Kooperacja w przemyśle  | Kooperatyzm.pl\nKooperacja w przemyśle \nDo najtrudniejszych zagadnień w dziedzinie kooperacji należy zagadnienie, w jakim stopniu i w jaki sposób można by zastosować organizację spółdzielczą do przemysłu. Jak wiadomo, dokonano w historii znacznej ilości prób, podejmowanych z zapałem i poświęceniem, jednakowoż bez należytego rezultatu. Dość wspomnieć o wysiłkach i programach kooperatywy wytwórczej we Francji w latach 1848-51, ażeby uprzytomnić sobie, jak wiele w tej dziedzinie zawiedzionych nadziei i ekonomicznych niepowodzeń.\nJeżeli się porówna obecny stan kooperacji wytwórczej z imponującym rozrostem kooperacji rolnej, spożywczej, kredytowej, zrozumiałą okaże się rezerwa, jaką teoretycy i działacze zachowują względem kooperacji w przemyśle. Do ujemnych rysów kooperatywy wytwórczej zaliczyć należy przede wszystkim to, że wskutek głównie zewnętrznych warunków ekonomicznych, posiada ona skłonność do przeistaczania się w przedsiębiorstwo kapitalistyczne. Tak np. p. Webb, podając daty dotyczące 106 stowarzyszeń wytwórczych angielskich w r. 1890, przychodzi do wniosku, że za kooperatywy właściwe można by z nich uznać zaledwie 8. W Niemczech sprawa ta przedstawiała się jeszcze gorzej. Oppenheimer, po ścisłym zbadaniu stowarzyszeń wytwórczych, orzekł, że tylko jedno z nich odpowiada w całej czystości zasadom demokratycznej kooperatywy produkcyjnej. We Francji ujawnia się to samo. Mnóstwo stowarzyszeń wytwórczych przeistoczyło się w przedsiębiorstwa kapitalistyczne, posługujące się robotnikiem najemnym i eksploatujące pracę.\nPomimo jednak tych niepowodzeń i kruchości zasad, sprawy kooperacji wytwórczej nie można jeszcze uważać za przegraną, ponieważ, zwłaszcza w ostatnich czasach, liczba kooperatyw produkcyjnych stale wzrasta. Tak np. w r. 1900 Francja liczyła 250 stowarzyszeń wytwórczych. W roku zaś 1910, podług „Bulletin de l’Office du Travail” było we Francji 510 stowarzyszeń tego rodzaju: liczba ich więc w ciągu 10-lecia podwoiła się. W jeszcze silniejszym stopniu ożywił się na tym polu ruch we Włoszech, gdzie zakładanie i popieranie kooperatyw wytwórczych stało się zasadniczym punktem polityki socjalnej, energicznie prowadzonej przez rząd i gminy. Były premier włoski Luzzatti wraz z gronem swych bliższych współpracowników gorąco popierał politykę kredytową na korzyść kooperatyw produkcyjnych. W początkach 1911 roku miał nawet powstać we Włoszech specjalny Bank Pracy z kapitałem zakładowym 30 milionów lirów, którego zadaniem miało być udzielanie kredytu kooperatywom wytwórczym, stowarzyszeniom pracy oraz stowarzyszeniom spożywczym. Upadek gabinetu Luzzattiego i obecna wojna trypolitańska na jakiś czas zablokowały sprawę Banku Pracy. Liczba kooperatyw przemysłowych dosięgła we Włoszech w 1911 r. 564, a stowarzyszeń pracy było 1017. Projekt Luzzattiego wpłynął również dodatnio na prawodawczą myśl francuską i spowodował powstanie projektu senatora Jeana Codeta o zastosowaniu wzajemnego kredytu do potrzeb robotników i stow. spółdzielczych. „Celem naszym – powiada projektodawca we wstępie referatu – jest zorganizowanie kredytu dla wszystkich robotników, którzy nie korzystają z dobrodziejstw kredytu rolnego. Projekt nasz ma na widoku tych robotników, którzy chcą wyzwolić się z najemnictwa, bądź przez to, że łączą się ze swoimi towarzyszami, formując spółdzielcze asocjacje wytwórcze, bądź też, że podejmują pracę sami, albo przy współudziale robotników i funkcjonariuszy najemnych, stając się, jako przedsiębiorcy i fabrykanci, właścicielami zakładów przemysłowych”.\nFakty te wskazują wyraźnie, że praktyka spółdzielcza bynajmniej nie kapituluje przed trudnościami. Niepowodzenia stały się raczej pobudką do uporczywego szukania drogi właściwej. Na ogół biorąc przeważa teraz zdanie, że w pewnych dziedzinach przemysłu kooperacja wytwórcza może znaleźć zastosowanie, zwłaszcza jeżeli zyska sobie poparcie ze strony czynników publicznych, które mogą zapewnić przemysłowi spółdzielczemu wzmożoną zdolność konkurencyjną w walce rynkowej z przemysłem kapitalistycznym. Powszechnie uznaje się dziś za pewnik, że do wytwórczej pracy spółdzielczej konieczną jest pewna wyższa kultura robotników i że z tego powodu do tworzenia kooperatyw przemysłowych powołane być mogą tylko doborowe pod względem społecznym i zawodowym siły robotnicze, tylko ci pracownicy, którzy stanowią w klasie pracującej „elitę robotniczą”.\nDo rozpowszechnionych również twierdzeń, znajdujących poparcie w historii ruchu spółdzielczego, należy i to twierdzenie, że kooperacja wytwórcza posiada większe szanse powodzenia w krajach o mało rozwiniętym industrializmie. Wyrazem tych poglądów była między innymi rezolucja rosyjskiego zjazdu kooperatystów w r. 1908, która, wbrew argumentom przytaczanym przez przeciwników kooperacji wytwórczej, orzekła, że uważa za pożądane organizowanie stow. wytwórczych.\nW ostatnich czasach myśl spółdzielcza znowu zwraca się do organizacji wytwórczej i poszukuje sposobów, które by umożliwiły zaaklimatyzowanie w dzisiejszym ustroju kapitalistycznym przemysłowych ustrojów spółdzielczych.\nGdy się praktykom wspomina o niepowodzeniach na tym polu, otrzymuje się odpowiedź, że i kooperacja spożywcza nie od razu została uwieńczona powodzeniem, ale musiała długo błądzić, zanim znalazła drogę właściwą; że od pierwszego stowarzyszenia spożywczego w Fenwick w r. 1769 do założenia kooperatywy pionierów rochdalskich w r. 1844 upłynęło całych 75 lat, w którym to okresie mnóstwo stowarzyszeń spożywczych zlikwidowano; że w ciągu 5-lecia od 1828 do 1833 roku powstało i upadło w Anglii przeszło 400 stowarzyszeń spożywczych; że liczba niepowodzeń w spożywczym ruchu belgijskim stanowi w okresie 35-lecia (1875-1908) 45,3%; że zawody wreszcie, doznane przez kooperację wytwórczą, muszą się w końcu przyczynić do odnalezienia prawidłowych zasad i środków, które zapewnią kooperacji zwycięstwo i w tej opornej dla niej dziedzinie przemysłu.\nWidząc te zapasy idei z życiem, idei, co się dzisiaj na naszych oczach ze zgliszcz i podeptań odradza, być może zapyta ktoś, skąd ta wysiłków uporczywość, skąd taka zaciętość w dążeniu po tylu przebytych trudnościach i niepowodzeniach? Odpowiedź na to – w duszy robotnika, w psychologii cierpienia wszystkich inteligentniejszych jednostek z klasy pracującej, w boleśnie przez wrażliwszych odczuwanej potrzebie wyzwolenia z zależności od kapitału. Ci z robotników, co są mniej uświadomieni, niżsi inteligencją i wrażliwością, łatwiej umieją się pogodzić z niedolą losu. Ale ci, którzy stanowią elitę klasy, ci wyżsi umysłem i uzdolnieniem, bogatsi duchowo, subtelniejsi sercem, gorętsi w odczuwaniu krzywdy, tęskniący ku wolności, pożądający wiedzy, sztuki, światła, słońca, kultury, bytu – dla nich proletariacka niewola i niedostatek stają się męczarnią, od której wiecznie szukają ratunku. Oni to stają na czele organizacji zawodowych, oni wiążą milionowe masy w organizacje polityczne, oni wreszcie skupiają się w związkach gospodarczych, aby na własne ryzyko prowadzić wspólnie przedsiębiorstwa przemysłowe.\nDość się zastanowić na jedną chwilę nad życiem robotniczym, aby zrozumieć, jak wiele w tym życiu smutku i cierpienia. Nie posiadając żadnej własności, zmuszony sprzedawać na rynku pracy siłę roboczą, zarabia robotnik często tak mało, że nie wystarcza mu to na opędzenie potrzeb jego i jego rodziny. Praca zarobkowa pochłania 10-12, a często i więcej godzin. Drożyzna wzrasta, nędza spycha rodzinę robotniczą do ciasnych, wilgotnych izb, gdzie brak elementarnych warunków czystości i higieny. Niskie zarobki rzadko pozwalają na odkładanie oszczędności. Ciągła niepewność jutra, bo zarobek zależy od nieobliczalnych losów i przypadków, którym ulega przedsiębiorstwo. Wprowadzenie jednej nowej maszyny w fabryce może zbyteczną uczynić znaczną ilość rąk roboczych i setki robotników pozbawić pracy. Kryzys ekonomiczny spowodować może zwężenie produkcji, albo nawet zupełne zwinięcie fabryki, i oto znowu groza pozostania bez zarobku. Ustawiczna walka z niedostatkiem, znużenie i wyczerpanie pracą, niedostateczne odżywianie się, wszystko to powoduje przedwczesny upadek sił, sprowadza choroby, wzmaga śmiertelność wśród dorosłych i dzieci i naraża budżet rodziny robotniczej na ciężkie, a nieprzewidziane wydatki. A gdy się do tych wszystkich trosk doda myśl o żebraczym kiju na starość, o przytułku dla starców, o dogorywaniu w szpitalu, o tej łasce, i jałmużnie, i litości za to całe życie uczciwego mozołu i rzetelnej walki z przeciwnościami, gdy się do trosk tych doda myśl o sieroctwie i głodzie dzieci w razie przedwczesnego zgonu ojca, a robotnicy, jak wykazuje statystyka, żyją krócej, niż ludzie z innych klas społecznych, będziemy mieli obraz tego, co by nazwać można indywidualnym uwarunkowaniem kwestii robotniczej – jej psychologią indywidualną.\nWobec takich warunków życia słabsi rezygnują lub starają się zapomnieć. Za pomocą jakich środków, o tym dobrze wiedzą moraliści, higieniści, kaznodzieje, propagatorzy abstynencji oraz wszyscy w ogóle tzw. porządni obywatele, co nigdy nie zaznali, co to jest rozpacz niewolnictwa w kajdanach nędzy, beznadziei i wyczerpania. Ale silniejsi, i to jest właśnie szczęście ich i całego społeczeństwa, szukają ratunku w związkach solidarności i samopomocy robotniczej. Taki ratunek widzą, pomiędzy innymi, w wyzwoleniu przez zakładanie własnych zarobkowych przedsiębiorstw spółdzielczych.\nI nic tu nie pomogą upominania, że stowarzyszenia te zdolne są wyzwolić tylko nielicznych, że nie mogą oddziałać na poprawę stosunków życia całej klasy pracującej, że więc pod względem społecznym posiadają wartość niższego stopnia. Serce ludzkie, nie zmanierowane dogmatami doktryneryzmu, zawsze z sympatią zwracać się będzie do wszelkich wysiłków wyzwolenia człowieka-brata. Bo jeżeli od razu nie można wyzwolić milionów, to umiejmy się radować, że szczęśliwsza dola zaświta choć dla setek tysięcy.\nW dziedzinie wielkiego przemysłu kooperacja wytwórcza napotyka na trudności tak znaczne, iż niepodobna oprzeć się wywodom, że na tym terenie dążenia jej są płonne.\nPrzede wszystkim trudne jest dla stowarzyszenia zdobycie kapitału, bo instytucje kredytowe nie posiadają najczęściej zaufania do kooperatyw robotniczych i nie są skłonne do udzielania im kredytu na cele produkcji. Stowarzyszenie wytwórcze w gorszych również znajduje się warunkach zbytu swoich wyrobów. Ażeby dobrze sprzedać wyroby, trzeba posiadać umiejętność, zręczność, wiedzę fachową, znajomość wreszcie rynku i talent handlowy. Co się zaś tyczy robotników, to można uważać za prawidło ogólne, że dotąd nie posiadają oni wiadomości handlowych, niezbędnych dla prowadzenia wielkiego przedsiębiorstwa konkurencyjnego.\nWspółczesny ustrój kapitalistyczny cechuje się tym przede wszystkim, że na rynku wre walka pomiędzy konkurentami przemysłowymi, a zwycięża ten, kto jest silniejszy, kto przewyższa swego przeciwnika niskością ceny i jakością towaru. Rokrocznie wytwarzają się setki milionów zysku kapitalistycznego, które, poszukując fruktyfikacji, skierowują się do produkcji, powodując jej rozszerzenie i doskonalenie. Rolnicy, urzędnicy, robotnicy, ludzie wolnych profesji lokują swoje oszczędności w bankach, a te olbrzymie kapitały znajdują zatrudnienie w przemyśle. Tak więc wzrost produkcji posiada w ustroju kapitalistycznym swoje przyczyny naturalne, niezależne od tego, czy jest na ten towar nabywca, czy też jest już takie przepełnienie rynku, że pewien nadmiar towaru nie może być sprzedany. O ile rynek jest zaopatrzony nadmiernie, o ile istnieje pewna przewaga podaży nad popytem, sprzedane zostaną te towary, które są od innych tańsze i lepsze. Reszta nie znajdzie nabywców. Dla przemysłu kapitalistycznego zagadnieniem więc bytu jest produkować lepiej i taniej. Stąd tendencja do produkowania na większą skalę, co zmniejsza koszty produkcji i pozwala niżej kalkulować cenę, oraz zastosowywać wszelkie możliwe ulepszenia postępu technicznego. Wpływa to bowiem na redukcję wydatków na robociznę i przyczynia się nieraz do podnoszenia jakości wyrobów. Takie zaś rozszerzanie i techniczne doskonalenie przemysłu jest całkowicie możliwe, ponieważ instytucje finansowe poszukują lokacji inwestycyjnej dla swoich milionów.\nPrzedsiębiorstwa słabsze, niższe pod względem technicznym, mniej wyposażone w kapitał, produkujące na mniejszą skalę, muszą sprzedawać swoje wyroby albo po takich cenach, że się im przedsiębiorstwo nie opłaci, albo w ogóle rezygnować z ich sprzedania. Jak w jednym, tak w drugim wypadku nieodzowną tego konsekwencją jest albo bankructwo natychmiastowe, albo droga do bankructwa.\nW ustroju kapitalistycznym stale odbywa się likwidacja pewnego nadmiaru przedsiębiorstw. Wylosowaniu ulegają zawsze przedsiębiorstwa technicznie i finansowo słabsze. Dla konsumenta przemiana ta jest korzystną, albowiem przyczynia się do taniości produktów, a tym samym podnosi jego siłę nabywczą przy zaspokajaniu gospodarczych potrzeb życia. W okresach przesileń przemysłowych zrywa się huragan bankructw i likwidacji. Zmiata on z oblicza ziemi mnóstwo słabych, niezdolnych do konkurencji przedsiębiorstw. Z każdego takiego kryzysu wielki przemysł wychodzi najczęściej wzmocniony. Jego potęga koncentracyjna wzrasta, a panowanie nad rynkiem staje się coraz bardziej niepodzielne, w tej zaś niepodzielności coraz bardziej zagrażające konsumpcji oligarchią monopolów.\nZagłada nadmiaru słabszych przedsiębiorstw nie może być uważana w ustroju kapitalistycznym za coś przypadkowego, co by się dało odwrócić przezornym, utalentowanym prowadzeniem przedsiębiorstwa. Zagłada ta – to naturalna droga rozwoju kapitalistycznego, wynikająca z praw, które rządzą w gospodarstwie współczesnym. Pchają one przemysł kapitalistyczny z nizin prymitywnej anarchii konkurencyjnej, aż na szczyty koncentracji trustowych. Rozpatrując rzecz ze stanowiska ogólnego postępu gospodarczego, musimy przyznać, że stale odbywające się wysortowywanie przedsiębiorstw, ekonomicznie gorszych, jest znamieniem postępu, gdyż wznosi ono przemysł na coraz wyższe szczeble sprawności gospodarczej. Upadek pewnych przedsiębiorstw nie tylko nie szkodzi ogólnemu rozwojowi przemysłu, ale przeciwnie, jest dowodem jego zwycięskiego pochodu. Stare przedsiębiorstwa giną właśnie dlatego, że powstają nowe doskonalsze. Ruina poszczególnych, słabszych przedsiębiorstw jest postępem i powodzeniem przemysłu kapitalistycznego, jako całości.\nInaczej rzecz się przedstawia w kooperacji wytwórczej. Tam każda strata, każda likwidacja, każda ruina jest nie tylko stratą poszczególnego stowarzyszenia, ale stratą całości. Upadek jednego stowarzyszenia osłabia zaufanie ogółu do kooperacji wytwórczej, a tym samem obniża jej zdolność kredytową. Każde niepowodzenie stowarzyszenia wytwórczego uderza w kooperację produkcyjną jako w całość, utrudnia stowarzyszeniom pozyskanie materiałów i surowców na kredyt i szerzy obawę w tych sferach, od których zależy kredyt pieniężny. Ponieważ kooperacja wytwórcza posiada za sobą tradycję wielkich strat i niepowodzeń, interes ruchu spółdzielczego wymaga, ażeby obecnie wszystkie jej posunięcia były możliwie pomyślne, ażeby niepowodzenia były nie prawidłem, jak dotychczas, ale wyjątkiem.\nNa rentowność przedsiębiorstwa w znacznym stopniu wpływa umiejętne nabycie surowca. Przedsiębiorca stara się kupić materiał możliwie taniej – w tym źródło jego zysku handlowego. Stowarzyszenia robotnicze nie mogą pod tym względem konkurować z przedsiębiorcami prywatnymi.\nStowarzyszenia wytwórcze, zwłaszcza początkujące, jak mamy tego liczne dowody, padają najczęściej ofiarą nierzetelności agentów fabrycznych, sprzedających im materiały o kilkanaście, a niekiedy kilkadziesiąt procent drożej, niż firmom prywatnym.\nGospodarcza sprawność przedsiębiorstwa zależy dalej w wysokim stopniu od dyscypliny pracy i wymaga, aby kierownicy posiadali dostateczną swobodę inicjatywy i decyzji. W stowarzyszeniach wszyscy pracujący czują się panami przedsiębiorstwa i dlatego niechętnie ulegają rozporządzeniom wybranego spośród swego grona kierownika. Krytyka, spory, rekryminacje rozluźniają reżim pracy i utrudniają zarządzającemu spełnianie jego odpowiedzialnych obowiązków. Odbija się to naturalnie ujemnie na wynikach gospodarki stowarzyszenia, wpływa bowiem niekorzystnie na intensywność i produkcyjność pracy, a tym samem na cenę wyrobów.\nWszystkie wyżej przytoczone rysy niższości konkurencyjnej stowarzyszeń wytwórczych powodują, że w tych dziedzinach produkcji, które są opanowane przez wielki przemysł, nie mają one szans powodzenia.\nJeżeli w dziedzinach zawojowanych przez wielki przemysł, walka o utrzymanie drobnego przedsiębiorstwa spółdzielczego wydaje się być bezskuteczną, to nie ma jednak powodu do beznadziei tam, gdzie zwycięsko utrzymują się formy drobnego i średniego przemysłu. Kooperacja wytwórcza zaczyna tam zwykle od przedsiębiorstw na drobną skalę. Toteż znosi ona te same losy, co drobny i średni przemysł.\nOdnośnie do drobnego przemysłu poglądy są rozbieżne. Jeden kierunek, reprezentowany przez Sombarta, twierdzi, że rzemiosło jest przestarzałą postacią wytwarzania, dostarczającą wyrobów w gorszym gatunku i za cenę wyższą, niż przemysł wielki, i z tego powodu jest skazane na zanik. Jest to tylko kwestia czasu, kiedy to nastąpi. Rozkład drobnego przemysłu może trwać dłużej albo krócej, ale nic go nie uratuje – ani stowarzyszenia wytwórcze, ani zastosowanie techniki maszynowej, ani udostępnienie kredytu.\nWręcz przeciwny jest pogląd Buchera. Rzemiosło podług jego zdania będzie się ciągle cofało na placówki, na których najłatwiej zdoła wyzyskać właściwą sobie przewagę, ale nigdy zupełnie nie zaniknie jako forma przedsiębiorstwa. Pogląd ten podzielają z francuskich uczonych: Gide i Bourguin. Ten ostatni powiada: „najskromniejsze nawet rzemiosło posiada czynny pierwiastek żywotności; przedsiębiorca drobny może być bardziej obciążony niż wielki, jest źle zaopatrzony w narzędzia, ulega nałogom i jest nieoświecony; ale pracuje z zapałem, gdyż jest panem swego warsztatu i zbiera owoce własnej pracowitości; pielęgnuje swą pracę, gdyż wytwory jego nie są bezimienne, zarządza sam swymi sprawami, kieruje osobiście pomocnikiem, pracuje i żyje z nim razem; styka się bezpośrednio z odbiorcą, który go zna osobiście, unika nadmiernych wydatków i kosztów nadzoru, obciążających nawet najlepiej prowadzone wielkie przedsiębiorstwa. Przewagi tej bynajmniej nie należy lekceważyć, wynagradza ona bowiem warunki niższości i czyni możliwą walkę, gdy nie chodzi o towary przeznaczone na sprzedaż hurtową. Poszczególne zawody znajdują się w warunkach zbyt różnorodnych, aby mogły być przedmiotem ryczałtowego potępienia; są i takie, którym osobliwe warunki zapewniają byt w teraźniejszości i na przyszłość”.\nStwierdzono, że na wsi ludność zatrudniona w rzemiośle, wzrasta w stosunku do ludności ogólnej. Przy wzroście drobnych gospodarstw rolnych wzrasta zapotrzebowanie na wyroby stelmachów, siodlarzy, kowali itp. Po miastach wzrost przemysłu, wytwarzającego artykuły spożywcze – jatki, masarnie, piekarnie, cukiernie – jest bardzo znaczny: w Niemczech od r. 1882 do 1895 liczba tego rodzaju przedsiębiorstw wzrosła o 15%, a liczba zatrudnionych o 35%. Tacy rzemieślnicy, jak krawcy, szwaczki, modniarki, bieliźniarki, tapicerzy, stolarze, fryzjerzy, zegarmistrze itp., nie mogą być we wszystkich czynnościach zastąpieni przez fabrykę. O ile brak im zamówień, trudnią się naprawą. Liczne zawody budowlane tworzą również jedną z najpoważniejszych kategorii drobnego przemysłu. W tym przemyśle drobni przedsiębiorcy, jak murarze, cieśle, stolarze, gonciarze, blacharze, ślusarze, malarze, szklarze itd., są poszukiwani dla przeprowadzania drobniejszych robót, a zwłaszcza odnawiań. Sprzyjają również drobnemu przemysłowi nowe wynalazki. Liczba mechaników dla naprawiania rowerów, motocykli, samochodów, dla zaprowadzania instalacji elektrycznych, gazu, wodociągów, dla naprawiania maszyn rolniczych i narzędzi, wzrosła w ostatnich latach olbrzymio. Oto na poparcie twierdzeń powyższych kilka cyfr ze statystyki drobnego przemysłu w Niemczech w r. 1895. W okresie od 1882 do 1895 roku liczba niezależnych drobnych przedsiębiorstw wzrosła, jak następuje: tapicerzy – przedsiębiorcy + 2585, zatrudnieni + 5281 ; zegarmistrze – p. + 1993, z. + 2847; mechanicy – p. + 2169, z. + 4107; zduni – p. + 3987, z. + 7285; malarze – p. + 6564, z. + 16627; murarze – p. + 6822, z. + 4783; fryzjerzy – p. + 8472, z. + 22953; rzeźnicy – p. + 9089, z. + 37011; mleczarze – p. + 2953, z. + 9010; piekarze – p. + 11705, z. + 54587; krawcy – p. 32354, z. + 54781.\nCyfry te wykazują dowodnie, że w obecnej dobie drobny i średni przemysł ujawniają jeszcze dość znaczną ekspansję i żywotność. Przesądzanie ich przyszłości byłoby dziś przedwczesne i ze stanowiska naukowego niewskazane.\nA skoro tak jest, to w tych dziedzinach drobnego i średniego przemysłu, które dzisiaj nie są jeszcze narażone na atak ze strony wielkiego kapitału, istnieją szanse powodzenia kooperatyw wytwórczych. Kooperacja wytwórcza łączyć może robotników w związki pracowników niezależnych, wolnych od wyzysku drobnego majsterstwa. Jak wiele na tym polu uczynić można, mamy przykład we Włoszech. Potrafiono tam zorganizować na sposób spółdzielczy 564 stowarzyszenia wytwórcze (podług dat na 31 grudnia 1910). Odpowiedzi na rządową ankietę statystyczną nadesłało tylko 398 stow. Stowarzyszenia te zatrudniały 70719 członków. Rozumnej polityce socjalnej rządu i społeczeństwa włoskiego udało się zorganizować te olbrzymie szeregi robotnicze dla pokojowej pracy gospodarczej. Ludowi oszczędzono krzywdy i wyzysku, a państwu i społeczeństwu bezpłodnych walk i wstrząśnień.\nZupełnie odmienny typ organizacji gospodarczej stanowią stowarzyszenia pomocniczo-wytwórcze W tym wypadku drobni, samoistni producenci zachowują swoją niezależność gospodarczą i pracują z osobna. Łączy ich ze sobą to, że korzystają ze wspólnych maszyn i urządzeń technicznych. Przykładem takich kooperatyw może być np. kooperatywa garncarzy, utrzymująca wspólne piece do wypalania; kooperatywa samoistnych kowali i ślusarzy, posiadająca wspólną kuźnię, bądź warsztat mechaniczny itp. Drobny przemysłowiec nie może się obejść niekiedy bez takich urządzeń, które kosztują drogo i opłacić się mogą tylko przy korzystaniu z nich większej ilości pracujących. Drobnemu przemysłowi pomocnicze kooperatywy wytwórcze mogą, jak się zdaje, oddać poważne usługi. Toteż słusznie powiada prof. Tuhan-Baranowski, że „przyszłość drobnego przemysłu w istocie rzeczy zależy od tego, w jakim stopniu potrafi on wyzyskać do produkcji tanią siłę mechaniczną, drogą rozprowadzania jej z centrali do poszczególnych warsztatów drobnoprzemysłowych”. Znakomity przemysł wyrobów żelaznych i stalowych w Sheffield zorganizowany jest w sposób następujący: produkcja rozmieszczona po drobnych warsztatach, ale warsztaty te otrzymują siłę mechaniczną z centralnej stacji parowej. Tylko dzięki temu przemysł w Sheffield zachowuje dotąd formę drobnych przedsiębiorstw. Drobni producenci płacą kapitalistom, właścicielom stacji centralnej, czynsz za prawo korzystania ze specjalnie urządzonych warsztatów i za użytkowanie siły mechanicznej.\nWe Francji istnieje kilka wybitnie ciekawych prób zastosowania wielkoprzemysłowej techniki do drobnych warsztatów. Do najpoważniejszych należy stowarzyszenie dla rozwoju mechanicznego tkactwa w Lyonie. Jak wiadomo, Lyon od wieków słynie ze swoich jedwabi, które w pierwszej połowie XIX wieku wytwarzane były przeważnie przez robotników pracujących w domu. Rola kapitalisty redukowała się do dostarczania robotnikowi materiałów surowych i płacenia mu od sztuki za utkane materie. Kapitalista był właściwie nie fabrykantem, ale kupcem. Jeszcze w r. 1848 liczba warsztatów domowych dochodziła do 60 000. W roku 1906 spadła do 8000, podczas gdy liczba warsztatów w fabrykach podniosła się z 0 do 30 000. Ażeby powstrzymać ten proces zagłady drobnego przemysłu jedwabniczego, powstaje w r. 1886 towarzystwo, które ma na celu dostarczyć robotnikowi tkackiemu taniej siły motorowej, dającej się zastosować u niego w domu, co pozwala na wykonanie takiej samej ilości pracy, jak na warsztacie w fabryce, ale bez przeistoczenia samoistnego producenta w najmitę fabrycznego. Ponieważ w ostatnich czasach produkcja jedwabiu ogarnęła i wsie okoliczne, gdzie koszt utrzymania mniejszy, a warunki pracy są na ogół higieniczniejsze niż w mieście, decentralizacja siły motorowej umożliwia niejednemu z wyrobników zarobkowanie na wsi, to znaczy w warunkach dla zdrowia korzystniejszych. Tą siłą motorową jest w Towarzystwie Lyońskim elektryczność, którą wytwarza spadek wód Rodanu. Użytkowanie z elektryczności wymaga nowego warsztatu, który kosztuje względnie drogo, jeśli się zważy ubóstwo pracujących – 1200 fr. Ale towarzystwo udziela producentom bezprocentowych zaliczek i amortyzuje należność przez potrącanie wyrobnikom 10% z ich zarobku. Stworzone ono zostało z kapitałów udzielonych w drodze subwencji przez gminę miasta Lyonu, Izbę handlową i Departament Rodanu. Przyszły również z pomocą i udziały osób prywatnych. Cały kapitał zakładowy nie przekracza 200 000 franków. Rząd francuski zachowuje się dotąd względem tej inicjatywy dość ozięble. Pomimo podań o subwencję w kwocie 500 000 fr., udzielił jej dotąd w szczupłym rozmiarze zaledwie 20 000 fr.\nW 1901 roku towarzystwo obchodziło jubileusz umieszczenia 500. warsztatu. Rozwój, jak widzimy, dość powolny, bo działalność towarzystwa liczyła już wtedy 15 lat. Rezultaty jednak jakościowe przedstawiają się dodatnio. Zastosowanie motoru elektrycznego podniosło wydajność pracy i zarobki robotnicze. Wyrobnik może teraz utkać dziennie 8 metrów materii zamiast 4 i zarobić przeciętnie 1500 fr. rocznie. Koszt wynajęcia motoru wynosi 75 fr. rocznie.\nW Saint-Etienne, mieście znanym pod nazwą „francuskiego Birmingham” dla swojej rozwiniętej produkcji wyrobów żelaznych, broni i jedwabiu, dokonywa się taki sam przewrót. Elektryczne towarzystwo Loary, które nosi cechy wyłącznie kapitalistyczne, wydzierżawia motory drobnym producentom. W 1905 roku zainstalowano tam 1000 motorów elektrycznych na ogólną liczbę 25 000 warsztatów. Abonament motoru kosztuje rocznie 100-150 fr. Cena abonamentu jest droższą, niż w Lyonie, ale sama instalacja kosztuje znacznie taniej, ponieważ motor daje się zastosować do dawnych warsztatów.\nPrzykłady te wskazują, że nowoczesna technika daje się stosować do drobnego przemysłu. To, co zostało stworzone przez kapitalistów i gminy, może być z równie pomyślnym skutkiem dokonane przez stowarzyszenia drobnych producentów. Gospodarczo i technicznie organizacja kooperatystyczna nie różniłaby się od organizacji kapitalistycznej, ale na innych zasadach oparty by był wybór zarządu i kontrola administracji, a zyski z wydzierżawiania motorów i siły mechanicznej nie stawałyby się łupem kapitalistów, lecz przechodziły na dobro drobnych producentów, obniżając przez to koszta produkcji. W ten sposób kooperatyzm zdoła, być może, przezwyciężyć jedną z największych trudności, która dla drobnych producentów-chałupników jest kwestią bytu.\nAle musimy jasno zdać sobie sprawę, że w tym wypadku mamy do czynienia nie z czystą formą drobnego, niezależnego przemysłu, ale ze specjalną formą organizacji kapitalistycznej, która najczęściej zatrzymuje całą handlową stronę przedsiębiorstwa, sama dostarcza surowca i sama wytworzone wyroby sprzedaje, a tylko posługuje się chałupnictwem jako formą najemnictwa. Taka organizacja przemysłu nazwaną była przez Le Playa „fabryką kolektywną”. Tkacze w Lyonie i w Saint-Etienne, puszkarze w Liège, krawcy z East Endu londyńskiego, z Nowego Jorku, Chicago, Wiednia, szwaczki i bieliźniarki z Paryża i Berlina, szewcy wiedeńscy, stolarze z przedmieścia św. Antoniego w Paryżu, stolarze we Wrocławiu – wszystko to opisani w ankietach przedstawiciele pracy chałupniczej.\nGdy się spojrzy na smutne ekonomiczne położenie tych robotników, gorsze niezawodnie od położenia robotników fabrycznych, powstaje mimo woli pytanie, czy warto jest bronić przemysłu chałupniczego. Odnośnie bowiem do chałupników wszystkich krajów ankiety prywatne i urzędowe stwierdzają, że panuje wśród nich najstraszniejsza nędza, wyczerpujące przepracowanie i osławiony „sweating system” (system potu) – ustrój nędznych płac, niepomiernie długich dni roboczych, natłoczonych i brudnych pracowni. W innych miejscach, tam, gdzie kapitalista posługuje się pośrednikiem, który jako agent dostarcza materiałów surowych i zabiera wyroby gotowe, uprawia się jeszcze tak zwany „truck-system”, polegający na oszukiwaniu robotników przy ważeniu i mierzeniu, bądź przez samych pośredników, bądź też przez ich wspólników-handlarzy artykułami spożywczymi.\nNa wsi przemysł domowy pomimo wszystkich swoich stron ujemnych zdolny jest przecież stać się dochodem pomocniczym i nie wpływać tak rujnująco na zdrowie i byt chałupników. Płaca wprawdzie jest niska, ale i życie tańsze, pomieszczenia pracy ciasne i niewygodne, ale chałupnik nie spędza w nich całego życia. Zdrowe powietrze wiejskie wynagradza mu zaduch pracowni. W zimie, kiedy rola nie wymaga uprawy, wolne ręce znajdują zatrudnienie w przemyśle domowym. Inaczej rzecz się przedstawia po miastach. Mieszkania ciasne, duszne, wilgotne, dzielnice przeludnione, kamienice natłoczone ludnością ubogą. Okresy pracy natężonej zmieniają się kolejno z sezonem martwym. Ochrona pracy nie istnieje. Ubezpieczenia robotników nie dotyczą rękodzielników domowych. Prawa o wieku robotników, o długości dnia roboczego, o zdrowotności pracowni – nie stosują się do pracowni rodzinnych. Ochrona wreszcie, wynikająca z organizacji robotniczych, jest również niedostępna, gdyż robotnicy domowi są zbyt słabi, zbyt nieoświeceni i zbyt rozproszeni, aby móc się zrzeszyć w celach samoobrony.\nGide podaje, że sprawozdawca ekonomii społecznej w Belgii, przytaczając 2 tomy monografii o przemyśle domowym w Belgii, wydane przez Biuro Pracy, stwierdził: „Spotykamy tam te płace od 15 i 25 centymów dziennie, które błędnie uważaliśmy za zupełnie zaginione. Plecenie słomy, a zwłaszcza nożownictwo, nędzne to rzemiosła, a życie tych robotników, to bolesna tajemnica, zasługująca na współczucie ogółu. Jak dotąd, nie widzimy dla żadnego z rzemiosł sposobu podniesienia zbyt niskiej normy płacy, pozostającej na tym samym poziomie od lat 50”.\nPrzemysł domowy dlatego opiera się współzawodnictwu maszyny, że jest korzystny dla kapitału. Kapitał płaci tutaj najniższą cenę pracy, nie potrzebuje oglądać się na prawodawstwo fabryczne, ani obawiać się związków zawodowych i strajków. Cały ciężar przesileń i bezrobocia spada na barki chałupnika. Toteż istnieje pogląd, że przemysł domowy właśnie rozwija się w miarę tego, jak organizacje robotnicze i prawodawstwo polepszają byt pracowników najemnych w przemyśle wielkim.\nJednakowoż, jeżeli wierzyć sprawozdawcom, chałupnik przywiązany jest do formy swego zarobkowania i przekłada pracę domową nad warsztat fabryczny. „Tkacz lyoński – powiada p. Aynard – pracuje w warunkach absolutnej swobody, nie jest on robotnikiem fabrycznym i dumnym jest z tego; za nic na świecie nie wyrzekłby się tej swojej wolności. Jest on od nikogo niezależny, lecz w zamian i fabrykant nie zaciąga względem niego żadnych ściśle określonych zobowiązań”. A p. Isaak w sprawozdaniu o ekonomii społecznej w Lyonie powiada: „Ta niezależność, którą tkacz-chałupnik tak wysoko ceni, budzi w nim głęboką pogardę dla fabryki, nazywanej przez niego wygnaniem, zmniejsza niemal do połowy sumę pracy, jaką mógłby wykonać”. A p. Genart w monografii o robotnikach nożowniczych zaznacza: „Robotnik ten, przyzwyczajony do pracy w domu i do niezależności, wzdryga się na samą myśl, że praca ta skazaną jest na zagładę”.\nNaturalnie to przywiązanie do chałupnictwa polega przede wszystkim na przyzwyczajeniu i upartym konserwatyzmie robotników tej kategorii. Zawód przekazuje się tu dziedzicznie z ojca na syna w ciągu szeregu pokoleń; tradycje przemysłu domowego wkorzeniają się w nawyknienia od dzieciństwa, przemysł bowiem domowy wprzęga do pracy całą nieraz rodzinę, nie wykluczając dzieci i kobiet. Wyrobnik domowy podobny jest niekiedy do chorego, który ma mętną samowiedzę własnych sił i środków leczniczych.\nStąd pomimo schorzenia ekonomicznego, skłonny jest raczej trwać w nędzy chałupniczej, niż szukać polepszenia bytu w zakładzie fabrycznym. Zresztą, jak twierdzi profesor Bourguin, nowe pokolenia pracowników domowych są znacznie mniej przywiązane do warsztatu domowego i bez wahania udają się do fabryki, skoro tylko spodziewają się tam lepszego wynagrodzenia za pracę.\nJak wobec rozważań powyższych przedstawia się społeczna wartość kooperatyzmu przemysłowego w dziedzinie chałupnictwa?\nNie tylko zwolennicy popierania drobnego przemysłu i kooperatyści, jak prof. Gide, ale i tacy bezstronni badacze, jak cytowani wyżej prof. Tuhan-Baranowski i prof. Bourguin, wypowiadają przekonanie, że zastosowanie siły motorowej może wpłynąć uzdrawiająco na warunki zarobkowania chałupniczego. Ten ostatni powiada:\n„Bez zbytniej przesady wolno przypuszczać, że jeżeli dzięki nowym udoskonaleniom, technika elektryczna zdoła dostarczyć prądu na znaczną odległość w małych ilościach i po cenach możliwie niskich, przemysł domowy znajdzie się w warunkach technicznych, bodaj nie niższych od fabrycznego i potrafi walczyć z powodzeniem, a nawet ilościowo się wzmagać, zwłaszcza w okolicach górskich, gdzie wodospady dostarczą im taniej siły. Motorowa siła domowa stanie się dobrodziejstwem dla pracowników, jeżeli zmniejszy ich znużenie i zwiększy wydajność pracy; upowszechnienie jej przyczyni się oczywiście do dalszego obniżania płacy akordowej, ale robotnicy akordowi i ich pomocnicy będą mogli wykorzystać wzrost wydajności pracy w celu podniesienia poziomu zarobków, zwłaszcza, jeżeli potrafią się wyzwolić i bronić przez zrzeszenie… Jeżeli sprawy pójdą tą drogą, rozpowszechnienie się warsztatów rodzinnych stanowić będzie prawdziwy postęp społeczny”.\nOdrębnym typem stowarzyszeń w przemyśle są stowarzyszenia pracy. Polegają one na tym, że grupa robotników wspólnie podejmuje się pewnej pracy i uzyskane wynagrodzenie dzieli pomiędzy członków stowarzyszenia. Stowarzyszenie pracy otrzymuje zamówienia bezpośrednio od osób trzecich, które najczęściej dostarczają mu środków produkcji.\nTypem takich asocjacji są stowarzyszenia pracy wśród robotników budowlanych, stowarzyszenia kopaczy, tragarzy, robotników portowych, drogowych itp. Stowarzyszenia te są dosyć rozwinięte i według wszelkich oznak mają przyszłość przed sobą. Jak wykazuje doświadczenie, mogą one doskonale konkurować z przedsiębiorstwami kapitalistycznymi. Narzędzia produkcji są w tym przemyśle nieskomplikowane, koszty surowca nie obciążają wydatków stowarzyszenia, a w samym procesie produkcji wybija się na czoło czynnik pracy.\nStowarzyszeń takich dużo w Rosji, gdzie noszą one specjalną nazwę „artieli”. We Włoszech „Cooperative di lavoro” liczą około 100 tysięcy członków. Statystyka ministerstwa rolnictwa 31 grudnia 1910 r. podaje, że na ogólną liczbę 1017 stowarzyszeń pracy w 774 stow., które nadesłały daty statystyczne, było 94 738 członków. Są to zastępy robotnicze wyzwolone dzięki kooperacji z zależności od pośrednika-kapitalisty. Podejmują się one najrozmaitszych robót budowlanych, drogowych, ziemnych itp.\nGdy delegat francuskiego ministerstwa rolnictwa Charles de Saint Cyr badał organizacje robotnicze we Włoszech, pisał on z powodu zwiedzenia domków robotniczych w Reggio-Emilia, co następuje: „Domy ludowe zbudowane są tutaj przez kooperatywy pracy. Wszystkie mają wygląd solidny i elegancki”.\nKiedy włoski minister robót publicznych oglądał odrestaurowany przez kooperatywy pracy zamek książąt Sforzów w Mediolanie, architekt Beltrani, pod którego dozorem prowadzone były roboty budowlane, wyraził się, że w kooperatywach pracy znalazł „prawdziwe zrozumienie piękna i artyzmu” – te same cechy, które w wiekach średnich zapewniły robotnikom włoskim wszechświatową sławę. Nie mniej chlubne świadectwo zdobyły sobie kooperatywy pracy w Rawennie wykonaniem robót regulacyjnych na rzece Reno. Trudności były tak wielkie, że przedsiębiorstwa prywatne nie chciały się podjąć regulacji. Koszty jej dosięgły 10 milionów lirów. Jedną wreszcie z najświetniejszych kart włoskiego ruchu kooperatystycznego jest zbudowanie przez kooperatywy pracy kolei pomiędzy Reggio i Ciano. Minister Luzzatti był jednym z tych, który wpłynął na rząd włoski, by udzielił koncesji na budowę tej linii.\nOstatni rok przyniósł znowu jeden z nowych dowodów żywotności tego rodzaju stowarzyszeń. W Carnii we Włoszech ruch został zapoczątkowany stosunkowo niedawno, bo zaledwie przed 5 laty. W ciągu pierwszych dwu lat stowarzyszenie robotników ziemnych wykonało bardzo nieznaczną ilość robót, na 12 000 lirów. Liczba członków wynosiła 480. W trzy lata potem, dzięki poparciu ze strony wpływowych ludzi w gminie, powierzono stowarzyszeniu przeprowadzenie drogi pomiędzy miastami Tolmezzo i Cavazzo Carnico, co wymagało wykonania różnorodnych robót drogowych i inżynieryjnych, a pomiędzy innymi wzniesienia mostu na rzece Tagliamento. Długość tego mostu wynosić będzie 400 m, a koszty budowy około 400 000 lirów. Przedsiębiorstwa podjęła się federacja stowarzyszeń pracy w Tolmezzo (Consorcio Carnico fra le cooperative di lavore e produzione). Kosztorys drogi przewiduje ogólną sumę wydatków w kwocie 826 000 lirów. Roboty mają być ukończone w r. 1913.\nRząd włoski chętnie w ogóle powierza większe nawet roboty publiczne kooperatywom pracy i udziela im kredytu. Zdobyły one sobie zaufanie u rządu i społeczeństwa. Kiedy konsorcjum budowy kolei Reggio-Ciano, złożone z 39 stowarzyszeń, z kapitałem udziałowym w rozmiarze 102 tysięcy lirów (1700 udziałów po 60 lirów każdy) objęło budowę wyżej wspomnianej kolei, udzieliły kredytu nie tylko banki spółdzielcze, ale i Bank Włoski (la Banca d’Italia). Koszty budowy obliczone były na 3 600 000 lirów. Konsorcjum kooperatywy pracy otrzymało od rządu prawo eksploatacji kolei na przeciąg lat 70. Same kaucje gwarancyjne, które musiano złożyć w czasie budowy, wyniosły: w roku 1905 21 grudnia przy rozpoczynaniu robót 200 000 lirów, następnie po wykonaniu pierwszej jej połowy 250 000 lirów, wreszcie w r. 1907 jeszcze 350 000 lirów tytułem gwarancji poręczającej eksploatację kolei. Kaucje te wpłacone zostały przez „Umanitaria”, Instituto di Credito per le Cooperative w Mediolanie. Świadczy to najlepiej o wysokim stopniu zaufania, którym obdarza naród włoski robotnicze stowarzyszenia pracy.\nRozwinęły się one w krótkim stosunkowo okresie czasu z małego prototypu organizacji kilkudziesięciu robotników ziemnych, którzy, pozostając od dłuższego czasu bez pracy, podjęli się przeprowadzenia na wspólny rachunek małej grobli. Dziś z tamtej małej organizacji wyrósł potężny ruch robotniczy, który w roku 1909 wykonał samych robót rządowych na 29 011 031 lirów. Dziś rozlega się we Włoszech okrzyk-hasło „precz z pośrednikiem” – nie tylko z pośrednikiem w handlu, ale i z pośrednikiem w przemyśle. Jak konsumenci zawiązują stowarzyszenia spożywcze, ażeby usunąć pasożytnictwo pośrednictwa handlowego, tak robotnicy organizują stowarzyszenia pracy, aby pozbyć się pośredników przemysłowych. Chcą oni prowadzić przedsiębiorstwa na własny rachunek, bezpośrednio otrzymując obstalunki od gmin i państwa, od kooperatyw, wreszcie od instytucji i osób prywatnych. A im bardziej drożeje życie, tym silniej wzrasta potrzeba zaoszczędzenia na dobro robotnika i konsumenta tych dochodów, które stanowią zysk pośrednika w handlu i przemyśle – zysk kupca i przedsiębiorcy kapitalistycznego. Niedawno, bo 9 sierpnia 1911 r., zawiązał się w Genui komitet mający na celu propagowanie tej właśnie idei we wszystkich dziedzinach ekonomicznego życia pod hasłem: „Precz z pośrednikiem”. Hasło to wnet zyskało sobie posłuch w Mediolanie i innych miastach Lombardii. Wkrótce bowiem, bo w dniu 9 września 1911 r., oficjalny organ Narodowej Ligi kooperatyw włoskich, ogłosił odezwę mediolańskiej „Camera del lavoro”, w której organizacja ta solidaryzuje się z akcją komitetu genueńskiego i przywołuje wszystkich obywateli do popierania idei usunięcia pośrednictwa z handlu i przemysłu. „Wiemy – powiada odezwa – że walka będzie długa i trudna, że pośrednicy, broniąc swych interesów, łączyć się będą w organizacje celem unicestwienia słusznych dążeń naszych, ale wierzymy, że jeżeli wszystkie stowarzyszenia i związki proletariatu wystąpią w tej kampanii z zapałem i wiarą, z nieugiętością i wytrwaniem – zwycięstwo nie omieszka błysnąć nam w całej pełni”. A na to Antonio Maffi, redaktor „La Cooperazione Italiana”, bliski współpracownik byłego premiera Luzzattiego i obecnego Giolittiego, odpowiada w imieniu redakcji, co następuje: „Całe nasze współczucie po stronie tej najchwalebniejszej z inicjatyw. Usunięcie pośrednika z każdej dziedziny życia, gdziekolwiek tętni działalność ludzka, powinno być istotnym celem wszystkich instytucji robotniczych. Wrogi pasożyt rozwielmożnił się na niwach pracy zarobkowej i zgarnia dochody, nieobojętne dla coraz to trudniejszego bilansu rodziny robotniczej. Za wszelką cenę powinien być usunięty. Dzieło to żmudne, wiemy o tym dobrze. Pomyślne jednak wyniki walki niezawodne są, jeżeli wezmą w niej udział wszystkie organizacje, które przewodzą w emancypacyjnym pochodzie klasy pracującej”.\nPrzytoczyliśmy te wyjątki, by oświetlić nastrój ożywiający działaczy włoskich, zarówno tych, co bliżej stoją mas ludowych, jak i tych, co w kontakcie zażyłości z parlamentem i mężami stanu. Jak widzimy, hasło energiczne i bardzo szerokie, zdaniem naszym na dziś jeszcze za szerokie, zwłaszcza, jeżeli się zważy bezsilność kooperacji wytwórczej w dziedzinie wielkiego przemysłu fabrycznego. Obie zresztą odezwy wspominają o długiej walce i wielkich trudnościach, co każe przypuszczać, że autorzy ich zdają sobie dokładną sprawę z warunków rzeczywistości. Ale takie maksimum programu spółdzielczego nie może pozostać bez wpływu na stan umysłów. Działać ono będzie na masy, jako podnieta do czynu, i fascynować, jako ideał wyzwolenia. W konsekwencji zyska na tym rozmach pracy organizacyjnej i wzrośnie tempo ewolucji spółdzielczej. A przyszłość złoży się tak, jak ją uwarunkują siły rozwoju społecznego.\nWe Francji rzecznikiem tych stowarzyszeń jest de Molinari i głośny ekonomista Ives Guyot, były minister, obecny prezes Towarzystwa Statystycznego. Ten ostatni uważa stowarzyszenia pracy za formę przyszłej organizacji pracy w przemyśle. Z poglądem tym sympatyzuje wybitny socjolog włoski Loria, który przypuszcza, że na pewnym szczeblu rozwoju syndykaty robotnicze będą mogły wziąć w dzierżawę u kapitalistów przedsiębiorstwa i prowadzić produkcję na podstawach autonomicznych. Zdanie to również podziela Gide, powiadając: „Związek robotników (equipe) zobowiązuje się do wykonania pewnej roboty za z góry umówioną cenę i otrzymuje całkowitą należność za swą zbiorową pracę, którą dzieli pomiędzy uczestników roboty, bądź w równej części, bądź też proporcjonalnie do sumy pracy, dostarczonej przez każdego z członków związku. Jest to stowarzyszenie spółdzielcze na małą skalę, powstałe w łonie samej fabryki celem chwilowej produkcji. Taki system organizacji i wynagradzania pracy jest tym ciekawszy, że może on dać dobre wyniki tam właśnie, gdzie samoistna kooperatywa wydaje się być marzeniem nieziszczalnym, mianowicie w wielkim przemyśle. Robotnik znajduje w niej większą niezależność w stosunku do fabrykanta, oraz zyskuje na większej solidarności w stosunku wzajemnym z kolegami, podczas gdy fabrykant ze swej strony zyskuje na mniejszym dozorze, prostszej rachunkowości, wzroście produkcji i staranniejszej robocie”. Niektórzy z autorów, jak np. Tuhan-Baranowski, uważają za bardzo pożądane zastosowanie tego rodzaju stowarzyszeń pracy w przemyśle, prowadzonym przez stow. spożywcze.\nRobotnicy korzystają podczas procesu wytwarzania z zupełnej swobody, ale nie biorą odpowiedzialności za zbyt towarów. Zupełnie właściwe przy tym jest dopuszczenie robotników do udziału w zyskach przedsiębiorstwa.\nPodobne stanowisko zajmuje również jeden z najwybitniejszych praktyków włoskich Vergnanini. Na kongresie w Cremonie oświadczył on, co następuje: „Kooperacja robotnicza po to, aby być rzeczywiście pożyteczną dla klasy pracującej, powinna się opierać i rozwijać harmonijnie na podstawie konsumpcji. Nie chcę przez to powiedzieć, że nie należy tworzyć kooperatyw rzemieślniczych, przeciwnie, powinny one powstawać, ponieważ one to właśnie są ogniskami, gdzie się kształtują uczucia solidarności i świadomość przynależności klasowej. Ale jak tylko kooperatywy wytwórcze i stowarzyszenia pracy dosięgną w swoim rozwoju pewnych granic, konieczne jest przywołanie ich pod znak solidarności ogólnorobotniczej przez połączenie ich z kooperatywami spożywczymi (en les fusionnant avec les Coopératives de consommation). Nawet w stowarzyszeniach robotniczych spotykamy te same braki, co i w społeczeństwie burżuazyjnym: tu ujawniają się również tendencje egoistyczne i dążenia do monopolu w zakresie rzemiosła. Z biegiem czasu mogą one stać się tyranią, jeszcze bardziej groźną, niż tyrania burżuazji. Naszym stowarzyszeniom wytwórczym ciągle powtarzamy, że jeżeli uczynią one z kooperacji wyłączne narzędzie osobistego interesu pewnej grupy producentów, to nie przyczynią się nigdy do zreformowania dzisiejszego ustroju społecznego. Konieczne jest, aby interesy spółdzielczej organizacji robotników w stowarzyszeniach wytwórczych i stowarzyszeniach pracy podporządkowane były interesowi bardziej szerokiemu, jakim jest dobro wszystkich bez wyjątku robotników, jako konsumentów. Jeżeli kooperacja ma być orężem emancypacji w rękach proletariatu, jeżeli ma się ona przyczynić do rozwiązania kwestii robotniczej i kwestii socjalnej, to powinna zmierzać w kierunku swej formy integralnej, tej formy, która łączy w sobie produkcję, wymianę i konsumpcję”.\nWypadki takiego połączenia znane są w kooperacji spożywczej angielskiej pod nazwą wytwórczych stowarzyszeń „inkorporowanych”. W roku 1906 liczyła Anglia na 112 stow. wytwórczych 34 stowarzyszenia, które produkowały dla kooperatyw spożywczych. Z tych 34 stowarzyszeń 8 całkowicie oddawało swój zysk kooperatywom spożywczym, zakupującym ich wytwory. Produkcja tych 8 stowarzyszeń dosięgła w 1906 roku wartości 19 milionów franków, 26 pozostałych, których produkcja wynosiła razem 15 milionów franków, dzieliły swoje zyski na 2 części: jedną z nich otrzymywały kooperatywy spożywcze, druga przechodziła do podziału pomiędzy członków-producentów. Ogólna wartość produkcji wszystkich 34 stow. inkorporowanych wynosiła 34 miliony franków. Zatrudniały one 10 835 członków i 3549 robotników najemnych.\nCentralny związek niemieckich stow. spożywczych w Hamburgu liczył w 1906 r. 20 wytwórczych stowarzyszeń inkorporowanych. Z nich najbardziej znana kooperatywa robotników tabacznych w Hamburgu, której produkcja wynosiła w tymże roku 728 000 marek. Pierwotnie stowarzyszenie to było założone przez robotników, którzy chcieli wziąć na siebie handlowe ryzyko przedsiębiorstwa. Z biegiem czasu hurtownia stow. spożywczych musiała przyjść stowarzyszeniu z pomocą przez nabycie udziałów oraz zapewnienie zbytu dla jego wyrobów. Obecnie hurtownia posiada w radzie nadzorczej swoich przedstawicieli, a podział zysków odbywa się w ten sposób, że połowę otrzymują robotnicy, a połowę nabywcy. Oprócz kooperatyw, należących do Związku Centralnego, 5 kooperatyw inkorporowanych liczy Związek Saski i 8 Związek Północno-Zachodni.\nZaznaczyć tu należy, że stowarzyszenia te są poniekąd dowodem tendencji kooperatyw wytwórczych do oparcia się o zorganizowane koła spożywców. Może to być uważane za objaw przejściowy w kierunku całkowitego opanowania kooperatywy wytwórczej przez spożywczą, bądź też, jak twierdzą inni, przykładem harmonijnego połączenia dwóch typów organizacji spółdzielczej.\nRozpatrzyliśmy wszystkie ważniejsze typy kooperacji w przemyśle, pozostawiając na stronie produkcję stowarzyszeń spożywczych, prowadzoną przez hurtownie. Ten typ produkcji spółdzielczej, tzw. federalistycznej, został omówiony w tej części, gdzieśmy mówili o stowarzyszeniach spożywczych. Pod względem organizacji przemysłu fabryki stowarzyszeń spożywczych nie różnią się zasadniczo od fabryk kapitalistycznych. Oparte są na systemie najemnictwa, producenci nie są właścicielami kapitału i środków produkcji, produkt pracy nie należy do nich i nie oni się troszczą o zbyt towaru. Robotnicy otrzymują tylko płacę najemną, wyjątkowo zaś w systemie szkockim posiadają prawo nabycia udziału przedsiębiorstwa i korzystają z części zysków rocznych, wymierzanych im w stosunku do zarobków. W fabrykach hurtowni angielskiej, jak również i w zakładach przemysłowych, należących do Centralnego Związku niemieckiego, szwajcarskiego i innych, robotnicy otrzymują tylko płacę najemną, podobnie jak w przedsiębiorstwach kapitalistycznych. Przy takiej organizacji nie może być mowy o kooperacji w przemyśle, bo jakkolwiek przemysł ten z kooperacji wyrasta i na niej się, jako na swej podstawie opiera, jego wewnętrzna organizacja przemysłowa spółdzielczą nie jest.\nReasumując wszystko, cośmy wyżej o kooperacji wytwórczej powiedzieli, przychodzimy do wniosków następujących:\na) Kooperacja wytwórcza w pełnej formie nie może dziś jeszcze znaleźć pomyślnego zastosowania w dziedzinie wielkiego przemysłu, bądź w tych gałęziach przemysłu drobnego i średniego, które chylą się ku upadkowi wskutek podboju produkcji maszynowej.\nb) Kooperatywy wytwórcze mogą się rozwijać w tych wszystkich dziedzinach drobnego i średniego przemysłu, które nie są zagrożone ze strony produkcji wielkokapitalistycznej i ujawniają żywotność i ekspansję.\nc) Kooperatywy pomocniczo-wytwórcze mogą znaleźć zastosowanie w przemyśle chałupniczym, ułatwiając producentom korzystanie ze wspólnych warsztatów i narzędzi pracy, bądź eksploatację siły motorowej.\nd) Kooperacja daje się znakomicie zastosować przy organizowaniu pracy w przemyśle (stowarzyszenia pracy, braccianti, equipes, artieli, cooperative del lavoro).\ne) Kooperacja wytwórcza nadaje się do połączeń z kooperacją spożywczą; powstaje przy tym typ mieszany kooperatywy, w której działalność handlowa przechodzi do organizacji spożywczej, a produkcja pozostaje w rękach wolnego zrzeszenia robotników.\nf) Zastosowanie kooperacji w przemyśle we wszystkich wypadkach, gdzie to jest możliwe, uważać należy za wysoce pożądane ze względów społecznych, gdyż spółdzielcza organizacja przemysłu wyzwala robotnika z zależności od kapitalisty, zwiększa jego zarobek oraz przyzwyczaja go do solidarnej i autonomicznej pracy gospodarczej, wykonywanej we wspólnych warsztatach. Rozpatrując kooperację wytwórczą ze stanowiska interesów robotnika, przychodzimy do wniosku, iż cenić ją należy za to, że przyczynia się do podniesienia jego dobrobytu i kultury. Ze stanowiska zaś społecznego dlatego, że, zatrudniając w zakładach spółdzielczych drobnych, ale licznych setki tysięcy robotników, zmniejsza tym samem szeregi malkontentów, którzy, nie posiadając własnych warsztatów, musieliby zarobkować w przemyśle kapitalistycznym. Kooperacja wytwórcza przyczynia się więc do ilościowego zmniejszenia konfliktów międzyklasowych i złagodzenia kwestii społecznej\nA że jej byt ekonomiczny nie jest znów tak efemeryczny, świadczyć może ten fakt, że parlament francuski jeszcze niedawno, bo 29 grudnia 1911 r., uchwalił ustawę, mocą której skarb państwa z 20-milionowej zaliczki, udzielonej mu przez Bank Francuski, ma użyć 5 milionów na utworzenie instytucji kredytu dla robotników. Najświeższa wreszcie rezolucja, przyjęta przez paryską Chambre des députés w dniu 31 stycznia b.r., brzmi, jak następuje: „Pragnąc dać pracującym sposób podniesienia się z najemnictwa do asocjacji, Izba wzywa rząd, aby w możliwie najkrótszym czasie przedłożył projekt ustawy, dotyczącej organizacji stowarzyszeń wytwórczych i kredytu dla pracy”.\nRezolucja ta – to uznanie racji bytu tych stowarzyszeń, to wyraz wiary narodu francuskiego w społeczną i ekonomiczną wartość kooperacji wytwórczej.\nNie znaczy to, aby Francja współczesna miała lekceważyć trudności, jakie spotyka na swej drodze kooperatyzm wytwórczy. Autorzy francuscy podkreślają je z całą szczerością i główny kładą nacisk na brak u robotników dostatecznej kultury społecznej i niezbędnej do kierownictwa wiedzy fachowej.\nAle najdoskonalszą mistrzynią kultury i doświadczenia fachowego jest właśnie działanie, czyn. Przygotowanie praktyczne nabywa się w szkole codziennej praktyki, praktyki żmudnej i trwającej lata. Ona to urabia ludzi i czyni ich zdolnymi do podejmowania coraz to wyższych i trudniejszych zadań gospodarczych. Rozwija się instytucja – rośnie zapas doświadczenia pracowników – wespół z instytucją wyrasta i człowiek-działacz.\nZadaniem wychowawców przygotowywać ludzi dla instytucji. Ekonomiści zaś społecznicy wychowują ludzi w instytucjach i za pomocą instytucji. Stowarzyszenia spółdzielcze – to szkoły życia społecznego, a więc najdoskonalej uczą działać, walczyć i zwyciężać. Nie utyskiwać nam przystoi, że kultura naszej klasy pracującej tak mało rzekomo do kooperatyzmu podatna, ani czekać, aż nam szkolnictwo i pedagogia ludzi-obywateli wychowa, ale krzewić organizacje pracy gospodarczej i, rozciągnąwszy nad nimi serdeczną pieczę rady i czynnej pomocy, w instytucjach stworzyć dla robotników takie warunki, w których się oni sami kształcić będą – w szkole pokonywania trudności ekonomicznych, w pojmowaniu konieczności przebudowy samych siebie, w codziennym kształtowaniu woli i charakteru, sumienia i obywatelskości.\nPowyższy tekst to jeden z rozdziałów książki Edwarda Milewskiego „Kooperatyzm a kwestia robotnicza”, Lwów 1912, od tamtej pory nie wznawianej, ze zbiorów Remigiusza Okraski. Pominięto przypisy, poprawiono pisownię wedle obecnych reguł. Na potrzeby Lewicowo.pl tekst przygotował Piotr Kuligowski.\nEdward Milewski (1876-1915) – wybitny działacz, popularyzator i teoretyk polskiego ruchu spółdzielczego. Absolwent wydziału prawa Uniwersytetu Moskiewskiego (1900), następnie pracował jako publicysta warszawskiej „Gazety Handlowej” oraz inspektor w państwowym towarzystwie wzajemnych ubezpieczeń budynków od pożarów. Sympatyzował z inicjatywami lewicowymi, w 1906 r. ze względu na działalność polityczną był zagrożony więzieniem i przed carską policją uciekł do Paryża. Od 1907 r. przebywał we Lwowie, gdzie pracował w Związku Stowarzyszeń Zarobkowych i Gospodarczych – jednej z central spółdzielczości. Przez władze Związku został wysłany za granicę w celu poznania realiów ruchu spółdzielczego – prowadził badania w Belgii, Anglii, Szkocji, Francji, Włoszech, Niemczech i Szwajcarii. Po powrocie, w 1910 r. objął funkcję redaktora pisma spółdzielczego „Odrodzenie”, organu Związku. Od początku roku 1914 redagował także miesięcznik „Zjednoczenie”, poświęcony spółdzielczości spożywców. Opublikował liczne teksty analityczne i popularyzatorskie o ruchu spółdzielczym, prezentował stan spółdzielczości na ziemiach polskich podczas Międzynarodowego Kongresu Spółdzielczego w Hamburgu (1910). Propagował spółdzielczość wśród młodzieży akademickiej w Wiedniu, Lwowie i Krakowie. W 1913 r. z jego inicjatywy utworzono w ramach Związku autonomiczną strukturę Zjednoczenie Stowarzyszeń Spożywczych i Spożywczo-Wytwórczych, zostając w niej sekretarzem ds. organizacyjnych oraz głównym lustratorem-kontrolerem. Był autorem kilku książek i broszur: „Sklepy społeczne. Rzecz o kooperacji spożywców”, „Kooperacja i jej znaczenie w Polsce”, „Kooperatyzm a kwestia robotnicza”, „W sprawie samokształcenia spółdzielczego”. Po wybuchu I wojny światowej związany z Naczelnym Komitetem Narodowym, dla którego przygotowywał projekty dotyczące organizacji życia gospodarczego w niepodległej Polsce. Zmarł nagle na zawał serca 3 maja 1915 r. w Wiedniu.\n← Poprzedni Kooperatywa jako sprawa wyzwolenia ludu pracującego: Wytwórczość kooperatyw spożywczych\nNastępny → „Zaranie”: W gromadzie siła


WOREK NA PRANIE - Biały\nChroń swoje ubrania i jednocześnie planetę! Ten worek na pranie odfiltrowuje mikrocząsteczki plastiku, które podczas prania w pralce odpadają od wszystkich ubrań zawierających włókna syntetyczne i zanieczyszczają ocean. Aby zwiększyć trwałość ubrań, torba ta posiada również miękką powierzchnię, która ogranicza tarcie, a tym samym utratę włókien z ubrań.\nNr referencyjny PROMOD ® : 145788 - 17280558020\n100% Poliamid nadający się do recyklinguSposób użycia: umieść ubrania w woreczku do prania Guppyfriend. Po napełnieniu do połowy, worek należy zamknąć i wyprać w pralce. Wyrzucić resztki włókien znajdujące się w obszyciu worka.\nok.50 x 74cm


Wymiana matrycy w laptopie Samsung SF Series SF510\nOferta wymiany matrycy w laptopie Samsung SF Series SF510\nSKU: 511 Kategoria: Wymiana Matryc w Laptopach Tagi: Samsung SF Series SF510, wymiana matrycy\nTo jeszcze nie tragedia, wymiana matrycy w laptopie Samsung SF Series SF510 należy do łatwiejszych czynności serwisowych. Teraz już nie musisz zastanawiać się nad sensem tych pytań. Nie musisz rozważać, co zrobić, gdy takie pytania jednak się pojawią, gdzie kłopoty takie się rozpoczną. Przyjdziemy wtedy Tobie na pomoc, z chęcią i zaangażowaniem. Wykonujemy usługi na najwyższym poziomie.\nSprawdzenie uszkodzenia i dokładna wycena usługi wymiany matrycy w laptopie Samsung SF Series SF510 jest w naszym serwisie bezpłatna. Proponujemy fabrycznie nową matrycę LTN156AT19-001 z 3 miesięczną gwarancją.\nIstnieje także często możliwość zamontowania w laptopie Samsung SF Series SF510 matrycy o innych parametrach jak:\nDobór matrycy w laptopie Samsung SF Series SF510 dokonuje się na podstawie oznaczeń z naklejek znajdujących się na odwrocie wyświetlacza.


Strona główna » Choroby » Co to są wybroczyny? Podstawowe informacje\nWybroczyny to drobne plamki, spowodowane wynaczynianiem (czyli krwawieniem) z małych naczyń krwionośnych. Mogą pojawiać się na skórze, ale także na błonach śluzowych, gdzie bywają niewidoczne.\nWybroczyny nie są same w sobie chorobą, ale objawem, który może towarzyszyć chorobom, nawet tak groźnym jak białaczka. Te niewielkie przebarwienia wiążą się z zaburzeniami w zakresie układu krwionośnego: często jest to zbyt mała liczba płytek krwi. Czerwone bądź purpurowe punkty nie pojawiają się pojedynczo, lecz w skupiskach, w początkowej fazie na kostkach i podudziach. Mają wielkość główki od szpilki.\nWybroczyny występują, gdy dochodzi do pęknięć naczyń włosowatych lub krwawienia z nich. Charakterystyczne i odróżniające od innych, podobnych objawów jest to, iż wybroczyny po uciśnięciu skóry nie bledną ani nie znikają.\nCzęść przyczyn wybroczyn jest błahych, nie wymagających konsultacji z lekarzem. Do takich zaliczają się:\n• silny i wyczerpujący kaszel\n• zmiana diety\nW powyższych przypadkach wybroczyny ustępują w przeciągu kilku dni.\nWybroczyny mogą również wskazywać na zapalenie naczyń krwionośnych (tutaj jest to dobrze opisane: Wybroczyny – przyczyny i leczenie), co z kolei często wiąże się z niedoborami witamin. Pojawiają się także w wyniku zaburzeń genetycznych oraz przedawkowania leków:\n• kwasu acetylosalicylowego (ASS)\nNiestety wybroczyny bywają objawem znacznie poważniejszych zaburzeń.\nCzy białaczka ma związek z wybroczynami?\nWybroczyny są zwiastunem innych zaburzeń towarzyszących tej chorobie. Niewystarczająca ilość zdrowych komórek krwi prowadzi do uszkodzeń narządów wewnętrznych. Czerwone plamki w przypadku ostrej białaczki pojawiają się nagle, najpierw na dolnych partiach ciała. Wraz z nimi występuje skłonność do siniaków, krwawienie z dziąseł, częste infekcje, ból kości, nudności, brak apetytu i utrata masy ciała. Wyraźnie powiększają się węzły chłonne.\nCzęść objawów, tych związanych z układem krwionośnym, można łagodzić stosując kombinację witaminy K i soli Schüsslera. Należy to jednak zawsze skonsultować z lekarzem.\nZapalenie opon mózgowych a wybroczyny\nChoroba jest wywoływana przez bakterie lub wirusy. Co prawda wybroczyny nie są jej prostym objawem, jednak w przypadku wywołania zapalenia opon mózgowych przez meningokoki, może pojawić się spowodowane nimi zatrucie krwi, tak zwana sepsa meningokokowa. Jest to bardzo poważna choroba, wymagająca natychmiastowego leczenia.\nPosocznica, czyli potocznie zwana Sepsa\nKolejna, zagrażająca życiu choroba związana z pojawianiem się wybroczyn to posocznica. Sepsa – bo to inna nazwa posocznicy, jest reakcją organizmu na szybko rozwijające się zakażenie. W przypadku posocznicy wybroczyny są bardzo rozległe, przyjmują postać skazy krwotocznej, czyli występują zarówno na skórze, jak i na błonach śluzowych.\nJakie choroby z wybroczynami grożą dzieciom?\nPlamica alergiczna, inaczej choroba Schönleina–Henocha lub alergiczne zapalenie naczyń najczęściej występuje u dzieci w wieku przedszkolnym. Pierwszymi objawami są ból i lekka gorączka, ale w miarę postępu choroby dołączają stany zapalne małych naczyń krwionośnych i ich nieszczelność.\nWybroczyny w przypadku dzieci mogą być następstwem chorób i występować po przebytej infekcji. Zdarza się tak po przechorowaniu:\n• ospy wietrznej\nInne możliwe przyczyny wybroczyn u dzieci to:\n• anemia aplastyczna\n• wrodzona kiła\n• nabyta plamica zakrzepowa lub trobocytopeniczna\n• zespół hemolityczno- mocznicowy\nJak leczy się wybroczyny?\nŻeby skutecznie leczyć wybroczyny, trzeba najpierw poznać ich przyczyny. Podczas wizyty u lekarza trzeba przygotować się do odpowiedzi pytania o:\n• niedawno przebyte choroby\nNiezbędne jest badanie krwi: morfologia z czasem krzepnięcia i poziom trombocytów (płytek krwi). Badanie pozwoli wykluczyć zapalenie krwi, białaczkę czy zapalenie opon mózgowych.\nJeśli powodem wybroczyn nie jest poważna choroba, a zbyt intensywny wysiłek fizyczny czy sport, wystarczy suplementacja witaminą K i C, uszczelniającymi naczynia krwionośne.\n← Alkohol w czasie kwarantanny i izolacji: jakie mamy skłonności\nCzy bieg w maratonie może uszkodzić nerki? →


ChocoFit? Czy to naprawdę takie proste? Konsumenci mówią o swoim poczuciu osiągnięcia\n3.6/10 8:45 Selin Duke\nProdukt ChocoFit okazał się ChocoFit prawdziwą tajną rekomendacją do odchudzania. Wiele potwierdzających doświadczeń ChocoFit użytkowników wyjaśnia rosnącą popularność ChocoFit. Czy chciałbyś ponownie spojrzeć na siebie z przyjemnością? Czy masz zamiar schudnąć zdrowo?\nZauważyłeś również, co wiele blogów mówi o tym produkcie. W rezultacie, czy naprawdę może ci pomóc w zmniejszeniu masy ciała?\nSprawdź swoje najbardziej tajne życzenia i powoli zadaj sobie pytanie ponownie. Odpowiedź jest bardzo jasna: tak, jasne!\nPonieważ możesz sobie przyznać, jak ważne jest dla Ciebie odchudzanie, następną rzeczą, którą musisz zrobić, jest znalezienie odpowiedniego rozwiązania, jak najlepiej efektywnie schudnąć.\nNa koniec załóż swoje ukochane ubrania - i zdaj sobie sprawę, że wyglądasz bardzo elegancko w nowych ubraniach, w końcu to jest najważniejsze. Rozważać:\nZwykłe programy odchudzania są dość trudne.\nMoże to spowodować, że bardzo szybko stracisz motywację, a wtedy osiągnięcie zamierzonego celu stanie się prawdziwym obciążeniem.\nChocoFit będzie w stanie uprościć wszystko wkrótce, jeśli wierzysz w inne testy. Nie tylko dlatego, że niektóre składniki mogą pomóc ci szybko schudnąć, ale jest to jedna z najprzyjemniejszych chwil, gdy tylko taki wzrost wyszczuplający jest niezwykle inspirujący.\nPrzekonasz się - ten wzrost motywacji przyniesie niezwykły sukces. Tak więc utrzymanie siły jest w zasadzie takie proste! Jeśli będziesz tam przez cały czas, otrzymasz swoje wymarzone wymiary.\nDzięki naturalnym składnikom aktywnym ChocoFit działa od dłuższego czasu. Lekarstwo na niewielkie skutki uboczne i jego dobry stosunek kosztów do korzyści stał się znany wszędzie.\nDostawca produktu jest niezwykle inspirujący. Rozważ recenzję Blackwolf. Ochrona jest możliwa do zrealizowania bez zamówienia lekarza i może być zorganizowana ze względu na szyfrowane połączenie SSL.\nTe grupy osób powinny ChocoFit używania ChocoFit :\nW tych warunkach możesz nie chcieć używać tego produktu:\nZakładam, że nie widzisz siebie w tych wyznaczonych punktach. Jesteś skłonny rozwiązać problem, a także coś dla niego zrobić. Należy usunąć swój problem ze świata!\nJedno jest nieuchronnie pewne: dzięki ChocoFit naprawić swoje problemy!\nChocoFit opłacalny z następujących powodów:\nPakowanie i dyspozytorzy są proste i bez znaczenia - kupujesz online i pozostaje tajemnicą, co dokładnie tam dotrzesz\nTen legendarny efekt ChocoFit został osiągnięty właśnie dlatego, że połączenie poszczególnych składników działa tak dobrze.\nKorzysta z bardzo wyrafinowanej funkcji naszego organizmu w taki sposób, że wykorzystuje dostępne do tej pory mechanizmy.\nNie będziesz już odczuwać potrzeby jedzenia, aby nie ulec ciągłej pokusie i zmarnować energię, aby nie wpaść ponownie w znane przywary\nTwoje konwencjonalne zużycie zostanie zmaksymalizowane iz tego powodu szybciej zmniejszysz nadmiar kilogramów\nPreparat zawiera składniki odżywcze, które pomagają organizmowi delikatnie schudnąć.\nWięc skupia się na twojej utracie wagi. Ważne jest, aby ChocoFit że utrata masy ciała była przyjemna. Ludzie opisują kilka razy swoje szybkie wyniki i utratę wagi o kilka kilogramów.\nW ten sposób produkt może pojawić się na pierwszy rzut oka - ale nie musi. Należy zdawać sobie sprawę z faktu, że efekty podlegają różnym fluktuacjom, dzięki czemu wyniki mogą wydawać się zarówno słabsze, jak i bardziej intensywne.\nDlatego ważne jest, aby zrozumieć, że ChocoFit jest produktem wzbogacającym, który wykorzystuje normalne procesy organizmu.\nCzy jest szansa, że pierwsza dawka może czasami wydawać się nieznana? Czy pojawienie się pozytywnych wyników może chwilę potrwać?\nRzućmy okiem na składniki ChocoFit :\nUważam, że analiza każdego składnika tego produktu odchudzającego nie jest konieczna - dlatego ograniczamy się do najbardziej obiecujących trzech.\nJeśli pominąć, które naturalne składniki są dokładnie zawarte w suplemencie żywieniowym, dokładna ilość tych składników również odgrywa ważną rolę.\nJedno i drugie znajduje się w obszarze ChocoFit w dobrym zasięgu - od tego momentu możesz całkowicie nie popełniać błędów i pewnie złożyć zamówienie.\nW ten ChocoFit można używać ChocoFit\nNieuchronnie najbezpieczniejszą próbą pełnego zastosowania ChocoFit jest włożenie odrobiny pracy w badanie tego artykułu. Jest to interesujące, jeśli porównasz go z ProEngine Ultra.\nDlatego nie miej zbędnych przemyśleń na temat aplikacji i pamiętaj tę, która jest odpowiednia dla Ciebie, aby wypróbować ChocoFit. W dalszym ciągu należy wyraźnie stwierdzić, że dany produkt można łatwo włączyć do codziennej rutyny.\nRóżne referencje i dziesiątki wyników testów potwierdzają ten fakt.\nW pakiecie firmy i we właściwym sklepie (adres internetowy w artykule) możesz przeczytać wszystkie te rzeczy, biorąc pod uwagę prawidłowe użycie i co jeszcze jest ważne...\nDziesiątki konsumentów twierdzą, że zauważyli zmianę przy pierwszym użyciu. Często zdarza się, że sukces odnotowuje się już po kilku tygodniach.\nW rezultacie opinie kupujących nie powinny być zbytnio pod wpływem, jeśli obiecane są tutaj wyjątkowo szybkie wyniki. W zależności od klienta może minąć trochę czasu, jeśli chodzi o naprawdę widoczny sukces.\nW każdym razie polecam sprawdzić, jak zadowoleni są inni mężczyźni z przygotowań. Opinie innych klientów dają dobry obraz skuteczności.\nNasza ocena ChocoFit obejmuje głównie bezpośrednie porównania, recenzje i wnioski od użytkowników. Dlatego teraz przyglądamy się obiecującym sposobom i środkom:\nZ powodu tych przełomowych osiągnięć wielu użytkowników danego produktu jest zachwyconych:\nSuma tego jest wprawdzie bardzo interesująca i, jak konkluduję, przenoszona na masy ludzi - w dalszym ciągu również na twoją osobę.\nProces odchudzania za pomocą postu jest niezwykle wymagający. Odchudzanie wymaga cierpliwości, wytrwałości, a zwłaszcza wyrzeczenia.\nJeśli chodzi o jakikolwiek inny obszar problemu, używamy odpowiednich środków i nie myślimy o tym dalej. Czy ChocoFit powinien ChocoFit inaczej?\nNie ma mowy o tym, aby ludzie insynuowali cię i utrzymywali w przekonaniu: „Oszukiwałeś, tracąc na wadze!”.\nNegatywne wyniki podczas korzystania z artykułu wydają się niezwykle rzadkie i bez znaczenia. To może być naprawdę niezwykłe w porównaniu do Jinx Repellent Magic Formula Moje stanowisko opiera się na mojej ocenie wielu entuzjastycznych doświadczeń użytkowników, a także na podstawie starannie dobranych składników aktywnych.\nCzy nie traktujesz tanich i obiecujących inwestycji w swoje zdrowie? Na początku Ci się to nie podobało.\nWyjaśnij, jak idziesz przez życie z pożądaną postacią pełną optymizmu, a utrata wagi nie stanowi dla ciebie przeszkody.\nChocoFit jest oczywiście niezbędny dla każdego kupującego, który do tej pory nie ChocoFit wadze, a ponieważ w tej chwili istnieją wyjątkowo dogodne oferty, nie pozwól, aby zbyt wiele czasu minęło i skorzystaj z niego dzisiaj.\nTego rodzaju skuteczny ChocoFit taki jak ChocoFit jest niestety bardzo często dostępny tylko tymczasowo, ponieważ fakt, że produkty naturalne mogą być tak skuteczne, jest denerwujący dla reszty branży. Jeśli chcesz go wypróbować, nie powinieneś przepuszczać zbyt wiele czasu.\nMówimy: spójrz na usługodawcę, który zaproponowaliśmy zakup środka, abyś mógł wypróbować go jak najszybciej, o ile środek zaradczy można zamówić niedrogo i zgodnie z prawem. Może to być niezwykłe w porównaniu do Sound Control.\nCzy uważasz, że masz wystarczającą wytrzymałość, aby przeprowadzić zabieg przez kilka miesięcy? Jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości co do swojego potencjału, nie próbuj go wcale, ChocoFit bardziej prawdopodobne jest, że masz motywację do pracy w swoich okolicznościach i ChocoFit sukces z ChocoFit.\nZdecydowanie nie dobrym pomysłem byłaby opcja wyboru niepotwierdzonych dostawców, a w rezultacie prawdopodobnie tylko fałszywe, zamiast legalnego ChocoFit.\nDlatego końcowa rekomendacja: jeśli chcesz kupić produkt, zawsze za pośrednictwem autoryzowanego sklepu internetowego zweryfikowanego dostawcy.\nNaprawdę zbadałem wszystkich alternatywnych dostawców w sieci, aby stwierdzić, że autentyczne lekarstwo nie jest oferowane nigdzie indziej.\nInformacje o zakupie ChocoFit :\nSkorzystaj z jednego z linków z naszego przewodnika. Zespół redakcyjny dokłada wszelkich starań, aby zawsze sprawdzać linki, które są dla Ciebie gwarantowane, abyś mógł zamówić w najlepszej cenie i przy optymalnych warunkach dostawy.\nWięc jest to prawdopodobnie lepsze niż silvets.


Zmiana władzy i afrykanizacja duszpasterstwa - Czy zależność trwa nadal w innej formie?\nTe instytucjonalne zmiany nie były wystarczające, żeby zmusić do milczenia głosykrytyki, które okresowo podnosiły się przeciwko istnieniu dawnych form zależności,typowych dla epoki kolonialnej i misyjnej. Poczynając od lat 1972-73, wysuwane przez częśćprotestantów żądanie wstrzymania finansowania -...\nAutor /Romekppp Dodano /02.05.2013 Znaków /3 072\nAutor /Romekppp Dodano /02.05.2013 Znaków /2 771\nWiele dróg afrykanizacji chrześcijaństwa - Przekład tekstów fundamentalnych\nO wiele wcześniej, niż zostały ukute terminy „akulturacja" i „kontekstualizacja"2,misjonarze chrześcijańscy musieli dostosować swoje metody działania, uwzględniającodbiorców swego przekazu ewangelicznego i katechezy. Wszelkiego rodzaju chrystianizacjanakładała zarówno na protestantów jak i na katolików...\nAutor /Romekppp Dodano /02.05.2013 Znaków /1 893\nMapa religijna: pomiędzy stabilizacją a płynnością\nSytuacja na początku XIX w. zwraca uwagę na istnienie pewnych wielkich całości. Odstrefy sahelu do Sudanu niemalże jedyna religia to islam, którego jednak nie cechujejednorodność, ale zróżnicowanie. Tu islam rozprzestrzenia się i organizuje za pośrednictwembractw (Tidjaniyya, Quadiriyya, Sanusiyya....)...\nAutor /Romekppp Dodano /02.05.2013 Znaków /3 175\nStrona poprzednia 1 ... 1115 1116 1117 1118 1119 ... 7837 następna


Strona główna / trener personalny / martagorecka.pl\n+48 504 606 860kontakt.fts@gmail.com\nChcesz poczuć się w pełni szczęśliwa, silna i piękna?\nPomogę Ci pokonać trudności stojące na Twojej drodze.\nZacznij lubić siebie!\nPokonaj stres, który towarzyszy Ci na co dzień. Odnajdź na nowo pewność siebie.\nNapisz do mnie, pomogę Ci pokonać trudności.\nPomagam odnaleźć siebie – prawdziwą, piękną i pełną mocy. Rozpoznaję, gdzie tkwi problem i przygotowuję odpowiedni zestaw ćwiczeń. Pracuję na pozytywnej energii i wskazuję źródła siły.\nPokazuję, jak radzić sobie z codziennym stresem, niską samooceną, brakiem decyzyjności w życiu, wiecznym smutkiem, problemami w relacjach z dziećmi i wieloma innymi trudnościami, które powodują dyskomfort na co dzień.\n„Jeszcze raz dziękuję za spotkanie. Pozwoliło mi oderwać się od codzienności! Po raz drugi spoglądam na te moje zdjęcia i motywuje mnie to do dalszej pracy nad sylwetką, choć wiadomo teraz jest czas dla dzieci.” Justyna z Łodzi, 20-latka\n„Dziękuję Ci bardzo za dzisiejsze wyjście. To było wspaniałe doświadczenie. Otworzyłam się na nowe dla mnie kolory. Zobaczyłam, w czym rzeczywiście jest mi dobrze.” Karolina z Łodzi, 30-latka\nOdkrywam atuty sylwetki, doradzam odpowiednią kolorystykę, podpowiadam sposoby na ukrycie mankamentów. Zwracam uwagę na potrzeby, oczekiwania i możliwości każdej osoby.\nWspieram w odnajdywaniu stylu i odświeżaniu własnego wizerunku. Wczytuję się w niepowtarzalną osobowość każdej klientki i pomagam wydobyć najpiękniejsze jej aspekty.\n„Jeszcze raz Ci bardzo dziękuję za spotkanie, trochę więcej mam teraz odwagi, jeśli chodzi o ubiór. (…) Dałaś mi tyle motywacji, że dziś pożegnałam się z połową ubrań! Część poszła na sprzedaż za symboliczne 5 zł, część spakowałam i spytam w domu samotnej matki czy nie potrzeba. Tak mi to pięknie idzie, że poszły w ruch nawet ubranka dla dziecka!” Ewelina z Łodzi, 20-latka\n„Na pewno skorzystam z wielu Twoich rad przy najbliższych zakupach.” Magda z Łodzi, 30-latka\nZ zawodu psycholog i trener, z zamiłowania stylistka.\nMoją misją zawodową jest wspieranie wszystkich tych, którzy nie czują się w pełni szczęśliwi, potrzebują zmian, chcą poprawić jakość swojego życia. Pokazuję, jak znaleźć drogę do samozadowolenia oraz własnego indywidualnego niepowtarzalnego stylu.\nOdkryj siebie na nowo, zacznij żyć pełnią życia.\nOdkryj siebie na nowo, zacznij żyć pełnią życia. Dowiedz się, jak być szczęśliwą sama z sobą i dziel się tym szczęściem z innymi.\nPoznaj techniki relaksacji, poradź sobie ze stresem.\nPoznaj najskuteczniejsze techniki relaksacji, zacznij radzić sobie z codziennym stresem w pracy i domu. Popraw jakość swojego życia.\nPozwól sobie odnaleźć wewnętrzne piękno.\nPozwól sobie odnaleźć wewnętrzne piękno. Twoja wartość tkwi w Tobie. Przekieruj energię na pozytywne zmiany w życiu.\nSkoncentruj więcej uwagi na swoim rozwoju.\nSkoncentruj więcej uwagi na swoim rozwoju. Zobacz, w jakich obszarach potrzebujesz zmian, które uczynią Twoje życie pełniejszym i szczęśliwszym.\nW poszukiwaniu własnego wizerunku\n2 listopada 2020\tby Marta Górecka\tin find your style\nOd czego zacząć? Jak odnaleźć swój styl w gąszczu inspiracji i trendów? Podpowiadam, jak zrobić to krok po kroku! Zapraszam do wykonania mojego autorskiego zadania. Oto przykład, jak można rozmieścić\nZapraszam Was do obejrzenia cyklu filmów „O sztuce i modzie – wiedza i kultura w sieci”, które przygotowałam w ramach projektu „Kultura w sieci” organizowanego przez Narodowe Centrum Kultury wspólne\n3 maja 2020\tby Marta Górecka\tin find your style\nCzym jest poliester i kiedy go wynaleziono? Poliester to włókno, które powstaje w wyniku reakcji chemicznych. Do produkcji włókien poliestrowych dochodzi na skutek procesów syntezy różnych składników chemicznych, głównie kwasów


Obuwie robocze i ochronne ponad 300 modeli w Wave Concept\n» Ochrona nóg / Obuwie\nButy Gumowe / PCV / Nitryl / EVA(60)\nPółbuty i sandały(110)\nAkcesoria do obuwia(12)\nDelta Plus (39)\nKegel Błażusiak (9)\nWyprodukowane w Polsce (3)\n3,84 zł - 150,00 zł (218)\nW wielu miejscach pracy, ochrona nóg jest szczególnie istotna. Stopy i nogi są często narażone na zmiażdżenie, zranienie, poparzenie lub inne tego typu zagrożenia. Aby skutecznie ochronić nogi, należy zaopatrzyć się w odpowiednie obuwie ochronne. Wave Concept oferuje Państwu szeroki wybór butów ochronnych.\nOdzież ochronna na nogi\nOchronę nóg zapewni nam odpowiednie dobranie obuwia do rodzaju wykonywanej przez nas pracy. Oferta Wave Concept obejmuje sandały, półbuty, kalosze, buty bezpieczne, filcowe, gospodarcze oraz buty ocieplane. Oprócz tego, firma oferuje buty zawodowe. Poszczególne kategorie posiadają właściwości antyelektrostatyczne. W sklepie internetowym można również nabyć klapki kąpielowe, buty antypoślizgowe lub treningowe.\nSzeroka oferta obuwia ochronnego dla branż spożywczych, przemysłowych oraz produkcyjnych. Zapraszamy do zapoznania się z ofertą Wave Concept.\nOchrona nóg / Obuwie\nTrzewiki bezpieczne TractionLite 25cm S3 HRO\nCena: 611,62 zł (netto: 497,25 zł )\nTrzewiki bezpieczne TractionLite 18cm S3 HRO\nCena: 556,45 zł (netto: 452,40 zł )\nPodwyższane buty odporne na wodę i niekorzystne warunki atmosferyczne BRC-VALZER\nCena: 457,68 zł (netto: 372,10 zł )\nKozak hutniczy bezpieczny S3 HRO SRC WELDER\nCena: 423,58 zł (netto: 344,37 zł )\nWysokie buty do użycia w niskich temperaturach BERING BIS S3 COFRA\nCena: 422,76 zł (netto: 343,71 zł )\nTW400 S3 SRC Trzewiki bezpieczne ze skóry licowej\nTrzewiki robocze ze skóry licowej CT600 S3 SRC\nCena: 385,60 zł (netto: 313,50 zł )\nTrzewik roboczy bezpieczny SB+P CI SRA ELEKTRIKER\nCena: 385,14 zł (netto: 313,12 zł )\nTrzewiki bezpieczne SAGA S3 SRC\nCena: 384,77 zł (netto: 312,82 zł )\nPodwyższone buty idealne dla firm ochroniarskich i policji BRC POLICE\nCena: 352,91 zł (netto: 286,92 zł )\nTrzewiki bezpieczne wodoodporne kompozytowe S3\nWOODSMAN BIS COFRA Wysokie buty dla drwali / pilarzy\nCena: 335,52 zł (netto: 272,78 zł )\nPodwyższone buty do prac w wysokich temperaturach, odporne na przecięcia SHEFFIELD\nCena: 326,80 zł (netto: 265,69 zł )\nObuwie z pełnej skóry licowej dla kobiet CANNES S3 SRC\nTrzewik bezpieczny ze skóry licowej D-STAR S3\nCena: 301,09 zł (netto: 244,79 zł )\nTrzewik All Weather S3\nCena: 295,01 zł (netto: 239,85 zł )\nTrzewik bezpieczny z weluru skórzanego D-STAR S1P\nCena: 292,87 zł (netto: 238,11 zł )\nPółbut bezpieczny S1 SRC CARGO\nCena: 287,51 zł (netto: 233,75 zł )


Zapraszamy na 14 edycję Kokoro CUP.\nInformacje na stronie turnieju.\nODWOŁANE TRENINGI KARATE - 29 i 30 PAŹDZIERNIKA\nW piątek (29.10) i sobotę (30.10) odbędzie się turniej Kokoro CUP.\nW tych dniach wszystkie treningi karate zostają odwołane.\nROZPOCZĘCIE TRENINGÓW KARATE W SP 210 (ŚRÓDMIEŚCIE)\nJuż dziś (6 września) rozpoczną się treningi w Szkole Podstawowej nr 210 dla GRUPY ZAAWANSOWANEJ. Osoby zainteresowane tym, aby dzieci z tej szkoły uczęszczały na treningi karate prosimy o zapoznanie się ze szczegółami.\nPrzed przyjściem do klubu prosimy zapoznać się z zasadami korzystania z oferty klubu...\nOd 1 września rozpoczynają się treningi karate w głównej siedzibie Bielańskiego Klubu Kyokushin Karate. Zapraszamy do zapoznania się z grafikiem treningów w Głównym DOJO przy ul. Staffa 3/5.\nW okresie wakacyjnym od dnia 28 czerwca 2021 klub czynny od poniedziałku do piątku w godzinach 17:00-21:00. Do zobaczenia na treningach.\nODWOŁANE TRENINGI KARATE - 25 CZERWCA\nW związku z odbywającymi się Mistrzostwami Europy oraz końcem roku szkolnego w piątek 25 czerwca trening karate zostają odwołane.\nTreningów karate nie będzie również w soboty od 26 czerwca do końca sierpnia.\nZapraszamy do zapoznania się z przygotowaną ofertą obozów letnich w 2021 roku.\nPÓŁKOLONIE Z BKKK - LATO 2021\nInformujemy, że rozpoczęliśmy zapisy na Półkolonie z BKKK, które w tym roku organizujemy od 26 lipca do 27 sierpnia 2021 roku.\nZEBRANIE OBOZOWE - 22 CZERWCA\nZapraszamy wszystkich rodziców na ZEBRANIE OBOZOWE, które odbędzie się 22 czerwca 2021 r. (wtorek) o godz. 19:30.\nFOTORELACJA Z MISTRZOSTW BKKK 2021\nW piątek 11 czerwca odbyły się 27 Mistrzostwa BKKK. Zapraszamy do obejrzenia fotorelacji z Mistrzostw naszego klubu.


Szeroka oferta atrakcyjnych kredytów bez BIK - DigitWorld\nStart » Organizacje » Kredyty, Leasing » Szeroka oferta atrakcyjnych kredytów bez BIK\nDodane: 2015-09-16 Kategoria: Organizacje / Kredyty, Leasing\nW sytuacji, gdy nasza historia kredytowa nie jest najlepsza możemy mieć problem z uzyskaniem kredytu lub pożyczki. W sytuacji, gdy potrzebujemy dodatkowej gotówki może być to poważnym problemem. Na szczęście istnieją kredyty bez BIK. Bardzo często są one jedyną deską ratunku. Wybierając je warto jednak postawić na ofertę dostosowaną zarówno do naszych potrzeb, jak i możliwości. Czasami trudno podjąć decyzję samodzielnie. Warto więc poszukać fachowego doradztwa.\nJeśli interesują Cię kredyty bez BIK i zależy Ci na tym by wybrać ten z nich, który okaże się najbardziej korzystny i łatwy do spłaty zdecyduj się na współpracę z firmą Mobile Financial. To doświadczeni, posiadający szeroką wiedzę specjaliści, dzięki którym dokonasz właściwego wyboru. Są oni bowiem w stanie zaproponować Ci szeroką ofertę rozwiązań, spośród których z łatwością wybierzesz to, które idealnie dopasowane będzie do Twoich potrzeb i oczekiwań. Przekonało się o tym już wielu zadowolonych klientów.


Fortum: Pomimo rozwoju OZE nadal potrzeba kopalin - BiznesAlert.pl\nFortum: Pomimo rozwoju OZE nadal potrzeba kopalin\nJacek Ławrecki, rzecznik prasowy Fortum pytany o kształt miksu energetycznego powiedział, że przyszłość to źródła odnawialne. – Dlatego dążymy do tego, by ich udział w miksie energetycznym był jak największy. Pamiętajmy jednak o tym, że źródła odnawialne, takie jak słońce i wiatr, ze względu na swoją zmienność, muszą być bilansowane innymi, np. energią z elektrowni wodnych. Cały czas również źródła kopalne, w tym węgiel, będą odgrywały istotną role w miksie energetycznym – dodał w rozmowie z portalem BiznesAlert.pl.\nGaz będzie dominował\nNa Zachodzie, także gaz w niedalekiej przyszłości jako paliwo kopalne może być wypierane z miksów. Czy zatem „błękitne paliwo” jest jeszcze przejściowe? Zdaniem Jacka Ławreckiego rola gazu w miksie energetycznym będzie duża jeszcze przez długi czas. – Odnawialne źródła energii nie są jeszcze w tej chwili w stanie zaspokoić 100 procent zapotrzebowania. Błękitne paliwo i opalane nim elektrownie oraz elektrociepłownie spełniają założenia polityki klimatycznej UE, więc w perspektywie najbliższych lat nie należy się spodziewać radykalnego odejścia od energetyki na nim opartej – powiedział rzecznik Fortum.\nWęgiel jeszcze tak. Przyszłość to odpady?\nNiezależnie od tego Fortum nadal zamierza rozwijać czyste technologie energetyczne. – Zdajemy sobie jednak sprawę, że obecnie paliwa kopalne stanowią ważną część miksu energetycznego i jeszcze przez pewien czas się to nie zmieni. W Polsce bez wątpienia węgiel będzie bardzo istotnym składnikiem tego miksu i Fortum będzie z niego nadal korzystać. Równolegle jednak zwiększamy udział paliw alternatywnych; świetnym przykładem jest tu RDF, który będziemy wykorzystywać w nowej elektrociepłowni w Zabrzu – sygnalizuje Jacek Ławrecki. Dodaje, że to paliwo wyprodukowane jest z odpadów nienadających się do ponownego wykorzystania. – Gospodarka o obiegu zamkniętym, w której to, co mogłoby trafić na wysypiska śmieci, trafia po przetworzeniu do elektrociepłowni i służy wytwarzaniu ciepła i prądu, jest kierunkiem, w którym chcemy i będziemy podążać – podkreśla rzecznik Fortum.\nenergetyka Europa Fortum gaz gospodarka cyrkularna miks energetyczny OZE polityka klimatyczna Polska węgiel