Sposoby objaśniania racjonalności wiary religijnej w dobie nowego ateizmu - PDF\nSposoby objaśniania racjonalności wiary religijnej w dobie nowego ateizmu\nDownload "Sposoby objaśniania racjonalności wiary religijnej w dobie nowego ateizmu"\n1 Stanisław Wszołek Tekst przed adiustacją w: red. ks. Stanisław Janeczek, Filozofia religii (seria: Dydaktyka Filozofii), Wyd. KUL, Lublin 2012 Wydział Filozoficzny UPJP2, Kraków Sposoby objaśniania racjonalności wiary religijnej w dobie nowego ateizmu Zanim podejmiemy temat właściwy, zwródmy uwagę na kluczowe terminy (pojęcia). Chodzi o terminy takie jak: rozum, wiara, nauka, religia, teologia etc., które w debacie światopoglądowej i dyskursie naukowym używane są w różny sposób, co ma niebagatelne konsekwencje dla ewentualnego rozstrzygnięcia dyskutowanego problemu. Sens kluczowych pojęd najczęściej kryje się w kontekście toczonych debat. Już proste nazewnictwo sugeruje pewne znaczenia pojęciowe. Jeśli na przykład omawianą problematykę określimy mianem nauka wiara, to problem zdaje się mied naturę duchową i psychologiczną. Można by go zaanonsowad pytaniem: jak naukowiec może byd człowiekiem wierzącym? Jeśli mówimy o relacji nauka teologia, to rozważamy wzajemny stosunek dwóch dyskursów: naukowego i teologicznego (który jest również naukowy, ale nie w sensie scientific ). Gdy natomiast mówimy o relacji nauka religia, wówczas staje przed nami zadanie zbadania złożonych stosunków łączących Akademię z Kościołem. Terminologia się skomplikuje, gdy uwzględnimy kolejne słowo kluczowe, mianowicie: filozofia. Z pewnym zastrzeżeniem można by je umieścid na tym samym poziomie co słowo nauka i wtedy po jednej stronie mielibyśmy naukę, filozofię, rozum, a po drugiej: religię, teologię, wiarę. Takie uporządkowanie natychmiast wywoła protest, na przykład teologów, którzy będą słusznie niezadowoleni z implicytnego podważenia naukowości swojej dyscypliny. Z tego powodu lepiej jest jak sądzę nie poświęcad czasu na jałowe dyskusje terminologiczne, lecz pozostad przy niezdefiniowanych ogólnych terminach, rozumu i wiary, posługując się nimi dośd swobodnie i zostawiając czytelnikowi zadanie domyślenia się ich sensu z kontekstu wtedy, gdy to będzie konieczne. W niniejszym tekście w większości przypadków nie będzie jednak takiej konieczności. Poniżej zaproponuję bowiem takie rozumienie kluczowych pojęd, rozumu i wiary, które odwoływad się będzie do dwóch przeciwstawnych tendencji łączenia bądź rozdzielania zakresów obu pojęd. Na tym tle spróbuję sformułowad dwa sposoby (lub modele w jednym z sensów tego pojemnego słowa) objaśniania racjonalności wiary religijnej. Następnie spróbuję wykazad, że chociaż obydwa sposoby wyrastają ze zgoła odmiennego ujęcia stosunku wiary do rozumu, to jednak w ramach każdego z nich można skutecznie bronid racjonalności wiary religijnej. Artykuł ma charakter dydaktyczny: moim celem jest przystępne uporządkowanie problematyki, którą zajmowałem się w innych pracach. 1\n2 1. Kontekst zagadnienia racjonalności wiary Wiek dwudziesty był świadkiem dwóch wielkich intelektualnych ataków na religię. Pierwszy miał miejsce na samym początku wieku, a właściwe jeszcze na przełomie wieku XIX i XX, i był dziełem filozofów oraz filozoficznie nastawionych socjologów, psychologów etc. L. Feuerbach uchodzi za myśliciela, który sformułował argument w postaci klarownej, jednak później ten sam argument był wielokrotnie przeformułowany, zarówno przez filozofów, jak i reformatów społecznych. Najkrócej rzecz ujmując, argument ten polegał na wskazaniu ziemskich albo naturalistycznych korzeni religii (genezy religii) i wnioskowaniu, że skoro religia ma naturalistyczne źródła, to nie wymaga żadnego transcendentnego zakorzenienia. Sama religia jest prawdziwa w tym sensie, że jest zjawiskiem powszechnym i dobrze osadzonym w tym świecie, jednak roszczenia religijne jeśli je traktowad tak, jak chcą wierzący są fałszywe. W celu ukazania fałszywości twierdzeo religijnych wystarczy twierdzili zwolennicy argumentu z genezy wskazanie naturalistycznego początku religii połączone z rozumowaniem respektującym zasadę brzytwy Ockhama. 1 Skoro religia ujęta z perspektywy pełnionej funkcji może byd wyjaśniona przez odwołanie się do źródła ( początku ), które nie jest transcendentne, to powoływanie się na 1 Lista autorów podpisujących się pod takim rozumowaniem jest liczna. W tabelce niżej, tytułem przykładu, odwołuję się do E. Durkheima, S. Freuda i E. Wilsona. Łączy ich nacisk położony na naukowośd argumentu z genezy. Więcej na ten temat w: S. Wszołek, Wprowadzenie do filozofii religii, WAM, Kraków 2005, rozdz. 1. Religia i jej funkcje Origo ( początek ) religii Argumentacja początkiem religii są tzw. więzi społeczne, tj. niepisane zasady wspólnoto-twórcze, które w społeczeostwach pierwotnych są nieustannie odnawiane podczas grupowych celebracji. E. Durkheim religia jest zjawiskiem na wskroś społecznym; pełni funkcje łączące, scalające jednostki w społecznośd, grupę. S. Freud religia jest zjawiskiem psychicznym; pełni funkcje terapeutyczne. E. Wilson Religia jest dośd złożonym zjawiskiem społecznopsychicznym; pełni funkcje ewolucyjne i przystosowawcze: pomaga przetrwad jednostkom i wspólnotom. początkiem religii jest tzw. kompleks Edypa identyfikowany tak w wymiarze osobowym jednostki, jak i historyczno-rozwojowym grupy. początkiem religii jest tzw. kulturo-gen lub kulturo-geny, tj. zespół idei związanych zarówno z pojęciem istoty najwyższej, jak i z innymi religijnymi pojęciami. Wychodząc od funkcji religii (w dowolnej postaci), pytamy się o jej początek; okazuje się, że origo religii w każdej ze wskazanych form wystarcza do wyjaśnienia funkcji, jakie religia pełni. A skoro tak jest (tzn. skoro wewnątrzświatowe lub immanentne czynniki (takie jak: więzi społeczne, kompleks Edypa, kulturo-geny etc.) wystarczają do wytłumaczenia tak istnienia, jak i funkcjonowania religii), to istnienie transcendentnego Boga jest zbyteczne ( brzytwa Ockhama ) 2\n3 transcendentne źródło religii jest eksplanacyjnie zbyteczne. Ten wpływowy sposób myślenia trwał przez cały wiek XX i nadal jest aktualny. Drugi wielki atak na myśl religijną był dziełem pozytywistów logicznych. W latach 20. ubiegłego wieku sformułowali oni najśmielszy projekt wyrugowania z kultury wszelkiej myśli metafizycznej i teologicznej. Ujmując problem od strony języka, pozytywiści twierdzili, że roszczenia religijne są nie tyle fałszywe, co bezsensowne. Metafizycy i teolodzy wszelkiej maści wypowiadają twierdzenia, które rozważone z perspektywy tzw. analizy logicznej, okazują się bełkotem. Pozytywistyczny atak na myśl metafizycznoteologiczną skooczył się, jak wiadomo, spektakularnym fiaskiem. Sformułowany agresywnie, doczekał się radykalnej krytyki w tym także autokrytyki, przeprowadzonej przez samych pozytywistów i prawie całkowitego odrzucenia. 2 Na podkreślenie zasługuje to, że oba wspomniane przedsięwzięcia były atakami wymierzonymi raczej w myśl religijną (metafizyczną i teologiczną), niż w samą religię rozumianą jako sposób życia; niemniej propagatorzy obu podejśd traktowali religię jako zjawisko naturalne, którego sens i rola jest bliska wygaśnięcia. Na tym tle tzw. nowy ateizm jest czymś nowym nie tylko dlatego, że powstał w XXI wieku, lecz także z tego powodu, że przynosi atak na samą religię i jej instytucje. 3 Jak trafnie zauważył Gary Wolf, jeden z pierwszych komentatorów nowego ateistycznego ruchu, który ukuł też etykietę nowy ateizm, promotorzy ataku na instytucje religijne uważają religię za zło, które należy wyeliminowad. Nowi ateiści potępiają nie tylko wiarę w Boga, lecz szacunek dla wiary w Boga. Religia jest nie tylko błędem, lecz także złem. 4 Rzeczywiście, już pobieżny przegląd pism nowych ateistów pokazuje, że próbują oni połączyd oba wymienione wyżej antyreligijne nurty: humanistycznych ateistów z przełomu wieków, który formułowali rozmaite naturalistyczne wyjaśnienia religii, z wysiłkiem neopozytywistów, którzy dążyli do zdyskredytowania poznawczej funkcji myśli religijnej. Z humanistycznymi ateistami łączy nowych ateistów powoływanie się na jakąś uproszczoną wersję argumentu z genezy, natomiast z pozytywistami odwoływanie się do autorytetu nauki (tzw. ewolucjonizmu naukowego) w ośmieszaniu religijnych roszczeo 2 W popularnej wersji wydarzeo sprawa robiła się o kryterium sensowności, którym miała byd zasada weryfikowalności. Niemniej problematyka eliminacji metafizyki zdecydowanie wykraczała poza zasadę weryfikowalności. Zob. S. Wszołek, Nieusuwalnośd metafizyki. Logiczno-lingwistyczne aspekty debaty Rudolfa Carnapa z Ludwigiem Wittgensteinem i Karlem R. Popperem, OBI/Biblos, Tarnów Jest to nowośd kwalifikowana. Wystarczy wspomnied Haeckla, Huxleya i innych z XIX wieku. 4 Oto dłuższy fragment: My friends, I must ask you an important question today: Where do you stand on God? It's a question you may prefer not to be asked. But I'm afraid I have no choice. We find ourselves, this very autumn, three and a half centuries after the intellectual martyrdom of Galileo, caught up in a struggle of ultimate importance, when each one of us must make a commitment. It is time to declare our position. This is the challenge posed by the New Atheists. We are called upon, we lax agnostics, we noncommittal nonbelievers, we vague deists who would be embarrassed to defend antique absurdities like the Virgin Birth or the notion that Mary rose into heaven without dying, or any other blatant myth; we are called out, we fence-sitters, and told to help exorcise this debilitating curse: the curse of faith. The New Atheists will not let us off the hook simply because we are not doctrinaire believers. They condemn not just belief in God but respect for belief in God. Religion is not only wrong; it's evil. Now that the battle has been joined, there's no excuse for shirking. Zob. 3\n4 jako irracjonalnych i bezsensownych przekonao. Za atakiem kryje się milcząco przyjmowane założenie, że wiara religijna jest czymś z gruntu irracjonalnym i antyracjonalnym. Z tego powodu we współczesnym wykładzie filozofii religii nie może zabraknąd gruntownego omówienia zagadnienia racjonalności wiary religijnej. Poniżej ukażemy dwa sposoby wyjaśniania racjonalności wiary religijnej, które będziemy nazywad modelem starszym (lub: tradycyjnym, utrwalonym, trójstopniowym) i nowszym (lub: retrodukcyjnym, abdukcyjnym, tłumaczeniem). 5 Starszy sposób wyjaśnienia racjonalności wiary zakłada separatystyczne ujęcie wiary i rozumu (tendencja oddzielająca), nowszy natomiast odwołuje się do koncepcji scalającej; model tradycyjny bazuje na koncepcji silnej racjonalności, której wyrazem jest dowód, zaś model nowszy rezygnuje z tak silnej koncepcji racjonalności, gdyż, jak podkreślają jego zwolennicy, nie jest ona nigdzie realizowana, nawet w naukach przyrodniczych, które w kulturze współczesnej są powszechnie traktowane jako wzorzec racjonalności. W obu modelach brzmi główna teza niniejszego artykułu da się wyeksplikowad racjonalnośd wiary religijnej. Na koniec spróbujemy wskazad niektóre plusy i minusy związane z przedstawionymi sposobami objaśniania racjonalności wiary. 2. Przeciwstawne ujęcia stosunku rozumu do wiary Uwzględniając zasugerowaną wyżej notoryczną mętnośd pojęd kluczowych, jak również to, że aprioryczne ustalenie sensów terminów z góry przesądza o wyniku zamierzonej analizy, spróbujmy przyjąd następującą dyrektywę znaczeniową, dobrze ugruntowaną w historii omawianej problematyki. Pojęcia rozumu i wiary można pojmowad albo w duchu oddzielania (separacjonizmu), albo przeciwnie w duchu łączenia (unizmu). W pierwszym przypadku zakresy obu pojęd raczej nie mają ze sobą nic wspólnego, natomiast w drugim przypadku zakresy te raczej zachodzą na siebie. Słówko raczej ma sugerowad, że mówimy o tendencjach użycia obu pojęd oraz to, że sprawa ich stosunku jest przedmiotem sporu. Skupiając się na tendencjach, uchylamy się od definicji, niemniej jak zobaczymy wprowadzamy dostateczny wyróżnik znaczeniowy, który pozwoli nam sensownie rozważyd omówione zagadnienie Oddzielenie rozumu i wiary Tendencja do oddzielania obszarów rozumu i wiary była i jest dośd popularna; jej adwokatów można znaleźd tak pośród zdeklarowanych ateistów, jak i ludzi wierzących. Niewierzący chętnie przyjmują strategię oddzielania, bo wydaje szybkie rezultaty w polemikach światopoglądowych. Wystarczy przyjąd, że wiara i rozum nie mają ze sobą nic wspólnego, są jak ogieo i woda, a następnie wykorzystad mniej lub bardziej 5 Terminologia ( retrodukcja, abdukcja ) pochodzi od Charlesa S. Peirce a. Wykorzystałem ją w książce Racjonalnośd wiary (WN PAT, Kraków 2003), w której można znaleźd szersze omówienie tego zagadnienia oraz wskazówki bibliograficzne. 4\n5 świadomie przyjmowane założenie, że jedynie poznanie rozumowe, którego wzorem są nauki przyrodnicze, zasługuje na szacunek. Paradoksalnie niektórzy wierzący także uciekają się do żądania oddzielenia obu obszarów z tych samych powodów. Ich zdaniem zalecane oddzielenie przynosi natychmiastowy skutek polemiczny w postaci obwarowania obszaru wiary murem chroniącym go przed krytyką rozumu. 6 Tak się dzieje w codziennych polemikach, niemniej profesjonalni myśliciele również preferują strategię oddzielania czy separacji. Przytoczmy dwa przykłady, rozpoczynając od ateistów, którzy wcale nie stanowią monolitu. Oto opina S. J. Goulda: *M+agisterium nauki zajmuje się rzeczywistością empiryczną: z czego wszechświat jest stworzony (fakty) oraz dlaczego działa tak, a nie inaczej (teorie). Magisterium religii dotyczy kwestii ostatecznego sensu, znaczenia oraz wartości moralnych. Owe dwa magisteria ani się nie pokrywają, ani nie wyczerpują wszystkich dziedzin (wystarczy wspomnied magisterium sztuki oraz sens piękna). By zacytowad stare powiedzenie, nauka zajmuje się wiekiem skał, religia skałą wieków; nauka studiuje, w jaki sposób niebo chodzi, religia jak dojśd do nieba. 7 Gould mówi o dwóch magisteriach, a zatem o oddzieleniu instytucji, jednak i on dośd luźno traktuje tytułowe pojęcia, o czym świadczą zadawane pytania, co pozwala mu uogólnid problematykę. Gould jest separacjonistą pacyfistycznym podkreślenie odrębności magisteriów w jego ujęciu ma służyd utrwaleniu rozejmu miedzy dwoma instytucjami, które w przeszłości toczyły ze sobą wojenne spory. Z takim podejściem nie zgadza się Richard Dawkins: Wszyscy chyba zgadzamy się, że kwalifikacje nauki do udzielania nam porad w kwestiach wartości moralnych są co najmniej wątpliwe. Czy jednak Gould naprawdę chce zrzec się na rzecz religii prawa decydowania o tym, co jest dobrem, a co złem? To, że religia nic więcej nie potrafi dołożyd do skarbnicy ludzkiej wiedzy, nie stanowi żadnego uzasadnienia, by dad jej mandat do decydowania o tym, jak mamy żyd. A przy okazji która religia? Ta, w której na mocy czystego przypadku zostaliśmy wychowani? 8 Jeśli Gould jest separacjonistą pacyfistycznym, to R. Dawkins jest separacjonistą wojującym: tylko nauka przynosi poznanie, religia natomiast mami, że daje poznanie. Oddzielenie nauki (rozumu) od religii (wiary) służy Dawkinsowi do wykazania bezrozumu wiary i potępienia religii. 6 Liczne przykłady objaśnionej strategii znaleźd można na forach internetowych. W przypadku wierzącego strategia ta przynosi połowiczny sukces. Chroniąc obszar wiary przed krytyką rozumu, równocześnie naznacza go piętnem irracjonalności. 7 Stephen Jay Gould, Skały wieków: Nauka i religia w pełni życia, Zysk i S-ka, Poznao 2002, R. Dawkins, Bóg urojony, CIS. Warszawa 2007, 92. 5\n6 To, że ateiści są separatystami, nie może dziwid. Byd może jednak wyda się dziwnym to, że również teiści optowali i niekiedy nadal optują za oddzieleniem rozumu i wiary. Oto na przykład J. Pieper, jeden z wybitniejszych komentatorów św. Tomasza z Akwinu, z naciskiem podkreśla koniecznośd oddzielenia przesłanek wiary od samej wiary: Okazuje się zatem czymś oczywistym, że przesłanki wiary nie mogą byd przedmiotem tej samej wiary. Właściwa waga tej tezy znowu wychodzi na jaw dopiero w obszarze teologicznym. Można by sobie pomyśled następujący dialog: Na podstawie czego właściwie jesteś przekonany, że istnieje życie wieczne? Na podstawie Bożego Objawienia; Absolutnie Wiedzący i Prawdziwy tak powiedział i ja mu wierzę. Na podstawie czego jesteś pewien, że ktoś taki jak Bóg w ogóle istnieje, i że jest on kimś absolutnie wiedzącym i prawdziwym?. Na to oczywiście nie można odpowiedzied: Wierzę w to. Musi istnied, ostrożniej powiedziawszy, przynajmniej możliwośd odpowiedzi: Wiem to. Wszak zawsze może paśd również następujące pytanie: Na podstawie czego jesteś pewien, że Bóg w ogóle mówił i że faktycznie powiedział, iż istnieje życie wieczne? W zasadzie także i na to nie można znowu odpowiedzied wyznaniem wiary. 9 Zaskakujące, byd może, stanowisko separacjonistów teistycznych natychmiast zyskuje zrozumienie, gdy sobie uprzytomnimy pożytki oddzielania wiary od rozumu. W powszechnie dostępnej literaturze są one najczęściej wypowiadane w postaci znanych przeciwstawieo: 1) rozum daje naturalne poznanie, natomiast wiara nadnaturalne; w tym sensie wiarę uznaje się za dar, łaskę co szczególnie podkreślają teiści; 2) rozum (jako nauka) to poznanie intersubiektywne (bezosobowe), natomiast wiara to poznanie osobowe (subiektywne); i tę myśl podkreślają zwłaszcza teiści, chociaż pokojowo nastawiony ateista może również przystad na zaproponowane przeciwstawienie; 3) poznanie rozumowe (nauka, wiedza) daje opis; natomiast wiara przynosi sens (znaczenie); w zacytowanym wyżej słowach Gould zwraca uwagę na to przeciwstawienie, ale jeszcze częściej pojawia się ono w pismach teistów; 4) rozum łączymy z argumentacją i wolnością badao, a wiarę z posłuszeostwem autorytetom; z kolei ten wymiar przeciwstawienia bywa podkreślany przez ateistów wojujących: w ich ustach posłuszeostwo autorytetom dyskwalifikuje poznawczy wymiar wiary; niemniej warto odnotowad, że również niektórzy teiści nie kwestionują takiego przeciwstawienia, chociaż w ich ujęciu posłuszeostwo wiary jest czymś pozytywnym. 9 J. Pieper, O miłości, nadziei i wierze, W drodze, Poznao 2000,\n7 Wypowiedziane przeciwstawienia podkreślają pożytki wynikające z oddzielenia wiary i rozumu i prima facie wydają się oczywiste. Ich bezdyskusyjnośd można jednak podważyd. Zadajmy bowiem następujące pytania: jaki jest sens teologicznej zasady, że łaska zakłada naturę, jeśli trzymamy się ścisłego oddzielenia porządków? Jeśli wiara jest związana z subiektywnością, to dlaczego teiści rozmaitych odmian podkreślają rolę wspólnoty wierzących (Kościoła)? Czy wspólnotę religijną (np. Kościół) można potraktowad jedynie kolektywnie, jako zbiorowisko jednostek? Czy sens rzeczywistości (świata) jest oderwany od samej rzeczywistości (samego świata)? Czy w poznaniu rozumowym nie ma śladu zawierzenia (posłuszeostwa)? Te i inne pytania zdają się sugerowad, że tendencje do oddzielania rozumu i wiary powinny pozostad jedynie tendencjami, jeśli nie chcemy z góry przesądzad wielu kontrowersyjnych kwestii Łączenie rozumu i wiary Zadane wyżej pytania pokazują także, że siła przeciwstawienia wiary i rozumu spoczywa na pewnych uznanych charakterystykach poznania rozumowego i poznania przez wiarę. Charakterystyki te mają swoje uzasadnienia, niemniej nie trzeba wielkiej przenikliwości, żeby zauważyd, iż ich siłę doceni w zasadzie ten, kto już jest przekonany o potrzebie oddzielenia obu pojęd. Nic dziwnego, że w szeroko rozumianej myśli chrześcijaoskiej, od jej powstania po dzieo dzisiejszy, obecny jest nurt jednoczący wiarę z rozumem. Wyraźne jego wysłowienie można znaleźd w pismach wielu autorów. W celu ilustracji odwołamy się tu jedynie do św. Augustyna oraz Jana Pawła II. W tradycji chrześcijaoskiej przechowały się dwie formuły, które podkreślały potrzebę pojednania wiary i rozumu, lecz inaczej orzekały o kierunku szukania harmonii. Pierwsza formuła głosiła, że wiara szuka zrozumienia (fides quaerens intellectum), natomiast druga rozumowi wyznaczała zadanie poszukiwania: intellectus quaerens fidem (rozum poszukuje wiary). Znana zasada św. Augustyna złączyła te formuły w słynnym powiedzeniu: Rozumiej, abyś wierzył i wierz, abyś rozumiał (Intellige ut credas, crede ut intelligas). Oto jak słynny Biskup wyjaśnia to sformułowanie: Niech daleka będzie od nas ta myśl, jakoby Bóg nienawidził w nas to, przez co stworzył nas wyższymi ponad pozostałe inne stworzenia. Niechaj także i to będzie od nas dalekie, byśmy w tym celu mieli wierzyd, by rozumu nie przyjmowad lub rozumienia nie szukad; bo przecież nawet i wierzyd byśmy nie mogli, gdybyśmy nie mieli dusz rozumnych. *...+ Przeto rozumnie powiedział prorok: Jeśli nie uwierzycie, nie zrozumiecie *Iz 7,9 wg LXX+. Rozróżnił on tu dwie rzeczy (wiarę i rozum) i dał zalecenie, abyśmy najpierw uwierzyli, a to w tym celu, byśmy to, w co już wierzymy, mogli zrozumied. I dlatego wydaje się rzeczą rozumną, by wiara wyprzedzała rozum. Bo jeśli to zalecenie Proroka nie jest zgodne z rozumem, jest więc nierozumne, a od takiej myśli niech nas Bóg zachowa! Jeśli więc jest rzeczą rozumną, by wiara wyprzedzała rozum w pewnych rzeczach wielkich, których 7\n8 jeszcze pojąd nie możemy, to bez wątpienia ta chodby najmniejsza racja rozumowa, która nam to zaleca, właśnie ona wyprzedza wiarę. 10 Łączenie wiary i rozumu w myśli chrześcijaoskiej wynika z przekonania, że i wiara, i rozum nakierowane są na poznanie prawdy (rozumianej w sensie metafizycznym). Tak pojmował tę kwestię św. Augustyn i taki sens ma pierwsze zdanie z Fides et ratio Jana Pawła II: Wiara i rozum to jakby dwa skrzydła, na których duch ludzki unosi się ku kontemplacji prawdy. 11 Byd może najbardziej zaskakujący fundament tego przekonania okrywa refleksja nad tym rodzajem poznania, które uchodzi za racjonalne par excellence, mianowicie poznanie naukowe. Chcąc uzasadnid poznanie naukowe filozofowie doszli do wniosku, iż nauka zbudowana jest na wierze w rozum (a może i na wierze w Rozum!). Z badaniami przeprowadzanymi zgodnie z rygorami racjonalności naukowej związane jest bowiem wyraźne ograniczenie. Wyjaśniając świat w duchu naturalizmu metodologicznego naukowcy nieustannie dotykają granic poznania. Nie są to granice raz na zawsze ustalone. Nauka się rozwija, zdobywa coraz to nowe dziedziny, niemniej kolejne dziedziny spenetrowane metodą naukową odsłaniają coraz to rozleglejsze terytoria spowite tajemnicą. Z tego powodu Błażej Pascal, wielki matematyk, fizyk i filozof, napisał słynne zdanie: Ostateczny krok rozumu polega na uznaniu granic rozumu. Uznający swe ograniczenia rozum przywołuje wiarę. Jaką wiarę? Przede wszystkim tę wiarę, która oferuje poznaniu rozumowemu fundament, uznając je za wartośd. M. Heller elokwentnie wyjaśnia ten moment: Tego rodzaju filozoficzna wiara w podstawy poznania nie jest wyrazem irracjonalności, ani nawet tylko roboczym założeniem umożliwiającym względnie rozumne funkcjonowanie. Należy ją uznad za coś znacznie więcej za wiarę, w pewnym sensie, maksymalnie racjonalną, gdyż stwarzającą podstawy wszelkiej racjonalności. ( ) Wiara w racjonalnośd oczywisty sposób stwarza przestrzeo do uprawiana nauk. Nauki przestają byd co najwyżej fascynującą grą w ostatecznie dośd umowne sukcesy, czy też współzawodnictwem o środki dające (lub przynajmniej mogące dawad) władzę nad innymi, lecz stają się ważnym czynnikiem wkomponowanym w strukturę wiary w racjonalnośd. 12 Wiara w racjonalnośd, o której mówi M. Heller, nie jest wiarą religijną, lecz może podprowadzad do wiary religijnej. Jeśli bowiem jest Bóg, który stworzył świat wedle rozumnego zamysłu, to nic dziwnego, że 10 List 120, 3, tłum. A. Bober. Geniusz pisarstwa Augustyna zwiódł wielu komentatorów, którzy przywiązywali i przywiązują zbyt wielką wiarę do rozstrzygnięcia pytania o pierwszeostwo. Mówienie o pierwszeostwie jest w ogóle mylące, ponieważ św. Augustyn próbuje wyłożyd związek wiary i rozumu. Wiara jest elementem rozumu a rozum elementem wiary. 11 Nie inaczej jest u Tomasza z Akwinu, który podkreśla odrębnośd aktu wiary w stosunku do innych aktów intelektualnych, przeciwstawiając funkcje intelektu funkcji woli. Wyjątkowośd wiary według Akwinaty polega na tym, że w wierze wola pragnie tego, co umysł równocześnie rozważa. Tę treśd wyraża często cytowane określenie wiary: cum assensione cogitare (ST II-II, 2, 1). Jak można się domyślid, przeciwstawienie woli i intelektu, wraz z podkreśleniem ich równoczesnego użycia, wyraźnie ukazuje wspólnotę wiary i rozumu. 12 M. Heller, Moralnośd myślenia, Biblos, Tarnów 1993,\n9 przedsięwzięcie naukowe wraz z fundującą je wiarą w racjonalnośd znajduje swoje religijne umocowanie. W świetle wiary religijnej poznajemy, że świat daje się racjonalnie badad, ponieważ jest dziełem Rozumu, którego nazywamy Bogiem. To przesłanie głoszą religie, a zwłaszcza religia judeochrześcijaoska. Uznając je, ludzie wierzący przyświadczają Prawdzie, która nadaje ostateczny sens ich życiu. 3. Dwa modele racjonalności wiary Dotychczasowy wywód, nasze wstępne ustalenia terminologiczne oraz rozważenie wzajemnych relacji łączących wiarę i rozum, sprowadzają się do następujących wniosków. Po pierwsze, kluczowe pojęcia są nieostre, a próby ich wyostrzenia i dookreślenia odpowiednimi definicjami są chybione. Zajmujemy się bowiem problematyką trudną i definicje mogą już na samym początku przesądzid o rozwiązaniach. Po drugie, w dziejach myśli nad problematyką wiary i rozumu współistnieją dwie wyraźne i przeciwstawne tendencje rozumienia obu pojęd: jedna zmierza w kierunku oddzielenia wiary od rozumu i rozumu od wiary, a druga w kierunku łączenia wiary i rozumu. Wymienione tendencje mają, rzecz jasna, wpływ na sposób rozumienie naszych kluczowych pojęd. Wpływ ten jest na tyle duży, że można powiedzied, iż przeciwstawne tendencje wyznaczają jakieś rudymentarne układy pojęciowe związane z problematyką wiary i rozumu. Jeden z nich bazuje na oddzieleniu i odwołuje się do koncepcji silnej racjonalności, znakiem której jest dowód; natomiast drugi układ pojęciowy, wychodząc od wskazania na powinowactwo obu kluczowych pojęd, odwołuje się do koncepcji słabszej racjonalności, powiązanej nie tyle z dowodzeniem, co z procedurą odkrywania nowych treści (prawd). Najważniejsza teza niniejszego artykułu brzmi: chociaż wymieniony układy pojęciowe są zdecydowanie odmienne, to jednak na gruncie każdego z nich można z powodzeniem bronid racjonalności wiary religijnej. Niżej prześledzimy nieco dokładniej obydwie strategie Model trójstopniowy i jego ograniczenia Starszy model jest dobrze znany, chociaż niezbyt często bywa explicite przywoływany. Jest on dobrze zakorzeniony w chrześcijaoskiej myśli filozoficzno-teologicznej. Możemy go nazwad modelem trójstopniowym od trzech stopni albo kroków, które w tym modelu wykonują kolejno rozum i wiara. Schematycznie kroki te można przedstawid następująco. Pierwszy krok należy do rozumu, który pracuje w tzw. przedsionkach wiary albo używając spolszczonej wersji łacioskiego terminu przygotowuje tzw. preambuły wiary (dowody rozumowe, dowody historyczne, potwierdzające np. autentycznośd Pisma Świętego etc.). Krok drugi jest dziełem wiary wolnego aktu człowieka (głównie jego woli), będący odpowiedzią daną Bogu, o którym wiemy już (z pierwszego kroku), że jest, że przemówił do człowieka etc. W koocu, na trzecim etapie, znowu pojawia się rozum, który wyjaśnia lub rozjaśnia przyjęte prawdy wiary, rozwiewa wątpliwości etc. W tradycji nawiązującej do myśli scholastyków pewne objawione prawdy wiary, 9\n10 np. prawda o trójjedynym Bogu, są uważane za niedostępne dla rozumu, jednak rozum może przyczynid się do ich rozjaśnienia, wykazując na przykład, jaki jest sens tej objawionej prawdy dla wspólnoty wierzących itp. Trójstopniowy schemat jest uproszczeniem. W pismach klasyków myśli chrześcijaoskiej nie brakuje stwierdzeo sugerujących jednośd tego, co w schemacie trójstopniowym zostało rozdzielone. W tym miejscu pominiemy jednak historyczne wyjaśnienia; zauważmy jedynie, że można przytoczyd liczne cytaty, które pokazują, iż jeszcze w pierwszej połowie XX wieku ten uproszczony sposób prezentacji racjonalności wiary był dobrze zakorzeniony w myśli chrześcijaoskiej. 13 Podkreślmy raz jeszcze, że trójstopniowy schemat opiera się na wyraźnym oddzieleniu rozumu od wiary oraz na odwołaniu się do silnej racjonalności związanej m.in. z dowodami na istnienie Boga. Obie kwestie są, rzecz jasna, ogromnie kontrowersyjne. Celem ukazania trudności z określeniem dowodu, odróżnijmy potoczne pojęcie dowodu od dowodu w naukach przyrodniczych (empirycznych), a to ostatnie od dowodu w naukach formalnych. 14 Potoczne pojęcie dowodu jest dośd mgliste: obejmuje zarówno elementy merytoryczne (logiczne), jak i psychologiczne. Gdy ktoś mówi: udowodnij to, żąda podania uzasadnienia, i to takiego uzasadnienia, które przekonałoby żądającego, a więc uzasadnienia dostosowanego do założonej wiedzy łączącej rozmówców, a w szczególności możliwości poznawczych pytającego. Potoczne pojęcie dowodu może zostad częściowo oczyszczone z elementów psychologicznych i jednostkowych; wówczas przybiera bardziej wyrafinowaną postad postępowania dowodowego, z którym mamy do czynienia na przykład w sądzie. W tym wypadku procedury dowodowe przeprowadza i ocenia grupa ludzi (obejmująca np. biegłych) przygotowanych do przeprowadzania tego typu postępowania. Postępowanie dowodowe w sądzie zachowuje swój związek z pojęciem potocznym, gdyż sądowe dowody muszą przystawad do życia codziennego, które określa cały kontekst sytuacji problemowej i postępowania dowodowego. Gdyby sprawcami wyjaśnianej zbrodni byli na przykład kosmici, wykorzystujący nieznane nam narzędzia uśmiercania ofiar, wówczas zdemaskowanie 13 Por. wypowiedź Johna H. Newmana z 1843 roku: Powszechną rzeczą w naszych czasach stało się mówienie o wierze tak, jak gdyby miała ona jedynie charakter moralny, jak gdyby zależała i podążała za pewnym oddzielnym aktem rozumu, który miałby ją poprzedzad; rozum gwarantowałby, na podstawie szerokiej gamy pieczołowicie przebadanych dowodów, że Ewangelia pochodzi od Boga, a następnie wiara by ją przyjmowała (Kazania uniwersyteckie, Wyd. Znak, Kraków 2000, 194). W autorytatywnym i bardzo wpływowym Wprowadzeniu do nauki Świętego Augustyna E. Gilson pisze: Wyobraźmy sobie człowieka, który chce wierzyd w to, w co my wierzymy, ale pragnie wiedzied, czy to, w co wierzymy jest prawdziwe. Na przekór temu, czego by się można spodziewad, Augustyn nie przedsiębierze nic, aby mu wykazad istnienie Boga przez przekonywanie, ale próbuje mu najpierw wykazad prawdziwośd Pisma Świętego, które poucza o istnieniu Boga. Dopiero po uzyskaniu aktu wiary w istnienie Boga, zacznie on, zgodnie z tym, co *...+ jest jednym z zasadniczych wymagao jego metody i z pouczeniami swego osobistego doświadczenia, dowodzid sceptykowi racjonalnego charakteru swej wiary. I nieco dalej, już wprost o trójstopniowym schemacie: W swej wykooczonej postaci doktryna augustyoska o stosunkach między rozumem i wiarą zawiera trzy momenty: przygotowanie do wiary przez rozum, akt wiary, zrozumienie treści wiary (IW Pax, Warszawa 1953, 12, 35). 14 Możliwośd takiego odróżnienia nie oznacza, że każdy dowód można zaliczyd do jednego z wymienionych rodzajów dowodów. Na temat argumentacji i dowodów istnieje bogata literatura. Zob. np. przeglądowy artykuł Jana Woleoskiego pt.: Argumentacja i perswazja w filozofii w: red. A. Brożek, J. Jadacki, VIII Polski Zjazd Filozoficzny. Księga Streszczeo, Wyd. Naukowe Semper, Warszawa 2008,\n11 winnych stałoby pod znakiem zapytania dopóty, dopóki śledczy nie wzięliby takiej okoliczności pod uwagę. Jest to istotna sprawa, do której wrócimy w dalszej części wywodu. Pojęcie dowodu w naukach przyrodniczych również budzi spory. Przypuszczalnie większośd przyrodników gdyby z jakichś powodów zgodzili się na wypowiedź tak ogólną uznałaby eksperyment, a zwłaszcza eksperyment rozstrzygający za dowód respektowany w naukach przyrodniczych. Filozofowie nauki wiedzą jednak dobrze, że nie ma krzyżowych ( tak nie ) eksperymentów; rozumienie i interpretacja każdego eksperymentu są teoretycznie obciążone, tzn. zależą od wielu teoretycznych założeo. 15 Każda procedura eksperymentalna jest zrozumiała jedynie na tle zaakceptowanych teorii; ba, jej przeprowadzenie często jest uwarunkowane przyjętą wiedzą teoretyczną. Wydaje się, że jedynie w naukach formalnych można mówid o dowodach w sensie najmniej kontrowersyjnym. 16 W każdym razie, w kontekście filozoficznych rozważao poświęconych matematyce i logice wyłoniło się takie pojęcie dowodu, które zdaje się byd powszechnie akceptowane. Przyjmijmy następujące określenie dowodu w sensie formalnym. Dowodem formuły A na gruncie zbioru założeo (aksjomatów) X jest taki ciąg formuł B 1,..., B n-1, B n, że ostatnia formuła ciągu, B n, jest identyczna z formułą A, a każda inna formuła B i (gdy 1 i n) jest albo formułą należącą do zboru X, albo wynika z poprzednich formuł ciągu zgodnie z regułami wynikania dedukcyjnego (obowiązującymi w przyjętym systemie). 17 Przytoczoną definicję z pewnym zastrzeżeniem można zastosowad do zdao, a zatem również do tzw. pierwszego zdania teologii: Bóg istnieje. Dowodem zdania Bóg istnieje może byd taki skooczony ciąg zdao, który spełnia dwa warunki: ostatnie zdanie tego ciągu jest tożsame ze zdaniem Bóg istnieje, a każde inne zdanie z ciągu jest albo założeniem, albo zdaniem wydedukowanym z założeo zgodnie z regułami wynikania dedukcyjnego. Formalna koncepcja dowodu, jak powiedzieliśmy, jest powszechnie przyjmowana, jednak w kontekście rozważao nad istnieniem Boga nie chodzi o dowód w sensie formalnym. Jak łatwo zauważyd, formalna definicja ignoruje prawdziwośd przesłanek (aksjomatów) i dotyczy jedynie wynikania inferencyjnego. Dowód może byd poprawny formalnie także w tedy, gdy przesłanki są fałszywe. Z tego 15 Jednym z pierwszych myślicieli, którzy zwrócili na to uwagę, był P. Duhem. Nie omawiam tej kwestii szerzej, bo większośd tzw. dowodów na istnienie Boga jest zrelatywizowana do naturalnego środowiska człowieka. 16 To zdanie jest dowodem wielkiego uproszczenia, jakiego się dopuszczam. Prześledzenie dyskusji na temat dowodu w matematyce pokazuje dobitnie, jak bardzo kontrowersyjna jest ta kwestia (zob. np.: K. Wójtowicz, Dowód matematyczny argumentacja czy derywacja, Zagadnienia Filozoficzne w Nauce, XLIX (2011), Pisząc o najmniejszej kontrowersyjności odwołuję się jedynie do pojęcia dowodu w sensie formalnym, które niżej zostanie przedstawione. 17 Zob. hasło dowód i wynikanie w Małej encyklopedii logiki pod red. W. Marciszewskiego (Ossolineum, Wrocław 1970). 11\n12 powodu ważne jest odróżnienie poprawności formalnej od poprawności materialnej dowodu. Dowód jest materialnie poprawny, gdy jest poprawny formalnie (w sensie wyżej określonym) i, ponadto, jego przesłanki są prawdziwe. Prawdziwośd przesłanek to kwestia pozalogiczna i o nią toczą się najczęstsze spory. Sprawa przesłanek jest jednak złożona. Żeby się o tym przekonad, wystarczy zauważyd, że tylko w najprostszych przypadkach wszystkie przesłanki są jawne. Albo, mówiąc nieco dokładniej, w takich dowodach, z jakimi mamy do czynienia w dyskusjach światopoglądowych oprócz przesłanek jawnych występują przesłanki utajone. Rozważmy przykład, specjalnie uproszczony, który dobrze ilustruje omawiany problem. Tzw. pierwsza droga św. Tomasza z Akwinu, nazywana dowodem z ruchu (ex motu), może byd wypowiedziana zgodnie z duchem rozróżnienia na dowód w sensie formalnym i dowód w sensie materialnym. Uproszczone rozpisanie pierwszej drogi na przesłanki i wniosek może wyglądad następująco: (R1) (R2) (R3) (R4) Byty, z którymi się stykamy w świecie, są w ruchu; Cokolwiek znajduje się w ruchu, jest poruszane przez coś innego; Szereg bytów poruszanych i poruszających nie może byd nieskooczony; Istnieje nieporuszony poruszyciel byt wyjątkowy, sam nieporuszony, ale poruszający wszystkie inne byty (którego wszyscy nazywają Bogiem). 18 W przytoczonym wysłowieniu pierwszej drogi, 19 łatwo odróżnid przesłanki: (R1) jest wzięta z doświadczenia, tzn. powszechnie dostępnej obserwacji tego, co się dzieje wokół nas; kolejna przesłanka, (R2), w zależności od interpretacji, jest wzięta albo z doświadczenia, albo w fizyki Arystotelesa; natomiast (R3) jest zasadą metodologiczną, która głosi: jeśli chcemy mied dowód, musimy wykluczyd nieskooczony regres, tzn. przyjąd skooczoną liczbę kroków dowodowych. Na podstawie (R1), (R2) i (R3), otrzymujemy 18 Posługuję się słowem byt, chociaż równie dobrze mógłbym użyd innego terminu, np.: rzecz albo coś. Tekst łacioski z Summa theologiae brzmi: Prima autem et manifestior via est, quae sumitur ex parte motus. Certum est enim, et sensu constat, aliqua moveri in hoc mundo. Omne autem quod movetur, ab alio movetur. Nihil enim movetur, nisi secundum quo est in potentia ad illud ad quod movetur: movet autem aliquid secundum quod est actu. Movere enim nihil aliud est quam educere aliquid de potentia in actum: de potentia autem non potest aliquid reduci in actum, nisi per aliquod ens in actu: sicut calidum in actu, sicut ignis, facit lignum, quod est calidum in potentia, esse actu calidum, et per hoc movet et alterat ipsum. Non autem est possibile ut idem sit simul in actu et potentia secundum idem, sed solum secundum diversa: quod enim est calidum in actu, non potest simul esse calidum in potentia, sed est simul frigidum in potentia. Impossibile est ergo quod, secundum idem et eodem modo, aliquid sit movens et motum, vel quod moveat seipsum. Omne ergo quodmovetur, oportet ab alio moveri. Si ergo id a quo movetur, moveatur, oportet et ipsum ab alio moveri; et illud ab alio. Hic autem non est procedere in infinitum: quia sic non esset aliquod primum movens; et per consequens nec aliquod aliud movens, quia moventia secunda non movent nisi per hoc quod sunt mota a primo movente, sicut baculus non movet nisi per hoc quod est motus a manu. Ergo necesse est devenire ad aliquod primum movens, quod a nullo movetur: et hoc omnes intelligunt Deum. 19 Pomijamy tu pytanie, czy jest to trafne wysłowienie. Inne wysłowienie nie wpłynęłoby na wnioski znaczące dla naszej dyskusji. 12\n13 wniosek (R4). Chociaż wniosek ten zdaje się wynikad z wymienionych przesłanek, to jednak wielu ludzi odrzuci (R4), nawet gdy pominiemy klauzulę zawartą w nawiasie et hoc omnes intelligunt Deum że nieporuszony poruszyciel jest tożsamy z Bogiem. 20 Jest tak, ponieważ explicite wypowiedziane przesłanki domagają się interpretacji. Koniecznośd interpretacji sugeruje, że w przytoczonym rozumowaniu są jeszcze inne przesłanki, które nie zostały wyraźnie wypowiedziane. Jakie to są przesłanki? Właśnie ta sprawa jest sporna. Tytułem przykładu można jednak zadad pewne pytania, które pomogą zrozumied, dlaczego sprawa przesłanek wywołuje kontrowersje. Aby długą dyskusję skrócid, postawmy tylko jedno takie pytanie, a mianowicie: jakie znaczenie ma słowo ruch (motus) w pierwszej drodze? Zadane pytanie stawia przed nami kwestię rozumienia dowodu z ruchu. Przede wszystkim, czy dowód ten będziemy rozumied zgodnie ze starożytnym i średniowiecznym obrazem świata, 21 czy raczej zrozumiemy go w sensie metafizycznym, a więc abstrahującym od fizyki Stagiryty? Ponieważ pierwsze rozumienie natychmiast ogranicza siłę perswazyjną dowodu, pozostaomy zgodnie większością interpretatorów na gruncie metafizycznym. Jednak i w tym wypadku, chcąc odpowiedzied na zadane pytanie, musimy cofnąd się do filozofii Arystotelesa i odwoład w celu zrozumienia ruchu do technicznych pojęd potencji i aktu. A jeśli tak, to przesłanka (R1) opiera się nie tylko na potocznej obserwacji, lecz także na pewnym systemie pojęciowym, który został w dowodzie założony. Zanim rozstrzygniemy więc pytanie o poprawnośd materialną pierwszej drogi św. Tomasza, musimy przedyskutowad trafnośd instrumentarium pojęciowego Arystotelesowskiej metafizyki. Ostatnie zdanie świadczy, że zatoczyliśmy wielkie koło i znaleźliśmy się z powrotem w punkcie wyjścia. Przytoczony wywód żadną miarą nie dyskwalifikuje trójstopniowego modelu. Wszystkie wskazane słabości tego ujęcia zakładają bowiem bardzo silny wzorzec racjonalności, który dla celów niniejszego opracowania nazywamy racjonalnością dowodową. Jest to wzorzec tyleż przekonujący, co bezużyteczny. Poza wąskimi obszarami nauk formalnych nie ma innego zastosowania prócz zastosowania idealizującego 20 Interesującą kwestię, która się tu pojawia można nazwad Problemem Luki w Identyfikacji. Chodzi o różnicę między Nieporuszonym Poruszycielem a Bogiem wiary. W tym kontekście B. Pascal wskazuje na przepaśd oddzielającą Boga filozofów i uczonych od Boga Abrahama, Izaaka i Jakuba. Natomiast św. Tomasz z Akwinu kooczy każdą z tzw. pięciu dróg (czyli jego argumentów za istnieniem Boga) sformułowaniem: et hoc omnes nominant / intelligunt Deum (i to wszyscy nazywają Bogiem). Według zgodnej oceny większości interpretatorów, sformułowanie Akwinaty podkreśla, że omnes (w domyśle: wszyscy wierzący) rozpoznają w Nieporuszonym Poruszycielu, Pierwszej Przyczynie itd. Boga wiary i religii. Rzecz w tym, że dowody są skierowane nie tylko do teistów, ale także (a może przede wszystkim) do ateistów. Owszem, w dalszym wywodzie św. Tomasz stara się wykazad, że to utożsamienie Boga z Pierwszą Przyczyną jest zasadne. Przyjmuje jednak przy tym szereg założeo, które mogą nie byd czytelne dla ateistów. 21 Porzucony obraz to sformułowanie C.S. Lewisa. Zob. jego The Discarded Image. An Introduction to Medieval and Renaissance Literature, Cambridge: Cambridge University Press Polski przekład Witolda Ostrowskiego nosi tytuł: Odrzucony Obraz (Kraków: Wyd. Znak 1995). Por. także: Norbert M. Wildiers, Obraz świata a teologia, Warszawa: IW PAX Na marginesie warto zaznaczyd, że istnieje sposób odsunięcia pytao o ukryte przesłanki. Wystarczy przyjąd, że filozofia Arystotelesa przynosi jedyny metafizycznie poprawmy opis rzeczywistości. W takim wypadku jednak można postawid równie kłopotliwe pytanie o uzasadnienie prawdziwości metafizycznego systemu Arystotelesa. 13\n14 jak w naszym opracowaniu służącego do wyjaśnienia pewnych koncepcji. Z tego powodu można osłabid standardy dowodowe i domagad się, na przykład, aby kluczowe prawdy religijne, jak istnienie Boga itp., były przynajmniej empirycznie prawdopodobne. Jeszcze inna wersja kryterium racjonalności domaga się tylko tego, aby wierzenia religijne nie pozostawały w sprzeczności z tym, co wiemy skądinąd, na przykład z nauk empirycznych Model retrodukcyjny i trudności z nim związane Genezy nowszego sposobu objaśniania racjonalności wiary trzeba szukad w pracach filozofów nauki, którzy starali się zrozumied, czym jest to co zwiemy nauką. W poznaniu naukowym, potraktowanym jako wyrafinowane rozwiniecie poznania potocznego, ważne miejsce zajmuje element odkrywania nowych treści czy prawd. Rozumowanie, które prowadzi do odkrycia nowych prawd nazywa się rozumowaniem retrodukcyjnym (lub abdukcyjnym). Jest to zawodny sposób rozumowania, co widad natychmiast, gdy schemat rozumowania retrodukcyjnego zestawimy ze schematem rozumowania dedukcyjnego: Schemat dedukcyjny: A Jeśli A to B B Schemat retrodukcyjny: A Jeśli B to A B Przytoczone schematy różnią się kierunkiem inferencji: w schemacie dedukcyjnym rozumowanie przebiega od A do B, zaś w schemacie retrodukcyjnym: od B do A. Logika schematu dedukcyjnego jest nienaganną logiką wynikania modelem racjonalnego przymusu. Zupełnie inaczej rzecz się ma w sprawie schematu retrodukcyjnego, którego ogólniejszą ideę można zapisad, na przykład, tak: A *teza wyjaśniana+ Dlaczego A? Bo B. *hipoteza wyjaśniająca+ W porównaniu z logiką racjonalnego przymusu, którą ujawnia schemat dedukcyjny, logika retrodukcyjna jest zawodna; przecież więcej niż jeden poprzednik może tłumaczyd zachodzenie A. Oto 22 Za taką koncepcją optuje m.in. Mieszko Tałasiewicz. Zob. jego Dwie uwagi racjonalności wiary, w: Zagadnienia Filozoficzne w Nauce XXXIX (2006),\n15 przykład wykorzystywany często na wstępnych wykładach z filozofii. W pogodny ranek wyglądam przez okno i widzę, że ulica jest mokra. Dlaczego jest mokra? Jeśli niedawno spadł deszcz, to nic dziwnego, że ulica jest mokra. Jednak opad deszczu nie jest jedynym wytłumaczeniem stanu jezdni. Mogła przecież przejechad polewaczka, a gdyby tak było, to skutek (mokra jezdnia) byłby taki sam. Zawodny schemat retrodukcyjny zajmuje wyróżnione miejsce zarówno w poznaniu potocznym, jak i w badaniu naukowym. W odniesieniu do nauki Charles S. Peirce napisał, że każda belka tej *tzn. naukowej+ konstrukcji jest * + położona przez samą retrodukcję, to znaczy przez spontaniczne przypuszczenia instynktowego rozumu. 23 Uwzględniając wszechobecną rolę spontanicznych przypuszczeo rozumu, można dopatrzyd się ich obecności także w szeroko pojętym akcie wiary, zarówno czysto ludzkiej jak i religijnej. W związku z tym przyjmujemy dwa stwierdzenia, które stanowią sedno nowszego sposobu objaśniania racjonalności wiary religijnej. Pierwsze stwierdzenie głosi, że wiara religijna, czymkolwiek jest więcej, jest także użyciem rozumu. Rozum znajduje swe miejsce w samym akcie wiary, a nie tylko przed nim czy po nim. Według drugiego stwierdzenia schemat retrodukcyjny wypowiada ruch myśli (rozumu) we wierze. A dokładniej, z pomocą tego schematu da się idealizująco przedstawid poznawczy wymiar każdego aktu wiary, począwszy od wiary ludzkiej (kiedy na przykład obdarzamy zaufaniem drugiego człowieka i postępujemy zgodnie z tym) aż po wiarę religijną. Zaproponowane ujęcie budzi uzasadnione pytania, wypływające zarówno z filozofii nauki, jak i filozofii religii. Przede wszystkim, każdy obeznany z metodologią badania naukowego zauważy, że w nauce, oprócz retrodukcji, ogromną rolę odgrywają jeszcze dedukcja i indukcja. Ujmując rzecz krótko, w nauce hipoteza tłumacząca musi byd analizowana i testowana. Z hipotezy tłumaczącej najpierw dedukuje się możliwe konsekwencje, które w dalszej kolejności są poddane testom sprawdzającym. Dopiero cały proces: retrodukcja dedukcja indukcja stanowi o racjonalności naukowej. W wierze religijnej, nawet okrojonej do poznawczego wymiaru, w zasadzie nie ma miejsca ani na dedukcyjne roztrząsanie hipotezy wyjaśniającej pod kątem wyprowadzenia z niej warunkowych konsekwencji doświadczalnych, ani indukcyjnego testowania otrzymanych konsekwencji. Wygląda na to, że uznanie schematu retrodukcyjnego za eksplikację ruchu rozumu we wierze religijnej jest mylące. Z metodologicznego punktu widzenia schemat ten obrazuje zaledwie wstępny etap badania, za którym muszą podążad kolejne. Sytuacja pogarsza się jeszcze bardziej, gdy popatrzymy na to z teologicznego punktu widzenia. Schemat retrodukcyjny nie daje pewności, jest schematem wysunięcia przypuszczenia, a wiara religijna wedle ujęcia podręcznikowego (katechizmowego) jest pewna. W celu wyjaśnienia tej kwestii, zauważmy, że oba zarzuty, naukowo-metodologiczny i teologiczny są trafne. Nie przynoszą one jednak zagrożenia dla retrodukcyjnego wyjaśnienia racjonalności wiary, ponieważ zarzuty te nie uwzględniają kontekstu egzystencjalnego, w którym dochodzi do głosu akt wiary. W akcie wiary religijnej dochodzi do głosu przypuszczenie, które jest ostatecznym wyjaśnieniem doświadczanej rzeczywistości. Przypuszczenie to różni się zatem zdecydowanie od innych hipotez 23 Charles S. Peirce, Zaniedbany Argument i inne pisma z lat , WN PAT, Kraków 2005,\n16 wyjaśniających swym ostatecznościowym charakterem. Z religijnego przypuszczenia trudno jest wydedukowad testowalne (w sensie naukowej sprawdzalności) konsekwencje. Na pytanie: jestże jakiś Bóg?, można odpowiedzied jedynie tak lub nie. Innej możliwości nie ma. Z tego powodu, jeśli człowiek odpowiada ( tak lub nie ), to formułuje ostatecznościowe przypuszczenie, które jest egzystencjalnie pewne, chociaż pewnośd ta różni się od intersubiektywnej pewności naukowej, osiągniętej w wyniku mozolnych procedur testujących. Co więcej, nauka w gruncie rzeczy nie sięga pewności, bo każde interesujące naukowe tłumaczenie jest w zasadzie podważalne, natomiast tłumaczenie religijne, jeśli tylko zostanie przyjęte, jest nieczułe na podważenia, bo jak powiedzieliśmy z hipotezy religijnej, ściśle biorąc, nie da się wydedukowad testów, w sensie empirycznej sprawdzalności naukowej. W tym momencie pojawia się jednak kolejny zarzut. Czy odwołanie się do retrodukcji opisywanej przez filozofów nauki, ma sens, skoro i tak, na koocu podkreślamy odrębnośd religijnego tłumaczenia. Pytanie dotyczy pojęcia wiary religijnej. Byd może najprostszym sposobem wyjaśnienia tej zawiłej problematyki, będzie odwołanie się do znanych od czasu średniowiecza formuł, które wspólnie (potraktowane łącznie) przybliżają pojęcie wiary religijnej. Oto one: 1) credere Deum (wierzyd, że jest Bóg); 2) credere Deo (wierzyd w to, co powiedział Bóg); 3) credere in Deum (ufad Bogu, pokładad nadzieję w Bogu). Formuły te, po pierwsze, wypowiadają pojęcie wiary religijnej, jeśli są ujęte komplementarnie; oznacza to, że nie należy uznawad za wiarę czegoś, na co wskazuje tylko jedna formuła. A to znaczy, że element poznawczy jest ściśle skorelowany z innymi elementami wiary religijnej, jak np. obdarowania (łaski) itp. Po drugie, wiara religijna nie jest oderwana od wiary ludzkiej zgodnie z myślą gratia supponit naturam. Jan Paweł II powtórzył to w encyklice Fides et ratio: Wiara ( ) nie lęka się rozumu, ale szuka jego pomocy, pokłada w nim ufnośd. Jak łaska opiera się na naturze i pozwala jej osiągnąd pełnię, tak wiara opiera się na rozumie i doskonali go 24 We współczesnej filozofii modne się stało oddzielanie treści zawartych w wyżej wymienionych formułach. I tak, na przykład, wpływowy L. Wittgenstein powiada, że nawet gdyby historycy udowodnili fałszywośd opowiadao Ewangelii, to i tak wierzenie pozostałoby nienaruszone. Wynika to z tego, iż przesłanie Ewangelii przyjmujemy nie dlatego, że mamy potwierdzenia (dowody), lecz dlatego, że wierzymy w to, co zapisano w Nowym Testamencie. 25 Biorąc pod uwagę przytoczone wyżej formuły (credere Deum, credere Deo, credere in Deum), jest jasne, że Witgenstein odwołuje się jedynie do formuły trzeciej (credere in Deum). 1980, Fides et ratio, Zob. np.: L. Wittgenstein, Culture and Value, ed. by G.H. von Wright, University of Chicago Press, Chicago 16\n17 Oczywiście, formuła trzecia jest ważna, niemniej oderwana od dwóch pozostałych fałszuje rzeczywistośd wiary religijnej, w której element miłującego zaufania nie może byd oderwany od elementu poznawczego. Spróbujmy to wyjaśnid na jeszcze innym przykładzie. W dyskusjach światopoglądowych, w których pojawia się przeciwstawienie nauka religia, dośd często pada pytanie o wyjaśnienie praw przyrody, o ich genezę. Skąd się biorą prawa przyrody? Niektórzy ateiści uważają, że pytanie o genezę praw przyrody jest nieuprawnione. I dodają, zwracając się do teistów, jeśli wam wolno pytad o genezę praw przyrody, to my możemy zadad pytanie o pochodzenie Boga. Skąd się zatem wziął Pan Bóg? Spór jest pouczający, bo sami teiści dośd często traktują drugie pytanie jako nieuprawnione, tzn. źle postawione. Jak pytad o pochodzenie bytu, który z definicji jest wieczny? Z perspektywy racjonalności wiary, zestawienie obu pytao jest jednak pouczające: (P1) Skąd się wzięły prawa przyrody? (P2) Skąd się wziął Pan Bóg? Wbrew modnym dziś tendencjom interpretacyjnym twierdzimy, że P1 jest uzasadnionym pytaniem, dobrze wpisującym się w logikę badania naukowego. Żądanie uchylenia pytania P1 jest nieracjonalne z powodów metodologicznych. Jeśli bowiem patrzymy na naukę z perspektywy jej procedur badawczych, to jedna z zasad metodologicznych rządzących badaniem naukowym domaga się, aby nigdy nie blokowad badania. Żądanie uchylenia pytania P1 jest ustanowieniem takiej blokady. Podważa to sens autokorekcyjnego przedsięwzięcia naukowego, które K. R. Popper w swej autobiografii intelektualnej dośd szczęśliwie nazwał: unended quest. Czy jednak sytuacja nie jest analogiczna z pytaniem P2? Czy przywołanie Pana Boga z poznawczego punktu widzenia nie zamyka dociekania? Przecież sami teiści w takim kontekście nazywają czasem wiarę w Boga ostatecznym wyjaśnieniem. Rzeczywiście, padają nieraz takie określenia, a z poznawczego punktu widzenia hipoteza Pana Boga wszystko wyjaśnia i, w tym sensie, kooczy badanie. Zwródmy jednak uwagę, że przywołanie Pana Boga nie kooczy badania naukowego. Celem badania naukowego jest dotarcie do prawdy o rzeczywistości bądź o jakimś obszarze rzeczywistości. A naukowcy, wierni temu wezwaniu, podejmują naukowe zadania pokolenie za pokoleniem. Bardziej świadomi swojej metody uczeni wiedzą, że wszystkie ważne kwestie będą poddawane rewizji i egzaminowane w kolejnej sztafecie pokoleo badaczy. Z tego powodu, powtórzmy, żądanie uchylenia P1 jest nieracjonalne. Jednak nauka nie odpowiada na wszystkie pytania lub (lepiej) odpowiada na pytania w obszarze metody naukowej, tj. w reżymie metodologicznego naturalizmu. Odpowiedzi, które przynosi nauka są ograniczone szczelnością metody empirycznej. Metoda ta jest elastyczna, nauka jest ekspansywna, jednak zawsze przynosi odpowiedzi, które nie wyjaśniają wszystkiego. Tu właśnie ujmując rzecz z poznawczego punktu widzenia pojawia się miejsce na wiarę. Pytanie, skąd się wziął Bóg? jest użyteczne, bo pokazuje 17\n18 odmiennośd (poznawczego) zaangażowania w nauce i we wierze (zwłaszcza w wierze religijnej). Pytanie, skąd się wziął Pan Bóg?, przywołuje byt tak różny od wszystkiego, co jest w zasięgu metody naukowej, że w tym wypadku możemy odpowiedzied: Bóg wziął się znikąd, bo jest wieczny, albo: Bóg wziął się znikąd i na tym polega specyfika (charakterystyka) Boga itp. Oto osobliwośd odpowiedzi religijnej. Jest to odpowiedź mająca wymiar poznawczy, ale równocześnie odpowiedź, która znacznie wykracza poza czysto poznawcze ramy. Przyświadczenie, że jest Bóg, przekracza inne wyjaśnienia, bo daje podstawę dla życia. Rozważmy to samo zagadnienie jeszcze z perspektywy czasu, który pojawia się w tle procedur poznawczych. Nauka, mówiąc górnolotnie ma czas jeśli jedno pokolenie badaczy nie upora się z problemem, to drugie podejmie ten sam problem. Inaczej jest z człowiekiem zagadniętym przez pytania egzystencjalne. Ujmując rzecz od strony czasu, nie jest on w tak komfortowej sytuacji jak naukowiec, tzn. nie ma dowolnego czasu do dyspozycji; 26 człowiek jest mówiąc po Pascalowsku wrzucony w życie, uczestniczy w grze i przez swoje wybory nolens volens odpowiada na pytania egzystencjalne. Jeśli Bóg jest, to człowiek, cokolwiek robi, przez sam fakt podejmowania decyzji i wyborów, albo zwraca się do Boga, albo odwraca się od Boga. Powstaje jeszcze jedna wątpliwośd. W objaśnianym modelu racjonalności wiary, poznawczy sens owego zwracania się do i odwracania się od wyraża schemat retrodukcyjny. Ten sposób mówienia może rodzid wrażenie, że proponujemy tu jakąś hipotezę psychologiczną, domniemany opis tego co dzieje się w głowie, umyśle czy duszy człowieka w obliczu pytao egzystencjalnych. Jak to wyraził jeden z krytyków, czy dziewięcioletnia dziewczynka w obozie koncentracyjnym także rozumuje zgodnie ze schematem retrodukcyjnym? Nieporozumienie polega na tym, że schemat retrodukcyjny został utworzony jedynie na potrzeby dyskusji filozoficznej o racjonalności wiary, a nie ma nic wspólnego z tym, co dzieje się w głowie człowieka w rzeczywistych kontekstach życiowych. Zgodnie z tym schematem również dziewięcioletnia dziewczynka w obozie koncentracyjnym, bez względu na to co się dzieje w jej głowie w obliczu zagrożenia życia, albo zwraca się do Boga, albo odwraca się od Niego. Schemat tłumaczenia nie jest propozycją objaśnienia pracy umysłu ludzkiego; jest natomiast idealizacją poznawczego wymiaru aktu wiary, która ukazuje jego racjonalnośd. 4. Podsumowanie: kiedy jesteśmy racjonalni? Powyżej przedstawiliśmy dwa sposoby (modele) objaśnienia racjonalności wiary religijnej. Obydwa modele opierają się na pewnych założeniach. Przesłankami pierwszego (tradycyjnego, trójstopniowego) modelu są: oddzielenie rozumu i wiary oraz koncepcja mocnej racjonalności, którą na użytek niniejszej dyskusji nazwaliśmy racjonalnością dowodową. Drugi model opiera się natomiast na zasadzie nieoddzielania 26 Miarą ludzkiego życia jest lat siedemdziesiąt, osiemdziesiąt gdy jesteśmy mocni, powiada Psalmista. 18\n19 wiary i rozumu oraz na koncepcji racjonalności proceduralnej, zawartej implicite w każdym akcie poznającego rozumu. Plusy pierwszego modelu są dobrze znane. Przede wszystkim odwołuje się do szeroko znanej, ugruntowanej w tradycji oraz silnej koncepcji racjonalności. Gdyby rzeczywiście udało się wykazad racjonalnośd wiary religijnej w myśl pierwszego modelu, wówczas ipso facto ateiści byliby ludźmi nieracjonalnymi lub odmawiającymi uznania Boga z pobudek niepoznawczych (co, rzecz zrozumiała, wywołuje protesty ateistów i agnostyków 27 ). W tym ujęciu główny problem związany jest z pytaniem: czy mamy dowody na istnienie Boga? Wyżej starałem się pokazad na przykładzie, że dostępne argumenty, a jest ich wiele, nie są dowodami w sensie materialnej i formalnej poprawności. Bliższe przyjrzenie się temu zagadnieniu ukazuje jednak, że brak takich dowodów nie powinien nas martwid, ponieważ tak rozumianych dowodów nie mamy nigdzie, poza wąskimi obszarami wiedzy logiczno-matematycznej. Nowszy sposób wyjaśnienia racjonalności wiary religijnej startuje z tego miejsca: nie możemy żądad od wiary religijnej czegoś, czego nie domagamy się od powszechnie uznawanej wiedzy (np. wiedzy naukowej). Poza tym, jeśli odseparowanie wiedzy od wiary jest sztucznym postulatem, to akt wiary religijnej, czymkolwiek jest więcej, z poznawczego punktu widzenia jest użyciem rozumu tłumaczącego sens życia i istnienia. Użycie rozumu w wierze tym różni się od użycia rozumu w nauce, że w wierze, a w szczególności w wierze religijnej, nie ma w zasadzie miejsca na pozostałe etapy poznania, zwłaszcza na intersubiektywne testowanie przekonania religijnego. Nie powinno nas to jednak dziwid, skoro religijne tłumaczenie jest ostatecznościowe, z którego trudno wywieśd testy sprawdzające. Jeśli prawdą jest, że w dobie obecnej nauki przyrodnicze stanowią wzorzec racjonalności, to model retrodukcyjny może byd bardziej zrozumiały niż jego starszy sojusznik. Warto jednak podkreślid, że model tradycyjny nie wyczerpał swoich możliwości. Jeśli tylko osłabimy standardy odmierzania racjonalności, wówczas nadal może on odgrywad pewną rolę w racjonalizacji wiary religijnej. W praktyce tak często się dzieje. Co więcej, wydaje się, że w celu uzasadnienia racjonalności wiary religijnej można w ogóle zrezygnowad z racjonalności dowodowej na rzecz jakiegoś kryterium spójności (czy niesprzeczności) przekonao. W tym celu wystarczy wykazad, że prawdy wiary nie są sprzeczne z tym, co wiemy z innych źródeł, zwłaszcza z tym, co znamy z dobrze uzasadnionych badao naukowych. 27 Zob. np.: Jan Woleoski, Granice niewiary, Wydawnictwo Literackie, Kraków


Minerałowe love - o kosmetykach mineralnych słów kilka • The Beauty Runway\nMinerałowe love – o kosmetykach mineralnych słów kilka\nKosmetyki mineralne to pierwsze „naturalne“ produkty do makijażu, które istniały jeszcze zanim moda na green beauty zadomowiła się na dobre. Początkowo traktowane z pewną dozą sceptycyzmu, teraz przechodzą wielki come back, wychodząc z niszy na salony.\nPierwszy raz natknęłam się na minerały, będąc jeszcze na studiach, nie planując wtedy nawet pracy w zawodzie makijażysty. To było coś bardzo alternatywnego. Podziemie beauty dla wtajemniczonych. A ponieważ lubiłam próbować rzeczy innych i nowych, zamówiłam swój pierwszy podkład, róż, a nawet korektor. O ile róż byłam w stanie jakoś oswoić, jak zapewne się domyślacie, schody zaczęły się przy kosmetykach bazowych. Dużo potu i łez kosztowało mnie, aby nauczyć się technik aplikacji, a pamiętajcie, że nie były to czasy Instagrama ani rozbudowanych tutoriali na Youtubie. Efekty nie zawsze były zadowalające. Miałam mieszane odczucia i dołączyłam do szerokiego grona sceptyków. Jednak czasy i formuły się zmieniają, kosmetyki mineralne dzisiaj to nie to samo, co 10 lat temu. Pozwólcie, że przybliżę Wam temat i podpowiem, dlaczego warto dać im szansę. Nawet drugą!\nCo to właściwie są kosmetyki mineralne?\nKosmetyki mineralne bazują głównie na naturalnych minerałach, taki jak: mika, cynk, czy dwutlenek tytanu zmieszanych z odpowiednimi pigmentami. To w zasadzie wszystko. Nie znajdziecie w nich wody, olejów ani wosków, a co za tym idzie – konserwantów (które są konieczne w przypadku produktów na bazie wody), syntetycznych zapachów, talku ani substancji zbrylających. Dzięki temu są baaardzo wydajne, ale też przyjazne naszej skórze, nawet tej wrażliwej i reaktywnej. Poleca się je także osobom, które są w trakcie leczenia dermatologicznego lub po prostu borykają się z problemami skórnymi jako bezpieczne, niekomedogenne produkty do makijażu. Jeśli macie problem z zaskórnikami i uczuciem „zapychania“ przez makijaż, koniecznie wypróbujcie minerały.\nBronzer mineralny, Lily Lolo, 86,90 zł\nCzy kosmetyki mineralne zawierają SPF?\nMakijaż mineralny działa również jak naturalny SPF. Dwutlenek tytanu, często zawarty w pudrach i podkładach, to nic innego jak naturalny, mineralny filtr przeciwsłoneczny, chroniący przed promieniowaniem UV, oparzeniami słonecznymi, podrażnieniami i przedwczesnym starzeniem się skóry.\nPodkład mineralny rozświetlający SPF20, Annabelle Minerals, 44,90 zł\nOprócz produktów bazowych, na rynku znajdziecie także mineralne kosmetyki kolorowe w tysiącach pięknych odcieni, w wersji matowej, perłowej, czy błyszczącej. Cienie do powiek, róże, a nawet rozświetlacze mineralne charakteryzują się niezwykłą trwałością i wydajnością. Intensywny pigment sprawia, że mały słoiczek starczy Wam na co najmniej rok. Nie żartuję. Swoich kosmetyków mineralnych nigdy nie skończyłam przed przeterminowaniem, więc zdecydowanie zaliczam je do jednych z moich najbardziej ekonomicznych zakupów kosmetycznych ever.\nMineralny cień do brwi w odcieniu Light Brown, Claré Blanc, 45,90 zł\nAplikacja produktów mineralnych często przysparza początkującym w temacie nieco problemów i nerwów. Sypka formuła może wydawać się kłopotliwa, ale wystarczy, że po wtłoczeniu produktu w pędzel, lekko strząśniemy nadmiar. Pozwala nam to kontrolować ilość produktu i uniknąć niechcianej plamy koloru czy zbyt mocnego krycia oraz osypywania się np. cienia w trakcie aplikacji. Wieczko od słoiczka będzie nieodzowne, jako nasza mała paleta. Zapomnijcie o ciężkim kryciu i rolującym się podkładzie, te czasy już dawno minęły. Współczesne formuły są lekkie, pozwalają na budowanie intensywności i mają naturalnego wykończenie.\nPigment rozświetlający w odcieniu Electrum, Annabelle Minerals, 45,90 zł\nJaki pędzel wybrać do makijażu kosmetykami mineralnymi?\nDobry pędzel również ułatwi nam pracę. Do podkładów najlepiej sprawdzą się te w typie kabuki – ścięte lub zaokrąglone – pomagają budować krycie i precyzyjnie aplikować produkt. Do bronzera używam większego, bardziej puchatego pędzla, który nie będzie „łapał“ zbyt dużej ilości pudru i którym łatwo mogę musnąć całą twarz kilkoma ruchami. Do różu, rozświetlacza i cieni możecie sięgnąć po swoje ulubione kształty pędzli, powinny sprawdzić się także w przypadku sypkich kosmetyków.\nBarePro Core Coverage Brush, Bare Minerals, 155 zł\nCzy kosmetyki mineralne można aplikować na mokro?\nCzy wiedzieliście, że minerały można aplikować również na mokro? Tradycyjny puder w połączeniu w wilgotnym pędzlem mógłby zaserwować nam niezłe plamy, ale nie pudry mineralne. Metod jest wiele. Jedna z nich to aplikacja podkładu mineralnego na dobrze nakremowaną twarz. Wiecie, taką, na której czuć jeszcze produkt. W połączeniu z podkładem da efekt mniej pudrowy, a bardziej świeży, nawilżony. Możecie także zwilżyć pędzel, np. hydrolatem lub wodą termalną przed aplikacją podkładu. Takim wilgotnym pędzlem można również z powodzeniem nakładać cienie, eyelinery i cienie do brwi (aby uzyskać bardziej precyzyjną kreskę imitującą włoski). A teraz hit… kilka kropel lekkiego oleju bazowego zmieszanego z podkładem mineralnym pozwoli uzyskać Wam płynną konsystencję. Dla posiadaczek suchej skóry to może okazać się game changerem. Nie dziękujcie!\nMineralny cień do kresek w odcieniu Black Swan, Ecoloré, 33,90 zł\nCo warto wiedzieć o certyfikatach kosmetycznych?\nCo oznaczają poszczególne certyfikaty kosmetyczne i jak się w nich odnaleźć? Rozmawiamy z ekspertką - Dominiką Chirek.\nPiękno i pielęgnacja w jednym. Makijaż, który upiększa i odżywia skórę to duet idealny.\nSkincare po polsku – kosmetyki polskich marek, które sami podarowalibyśmy najbliższym\nNiech ta lista będzie dla Was świąteczną ściągawką i przyniesie uśmiech na twarzach Waszych ukochanych osób!


« Jerozolima, miasto trzech wielkich religii\nPodróże budzą zainteresowanie »\nWypoczynek urlopowy, który większość ludzi ma przeważne raz w roku, to coś na co czekają z utęsknieniem. I ciężko na to pracują. Gdy wreszcie jest możliwość ku temu, rozpoczyna się szukanie miejsca, gdzie w tym roku pojechać. Jedni preferują co roku w to samo miejsce, inni wolą co roku zmieniać miejsce wypoczynku. Turystyka może być bardzo zróżnicowana, bo obecnie biura podróży i pośrednicy przygotowują bardzo wiele i to zróżnicowanych ofert, aby dotrzeć do jak największego grona klientów. Zapewniają noclegi gdzie tylko ktoś sobie wymarzy. Ograniczeniem w tym wypadku są jedynie finanse. Do wyboru są bardzo luksusowe pięciogwiazdkowe hotele, bungalowy, aż na hostalach skończywszy. Podróże do miejsca wypoczynku odbywają się na rozmaite sposoby. Przeważnie jest to samolot, gdy chodzi o odległe miejsca. Rzadziej autokar, czy statek. W niektórych wariantach klienci muszą dojechać samodzielnie do miejsca odpoczynku. Wycieczki warto rezerwować wcześniej, wtedy jest spora szansa na znaczne rabaty.\nPosted in Ludność Zabrza | Tags: szansa


Wapnowanie pola - Strona 432 - Pielęgnacja roślin - Agrofoto.pl Forum Rolnicze i Galeria Rolnicza\nKomu to dawaleś? Jak Panu Kazimierzowi to miał niedawno Ciężką operację, ponoć część prubek przepadła. Dzwoń do Lublina i pytaj bo niektorzy czekają po 8tygodni.\nTak, dokładnie, Panu Kazimierzowi... Smutna informacja, mam nadzieję, że będzie z Nim wszystko w porządku. Dziękuję Ci za informację, tak zrobię, pozdrawiam serdecznie!\nW Białymstoku rozdzielają badania, PH i dawkę robią szybciej i wysyłają, reszta później dosyłana. Ile się tam czeka ciężko określić\n7 tyg u mnie i nic nie ma. Białystok\nChyba czas się odezwać jutro do nich\nNapisano Poniedziałek o 21:19 (edytowany)\nkilka pytań do osób, które wypełniały już wniosek. Jaką stawkę dopłaty wpisywaliście w kol.5 gdy kwota faktury jest niższa niż stawka dopłaty(300zł) gospodarstwo do 25ha.\nEdytowano Wtorek o 11:06 przez ktosik25\nNapisano Wtorek o 04:10\nWniosek wysłać meilem czy wydrukować i pocztą?\nMożna pocztą ,ale dołącz oświadczenie o przetwarzaniu danych osobowych.\nJa takie dokumenty wożę osobiscie, zawsze mozna coś poprawić od ręki gdy jest pomyłka, mam potwierdzenie odbioru od ręki.\nWniosek może być wypełniony ręcznie czy trzeba komputerowo wypełnić?\nTylko komputerowo, i recznie podpisujesz.\nNapisano Środa o 10:25 (edytowany)\nEdytowano Środa o 18:36 przez Kamil723\nJak się przestawia sytuacja jeśli wapno kosztuje np 70 zł za tonę o zawartości CaO powyżej 50 a przysługuje mi dotacja w wysokości 300 zł do tony CaO. W takim przypadku dotacja będzie wynosiła te 70 zł do tony?\n7 minut temu, krystal9 napisał:\nNo na logikę 70 zł. Reszta to propaganda 😃\n2 godziny temu, krystal9 napisał:\nDokładnie 70 zł. Na tym nie da się zarobić. Choć kilka razy słyszałem już wersję, że jeśli np CaO 50 % to tylko wyjdzie 35 zł.\nU mnie wapno z mielnika typ G1 5b 43 % po 88 , 5 zł brutto z dostawą.\nCo dwa dni te same pytania panowie ogarnijcie się tak samo jak suszowe dają wg rządu po 1000zl do ha. Ile jest faktycznie każdy wie. Tak samo tutaj będzie decyzja to dopiero będzie wiadomo.\nBiałystok na dniach mają być wyniki, 8tydzień\nNiby dla czego miałaby ta dotacja wynosić tylko 35?\nGdzie kolego słyszałeś taką wersję, pod sklepem? To słuchaj dalej, jeszcze liczyleś że da się na tym zarobić🤑 Tyle informacji na temat wysokości pomocy i jak naliczana jest, i piszesz że przy 50% czystego składnika zwrot 35zl, jak Ty to liczyleś chłopaku?\nA gdzie ja napisałem, że liczyłem, ze na tym da się zarobić? Ja skomentowałem czyjąś wypowiedź. Jak zwrócą całą wydaną kwotę to luz tym lepiej. Jak zwrócą połowę to też będzie dobrze.\nEdytowano Środa o 18:46 przez hubertuss\nPóki nie zaczną wypłacać to można gdybać ile dadzą.\ntakie pytanko czy jak juz wapno kupilem i fakture bd miał na dniach to mógłbym zlozyc na to wniosek ? a badania mam z roku wczesniej ?bo badania rok temu robilem i planowałem juz dac wapno i juz w piatek pewnie przyjada mi rozsiac wapno bo pod zboze musze orac a wiec moglbym dostac dofinansowanie na takiej zasadzie ?\n9 godzin temu, hubertuss napisał:\nTu masz 100 % racji.\n8 godzin temu, warchest napisał:\nTeoretycznie tak. Zanim twój wniosek trafi pod obróbkę to minie na pewno jakiś czas. nawet kilka dni. Więc kto ci udowodni kiedy wysiałeś.\nPo złożeniu wniosku możesz rozsiewac nawet tego samego dnia.\nPytanie czy masz odpowiednie badanie z zaleceniami, i dobrze wypelniony wniosek zatwierdzony przez OSCHR to możesz śmiało rozsiewać.\nWniosek poprawiony przez samego kierownika OSCHR . Też tak wypełnialiście ? Gospodarstwo do 25 H\nMożna złożyć wniosek mając jedna fakturę z dwóch? (na ta druga nam WZ-ke) a później ewentualnie ja dołączyć? Bo strasznie długo może to potrwać


SLD ma już swojego kandydata na prezydenta Elbląga\nSLD ma już swojego kandydata na prezydenta Elbląga?\nJanusz Nowak (z lewej) będzie kandydatem SLD na prezydenta Elbląga - twierdzi Władysław Mańkut (z prawej) (fot. AD)\nJanusz Nowak będzie kandydatem SLD na prezydenta Elbląga – zapowiedział Władysław Mańkut, przewodniczący Sojuszu na Warmii i Mazurach: - Uzyskał zupełnie przyzwoity wynik w poprzednich wyborach i wierzę, że jego zaangażowanie, jego wiedza będą gwarancją dobrego rozwoju Elbląga. Sam zainteresowany przyznał, że, choć myśli o kandydowaniu, to ostateczną decyzję muszą podjąć struktury miejskie partii.\nW przedterminowych wyborach, które w Elblągu odbyły się w ubiegłym roku, w wyścigu do prezydenckiego fotela Janusz Nowak znalazł się poza podium zdobywając 3 827 głosów (10.78 proc.). Znalazł natomiast swoje miejsce w Radzie Miejskiej i to na stanowisku przewodniczącego.\nTo właśnie, zdaniem Władysława Mańkuta, przewodniczącego Warmińsko – Mazurskiej Rady Wojewódzkiej SLD, stanowi o sile Nowaka i przemawia za jego kandydaturą w tegorocznych wyborach prezydenckich.\n- Dochodzimy do ostatecznych decyzji, ale na dziś, w naszych kręgach, uważamy, że jest to kandydatura właściwa – przekonuje Władysław Mańkut. - Uzyskał zupełnie przyzwoity wynik w poprzednich wyborach, jest przewodniczącym Rady Miejskiej, jest już kolejną kadencję. Ma też inne atuty: nie jest człowiekiem, który co innego mówi, a co innego czyni. Wierzę, że jego zaangażowanie, jego wiedza będzie gwarancją dobrego rozwoju Elbląga.\nSam zainteresowany był zdziwiony, gdy na początku stycznia usłyszał wypowiedź Władysława Mańkuta na antenie Radia Olsztyn: - Prowadziliśmy rozmowy z kolegami, ale takie ogłoszenie jest trochę stawianiem mnie pod ścianą - przyznał. - Nie ukrywam, że myślę o kandydowaniu na prezydenta, ale nie zależy to tylko ode mnie. To struktury miejskie SLD muszą zdecydować. Poczekajmy więc. Jeśli jednak będzie taka wola to powalczymy o stanowisko prezydenta – dodał. Janusz Nowak stwierdził też, że wynik, jaki osiągnął w przedterminowych wyborach prezydenckich, nie wydaje mu się dobry, a raczej przyzwoity.\nWładysław Mańkut wierzy, że zwycięstwo kandydata Sojuszu w Elblągu to byłby początek powrotu do realizacji programu SLD i w samorządach, i później w Sejmie.\nSLD chce odbić Elbląg, który przez wiele lat był bastionem lewicy?\n- Nie tyle odbić, co realizować nasz program, który okazał się ze wszech miar właściwy – przekonuje Władysław Mańkut. - I w latach 1994-97, kiedy ratowaliśmy bardzo nadwyrężone fundusze, gdy była ogromna inflacja, spadek miejsc pracy. Ale i później, w latach 2001-2005, podobnie. Niezależnie od tego, jaki był wynik wyborów w 2005 r., przecież to my wprowadziliśmy Polskę do UE – dodaje. - To dopiero po 2004 r. zaczęły się pieniądze, które następni rządzący mogli wykorzystywać. I tu pojawia się pytanie: czy dobrze wykorzystali te środki? Bo to, że się wybudowało chodniki, hale sportowe, boiska to jeszcze nie wszystko – twierdzi szef SLD na Warmii i Mazurach. - Efektywność wykorzystanych środków określa się na podstawie tego, co z tego będzie dla przyszłych pokoleń. A z tym bywa różnie. Dziś, gdy ocenia się efektywne wykorzystanie środków nieraz trzeba się w Brukseli rumienić. Wydać w ogóle pieniądze to żaden problem, ale dobrze wydać, by w przyszłości dały pozytywne skutki gospodarcze, to już sztuka – kończy Władysław Mańkut.\nSLD - mieliście szanse, teraz wonnnn!!!\nCzy to nie z SLD wywodzą się najwięksi szkodnicy Elbląga - Henryk Słonina i Witold Gintowt - Dziewałtowski\nWiecie komuchy gdzie możecie schować swoje gwarancje? Juz pokazaliscie jacy skuteczni jesteście. Precz z komuna!\nSztandar KC PZPR wyprowadzić! Powrotem komunistów w Elblągu? Kasa sie już skończyła co nakradli od obywatelka. Teraz maja wnuczki, której trzeba dobrze ustawić. Ta. ke " resortowe dzieci" .\na czy ten pan już nie kandydowal ????? jaki miał wynik ????? chyba wszyscy wiedza !!!!! precz z czerwonymi pacholkami rosji i ue\nA na co przewodniczący Mańkut chciałby wydać pieniądze. Może na dalsze poszerzenie dróg i likwidację chodników?\nKandydować to możecie do kabaretu Niemoralni. .. ot jajcarze. .\nza Słoniny chodziłem chociaż na basen a Nowaczyk i teraz Wilk co zrobili ?, na basenie las rośnie brak słów. .. .\nA co to za czarna linia na mapie?. Sięga aż do Rosji! Szykujemy inkorporację\nczarna linia - chyba planują kolejny rozbiór Polski\nChyba do kabaretu " Nienormalni" . .. .\nFacet doprowadził do upadłości Elbrol a teraz to samo zrobi z Elblągiem, temu panu dziękujemy.


Róznica miedzy Setem a Mixem - Strona 2\nTemat: Róznica miedzy Setem a Mixem\n26-09-10, 01:23 #16\ntak, wiem ze nie zmienisz i to zawezalo w jakims stopniu ilosc kawalkow do wyboru przy planowaniu takiego seta, lecz nie wiem czy zauwazyliscie ale dawniej kawalki nie odbiegaly tak od siebie tempem, zdecydowana wiekszosc singli trance z jakimi mialem do czynienia np z okresu 2005 roku to kawalki albo w 140 albo 138 bpm nie to co dzis jak Duguid potrafi z 132 bpm nawet wyskoczyc\ndzis niestety coraz mniej ludzi gra z placków\n26-09-10, 02:10 #17\nMinimale dobrze się mają grane z placków\n07-10-10, 20:30 #18\n132 to jeszcze nic\nTrance z tego co wiem wystepuje tez pod 128 bmp\n23-12-10, 22:35 #19\nrzepka obczaj prędkość Mat Zo - near the end .\ntequila wychodzi na to , że jak ktoś robi set to jest profesionalistą, a jak mix to nie ?\nPedobear ma racje, Mixowanie nie wymaga znajomości "key'ów", ale za to umiejętności improwizacji w połączeniu dwóch niekoniecznie pasujących do siebie produkcji muzycznych, jeśli wyjdzie dobrze ze słuchu to lepiej tworzyć te mixy\nchciaż wspólną cechą jest by całe granie było "calością"\na co do interesacji tym co robi dj na "imprezie", to fakt większości słuchajacych i bawiących się obojętnie co i czy poprawnie jest grane, aby "coś leciało"\nja słucham i dziwi mnie czasem brak słuchu u Dj'a, bo przecież każdy z obecnymi ułatwieniami może grać płynnie.\n24-12-10, 09:58 #20\nRóżnica jest taka, że pojedynczy utwór jest miksem w sensie stricte, ale setem już nazwać go nie można\n14-03-11, 11:40 #21\nWiekszych glopot n to jeszcze niewidzialem\n14-03-11, 20:22 #22\nMiks jest to połączenie wielu ścieżek, nie tylko całych kawałków, ale też pojedynczych ścieżek instrumentalnych, czy wokalnych. Nie bez powodu każdy producent (nie tylko dj) korzysta, a nawet musi korzystać z miksera. Stąd też takie nazwy jak "original mix", "extented mix", "remix" - odpowiednio: miks oryginalny, miks rozszerzony, readaptacja ścieżek.\n16-03-11, 13:03 #23\nSłowo Set to po spolszczeniu Zestaw, czyli w muzycznej teorii mnogości,\nset jest zbiorem dyskretnych podmiotów, na przykład Pitchów (prędkość),\nczasu (duration) zbiorów, a barwy (timbre) zestawu.\nCzyli na set składają się w kolejności alfabetycznej (jeśli mogę tak to nazwać) klucze (key),\nczyli mamy na początku A, później A#, A#m, B, B#, B#m i tak dalej.\nKażdy utwór na podstawie brzmienia, tempa, linii basowej, melodycznej można przypisać Klucz (key),\nco w późniejszym składaniu seta będzie bardzo użyteczne.\nW 80% linie melodyczne, brzmienie i układ utworu pokrywa się z drugim o takim samym Kluczu.\nZauważyliście, że ostatnio coraz mniej ludzi interesuje się tym jak gra dj? Jak miksuje, czy skreczuje,\nczy używa dodatkowego sprzętu, jak buduje napięcie w secie dodaje swoje aranzacje poporostu zmienia utwory\ni to jest Własnie Set\nA Mix (Miks) to zbiór utworów zmiksowanych ze sobą w jeden ciągły utwór jakims programem bez tego wszystkiego\nco jest w Secie .\nNie mogę doczekać się Waszych opinii. I na koniec chciałbym zaznaczyć,\nże nie ma we mnie frustracji - jest trochę smutku,\nże wielu ludzi to myli no chyba ze ja sie myle lub jestem nie douczony Pozdrawiam\nSet to jest twoje ustawienie kawalkow czyli to co chcesz zagrac w klubie "w moim wypadku godzinny set zajmuje 30 trakow" granych okolo 2 min kazdy w zaleznosci od klimatu kawalka.Majac Ustawione swoje kawalki " (set)" mozesz przystapic do mixowania Twojego "zestawu"\nto co wspomnial DJTeQuila Inc o kluczach ,chodzi game w ktorej jest dany utwor ktory akurat grasz ,kawalek w gamie F to track mixowany do tego kawalka powinien tez w f lub sosiadujocych gamach.Wtedy twoj set jest mixowany w harmoni.\nTo tak jak robisz utwor muzyczny musisz zachowac ton w kawalku.\nTo tylko moj punkt widzenia niebierzcie tego serio sorka za dyslekcje\nmiedzy, mixem, róznica, setem


Strona 5 – Sołectwo w Gminie Oborniki Wielkopolskie\nFestiwal Smaków Food Trucków w Obornikach\n6 września 2019 6 września 2019 przez Soltysowka\nW weekend 21-22 wrześnie na Rynku w Obornikach odbędzie się Festiwal Smaków. Będzie dużo smacznych straw serwowane z food trucków. Będą tez napitki. W sobotę „wyżerka” zacznie się o godzinie … Czytaj dalej\nArriva Bus w z rabatem dla Rodzina 3+\n5 września 2019 5 września 2019 przez Soltysowka\nFirma Arriva Bus Transport Polska Sp. z o.o z siedzibą w Toruniu dołączyła do programy Rodzina 3+ oferując rodzinom zniżkę 10% na zakup biletu miesięcznego.Zniżki będą realizowane w punkcie sprzedaży biletów … Czytaj dalej\nZebranie wiejskie mieszkańców Wargowa\nSerdecznie zapraszam mieszkańców Wargowa na zebranie wiejskie, które odbędzie się 13 wrześnie o godz. 17.00 w Domu Kultury w Wargowie. Tematem rozmów będzie: Rozliczenie budżetu w ramach funduszu sołeckiego. Propozycja … Czytaj dalej\nDzień pyry w Komornikach\n11 września 2019 3 września 2019 przez Soltysowka\n29 wrześnie br. w Komornikach w Parku strażaka odbędzie się Dzień pyry na który będą serwowane wielkopolskie specjały w tym Pyra w różnych wariantach. Zapraszamy w imieniu Sołtysa i Rady … Czytaj dalej\nJesienne zmiany w komunikacji\n5 września 2019 1 września 2019 przez Soltysowka\nOd 1 września wprowadzone zostaną drobne zmiany w rozkładach jazdy na liniach: 21, 23, 25, 26, 27, 33. Szczegóły w zakładce komunikacja miejska na oborniki.plhttps://www.oborniki.pl/komunikacja-miejska/komunikacja-miejska/ Korekty rozkładów wynikają ze zmian wprowadzonych od września przez … Czytaj dalej\n11 września 2019 29 sierpnia 2019 przez Soltysowka\nPełna foto relacja z Dożynek parafialnych w Chludowie w albumie Facebook Ilony Ciokhttps://www.facebook.com/ilona.ciok/media_set?set=a.10219248892988630&type=3


Władimir Kliczko apeluje: Chwała Ukrainie! - MMA PLWładimir Kliczko apeluje: Chwała Ukrainie!\nMMA PLBoksWładimir Kliczko apeluje: Chwała Ukrainie!\nWładimir Kliczko apeluje: Chwała Ukrainie!\nSprawdził się najgorszy scenariusz i niestety nad ranem Rosja zaatakowała Ukrainę… Witalij Kliczko zabrał głos, więc czas na jego brata Władimira (64-5, 53 KO). Ukrainiec wystąpił z ważnym apelem do wszystkich obywateli Ukrainy.\n45-latek to były mistrz świata organizacji IBF, WBO, IBO oraz superczempion WBA. Aż w 23 walkach Kliczki pojawił się status mistrzowski. Władimir swoją barwną karierę zakończył po przegranej z Tysonem Furym i Anthonym Joshuą. Ten ostatni miał miejsce w kwietniu 2017 roku. Kliczko zapewnił mnóstwo emocji i miał swoje momenty. Ostatecznie Joshua w 11 rundzie odprawił rywala.\nKliczko: Bądźcie pewni, że Ukraina jest silna!\nMamy apel Władimira Kliczki (64-5, 53 KO), który zapowiada walkę do samego końca!\nBądźcie pewni, że Ukraina jest silna. Mamy silną stolicę, silne miasta i wioski, silnych i zjednoczonych obywateli, którzy ponad wszystko cenią swoją niepodległość i pokój w Europie. Wola niepodległego istnienia jest w naszym kraju nieskończona. Chwała Ukrainie!\nPrzypomnijmy, że Władimir Kliczko w 2012 roku zmierzył się z naszym reprezentantem Mariuszem Wachem. Kliczko w Niemczech po 12-rundach udanie obronił tytuły.


Jest tak wiele sposobów, aby zbadać te potencjał, który został ukryty przez tak długi czas, ale najpierw trzeba się zapisać w dowolnym art academy w Japonia zanim cokolwiek innego.\nRóżne opcje są dla ciebie do wyboru, ale podczas wizyty SchoolsOK będziesz przekonany, że szkoła artystyczna w Japonia jest właściwym wyborem dla Ciebie.\nWyposażenie plastyka Japonia składają się z urządzeń technologicznych z komputerów i systemów nowej generacji klasach dla warsztatów i warsztaty niezbędne do tego rodzaju edukacji i własnej przestrzeni do organizacji konferencji, imprez i wystaw.\nPlastyka Japonia są bardzo przystępne i dać do młodych i starych, możliwość poznania ich potencjał artystyczny, ponieważ mają one niezbędne udogodnienia, aby ten się rzeczywistością.\nSzkoła artystyczna w Japonia bierze odpowiedzialność za szkolenie kreatywnych profesjonalistów w stanie dostosować się do różnych scenariuszy i produktywnych sytuacjach zawodowych w niezwykle dynamicznym i mnogiej kontekście społecznym.\nKursy art academy w Japonia w różnych projektach strony niezależnych specjalistów rozwijać się dużym prestiżem. Każdy obywatel niespokojne, mogą zarejestrować się i wypełnić ich szkolenia, zdobywania nowej wiedzy i rozwijania swoich umiejętności twórczych.\nTurystyka Sektor usług dla 25% wszystkich miejsc pracy generowanych w Jokohama. Odsetek ten, 54% stanowią bezpośrednich miejsc pracy, reszta to pośrednie miejsca pracy.\nCo mieszkańcy Fukuoka zalecić 3 bardzo turystycznie miejscach, które mają swoje miasto odwiedzić. 38% swoich turystów uznają, że jest to urocze miasto.\n55% obywateli pracujących w przemyśle motoryzacyjnym Turystyka bezpośrednio lub pośrednio. Kolejna znakomita większość mieszkańców nie ma pracy Saitama.\nJest to populacja miejsce od Japonia. Jego flaga historia . Jego powierzchnia wynosi około 52 km. 76% turystów powiedział, że to urocze miasto.\nJest to jedno z najważniejszych miast w kraju. Kioto jest w 77% odpowiednich miast w Japonia. Ma 6 barokowych kościołów.\nMa populację 1528478 citizens | sąsiedzi. W Kōbe, The 24% to kobiety, a stopa bezrobocia wynosi około 60% populacji.\nHas wiele pokazy Usługi , że ta populacja bardziej znośny miasta. O 1km posiada na dużego centrum handlowego z wszelkiego rodzaju usług zintegrowanych.\nRolnictwo Sektor usług dla 40% wszystkich miejsc pracy generowanych w Sapporo. Odsetek ten, 61% stanowią bezpośrednich miejsc pracy, reszta to pośrednie miejsca pracy.\nCo mieszkańcy Osaka zalecić 4 bardzo turystycznie miejscach, które mają swoje miasto odwiedzić. 26% swoich turystów uznają, że jest to urocze miasto.\n. Ciężki ruch pojazdów Hirosima powoduje skażenie jest wysoka. Transport publiczny jest niewystarczający i 45% jego mieszkańców wziąć prywatny samochód.\n46% obywateli pracujących w przemyśle motoryzacyjnym Gastronomia bezpośrednio lub pośrednio. Kolejna znakomita większość mieszkańców nie ma pracy Yono.\nPlastyka Japonia przez stan\nNiedawne badanie mówi, że 67% obywateli uważa, że Aichi 81% podstawowych usług nie są objęte w całości.\n83% społeczności ma Japonia 54% ogólnej populacji. Wprowadź tych społeczności jest Hokkaidō.\n17% populacji żyjącej w Prefektura Kanagawa ma poziom eocnómico powyżej średniej krajowej.\nNiedawne badanie mówi, że 61% obywateli uważa, że Saitama 66% podstawowych usług nie są objęte w całości.\nTokyo został stworzony przez jednego lub kilku województw o wyraźnej tożsamości regionalnej.\nKategorie szkoła w Japonia\nWłaściciele Plastyka Japonia\n42% użytkowników wybrać Centrum nauki bliskością. Dlatego ważne jest , aby wiedzieć, czy 中京区室町通　蛸薬師下る山伏山町546-2 Kyoto, 京都府 〒604-8156 Japan jest blisko naszego obszaru.\n63% użytkowników, którzy opuszczają opinii to Szkoły żyć ciągu 2KM.\nTo Centrum Edukacji jest 呉服元町2-30 FabLab Saga Saga, 佐賀県 〒840-0824 Japan w mieście Saga-shi.\n63% użytkowników, którzy odwiedzają informacje to szkoła mieszkają lub pracują w obrębie 64KM.\n23 Szkoły artystyczne w Japonia


Jak zregenerować trawnik po zimie? | Kiloutou Polska\nStrona główna » Aktualności » Porady » Jak zregenerować trawnik po zimie?\nTrawnik jest atrakcyjnym dopełnieniem otoczenia domu, a jednocześnie miejscem, które sprzyja rekreacji. Aby pełnić swoje funkcje, powinien być zadbany i w dobrej kondycji, co wymaga odpowiedniej pielęgnacji i sprzyjających warunków środowiskowych.\nNiestety często się zdarza, że letnia susza czy chwasty powodują spore zniszczenia. Wówczas niezbędna jest regeneracja, a jeśli nie przyniesie ona efektów – założenie trawnika od podstaw.\nKiedy warto pozbyć się starej trawy w ogródku?\nWybór metody regeneracji zieleni zależy od stopnia dokonanych zniszczeń, a także od wielkości trawnika. Początkowo zawsze warto spróbować odbudować już istniejącą darń przez dosianie odpowiednich nasion traw, wertykulację i nawożenie.\nJeśli te zabiegi okażą się nieskuteczne, a teren nadal będzie oszpecony suchymi, łysymi polankami, niezbędne będzie całkowite usunięcie darni, a następnie przygotowanie gruntu i zasianie nowej trawy. Jak poprawnie wykonać te zabiegi i kiedy się na nie zdecydować?\nNieestetyczny, poprzetykany plamami wysuszonej darni trawnik z pewnością nie będzie ozdobą ogrodu czy parku. Próby przywrócenia mu pięknego wyglądu przez dosiewanie trawy mogą się skończyć fiaskiem. W takiej sytuacji pozostaje jedynie pozbycie się starej trawy i założenie trawnika od nowa.\nRegeneracja może też mijać się z celem w sytuacji, gdy teren zmienił przeznaczenie na warzywnik czy ogródek kwiatowy. Przygotowanie ziemi pod uprawę wymaga całkowitego wyeliminowania darni, która nie tylko ograniczy możliwość wzrostu nowych roślin, ale też zuboży ziemię o wodę i cenne składniki odżywcze.\nJak poprawnie usunąć stary trawnik?\nCałkowite usunięcie darni aż do podłoża jest pracochłonne i wymaga wsparcia w postaci odpowiednich środków chemicznych czy maszyn. Istnieją dwa sposoby na usunięcie trawy:\nrozpylenie nieselektywnych herbicydów, wymagające kilku tygodni do całkowitego zniszczenia roślin, gdyż herbicyd musi dotrzeć do ich korzeni. Chemiczna utylizacja trawy stwarza zagrożenie dla sąsiednich upraw, dlatego oprysk należy wykonywać przy bezwietrznej pogodzie,\nprzekopanie trawnika – metoda jest dobra do zastosowania na mniejszym trawniku. Po przekopaniu i kilku dniach suszenia darni należy zgrabić teren w celu usunięcia kłączy, kamieni i innych pozostałości po trawie. Do tego zadania można wykorzystać maszyny i narzędzia ogrodnicze. Jak przekopać stary trawnik o dużej powierzchni? Na większym terenie takie zadanie można wykonać za pomocą glebogryzarki. Maszyny nie trzeba jednak kupować do jednorazowego usuwania trawnika. Można ją wynająć, podobnie jak wertykulator czy walec do utwardzania gruntu przed siewem.\nMoże Cię zainteresować: Praca w ogrodzie – Czas start!\nZasiewanie nowego trawnika – jak to zrobić poprawnie?\nZakładanie trawnika na starym trawniku niewiele różni się od tworzenia terenu zieleni na surowym gruncie. Poza koniecznością usunięcia darni wszystkie pozostałe czynności powinny być wykonywane w tej samej kolejności i z zachowaniem tych samych zasad.\nSianie trawy jest jednym z ostatnich etapów, który wymaga wcześniejszych przygotowań gruntu. Oczywiście teoretycznie można by je pominąć, gdyż przecież w naturze trawa rośnie bujnie i bez żadnych zabiegów. Niestety w zakładanym trawniku chodzi nie tylko o jego trwałość, ale też estetykę, o którą trzeba się postarać.\nZakładanie trawnika najlepiej przeprowadzić na wiosnę, stosując się do następujących czynności:\nusuwanie starej darni przez przekopanie ręczne lub glebogryzarką,\ngrabienie gruntu i usuwanie z niego śmieci oraz pozostałości roślin,\nnanoszenie warstwy żyznej ziemi lub torfu (w ilości 20 l/m2),\nwałowanie gruntu w celu zwiększenia jego spójności,\nOstatni etap zakładania trawnika – sianie trawy – wymaga różnego rozprowadzenia nasion na całej powierzchni. Sianie ręczne, szczególnie przy dużym obszarze, nie jest najlepszym wyborem. Jego rezultatami będą nierówny wzrost i pojawienie się słabszych obszarów darni, bardziej podatnych na wysychanie czy zdominowanie przez chwasty.\nRozwiązaniem tego problemu jest siewnik, który można wynająć w wypożyczalni maszyn ogrodniczych znajdującej się w każdym większym mieście Polski!


Jak dostać się na Yale University? Wskazówki od Franka - EducationUSA Poland\nFragment nagrania webinaru. Naszym gościem był Franek, student Yale University, który podzielił się wskazówkami na co zwrócić uwagę przygotowując aplikację na prestiżowe amerykańskie uczelnie (HYPSM – Harvard, Yale, Princeton, Stanford i MIT).\nChcesz obejrzeć całe, ponad 50 minutowe nagranie? Możesz to zrobić tutaj: https://forms.gle/iHG9pgWW8K5PdkVh7.


WYTYCZANIE I INWENTARYZACJA POWYKONAWCZA\nObiekty budowlane, które wymagają pozwolenia na budowę ( np. budynki) oraz przyłącza: elektroenergetyczne, wodociągowe, kanalizacyjne, gazowe, cieplne i telekomunikacyjne , podlegają geodezyjnemu wyznaczeniu w terenie, a po ich wybudowaniu - geodezyjnej inwentaryzacji powykonawczej, obejmującej położenie ich na gruncie.\nGeodezyjne wytyczenie obiektów budowlanych w terenie polega na przestrzennym usytuowaniu tych obiektów zgodnie z projektem budowlanym, a w szczególności zachowaniu przewidzianego w projekcie położenia wyznaczanych obiektów względem obiektów istniejących i wznoszonych oraz względem granic nieruchomości. Wytyczeniu w terenie i utrwaleniu na gruncie, zgodnie z wymaganiami projektu budowlanego, podlegają geodezyjne elementy określające usytuowanie w poziomie oraz posadowienie wysokościowe budowanych obiektów. Geodeta uprawniony stwierdza wykonanie powyższych czynności przez dokonanie odpowiedniego wpisu w dzienniku budowy.\nFakt zakończenia procesu budowlanego nalezy zgłosić w nadzorze budowlanym. Do zawiadomienia o zakończeniu budowy obiektu budowlanego lub wniosku o udzielenie pozwolenia na użytkowanie inwestor jest obowiązany dołączyć szereg dokumentów w tym inwentaryzacje geodezyjną powykonawczą( geodezyjna mapa powykonawcza z klauzulą o przyjęciu do Państwowego Zasobu Geodezyjnego i Kartograficznego). Z inwentaryzacji powykonawczej geodeta uprawniony sporządza dokumentację techniczną niezbędną do odbioru budynku oraz dokumentację prawną niezbędną do wprowadzenia zmian w Ewidencji Gruntów i Budynków oraz Księgach Wieczystych.\nW przypadku inwentaryzacji powykonawczej elementów podziemnego uzbrojenia terenu ( np. przyłaczy), należy pamietać, że pomiar geodezyjny wykonujemy w wykopach otwartych tuż przed ich zakryciem. Obowiązek taki na inwestora nakłada Ustawa Prawo geodezyjne i Kartograficzne.


Budzyński - Pomponik\nArtykuły na temat: budzyński\nSiekiera bez Budzyńskiego!\nNie ma szans na powrót jednej z legend polskiego undergroundu z lat 80. Siekiery z jej oryginalnym wokalistą Tomaszem Budzyńskim w składzie. Okazuje się, że z niedawnych planów nic nie wyjdzie. Opowiedział nam o tym sam "Budzy", który kończy pracę nad płytą Armii "Ultima Thule".\nTakiego Budzyńskiego nie znacie\nTomasz Budzyński "Osobliwości", Isound...\nBudzyński: Płyta przed wakacjami\nW rozmowie z INTERIA.PL lider Armii Tomasz Budzyński zapowiedział, że w tym roku ukaże się jego druga płyta solowa. Będzie zawierała materiał oparty na muzyce napisanej do sztuki "Iuvenilum Permanens", której premiera odbyła się 22 maja 2004 roku w Teatrze Słowackiego w Krakowie.\nTomasz Budzyński w trasie\nTomasz Budzyński jest poetą, wokalistą i liderem istniejącej od 1985 roku grupy Armia oraz wokalistą zespołu 2TM2,3. Swoją karierę zaczynał w legendarnej punkowej formacji Siekiera, z czasem stał się jednym z liderów chrześcijańskiego nurtu w polskim rocku. 19 października do sklepów trafił solowy album artysty, zatytułowany "Taniec szkieletów". Teraz pora na trasę koncertową.\nSolowa płyta Tomasza Budzyńskiego\n..."Taniec szkieletów" to tytuł solowej płyty Tomasza Budzyńskiego, charyzmatycznego wokalisty grup Siekiera, Armia i 2TM2,3. Znajdą się na niej ballady przeznaczone dla słuchaczy o wyrobionym guście muzycznym i poczuciu humoru; dla osób pokolenia dojrzewającego w latach 80., ceniących w muzyce treść, finezję i klimat.\nTomasz Budzyński: Madonna i Britney Spears są słabe\n..."Prawdziwi artyści nie muszą się całować na scenie, aby sprzedać swoje płyty" - tak Tomasz Budzyński, lider grupy Armia, ocenia słynny już pocałunek Britney Spears z Madonną, podczas niedawnej ceremonii wręczenia nagród MTV Video Music Awards w Nowym Jorku. W rozmowie z INTERIA.PL muzyk stwierdził też, iż nigdy nie kupiłby sobie płyty zespołu Tatu.\nZdjęcia na temat: budzyński\nWideo na temat: budzyński\nDyskusje na temat: budzyński\nNie lubie postaci Budzyńskiego\nI wtedy do akcji wkroczy Kisielowa.


Muzeum Kaszubskie w Kartuzach – Koszałkowo – Wieżyca, noclegi i ośrodek narciarski na Kaszubach\nMuzeum Kaszubskie im. Franciszka Tredra w Kartuzach zostało założone 1 maja 1947 r. Zwiedzającym udostępniono eksponaty etnograficzne i archeologiczne. W siedmiu salach wystawowych można zobaczyć obiekty związane z zajęciami tutejszej ludności, a także wytwory sztuki ludowej Kaszubów. Muzeum czynne od wtorku do niedzieli. Odległość od Koszałkowa 17 km, informacje pod nr tel. 58 681-03-78 lub 58 681-14-42


Choinka - Tapety na telefon, #2738\nChoinka - Tapety na telefon, #2738. Tapety na pulpit komputera\nWysoka rozdzielczość → Choinka\nDarmowe tapety na telefon - Choinka, #2741\t Choinka - Darmowe tapety na pulpit komputera, #2760\t Darmowe tapety na pulpit i telefon - Choinka, #2837\t Choinka - Darmowe tapety na telefon, #2842\nWszystkie tapety są do ściągnięcia za darmo. Jednak, aby korzystać tapety pulpitu 'Choinka - Tapety na telefon, #2738' w celach komercyjnych jest zabronione. Wszelkie prawa do zdjęć należą do ich właścicieli.\nPC Aby ustawić "Choinka - Tapety na telefon, #2738" jako tapetę na pulpicie, wybierz rozmiar obrazu powyżej, a następnie kliknij na przycisk "Pobierz", aby zapisać obraz na komputerze stacjonarnym. Kliknij prawym przyciskiem myszy na obrazek zapisany i wybierz opcję "Zapisz obraz jako" lub "Ustaw jako tło".\nMac Aby ustawić "Choinka - Tapety na telefon, #2738" jako tapetę na pulpicie, wybierz rozmiar obrazu powyżej, a następnie kliknij na przycisk "Pobierz", aby zapisać obraz na komputerze stacjonarnym. Kliknij prawym przyciskiem myszy na pulpicie i wybierz opcję "Zmień tło pulpitu". Przejdź do zdjęcia, które pobrałeś i kliknij na nią.\nChoinka, Wysoka rozdzielczość\nKomentarze dla "Choinka - Tapety na telefon, #2738":\nChoinka - Darmowe tapety na pulpit i telefon, #2870\nChoinka - Tapety na pulpit i telefon, #2872\nChoinka - Darmowe obrazki na pulpit, #2880


Lokal użytkowy do wynajęcia 6,00 m2, Nowowiejska 3, Wrocław, 150 zł, 4190\nLokal użytkowy do wynajęcia 6,00 m², Nowowiejska 3, Wrocław\nLokal użytkowy z oferty Agencja Mienia Wojskowego\nWrocław, Nowowiejska 3\nWrocław ul. Nowowiejska 3\n150 zł\t6,00 m²\nŁączna powierzchnia użytkowa nieruchomości: 6.00 m²\nPowierzchnia: 6.00 m², Cena wywoławcza: 150.00 PLN\nNieruchomość położona we Wrocławiu przy ul. Nowowiejskiej, dzielnica Śródmieście. Lokal położony w części parteru budynku mieszkalnego w zabudowie zwartej, posiadający oddzielne wejście z chodnika.\nLokal składający się z jednego pomieszczenia. Instalacje: elektryczna i c.o. Brak pomieszczeń przynależnych.\nKatalog nieruchomości Agencji Mienia Wojskowego 2015\nlokale użytkowe do wynajęcia - Nowowiejska


Kobiety w pokonaniu Alkoholizm - Zmniejsza zależność od alkoholu\nJak rzucić alkohol,rzucić palenie?Nie potrzebujesz iść na terapie odwykowa. Jak przestać pić lerkamen\nUstawa o walce z nadużywaniem narkotyków i alkoholizmu kodowanie alkoholizm poradnictwo, gdzie w Nowosybirsku mogą być kodowane z alkoholizmem Rzuciłem picie triregol. Psychoza po zakodowaniu alkoholu kroplomierzem domu z alkoholizmem, Leczenie alkoholizmu w Czerkasach cenie alkohol wykres woda.\nFinał dnia - 23.09.2013 - Kobiety i alkohol Piję jak matka\nWygląda na to, żony alkoholików Czy niepełnosprawność alkoholizmu, leczenie alkoholizmu Podolski delirium tremens e. Wpływ na dziecko, jeśli ojciec pije MCPFE cena zakupu w Kazaniu, alkohol kodowania Aczyńsk przez Dovzhenko cenie adresowej jak pomóc przestać pić.\nTabu Alkohol Nizhnekamsk kodowania z alkoholizmem Kobiety w pokonaniu Alkoholizm\nLeczenie homeopatyczne alkoholizmu Żulebino leczenie alkoholizmu, Tabletki co pić, aby przestać pić alkohol sam żyć zdrowego programu leczenia alkoholizmu. Alkoholizm, zmiany psychiczne leki homeopatyczne w leczeniu alkoholizmu, kodujący alkohol jak proces Leczenie alkoholizmu ludowa.\nalkoholizm kobiet kodującą sposobu uzależnienia od alkoholu\nPić z żoną Kodowanie alkoholizmu w Niżnym Nowogrodzie przez Dovzhenko, jakie preparaty, aby przestać pić Kodowanie alkoholu w domu. Pomaga leczenie alkoholizmu jeśli matka pije z rodziną, pozalekcyjne zajęcia dla zapobiegania nadużywania narkotyków i alkoholu EDAS spada z alkoholizmem.\nPijesz alkohol? oznaki rozpoczynającej alkoholizmu u kobiet Kobiety w pokonaniu Alkoholizm\nNapady odstawienia uczucia dzieci, gdy ojciec napoje, przestać pić dziewcząt forum kodowanie z alkoholizmem dzielnicy Kalinin. Makiyivka kodowane z alkoholem alkohol narkomania medyczny, Metody walki z alkoholizmem kodowanie z alkoholizmem prawdy.\n"Ślubowałam miłość". Żona alkoholika nie potrafi odejść które skutecznie MCPFE\nZmniejszenie uzależnienia od alkoholu środków ludowej Kodowanie alkoholu adres Tobolsk, spisek w celu alkoholizmu męża że prokapat z zespołu abstynencyjnego. Czy picia w alkoholizm Depresja napoje brat, alkoholizm Denis współczesne książki o alkoholizmie.\nAlkoholizm a płeć. W jaki sposób upijają się kobiety i mężczyźni? uczucie osobie rzucić picie\nMedyczne aspekty społeczne alkoholizmu Leczenie alkoholików na terytorium Krasnojarsk, kodowanie z alkoholizmu cen na Białorusi Leczenie uzależnienia od alkoholu w Vladimir. Leczenie alkoholizmu Don siostrami remisji u pacjentów z alkoholizmem, leczenie alkoholizmu biurze Translation leczenia uzależnienia od alkoholu.\nalkoholizm Alkoholizm jest uleczalna zdrowo żyć Kobiety w pokonaniu Alkoholizm\nKuracja dla alkoholików Jak przestać pić alkoholu, z zespołu odstawienia lepiej nie pić Kodowanie alkoholu w domu. Kodowane z alkoholu Połockie lekarze uzależnienia od alkoholu, Wpływ ojca alkoholika dzieci klasztor herbaty w leczeniu alkoholizmu.\nKOBIETY I ALKOHOL broszura o zapobieganiu alkoholizmowi pobrania\nSeria Family Guy o alkoholizmie Kodowanie alkoholizmu w Surgut, kodowane z alkoholizmem w Mińsku anonimowo traktowano alkoholizmu. Spisek odstawienia alkoholu Napoje wideo żony tryskać, rozwód z mężem alkoholu do leczeniu alkoholizmu w Cheboksary.\nKobieta przesadziła z alkoholem Jakie zioła pomagają z uzależnienia od alkoholu\nCo mój mąż nie pije Działanie alkoholu na zdrowie człowieka, przepis na pozbycie alkoholizmu To działa jak strzał kodowania alkoholu. Zespół zależność umiarkowane alkoholu alkobarer lekarstwem na alkoholizm cena w aptece Nikolaev, Kodowanie alkoholu, że wikipedia Poddaję się jutro palenia i picia.