Archiwum Historii Mówionej - Wanda Zofia Piotrowska\nWanda Zofia Piotrowska „Nina”\nChciałabym zacząć od okresu jeszcze przed Powstaniem. Proszę powiedzieć, jak się u pani zaczęło z „Szarymi Szeregami”?\nPonieważ jestem od czternastego roku życia harcerką, cały czas byłam w harcerstwie, prowadziłam przed wojną drużynę harcerek (30. Warszawską Drużynę Harcerek), obozy harcerskie. Coraz bardziej zbliżało się do roku 1939, gdzie wiedzieliśmy, że wybuchnie wojna. Już się przygotowywaliśmy. Ale w 1939 roku jeszcze byłyśmy na obozie, na jeziorach augustowskich. Pewnego dnia wybieraliśmy się na trzydniową wycieczkę na Wigry. Niestety dostałyśmy meldunek z Warszawy, że musimy zwijać obóz, bo mobilizacja. To było dla nas straszne przeżycie. Dla nas było okropne i dla tej ludności, która się z nami bardzo zżyła, bo jednak byłyśmy tam dwa i pół tygodnia, miałyśmy być trzy. Nie dokończył się nasz obóz, musiałyśmy likwidować. Z płaczem ogromnym, z żalem opuszczałyśmy naszą flagę na maszcie, zbierałyśmy wszystkie nasze rzeczy. Dużo żeśmy miały, jeszcze bardzo dużo jedzenia, ale to wszystko żeśmy rozdały tamtejszej ludności wiejskiej. Przecież nie będziemy tego dźwigać, tylko zostawiłyśmy im.\nPrzyjechałyśmy do Baranowic, zostawiłyśmy... To już był ostatni moment naszego wyjazdu. Ostatnim transportem z wojskiem wyjechałyśmy z Baranowic, zostawiając cały nasz ekwipunek obozowy – wszystko. Tylko swoje osobiste rzeczy żeśmy wzięły do Warszawy. Dotarłyśmy do Warszawy w nocy i na drugi dzień rano już wszystkie zgłosiłyśmy się do Domu Harcerza na Łazienkowską (wtedy Siewierską). Tam żeśmy się zgłosiły i tam żeśmy pełniły służbę, to znaczy gotowałyśmy, wydawałyśmy obiady dla wojska, które przyjeżdżało do Warszawy. Żeśmy tam były do 1 września.\n1 września dostałyśmy zawiadomienie, że musimy opuścić Łazienkowską, a mamy objąć służbę na Dworcu Głównym. Na Dworcu Głównym ze swoimi dziewczynami, z najstarszymi, które były, cały czas tam pracowałyśmy. Dostałyśmy rozkaz przejścia na Dworzec Główny i tam żeśmy objęły stanowiska sanitarne, gospodarcze, łączności – różne, jakie trzeba było. Wszystkie byłyśmy w mundurach harcerskich.\nProszę powiedzieć, jaka nazywała się drużyna, którą pani prowadziła?\n30. Warszawska Żeńska Drużyna Harcerek. Tam byłyśmy do 9 września, bo 9 września dostałyśmy znowu rozkaz, [żeby] zdjąć mundury, wszystkie harcerskie rzeczy zlikwidować i miałyśmy objąć służby sanitarne w różnych częściach Warszawy. Ponieważ mieszkałam na ulicy Powązkowskiej, więc dostałam przydział na Koło. Ale to już był wrzesień, były bombardowania, więc byłyśmy tam bardzo krótko. Znowu dostałyśmy rozkaz, że jest niebezpiecznie taki kawał drogi chodzić pieszo, więc żebyśmy przy miejscu zamieszkania swojego tworzyły punkty sanitarne albo jakieś gospodarcze. Rzeczywiście byłyśmy trzy: ja, siostra moja i jeszcze jedna z dziewcząt, która mieszkała na tej samej ulicy, co i my. Żeśmy tam założyły punkt sanitarny dla wojska, które szło do Warszawy. Był to taki przejściowy [punkt], to nie było do końca września. Na tym żeśmy skończyły.\nPotem żeśmy punkt sanitarny na miejscu zlikwidowały, ale wiedziałyśmy, że tu, powiedzmy, przyszedł wojskowy chory, tu przyszedł z jakimiś ranami i tak dalej, żeśmy więc opiekowały się nimi. Dlaczego? Była to nasza służba, bo w czasie okupacji i przed wojną (jeszcze we wrześniu) skończyłam kurs sanitariuszki w Komendzie Chorągwi, w Domu Harcerza. To nam się bardzo przydało i przydało się cały czas w czasie wojny do 1939.\nPóźniej, po wojnie, też byłyśmy czynne cały czas, ponieważ harcerstwo przeszło do podziemia. My, harcerki, tworzyłyśmy „Pogotowie Harcerskie”; harcerze „Szare Szeregi”. Właśnie w naszym pogotowiu w czasie okupacji my, harcerki, opiekowałyśmy się dziećmi. Pierwsza nasza opieka była [nad] dziećmi, które straciły rodziców. Wszystkie one były umieszczone na ulicy Pięknej 24, tam był właśnie dom dla dzieci. Ponieważ myśmy nie pracowały (młode dziewczyny byłyśmy), można było poświęcić im czas. Opiekowałyśmy się więc tymi dziećmi, bawiłyśmy się, czytałyśmy im książki, tak żeby dzieci mniej odczuwały to, że rodziców nie ma i że ktoś nimi się opiekuje. To było na Gwiazdkę. Do Wigilii też przygotowałyśmy niespodzianki. Robiłyśmy różne rzeczy dla nich, znaczy zabawki czy jakieś lalki, czy coś takiego – jakieś własne roboty. Nasze rzeczy, nasze robótki, dawałyśmy dzieciom właśnie w czasie Wigilii. Wigilię spędzałyśmy u dzieci do takich godzin, które były możliwe, żebyśmy mogły wrócić do domu, bo była godzina policyjna, nie można się stąd [było ruszać]...\nA później dostałam zawiadomienie, żebym odbyła kurs sanitarny większego stopnia i odbyła praktykę na chirurgii w klinice uniwersyteckiej na Nowogrodzkiej. Właśnie tam byłam. Odbyłam praktykę, która mi się bardzo przydała w późniejszych czasach. W czasie Powstania byłam też łączniczką. Właściwie tak, jak jeszcze byłam w „Szarych Szeregach” – byłam cały czas – i jednocześnie przeszłam do zgrupowania „Chrobrego II”. W zgrupowaniu tym mieliśmy różne ćwiczenia. [ – Zgrupowanie „Chrobry II sformowano dopiero w czasie Powstania Warszawskiego – red.]\nKiedy to było? Kiedy pani przeszła?\nW 1943 roku przeszłam. Mieliśmy tam różne ćwiczenia. Była to właściwie taka podchorążówka, bo myśmy mieli wykłady z prawa, ćwiczenia z bronią. Myśmy mieli taki wypadek, że tak powiem. Raz nas major, który miał z nami ćwiczenia... Mieliśmy rozbrojenie karabinu czy rewolweru, tego już nie pamiętam, tylko jakiejś broni... W pewnym momencie padł strzał. Ale tylko dziewczęta były, bo myśmy z chłopcami nigdy nie były. Osobno chłopcy, osobno dziewczęta miały te różne ćwiczenia. Major więc nasz krzyknął: „Dziewczyny! Uciekajcie!”. Myśmy akurat odwrotną stroną [weszły], bo to było w jednym pokoju... Potem mówi: „Uciekajcie wszystkie przez kuchnię”. Myśmy wszystkie poszły. Została tylko właścicielka, też nasza dziewczyna, bo to było u niej w domu. Byłyśmy spalone. Bez żadnego kontaktu. Kilka dni tylko było. Potem dostałam wiadomość: „Słuchajcie, nikt nic nie widział, nikt nic nie słyszał – wszystko jest w porządku. Przychodźcie z powrotem”. W dalszym ciągu żeśmy więc tam [miały zbiórki]... Przyrzeczenie żeśmy składały i cały czas już żeśmy tam pracowały. Tam miałyśmy spotkania.\nAle ćwiczenia miałyście panie w prywatnym mieszkaniu?\nTo było na Wilczej. Irena Krawczykowska, też nasza dziewczyna. To była artystka. Przed wojną była artystką. Śliczna dziewczyna była. U niej żeśmy właśnie [miały ćwiczenia]. Naszą komendantką była pani Maria Niedziałkowska, żona posła Niedziałkowskiego. To była „Emka”, miała pseudonim „Emka”. W książce wszystko mam opisane. Tylko nie szczegółowo, bo to, że mówiłam cały czas, że były dziewczyny (zdjęcia też są ich), to tylko dlatego, że jak myśmy się zgłaszały (brałyśmy udział w Powstaniu, jakimś zgrupowaniu i tak dalej), to myśmy jeszcze nie wiedziały, że to Zgrupowanie „Chrobry II”.\nDo dzisiejszego dnia, muszę powiedzieć, że będąc [w czasie Powstania] w tym zgrupowaniu, to się w ogóle nie zgłosiłam do [środowiska] tego zgrupowania. Dlaczego? Dlatego że na początku, jak tworzyły się wszystkie grupy Armii Krajowej, to żadna z nas nie wiedziała, zagubiłyśmy się, nie wiedziałyśmy, gdzie mamy się szukać. Wtedy żeśmy właśnie się zapisały do Armii Krajowej, do ŚZŻAK-u i byłyśmy w 6 grupie. Teraz też się dowiedziałam i cały czas żeśmy były, na zebrania żeśmy chodziły i te wspomnienia, i tak dalej, i tak dalej. Ale tak, jak teraz słyszę, to prawie wszystkie grupy akowskie się rozwiązują, dlatego że jest coraz mniej ludzi. Nas było, tak jak na zebrania przychodziłam, brałam udział czynny, ale... Ponieważ proponowali mi też, żebym jakąś funkcję objęła, ale nie mogłam, dlatego że byłam już tak zaangażowana w harcerstwie, że prowadziłam też Harcerski Krąg Seniora. Ponieważ wracały do Polski harcerki i harcerze, ta młodzież z 1939 roku i przedpowstaniowa, jak żeśmy Harcerski Krąg Seniorów założyli, więc tu już była nasza praca taka harcerska. Ponieważ jestem zatwardziałą harcerką, więc myślę sobie: jak już pracuję tu, mam tą funkcję, prowadzę Krąg... Bo właściwie przez dziewięć lat byłam zastępcą komendanta, a potem (po dziewięciu latach) sama prowadziłam Krąg przez trzy lata. Tak że nie mogłam żadnej funkcji nigdzie objąć, bo to już było dla mnie za dużo i zresztą lata lecą – nie jesteśmy już tą młodzieżą przedwojenną. Tylko są te wszystkie wspomnienia i właściwie człowiek, tak jak sobie pomyśli, że jeszcze to wszystko pamiętam i przeżywam to wszystko, że mi się nie zleje, że to tak strasznie dawno było... Mi się zdaje, że to są niedawne czasy. Że to dopiero wszystko tak jakoś przeżywam na nowo. Tym bardziej teraz, jak wspominam, to mi się zdaje, że skąd – mam tyle lat i w ogóle? Że to jest niemożliwe.\nWracając do czasów okupacji, chciałaby pani jeszcze opowiedzieć coś z czasów swojej działalności w „Szarych Szeregach”?\nW czasie okupacji pracowałyśmy w SKSS-ie. Właściwie SKSS to też było harcerstwo. Pracowały tam harcerki, harcerze, spotykaliśmy się: „A, słuchaj, wiesz istnieje taka organizacja... Wiesz, co? A to jest ten, a to jest tamten... Chodźcie do nas”. No i myśmy się w ten sposób łączyli i pracowaliśmy. Potem prowadziłam zespół młodzieżowy przy komisariacie policji. Odwiedzałyśmy ludzi starszych, robiłyśmy wywiady. Przede wszystkim żeśmy robiły wywiady u ludzi, którzy się zgłaszali, że potracili coś czy kogoś, czy potrzebują jakąś opiekę, jakieś wsparcie. My, młodzież wówczas dziewiętnastoletnia, dwudziestoletnia, rozdawałyśmy bony żywnościowe, potem bony na mydło, jakieś proszki, jakieś [środki] czystości. Poza tym żeśmy miały dyżury w kuchniach przy rozdawaniu obiadów – to było w SKSS-ie. Poza tym, już jako harcerki, żeśmy brały z ulicy Zakroczymskiej w bańkach (była tam kuchnia wojskowa) duże obiady dla wojskowych, leżących w byłym wojskowym szpitalu na Ujazdowie. Żeśmy tam nosiły obiady. Tak że w ogóle cały czas byłyśmy w ruchu, cały czas byłyśmy czynne. Jak nie tu, to tu – wszędzie żeśmy były potrzebne. Przede wszystkim uważałyśmy, że jesteśmy potrzebne. Rodzicom to już nie [przeszkadzało], na wszystko nam pozwalali. Uważali, że tak trzeba i żeśmy naprawdę bardzo, bardzo dużo pracowały. Później Powstanie. Przygotowania do Powstania.\nZbiórki już przed Powstaniem, to żeśmy miały u pani Marii Niedziałkowskiej na Siennej – ona mieszkała na Siennej. Tam żeśmy miały zbiórki. Tam nawet zdawałyśmy egzamin. Bo myśmy zdawały egzamin, pamiętam, czwórkę dostałam z tego egzaminu: prawo przeciwpożarowe, jeszcze tam jakieś – już w tej chwili nie pamiętam. Ale mam gdzieś opisane to wszystko, tylko w tej chwili troszeczkę zapomniałam. Miałyśmy zbiórki u pani Marii Niedziałkowskiej, tam żeśmy też przygotowywały się do tego, gdzie która będzie miała jakiś przydział.\nOd kiedy były zbiórki w tym miejscu?\nZbiórki te były od 1943 roku. Cały czas miałyśmy zbiórki, te spotkania. U Ireny już się skończyły zbiórki, to żeśmy przeszły do pani Marii. Może dlatego, że było jakoś... Może bała się, że lokal już tam trochę taki nawiedzony był, więc przeszłyśmy tu. U pani Marii byłyśmy cały czas. A Powstanie. Powstanie... Byłam w domu, czekałyśmy na to, na zawiadomienie, kiedy mamy się zgłosić.\nMieszkałam na Powązkowskiej. Byłam wtedy w domu. Moje siostry też były w domu. Każda z nas była w innym zgrupowaniu. Wszystkie byłyśmy czynne, ale każda była w innym zgrupowaniu. Moja siostra była w „Kedywie”, w Zgrupowaniu „Rebeka 49” zdaje się czy coś [„Czata”]. Mam cudowne wspomnienia, bo ona też opisuje całe swoje wspomnienia, które też przekazałam do Muzeum Powstania Warszawskiego wraz ze swoimi dokumentami. Ona niestety nie żyje, zmarła już dawno – nie w Polsce, tylko za granicą. Myśmy wszystkie po Powstaniu zostały wywiezione. Dostałyśmy rozkaz wyjścia z ludnością cywilną. Oburzone, dlaczego z ludnością cywilną, my – wojsko. Ale nasz komendant powiedział: „Słuchajcie, będziecie miały z cywilną... Może traficie i będziecie miały lepiej niż w tych wojskowych obozach”. Trudno, rozkaz rozkazem, to żeśmy poszły.\nMoże wróćmy jeszcze do wybuchu Powstania, bo pani już przeszła do zakończenia. Mówiła pani, że była na Powązkowskiej.\nTak. Moja siostra młodsza dostała rozkaz, ktoś przyniósł (akurat byliśmy wszyscy w domu) i mówi do rodziców: „Słuchajcie, muszę już wyjść”. Ona musi wyjść, to my też musimy wyjść, pomimo że my nic nie wiemy, nie dostałyśmy rozkazu. Żeśmy więc poszły. Poszłam ja, starsza moja siostra też wyszła. Wyszłam ostatnia i poszłam na sąsiednią ulicę do koleżanki, która była razem ze mną. Mówię: „Hanka, zbieramy się. Idziemy”. No jak idziemy, to idziemy. Wsiadłyśmy w tramwaj, przez ulicę Okopową jedziemy. Jesteśmy przy ulicy Mireckiego (Okopową przy Mireckiego), wtem słyszymy strzały. Motorniczy zatrzymał tramwaj i uciekł, a nas wszystkich zostawił w tramwaju. Byli jacyś odważni mężczyźni i pobiegli za nim z powrotem. [Mówią:] „Panie, niech pan nie zostawia, tylko niech pan leci z tym tramwajem”. W ten sposób wyszliśmy właśnie z tego pola działania. Jakoś dotarłyśmy z Hanką... Ponieważ miałam jeszcze jakieś rzeczy, więc chciałam je zostawić u koleżanki na Ogrodowej. Poszłam tam, zostawiłam palto, bo przecież lato, po co mi to palto. Potem mi się przyda, teraz mi niepotrzebne. Zostawiłam. Później o godzinie (punktualnie) piątej żeśmy obie były w Ogrodzie Saskim. Godzina „W” i żeśmy tam były.\nPanie miały być właśnie tam czy gdzie indziej?\nMyśmy wszystkie miały się spotkać wszystkie u Marii na Siennej. Byłyśmy już umówione przedtem, że tam się spotykamy, tam jest nasza baza. A ponieważ nie dotarłyśmy na Sienną, tylko w innym kierunku [poszłyśmy], więc byłyśmy w Ogrodzie Saskim. Chciałyśmy stamtąd wydostać się, idąc do Królewskiej, Marszałkowską na Sienną. Niestety nie mogłyśmy się stamtąd wydostać, bo padły strzały na Zielnej z wieżowca, z PAST-y. Tam żeśmy siedziały naprawdę bardzo, bardzo długo. Gdzieś w nocy dotarłyśmy na Sienną. Przyszłyśmy na Sienną, drzwi zamknięte i siedziałyśmy na schodach. Do rana żeśmy siedziały na schodach, bo nikt nie dotarł. Niestety tak było, że nikt... Masa ludzi przecież nie dotarła na swój punkt. Myśmy we dwie dotarły, siedziałyśmy na schodach do rana. Doczekałyśmy się. Przyszła pani Niedziałkowska i reszta dziewczyn też przyszła. Potem idziemy do naszego komendanta. Myśmy były żeńskim zespołem, a komenda była na ulicy Miedzianej przy komisariacie. Żeśmy się tam zameldowały.\nByło nas sześć, z tym że w czasie Powstania to byłyśmy cztery. Doszła do nas jedna łączniczka, która się nie mogła dostać do swojej grupy, więc z nami została – całe Powstanie była. Ale niektóre z naszych dziewcząt też nie dotarły do nas, tylko dotarły gdzie indziej. Potem żeśmy się spotkały.\nJakie miałyście panie zadania przydzielone wcześniej?\nByłam łączniczką. Pamiętam, kiedyś dostałam rozkaz, meldunek, żeby go zanieść na ulicę Matejki. Kawał drogi się szło wszystkimi dziurami, że tak powiem, bo to przecież można tak nazwać. Niestety nie dotarłam tam, bo dotarłam do Alei Jerozolimskich i tam już mnie nie puścili. Już mnie nie puścili, bo tam już byli Niemcy i niestety musiałam wrócić z powrotem. To byłam raz. Potem pracowałam... Była jednostka przy komisariacie, gdzie sprowadzano nam Niemców, których gdzieś wyłapali. Myśmy mieli dla nich izbę, celę i później przeprowadzało się z nimi wywiady. Później przychodzili inni wojskowi i zabierali tych Niemców. W tej chwili widzę to przez mgłę, ale nie mogę powiedzieć dokładnie, jak to się wszystko nazywało.\nTo było przy komisariacie na ulicy... Mówiłam, teraz zatraciłam się zupełnie. Gdzie był ten komisariat?\nPrzejdźmy dalej. Może później sobie pani przypomni. Mówiła pani, że 2 sierpnia poszły panie do komendanta, jak już się panie zebrałyście na Siennej i później skierowałyście do komendanta, tak?\nTak. Przecież to było na ulicy Miedzianej, myśmy cały czas tam były. To było dla mnie straszne przeżycie. W ogóle całe Powstanie to było dla wszystkich przeżycie ogromne. Dla mnie było takie jedno z większych przeżyć, kiedy został zbombardowany [budynek] na placu Kazimierza Wielkiego, który łączył się z ulicą Miedzianą, później Sienną i innymi ulicami... To był ogromny plac, ogromna hala, targowisko ogromne. Pewnego dnia był nalot na ten dom. Straszne. Bardzo wtedy to przeżyłam. Myśmy zaraz wszyscy poszli do tego domu. Braliśmy udział w wygrzebywaniu albo zmarłych już, albo jeszcze [żywych] ludzi, którzy byli ranni, którzy nie mogli [sami wyjść]... Trzeba było odwalać ogromne gruzy. Już byli na miejscu wszyscy nasi chłopcy, ludność cywilna, kto mógł, to wszyscy pomagali. To było jedno moich z największych przeżyć. To, co widziałam tak bezpośrednio. A wiele było takich małych rzeczy, które... Rzeczywiście to było też niesamowite przeżycie, kiedy się szło gdzieś czy na przykład, pamiętam, po jakieś sorty żeśmy szły z koleżanką. Schowałyśmy się pod dom – w domu, pod filary (na Siennej, bo to stamtąd żeśmy brały). Ona mówi: „Wiesz, co? Poczekajmy. Tam gdzieś bombardują. Poczekajmy, to wszystko przejdzie”. – „Nie. Wiesz co, Hanka? To coś za blisko jest wszystko. Możemy, idziemy”. No i rzeczywiście żeśmy poszły. Idziemy z sortami do Siennej i potem za jakiś czas przychodzą nasi chłopaki, mówią: „Słuchajcie, a gdzie wyście te sorty brały?”. Mówimy: tu i tu. „No to dobrze, żeście przyszły, bo dom, gdzie żeście się schowały, był cały zbombardowany”. Były takie, jak to Powstanie, różne przeżycia.\nJeszcze pomoc harcerkom naszym dawaliśmy, między innymi mojej siostrze, która była kanalarką – przeprowadzała kanałami wojsko, cywilnych i tak dalej. (Też mam książkę opisaną, kanały, gdzie jest zdjęcie mojej siostry i tak dalej. Tej, która zmarła – niestety nie w Polsce, tylko za granicą). Ona więc przychodziła do nas. Jeszcze myśmy tam mieli względne wyżywienie, że tak powiem, trochę wody jeszcze było, tak że moja siostra przychodziła, jak to po kanałach – można sobie wyobrazić. Zawsze przychodziła, zmiana ubrania, najedzona była i z powrotem szła na swoją służbę. Potem właśnie pod koniec Powstania ta ich grupa kanalarzy dostała pomieszczenie też koło naszego domu i żeśmy do końca wojny były, że tak powiem, razem. Ale to były dwa, trzy dni w jednej drużynie.\nGdzie to było? Przy jakiej ulicy?\nTo było przy Miedzianej. One też dostały tam [rozkaz wyjścia z cywilami] i później przyszła do nas i mówi: „Słuchajcie, myśmy dostały rozkaz wyjścia z ludnością cywilną”. A oto nasz komendant mówi: „Tak, myśmy też dostali rozkaz. Wszystkie dziewczyny idziecie do obozu cywilnego w nieznane”. Rozpacz: „Dlaczego? Co?”. No niestety. Ale szczęśliwie, muszę powiedzieć, jakoś wyszłyśmy z grupą. Pani „Emka” Niedziałkowska też z nami szła. Żeśmy wyszły ulicą Grójecką – wszyscy żeśmy przechodzili ulicą Grójecką. Ciemno. Niemcy nas prowadzili. Ale myśmy skorzystały... Cztery nas było: moja siostra, ja, Hanka i „Karol” Janka. Szłyśmy wszystkie razem, cztery. Ponieważ byłam najstarsza, mówię: „Słuchajcie dziewczyny, wiecie co? Uciekajmy, może nam się uda”. Byłyśmy we Włochach, ciemno, czyste pole. Nic nie było widać. My wszystkie ciemne ubrania, żadnego błysku, nic nie było. No to uciekamy. Myśmy we cztery uciekły. Biegłyśmy przez niesamowicie pole, żeby gdzieś jakieś światło zobaczyć, gdzieś się zaczepić. Gdzieś z daleka widzimy błysk. Biegniemy, nie – idziemy, bo bałyśmy się, czy Niemcy za nami nie idą. Ale nic, bo ani nie krzyczeli: Halt!, ani nic. Uciekamy więc.\nDotarłyśmy wtedy do domu. Weszłyśmy, patrzymy – masa ludzi tam jest, takich uciekinierów jak i my. Na środku stoi duży kosz z pomidorami. Oczywiście zaraz nas poczęstowali pomidorami. Wszyscy co już byli przed nami, to się już najedli. Potem myśmy sobie podjadły. Idziemy spać, no bo cisza. Wszyscy się porozkładali gdzie mogli, na podłodze oczywiście. Śpimy snem kamiennym, potem słyszymy stukot do drzwi. Oczywiście przyszli Niemcy. Wszystkich nas wygruzili z pokoju, elegancko zaprosili do wyjścia i nas (tę grupę, która była tam) poprowadzili do Ursusa. Już nie do Pruszkowa, bo tamta grupa, którą myśmy szły przez Grójecką, to była [prowadzona] do Pruszkowa. A nas, całą grupę, wyprowadzili do Ursusa. To była ogromna hala i w tej hali żeśmy byli od 3 do 12 października. Bo nawet tam jest... Przed głównym wejściem do [zakładów] Ursusa, przed bramą jest kamień, że właśnie tu byli Powstańcy, że od tego do tego dnia. Został nawet taki pamiątkowy kamień.\nBył taki jeden pracownik, jakiś inżynier, i ta masa ludzi też tam była – już niektórzy się dobrze znali – i myśmy się też dowiedzieli, że ten pan to był pracownik i że on może pomóc wyjść. A ponieważ moja siostra miała koleżankę w Ursusie i daliśmy adres temu panu, że może koleżanka jest, może rodzina tam mieszka, czy może dałoby się jakoś nas stąd wyprowadzić. Obiecał nam więc, powiedzmy – dzisiaj rozmawiamy z nim (wieczorem), powiedział tak: „Proszę pani, jutro będę o godzinie dwunastej i postaram się do dwunastej załatwić, żebyście panie mogły wyjść. Jeśli ta rodzina tam jest jeszcze”. – „No dobrze”. Szczęśliwe położyłyśmy się spać. Raniusieńko hałas. Co jest? Podjechały wozy świńskie, nas zapakowali w wagony i do widzenia. No i niestety – nie udało nas się stamtąd wyprowadzić. Wywieźli nas. Po drodze... Za wagony... Straszne były. Strasznie dużo ludzi było, tak że nie wszyscy mogli sobie usiąść na podłodze nawet, to na stojąco wszystko, bo tak nas dużo było. Tak nas napchali. Potem nas wozili. Wozili nas, wozili nas, wozili nas… Wreszcie wywieźli nas... A myśmy po drodze pisali na kartkach, że jedziemy tu i tu, do znajomych gdzieś. I wyrzucałyśmy przez szpary kartki. Niektórzy potem dostawali te kartki. Wywieźli nas gdzieś na pole do Wrocławia, zostawili nas na polu, wszystkie wagony, bo alarm był. Alarm i bombardowanie. Nas nie otworzyli, tylko w zamkniętych wagonach nas trzymali. Myśmy więc w ogóle... Modlitwa – nie wyjdziemy stąd żywe. Bombardowanie [dotknie] nas albo z góry, albo podpalą, albo coś z nami zrobią. Ale dzięki Bogu żeśmy to wszystko przeżyli. Przeżyliśmy to, ten nasz wagon, dwa wagony ostatnie, bo myśmy w takich wagonach ostatnich byli, odłączyli i zostawili i czekaliśmy na podłączenie do innego transportu. Okazało się, że ten transport, którym myśmy jechali, pojechał do Oświęcimia. Skąd wiemy? Bo później koleżanka, która jechała tym transportem, spotkała się z jednym kolegą, który właśnie jej powiedział, że to wagon do Oświęcimia. A nas zostawili i potem podłączyli do innej grupy i wywieźli nas do Lipska. Po drodze jeszcze do jakichś miast (tylko nie pamiętam, jakie), gdzie w ogóle nas rozbierali, badali i w ogóle różne historie były z tym. Ale co myśmy miały zrobić? Nic nie mogłyśmy zrobić.\nDoskonale wszystko pamiętam, jedyną rzeczą, której nie pamiętam, to w jaki sposób moja legitymacja akowska przetrwała ze mną obóz i wróciła ze mną do Warszawy. Tego nie mogę sobie przypomnieć, tej jednej rzeczy – takiej ważnej i takiej ciekawej. Tego sobie nie mogę jakoś przypomnieć, gdzie mogłam ją mieć. Przecież były rewizje i zostawiałyśmy wszystko w pokojach, gdzie oni to wszystko jakoś szabrowali i oglądali, i dotykali. Nie mogę sobie przypomnieć, gdzie miałam tą legitymację. Czy miałam ją w bucie, czy miałam gdzieś ją ze sobą przyklejoną, że... Naprawdę nie wiem. To jest dla mnie taka ważna rzecz i niezapomniana. Nigdy w życiu tego nie zapomnę i nie mogę sobie przypomnieć, gdzie ją miałam.\nPotem jakoś szczęśliwie dotarliśmy do Lipska i wszystkie cztery byłyśmy razem, gdzie nas potem rozparcelowali do różnych gospodarstw, różnych fabryk. My cztery żeśmy jakoś dotarły w jedno miejsce. W Lipsku pracowałyśmy w fabryce i wyrabiałyśmy części do V-2. Tak żeśmy się Niemcom przydały. Ale nasza praca była niesamowita. Pierwszy raz, jak weszłam do tej fabryki... Pierwszy raz w życiu, muszę powiedzieć, byłam w takiej fabryce i w ogóle widziałam, co to jest w tej fabryce. Popłakałam się. Myślę sobie: Matko Boska, gdzie dotarłam? Ale wszystko jedno, już trudno. Później pokazali nam, potem nas zaprowadzili do miejsca zamieszkania. Nas było czterdzieści kobiet, dziewcząt i kobiet trochę starszych. Myśmy dostały dwa pokoje w lokalu po-restauracyjnym. To był jeden ogromny pokój w normalnym domu mieszkalnym. Ogromny pokój i później drugi, mały taki, mniejszy pokój. W tym mniejszym pokoju było nas trzynaście osób, wszystko na łóżkach podwójnych. W pierwszym pokoju też były łóżka podwójne. Tak że rodziny, to znaczy małżeństwa (rodzina), mężowie, mieszkali w baraku przyfabrycznym, a myśmy mieszkały właśnie w tym domu. Warunki były... jak to Niemcy. Ale muszę powiedzieć, że jakoś się to wszystko przeżyło. Na drugi dzień wyprowadzili nas do kąpieli, gdzieś na drugi koniec Lipska. Odbyła się kąpiel, parówka, wszystko razem. Później prowadzili nas, takich sparzonych, wygrzanych przez miasto, a to był już listopad. Prowadzili nas do miejsca zamieszkania. W tym czasie na drugi dzień dostałam gorączki, [byłam] chora – zaziębiłam się. Przez sześć tygodni przychodził do mnie niemiecki lekarz. Miałam zapalenie ucha środkowego. Tak że opiekę, nie mogę powiedzieć, mieliśmy. W ogóle mieliśmy nienajgorsze warunki.\n18 kwietnia wyswobodzili nas Amerykanie. Tylko jak przyszli, to się pytali tak: „Kto był dla was najgorszy?”. A my mówimy: „Najgorszy to był kucharz, bo dawał nam złe jedzenie”. Mało. Wszystkiego było dla nas mało. Ale potem już opanowali Amerykanie. Myśmy przeszły znowu do innego obozu, bo to były duże koszary niemieckie. Wtedy duże koszary stały puste, bo Niemców wyprowadzili, więc do tych koszar sprowadzali małe zgromadzenia Polaków. Tam się tworzyły duże obozy, tak zwane dipisowskie.\nBędąc w Lipsku, spotkałyśmy naszych znajomych wojskowych z Armii Krajowej. Mówią: „Słuchajcie dziewczyny, gdzie wy jesteście?”. A my mówimy: „My już jesteśmy... Teraz pracujemy w szpitalu naszym, polskim, bo jako sanitariuszki jesteśmy”. Byłam na chirurgii, ponieważ w Warszawie pracowałam na chirurgii w klinice uniwersyteckiej, więc miałam to, że tak powiem, w ręku. Byłam więc na chirurgii, moja siostra była na internie. Jedna koleżanka była ze mną, druga była z moją siostrą, no i żeśmy pracowały. To oni mówią: „Słuchajcie, chodźcie z nami”. Na drugim końcu Lipska tworzy się wojskowy szpital dla oficerów, którzy zostali też w obozach – oficerów z innych państw. Anglicy, Węgrzy – oficerowie różnej narodowości. Rzeczywiście, poszłyśmy do tego szpitala. Oni nas tam zawieźli.\nPracowałyśmy w szpitalu. Praca była ciężka. Ciężka, bo rannych było pełno z różnymi ranami. Ale myśmy miały tą satysfakcję, że myśmy były naprawdę bardzo potrzebne i że nam się bardzo przydała nasza praca w szpitalu, te nasze kursy sanitarne w naszej komendzie. Byłyśmy tam bardzo [przydatne]...\nOd jakiego miesiąca pani była w Lipsku?\nTo chyba było pod koniec października. Można powiedzieć, że około koniec października. 3 października wyszłyśmy od nas, 12 października nas z obozu Ursusa zabrali do wagonu. Wozili nas. Wozili nas chyba ze dwa tygodnie. Może to było koniec października.\nJeszcze muszę jedną ważną rzecz powiedzieć, która mi się przypomniała, że będąc jeszcze w Lipsku w obozie, przyszedł do nas nasz Lagerführer. Przyszedł do mnie i mówi tak, że mam się zgłosić do Arbeitsamtu w Lipsku. Ja i moja siostra. [Pytamy:] „Dlaczego?”. – „Jutro czy któregoś dnia przyjdę do...”. Powiedział nam termin, kiedy mamy się zgłosić. Rzeczywiście przyszedł po nas, zawiózł nas do Arbeitsamtu. Wypytywali nas tam o wszystko: skąd my jesteśmy, co myśmy robiły przez te pięć lat, co robili nasi rodzice, co myśmy robili i z czego żeśmy żyli – w ogóle wszystko się wypytywali. Ale ponieważ nasze życie było, tak jak powiedziałam (czy nie powiedziałam) – byłam harcerką, to rodzice nie pracowali, myśmy nie pracowali, jakoś się żyło, handlowało i tak dalej. Taki bajer im się puściło. No i później dobrze. Przywiózł nas z powrotem. Później za dwa dni przychodzi i mówi, żebyśmy były przygotowane, bo jedziemy do Polski. [Pytamy:] „My do Polski? Dlaczego?”. – „Nic nie wiem”. Mamy się zgłosić do Arbeitsamtu. Dobrze.\nZa dwa dni jesteśmy przygotowane. Wszyscy się cieszą, my się cieszymy też, wszyscy nam zazdroszczą, dziewczyny nam zazdroszczą, że jedziecie do Polski. A dostałyśmy już wiadomość, że mój tatuś wrócił z obozu, bo był w Buchenwaldzie. Zabrali go z Powstania do Buchenwaldu, mamusia z siostrą uciekła z transportu – że oni są więc w Ursusie. Byłyśmy więc bardzo szczęśliwe, żeśmy się już dowiedziały, że jest rodzina. No to jedziemy do Polski. Fajnie. Przychodzi Lagerführer dzień przed naszym wyjazdem i mówi tak: „No niestety, nie jedziemy, dlatego że Rosjanie podchodzą pod granicę niemiecką i granica jest zamknięta”. Wracamy więc z powrotem. Nasze dziewczyny: „Co wy? Wracacie? A nie jedziecie do Polski?”. – „Nie, nie jedziemy. Tak widocznie musiało być”. Bo gdybyśmy pobyli w Polsce, Rosjanie by nas wywieźli na Syberię i niewiadomo, co by z nami było. A tak żeśmy zostały tu, no i szczęśliwie doczekaliśmy właśnie wyzwolenia. Potem, jak mówiłam, pracowałyśmy w szpitalu wojskowym.\n23 czerwca... To prowadziła UNRRA. Przyszedł do nas komendant UNRRA i mówi: „Słuchajcie, jest taka sprawa, że Rosjanie podchodzą pod granicę i oni tu będą, a my niestety musimy usuwać się, musimy wyjść. Słuchajcie więc, jest taka propozycja: albo chcecie jechać do Polski, to zostajecie, co chcecie tutaj, zabierajcie. A jeśli nie chcecie jechać do Polski, tylko chcecie jechać za granicę, też zabierajcie, co chcecie. To samo my mówimy do wszystkich naszych chorych. Dajemy sanitarny pociąg, wszystkie dokumenty mamy”. Mówi do nas tak: „Słuchajcie, dziewczyny, dostajecie wszystkie papiery tych, którzy chcą jechać za granicę. Jedziecie do obozu, do strefy francuskiej. Tam też jest szpital, przychodzicie wszyscy do tego szpitala wojskowego”. No więc dobrze. Dostałam z naszej czwórki – ponieważ byłam najstarsza – te wszystkie papiery. Wszystko, co trzeba i co chciałyśmy zabrać, wszystko zabierałyśmy. Wspaniałe materace... Wszystko, co tylko można było. Pościel, ubrania – wszystko. Wszystko, wszystko, wszystko, co chciałyśmy, to mogłyśmy wszystko zabrać. Oczywiście myśmy nie brały wszystkiego, bo na co nam wszystko. Oczywiście, że materacy myśmy... Koce wspaniałe, pościel żeśmy pobrały, bo nam to będzie potrzebne, powiedzmy, dalej, bo nie wiadomo, jakie warunki tam będą. To wszystko więc zabrałyśmy. No i pojechałyśmy. Pojechałyśmy transportem. Pojechałyśmy do Bilu, francuska strefa Bil [??]. Przyjechałyśmy tam. Na stacji już były karetki sanitarne, więc przygotowane. Z pewną grupą, pierwszą grupą, którą zabraliśmy do karetki, pojechałam ze wszystkimi dokumentami. No i następni się ładowali do następnych i jechali na miejsce, do tego szpitala. Jak podjechałam pod szpital, to myślałam, że jadę do więzienia. Naprawdę. Bo to też wszystko przecież koszary niemieckie, bramy kute i tak dalej. Wjechaliśmy na środek, mówię: „Nie. Nie zostanę tutaj”. Już jak cały transport był na miejscu, poszłam do komendanta i mówię do niego, że niestety w imieniu Polek naszych, że proszę powiedzcie nam, gdzie tu jest jakiś obóz polski, dipisowski, żebyśmy mogły tam przejść, bo my tu nie zostaniemy. Mówi: „Dlaczego?”. – „Nie, nie, bo to dla mnie jest więzienie. Nie mogę. Nie”. Rzeczywiście zostawiłam papiery, zostawiłam wszystkich, a oni wszyscy (ci chorzy), że oni też nie chcą tu być, oni też pójdą. „Niestety, musicie zostać”.\nDali nam sanitarkę i zawieźli nas do Heidelbergu. To miasto uniwersyteckie Heidelberg. Zawieźli nas do Heidelbergu w nocy. Było ciemno, to wszystko dla mnie... Przywieźli tam. Idziemy do obozu, no a tam nasi wojskowi, nasza polska komenda. Przedstawiamy się. [Mówią:] „Dziewczyny, no fajnie, jesteście. Przychodźcie do nas”.\nRzeczywiście myśmy tam były. Tam żeśmy dostały zaraz pokój. Oczywiście dźwigali te wszystkie nasze materace. Myśmy dostali pokój na trzecim piętrze, no i tam żeśmy się urządziły. Poznawałyśmy wtedy Heidelberg. Ponieważ miałam początki medycyny, chciałam studiować w Heidelbergu, ale niestety język niemiecki nie był dla mnie znany. Ale potem jakoś tam przebolało się to wszystko. Byłyśmy tam chyba sześć tygodni, bo znowu zaczęli likwidować duże obozy, znowu na jakieś mniejsze, znowuż jakieś przekładanki, znowuż przesiadki i tak dalej, i tak dalej. A myśmy się tam zapoznali, wszystkim dobrze tam było. Ponieważ myśmy się zapoznali z naszą komendą (to wszystko byli harcerze), więc mówimy: „Słuchajcie, a gdzie my pójdziemy? Gdzie wy uważacie, że możemy pójść?”. – „Poczekajcie. Wy poczekajcie. Pójdziecie na końcu”. – „Dobrze”. Już jak wszystkich prawie wywieźli, nasza czwórka została... Nie, piątka, bo taka Ewka się jeszcze dołączyła. Jeszcze na koniec żeśmy zrobili pożegnalny wieczorek. Wieczorem – to było w nocy właściwie. Bo żeśmy mieli unrowskie paczki, więc było tego jedzenia dużo. Wesoło było, były piosenki wojskowe, harcerskie, i tak dalej. Wspaniały wieczór był. „Dobrze – mówimy – to słuchajcie, jak my się potem spotkamy? Przecież tak my się tu wszyscy żeśmy zakolegowali, że gdzie my się spotkamy?”. – „Spotkamy się, spotkamy się”. – „Dobrze”. O dwunastej godzinie pożegnał nas ksiądz. Pożegnał nas, bo mówił, po dwunastej to on już nie może jeść, nie może sobie pić czy coś takiego. Dobrze więc. Potem, rano, chłopcy mówią: „To słuchajcie, macie tutaj...”. Każdy dostał kanadyjską duża paczkę żywnościową – wyjeżdżający wszyscy dostali. Myśmy też dostały. Myśmy dostały nie po jednej, tylko po dwie paczki, więc miałyśmy tego wszystkiego masę.\nZ Heidelbergu wyjechałyśmy rano. Oczywiście nasza komenda z Heidelbergu wywiozła nas, nie mówiąc gdzie. Przyjechaliśmy do Ettlingen, to był też obóz, koszary niemieckie. To było trzynaście kilometrów od Karlsruhe. Przyjechaliśmy tam. Przyjął nas komendant tego obozu. Dostałyśmy na trzecim piętrze pokój. Tam żeśmy się spotkali z owacją, że tak powiem. Bo będąc w Heidelbergu, mieli też swoje domki buchenwaldczycy, po obozie Buchenwaldu. Myśmy tam zapoznały się z nimi, rozmawiałyśmy, były jakieś występy, w których myśmy też brały udział – piosenki żeśmy śpiewały harcerskie. Było to gdzieś w jakimś parku, pamiętam. Żeśmy się z tymi buchenwaldczykami zapoznały. Jak żeśmy przyjechali do Ettlingen, patrzymy, a w tym samym właśnie bloku, do którego nas wprowadzili, mieszkali ci Buchenwaldczycy. Mamy więc znajomych. Poza tym nasz ksiądz, okazało się, też jest tam. Wszyscy więc ci nasi znajomi. Ci nam nie mówili, a oni wszystkich wyprowadzili właśnie do tego obozu i tam nas potem zawieźli. Ettlingen, prawie pięć tysięcy osób, duży obóz. Masa rodzin, masa dzieci. My cztery. Co robić? Dostałyśmy pokój, urządziłyśmy sobie ten pokój. Na podłodze żeśmy poukładały nasze materace, białe wełniane koce przykryte były elegancko. Dostałyśmy szafy bez drzwi, gdzie potem jakimiś takimi pozakładałyśmy sobie, a przecież paczek unrowskich miałyśmy, to trzeba trochę zakryć, elegancko urządzić ten pokój. Będąc jeszcze w Lipsku, ściągnęłam sobie lampkę biurową i ona mi się bardzo przydała, bo jak żeśmy dostały ten pokój, to nie było żadnego światła... (Taki słupek był, na tym słupku było…). Później mi się bardzo przydała ta lampka.\nJak żeśmy się potem poznali ze wszystkimi, z którymi w obozie [byliśmy], zaczęliśmy więc myśleć o rocznicy Powstania Warszawskiego. Okazało się, że tam byli aktorzy, że byli jacyś poeci, że byli redaktorzy, że była w ogóle inteligencja. Myśmy się więc zebrali zaraz, popracowaliśmy trochę i najpierw zebraliśmy się... Aha, obejrzeliśmy cały obóz i najpierw zabraliśmy się za urządzanie kaplicy. Ze sportowej sali zrobiliśmy dużą, piękną kaplicę. Później mieliśmy znowu jakieś pomieszczenie, zrobiliśmy salę teatralną. Przyjeżdżały teatry do nas, aktorzy przyjeżdżali polscy. Przyjeżdżali do nas też na przedstawienia, kino – wszystko tam było bardzo dobrze zorganizowane. No i 1 sierpnia zrobiliśmy akademię. Akademia naprawdę wypadła nam wspaniale. Mieliśmy kontakt z oficerami z Murnau. Zaprosiliśmy ich do nas na akademię. Przyjechali. Były tam wiersze, różne wspomnienia. Przepiękna była akademia, muszę powiedzieć. Później, po akademii, zaprosiłyśmy (my cztery dostałyśmy pokój) naszych gości z Murnau i naszą komendę z obozu na kolację. Taką kolację żeśmy sobie zrobili, to żeśmy prawie do rana siedzieli. Też wspomnienia, piosenki. Ci z Murnau nam opowiadali, myśmy opowiadały, oni opowiadali i śpiewaliśmy, i tak dalej, i tak dalej. Wspaniale było. Potem kilka razy jeździliśmy z naszą akademią po obozach cywilnych i po obozach wojskowych. To było dla nas naprawdę bardzo przyjemnie i bardzo wzruszające. Bardzo.\nPóźniej, co robić? Tyle dzieci, tyle młodzieży. Trzeba założyć drużynę harcerską. Drużyna harcerska męska już była założona. Był tam drużynowy, drużyna była imienia Tadeusza Kościuszki. No więc ja ogłoszenie – dzieciaki. No i rzeczywiście założyłam drużynę harcerską. Świetne były dzieciaki, tak od podstawówki do gimnazjum. Bo u nas było tak: i gimnazjum było, i podstawówka była. Były różne kursy krawieckie, motoryzacyjne. Była w ogóle policja, wszystko było. Naprawdę zorganizowane było wspaniale – cały ten obóz. Prowadziłam drużynę. Później (w lutym) dostałam zawiadomienie z Komendy Chorągwi z Monachium – „Wisła”, bo dalej byłam „Wisła” – że kurs podharcmistrzowski organizują i żebym przyjechała na ten kurs. Nie miałam stopnia podharcmistrzyni, wtedy tylko byłam drużynową. No i pojechałam na ten kurs. Byłam na kursie, zdobyłam tam właśnie stopnień podharcmistrzyni. Potem komenda, UNRRA, zafundowała nam obóz narciarski w Alpach. Od UNRRY więc dostałyśmy całe wyposażenie narciarskie, paczki żywnościowe – w ogóle wszystko, co trzeba. Pojechaliśmy na dwa tygodnie. Pojechali ci wszyscy uczestnicy kursu podharcmistrzego.\nPo dwóch tygodniach... Pierwszy raz jeździłam na nartach i to w Alpach od razu. Najgorsze były skały. Dosłownie skały tam były. Jak się dostać, jak w ogóle... Tylko że wtedy myśmy dostali... Tam się chodziło... „Foki” się zakładało na narty. Na tych „fokach”, nieumiejąca na nartach chodzić, dotarłam na sam czubek, tam gdzie myśmy miały schronisko. Była „ośla łączka” i na tej „oślej łączce” uczyłam się jeździć na nartach. Najpierw na wszystkich częściach ciała jeździłam, a potem, nawet jeżdżąc, zrobiłam potrójne salto. Już myśleli, że w ogóle jest po mnie, że nie żyję, że jestem połamana cała, ale mnie nic nie było, nawet narty miałam na nogach. Za to moja siostra... Jej narta odpadła, że wszyscy uczestnicy całego kursu szukaliśmy tej narty i nie znaleźliśmy. Potem, idąc ciągle w dół na tej jednej narcie, patrzymy, a jej narta stoi sobie pionowo przy drzewie, przy sośnie. Takie były fajne przygody. Ponieważ myśmy mieli dużo żywności, postanowiliśmy nie jechać do Monachium już po tym kursie, tylko poszliśmy jeszcze do innego schroniska trochę niżej i tam jeszcze dwa tygodnie żeśmy buszowali. Rzeczywiście za swoimi dzieciakami w Ettlingen się stęskniłam. Chciałam już jechać do Ettlingen. Jak przyjechaliśmy do Monachium, to swoje rzeczy spakowałam, poszłam na dworzec, żeby wykupić bilet na drugi dzień, żebym jechała już do [Ettlingen], ale jeszcze z jednym z kolegów, który był w komendzie też, mówi: „Wiesz co, Wanda? Chodź. Pojadę z tobą. Pójdę z tobą po ten bilet, to się przejdziemy”. Mówię: „Dobrze”. Poszliśmy. Ale po drodze idziemy, a on mówi: „Słuchaj, przepiękny film jest niemiecki: »Cudowne skrzypce«”. Rzeczywiście poszliśmy na ten film. Przyszliśmy bardzo późno do domu, a moja siostra przy piecyku siedzi, włosy sobie suszy. Mówi: „Gdzie wyście byli tyle czasu?! Już przepakowałam ci walizkę”. Mówię: „Zaraz, przepraszam, jak to walizkę mi przepakowałaś? Przecież mam walizkę zapakowaną”. Ona mówi: „No przecież o dwunastej mamy się zgłosić w wojsku, bo jedziemy nocą do Paryża”. – „Do Paryża? Przecież jadę do domu, do dzieci”. – „Nie, nie, nie, nie, nie. Najpierw jedziemy [do Paryża]. Dostaliśmy tu na tydzień czasu. Wycieczka do Paryża”. Jak jedziemy, to jedziemy. Jedziemy. Monachium-Karlsruhe-Paryż. W Karlsruhe jedziemy, zatrzymuję się. Jesteśmy w Karlsruhe. Na dworcu w Karlsruhe jest dyrektorka gimnazjum naszego z Ettlingen. Ona na mnie: „Gdzie ty jedziesz?! Gdzieś ty była?! Janek się wścieka! Gdzieś ty była?!”. – „Dobrze, dobrze. Dorotka, ty mnie nie widziałaś”. – „Jak to nie widziałam cię? A gdzie ty idziesz?”. – „Jadę do Paryża”. – „No to cię nie widziałam”. No i w Paryżu przez tydzień czasu byłyśmy. W Paryżu zwiedziłyśmy, co mogłyśmy zwiedzić. Ale dzięki temu, że w Paryżu był harcerz, który mieszkał tam, znał doskonale Paryż... Zahaczyłyśmy wtedy o występy Marleny Dietrich w operze. Potem zwiedziłyśmy wszystkie najciekawsze obiekty. Nawet na swojej legitymacji harcerskiej mam takie zdjęcie minutkowe z Paryża. Taką pamiątkę mam stamtąd.\nPo tygodniu przyjechałam. Awantura rzeczywiście, ale wszystko w porządku. Na drugi dzień były imieniny mojej siostry, która była w Monachium. Mówię do mojego męża (to jeszcze nie był mąż): „Słuchaj Januś, wiesz co, chodź, jedziemy do Monachium do Kaśki na jej imieniny”. Żeby go jakoś ułagodzić, nie? Nie chciał, nie chciał, nie chciał, ale [w końcu] mówi: „No dobrze. No to jedziemy”. No i pojechaliśmy tam. Z tydzień czasu żeśmy tam byli. Zwiedziłam Zugspitze. Jeździłam wszędzie, gdzie trzeba było w ogóle być. Spotkałam się tam z moim zastępcą komendanta Powstania i właśnie mam tutaj dokument, który stwierdza, że właśnie byłam w tym zgrupowaniu. Fajne są wspomnienia.\nPotem, jak wróciłam do Ettlingen, to już zasiedziałam się z dzieciakami, naprawdę wzięłam się porządnie za harcerstwo. Dzieciaki moje złożyły przyrzeczenia, krzyże wszystkie dostały. Komendant dał teren, duży teren, na ogródek... Moje dzieciaki zabrały się zaraz do roboty. Ponieważ były cztery zastępy, więc podzieliłam cały ogródek na cztery części, każdy zastęp miał swoją rabatę, no i tam pracowali. Cieszyłyśmy się, że będziemy miały fajne owoce z naszej pracy. Ale niestety wszystko to zostało, bo już zaczęły się wyjazdy do Polski (to był rok 1946), więc rozludniło się. W obozie zrobiło się luźno, cicho.\n11 września z mężem postanowiliśmy wrócić do Polski. No i wróciłam do Polski. Tu urodziłam trójkę dzieci. Długo nie zasiedziałam w domu, bo znowu w gimnazjum Władysława IV założyłam drużynę harcerską i pracowałam z tą drużyną. Ale niedługo, dlatego że to było gimnazjum koedukacyjne i szkoła podstawowa. Bo do powszechnej chodziłam, to mi się zawsze myli. Później więc została zlikwidowana szkoła koedukacyjna, to [powstało] gimnazjum i wtedy swoją drużynę przeniosłam do innej drużyny żeńskiej na Pragę, do ruskiej – też harcerki, nauczycielki. Sama potem musiałam zająć się [własnymi] dziećmi, bo już dorastało towarzystwo, już chodziło do szkoły. Najstarsza moja córka miała wtedy dwanaście lat i też była w tej drużynie, którą założyłam u Władka IV. Później zaczęłam pracować zawodowo i już skończyłam pracę z drużyną. Ale przeszłam do harcerstwa, do tak zwanego Seniorackiego Klubu Harcerzy. Jestem do tej pory i pracuję, i w „Szarych Szeregach” też jestem. Czyli w harcerstwie, że tak powiem, urodziłam się i umrę też w harcerstwie.\nCzy chciałaby pani coś więcej opowiedzieć o powrocie do Warszawy?\nMój mąż był komendantem tamtejszego obozu, w obozie kupił cztery warsztaty tkackie, różnej wielkości. Kupowało się tam wełnę i robiło się materiały dla ludzi, tych których... Nie sprzedawano, tylko tam się dawało na płaszcze, na kurtki. Myśmy dla siebie w ogóle nic nie wzięli. Przyjechaliśmy do Polski z tymi warsztatami. Ale wszystko to, co myśmy mieli stamtąd, można było wziąć. Mieliśmy pismo od UNRRY, że to jest zakupione przez nas, że to jest nasza własność i że nikt nie ma prawa nam tego zabrać. Rzeczywiście myśmy z tym przyjechali. Aha, materace też oczywiście, wszystko, myśmy brali do Polski. Jeszcze jakieś tam... Ale mało tych rzeczy. Przede wszystkim rzeczy warsztatowe, to bardzo dużo miejsca zajmowało. Jak żeśmy jechali do Polski przez Pragę, zapaliła się w naszym wagonie ośka. Oczywiście musiał cały transport stanąć, wagon nam wymieniali, Czesi nam pomagali przenosić to wszystko z jednego [wagonu] do drugiego, tak że jakoś żeśmy szczęśliwie dojechali. Mieliśmy dojechać do [dworca] Warszawa Główna. Potem stamtąd... Bo taki był transport do [stacji] Warszawa Główna – nigdzie po drodze się nie zatrzymywać. Ale mój mąż rozmawiał z kierownikiem, czy mógłby zatrzymać się w Piastowie, bo w Piastowie mieszkali moi rodzice, którzy się tam osiedlili. A mieliśmy rzeczywiście zapchany cały wagon, ale on się zgodził. Dojechaliśmy do Piastowa, zatrzymał cały transport i kto żyw, wszyscy nam pomagali wszystko wyładowywać, żeby za długo nie stał ten transport. Wtedy na dworcu zostałam z tymi wszystkimi klamotami, że tak powiem, bo rodziców nie zawiadamiałam, że przyjeżdżamy. Absolutnie. Chcieliśmy zrobić im taką niespodziankę. Zostałam z tymi klamotami, a mój mąż poszedł, nieznany moim rodzicom oczywiście. Odnalazł adres, gdzie mieszkała mamusia. Tatuś był w pracy wtedy, bo już zaczął pracować. Przyszedł, mamusia sobie siedziała na tarasie, książkę czytała. Przyszedł, przedstawił się. Mamusia zaraz krzyku narobiła, jakieś fury zgromadziła, przyjechali na stację, zabrali nas. Potem tatuś przyszedł z pracy, siostra przyszła z pracy, no to radość, łzy i w ogóle. To było niesamowite. Wróciłam sama. Moja siostra nie wróciła, ona nie chciała wrócić do Polski. Pojechała do Francji i potem z Francji przyjechała... Była jeszcze wtedy w Monachium, kiedy brałam ślub w Ettlingen. Przyjechała i jeden z harcerzy z Francji, który tam nas oprowadzał i który zakochał się w mojej siostrze, potem ją ściągnął do Francji. Była we Francji, no i tam się pobrali. Pojechali do Londynu, byli w Londynie. Potem z Londynu... On miał ciotkę w Detroit i ciotka ściągnęła ich. Trochę tam mieszkali – moja siostra. Jak to się mówi, nie owało im ptasiego mleczka. Wszystko miała: dom miała, dzieci miała, wszystko miała. No i niestety czterdzieści siedem lat miała, jak zmarła. Białaczka. Wróciłam, ona nie chciała wrócić do Polski. Mówię: „Słuchaj, wiesz co? Wracam do tej biedy – mówię – i jakoś się przeżyje. Zobaczymy, co będzie. Przyjechałam do Niemiec. Wiedziałyśmy, co z nami będzie? Nie wiedziałyśmy, prawda? A tam zobaczymy”. A ta zawsze: nie. Mówię: „Nie, wracam do Polski”. No i wróciłam tu. Mój mąż nie bardzo chciał. Jak przyjechali nasi, władze, zaczęli opowiadać takie cuda, jakie się w Polsce dzieją, że nam będzie dobrze, że to, że tamto. A mój mąż nie wierzył, pyskował im, że tak powiem. [Mówił]: „Ty chyba nie chcesz wrócić?”. Mówię: „Słuchaj, no Boże, jak cię złapią, rok posiedzisz. Trudno, to posiedzisz – mówię – ale będziesz w Polsce”. No i przyjechaliśmy. Przyjechałam. Stawił się tam, gdzie trzeba było. Wszystko o nim wiedzieli. No i puścili go. Zostałam w Polsce i dzięki Bogu żyję. Zawsze do moich dzieci mówię: „Słuchajcie, dożyjecie moich lat w takim zdrowiu i w takiej formie…”. Bo nie mogę narzekać. Nie mogę narzekać.\nWanda Zofia Piotrowska Pseudonim: „Nina” Stopień: strzelec, łączniczka, służby pomocnicze Formacja: Zgrupowanie „Chrobry II” Dzielnica: Śródmieście Północne Zobacz biogram


Wydłużanie - Powiększanie penisażele na potencję, suplementy diety\nWydłużanie - Powiększanie penisa\nDwie procedury mogą być stosowane do wydłużenia, co sprawia, że penis wygląda na dłuższego\n1. Liposukcja: Redukuje tłuszcz wokół podstawy penisa w celu odsłonięcia większej części obszaru podstawy penisa, dając tym samym wygląd większej długości. Technika ta jest wykonywana głównie u mężczyzn otyłych, gdy ich wystający brzuch zasłania część podstawy penisa. Ilość tłuszczu, która może być usunięta w procesie liposukcji jest różna u każdego mężczyzny. U niektórych mężczyzn konieczne może być wycięcie tkanki tłuszczowej.\n2. Uwolnienie więzadeł: Przecina więzadła podwieszające, aby odsłonić część podstawy penisa, która znajduje się za kością łonową. Więzadło jest pasmem tkanki, która trzyma penisa bliżej kości łonowej. Oderwanie penisa od tych więzadeł uwalnia tę część penisa od podstawy, uwalniając większą część penisa do zwisania z miednicy, nadając mu wygląd większej długości. Jednakże, niektórzy mężczyźni odkrywają, że nie zyskują żadnej długości podczas erekcji po tej operacji. Po operacji, pacjenci muszą przymocować zewnętrzne ciężarki do penisa, aby zapobiec ponownemu przyleganiu więzadła do kości łonowej, tak aby ich dodatkowy przyrost długości prącia został odwrócony. Czasami, tłuszcz z innych obszarów ciała mężczyzny jest umieszczany w obszarze uwolnienia więzadła, aby również zapobiec ponownemu przyleganiu. Czasami stosowane są również inne techniki z użyciem ekspanderów tkankowych.


15 kwietnia, 2020Autor: 1globeLiczba komentarzy: 0\nMówi się, że dzisiejsze smartfony są przedłużeniem naszej inteligencji. Nawet kiedy czegoś nie wiemy, w kilka sekund możemy sprawdzić to w mobilnej wyszukiwarce. Podobnie jest, gdy musimy coś szybko obliczyć, dotrzeć w miejsce, którego nie znamy lub kiedy chcemy upewnić się, że zakupiony sprzęt rzeczywiście jest najtańszy na rynku. Ze smartfonów korzystamy na setki, a może i tysiące różnych sposobów. Nic dziwnego, że wydajemy na nie coraz więcej. Czasem cena smartfona przekracza miesięczne zarobki, jednak trudno odmówić sobie zakupu sprzętu najnowszej generacji, który zachwyca możliwościami…\nZnasz to uczucie, kiedy w Twojej kieszeni pojawia się najnowszy model smartfona? Wraz z ogromną radością z posiadania nowego urządzenia zaczynasz jednak odczuwać strach? Co, jeśli ekran pęknie lub gdy telefon przypadkiem wpadnie do wody? A jeśli zniszczy go pies albo zgubisz go w trakcie imprezy lub wycieczki za miasto? Biorąc pod uwagę, że ceny smartfonów nie są niskie, warto rozważyć ubezpieczenie telefonu – tym bardziej, że cena takiej polisy może być bardzo korzystna, a ochrona naprawdę szeroka. Sprawdź, dlaczego ubezpieczenie smartfona to dobry pomysł!\nUbezpieczenie telefonu – jaki jest zakres ochrony?\nTo jedno z najważniejszych pytań, jakie zadają sobie osoby, które chcą ubezpieczyć swój telefon. Ty również należysz do tego grona i chcesz zabezpieczyć swój najnowszy model smartfona? Okazuje się, że zakres ochrony jest bardzo zróżnicowany i zależy od tego, w jakiej firmie ubezpieczeniowej zostanie zakupiona polisa. Chyba żadnego właściciela drogiego smartfona nie trzeba przekonywać do tego, że ochrona powinna być jak najszersza. Co prawda z reguły najbardziej obawiamy się kradzieży telefonu czy pęknięcia wyświetlacza, jednak – jak powszechnie wiadomo – wypadki chodzą po ludziach… Nie wiadomo zatem, co takiego może przytrafić się telefonowi. Z tego powodu warto zadbać o to, aby ubezpieczenie telefonu obejmowało jak największą ilość sytuacji. Kiedy telefon ulegnie uszkodzeniu, otrzymasz odszkodowanie, które pozwoli Ci na zakup nowego urządzenia lub – jeśli będzie to możliwe – Twój smartfon zostanie naprawiony.\nCo wobec tego powinno obejmować ubezpieczenie telefonu? Oto najważniejsze elementy, na które musisz zwrócić uwagę:\nubezpieczenie telefonu od kradzieży – najnowszy model smartfona z pewnością budzi ogromne zainteresowanie. Niestety, taki telefon może również zainteresować złodzieja, a wielu z nich posiada naprawdę nietypowe metody na kradzież smartfona. Ze statystyk policyjnych wynika, że rocznie w Polsce dochodzi nawet do kilkunastu tysięcy kradzieży telefonu, a policja jest w takiej sytuacji bezradna – namierzenie telefonu, który został skradziony przez „profesjonalistę” w swoim fachu jest niemalże niemożliwe. Właśnie dlatego koniecznie zadbaj o ubezpieczenie telefonu od kradzieży,\npęknięty ekran – choć producenci smartfonów robią wszystko, aby ekrany były odporne na zarysowania czy pęknięcia, do ich uszkodzenia dochodzi bardzo często. Czasem wystarczy, że smartfona spadnie z większej wysokości i… nieszczęście gotowe! Z tego powodu ubezpieczenie telefonu powinno zapewniać ochronę na wypadek uszkodzenia ekranu – koniecznie to sprawdź!\nkontakt z płynami – choć mają potężne możliwości, nowoczesne smartfony są również bardzo delikatne. Czasem niewielki kontakt z płynem wystarczy, aby urządzenie zostało uszkodzone. Jednocześnie jednak to właśnie smartfon towarzyszy nam podczas picia porannej kawy czy popołudniowej herbatki, a w czasie pracy z reguły leży na biurku obok szklanki z sokiem… Jeśli obawiasz się zarania swojego smartfona, Twoje ubezpieczenie telefonu powinno obejmować uszkodzenie przez kontakt z płynami,\na co z pożarem i innymi uszkodzeniami, na które nie masz wpływu? W [przypadku domu lub mieszkania ubezpieczenie na wypadek pożaru jest czymś oczywistym. Obecnie coraz więcej ubezpieczycieli oferuje także ubezpieczenie telefonu od pożaru. Kiedy do niego dojdzie i urządzenie zostanie uszkodzone lub całkowicie zniszczone, będziesz mógł liczyć na jego naprawę lub na odszkodowanie,\nzdarza się, że telefon zostaje uszkodzony przez osoby trzecie, na przykład w efekcie aktu wandalizmu – dotyczy to w szczególności uczniów i studentów, który posiadają najnowsze modele. Warto zabezpieczyć się na wypadek takiej sytuacji i wybrać ubezpieczenie od tzw. szkód obcych – w razie zniszczenia smartfona przez osoby trzecie polisa zapewni odpowiednią ochronę,\nbłędy w obsłudze – chociaż nowoczesne smartfony są bardzo intuicyjne zdarza się czasem, że na skutek błędnej obsługi telefon zostaje uszkodzony lub zablokowany i nie sposób dłużej z niego korzystać. W takiej sytuacji najlepiej skorzystać z profesjonalnej pomocy, aby nie uszkodzić systemu – niestety, najczęściej bezpowrotnie. Warto wybrać ubezpieczenie, które zapewnia ochronę na wypadek błędów w obsłudze.\nTrzy powody, dla których warto zdecydować się na ubezpieczenie telefonu\nPowodów, dla których ubezpieczenie smartfona to naprawdę dobry pomysł jest mnóstwo, jednak trzy z nich wydają się być najważniejsze. Przede wszystkim, odpowiednie ubezpieczenie telefonu da Ci wewnętrzne poczucie spokoju. Nie będziesz musiał martwić się, że Twój najnowszy Samsung czy iPhone, na który wydałeś niemal całą pensję, ulegnie uszkodzeniu lub zostanie skradziony. Nawet jeśli do tego dojdzie, Ty szybko odzyskasz swoje pieniądze i – dzięki odszkodowaniu – będziesz mógł kupić nowy telefon bez konieczności sięgania po swoje oszczędności. To zdecydowanie najważniejszy powodów, dla którego zakup ubezpieczenia smartfona wydaje się wręcz koniecznością.\nKolejny powód to wygoda. Koniecznie wybierz ubezpieczyciela, u którego polisa będzie obowiązywała natychmiast po zawarciu umowy. Co istotne, najczęściej jest ona zawierana zdalnie, bez konieczności wychodzenia z domu. To z pewnością bardzo komfortowe rozwiązanie – wystarczy, że masz dostęp do internetu, a po kilku minutach Twój telefon może być ubezpieczony.\nTrzeci powód, dla którego warto zdecydować się na ubezpieczenie telefonu, to niska cena polisy. Z reguły koszt ubezpieczenia smartfona to tylko niewielki procent wartości urządzenia, a zatem zdecydowanie warto się na nie zdecydować. Dzięki temu za kilkadziesiąt czy kilkaset złotych zyskujesz pełną ochronę dla smartfona, którego cena sięga kilku tysięcy złotych. Prawda, że to brzmi bardzo rozsądnie?\nCeny ubezpieczenia smartfona są bardzo zróżnicowane i zależne są m.in. od firmy ubezpieczeniowej czy zakresu ochrony. Sprawdziliśmy, jak kształtują się ceny u jednego z najbardziej cenionych ubezpieczycieli smartfonów, czyli w firmie SimpleSurance. Nie bez powodu jest to jedna z najczęściej wybieranych firm, w których ubezpieczamy telefonu. Oprócz naprawdę korzystnej ceny gwarantuje ona ubezpieczenie na całym świecie, błyskawiczną pomoc w razie uszkodzenia smartfona czy naprawdę szeroki zakres ubezpieczenia.\nIle kosztuje ubezpieczenie telefonu? Ceny rozpoczynają się już od 174,95 zł za roczną ochronę. Na ostateczną cenę wpływa jedna to, jaki model telefonu posiadasz jaka jest jego wartość oraz okres, na jaki wykupujesz ubezpieczenie. Oto kilka przykładów:\nApple iPhone 11 64 GB – w połowie kwietnia 2020 r. ceny urządzenia zaczynają się od 3200 zł. Ubezpieczenie iPhone 11 w SimpleSurance kosztować będzie 309,95 zł w przypadku zakupu polisy na rok i 549,95 zł przy ochronie na dwa lata. Biorąc pod uwagę cenę urządzenia, zdecydowanie warto zainwestować tę kwotę w jego ochronę,\nApple iPhone 11 PRO – tutaj cena przekracza 4500 zł. W związku z tym za roczną ochronę w SimpleSurance trzeba zapłacić 419,95 zł, a za dwuletnią 769,95 zł,\nSamsung Galaxy S10 128 GB – ceny rozpoczynają się od 2700 zł. Ochrona roczna w SimpleSurance kosztować będzie 309,95 zł, a dwuletnia – 549,95 zł.\nHuawei P30 PRO – telefon można kupić już za 2700 zł. Cena ubezpieczenia wyniesie 309,95 zł przy ochronie rocznej i 549,95 zł przy zakupie polisy na dwa lata,\nXiaomi Mi Note 10 PRO – cena urządzenia waha się pomiędzy 2200 a 2700 zł. W najtańszym wariancie za ubezpieczenie należy zapłacić 239,95 zł za ochronę roczną, a w przypadku zakupu polisy na dwa lata – 399,95 zł.\nJak widać, ceny ubezpieczenia telefonu w SimpleSurance są naprawdę bardzo korzystne – szczególnie biorąc pod uwagę szeroki zakres ochrony i wyjątkową sprawną obsługę. Na uwagę zasługuje również możliwość skorzystania z bezpłatnej pomocy Biura Obsługi, a także błyskawiczna pomocy i wygodny sposób zgłaszania szkody. To bardzo ważne w momencie, kiedy telefon rzeczywiście zostanie skradziony lub uszkodzony – w SimpleSurance nie ma miejsca na wielotygodniowe procedury. Tutaj pomoc udzielana jest niemal natychmiast po zgłoszeniu szkody. Dzięki temu właściciel telefonu nie musi zbyt długo czekać – a jak wiadomo, brak smartfona nawet przez kilka dni może wywołać sporo problemów.\nUbezpieczenie telefonu – podsumowanie\nW dzisiejszych czasach, kiedy smartfony towarzyszą nam nieustannie, a ich cena z reguły jest bardzo wysoka, ubezpieczenie telefonu staje się niezbędne. Warto jednak wybrać taką ochronę, która będzie zarazem bardzo szeroka, a jednocześnie jej cena będzie korzystna. W SimpleSurance ubezpieczenie smartfona jest nie tylko stosunkowo tanie, ale też można tutaj liczyć na szybką i profesjonalną pomoc. Dzięki temu zyskujesz pewność, że Twój telefon jest bezpieczny, a kiedy dojdzie do jego uszkodzenia, otrzymasz błyskawiczną pomoc. Sprawdź, jaka będzie cena ubezpieczenia Twojego smartfona i nie zwlekaj – zakupu polisy możesz dokonać nawet trzy miesiące po kupnie swojego smartfona!\n« Darmowy kalkulator oc – Sposób na tanie OC!\nTF Bank – kredyt gotówkowy na bardzo korzystnych warunkach »


Auto-moto świat – Strona 2 – Blogowy poradnik motoryzacyjny\nWarto mieć świadomość, że tor krzywa zlokalizowany jest w miejscowości Osła koło Wrocławia. Godny uwagi jest również fakt, że obiekt zajmuje powierzchnię prawie 10 hektarów. Można zaobserwować, że z roku na rok tory wyścigowe cieszą się w Polsce coraz większą popularnością.\n8 listopada 2020 10 listopada 2020 JarekComments are off for this post.\nŻarówki samochodowe są potrzebne zawsze. Bez odpowiedniej żarówki oświetlenie w samochodzie jest niesprawne a oznacza to, że pojazd nie jest przygotowany do jazdy po drogach. Żarówki do samochodów powinny być zawsze dobrej jakości bez względu na to czy podróżujemy dużo nocą czy w dzień.\n30 października 2020 JarekComments are off for this post.\n12 października 2020 7 października 2020 JarekComments are off for this post.\nMotoryzacja to wspaniały sport, który skradł serca wielu milionów fanów na całym świecie. Jest on uwielbiany przede wszystkim przez mężczyzn. Motocykle, terenowe auta, luksusowe samochody, quady, Monster Trucki i wiele więcej pojazdów to coś co porywa serca fanów.\n6 października 2020 15 października 2020 JarekComments are off for this post.\nProducenci kamer samochodowych chcą przyciągnąć do siebie jak największą liczbę potencjalnych klientów, dlatego też wyposażają swoje urządzenia w coraz bardziej zaawansowane funkcje. Z niniejszego artykułu dowiedzą się Państwo, które rozwiązania mogą okazać się naprawdę bardzo przydatne podczas jazdy.\n10 września 2020 17 września 2020 JarekComments are off for this post.\n7 września 2020 27 sierpnia 2020 JarekComments are off for this post.\nPodobnie jak Twoje bezkontaktowe karty płatnicze mogą zostać przeskanowane przez złodzieja za pomocą specjalnego urządzenia, brelok do kluczyka w Twoim samochodzie może zostać ukradziony w podobny sposób. Jego sygnał zostanie wzmocniony lub zduplikowany i wykorzystany do odblokowania samochodu. Od czasu wprowadzenia zdalnie sterowanych breloków, liczba kradzieży samochodów nie spadła, a według urzędów statystycznych w krajach europejskich, wzrosła nawet o 50%. W tej sytuacji pomoże Ci etui rfid na kluczyki.\n16 sierpnia 2020 20 sierpnia 2020 JarekComments are off for this post.


Napieszę wam tyle piłkarscy dyletanci\nJeśłi rzeczywiście za obecną Wisłę zabiorą się ludzie z sercem i charakterem Stolarczyka, Sobola, Jopa, Głowackiego to zobaczycie tak nakręcona maszynke, która będzie biegac walczyć aż będzie furczało. Na treningach nie będzie zmiłuj dla olewusów człapaczy i chowaczy. Na boisku nie będzie straconych piłek i miejsca dla chowajacych się za plecami lebieg. Na to licze, że w przypadku wielu piłkarzy mocno zostanie wdepnięty do dechy pedał gazu i charakteru. Wisła ma sporo charakternych piłkarzy o sporych umiejętnościach i możliwościach. Co się zmieni to napewno ustawienie wyjścowe, bo ciekawe 4-3-3 się nie utrzyma, Carlitosa nie będzie więc przejdziemy na klasyczne 4-4-2, bo to bez Carlitosa sprawa oczywista. Charakterna i ciekawa obrona juz jest silni młodzi do walki w polu karnym rywala napastnicy sa skrzydłowi terz potrzeba nam uzupełnień w środku pola bo tu potrzebujemy conajmniej dwóch środkowych pomocników. Klub zatrudnia tez trenerów od przygotowania fizycznego i motorycznego. Bredzenie o spadaniu z ligi.... ŻAŁOSNE. Jeśli do umiejętności czysto piłkarskich nowy układ trenerski dołączy charakter to będziemy widzieć inną Wisłę charakterną waleczną nieustępliwą nakręcaną jak w czasach Musiała. Kto pamięta trenera Musiała wie o czym piszę.\nCiekawe było by zdanie tutejszych\nsankilotów na temat niezawisłości sądów, gdyb tak sami popadli w prokuratorski zarzut. Nie życzę nikomu i cieszcie się, że jest jeszcze coś nad prokuratorem, który musi się np. wykazać. Bo mamy okres gdy im bardziej medialna sprawa to oni się nagle zaczęli wykazywac. Pierwszym zaś ostrzeżeniem, że Sąd podejmie takie decyzje powinno byc to, że Czerwińskiego wypuszczono po przesłuchaniu za kaucją. To z czym mamy do czynienia to nie czyjaś zemsta na kimś za coś, tylko ma byc udowodnienie zatrzymanym ewentualne popełnionych przestępst natury gospodarczej. To bedzie rozprawa na podstawie dowodów w papierach, nie zaś opowieści skruszonych Miśków lub Dukatów. Patrzac na stawiane zarzuty prokratorskie to będzie się on musiał sporo nagimnastykować w czasie rozpraw. Bo to co jest mówione to musi mieć potwierdzenie w dokumentach a nie domysłach czy zeznaniach. Oczywiście całkowicie inną sprawą będzie odbiór społeczny. Wy już wiecie, że oni okradli a Jadczak to wie wiecej nawet na co wydali. Jak przeczytałem to jego dzieło to odnosze wrażenie , że ogarnia nawet kto był "pierwszy jajko czy kura." Każdy wprawniejszy obserwator tego co dzieje się działo przy R22 jest w stanie wykazać nieścisłości, przeinaczenia, pomijane fakty. Ale spokojnie jak Sąd Panią Czekaj skarze to będzie udowodnione przestępstwo, ale do tego jeszcze daleka droga, która musi przeprowadzić prokurator. Namawiam też (czego nie powinienem robić bo dlaczego nabijac kasę Jadczakowi, ale ...) przeczytajcie sobie jego dzieło. Całkiem niezły triller, wszystko objaśnione (autor niczym Wołoszański wie w danym momencie o czym myślał każdy z uczestników spotkania), główny bohater nie je (choć pije) nie śpie i nie sr....a, ale żyje i bije. Śmierć sieje na lewo i prawo. "Jak byśmy takich parę Rudych 102 mieli to byśmy se sami te wojnę wygrali" Kurcze a Krakow to takie nasze Polskie połączenie Chicago, Bagdadu i ojca chrzesnego. Może zekranizują. Kurcze, ale De Niro za stary na Miśka i to może byc problem.


Samsung Galaxy S8 Plus wymiana złącza usb. Serwis telefonu Samsung\nZauważyłeś, że Twój telefon nie ładuje się prawidłowo? Problem występuje też w przypadku przesyłania danych? Jeśli masz pewność, że Twój kabel USB działa prawidłowo, może się okazać, że Twoje złącze USB odpowiadające za ładowanie i połączenie telefonu z komputerem, nie działa prawidłowo. W takim przypadku konieczna może okazać się wymiana USB w telefonie Samsung Galaxy S8 Plus na nowe.\nWymiana złącza usb w telefonie Samsung Galaxy S8 Plus\nCzy wiesz, jak często zdarza Ci się ładować Twój telefon? A może samo ładowanie trwa zbyt długo lub telefon wcale się nie ładuje? Częste ładowanie sprawia, że złącze usb w telefonie jest narażone na uszkodzenie. Nieprawidłowo działające złącze usb może doprowadzić do braku możliwości korzystanie z telefonu. Wymiana złącza ładowania, to jedna z częściej wykonywanych usług w serwisie telefonów komórkowych. Decydując się na zakup naszej usługi, otrzymasz serwisową wymianę złącza ładowania w telefonie Samsung Galaxy S8 Plus.\nIle potrwa wymiana złącza ładowania w telefonie Samsung Galaxy S8 Plus?\nNaprawy telefonów muszą być wykonywane bardzo precyzyjnie, dlatego w naszym serwisie telefonów komórkowych opracowaliśmy podział pracy na specjalne etapy. Usługę wymiany złącza ładowania rozpoczynamy od rejestracji urządzenia po otrzymaniu przesyłki kurierskiej. Kolejnym krokiem jest demontaż uszkodzonego elementu. Następnie dokonujemy wymiany złącza ładowania w telefonie Samsung Galaxy S8 Plus. Ostatnim etapem jest przekazanie telefonu na dokładne testy końcowe, po których urządzenie odsyłamy bezpośrednio do klienta. Naprawy wykonujemy zgodnie z wewnętrznymi procedurami. Na każdym etapie obsługi serwisowej zachowujemy najwyższą staranność, i dbamy o to, by skrócić czas pracy do niezbędnego minimum. Podczas wymiany złącza ładowania w telefonie Samsung Galaxy S8 Plus, klient otrzymuje powiadomienia o statusie naprawy oraz numer listu nadania. Dzięki temu możesz śledzić przesyłkę na stronie firmy kurierskiej. Koszt wymiany złącza usb w telefonie Samsung Galaxy S8 Plus możesz zawsze sprawdzić na naszej stronie. Podana cena dotyczy kompleksowej usługi wymiany złącza ładowania w telefonie Samsung Galaxy S8 Plus, dzięki czemu nie musisz obawiać się o dodatkowe koszty. Telefon po wykonanej naprawie jest przez nas sprawdzany, bardzo dokładnie pakowany oraz zabezpieczany przed wysyłką. Tak przygotowaną paczkę przekazujemy firmie kurierskiej, która dostarczy ją do domu, miejsca pracy lub pod inny, dowolnie wskazany przez Ciebie adres.\nSamsung S8 Plus wymiana USB


Od A do Z jak zbudować odporność przez sport? - Vision Sport Global\nBudowa odporności przez sport dla wielu z nas wydaje się stosunkowo prostym zadaniem. Jesteśmy przekonani, że o ile tylko zaczniemy regularnie ćwiczyć, biegać, chodzić na siłownie, jeździć na rowerze czy uprawiać jakąkolwiek inną, lubianą dyscyplinę sportową, stosunkowo szybko, naturalnie zyskamy na odporności. W tym przekonaniu upewniają nas media, a nawet niektórzy lekarze. Prawda jest jednak taka, że jest to nieco bardziej skomplikowany proces. Jak zbudować odporność przez sport i zrobić to dobrze?\nCo stoi na przeszkodzie budowy odporności poprzez sport?\nBadania wskazują, że organizm regularnie poddawany podobnej dawce umiarkowanych ćwiczeń w efekcie wzmacnia układ immunologiczny — jesteśmy zdrowsi, a przeziębienia czy grypy omijają nas łukiem. To znakomita wiadomość, której pewnie większość z nas się spodziewała. Ale natychmiast rodzi się pytanie — skąd więc pytanie zawarte w nagłówku? Chociaż umiarkowana dawka ćwiczeń korzystnie wpływa i zwiększa naszą odporność, z inną sytuacją mamy do czynienia, gdy rozmawiamy o ćwiczeniach intensywnych, jakim zazwyczaj oddają się członkowie klubów sportowych. Jak wykazał w swoich doskonale przemyślanych i istotnych dla świata sportu badaniach dr. Gunnara Brolinsona z Virginia College of Osteopathic Medicine intensywne sesje ćwiczeń mogą skutkować spadkiem odporności, a w efekcie osłabieniem i większą podatnością na choroby. Dlaczego tak się dzieje?\nDlaczego sport może nie tylko wzmacniać, ale także osłabiać odporność?\nCo prawda nie wykazano jeszcze, ze stu procentową dokładnością, w jaki konkretnie sposób aktywność fizyczna oddziałuje na układ immunologiczny, naszą odporność, ale możemy podejrzewać, że proces ten jest związany z hormonami. Uprawiając sport, skutecznie wpływamy na nasz układ hormonalny, co z kolei pobudza układ odpornościowy do działania i produkcji związków przeciwzapalnych. Kiedy jednak przesadzimy się z ćwiczeniami, stymulujemy hormony stresu (które, wbrew pozorom, również wytwarzają się w trakcie aktywności), a w efekcie nasza odporność spada.\nWyzwania stojące przed klubami sportowymi\nPowyższe dane wskazują na to, że misja klubów sportowych bez dwóch zdań nie jest łatwa. Zawodnicy zazwyczaj dążą do tego, by pracować na najwyższych obrotach, mając nadzieję, że w ten sposób osiągną sukces. Trenerzy motywują ich do jak najintensywniejszych ćwiczeń. W końcu zawodnicy klubów nastawieni są przede wszystkim na wygraną w turniejach czy zawodach.\nKluby potrzebują przede wszystkim dobrze wykwalifikowanych, profesjonalnych trenerów, którzy wezmą sprawy w swoje ręce. Tacy trenerzy będą mieli świadomość wpływu sportu na zdrowie i skomponują zbilansowany plan treningowy — z jednej strony wzmacniający wytrzymałość, zdolności techniczne, siłę, z drugiej odporność. Wymaganie od zawodników, by na każdym treningu pracowali na najwyższych obrotach wcale nie przyniesie zamierzonego celu, w postaci medali i pucharów. Bez odporności nie ma mowy o wygranej. Zdrowy zawodnik, trenujący w sposób, który troszczy się o jego organizm, może rzeczywiście odnosić sukcesy, ponieważ nie brak mu sił i witalności. Tak więc, źródło powodzenia budowy odporności tkwi w dobrze wykwalifikowanej kadrze trenerskiej, która będzie w stanie od A do Z zbudować odporność zawodników przez sport.\nTo jedno z pierwszych pytań, jakie przychodzi na myśl. Inwestycja w wykwalifikowanych trenerów wymaga znacznie większego nakładu finansowego. Wiele klubów samodzielnie może nie podołać takiemu zadaniu, szczególnie wówczas, jeśli nie posiadają specjalistycznego biura rachunkowego. Programy do dotacji są rozwiązaniem, na które powinno się postawić. Zaczerpnąć o nich informacji można na stronie Programy Do Dotacji.\nCoraz liczniejsi specjaliści wskazują osobom odpowiedzialnym za prowadzenie klubu, jak ważne jest korzystanie z prowadzenia księgowości przez biuro rachunkowe specjalizujące się w sporcie i korzystanie z programów do dotacji. Inwestycja w profesjonalną kadrę trenerską czy swoich zawodników jest niezbędna, jeśli chce się osiągać sukcesy. Sprawdź konkurs na dofinansowanie zadań z zakresu Programu Sport dla Wszystkich.\nWarty uwagi jest również program Vision Sport General, budujący most pomiędzy sportowcami a inwestorami. Najwyższy czas przestać wierzyć wyłącznie w zdolności swoich zawodników i wybrać profesjonalizm, wiedzę i optymalne podejście do sportu, budujące zdrowie i odporność.\nProgramy do dotacji poprzez Vision Sport General są rozpatrywane przez kolejne kluby. Nie zostań w tyle! Rozwijaj swój klub i buduj odporność przez sport.\nPoprzedni wpisDlaczego 2 nawyki w sporcie zmienią Twoje życie?


Ilu bezrobotnych jest w powiecie pleszewskim? - Zpleszewa\nIlu bezrobotnych jest w powiecie pleszewskim?\nOpublikowano: sob, 2 paź 2021 06:00 2021-10-02T06:00:00.000Z\nPraca Jak wygląda obecnie bezrobocie w powiecie pleszewskim? Przedstawiamy najnowsze dane z Powiatowego Urzędu Pracy w Pleszewie.\nPleszewbezrobociePUP w Pleszewie\nJakie jest bezrobocie w powiecie pleszewskim?\nSTAN BEZROBOCIA W POWIECIE PLESZEWSKIM - OD STYCZNIA 2020 DO LIPCA 2021:\nJak dane o bezrobociu komentuje dyrektor PUP w Pleszewie Piotr Janiak?\nLiczba bezrobotnych w powiecie pleszewskim z podziałem na gminy:\nJak pandemia koronawirusa wpłynęła na stan bezrobocia w powiecie pleszewskim? Mamy najnowsze dane z Powiatowego Urzędu Pracy w Pleszewie.\nJak się okazuje, w powiecie pleszewskim liczba osób bezrobotnych wynosi obecnie 1.084 osoby (stan na koniec lipca 2021). I - zgodnie z danymi - oznacza to, że sytuacja na rynku pracy w Pleszewie wróciła obecnie do poziomu sprzed pandemii.\n- Dane statystyczne na koniec marca 2020 roku wskazywały w ewidencji 1.130 osób. Na koniec lipca 2021 roku w Powiatowym Urzędzie Pracy w Pleszewie zarejestrowanych było 1.084 osób bezrobotnych, z czego 64,2 % stanowiły kobiety. Bezrobotni zarejestrowani na terenie powiatu pleszewskiego stanowili 1,9 % ogółu bezrobotnych zarejestrowanych w województwie wielkopolskim. Stopa bezrobocia na koniec lipca 2021 wyniosła w powiecie pleszewskim 4,3 % i była niższa od średniej krajowej (5,8%) oraz wyższa od średniej dla województwa wielkopolskiego (3,5%). Po tąpnięciu w kwietniu i maju 2020 roku liczba bezrobotnych utrzymywała się na poziomie około 1350 osób. W styczniu i lutym 2021 roku mieliśmy do czynienia z corocznym zjawiskiem sezonowości. Przekroczony został poziom 1.400 osób – odpowiednio 1.441 w styczniu i 1.438 w lutym. Od marca obserwujemy trend spadkowy, który to powinien utrzymać się do końca roku – obrazuje liczbowo Piotr Janiak, dyrektor PUP w Pleszewie.\nWIĘCEJ O SYTUACJI NA RYNKU PRACY W PLESZEWIE - W TYM INFORMACJE O PODSUMOWANIU TARCZY ANTYKRYZYSOWEJ - PRZECZYTASZ W NAJBLIŻSZYM, PAPIEROWYM WYDANIU "ŻYCIA PLESZEWA"\nZmarł Ś.P. Stefan Kwaśniewski.\n6 tysięcy nowych zakażeń\nZaginęła 42-letnia Ewa Kaiser\nNIE PRACUJE A MAM ŁADNEGO MERCEDESA I PIĘKNĄ WILLE\n26.10 Zmarł Ś.P. Stefan Kwaśniewski.\n26.10 6 tysięcy nowych zakażeń\n26.10 Zaginęła 42-letnia Ewa Kaiser\n26.10 Kierowca był pijany [ZDJĘCIA]\nKierowca był pijany [ZDJĘCIA]\n6 tysięcy nowych zakażeń Najnowszy raport Ministerstwa Zdrowia\nZaginęła 42-letnia Ewa Kaiser Trwają poszukiwania\nKierowca był pijany [ZDJĘCIA] Mężczyzna doprowadził do zderzenia pojazdów na drodze wojewódzkiej 443.


15 listopada 2007 r. - VI Konferencja Systemy w Energetyce SIwE’07 w Wiśle\nW dniach 14 – 16 listopada 2007 r. odbyła się już VI edycja Konferencja organizowanej przez Polskie Towarzystwo Przesyłu i Rozdziału Energii Elektrycznej (PTPiREE), tym razem nie w Mikołajkach a w Wiśle. Ale też w Hotelu Gołębiowski. Podobieństwo wewnętrzne hoteli tej sieci powoduje, że jeżeli ktoś z uczestników Konferencji nie wychodził na zewnątrz hotelu, to mógł nawet nie zauważyć różnicy miejsca Konferencji.\nNa Konferencji wygłoszono ponad 30 referatów i prezentacji. Mimo, że Konferencja odbywała się w prawie pięć miesięcy po słynnej dacie 1 lipca 2007 r. – unbundlingu spółek dystrybucyjnych i uzyskania prawa do wyboru sprzedawcy energii przez wszystkich odbiorców – stosunkowo mało odnosiła się do tej niedawnej przeszłości. Praktycznie tylko w sesji przedpołudniowej pierwszego dnia była mowa o tym co zaszło w spółkach dystrybucyjnych w związku z 1 lipca 2007 r.\nPrzedstawiciele grup energetycznych Vattenfall i ENION zaprezentowali, jak sobie poradzili z wprowadzeniem w życie unbundlingu spółek dystrybucyjnych. Nie wiem, czy celowo czy przez przypadek, ale zestawienie tych wystąpień było bardzo znamienne. To jak sobie poradził Vattenfall i ENION z unbundlingiem pokazuje dwa skrajne podejścia. W mojej ocenie zaprezentowany przez przedstawicieli grupy Vattenfall sposób oddzielenia świadczenia usługi dystrybucyjnej od innych działalności jest w pełni zgodny nie tylko z polskim i unijnym prawem ale też z duchem Dyrektywy 54/2003/EC. Natomiast ENION dokonał unbundlingu w minimalnym stopniu, praktycznie wydzielając tylko do oddzielnego podmiotu obrót energią elektryczną, pozostawiając w OSD wszystkie pozostałe aktywności dawnej spółki dystrybucyjnej, łącznie z obsługą klienta dla dystrybucji i sprzedawcy energii oraz fakturowaniem sprzedaży usług dystrybucyjnych i sprzedaży energii elektrycznej. Myślę, że jest to zadanie dla prawników, czy tak przeprowadzony podział spełnia wymogi prawne w zakresie unbundlingu. Dla mnie nie spełnia, ale może się mylę.\nW Sesji II – Wpływ wydzielenia OSD na systemy informatyczne funkcjonujące w przedsiębiorstwach energetycznych zaprezentowałem swój referat pt.: Jak wygląda przyszłość informatyczna OSD po wyodrębnieniu ze Spółek Dystrybucyjnych, który odnosił się do niedawnej przeszłości ale też spojrzał w przyszłość. Uzupełnieniem referatu był mój artykuł pt.: Wydzielenie Operatorów Systemów Dystrybucyjnych. Próba remanentu w numerze 11/2007 biuletynu PTPiREE „Energia elektryczna”, który był dystrybuowany wraz z materiałami konferencyjnymi przez organizatorów.\nReferatem otwierającym Konferencję było wystąpienie Prof. Krzysztofa Żmijewskiego pt.: „Energetyka polska – kierunki rozwoju” – pokazujący poważne wyzwania jakie stoją przed polską energetyką w najbliższej przyszłości. Skala tych wyzwań jest dużo większa niż problem sprawnego przeprowadzenia unbundlingu spółek dystrybucyjnych.\nWiększości pozostałych referatów zawierała prezentację najróżniejszych rozwiązań i narzędzi informatycznych dla operatorów systemów dystrybucyjnych i sprzedawców energii. Prezenterzy na początku swych wystąpień nawiązywali do rozdziału dystrybucji od obrotu energią, ale w dalszej części swych wystąpień raczej koncentrowali się na prezentacji produktów swoich firm.\nCałkiem nową, bardzo bogatą ofertę produktową dla praktycznie wszystkich podmiotów elektroenergetyki zaprezentowała Domena Utilities firmy Sygnity, w czasie prezentacji Dyrektora Generalnego Domeny Elżbiety Płonki-Szydłak oraz w sposób bardzo ciekawy w przerwie kawowej. Dziewczyny Mikołajki rozdające prezenty z ofertą produktową były urocze. Niestety wydaje się, że oferta produktowa Domena Utilities firmy Sygnity nie wzbudziła wielkiego zainteresowania wśród uczestników Konferencji – a szkoda.\nDwie prezentacje były bardzo multimedialne – obrazem i dźwiękiem wzmacniając siłę prezentowanych informacji. Niestety poza efektami „światło i dźwięk” nie zawierały wielu konkretów, które utkwiły by w pamięci słuchaczy.\nNatomiast w kuluarach, oprócz tradycyjnych spotkań i rozmów prawdziwych energetyków, królowały najświeższe informacje: kto z kim rozmawiał, kto kogo powołał lub co kto odwołał i czy będzie czy nie będzie uwolniona z taryfowania sprzedaż energii elektrycznej. Czyli jak to na konferencjach bywa, kuluary ważniejsze od sali z prezentacjami.


Dom Pojednania i Spotkań św. Maksymiliana | Programy wielonarodowe\nStart » Programy wielonarodowe\nOrganizacja wymian międzynarod...\nZachować pamięć 2019 – p...\nZachować pamięć 2019 – program dotacji Polsko-Niemieckiej Współpracy Młodzieży na polsko-niemieckie projekty w miejscach...\nEs begann in Danzig. Zaczęło s...\nW dniach 17.09.-22.09.2018 uczniowie Szkoły Podstawowej nr 1 z Lęborka uczestniczyli razem z młodzieżą z Niemiec, z Hansa-Gymnasium ze Stralsundu w tygodniowej polsko-niemieckiej wymianie pt. „Es begann in Danzig...”- „Zaczęło się w Gdańsku...”\nPolsko-niemieckie spotkanie mł...\nW dniach 3.09.-06.09.2018 odbyło się u nas polsko-niemieckie spotkanie młodzieży. Celem spotkania było poznanie i zrozumienie...\nWymiana PWNM: Nowe Miasto R...\nW dniach 7-12.05 gościliśmy w naszym Domu młodzież z Nowego Miasta nad Pilicą oraz Neustadt bei Coburg (Bawaria). Poza dużą dawką wiedzy (odwiedziliśmy Europejskie Centrum Solidarności, Muzeum Bursztynu, Dom Uphagena) mogliśmy rozkoszować się wspaniałą majową pogodą, która zawitała do Gdańska.\nWizyta w Miejscu Pamięci – Obó...\nW dniach 7-10 odbyła się u nas wyjątkowa wymiana poświęcona obozowi koncentracyjnemu Stutthof. Dla upamiętnienia ofiar obozu, uczestnicy pomogli w przygotowaniu obchodów 73. Rocznicy Wyzwolenia Obozu.


Wersja z 20:31, 2 gru 2007\nDodane 1507 bajtów , 13 lat temu\nWersja z 20:03, 2 gru 2007 (edytuj)\nWersja z 20:31, 2 gru 2007 (edytuj) (anuluj edycję)\nW prawidłowym ludzkim embrionie płytka nerwowa powstaje ok. 18 dnia po zapłodnieniu. Podczas pierwszych 4 tygodni rozwoju zarodka płytka nerwowa wpukla się wzdłuż zarodkowej grzbietowej linii środkowej, tworząc rynienkę nerwową. Rynienka nerwowa zaczyna się następnie zamykać, poczynając od części środkowej i postępując ku przodowi i ku części ogonowej. Proces ten kończy się ok. 24 dnia po zapłodnieniu a każdy czynnik zakłócający może doprowadzić do wady cewy nerwowej.\n* Większość przypadków bezmózgowia i innych dysrafii jest wynikiem zaburzeń wieloczynnikowych wynikających z interakcji między wieloma genami i czynnikami środkowiskowymi (np. zażywanymi przez matkę lekami). Do genów, które mogą w znacznym stopniu uczestniczyć w formowaniu się cewy nerwowej należy m.in geny odpowiedzialne za metabolizm kwasu foliowego (gen dla reduktazy metylenotetrahydrofolianowej), którego uszkodzenie wiąże się z powstaniem wady. Drugim zidentyfikowanym genem (2007) jest gen VANGL1 kodujący białko kompleksu sygnalizacyjnego związanego z błoną komórkową, którego uszkodzenie zwiększa ryzyko powstania dysrafii.\n* Wśród czynników środowiskowych wymienia się: stężenie kwasu foliowego i innych folianów, które wykazują znacząco ochronny efekt. Antymetabolity kwasu foliowego, cukrzyca u matki, otyłość matki, mykotoksyny w ziarnach zbóż, arszenik, hypertermia i leki przeciwpadaczkowe znacząco podnoszą ryzyko zaburzeń rozwoju cewy nerwowej.\nCiężkie wady mogą być wykryte jeszcze podczas ciąży przy pomocy badania [[USG]] oraz na podstawie podwyższonego stężenia [[α-fetoproteina|AFP]] czyli alfa-fetoproteiny, która jest głównym białkiem wczesnego okresu zarodkowego. Produkowana jest przez [[wątroba|wątrobę]] i pęcherzyk żółtkowy płodu.