моцна розніцца сітуацыя ад цэнтраў, таму што тут наогул адсутнічаюць стацыянарныя аддзяленні, дзе пацыенты ляжаць, і могуць камунікаваць некаторы час. Ёсць толькі раённы анколаг, адзін лекар, які выконвае ролю дыспетчара, які вызначае першасны дыягназ, адпраўляе пацыента, і потым яго ўжо прымае з тым, што з ім здарылася. То бок вяртаецца чалавек з псіхалагічнымі траўмамі, з дыягназам, з лекаваннем, аперацыямі. То бок гэта ўжо той пацыент, з якім нешта трэба рабіць, дапамагаць далей...\nУ нас вельмі добра кантакт з нашым лекарам-анколагам. І мы наладзілі такое перанакіраванне: мне тэлефануюць пацыенты — нехта хоча пагаварыць, нехта хоча сустрэцца. Хачу сказаць, сустрэцца радзей, больш пагаварыць.\nТаму што ўсё-такі маленькі горад, ёсць момант закрытасці людзей, асабліва калі гэта публічны чалавек, якога многія ведаюць. Наогул ёсць такое ў раённых гарадах — не афішаваць, не гаварыць пра сябе, не толькі ў анкапацыентаў, гэта наогул праблема. Гэта менталітэт маленькіх гарадкоў. Калі ў чалавека здараецца такая праблема, то гэта асабліва ўзмацняецца, і ён наогул застаецца адзін на адзін ці са сваімі роднымі, ён аддаляецца. У нас была сітуацыя з адной жанчынай, якая прыйшла ў групу, выказалася, плакала, а потым сказала, я больш не хачу прыходзіць, таму што не хачу, каб бачылі, як я плачу. Яна баялася таго, што пра гэта могуць распавесці іншым...\nЦі анкафобнае беларускае грамадства?\nГанна Соўсь: Ірына Жыхар, ці можна сказаць, што ў Беларусі грамадства анкафобнае, што людзі часцей замоўчваюць свае хваробы, не хочуць дзяліцца як цяжкасцямі, так і поспехам у лячэнні хваробы? Як змяншае ўзровень анкафобіі вашая дзейнасць?\nІрына Жыхар: Было адзінае апытанне, якое ў 2016-м годзе зрабіў Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі разам з Satio. У 2011-м годзе былі лічбы, што ў нас 90% людзей усяго баяцца звязанага з анкалагічнымі хваробамі. Але паводле гэтага апошняга апытання, больш за палову людзей думаюць і ўпэўненыя ў тым, што анкалагічныя хваробы вылечваюцца, і ўжо няма таго страху, як гэта было раней. Дактары шмат над гэтым працуюць і наш унёсак у гэта ёсць.\nНа канферэнцыі «Падвышэнне якасці жыцця анкапацыентаў» расказвалі пра акцыі, якія праводзяць дацкае анкалагічнае таварыства. Гэта «Тыдзень супраць рака», калі ўсе медыя ў краіне скіраваныя на тое, каб разважаць пра даследаванні, пра поспехі, пра гісторыі людзей, якія перажылі рак. Вельмі важна, каб у грамадстве гаварылі пра гэты сістэмна. Тое, што робяць журналісты, у тым ліку і ваш праект «Жыццё пасля рака», гэта тое, што трэба рабіць пастаянна. Сёння не хапае гэтай сістэмнай працы. Таму што самі дактары і мы не зробім гэтай працы, зможам толькі ў супольнасці з журналістамі.\nГанна Соўсь: Іна Малаш, важна, каб людзі не баяліся гаварыць пра рак, пра тое, што яны перажываюць. Менавіта для гэтага і патрэбная арганізацыя псіхалагічнай дапамогі, чым вы непасрэдна і займаецеся. Раскажыце, калі ласка, пра гэта.\nІна Малаш: Група падтрымкі анкапацыентаў існуе чатыры гады, зараз яна знаходзіцца на базе тэрытарыяльнага цэнтра Фрунзенскага раёна, які адкрывае нам дзверы для розных нашых мерапрыемстваў. Вельмі многа жадаючых, якія б хацелі дапамагаць анкапацыэетам. Гэта і гурткі па рукадзеллю, гэта проста сустрэчы. Ірына Фрэнкель казала пра тое, што ў Смаргоні не хочуць гаварыць... Гэтаму трэба навучыць людзей, валанцёраў, сацработнікаў, тых, хто непасрэдна ў кантакце з анкапацыентамі, патлумачыць, у чым асаблівасці перажыванняў анкапацыентаў, як з імі быць, як не нашкодзіць. На любой сустрэчы людзі могуць гаварыць пра свае перажыванні, людзі пачынаюць уваходзіць у рэзананс, і трэба каб гэта не разбурыла групу, не разбурыла таго, хто дапамагае. Калі пасля тваёй дапамогі дапамога патрэбная табе самому, то гэта ўжо таксама не дапамога.\nЁсць яшчэ адзін праект, які робіцца на базе цэнтра адукацыі і развіцця Verum, дзе я са сваёй калегай (яна спецыяліст псіхалогіі паліятыўнай медыцыны, прапрацавала ў беларускім дзіцячым хоспісе) рэалізую праект для псіхолагаў, для дактароў-псіхатэрапеўтаў. Пакуль ён называецца «Псіхалагічнае суправаджэнне сітуацый анкалагічных захворванняў: анкапацыент, сям’я, соцыум». Ахопліваюцца вельмі шырока катэгорыі не толькі анкапацыентаў і іх сем’яў, але і медыкі. Гэта камунікацыя ў клініках, падчас хіміятэрапіі...\n«У групах падтрымкі ёсць мужчыны, але яны праз сваіх жанчын камунікуюць»\nГанна Соўсь: Ірына Фрэнкель, чаму ў групах падтрымкі анкапацыентаў пераважна жанчыны? Ці ёсць розніца, як жанчыны і мужчыны ўспрымаюць анкалагічны дыягназ і як змагаюцца з ім?\nІрына Фрэнкель: Сапраўды, больш жанчыны прымаюць удзел, жанчыны актыўнейшыя. Але жанчыны самі па сабе такія, яны больш размаўляюць паміж сабой, больш дзеляцца — гэта ў жаночай натуры. Зараз, у маім атачэнні, ёсць мужчыны, але яны праз сваіх жанчын камунікуюць. Калі мы не можам наўпрост пагаварыць канкрэтна пра яго праблему, то гаворым з яго жонкай... Была сітуацыя, калі мужчына атрымаў вельмі цяжкі дыягназ, спачатку праз жонку кантактавалі і цяпер мы можам з ім размаўляць. Мужчынам, канешне ж, цяжэй. Напэўна па сваёй прыродзе. Добра, што ёсць жанчыны побач, якія могуць дапамагаць ім.\nЯк жыць з анкалагічным дыягназам\nГанна Соўсь: Ёсць пэўныя рэчы, якія могуць прадухіліць рак ці дапамогуць у лячэнні і жыцці пасля анкалагічнага дыягназа. Не маглі бы вы падзяліцца сваімі правіламі ў харчаванні, ладзе жыцця, светапоглядзе, якія дапамагаюць вам жыць і дапамагаць іншым?\nІрына Жыхар: Трэба казаць пра першаснае. Калі я не ведаю, навошта мне кожная хвіліна майго жыцця, то ніякае харчаванне не дапаможа. І таму галоўнае, што трэба ўсвядоміць, дзеля чаго я прыйшла ў гэты свет. Тады будзе зразумела, якую праграму для сябе напісаць, як харчавацца. Галоўная парада — дробнае харчаванне, 5-6 разоў на дзень. Рабіць усё, каб не было смагі, таму што смага вельмі дрэнная для чалавека. Трэба піць вады, гарбаты зялёнай столькі, каб адчуваць сябе ў тонусе. не есці смажанага ці сырога мяса, чырвонага мяса і есці больш натуральнае, не апрацаванае і не рафінаванае. Таксама пра цукар трэба забыць назаўсёды.\n«Пазбегнуць гора могуць толькі тыя, хто пазбягае любові»\nІна Малаш: Мы пазбягаем пэўных рэчаў, таму што ўсе баяцца ў раку пакутаў, гора, я б сказала. І для мяне такое правіла: пазбегнуць гора могуць толькі тыя, хто пазбягае любові. Задача заключаецца ў тым, каб чамусьці навучыцца ў гора, у пакутаў, у выпрабаванняў, і ўсё адно застацца адкрытым для любові. Пра гэта чамусьці не гавораць, бо хто сутыкнуўся з анкалогіяй, усе гавораць пра цяжкія перажыванні. А каб пагаварыць адзін з адным, патрэбная толькі любоў, адкрытасць, шчырасць. Мой прынцып — быць адчувальным, шчырым, сапраўдным. А што тычыцца харчавання, то, канешне, яно змянілася. У мяне дома няма ні кансерваў, ні каўбас, я не ем смажанага, не ўжываю цукар, я абіраю рыбу замест мяса, і дакладна разумею, што рухавая актыўнасць вельмі важная.\nІрына Фрэнкель: Адзін чалавек сказаў: «Я ем толькі тады, калі есць ежа». Дык я хачу пажадаць усім, каб не есці так, то бок рабіць правільны выбар заўсёды. Не ўсе імкнуцца вывучыць, што добрае, а што дрэннае, але не трэба спяшацца закінуць у сябе абы што. Свядомы выбар павінен быць усюды. У кожнага свой. Я з Інай вельмі згодная, што жыццё змяняе хвароба. Сітуацыя, у якую мы трапілі кожны ў свой час, вучыць нас па-іншаму глядзець на навакольны свет, на людзей.\nТы цэніш больш, сам напэўна робісся лепшым, не губляеш час на непатрэбнае. Сапраўды робісся больш адчувальным, робіш для сябе лепшае перш за ўсё, таму што цэніш усё — і тую ж ежу, і знаходжанне з роднымі, стараесся паболей падарыць любові, і ў сябе гэтую любоў больш вырасціць. Таму для мяне важная вера ў Бога, мне гэта дае вельмі многа — разуменне, успрыманне сябе. Выхад ёсць заўсёды, і ўсё што ні робіцца, усё толькі да лепшага.\nІрына Фрэнкель з сынам Арцёмам\n«Ніводны чалавек на зямлі не ведае, калі будзе твой апошні дзень і твая апошняя хвіліна»\nГанна Соўсь: Рак — генетычная хвароба, якая можа напаткаць кожнага чалавека. Чаго не варта баяцца чалавеку, якога напаткала гэтая хвароба?\nІрына Жыхар: Варта разумець, што ніводны чалавек на зямлі не ведае, калі будзе твой апошні дзень і твая апошняя хвіліна. І калі цябе гэта ўжо напаткала, проста трэба зразумець, што ў цябе ёсць час для адчаю, гэта таксама трэба прайсці, трэба ўсё гэта перажыць, але паспрабаваць знайсці тыя рэсурсы, тую зямлю абетаваную, якая дапаможа табе сабрацца і прайсці гэты няпросты шлях лекавання і не згубіць смак жыцця, які становіцца вельмі насычаным у гэты час і пасля таго.\n«У нашай культуры наогул не прынята гаварыць пра смерць»\nГанна Соўсь: Іна, у вас ужо пяць гадоў пасля анкалагічнага дыягназа. Як вы лічыце, якія існуюць галоўныя міфы пра рак? І як можна змяніць ракурс позірку на гэтую хваробу?\nІна Малаш: Самы галоўны міф: рак — гэта смерць. Ён праяўляецца ў розных варыяцыях. Напрыклад, калі ты жывеш, то хутчэй за ўсё ў цябе рака не было, што хутчэй за ўсё дактары памыліліся, раз ты жывеш і радуесся. І я проста разважаю, я дакладных адказаў не ведаю. У нашай культуры наогул не прынята гаварыць пра смерць. Кожны чалавек смяротны. І ў мяне ствараецца ўражанне, што людзі баяцца не канечнасці жыцця, а баяцца самога жыцця, жыць так, як яны хочуць. І тады само захворванне, не толькі рак, а любое хранічнае захворванне нагадвае пра тое, што жыццё можа скончыцца. Нават пры добрых прагнозах. Сутыкаесся з гэтым, і як быць з гэтым? Колькі б мы не гаварылі пра перамогу, мы ўсе разумеем, што не ведаем калі, не ведаем як.\nУ мяне неяк быў кліент на прыёме, ён прыйшоў на кансультацыю, і тэлефон не выпускае з рук. На адзін званок адказвае, на другі. Я проста пытаю, як так атрымалася, што вы выдаткавалі час для сябе на кансультацыю, і нават не можаце зараз нешта высвятляць, вырашаць, адчуваць. Ён кажа, у мяне вельмі важныя справы. І я ў яго пытаю: «А вы ўявіце, што заўтра можа быць апошні дзень?» Што вы будзеце рабіць? Ён кажа: «Гэта відавочна — я пайду дадому і буду гуляць са сваімі дзецьмі, таму што я іх мала бачу». Як толькі ты думаеш пра тое, для чаго ты жывеш, як ты жывеш, многія рэчы адпадаюць. Ты адразу знаходзіш адказы на галоўнае. Я не ведаю, звязана гэта з анкафобіяй ці не, таму што мне чамусьці здаецца, калі ты разумееш, што жыццё канечнае, то тады мяняеш працу, якую не любіш, гаворыш «люблю» сваім дзецям, не спрабуеш змяніць іншых. Як толькі пачынаеш цаніць жыццё, то напэўна не такая страшная смерць.


4 стратэгічныя спосабы палепшыць візуальны змест у 2020 годзе | Martech Zone\n2018 бачыў пра 80% маркетолагаў выкарыстоўваць візуальны кантэнт у сваіх стратэгіях у сацыяльных сетках. Аналагічна, выкарыстанне відэаростаў вырасла амаль на 57% у перыяд з 2017 па 2018 гады.\nЦяпер мы ўступілі ў эпоху, падчас якой карыстальнікі хочуць прывабны кантэнт і імкнуцца хутка. У дадатак да таго, каб зрабіць гэта магчымым, вось чаму вы павінны выкарыстоўваць візуальны змест:\nВесела і займальна\nТакім чынам, зразумела, што вам трэба ўзмацніць гульню ў візуальны маркетынг. Каб дапамагчы вам, я сабраў некалькі стратэгій, якія вы можаце рэалізаваць для паляпшэння візуальнага зместу ў 2020 годзе.\nСтратэгія №1: выкарыстанне сілы інфаграфікі\nІнфаграфіка - гэта выявы, якія складаюцца з мноства карыснай інфармацыі. Яны дапамагаюць прадставіць вашу інфармацыю прывабна і цікава для вашай аўдыторыі.\nЯны служаць выдатным рэжымам для дастаўкі інфармацыі ў больш сціснутым фармаце з візуальнымі элементамі. У рэшце рэшт, калі вам прадастаўляецца магчымасць, вы прачыталі б 1000 слоў тэксту альбо правялі б зводную табліцу, якая паказвае тую ж інфармацыю?\nБольшасць людзей абралі б апошняе.\nПаводле нядаўняга галасаванне, 61% спажыўцоў заявілі, што інфаграфіка з'яўляецца найбольш эфектыўнай формай кантэнту для захавання інфармацыі і навучання.\nЯркія візуальныя малюнкі і графіка, якія выкарыстоўваюцца ў інфаграфіцы, значна дапамагаюць зацікавіць чытачоў.\nТакім чынам, відавочна, што інфаграфіка - гэта магутная форма візуальнага зместу.\nАле як зрабіць так, каб ваша вылучалася сярод мільёнаў іншых, якія затапляюць Інтэрнэт?\nВось некалькі парад, якія могуць дапамагчы:\nПераканайцеся, што вы сканцэнтраваны. Інфаграфіка, якая ўключае занадта шмат дэталяў, можа збянтэжыць чытача.\nВаша інфаграфіка можа зрабіць нашмат лепш, калі вы не ўключыце ўсе дадзеныя, якія можна знайсці. Замест гэтага звужце ўвагу да адной тэмы і пераканайцеся, што вы ствараеце інфаграфіку вакол гэтага.\nВось прыклад выразнай і кароткай інфаграфікі:\nВыява з дапамогай Pinterest\nАтрымайце правільны памер\nІнфаграфіка павінна быць большай, чым звычайныя выявы і дыяграмы. Аднак пераканайцеся, што яны ёсць кіраванага памеру і даўжыня. Калі гэтага не мець на ўвазе, вы можаце страціць на патэнцыяльных чытачах.\nСтварыце бязладную графіку\nВы не хочаце прадастаўляць занадта перагружаную інфаграфіку. Заўсёды дадавайце прабелы, якія дапамогуць чытачам плаўна перамяшчацца па інфармацыі.\nАкрамя таго, пераканайцеся, што нават самы маленькі памер шрыфта на вашай інфаграфіцы лёгка чытаецца.\nПасля таго, як вы скончыце ствараць цудоўную інфаграфіку, вы можаце размясціць яе на розных сайтах у сваёй нішы. Гэта можа дапамагчы вам дасягнуць больш шырокай аўдыторыі.\nСтратэгія №2: прадастаўленне персаналізаванага змесціва\nСпажыўцы хочуць кантэнт, які больш адпавядае іх інтарэсам. На самой справе, 91% кліентаў хутчэй за ўсё будуць рабіць пакупкі ў брэндаў, якія прызнаюць і прадастаўляюць ім індывідуальныя прапановы і прапановы.\nІншы 2018 абследавання выявілася, што калі кантэнт не персаналізаваны, 42% спажыўцоў раздражняюцца, і 29% з іх будуць менш шанцаў зрабіць куплю.\nВыява праз SlideShare\nАдзін са спосабаў даведацца, чаго хоча ваша аўдыторыя, - гэта сацыяльнае праслухоўванне. Ёсць шматлікія прылады працы там, што можа дапамагчы вам зрабіць гэта. Яны дапамогуць вам ацаніць настрой вашых карыстальнікаў і даведацца, што яны думаюць пра вас і вашых канкурэнтаў.\nДавайце зараз разбярэмся з рознымі спосабамі персаналізацыі змесціва.\nВізуальныя кадры за кадрам\nДаведацца, што ўваходзіць у стварэнне прадукту, стварае пачуццё блізкасці ў свядомасці вашай аўдыторыі. Размяшчаючы закулісны візуальны кантэнт, напрыклад выявы і відэа, на платформах сацыяльных сетак, вы можаце даць вашай аўдыторыі магчымасць падгледзець ваш бізнес.\nФатограф з Таронта, Ганна, робіць гэта толькі з дапамогай некаторых сваіх паведамленняў у Instagram.\nВыява з дапамогай Instagram\nАкрамя таго, такія функцыі, як Instagram і Facebook Stories, таксама могуць апынуцца карыснымі ў гэтым плане.\nСтварыце лакалізаваны кантэнт\nЛакалізацыя візуальнага зместу не сканчаецца выкарыстаннем мясцовай мовы. Выкарыстанне лакальных сігналаў і падказак у вашым змесце можа дапамагчы карыстальнікам імгненна падключыцца.\nСтратэгіі лакалізацыі McDonald's добра вядомыя ва ўсім свеце. Яны робяць гэта не толькі з дапамогай змены меню, але і з дапамогай візуальнага зместу.\nНапрыклад, McDonald's заклікае кліентаў у ЗША спажываць ежу, абменьваючыся змесцівам, якое мае мясцовае значэнне. Нядаўна яны падзяліліся паведамленнем пра Нацыянальны дзень чызбургераў, каб прыцягнуць сваю аўдыторыю з ЗША.\nІншы прыклад - кампанія кампаніі McDonald's падчас кітайскага Новага года ў 2016 г. Паколькі гэта час, калі многія едуць дадому, каб пабачыць сем'і, кампанія сканцэнтравалася на значэнні сумеснасці і сямейнага часу.\nЗ дапамогай відэа і малюнкаў ён адлюстраваў мініяцюрную лялечную версію Рональда Макдональда, які здзейсніў далёкае падарожжа дадому.\nВыява з дапамогай Пабудаваць лічбавы\nУ двух словах, пры дапамозе персаналізацыі візуальны змест можа выклікаць моцныя настроі і прыцягнуць карыстальнікаў.\nСтратэгія №3 Уліце гумар у свой візуальны змест\nУвядзенне гумару ў ваш візуальны змест можа аказаць велізарны ўплыў на тое, як ваша аўдыторыя ўзаемадзейнічае з вашым бізнесам.\nАдзін з лепшых спосабаў гэтага дасягнуць праз мемы. Яны кароткія, зручныя і гумарыстычныя. Акрамя таго, вы можаце выкарыстоўваць пацешныя GIF-файлы і мультфільмы альбо коміксы, каб прыцягнуць сваю аўдыторыю.\nГумарыстычныя малюнкі могуць не толькі прыцягнуць вашу аўдыторыю, але і даць неабходны адпачынак ад тэксту.\nУнясенне смешнага зместу ў візуальныя матэрыялы не проста надасць вашаму брэнду сімпатычную ідэнтычнасць, але і зніжае ўзровень адмоў.\nНапрыклад, Каралеўскі музей Антарыё часта выкарыстоўвае мемы для прыцягнення сваёй аўдыторыі ў Instagram. Звярніце ўвагу, як яны выкарыстоўвалі апошняе Выклік Долі Партон у сваім акаўнце ў Instagram.\nВыява з дапамогай Instaграм\nБольш за тое, гумар не абавязкова павінен быць смешным. Гэта могуць быць фатаграфіі сабак альбо відэа немаўлят - усё, што выклікае ўсмешку ў вашай аўдыторыі.\nА можа, ваш змест можа быць І Смешным, і мілым. Выдатны прыклад - BarkBox, служба падпіскі на тавары для сабак. Ён дэманструе мілыя фатаграфіі сабак і дадае ім гумару, устаўляючы смешныя подпісы.\nАднак перш чым прыняць гумар, пацвердзіце, ці адпавядае ён тону і голасу вашага брэнда. Акрамя таго, пераканайцеся, што вы не выкарыстоўваеце распусны, свавольны альбо недарэчны гумар. Гэта можа мець неэфектыўны характар для вашага брэнда.\nСтратэгія №4: Разгарнуць правільныя інструменты візуальнага кантэнту\nПастаянна змяняюцца тэндэнцыі і інтарэсы карыстальнікаў могуць ускладніць выпрацоўку вашай візуальнай стратэгіі кантэнту. Вось чаму вы павінны разгледзець магчымасць выкарыстання інструменты якія могуць дапамагчы вам стварыць зорныя візуальныя эфекты і ўзмацніць іх ахоп у сацыяльных сетках.\nВыкарыстоўвайце такія інструменты, як Canva, Animaker, Google Charts, iMeme і іншыя, каб стварыць дзіўныя візуальныя эфекты.\nКалі вы правільна выкарыстоўваеце сілу візуальнага кантэнту, гэта можа дапамагчы вам выклікаць масавае ўзаемадзеянне. Вы павінны разгледзець магчымасць персаналізацыі візуальнага зместу, каб зрабіць яго больш актуальным для вашай аўдыторыі.\nАкрамя таго, вы павінны ўключыць інфаграфіку ў сваю візуальную стратэгію ўтрымання, калі вы гэтага яшчэ не зрабілі. Гэта таксама дапамагае ўліць трохі гумару, каб зрабіць змест больш цікавым.\nНарэшце, выкарыстоўвайце інструменты для стварэння візуальнага кантэнту, каб актывізаваць сваю гульню і зрабіць максімальную карысць ад візуальнага кантэнту.\nЦі існуюць іншыя стратэгіі, якія вы выкарыстоўваеце для паляпшэння візуальнага зместу? Дайце нам ведаць у каментарах.\nКлючавыя словы: статыстыка змесціва Adobeякпалепшыць сацыяльны зместлакалізаваны зместМаркетынгавая інфаграфікамемыперсаналізаваны змествізуальная статыстыка зместу


Надвор’е на панядзелак: дождж і мокры снег | Навіны Беларусі | euroradio.fm\nНадвор’е на панядзелак: дождж і мокры снег\n24/11/2013 - 14:21\nУ бліжэйшыя суткі, 25 лістапада, у Беларусі прагназуюцца складаныя ўмовы надвор’я.\nЧакаюцца працяглыя ападкі (дождж з пераходам у мокры снег), у многіх раёнах моцныя ападкі. Удзень месцамі магчымыя вельмі моцныя ападкі. Уначы ў асобных раёнах будзе туман. Удзень па паўночна-заходняй палове краіны месцамі на дарогах магчымая галалёдзіца.\nВецер паўднёва-ўсходні з пераходам на паўночны ўмеркаваны, уначы па паўночным захадзе, удзень на большай частцы тэрыторыі да моцнага. Прагназуюцца парывы ветру да 15-22 метраў за секунду, месцамі завіруха.\nТэмпература паветра цягам сутак складзе ад мінус 2 градусаў па паўночным захадзе Віцебскай вобласці да плюс 9 градусаў па паўднёвым усходзе Гомельскай і Магілёўскай абласцей, перадае БЕЛТА са спасылкай на Белгідрамет.\nНадвор'е на панядзелак 24 студзеня: галалёдзіца, снег і да -20 уначы\nСнежная зіма ў Беларусі / Еўрарадыё\nДа -19 і галалёдзіца: надвор'е на 23 студзеня


МЗС пра кандыдатаў на пасаду пасла ў Расіі: простых рашэнняў быць не можа - 06.09.2018, Sputnik Беларусь\nАгучваць імёны кандыдатур і падрабязнасці кадравай работы ў дыпламатычнай практыцы не прынята. 06.09.2018, Sputnik Беларусь\nпасольства беларусі ў расіі, мзс беларусі, расія, беларусь, навіны , палітыка, у беларусі\nАгучваць імёны кандыдатур і падрабязнасці кадравай работы ў дыпламатычнай практыцы не прынята.\nМІНСК, 6 вер — Sputnik. Простых рашэнняў у пытанні адбору кандыдатуры пасла Беларусі ў Расію быць не можа, заявіў у чацвер журналістам афіцыйны прадстаўнік МЗС рэспублікі Анатоль Глаз.\nПапярэдні пасол Беларусі ў Расіі Ігар Петрышэнка быў прызначаны ў сярэдзіне жніўня віцэ-прэм'ерам беларускага ўраду. Кандыдатуры на пасаду кіраўніка дыпмісіі на гэтым тыдні кіраўніку дзяржавы прадстаўляў кіраўнік МЗС Уладзімір Макей.\nАдказваючы на пытанне пра тое, як ідзе падбор кандыдатаў і ці можна даведацца пра іх імёны, Глаз адказаў: "У дыпламатычнай практыцы не прынята надаваць публічнасці працэс кадравай работы да прыняцця кадравых рашэнняў".\nГлаз нагадаў, што працэс падбору кандыдатаў ідзе, ужо некалькі кандыдатур унесена.\n"Неабходна разумець, што Расія — наш важнейшы стратэгічны партнёр. Відавочна, што ўсе старанна важыцца і ўлічваецца. Простых рашэнняў тут быць не можа", — сказаў на заканчэнне Глаз.\nУ канцы жніўня прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін прызначыў новага пасла ў Беларусь — ім стаў Міхаіл Бабіч. Папярэдні кіраўнік расійскай дыпмісіі Аляксандр Сурыкаў пакінуў рэспубліку пасля 12 гадоў працы.


Грамадскае абмеркаванне ў Віцебску праводзілі амаль без грамадскасці\nhttp://spring96.org/be/news/81938 2016 2016-01-19T11:53:56+0300 2016-01-19T11:53:56+0300 2016-01-19T11:53:56+0300 be http://spring96.org/files/images/sources/vicebsk-safijski-sabor.jpg Праваабарончы цэнтр «ВЯСНА» Праваабарончы цэнтр «ВЯСНА» Праваабарончы цэнтр «ВЯСНА»\n18 студзеня ў Першамайскай раённай адміністрацыі прайшоў сход па абмеркаванні ацэнкі ўздзеяння на навакольнае асяроддзе Сафійскага сабора, які збіраюцца збудаваць у Віцебску. “Нейкіх там людзей запрашаць на абмеркаванне мы не абавязаны”, -- сказаў адказны чыноўнік.\nПытанне пра будаўніцтва Сафійскага саборы ў Віцебску – вельмі спрэчнае, і інтарэс да яго ў гараджан абвостраны. У асяродку праваслаўных вернікаў ёсць шмат прыхільнікаў гэтай ідэі – каб збудаваць у абласным цэнтры копію полацкага Сафійскага сабора ўзору ХІ стагоддзя. Вядома, у гарадскім бюджэце грошай на гэта няма, але знайшліся спонсары – галоўны з іх расійсі “Газпрам”. Прычым і месца пад храм - у парку над Дзвіной – абраў яго кіраўнік Аляксей Міллер. Апаненты прапануюць свае меркаванні: што ў Віцебску і так дастаткова праваслаўных цэркваў, а вось паркаў – мала, што трэба рэстаўраваць сапраўдныя помнікі архітэктуры, а не марнаваць грошы на макеты ў натуральную велічыню, што новы храм, верагодна, і патрэбны – але ў новым мікрараёне, а не ў цэнры Віцебска, і не ў там месцы, дзе да двух бліжэйшых цэркваў – ад 200 да 500 метраў.\nСлухаць гэтыя аргументы намесніку старшыні райвыканкаму, а таксама кіраўніку камісіі па ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе Сафійскага сабора Анатолю Канрдатовічу відвочна не хацелася. Таму праз гадзіну абмеркавання ён стаў перабіваць выступоўцаў і патрабаваць скончыць сход. Зрэшты, прадстаўнікоў грамадскасці і сабралася не больш за дзясятак, бо абвестак пра сход нідзе не было.\nА магло не быць і самога схода, гаворыць юрыст ГА “Экадом” Рыгор Фёдараў:\n“Я жыву ў Мінску, але зацікавіўся гэтай справай. Даведаўся, што зроблена справаздача па ацэнцы ўздзеяння сабора на навакольнае асяроддзе. Пазнаёміцца з ёй было праблемай - не толькі ў мяне, але і ў гараджан: у публічным доступе яе не было, пачытаць дакумент можна было хіба што ў працоўны дзень і час. Чамусьці віцебскія чыноўнікі не паведамілі, што грамадскасць можа прасіць арганізаваць сход для абмеркавання гэтых дакументаў. Гэта ведаў я як юрыст, таму такі зварот напісаў, і ў Віцебск прыехаў. Сутыкнуўся з тым, што сход арганізавалі, але грамадскасць не запрасілі. Лічу, што парушана працэдура абмеркавання жыхарамі важнай праблемы свайго горада!”\nПаводле Рыгора Фёдарава, справаздача па ацэнцы ўздзеяння сабора на навакольнае асяроддзе мае шмат хібаў. Напрыклад, дадзеныя пра значнае перавышэнне некаторых дапушчальных параметраў у справаздачы трансфармаваліся ў выснову “не перавышаюць”. Жыхары Віцебска заўважылі, што раней гаварылася пра неабходнасць знішчэння 50-дрэваў на месцы будаўніцтва, а цяпер ужо – пра 206, а таксама 4658 квадратных метраў газонаў. Гэтую шкоду прапануюць кампенсаваць, высадзіўшы 596 саджанцаў – але не тут, а ў розных раёнах Віцебска. А жыхарам бліжэйшых дамоў замест парка абяцаюць “цудатворнае ўздзеянне званоў”, параметры якога навуцы невядомыя.\nЮрыст ГА “Экадом” спадар Фёдараў лічыць, што справаздачу трэба дапрацаваць, а абмеркаванне правесці зноў, абавязкова запрасіўшы грамадскасць Віцебска. Бо нават той невялікай колькасці прысутных, якія даведаліся пра сход самастойна, выказаць усе свае меркаванні так і не далі.\n19.01.2016 Тэгі: грамадства