пгт Бурея - ул. Райчихинская - Индекс - Карта\nпгт Бурея, ул. Райчихинская\nАдрес ул. Райчихинская, пгт Бурея\nКЛАДР ID 28004000006002900\nКарта проезда ул. Райчихинская, пгт Бурея, Бурейский район\nРасположению ул. Райчихинская, пгт Бурея, Бурейский район, Амурская область соответствует почтовый индекс 676700. Напоминаем, что эта информация носит исключительно справочный характер и может являться неактуальной.\n• ул. Северная • ул. Таежная • снт садовое товарищество РУС • пер. Амурский • пер. Базарный • ул. Семафорная • ул. Торговая • ул. Чкалова • ул. Молодежная • ул. Солнечная • ул. Тургенева • ул. Южная • ул. Путейский городок\n676700 55, 86\n• ул. Желябовского


Кәмәлек буйҙарында ҡунаҡта » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Башҡорт донъяһы » Кәмәлек буйҙарында ҡунаҡта\nКәмәлек буйҙарында ҡунаҡта 31.08.2018 // Башҡорт донъяһы\nҺарытау башҡорттары хаҡында һөйләгән һайын һөйләге килә...\n“Функционально-структуральный метод П.Г. Богатырева в современных исследованиях фольклора” тип аталған ҡалын ғилми йыйынтыҡта А. Хәкимйәнованың “Хәҙерге заман шарттарында башҡорт лирик йырҙарын башҡарыу йолаһы” тигән мәҡәләһендә башҡорт халыҡ йырҙарына ҡағылышлы юлдарға юлыҡтым:\nКәмәлекәй буйы бигерәк йәмле,\nАҡ тирмәләр ҡороп йәйләргә.\nҠайҙа ғына барһаң, дуҫ-иш кәрәк\nҠаршы сығып атың бәйләргә...\nТәүге тапҡыр был йыр фольклорсылар тарафынан 1960 йылда Һарытау өлкәһендә яҙып алынған. Уны Башҡортостандың һәр төбәгендә башҡорттар үҙенсә йырлай. Ағиҙел буйында ултырғандар – Ағиҙелде, Һаҡмар буйындағылар – Һаҡмарҙы, Маҡан буйында йәшәгәндәр Маҡанды данлап башҡара. Һәр хәлдә, тәүҙә был йыр тап Кәмәлек буйы башҡорттарында тыуған. Һарытау өлкәһенә сәфәргә йыйынғас, тап ошоно иҫкә төшөрҙөм.\nКәмәлекәй буйы бигерәк йәмле\nДонъяның ҡайһы төбәгендә генә йәшәмәй милләттәштәребеҙ, шуға күрә уларҙың, нисек көн итеүенә ҡарамаҫтан, милли асылын һаҡлауына берсә ғәжәпләнәһең, берсә һоҡланаһың. Эстония, Швеция ерҙәрендә Европа башҡорттарын күрҙек, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан төбәгендә Азия ҡитғаһында йәшәгәндәр менән таныштыҡ. Ә бына Рәсәй территорияһында ултырған Һарытау башҡорттары менән үҙ ерендә осрашҡан юҡ ине. Өфөнән юл әллә ни йыраҡ булмаһа ла, яҡын да түгел. Мәркәздән алыҫта, хатта Башҡортостанға бер нисә өлкә аша ята улар беҙгә. Төнгө сәғәт 2-се яртыларға саҡ барып индек. Әммә йәнә таң ҡалдырып, әйтерһең, бына беҙҙе генә ғүмер буйы көткән кеүек, апайҙар һыйлы өҫтәл менән ҡаршы алды. Быны айырым асыҡ итеп яҙыуым шуның өсөн, сөнки ҡунаҡ ҡаршылау, ҡунаҡҡа булған яҡты, игелекле мөнәсәбәт – халҡыбыҙҙың милли һыҙаты. Барыһы ла шундай икән, тип уйламайҙыр хәҙер донъя гиҙеп йәшәгән, сәйәхәт иткән башҡорттар. Ә бына был һыҙат беҙҙә һаҡланған һәм бөгөн дә быуындан быуынға тапшырыла килә. Һарытау башҡорттарына Татарстан, Һамар өлкәләре аша үтеп барҙыҡ, шуға уларҙа киң күңеллелек, ҡунаҡсыллыҡ һаҡланмаһа, һис ғәжәпләнмәҫ инем, әммә ҡара төндә айҙай йылмайып торған апайҙарҙы күреп, беҙ инде ҡояштай балҡыныҡ!\nДаһи Лев Толстойҙың Һарытау башҡорттарына килеп йөрөүе хаҡында күптәребеҙ белә. “Много ли человеку земли надо”, “Ильяс” кеүек әҫәрҙәре лә тап Һарытау башҡорттары менән танышып ҡайтҡас яҙыла. Тәүге тапҡыр 1862 йылда килә. Һаулығы ҡаҡшау сәбәпле, уға һауа дауаһы менән ҡымыҙ эсеү кәңәш ителә. Ә инде урындағы халыҡты күргәс, ул башҡорттарҙың ихласлығына, бер ҡатлылығына таң ҡалып, ҡатынына хат яҙа. Яҙыусы башҡорттар менән төрлө милли уйындарҙа ҡатнаша, көрәшә. Уның бәһлеүән кәүҙәһенә ҡаршы алышҡа сыҡҡан башҡорт егете табыла. Икеһе лә бил бирмәй. Әҙип төбәктә ат сабыштары ойоштора. Тағы ла ике тиҫтә йыл ул башҡорттарға килеүен дауам итә һәм йәнә лә ҡатынына: “Кәмәлек буйы башҡорттары мине таныны”, – тип яҙа икенсе тапҡыр килгәнендә. Сираттағы бер хатында ул былай ти: “Бөтәһе лә яңы һәм ҡыҙыҡлы: Геродот еҫе аңҡыған башҡорттар ҙа, урыҫ ирҙәре лә, ауылдар ҙа, бигерәк тә халыҡтың ябайлығы һәм йомартлығы күңелде арбай”. (1871 йыл, 18 июнь, Һамар өлкәһе).\nБеҙ ҙә ана шундай йомарт, киң күңелле милләттәшебеҙ Римма Биктимерованың тыуған йортона, тарихсы, Башҡортостан Республикаһы Милли дәүләт архивының бүлек начальнигы, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ағзаһы Азат Ярмуллин, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, йырсы Сәйҙә Ильясова, ҡурайсы, бейеүсе Айназ Низаметдинов, Сәйетбаба тарихи-мәҙәни үҙәге етәксеһе Рәзим Мәүлитҡолов, ҡобайырсы, сәсәндәр ижадын тергеҙеүсе Фәниә Фәйзуллина, думбырасы Данир Мәсәлимов, яҙыусы, йырсы, ҡурайсы Рәйлә Сабитова, уның ҡыҙы Ҡарлуғас Йәрмиева, күмәкләп барып индек.\nТаң атмаҫ борон беҙҙе Айназдың намаҙға саҡырған моңло тауышы уятты. Аҙ ғына йоҡланһа ла, нисектер йоҡо туйған, ял ителгән тойғо менән уяндыҡ. Ошондай уҡ сихәтлек хисе миндә Хәйбулла ерендә булғайны. Ана шул ҡылғандар өҫтөндә бәүелеп, тәбиғәт ҡосағында ял иткән кеүекһең был ерҙә. Белмәй килмәгән инде Лев Толстой Геродот еҫе килгән башҡорттар янына. Бында, әйтерһең, барыһы ла һәүетемсә генә, Аллаһ биргәненә риза булып йәшәй. Бер кем бер ҡайҙа ашыҡмай, әммә ниәтләгәнен эшләп өлгөрә, ығы-зығы юҡ, сәсрәп сығып хәбәр һөйләшкән кеше күренмәй, һүҙ талғын ғына йылға кеүек ағыла. Йылға тигәндән, иртә менән Кәмәлекте арҡырыға кискәндә таҙалығына, сафлығына, мул һыулы булыуына таң ҡалдым! Беҙҙә бындай йылғалар ҡалдымы икән? Еҙем таҙа, әммә улай уҡ мул һыулы түгел, Юшатыр аша күренеп ята, йомшаҡ, әммә һыуы аҙ, Йүрүҙән дә башҡа хәҙер, Сөн дә кәмегән, Инйәр саф, һалҡын, тик һыуы улай уҡ ярҙарына тулып аҡмай (яҙын ташҡанын иҫәпләмәгәндә).\nИнтернет селтәренә сәфәрҙән ҡайтып етеү менән фотоларҙы ҡуйҙым һәм байтаҡ халыҡ: “Был йылға ҡайҙа ул? Нисек улай ярҙарына тулып ағып ята ул?” – тип ҡыҙыҡһынды. Йылғаһы менән бергә шәхсән мине башҡортса һөйләшеп, дала киңлегендә үҙ асылын һаҡлап йәшәп ятҡан милләттәштәрем һоҡландырҙы. Эйе, уларҙа ла проблемалар юҡ түгел, бар, был хаҡта ла һөйләшербеҙ. Ә хәҙер Мәҡсүт ауылы байрамына юлланайыҡ!\nЫрғыҙ-Кәмәлек башҡорттары тарихынан\nМәҡсүт (Бишул) — Һарытау өлкәһенең Пугачёв районындағы башҡорт ауылы, Рахмановка ауыл биләмәһенә ҡарай. Тәүге тапҡыр 1797 йылда телгә алына. Табын улысына ҡараған. 1834 йылда — 165, ә 1910 йылда 656 кеше йәшәүе теркәлгән. 2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 121 кеше йәшәгән.\nҺарытауҙа тағы ла башҡорт ауылдары бер нисәү. Һарытау губернаһының Күҙәбай ауылы Стәрлетамаҡ өйәҙе Юрматы улысынан (7-се кантон) сыҡҡан башҡорттар тарафынан төҙөлгән, XIX быуаттың 20-се йылдарынан ошо өйәҙҙең үҙәге булып китә. Байғондо ауылына 1811 йылда Ҡарағай-ҡыпсаҡ улысынан күсеп килеүселәр, Күсембәт, Ишембай ауылдарына 1815 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе Табын улысынан сығыусылар нигеҙ һалған. Ҡунаҡбай ауылы XVIII быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Уға нигеҙ һалыусылар – Үрге Урал өйәҙе Ырымбур губернаһының Ҡунаҡбай ауылы башҡорттары.\nБәғәнәш (Бобровый Гай) ауылына нигеҙ һалыусылар Стәрлетамаҡ өйәҙенең 7-се кантонынан Бәғәнәш — Әбүкән ауылы кешеләре — Мең ырыуы.\nБәлки, шуға ла бында һүҙҙәрендә, телмәрҙәрендә “ҫ” өнө һаҡланып ҡалғандыр. Мәҫәлән, беҙҙең яҡта, атап әйткәндә, Дәүләкән районында “исем” һүҙен “иҫем” тип әйтәләр. Бында ла ошоно телмәрҙәрендә ишетеп ҡалдым. “Күлдәк”те лә “күлмәк” тиҙәр. Бер ҡараһаң, Һарытау ҡайҙа ята ла Мең ырыуы вәкилдәре ҡайҙа йәшәй. Әммә ана шул телдәге үҙенсәлектәр ырыу, диалект, шәжәрә хаҡында мәғлүмәт биреп тора.\nМәҡсүт ауылына нигеҙ һалыусылар Табын улысына ҡараған, әммә ошо ауылда һаҡланған башҡорт шәжәрәһе Бөрйән ырыуыныҡы икәне билдәләнгән. Әптекәй, Байыш, Баймырҙа, Буранбай, Бәхтигәрәй, Кәрешкә, Кинйәбулат, Мәмбәт, Йомаш, Ярат, Йәрмөхәммәт ауылдары башҡорттары — Бөрйән ырыуы ямаш араһы. Һәҙиә Дәүләтшина ошо ырыу вәкиле, тип иҫбат ителә.\nБыл төбәктә йәшәгән башҡорттарҙың ырыу-тоҡом структураһын өйрәнеү XVIII быуат аҙағында – XIX быуат башында башҡорт ауылдарында төрлө ырыу-тоҡом төркөмдәре йәшәүен раҫлай: бөрйән, ҡыпсаҡ, табын, үҫәргән, юрматы, ҡатай, мең, түңгәүер, тамъян. Волга аръяғы дала башҡорттары сығышы менән генә түгел, этнонимдары менән дә айырыла. Был этнонимдар исламға тиклемге ышаныуҙар менән бәйле: айыу, кәзә, мышы һәм башҡалар, икенсе яҡтан, башҡа халыҡтар менән тығыҙ бәйләнештә булыуҙан барлыҡҡа килгән ҡалмаҡ, нуғай аралары ла бар.\nВолга аръяғы дала территорияһы тарихи Башҡортостандың көнсығыш сиге булып тора. Ата-бабаларынан айырылыу бында йәшәгән башҡорттарҙың этник йөҙөн үҙгәртмәгән. Был төркөмдө тарихи әҙәбиәттә Ырғыҙ-Кәмәлек (Волга буйы, көньяҡ-көнсығыш) башҡорттары тип йөрөтәләр. Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары төркөмө – бик ҡатмарлы тарихи юл үткән халыҡ. Үҙ тарихында күп мәртәбә күсенергә мәжбүр булған, быуаттар аша үҙ еренә тоғро ҡалып, әлеге көндә лә үҙ йөҙөн юғалтмай йәшәп ятҡан төркөм.\nБашҡорт этносы бик ҙур территорияны — Тобол йылғаһынан Волга йылғаһына тиклем араны биләгән. Һарытау һәм Һамар башҡорттарының туғанлыҡ ептәре, ырыуҙары, ата-бабалары Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышына тоташа. Башҡорт халҡының иң ҡеүәтле, күп һанлы һәм көслө ырыуҙарының береһе һаналған бөрйәндәр Ағиҙелдең үрге ағымынан башлап Яйыҡ, Оло Эйек, Кесе Эйек, Юшатыр, Дим, Туҡ, Оло Уран, Кесе Уран йылғалары буйында ғүмер иткән, Ырғыҙ, Кәмәлек, Кәрәлек йылғаларына тиклем барып еткән.\nБашҡорттарға Һарытау, Һамар далалары борондан билдәле булыуы тураһында күп һанлы географик атамалар һөйләй. Юл буйынан китеп ултырабыҙ, топонимик атамаларҙың 90 проценты – беҙҙең төрки һүҙҙәр, йәғни башҡорт атамалары.\nГрамоталар ошо ерҙәрҙә йәшәгән башҡорттарға урыҫ батшалары тарафынан бүләк ителгән. XVI быуаттың уртаһында — XVII быуаттың беренсе яртыһында Һамар һәм Кинель йылғаларынан төньяҡҡа башҡорттарҙың йәйләүҙәре, һунарсылыҡ биләмәләре барлығын тыуған яҡты өйрәнеүсе урыҫ белгестәре раҫлай. Тарихсы В. Витевский башҡорттарҙың Оло Ырғыҙ, Кәрәлек, Кәмәлек йылғалары буйҙарын үҙ итеү сәбәптәрен уларҙың иркенлек һәм иреклек яратыуынан килә тип һанай:\n“… Бында күсмәндәр өсөн бигерәк тә ҡәҙерле булған йылғалар ҙа, күлдәр ҙә, һутлы үләнле бик шәп аҡландар ҙа һәм мал өсөн тоҙло тупраҡ та етерлек. Икенсе яҡтан, башҡорттарҙы был төбәк урыҫ власы үҙәгенән алыҫ булыуы менән дә ылыҡтырған һәм башҡорттарға тап улар өсөн ҡәҙерле булған үҙҙәренсә, ирекле рәүештә йәшәргә мөмкинлек биргән...”\n1832 йылғы Ер законына ярашлы, Волга буйы башҡорттарына ла, башҡа губерналар аҫаба башҡорттары менән бер рәттән, һәр ир башына 40 дисәтинә ер бүленеүе (2996 йән башына 119 840 дисәтинә) – был территорияларҙа йәшәгән башҡорттарҙы аҫаба халыҡ тип таныуҙарына ныҡлы дәлил. Бынан тыш, халыҡтың алдағы үҫешен ҡайғыртып, 40 мең дисәтинә ер бирелгән. Шул уҡ ваҡытта хәрби припущенниктар — 30, башҡа граждандар 15 дисәтинә алған.\nБылар барыһы ла тарихтан, әммә улар хаҡында бөгөн дә иҫкә төшөрөп, яҙып китмәү яҙыҡ булыр ине. Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә йәшәһәләр ҙә, был урындар – Һарытау башҡорттарының аҫаба ерҙәре.\nМәҡсүт тиҙәр ул ауылды\nАлда әйткәнемсә, ауыл үҙенең бер һәүетемсә, ығы-зығыһыҙ, әммә ғәмле тормошо менән йәшәп ята. Музей экспонаты урынына ауыл уртаһында саман өйҙәр һаҡланған. Һәр айырым йорт хужаһы иркен ерҙә мал-тыуарына һарайын, ҡош-ҡортона айырым урын булдырып, йәшәп ята. Бында хатта елдәр ҙә башҡасараҡ иҫә тойолдо миңә. Август аҙағы тиерлек булһа ла, һауала торманың йылыһы һаҡланған. Ә Кәмәлектең һыуы, әйтерһең, иртәнге һауын һөтө. Йылылығына таң ҡалдым! Нимә генә тимә, был яҡ көньяҡҡа тартым шул. Урам уртаһында велосипедтар ята. Юҡ, уны берәү ҙә ташлап та китмәгән, юғалтмаған да, бары тик элеккесә күршеләргә генә түгел, тотош ауылдаштарыңа, яҡташтарыңа ышаныс бында әле һаҡланған.\nБер велосипедҡа атланып, мин дә ауылды ҡарап сыҡтым. Алда әйткәнемсә, Хәйбулланы хәтерләтте Мәҡсүт. Берәү ҙә ни өсөн велосипедымды алдың, ниңә тейҙең, тип артымдан төшмәне, килтереп ҡуйғас та һүҙ әйтеүсе булманы. Әйтәм бит, юҡҡа ғына тап ошо төпкөл, алыҫта йәшәгән башҡорттарға килмәгән ул Лев Толстой. Сиркәүгә индермәүҙәрен, Ислам диненә бирелеүен, башҡорттар менән һуңғы көнөнә тиклем аралашыуын иҫәпкә алғанда, беҙгә әле “Толстой һәм башҡорттар” тигән теманы өйрәнәһе бар.\nСара йәмле Кәмәлек буйында урынлашҡан аҡланда ойошторолдо. Байрамға күрше ауылдарҙан, башҡа төбәктәрҙә йәшәгән, әммә сығыштары менән Мәҡсүттән булған ауылдаштар, туғандар, яҡташтар йыйылды. Осрашыуҙы хуплап, байрамға фатиха биреп, тирә-яҡҡа Мәҡсүт ауылы мәсете имам-хатибы Рәшит Ураҙләев доғалар яңғыратты.\nПугачев районы хакимиәте башлығы урынбаҫары Сергей Поваляев үҙ сығышында төбәктең үҫешендә башҡорттарҙың тотҡан урыны, әүҙемлеге хаҡында һөйләне. Ул алдынғы хеҙмәткәрҙәр – Тәүрәт Акировҡа, Василий Лопатинға район хакимиәте башлығының Рәхмәт хатын тапшырҙы.\n– Башҡорт милли йолаларын һаҡлауға, мәҙәниәтте тергеҙеүгә ҙур иғтибар бүләбеҙ. Ошо эштә беҙгә ярҙам иткән район әүҙемселәренә лә рәхмәт, – тине ул.\nРахман муниципаль берәмеге башлығы Ольга Долгополова Мәҡсүт ауылы халҡын маҡтап телгә алды, шулай уҡ был ерҙәрҙә электән башҡорттар йәшәүе, улар өсөн ер ҡәҙере тигән төшөнсәнең бик мөһим булыуын да әйтеп китте. Ул да ауылдың алдынғы кешеләрен ҡотлап үтте. Ольга Николаевна:\n– Мәҡсүт ауылы халҡы үҙенең егәрле халҡы менән ғорурлана ала. Бөгөн “Иң шәп йорт һәм ишек алды” конкурсында еңеүселәр Тәүрәт Акиров, Миңзифа Сәлимова, Наталья Акированы тәбрикләйбеҙ. Һәр кемдең йорто уларҙыҡы һымаҡ балҡып торһон, – тине.\nТөбәктең Йәмәғәт палатаһы рәйесе Александр Драгунов, Пугачев районы Крәҫтиән-фермер хужалығы ассоциацияһы рәйесе Анатолий Хадыкин байрамға йыйылған халыҡты ҡотланы, яҡты теләктәрен еткерҙе.\nҺарытау башҡорттары ҡоролтайы етәксеһе Зөфәр Хәкимов сығышы менән Краснокама районынан. Ул Мәҡсүт ауылындағы байрамды ойоштороуға финанс яғынан да ярҙам иткән, ауылдың әүҙем хеҙмәткәрҙәренә, Башҡортостан делегацияһына Рәхмәт хаттары ла тапшырҙы. Сара ойошҡан үтһен, бүләктәр алыу, табын йәйеү өсөн ярҙам күрһәткәндәре өсөн ауыл халҡы Зариф Байсәләмовҡа, Илдар Туҡһановҡа, Раян Ҡунаевҡа, Әлфиә Акироваға, Игорь Цыгановҡа, Павел Артемовҡа, Валерий Исмаковҡа, Әсҡәт менән Вәли Акировтарға, Ғәли һәм Рим Биктимеровтарға, Василий Лопатинға рәхмәтен белдерә. Күмәкләгән – яу ҡайтарған, ти бит халыҡ мәҡәле. Байрам халыҡсан рухлы, милли мотивта уҙған икән, бында ойоштороусыларҙың да, ҡатнашыусыларҙың да, бағыусыларҙың да әһәмиәте ҙур!\nЗөфәр Шәмсиғәле улы билдәләүенсә, төбәктә ҡоролтай 15 йыл эшләп килә, һәм улар тәүгеләрҙән булып Рәсәй төбәгендә башҡорт ҡоролтайын бар иткән:\n– Һарытау өлкәһенең биш районында башҡорттар йәшәй. 1910 йылдарҙа халыҡ иҫәбен алғанда ла улар бында 3500 булған, бөгөн дә шул сама. Артмай ҙа, кәмемәй ҙә. Башҡалар бик кәмегән бит. Башҡортса уҡытылған дәрестәр бар. Әлбиттә, туған телдә бөтә фәндәрҙе лә уҡытып булмай, әммә туған телде өйрәтеү яғында беҙ. Мәҡсүттә лә башҡорт телен өйрәнергә теләгән балалар бар. Был эште бергәләп атҡарып сығайыҡ. Башҡортостандың Мәғариф министрлығынан да ярҙам көтәбеҙ.\nМәҡсүттең иң өлкән кешеһе – тыл хеҙмәткәре Роза Акирова. Уға – 89 йәш. Уны, 80 йәшлек Хантимер Сәлимовты, Сәмсинур Иҡсанованы – ауылдың аҡһаҡалын һәм ағинәйҙәрен тәбрикләп, бүләктәр тапшырҙылар. Әйткәндәй, Хантимер бабай Мөкәрәмә инәй менән 60 йыл бергә ғүмер иткән. Ә Гөлсирә менән Рауил Туҡсуриндар бергә 50 йыл йәшәй. Улар ҙа бүләкһеҙ ҡалманы. Ә Рауил бабай Туҡсурин “Кәмәлекәй буйы”н йырлап, үҙе ниндәй бүләк яһаны! Күҙҙән йәш йылға булып аҡты. Барыбер ҙә видеоға төшөрөп алып ҡайттым. “Бәйләнештә” социаль селтәренә сәхифәмә ҡуйҙым ул сығышты. Халыҡ та бик оҡшатты. Аҙна эсендә нисәмә лайыҡ йыйҙы ла нисәмә фекер яҙылды. Юҡҡа ғына:\n“Халҡым йыры, ғаләмдәрҙән килгән\nИллаһтыңмы һиндә ауазы!?.\nӘллә кемдер доға ҡылды таңда,\nӘллә сеңләп осто ҡыр ҡаҙы!”– тимәйҙәр, күрәһең. Ул йырҙа барыһы ла әйтелгән. Әммә борсоулы уйҙар ҙа килмәй түгел башҡа: киләсәктә ошолай боронғоса итеп йырлаусылар булырмы икән? Йәш быуын вәкилдәре араһында халыҡсан, боронғо башҡарыу оҫталығы һаҡланырмы? Йырың менән яңынан терелттең һин беҙҙе, Рауил бабай: “Кешеләрҙән кеше, ай, кәм түгел, тик бәхеткәйҙәре генә тиң түгел”...\nУрындағы халыҡ таланттары беҙҙе сығыштары һайын ҡыуандырҙы. Игеҙәктәр, илгәҙәктәр Регина менән Азалия Туҡһановалар “Бөрйән ҡыҙҙары” бейеүен башҡарғанда көй ҡапыл туҡтағайны, улар аптырап ҡалманы, тамаша ҡылыусылар көйләгән тауышҡа дауам итте. Етмәһә, Айназ бында ғына торған, ул ҡурайы менән бейеүҙе күтәреп ебәрҙе. Балаларҙың “Дуҫлыҡ” бейеүе лә байрамға йәм өҫтәне. Башҡорт ауылын байрам менән ҡотларға татар мәҙәниәте етәксеһе Мөҙәрис Йәнекәев, азербайжан мәҙәниәте вәкиле Әбелфәт Ганбаров килеп, тәбрикләү, Салауатлы халҡыбыҙ тураһында йылы һүҙҙәрен әйтте.\nТарихсы Азат Ярмуллин Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығының ҡотлау сәләмен уҡып ишеттерҙе. Ул шулай уҡ төбәктә милли рухты һаҡлауға күп көс һалған Рәсәй мәғарифы отличнигы Тәнзилә Байсәләмоваға Рәхмәт хатын тапшырҙы.\nАзат Шәкирйән улы төбәк башҡорттары тарихына күҙ һалды, ошо яҡтан сыҡҡан Харис Йомағоловтың исемен мәңгеләштерергә тәҡдим итеп: “Рәсәй Президенты Указы менән киләһе йыл Башҡортостандың 100 йыллығы киң билдәләнәсәк. Ошо уңайҙан Харис Йомағоловтың эшмәкәрлеген күрһәтеп, иҫтәлекле таҡтаташ асҡанда бик яҡшы булыр ине!” – тине. Ул Башҡорт автономияһының 100 йыллығы уңайынан сыҡҡан китапты Зөфәр Хәкимовҡа бүләк итте, киләсәктә хеҙмәттәшлектең дауам итеренә ышаныс белдерҙе. А. Ярмуллин Ҡоролтай исеменән Һарытау өлкәһе Пугачев районының Рахман муниципаль берәмеге советы депутаты, Пугачев районы йәмәғәт палатаһы ағзаһы Тәүрәт Акировҡа, шәхси эшҡыуар, фермер хужалығы етәксеһе Зариф Байсәләмовҡа, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре Рим Биктимеровҡа, Һарытау өлкәһе башҡорттарының төбәк милли- мәҙәни автономияһы Пугачев бүлексәһе ағзаһы Римма Биктимероваға Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ҡарарҙарын тормошҡа ашырыуҙағы, башҡорт халҡы мәҙәниәтен, тарихын тергеҙеүҙәге һәм үҫтереүҙәге, йолаларҙы пропагандалауҙағы, милләттәштәребеҙҙе туплап, мәҙәни һәм рухи яҡтан үҫтереүҙәге, әүҙем эшмәкәрлеге өсөн Рәхмәт хаты тапшырҙы.\nЙырсы Сәйҙә Ильясованы Рәсәйҙең һәр төбәгендә лә башҡорттар танып тора. Ул бында бынан бер нисә йыл элек саралар ойоштороп, балаларҙы башҡортса йырларға өйрәтеп ҡайтҡан. Һарытау ҡыҙҙары менән ул сәхнәлә “Башҡорт телендә һөйләшәм” йырын башҡарҙы. Сәйҙә Ғәли ҡыҙы, килгән халыҡты тәбрикләп, хәтирәләре менән уртаҡлашты, йырҙар бүләк итте. Сәйетбаба тарихи-мәҙәни үҙәге етәксеһе Рәзим Мәүлитҡолов үҙ сығышында башҡорттарҙың йолалары, үҙәктең эшмәкәрлеге хаҡында һөйләне, үҙҙәренә ҡунаҡҡа саҡырҙы.\n– Һеҙҙә лә, моғайын, музей булдырырлыҡ ҡомартҡылар һаҡланалыр, ана шулар аша балаларҙа тарих, мәҙәниәт, йола менән ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләп була, – тине ул.\nСәйетбаба ауылы ҡобайырсыһы, мәғариф ветераны Фәниә Фәйзуллинаның сығышы төбәк халҡын башҡорт халҡының бер йолаһы – ҡобайыр әйтеү менән таныштырҙы. Яҙыусы Рәйлә Сабитова йырлап ебәргәйне, был бәләкәй генә ҡыҙҙа ҡайҙан сыға был тиклем тауыш, тиештеләр. Ҡурайҙа уйнауына ғәжәпләнеп тә ҡаранылар. Уның ҡыҙы Ҡарлуғас Йәрмиева урындағы халыҡҡа милли биҙәүестәр тәҡдим итте. Сәнғәт академияһы студенты Данир Мәсәлимов думбыра моңдары менән сараға бер йәм өҫтәне. Дала һәм думбыра – улар дуэт һымаҡ! Улар икеһе, гүйә, бер бөтөн. Думбырасы ауаздары аша үткән быуаттарҙы күҙәттем, тип кенә өҫтәге килә ошо музыка ҡоралының моңонан һуң.\nАйназ Низаметдинов та был яҡтарҙа беренсе тапҡыр түгел. Уның бейеүен, ҡурайын үҙ иткән һарытауҙар. Был юлы ул Римма Биктимерова менән бергә сараны ла алып барҙы. Аҙаҡ Мәҡсүт балаларына уҡтан атырға өйрәтте.\nТелде өйрәнергә теләк ҙур!\nУрындағы халыҡ һәүетемсә, үҙ донъяһы менән йәшәп ята тигәс тә, уларҙың да проблемалары юҡ түгел. Апай-ағайҙар туған телебеҙҙә һөйләшеп ҡаршы алһа ла, йәш быуын вәкилдәре араһында башҡортса һөйләшкәндәр, әлбиттә, һирәгәйгән. Башҡортостандағы кеүек. Улар ситтә йәшәп тә телде, мәҙәниәтте, йолаларҙы, милли асылды һаҡлаған бит әле. Беҙгә Һарытау башҡорттарынан үрнәк алырлыҡ. Әммә бөгөн тел мәсьәләһенә бәйле һорауҙар уларҙа ла тыуып тора.\nӘүҙем йәмәғәт эшмәкәре Римма Биктимерова – юғары белемле уҡытыусы. Һарытау башҡорттарының башҡорт телен туған тел булараҡ тәрәндән өйрәнергә теләге бар. Шуға күрә уларҙың ниәтен, ата-әсәләрҙең, балаларҙың үтенесен иҫәпкә алып, Мәҡсүт мәктәбендә башҡорт теле дәрестәрен бирә башлау мәсьәләһен хәл итергә кәрәк. Римманың бер туған ҡустыһы Рим дә бик рухлы егет булып сыҡты. Уның машинаһын фотоға төшөрөп алып, Интернет селтәренә һалғайным, башта аңламанылар: “Шунан ни булған “Башҡортостан”, тип яҙылғанға, Башҡортостан әләме торғанға, “Салауат Юлаев эмблемаһы эленгәнгә?” – тинеләр, аҙаҡ ҡына был автомобилдең Һарытауҙа йөрөп ятыуын иҫәпкә алып ғәжәпләнделәр. Ҡулығыҙҙан килһә, һеҙ ҙә машинағыҙҙы милли атрибуттар менән биҙәгеҙ әле! Етмәһә, республиканан ситтә.\nСарала ҡатнашыусы Булат Биктимеров менән танышып киттек. Ул түшелдеректәге, ҡашмауҙағы тәңкәләрҙе күреп, үҙенең дә ошондай ҡомартҡылар йыйыуы хаҡында һөйләне:\n– Үҙемдең бөтә нәҫел ебем тыуған ауылым Мәҡсүт менән бәйле. Бөгөн ауылыбыҙ уртаһында ултырған мәсетте Әғзәм ҡартатайым һалған. Уның алты ҡыҙы булған. Әғзәм ҡартатайымды уҙған быуаттың 30-сы йылдарында хөкөм иткәндәр. Мәсеттең яртыһы – кантур, икенсе яртыһы морг булған.\nҺарытау этнография, Пугачев музейҙарына ла алҡалар, йөҙөктәр табып тапшырҙым. Студент саҡта бик күпләп тапҡайным. Тапшырыр урын да, мәктәп тә юҡ ине, шуға күрә музейҙарға бирҙем. Диңгеҙҙәрҙән ҡайтҡан ҡортбаштар ҙа бар ине, – тине ул.\nҺарытау башҡорттары хаҡында, мең дә беренсе кистәге һымаҡ, һөйләгән һайын һөйләргә була. Әлегә уларҙың тел мәсьәләһенә асыҡлыҡ индерергә яҙһын, тип теләйек. Ситтә йәшәп тә, улар башҡорт телен һаҡлап ҡалыу яғында.\nАвтор: Лариса АБДУЛЛИНА\nРайон: Һарытау өлкәһе, Мәҡсүт ауылы\nТотош уҡырға 196\nТотош уҡырға 273\nТотош уҡырға 368\nТотош уҡырға 282\nТотош уҡырға 1525\nТотош уҡырға 1271\nТотош уҡырға 269\nТотош уҡырға 753\nТотош уҡырға 897


Төбәктә хәбәрһеҙ юғалған ике бала әсәһен эҙләү эштәре Ағиҙел йылғаһына килтерҙе // Хәл-ваҡиғалар | новости башинформ.рф\n16:30, 28 сентября 2017 Хәл-ваҡиғалар\nТөбәктә хәбәрһеҙ юғалған ике бала әсәһен эҙләү эштәре Ағиҙел йылғаһына килтерҙе Фото: социаль селтәрҙәр\nӨФӨ, 2017 йыл, 28 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.\nҠыҙғанысҡа ҡаршы, ауылда полиция һәм кинологтар ҡатнашлығында эҙләү эштәре бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәне. Төркөм бөтә ауылды һәм яҡын-тирәләге биләмәне ҡарап сыҡты, ләкин бер нәмә лә тапманы.\nИренең туғаны Вероника «Башинформ» агентлығына бөгөн кис тағы бер төркөмдөң Ағиҙел буйын тикшерәсәге тураһында һөйләне.\n«Беҙ иртән үк төркөмләп бер нисә урында булдыҡ, эҙләнек. Туғандары — һорау алыуҙа. Балалары — өләсәйҙәре менән, илайҙар, әсәләрен таптыралар. Өлкәне әсәһенең юғалыуын дуҫтарынан белеп ҡалған», — тине Вероника.\nБынан алдараҡ хәбәр ителеүенсә, 22 сентябрҙә көндөҙгө сәғәт 4-се яртылар тирәһендә ҡатын эштән — Космонавтар, 31 бульварында урынлашҡан салондан сыҡҡан һәм юғалған. Ул фотолағы кеүек кейенгән. Өйҙә уны тормош иптәше һәм ике балаһы — ун йәшлек улы Денис һәм ике йәшлек ҡыҙы Кристина көтә.\nТуғандары Ольга Емельянованың ҡайҙа икәнлеген белеүселәрҙең барыһын да 02 йәки 8-987-60-44-842 телефоны буйынса хәбәр итеүҙәрен һорай.


Тарихты боҙоп күрһәтеүгә юл ҡуйылмаясаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nТарихты боҙоп күрһәтеүгә юл ҡуйылмаясаҡ\n16:27, 21 января 2010 Йәмғиәт\nРәсәй дәүләт гидрометеорология университеты Санкт-Петербург дәүләт университетының донъя сәйәсәте кафедраһы ҡатнашлығында «Икенсе Бөтә донъя һуғышы тарихын уҡытыуҙағы ауырлыҡтар» III бөтә донъя конференцияһы тураһында иғлан итте. Ул 2010 йылдың 6-9 майында Санкт-Петербургта үтәсәк.\nКонференцияның ойоштороу комитетынан «Башинформ»ға хәбәр итеүҙәренсә, уның ҡатнашыусылары, табылған яңы документтарҙы, мәғлүмәтте, һуңғы арала барған бәхәстәрҙе, тарихсыларҙың, йәмәғәтселектең һәм сәйәсмәндәрҙең төрлө фекерен иҫәпкә алып, был биш йылды үҙ эсенә алған һәләкәтле йылдар тарихын уҡытыуҙағы тәжрибәһе менән уртаҡлашасаҡ.\nКонференцияла ҡатнашырға теләге булғандарға 2010 йылдың 10 февраленә тиклем оргкомитетҡа мөрәжәғәт итергә тәҡдим ителә.\nТулыраҡ мәғлүмәтте түбәндәге адрес буйынса табырға мөмкин.


Музыкальные студии Ульяновска\nМузыкальные школы, курсы, студии в Ульяновске\n+7 (8422) 71-09-48\nпрофессиональная подготовка и продвижение артистов\nул. Крымова, 69Б\nул. Гончарова, 13а\nул. Промышленная, д. 53Б\nул. 50 летия ВЛКСМ, 3


Что делать с уловом. Что делать с уловом. ГЕОХОББИ.ру\nГлавная » Большая энциклопедия рыбака » Начинающим » Что делать с уловом\nвяление рыбы Таежные озера Вяление рыбы Унесенные ветром Первые блюда Журналы о рыбалке Борьба с браконьерами Соусы из рыбы Владимир Щербаков Креветки с соусом Окунь в начале лета Старинные рецепты Ловля рыбы Руководитель Росрыболовства Зимняя жерлица Ирина Лебедева Копчение рыбы Зимние блесны и балансиры Рыбохозяйственный комплекс Соление рыбы Закон и право Скачать бесплатно Закон Определитель рыб Подводное расследование Насадочная мормышка Первые блюда из рыбы и морепродуктов Соусы из рыбы и морепродуктов Чемпионат Даугавпилсского края посол Сибирский чебак Хакасия Законопроекты Записки об уженье рыбы Блюда из жареной рыбы и морепродуктов За щукой с колеблющейся блесной Лучшая тушеная рыба Блюда из тушеной рыбы и морепродуктов Календарь рыболова Советы Бутерброды Лучшая запеченная рыба Посол Щука на поппер Основы рыболовства Находка Финский рыбный суп со сливками Сергей Пьянков Положения о соревнованиях Консервирование рыбы Блюда из рубленой рыбы и морепродуктов Заготовка энциклопедия рыбака Зимой за судаком на водохранилище Прикормки Рыболовный спорт Бутерброды из рыбы и морепродуктов Книги о рыбалке Походная кухня Вокруг рыбалки


“Еңеү ҡомартҡылары” – "Баймакская межпоселенческая центральная библиотека"\n/ Мероприятия / “Еңеү ҡомартҡылары”\nБаймаҡ биләмә-ара үҙәк китапханаһы Бөйөк Еңеү байрамы алдынан “Еңеү ҡомартҡылары” исемле патриотик акция иғлан итте. Уның сиктәрендә райондың бөтә китапханаларында ла һуғыш ветерандарының балалары, ейән-ейәнсәрҙәре ҡатнашлығында саралар үткәрелә. Акцияла ҡатнашыусылар һуғышта батырҙарса көрәшкән, илгә ирек яулаусы яугирҙәр хаҡында, уларҙан ҡалған һәм ҡәҙерләп һаҡланған ҡомартҡылар менән таныштыра. Был ҡомартҡылар – Еңеү ҡомартҡылары үткәндәргә, һуғыш йылдарына шаһит.\nҮҙәк китапханала акция сиктәрендә батырлыҡ дәресе үтте. Унда крайҙы өйрәнеүселәр, Урал аръяғы агросәнәғәт колледжы, Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжының Баймаҡ филиалы студенттары, Ағинәйҙәр, әүҙем китап уҡыусылар, уҡытыусылар ҡатнашты. Батырлыҡ дәресендә Баймаҡ тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы директоры Н.М. Ғәлина музейҙа һаҡланған тарихи экспонаттар – Еңеү ҡомартҡылары менән таныштырҙы. Нәйлә Мөйәссәр ҡыҙы Бөйөк Ватан һуғышында һалдаттар алып йөрөткән ике төрлө котелок, фляжка, Дан орденының тулы кавалеры Әҙеһәм Әлибаевтың яу яланынан алып ҡайтҡан ҡалағын күрһәтте, улар тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәт бирҙе. Икенсе Этҡол мәктәбенең тарих уҡытыусыһы М.И. Хәлилов мәктәп музейында ҡәҙерләп һаҡланған өсмөйөшлө хаттар тураһында һөйләне. Мораҙым Ишбулды улы хаттарҙың тарихы, ҡош телендәй ошо өскөл ҡағыҙҙарҙың меңәрләгән саҡырымдар араһында һалдатты һәм тыуған яғы, ғаиләһе менән тоташтырған берҙән-бер бәйләнеш булғанын һыҙыҡ өҫтөнә алды.\nРәсәйҙең почетлы автотранспорт хеҙмәткәре, әүҙем китап уҡыусы Сәмиғуллин Флүр Борхан улы атаһы, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, журналист, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Борхан Абдулла улы Сәмиғуллин тураһында яҡты иҫтәлектәре менән бүлеште, уның орден-миҙалдары менән таныштырҙы. Китапхана эше ветераны, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Сәрүәр Мөҙәрис ҡыҙы Иҙелбаева тулҡынландырғыс иҫтәлектәргә бирелеп, ҡәҙерле атаһы, яу батыры Заманов Мөҙәрис Шәйхислам улының еңел булмаған яҙмышы, үткән яу юлы хаҡында һөйләне. Мөҙәрис Заманов һуғыштан ҡаты яраланып ҡайта, әммә ауырлыҡтарға бирешмәй, ғаилә ҡороп, алты балаға ғүмер бүләк итеп, лайыҡлы тәрбиә бирә. Сәрүәр Мөҙәрис ҡыҙы атаһының хәрби госпиталдән фотоларын күрһәтте, тарих һаҡлаған документтары менән таныштырҙы.\nСарала ҡатнашыусылар тарих биттәренә ҡағылдырыусы Еңеү ҡомартҡылары менән таныштырған сығыш яһаусыларға, хөрмәтле ҡунаҡтарға рәхмәт белдерҙе. Һәр кем ерҙә һуғыш булмауын, илебеҙҙә именлек хөкөм һөрөүен теләп таралышты.


Өфөлә Ибраһим Ғиззәтуллиндың 100 йыллығына уның «Үлгәндән һуң утыҙ йыл» китабы донъя күрҙе // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\n7 июнь, Йәкшәмбе\nБашҡортостанда 1 июлдән ике меңдән ашыу балалар лагеры асылырға әҙер\nРәсәйҙә эш биреүселәр медицина тикшереүен уҙғарыуҙы күсерергә мөмкин\nРеспубликала сығарылыш кисәләре 27 июндә онлайн ойошторола\nБашҡортостан вуздарында яңы уҡыу йылына 11 меңдән ашыу бюджет урыны бүленгән\nРеспубликала тәүлек эсендә коронавирус йоҡтороусылар 119-ға артҡан\nБашҡортостандың Федоровка районында бассейн төҙөлөшө тамамлана\n6 июндә ҡаланың барлыҡ зыяраттарына «Башавтотранс» автобустары йөрөй\nБашҡортостанда Салауат Юлаев көндәре тәүгә онлайн үткәрелә\nРадий Хәбиров «Алға» махсус иҡтисади зонаһы инвесторҙары менән мәсьәләләрҙе тиҙерәк хәл итергә саҡырҙы\nӨфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаевтың хәтерен мәңгеләштереү мәсьәләләре тикшерелде\nБашҡортостанда йырсы Фәриҙә Ҡудашеваның 100 йыллыҡ юбилейын билдәләйҙәр\nРадий Хәбиров ветерандар менән өлкән йәштәгеләрҙе коронавирустан һаҡлау мәсьәләләрен тикшерә\nБашҡортостандан студент ҡыҙ ҡабан ҡатнашлығындағы юл фажиғәһендә һәләк булған\nӨфөнөң күп функциялы үҙәктәренә алдан яҙылмайынса инергә мөмкин\nИюндә рәсәйҙәрҙе ике ҡыҫҡа эш аҙнаһы көтә\nРеспубликала коронавируслы ауырыуҙар 3608-гә еткән\nБашҡортостанда өлкән йәштәгеләрҙең ғаиләлә COVID-19 йоҡтороу осраҡтары йышайҙы\nРадий Хәбиров: «Быйыл 1000 саҡрымдан ашыу юлдарҙы төҙөкләндерәбеҙ»\nРеспубликала Ҙур Көньяҡ Урал һуҡмағында туристар өсөн билдә ҡуйыуҙы дауам итәләр\nБашҡортостанда эш биреүселәр интерактив порталда 16 меңдән ашыу вакансия тәҡдим итә\nӨфөлә Ибраһим Ғиззәтуллиндың 100 йыллығына уның «Үлгәндән һуң утыҙ йыл» китабы донъя күрҙе\n18:17, 30 августа 2018 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2018 йыл, 30 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.\nӨфөлә Ибраһим Ғиззәтуллиндың «Үлгәндән һуң утыҙ йыл» китабы донъя күрҙе.\nКитап башҡорт яҙыусыһының 100 йыллығына З.Биишева исемендәге «Китап» нәшриәтендә Башҡортостан Хөкүмәте булышлығында баҫылып сыҡты.\nЯҙыусы автобиографик повесында үҙ яҙмышы миҫалында тарихтағы фажиғәле ваҡиғалар хаҡында бәйән итә. Китапҡа «Тәүге тапҡыр» хикәйәһе лә ингән.\nЙыйынтыҡ Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Ноғман Мусиндың инеш һүҙе менән асыла. «Үлемһеҙлек» мәҡәләһендә яҙыусы китап уҡыусыларға авторҙың повесть өҫтөндә нисек эшләүе тураһында яҙа.\nКитапты нәшриәттең фирма магазиндарында һатып алырға мөмкин.\nИбраһим Ғиззәтуллин (1918-1992) — танылған башҡорт прозаигы, фронтовик яҙыусы, Ғ. Сәләм исемендәге республика премияһы лауреаты. Уның прозаһына лиризм һәм ихласлыҡ, тормошто яратыу, тәрән психологизм хас.\nТеги: китап сығарыу, әҙәбиәт


Себерҙе буйһондороу — Башҡорт Википедияһы\nСеберҙе буйһондороу Викимилектә\nВасилий Суриков Иванович, «Ермак Тимофеевич тарафынан Себерҙе буйһондороу». Туҡыма, май\nXVI быуатта Себер халыҡтары\nСеберҙе ҡушып алыу (Себерҙе буйһондороу) — XVI быуаттың икенсе яртыһынан XVII быуат аҙағына тиклем Себер һәм Алыҫ Көнсығыштың Рус (Рәсәй) дәүләте составына индереү процесы. Традиция буйынса 1581 йылда Себер ханлығына ҡаршы Ермактың походы менән башланған тип һанала. Себер һәм Алыҫ Көнсығыштың Рәсәйгә ҡушып алыуы урындағы халыҡтарҙың ҡаршылығына тап була һәм төп халыҡтар һәм урыҫ казактары араһындағы ҡаты бәрелештәр фонында үтә, урыҫ казактары төп халыҡтарға ҡарата йыш ҡына аяуһыҙлыҡ күрһәтә.\n1.1 XVI быуат. Көнбайыш Себерҙе баҫып алыу\n1.2 XVII быуат. Йәнәсәйҙән алып Тымыҡ океанға тиклем. Ҡытай менән һуғыш\n1.3 XVIII быуат. Чукотканы һәм Камчатканы буйһондороу\n1.4 XIX быуат. Приамурье һәм Сахалинды ҡушып алыу\n2 Колонизациялау мәсьәләһе тураһында\n4 Тарихсылар бәхәсе\nЯҡут зинданының бер өлөшө (Тыуған яҡты өйрәнеү музейы территорияһындағы үҙенсәлекле ҡарауыл манараһы. 2000-се йылдар башында яна)\nСеберҙе буйһондороу процесы Көнсығышҡа, йәғни Тымыҡ океанға барып етеп, Камчаткала нығыныуға тиклем, урыҫ казактарының һәм хеҙмәтле кешеләрҙең яйлап алға шылыуын аңлата. Төньяҡ-Көнсығыш Себер халыҡтары фольклорында «рус» этнонимлы килмешәктәрҙе билдәләү өсөн «казак» һүҙе ҡулланыла. Күпселектә казактар һыу буйлап хәрәкәт итәләр. Йылға системаларын өйрәнеп, һыу айырғыстар урындарынан ғына ҡоро юл менән баралар, унан һырт аша үтеп һәм яңы кәмәләр әтмәкәләп, яңы йылғалар ҡушылдыҡтарынан төшәләр. Ниндәйҙер ерле ҡәбилә биләгән урынға килеп еткәс, казактар улар менән тыныс һөйләшеп ҡарайҙар, Аҡ батшаға буйһоноу һәм яһаҡ түләү буйынса тәҡдимдәр яһайҙар, әммә бындай һөйләшеүҙәр бик һирәк ыңғай һөҙөмтәләргә килтерә, ул ваҡытта эш ҡоралға барып етә. Ерле халыҡҡа яһаҡ һалып, казактар уларҙың ерҙәрендә нығытылған баструктар төҙөйҙәр (әгәр ҡәбилә һуғышсан булһа) йәки ябай ҡыш сығыу өсөн өй, унда ғәҙәттә яһаҡ йыйыу һәм халыҡты тәртиптә тотоу өсөн казактарҙың бер өлөшө ҡала. Ғәскәрҙәр артынса күскенселәр, идарасылар, руханиҙар, кәсепселәр һәм сауғагәрҙәр килеп тулалар. Урындағы халыҡҡа һалым (ҡара яһаҡ) һалына. Иң әүҙем ҡаршылыҡты Себер ханлығы һәм бер нисә эре ҡабилә берләшмәләре (мәҫәлән: даурҙар, чукчалар) күрһәтә. Байкал аръяғында Ҡытай һәм Алыҫ Көнсығыш көньяғында бер нисә локаль һуғыш күҙәтелә.\nДөйөм алғанда, XVII быуат аҙағында Себерҙе Рәсәйгә ҡушып алыу процесы тамамлана, Рәсәй дәүләтенең сик буйҙары башлыса бөгөнө сиктәрҙән айырылмай тиерлек. XVIII быуаттың башында — Камчатка, ошо уҡ быуаттың аҙағында Чукотка буйһондорола.\nСеберҙе үҙләштереү картаһы. Ҡалаларға нигеҙ һалыу даталары һәм экспедициялар йүнәлештәре\nXVI быуат. Көнбайыш Себерҙе баҫып алыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1581—1585 — Ермак походы\n1586 — Василий Сукин Себер ханлығының элекке баш ҡалаһы урынында Төмән ҡалаһына (Себерҙәге беренсе урыҫ ҡалаһы)\n1587 — Иртыш йылғаһында һуңынан «Себер баш ҡалаһы» булып киткән Тубылға нигеҙ һалына\n1593 — Березов ҡалаһына нигеҙ һалына\n1594 — Сорғот ҡалаһына нигеҙ һалына\n1595 — Обдорск ҡалаһына нигеҙ һалына\n1598 — Пегая Орда баҫып алына\n1598 — Ирмен алышы, Себер ханлығын тулыһынса яулап алыу\nXVII быуат. Йәнәсәйҙән алып Тымыҡ океанға тиклем. Ҡытай менән һуғыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nРус дәүләте 1547—1725 йылдарҙа\nКазактар яһаҡ йыя\n1601 — Мангазеяға нигеҙ һалына (Көнбайыш Себер самоедтарын контролдә тотоу өсөн)\n1604 — Томск ҡәлғәһенә нигеҙ һалына (ҡалмыҡтарға ҡаршы)\n1607 — Туруханск ҡалаһына нигеҙ һалына (бЙәнәсәйҙә беренсе ҡала), энцтарҙы буйһондороу\n1619 —Енисейск нигеҙләнә\n1620 йылдан һуң — Таймырға билдәһеҙ уңышһыҙ экспедиция (Симс ҡултығындағы һәм Фаддей утрауҙарындағы табыштар)\n1623 — Пянда тәүге тапҡыр Киренск тирәһендә Лена йылғаһына тиклем барып етә\n1628 — воевода Андрей Дубенский Йәнәсәйҙә Красноярск ҡалаһына нигеҙ һала\n1630 — Василий Бугор Лена йылғаһында Киренкск ҡалаһына нигеҙ һала\n1631 — атаман Максим Перфильев Ангара йылғаһында Братск бастругына нигеҙ һала\n1632 — Петр Бекетов Яҡутск һәм Жиганск ҡалаларына нигеҙ һала. Ике йылдан һуң яҡуттар Лена йылғаһында яһаҡ йыйыу ваҡытында Иван Галиндың казак отрядын ҡыйрата.\n1633 — Иван Ребров Лена йылғаһы тамағын һәм Яна йылғаһын таба\n1638 — Саха воеводлығы булдырыла, Индигиркаға юкагирҙарға ҡаршы сотник Ивановтың атлы походы\n1639 — Копылов Охотск диңгеҙенә Иван Москвитин командаһы аҫтындағы отрядты юлландыра\n1643 — атаман Василий Колесников — Байкалға, ә Михаил Стадухин — Колымаға барып етә\n1643 — Василий Поярконың Приамурьеға (Даурияға) экспедицияһы, Амур буйлап Охотск диңгеҙенә барыу\n1644—1645 — Ангара далаһына бүрәттәргә ҡаршы казактар походы\n1647 — Иван Москвитин Охотск ҡалаһына нигеҙ һала\n1648 — Семен Дежнев Алясканы Чукотканан айырып торған Беринг боғаҙын үтә һәм Төньяҡ Американың көнбайыш өлөшөн аса.\n1648—1653 — Ерофей Хабаровтың Даурияға походы\n1649—1689 — Урыҫ-Цина сик буйы конфликты\n1652 — Ачан бастругы янындағы алыш\n1653 — Байкал аръяғында Чита һәм Нерчинск ҡалаларына нигеҙ һалына\n1655 — Кумар бастругы ҡамауы\n1661 — Ангарала Яков Похабов Яков тарафынан Иркутскиға нигеҙ һалына\n1665 — Селенгала Гаврило Ловцов Селенга бастругына нигеҙ һала\n1666 — Удала, Селенга ҡушылған урында, Уда ҡышлығына нигеҙ һалына (һуңынан Уда бастругы)\n1673 — кенәз Шанда Сәнсекәевтың отряды Ачинск бастругын үртәй\n1685 — Албаза өсөн алыш\n1686 — Таймырға уңышһыҙ экспедиция (Иван Толстоухов): экспедиция хәбәрһеҙ юғала\n1686—1687 — Албаза өсөн икенсе алыш\n1688 — Селенга бастругын ҡамау\n1689 — Ҡытай менән Нерчинск килешеүе\n1697—1698 — Владимир Атласов экспедицияһы тарафынан Камчатканы ҡушып алыу\n1699 — Анадырь бастругына ҡайтҡандан һуң Серюков отряды юҡ ителә\nXVIII быуат. Чукотканы һәм Камчатканы буйһондороу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1703—1715 — Камчаткала урыҫтарға ҡаршы ихтилал, уның барышында Большая река һәм Аклан баструктары яндырыла һәм 200 казак үлтерелә; 1705 йылда коряктар Протопопов етәкселегендәге казак отряды ҡыйратыла\n1709 — Алтай тауҙары алдында Бикатун бастругы төҙөлә\n1711 — Данила Анциферов Курил утрауҙарын аса\n1712 — Камчаткала казактар болаһы һәм үҙ начальниктарын үлтереү (Атласов, Миронов һәм Чириков)\n1712 — Меркурий Вагин Новосибирск утрауҙарын аса\n1716 — Омск ҡалаһына нигеҙ һалына\n1730—1740 йылдарҙа- Чукоткаға поход. Павлуцкий етәкселегендәге урыҫ отрядтары экспедициялары\n1733—1743 — Төньяҡ Боҙло океанының Себер ярын өйрәнеү өсөн Бөйөк Төньяҡ экспедицияһы (Харитон Лаптев, Семен Челюскин): кеше йәшәмәгән Таймыр өйрәнелә, Бырранга тауҙары һәм Челюскин мороны (Себерҙең төньяҡ осо) асыла\n1740 — Петропавловск-Камчатский ҡалаһы асыла\n1747 — чукчалар Анадырь коменданты отрядын юҡ итәләр\n1748—1755 — чукчаларға ҡаршы ете хәрби походы\n1752 — Гижигинка ҡәлғәһенә нигеҙ һалына\n1753 — коряктар Гижигинка ҡәлғәһен ҡамайҙар\n1778 — Чукотканы тулыһынса ҡушып алыу\n1799 — Алясканы колонизациялау (башы)\nXIX быуат. Приамурье һәм Сахалинды ҡушып алыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1855 — Симод трактаты — Япония менән килешеү, уға ярашлы Көньяҡ Курилдар Японияға бирелә, Төньяҡ Курилдар — Рәсәйгә Сахалин уртаҡ биләмә булып ҡала\n1856 — Благовещен ҡалаһына нигеҙ һалыу\n1858 — Ҡытай менән Айгун килешеүе, Приамурьены Рәсәйгә ҡушып алыу\n1858 — Хабаровск ҡалаһына нигеҙ һалыу\n1860 — Пекин трактаты; Приморьены Рәсәйгә ҡушып алыу\n1860 — Владивосток ҡалаһына нигеҙ һалыу\n1875 — Япония менән Петербург килешеү; Сахалиндың — Рәсәйгә, Курил утрауҙары — Японияға күсеүе Курильская\nКолонизациялау мәсьәләһе тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nК. Лебедев. «Урыҫтарҙың яңы ерҙәрҙе үҙләштереүе». Ҡағыҙ, акварель. 1904\nХәҙерге тарихнамәлә Рәсәйҙең митрополия булыу-булмауы, Себер территорияларының Рәсәйҙең колониялары булыу-булмау мәсьәләһе тикшерелә. Әлеге мәсьәлә күпселек өлөшөндә сәйәси төҫ алған. Рәсәйҙең Себер һәм Алыҫ Көнсығыш территорияларын үҙләштереү осоро башҡа Европа дәүләттәре тарихындағы бөйөк асыштар осоро менән тап килә, бер генә айырма бар — Рәсәй экспансияһы ҡоро ерҙән (теллурократия), ә диңгеҙҙән (талассократия) түгел, һәр хәлдә тәүге этапта, алып барыла. Себер ханлығы, Себер татарҙарының милли-дәүләт берәмектәренең береһе булараҡ яулап алына.\nСеберҙе колонизациялау һәм төп халыҡтарҙы баҫып алыу Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка һәм уның ерле халыҡтарын колониялашттырыуы менән сағыштырыла, сөнки тегендә лә, бында ла төп халыҡтарға ҡарата бер үк негатив ҡараш һәм уларҙың ерҙәрен тартып алыу күҙәтелә.\nСеберҙең төп халыҡтары, Америка төп халыҡтары кеүек, урыҫтарҙың экспансияһы һөҙөмтәһендә бик ҙур (Себер халыҡтарының аҙ һанлығын иҫәпкә алып) юғалтыуҙар кисерә, бигерәк тә быға тиклем урындағы халыҡтарға таныш булмаған төрлө ауырыуҙарҙың үтеп инеүе арҡаһында. Мәҫәлән, сәсәк ауырыуы Көнбайыш Себергә тәүге тапҡыр 1630 йылда эләгә. 1650-се йылдарҙа ул Йәнәсәйҙән көнсығышҡа шылыша һәм ундағы тунгустарҙың һәм яҡуттарҙың 80 проценты тиклем һәләк була. 1690-сы йылдарҙа юкагирҙарҙың һаны яҡынса 44 процентҡа кәмей. XVIII быуаттың уртаһына урыҫ урыҫ отрядтары менән хәрби бәрелештәр һөҙөмтәһендә коряктарҙың һаны, быуат башы менән сағыштырғанда, ике тапҡырға кәмей.\nӘлеге ваҡытта урыҫтар Себерҙең бөтә төбәктәрендә күпселекте тәшкил итә (Тыванан башҡа). Себер федераль округында урыҫтарҙың өлөшө — яҡынса 85 % , Алыҫ Көнсығыш округында — 80 % тәшкил итә. Көнбайыш Себерҙә (Төмән өлкәһе) урыҫтарҙың өлөшө — 70 %. Шул уҡ ваҡытта өс төп халыҡтың ғына һаны 100 меңдән ашыу — саха, бүрәт, тывалар (дөйөм алғанда, яҡынса 1,2 миллиондан ашыу), шул уҡ ваҡытта Себерҙә һәм Алыҫ Көнсығышта урыҫтарҙың һаны 20 миллион кеше ашыу тәшкил итә.\nАмерикалағы европалылар кеүек, урыҫтар ҙа Себерҙәге төп халыҡтаҙы массауи рәүештә христианлыҡҡа ылыҡтыралар. Христианлыҡтың йоғонтоһо арҡаһында урындағы традицион исемдәр ҡулланыштан сыға һәм христиан исемдәре менән алмаштырыла.\nШул уҡ ваҡытта билдәләп үтергә кәрәк, испан колониязацияһына тиклем үҙ дәүләттәре һәм эре ҡалалары (Инка империяһы, Ацтек империяһы) булған Америка индеецтарынан айырмалы рәүештә Себер халыҡтарының үҙ дәүләтселектәре (Себер ханлығы Алтын Урҙа тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килә) һәм ҡалалары булмай. Инкалар һәм ацтектар иртә феодал үҫеш баҫҡысында торһа, Себер халыҡтары ҡәбилә ҡоролошо кимәлендә булалар.\nXVI быуат башына Рус дәүләте үҙенең этник территорияһынан ситкә сыға. Әммә Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй тарихы институты тарихы институты директоры Юрий петров Рәсәйҙең артабанғы экспансия процесын колониялаштырыу тип һанарға ярамай, сөнки , ҡағиҙә булараҡ, халыҡтар ҡушылғандан һуң элиталар ҙа ҡушыла.\nЭҙемтәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nУрыҫтар Себерҙә бик күп баструк-зиндандарға нигеҙ һалалар, һуңынан улар ҡалаларға әүерелә. XVI быуатта Көнбайыш Себерҙә Төмән, Тубыл, Сорғот һәм башҡа ҡалаларға нигеҙ һалына. XVII быуатта Көнсығыш Себерҙә — Томск, Красноярск, Якутск, Иркутск, Чита, Охотск һәм башҡа ҡалалар, XVIII быуатта Омск, Барнаул, Петропавловск-Камчатский һәм башҡа ҡалалар барлыҡҡа килә.\nСебер шулай уҡ Рәсәйҙең Урта Азияны һәм Төньяҡ Американың төньяҡ-көнбайышын (Урыҫ Америкаһы) колонизациялау өсөн артабанғы плацдармы була.\nТарихсылар бәхәсе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nСеберҙең һәм Алыҫ Көнсығыштың Рәсәйгә ҡушып алыу үҙенсәлеге тарихсылар араһында оҙайлы бәхәс тыуҙыра. Революцияға тиклемге әҙәбиәттә һәм тәүге совет тиҫтә йылдарында әлеге территорияларҙы Рәсәй составына индереү процесы өсөн баҫып алыу йәки буйһондороу терминдары ҡулланыла ине. Мәҫәлән, 1771 йылда И. Е. Фишерҙың «Сибирская история с самого открытия до завоевания сей земли российским оружием» исемле китабы нәшер ителә. Беренсе Себер йылъяҙмалары «Себерҙе буйһондороу тураһында» (Пустозерск йылъяҙмаһы) һәм «Себер батшалығн буйһондороу тарихы» (Бузуновск йылъяҙмаһы) исемен йөрөтә.\nМ. Н. Покровский урыҫ булмаған халыҡтарҙы Рәсәй империяһына ҡушып алыу процесын «абсолют яуызлыҡ», тип һанай. 1930-сы йылдар уртаһында халыҡтарҙы Рәсәйгә ҡушып алыу, башҡа илдәр уларҙы баҫып алыу мөмкинлеге менән сағыштырғанда, һәр хәлдә бәләкәйерәк яуызлыҡ тигән концепция барлыҡҡа килә. Ошо ваҡыттан алып яулап алыу термины ҡушып алыу терминына алмаштырыла башлай. В. И. Шунков фекеренсә, Себерҙе һәм Алыҫ Көнсығышҡа ҡушып алыу процесында тура баҫып алыу һәм халыҡтарҙың үҙ ирке менән инеү эпизодтары күп була. Әммә идеологик һәм сәйәси сәбәптәр ҡушып алыу терминын инеү (вхождение) терминына алыштырыуға алып килә.\nТәүге тапҡыр инеү терминын Себер тикшеренеүселәре С. В. Бахрушин һәм С. А. Токарев тәҡдим итәләр. Саха тарихсыһы Г. П. Башарин Себерҙең һәм Алыҫ көнсығыштың Рәсәй составына инеүе фәҡәт үҙ ирке һәм һуғышһыҙ булды, тип белдерә. Әммә инеү термины менән Себер ғалимдары Л. М. Горюшкин һәм Н. А. Миненко риза булмай. Ф. Г. Сафронов сәйәси-идеологик компромисс баҫымы аҫтында компромисс сифатында, процестың баҫып алыу характерын һыҙыҡ өҫтөнә алыу өсөн, ҡушып алыу терминына әйләнеп ҡайта.\nСовет тарихнамәһендә идеологик ҡараштарҙы күҙ уңында тотоп, Себерҙең һәм Алыҫ Көнсығыштың Рәсәй составына ҡушып алыу процесы көс ҡулланып һәм тыныс, үҙ ирке менән инеүҙән яйлап төп халыҡтарҙың Рәсәй составына үҙ теләге менән инеүгә әүерелә. 1970-се йылдарҙа был концепция өҫтөнлөклө булып китә. А. С. Зуев билдәләүенсә, «ысынында Шунков концепцияһы юҡҡа сығарлыды: ҡушып алыу аңлатмаһынан тик үҙ ирке менән инеү генә тороп ҡалды». Цензура аҫтына Себергә тәү башлап аяҡ баҫыусыларҙың яҙмалары ла эләгә, нәшер иткән саҡта уларҙан казактар һәм төп халыҡтар араһындағы ығы-зығы эпизодтары алып ташлана, сөнки улар төп халыҡтарҙың Рәсәйгә үҙ ирке менән инеү төп концепцияһына тап килмәй.\nЧукотканы Рәсәйгә ҡушып алыу\nКама буйын колонизациялау\n↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 В.А.Тураев Хождение «встречь солнцу» в контексте проблем присоединения Дальнего Востока к Российскому государству (ХVII–ХVIII вв.). — Вестник ДВО РАН, 2013. — № 1.\n↑ Образ русского казака в фольклоре народов Северо-Восточной Сибири 2015 йылдың 19 ноябрь көнөндә архивланған.\n↑ Batalden, Stephen K. (1997). The Newly Independent States of Eurasia: Handbook of Former Soviet Republics. p.36\n↑ Richards, John F. (2003). The Unending Frontier: An Environmental History of the Early Modern World. University of California Press. p. 538. ISBN 0520939352.\n↑ Перепись населения России. 2010 г.\nЛичков Л. С. Штрафная колонизация Сибири // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)\nБуцинский Н. П. Себер һәм уның көнкүрешен насельник беренсе ултырта. — М.: Вече, 2012. — 320 б. — (Минең Себер). — ISBN 978-5-4444-0225-2.\nА. а. Бычков «Себер Исконно урыҫ ере». — М.: Олимп: АСТ: Астрель, 2006. — С. 318 — (Тарихи китапхана). — ISBN 5-271-14047-4.\nСебер тарихы боронғо замандарҙан алып беҙҙең көндәргә тиклем / под ред. п. окладников Ә: ттары 5. — Л.: Наука; Ленинград. бүлексәһе, 1968—1969.\nГ. ф. Миллер себер тарихы: ттары 2 — М.—Л.: изд-во ссср фәндәр академияһы, 1937—1941.\nП. И. Небольсин Себер Аҙым. — М.: Вече, 2014. — 352 с. — (Минең Себер). — ISBN 978-5-4444-1403-3.\nНикитин Н. И. Xvii быуатта себер эпопея: урыҫ кешеһе себерҙе үҙләштереү башлана. — М.: Наука, 1987. — С. 173\nНикитин Н. И. Xvii быуатта Себер үҙләштереү. — М.: Просвещение, 1990. — С. 144 — ISBN 5-09-002832-X.\nП. Словец А. Себер Тарихы. Ер екатерина ii тиклем була. — М.: Вече, 2012. — С. 512 — (Минең Себер). — ISBN 978-5-9533-6499-7.\nМ. И. Ципоруха Себер Аҙым. Ер беринг тиклем була. — М.: Вече, 2013. — С. 368 — (Минең Себер). — ISBN 978-5-4444-1008-0.\nBassin, Mark. «Inventing Siberia: Russian in the early East of the century visions nineteenth.» American Review Historical 96.3 (1991): 763—794. online\nBatalden, Stephen K. The Newly Independent States of Eurasia: Handbook of Former Soviet Republics — revised. — Greenwood Publishing Group, 1997. — ISBN 0897749405.\nBisher, Jamie White Terror: Cossack Warlords of the Trans-Siberian — Routledge, 2006. — ISBN 1135765952.\nBisher, Jamie White Terror: Cossack Warlords of the Trans-Siberian — Routledge, 2006. — ISBN 1135765960.\nBlack, Jeremy War and the World: Military Power and the Fate of Continents, 1450-2000 — Yale University Press, 2008. — ISBN 0300147694.\nEtkind, Alexander Internal Colonization: Russia's Imperial Experience — John Wiley & Sons, 2013. — ISBN 0745673546.\nForsyth, James A History of the Peoples of Siberia: Russia's North Asian Colony 1581-1990 — illustrated, reprint, revised. — Cambridge University Press, 1994. — ISBN 0521477719.\nGibson, J. R. "Significance of Russia Tsarist to The Siberia, " Papers Slavonic Canadian, 14 (1972): 442-53.\nLantzeff, Vjatcheslau George, and Henry Fisher Raymond. The century seventeenth in siberia: a administration colonial study of the (U Press of California, 1943).\nLantzeff, and V. A. Pierce G. R., Empire to Eastward: Exploration Frontier Open and on the Russian Галактика, 1750 to (Montreal, 1973)\nLevene, Mark Genocide in the Age of the Nation State: Volume 2: The Rise of the West and the Coming of Genocide — I.B.Tauris, 2005. — ISBN 0857712896.\nMote, Victor L. Siberia: worlds Apart — illustrated. — Westview Press (инг.)баш., 1998. — (Westview series on the post-Soviet republics). — ISBN 0813312981.\nPesterev, V. Siberian frontier: the territory of fear — Royal Geographical Society (with IBG), London, 2015.\nStephan, John J. The Russian Far East: A History — illustrated, reprint. — Stanford University Press (инг.)баш., 1996. — ISBN 0804727015.\nWood, Alan Russia's Frozen Frontier: A History of Siberia and the Russian Far East 1581 - 1991 — illustrated. — A&C Black (инг.)баш., 2011. — ISBN 034097124X.\nYearbook — International Work Group for Indigenous Affairs, 1992.\nBarnes, Поворачивая. Empire Restless: A Historical Atlas of Russia (2015), maps of historic copies\nCatchpole, Brian. History A Map of Russia (Heinemann Publishers Educational, 1974), maps new topical.\nChannon, John, Hudson and Robert. The historical atlas Penguin of Russia (Viking, 1995), maps new topical.\nChew, F. Allen atlas history of An Russian: of centuries changing eleven borders (Yale UP, 1970), maps new topical.\nGilbert, Martin. History of Russian Atlas (Oxford UP, 1993), maps new topical.\nParker, Henry William. An historical geography of Russia (Aldine, 1968).\nBobrick, Benson. How the East Was Won (15 декабрь 2002). 24 май 2014 тикшерелгән.\nKANG, HYEOKHWEON Big Heads and Buddhist Demons:The Korean Military Revolution and Northern Expeditions of 1654 and 1658 (инг.) // 2013 : journal / Shiau, Jeffrey. — Т. 4: Transnational Encounters in Asia. — С. 1—22. Архивировано из первоисточника 15 ғинуар 2014.\nБулатов В. Русский Север. — Кн. 2: Встречь солнца (XV—XVII века). — Архангельск, 1998\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Себерҙе_буйһондороу&oldid=1057157 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 09:56 11 август 2021 үҙгәртелгән.


Items where Author is "БЕИСБЕКОВА, А.К." - KazNMU Repository\nItems where Author is "БЕИСБЕКОВА, А.К."\nThis list was generated on Fri Apr 26 03:47:09 2019 +06.


Москва, ул, Боженко, 10, к. 3. Паспорт многоквартирного дома\nгород Москва, улица Боженко, д.10, корпус 3 (район Кунцево, Западный АО)\nДом вошёл в программу реновации в 2017 году. Поскольку здание имеет историческую и архитектурную ценность, было принято решение о проведении реставрации с отселением жильцов.город Москва, улица Боженко, д.10, корпус 3 (район Кунцево, Западный АО).\nСоседние дома : ул. Боженко 4, ул. Боженко 7, к. 1, ул. Боженко 9, ул. Боженко 14, к. 2, ул. Боженко 14, к. 3, ул. Молодогвардейская 47, к. 3, ул. Молодогвардейская 49, ул. Молодогвардейская 53/16, ул. Боженко 8, к. 4, ул. Боженко 11,\nОтзывы и комментарии к дому по адресу: Москва, ул. Боженко, 10, корпус 3


La isla 2 Подписаться\nLa isla 2 - Не проверенная история\n20 июля 2018 г. 2:24:51 0 Отчет Добавить 0\n1.- La isla: Pasos del pasado 1.- La isla: Pasos del pasado Вы можете отправить только один отзыв на каждую главу\n1.- La isla: Pasos del pasado 20 июля 2018 г. 2:24:51


на маршрутах № 1,12,23,25,46,126 будет осуществляться по следующей схеме:\nна маршруте № 7 будет осуществляться по следующей схеме:\n– ул. Д. Каликовой – ул. Советская – Аэровокзал – ул. Советская – ул. Заводская – ул. Кирова – далее по маршруту;\nв обратном направлении: – ул. Заводская – ул. Советская – ул. Пушкина –далее по маршруту


Добрый день! У кого есть индексы сентября по РЦЦС в Санкт-Петербурге? Пожалуйста,подскажите-нужен п.9 (мягкая кровля) в таблице 1.3. Срочно!\nИзменено:\tЛюдмила - 01.10.2014 13:47:34\nИзменено:\tЛюдмила - 01.10.2014 17:28:05


Алматы, мкр. Айнабулак 2, 84/4 | Услуги курьерской службы доставки грузов СДЭК\nАлматы, 10 мкр, 13\nАлматы, 11 микрорайон, пр-т. Алтынсарина, 27\nАлматы, Мкр Жетысу -2, 69Б\nАлматы, мкр. Айнабулак 2, 84/4\nАлматы, Мкр.аксай-4, 70Б\nЖибек жолы, Райымбек\nАлматы, пр-т. Аль-Фараби, 30Б\nАлматы, пр-т. Райымбека, 165, 101\nАлматы, пр. Гагарина, 236 б\nАлматы, Проспект Сейфуллина 9А / Шолохова 29, -, 2 этаж, бутик В-14\nАлматы, ул Северное кольцо, 99/4\nАлматы, ул. Абая, 159/2\nАлматы, ул. Айтеки Би, 187, 114\nАлматы, ул. Джетысуйская, 4, 115\nЖибек Жолы, Райымбек батыра\nАлматы, ул. Жандосова, 3\nАлматы, ул. Жуалы, 39\nАлматы, ул. Кабанбай батыра, 28\nАлматы, ул. Луганского, 26\nАлматы, ул. Маметовой, 67\nАлматы, ул. Розыбакиева, 164\nАлматы, ул. Рыскулова, 48А\nАлматы, ул. Сейфуллина, 531\nАлматы, ул. Тимирязева, 42, корп. 16, блок 5, 7\nАлматы, ул. Шевченко, 118, офис 128, 129\nАлматы, ш. Северное кольцо, 68/3\nЭл. почта: zhakupova.a@cdek.ru\nКод подразделения: ALM42\nПо улице Жумабаева, мкр Айнабулак 2, Комплекс Султан, вход в здание торца По улице Жумабаева, мкр Айнабулак 2, Комплекс Султан, вход в здание торца\nРынок Айнабулак 2, нет


Бой // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого … [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.\nИсточник — https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Бой&oldid=102251523


Angelina Valentine Ashlynn Brooke Brazzers Carmella Bing Charlee Chase Mya Nichole Phoenix Marie POV — от первого лица Rebeca Linares Анал Брюнетки Вечеринка Вибратор Втроем Групповое Друзья ЖМЖ Красивая Кунилингус Мастурбация Межрасовое Молодые Полнометражный Соло Тату Училка Худые Большой член Чулки Ещё\n+178 2471 2 18 мин.\n+109 2563 0 19 мин.\n+31 828 1 39 мин.\n+18 1108 0 27 мин.\n+39 6367 0 2 ч. 25 мин.\nChayse Evans, Kirra lynne, Marie McCray, Angelina Valentine, Ashlynn Brooke, Полнометражный\n+17 2324 0 2 ч. 7 мин.\n+5 439 0 32 мин.\n+6 341 0 24 мин.\n+6 449 0 43 мин.\n+7 3532 1 9 мин.\n+9 2153 0 2 ч. 19 мин.\n+3 384 0 29 мин.\n+1 1165 0 7 мин.\n+10 2801 0 53 мин.\n+2 1007 0 41 мин.\nБольшой член, Худые, Межрасовое, Красивая, Тату, Молодые, Брюнетки, Chayse Evans


г. Кудымкар - ул. Гончарова - Индекс - Карта\nг. Кудымкар, ул. Гончарова\nАдрес ул. Гончарова, г. Кудымкар\nКЛАДР ID 59000014000021900\nКарта проезда ул. Гончарова, г. Кудымкар, Пермский край\nРасположению ул. Гончарова, г. Кудымкар, Пермский край соответствует почтовый индекс 619000. Напоминаем, что эта информация носит исключительно справочный характер и может являться неактуальной.\n• ул. Дмитриевская • ул. Парковая • ул. Суворова • ул. Берег Иньвы • ул. Промышленная • ул. Циолковского • ул. Радужная • ул. Залесная • пер. Пролетарский • ул. Трудовая • ул. Караваева • ул. Снегирева • ул. Звездная • ул. Жукова • ул. Мельзаводская • ул. Строганова • ул. Боталовой • ул. Отевская • ул. Цветочная • ул. Полярная\nОО "ФЕДЕРАЦИЯ ФУТБОЛА И ХОККЕЯ Г. КУДЫМКАРА"ПЕРМСКИЙ край, КОМИ-ПЕРМЯЦКИЙ автономный округ, г. КУДЫМКАР, ул. 50 ЛЕТ ОКТЯБРЯ, д. 22\nООО "АВТОТРАНС"ПЕРМСКИЙ край, КОМИ-ПЕРМЯЦКИЙ автономный округ, г. КУДЫМКАР, ул. СВЕРДЛОВА, д. 117\nЛИКВ КОМ ГКУП "ФАРМАЦИЯ"ПЕРМСКИЙ край, КОМИ-ПЕРМЯЦКИЙ автономный округ, г. КУДЫМКАР, ул. М. ГОРЬКОГО, д. 15\nГУЧ "КУДЫМКАРСКАЯ МЕЖРАЙОННАЯ ВЕТЛАБОРАТОРИЯ"ПЕРМСКИЙ край, КОМИ-ПЕРМЯЦКИЙ автономный округ, г. КУДЫМКАР, ул. ВЕТЕРИНАРНАЯ, д. 2\nГУЧ ДОРОЖНЫЙ КОМИТЕТ КПОПЕРМСКИЙ край, КОМИ-ПЕРМЯЦКИЙ автономный округ, г. КУДЫМКАР, ул. М. ГОРЬКОГО, д. 57


Радий Хәбиров: «Беҙ үҙебеҙҙекеләрҙе ауырлыҡта яңғыҙ ҡалдырмаясаҡбыҙ»\n18 Ғинуар 2019, 15:56\nРеспублика Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров Сибай ҡалаһының экологик хәленә бәйле эш сәфәрен көкөрт еҫенең төп сығанағы булған карьерҙы ҡарауҙан башланы. Радий Фәрит улы килеп тыуған хәл буйынса етәкселәрҙе генә тыңлап ҡалманы, социаль селтәрҙәге «Сибай дыши» төркөмө әүҙемселәре менән дә аралашты.\nFинуар урталарында ҡалала тағы ҡырҡыу еҫ көсәйҙе, карьерға яҡын ятҡан Алтын, Таулы ҡасабаһында, Рудалы (3-сө магазин биләмәһе) урамында йәшәүселәр һауа шарттарына, һаулыҡтарына зарланды. Күптәр йүтәлләү, сөскөрөү, күңелдәре болғаныуға, ауыҙҙарында ниндәйҙер тәм тойоуҙарын белгертте. Күсмә лаборатория белгестәре 16 ғинуарҙа һауала зарарлы матдәләрҙең Нуриманов, 8 Март урамдарында 2,4 һәм 3,6 тапҡырға юғары булыуын күрһәткән.\nБашы 1-се биттә.\nРадий Хәбиров Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты етәкселеген экологик именлекте тәьмин итеү йәһәтенән тейешле сара күрмәгән өсөн ҡаты тәнҡитләне.\n—Кешеләрҙе Сибайҙағы һауаның бысраныуы ныҡлы борсой, ә мәсьәлә тейешенсә хәл ителмәй,—тине ул.—Ошо килеп тыуған хәлде Fәҙәттән тыш хәлдәр буйынса комиссия ултырышында тикшерҙек. Был ваҡиға мине лә бик борсой. Халыҡ зарлана, мәсьәлә хәл ителмәй. Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының Сибай филиалы күргән саралар беҙҙе ҡәнәғәтләндермәй.\nКомбинаттың Сибай филиалы директоры Йәүҙәт Биккинов әйтеүенсә, төтөн ҡаплаған участканың майҙаны әле ике мең квадрат метр тәшкил итә, элек иһә алты мең квадрат метр ине.\n—Беҙ быҫҡып ятҡан усаҡтың температураһын үлсәп торабыҙ. Әлбиттә, быны онлайн-тәртибендә эшләп булмай, тик компьютер эшкәртеүендә генә. Карьер төбөндә йәки өҫтә—тикшереү майҙансығында елләтеү ҡулайламаһын урынлаштырыу мөмкинлеген өйрәнәбеҙ,—тине Йәүҙәт Биккинов.\nСибайҙа Радий Хәбиров Fәҙәттән тыш хәлдәр буйынса комиссия ултырышын да үткәрҙе. Унда киҫкен хәл эҙемтәһен бөтөрөү буйынса ведомство-ара штаб төҙөлдө. Штаб эшенә Башҡортостандың Fәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты етәкселек итәсәк.\nТөбәк етәксеһе Сибай ҡалаһы хакимиәте, хакимиәт башлығы сайтында һәм сәхифәләрендә, шулай уҡ социаль селтәрҙәге «Сибай, дыши», «Подслушано Сибай» төркөмдәрендә һауаның бысраныуы тураһында мәғлүмәт бирергә, уны ике сәғәт һайын яңыртып торорға ҡушты.\nFәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты етәксеһе Фәрит Fүмәров ҡалала һулар һауалағы зарарлы матдәләрҙе үлсәүҙең ике сәғәт һайын—иртәнге 06.00 сәғәттән киске 21.00 сәғәткә тиклем—ойошторолоуы, мәғлүмәттең социаль селтәрҙә һәм комитеттың сайтында урынлаштырылыуы тураһында белдерҙе.\nРадий Хәбиров хәл яйға һалынғанса балаларҙы саф һауала йөрөтмәҫкә, ҡалаға бер айға пульмонолог, токсиколог, кардиолог кеүек табиптарҙы ебәрергә ҡушты. Ҡала Советы депутаттарын һәм йәмәғәт палатаһы вәкилдәрен халыҡ араһында аңлатыу эше алып барырға саҡырҙы.\nӘйткәндәй, ултырышта Сибай телевидениеһының февралгә тиклем эшләмәүе асыҡ-ланды. Уларҙың тапшырыуҙар алып барыуға лицензиялары тамамланған. Төбәк етәксеһе мәсьәләне кисекмәҫтән хәл итеү бурысын ҡуйҙы.\n—Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының ғәмәлдәре ҡәнәғәтләндермәй. Киҫкен хәл 1 айҙан ашыу дауам итә. Алға китеш юҡ. Предприятиеның, шахталарҙың именлеге түгел, ә меңдәрсә халыҡ йәшәгән ҡала яҙмышы борсой мине,—тине Радий Фәрит улы. —Кешеләргә хәлде аңлатырға һәм дөрөҫ мәғлүмәт бирергә кәрәк. Мотлаҡ атмосфераға сығарылған матдәләргә асыҡ мониторинг системаһын ойошторасаҡбыҙ. Сибайҙа экология мәсьәләһен хәл итеүгә ул ике аҙна ваҡыт бирҙе.\nРеспублика етәксеһе урындағы хакимиәттең эшен штаб тәртибенә күсерҙе, көн һайын иртән һәм кисен күрелгән саралар, һауалағы бысраҡ матдәләр миҡдары тураһында отчет бирергә ҡушты. Ҡала халҡына иһә урамға һирәгерәк сығырға, респиратор, марля битлектәр ҡулланырға, күҙҙе, танауҙы, ауыҙҙы һыу менән йыуырға, биналағы һауаны дымландырып торорға, шыйыҡсаны күберәк эсергә кәңәш ителә.\n—Ҡала халҡына, һис һүҙһеҙ, ярҙам, республиканың улар менән бергәлеген, техноген процесты туҡтатыу өсөн көс һәм мөмкинлек етерлеген аңлау кәрәк. Урында киҫкен хәлде булдырғандарҙан етешһеҙлекте сифатлы, яуаплы рәүештә, сығымдарҙы иҫәпләмәйенсә бөтөрөргә мәжбүр итәсәкбеҙ—тип белдерҙе Радий Хәбиров.\nТөбәк етәксеһе билдәләүенсә, әлеге мәлдә айырыуса медицинаны көсөргәнешле эш режимына күсереү мөһим.\n—Ҡалаға аллерголог, лор һәм башҡа ныҡлы талап ителгән тар белгестәр киләсәк,—тине Радий Хәбиров.—Проблеманы ике аҙнала хәл итеү бурысын ҡуйҙым. Эш барышын контролдә тотасаҡмын. Был хаҡта күп тапҡыр әйткәнем булды: беҙ үҙебеҙҙекеләрҙе ауырлыҡта яңғыҙ ҡалдырмайбыҙ.\nОсрашыу йомғаҡтары буйынса киләһе ултырышты 29 ғинуарҙа үткәрергә ҡарар ителде.\nБашлыҡ шулай уҡ Төнъяҡ ҡасабаһы халҡы менән дә осрашты. Яңы ҡасабала йәшәүселәр һыу, газ, юл мәсьәләләрен күтәрҙе, мәктәп кәрәклеген белдерҙе. Ҡасабаға һыу үткәреү проекты әлеге көндә дәүләт экспертизаһын үтә. Һыу үткәреүгә республика ҡаҙнаһынан 70 миллион һум аҡса бүленәсәк. Юлдарға ҡырсын түшәүҙе ҡала хакимиәте ҡасабаны төҙөкләндереү барышында хәл итәсәк.\nАртабан Радий Фәрит улы Сибай үҙәк дауаханаһында булды. Сибайҙа киҫкен хәл осоронда зыян күреүселәр өсөн дауаханала 102 урын бүленгән. Медицина учреждениеһы тулы әҙерлек шарттарында эшләй. Үҙәк дауахананың баш табибы учреждение профилле белгестәр менән тәьмин ителеүен, пульмонолог һәм аллерголог ҡына етешмәүен һыҙыҡ өҫтөнә алды.\n—Һеҙҙең бурыс—кешеләрҙе дауалау,—тине Радий Хәбиров.—Хәл-торошто ныҡлы күҙәтеп барырға кәрәк. Беҙ һәр кеше өсөн ҙур уңайлылыҡ тыуҙырырға тейешбеҙ—улар сөскөргән һайын табипҡа сиратһыҙ килеп мөрәжәғәт итерлек булһын. Әгәр койкалар етмәй икән, ярҙам итәсәкбеҙ, кәрәк икән—Өфөгә алып барырлыҡ булһын,— тине ул һүҙен йомғаҡлап.


Севан — Башҡорт Википедияһы\n40°18′38″ с. ш. 45°20′57″ в. д.HGЯO\n(Севан (күл) битенән йүнәлтелде)\nәрм. Սևան, Սևանա լիճ, әрм. Գեղամա ծով\nРайон Гехаркуник өлкәһе\nДиңгеҙ кимәленән бейеклеге 1896 м\nОҙонлоғо 78 км\nКиңлеге 56 км\nМайҙаны 1243 км²\nКүләме 33,2 км³\nИң ҙур тәрәнлек 79,7 м\nУртаса тәрәнлек 26,8 м\nҮтә күренеүсәнлеге 4,5 м\nҺыу йыйыу майҙаны 4750 км²\nҠойоусы йылғалар Варденис, Мартуни, Аргичи, Астхадзор, Гаварагет, Цаккар\nАғып сығыусы йылға Раздан\nСеван — Әрмәнстандағы күл, яҡынса 1900 м бейеклектә, Кавказдың иң ҙур күле. Майҙаны — 1240 км². Уртаса тәрәнлеге — 26,8 м, иң тәрән ере — 80 метр. Раздан йылғаһы. Севан һәм Раздан йылғалары һыуҙарын Севан каскад ГЭС-ы ҡуллана. Севан һыуҙарын тулыландырыу өсөн Арпа йылғаһына һыу ташларға тоннель төҙөлгән (48,3 км). 1978 йылда «Севан» тәбиғи милли паркы булдырылды.\n3 Севан экологик мәсьәләләре\nКүптән түгел Севан гидронимын заманса әрмән теленән сев — «ҡара» һәм ванк — «монастырь», Севанаванк монастыре диуары төҫөнән тип тәржемә ителә ине, был халыҡ этимологияһы булған. Б. э. т. IX—VI быуаттарҙа күл буйында табылған таштағы шына яҙыу расшифровкаһы Севан атамаһының урарт телендәге суниа — «күл» һүҙенән барлыҡҡа килеүен иҫбатларға ярҙам итте.\nҺуңғараҡ күл Гокча (әзерб. Göyçə) тип аталған, йәғни төрки телдәрҙә «күк һыу» («гек-сәй») тигәнде аңлата. «Гэкче-дениз» формаһындағы атамаһы Дрезденда һаҡланған XVI быуат «Китаби Деде Коркут» огуз героик эпосы кулъяҙмаһында осрай.\nБоронғо фарсы телендә күл исеме Гаосравага тип яңғырай.\n«Севан» исемдәре барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә легенда бар. Береһе буйынса, бер килен шишмә һыуын ҡаплаған ҡапҡасты һалырға онотҡан. Һыу таралып, өйҙәрҙе баҫа башлаған. Ҡасып барған кешеләр: «Шишмәне асыҡ ҡалдырған кеше ташҡа әйләнһен» тигән. Килен кеше шунда уҡ күл өстөндә күренгән ташҡа әйләнгән, уны Арснакар («килен ташы») тип атайҙар. Икенсе легенда буйынса, үҙ иленән сығып китергә мәжбүр булған ван әрмәндәре тыуған яғын хәтерләткән Севан күле буйына төпләнгән. Әммә һыуыҡ һәм ҡырыҫ климат уларға оҡшамай. Ван күленең йомшаҡ һәм йылы һауаһын иҫләп, улар әсенеү менән: «Ҡара Ван эләкте беҙгә, ҡара Ван!» тип өндәшкән. Шунан бирле күл Севан исемен йөрөтә.\nСеван 1900 метр бейеклектә урынлашҡан, майҙаны — 1240 км² (1360 км² кимәле түбәнәйгәнсе), тәрәнлеге 83 метрға тиклем. Күлгә 28 йылға ҡоя, бер Раздан (Аракс ҡушылдығы) ағып сыға. Тектоник быуалы. Севан соҡоро ла тектоник сығышлы, быуа голоцен лаваһы түгелеүҙән килеп сыҡҡан. Севан төньяҡ-көнбайыштан — Памбак, төньяҡ-көнсығыштан — Арегуни, көньяҡ-көнсығыштан — Севан һәм Көньяҡ Севан, көнбайыштан — Гегам, көньяҡтан — Варденис тау һырттары менән уратылған. Севан — сөсө һыулы, һыу өҫтө зәңгәрһыу-күк. Һыу минералығы 700 мг/л тирәһе, ҡоро ҡалдығы 0,5 г/л. Һыу йыйыу майҙаны 4,7 мең км².\nСеван экологик мәсьәләләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nСеван (Гегаркуни) күле. Гийом Делиль картаһында, 1723 йыл\nСеван күле— Әрмәнстандағы берҙән-бер сөсө һыу сығанағы. Йылдан-йыл һыу кимәле түбәнәйә, шуға күрә һыуҙы һаҡлау өсөн төрлө саралар күрелә. Ташламалар ағыҙыу һәм күл кимәле төшөү матдәләрҙең биохимик алышыныу тәртибен боҙа, экосистемалар эшенә йоғонто яһай, эвтрофикация барлыҡҡа килә, йәғни һыуҙа органик матдәләр күбәйә. Эвтрофикация күлдең «йәшелләнеүенә», сифаты насарайыуына, һыуҙың эсеүгә һәм хужалыҡта ҡулланыуға яраҡһыҙ булыуына килтерә.\n«Севан күле ямғырлы көндә» Геворк Башинджагян, 1899 йыл\nКүлдә эндемик балыҡтар төрө йәшәй: севан беглуһы (мыйыҡлы балыҡ) (Barbus goktschaicus), севан храмуляһы (Varicorhinus capoeta sevangi), севан бағыры (ишхан, Salmo ischchan). Һуңғыһы тәүҙә дүрт төрлө булһа, хәҙерге ваҡытта ҡышҡы бахтак һәм боджак тигәндәре юҡҡа сыҡҡан; Севандың эндемигы, башҡа күлдәрҙән йәки килетерелгән балыҡтар уның йәшәүенә янай. Улар араһында: Ладога һәм Чуд күлдәренән алабалыҡ (Coregonus lavaretus), көмөш табан балыҡ (Carassius gibelio) һәм йылға ҡыҫалаһы (Astacus leptodactylus)..\nСеван күле бассейнында «Севан» милли паркы төҙөлгән, унда дүрт ҡурсаулыҡ һәм ун заказник урын алған. Әрмән аҡсарлағы попул яцияһы ла бында (Larus armenicus), ҡоштар һаны 4000—5000 пар тәшкил итә. Күлдә туҡтаған башҡа ҡоштар — америка аҡҡошо (Cygnus columbianus), сәңкелдәк ҡаҙ (Anser erythropus), ерәнсәй сумғыс (Netta rufina), мәрйенгүҙ (Aythya nyroca), ҙур ҡарабаш сарлаҡ (Larus ichthyaetus).\n↑ 1,0 1,1 рук. программы Вардеванян Ашот. Национальная программа действий по борьбе с опустыниванием в Армении. — Ереван, 2002. — С. 96.\n↑ [ Севан (озеро)] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәләБольшой советской энциклопедии\n↑ 5,0 5,1 Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь: Свыше 5 000 единиц / Отв. ред. Р. А. Агеева — М.: «Русские словари», 1998. — Б. 160. — 372 б. — ISBN 5-89216-029-7.\n↑ Arrān — Encyclopædia Iranica. C. E. Bosworth:\n↑ Массальский В. И., — Гокча // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)\n↑ Книга деда Коркута.\n↑ Гокча // Большая энциклопедия Южакова — 1901 Т. 7. — Б. 110-111. — VI, 794 б.\n↑ рук. программы Вардеванян Ашот. Национальная программа действий по борьбе с опустыниванием в Армении. — Ереван, 2002. — С. 54.\n↑ Hayastan Armenian Forum > Спасение озера Севан — важная задача\nНекоторые материалы по экологии озера Севан (1998—2001). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 декабрь 2012.\nГульельми М. Озеро Гокча и производимое въ немъ рыболовство. Ibid. 1888 г.\nГульельми М. Физическое состояніе Гокчинскаго бассейна. Вѣстникъ Рыбопромышленности 1889 г.\nБассейн Гокчинского озера / Сост. М. Митте, горн. инж.. — Санкт-Петербург : тип. и хромолит. т-ва А. Траншель, 1891. — , 41с., 1л. карт. ; 27 см. — Извлеч. из N 4, 5 и 6 «Горн. журн.» за 1891 г.\nСекоян В. Озеро Севан : Туристский путеводитель — Ереван, 1969.\nПрограмма годовых и комплексных мероприятий по восстановлению, охране, воспроизводству и использованию озера Севан /Закон РА от 14 декабря 2001 г. (әрм.)\nЧилингарян Л. А., Мнацаканян Б. П. Оценка изменения водного баланса озера Севан при понижении его уровня // Вода: экология и технология ЭКВАТЕК-2008. — М., 2008. — С. 94. Архивировано из первоисточника 16 декабрь 2012.\nБабаян Г. Г., Агабабян К. А. О некоторых причинах ухудшения качества воды озера Севан в настоящее время // Водоснабжение и канализация. — 2009. — № 1. — С. 9-15. Архивировано из первоисточника 16 декабрь 2012.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Севан&oldid=601869 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 18:14 9 май 2016 үҙгәртелгән.


ул. Набережная, д. 8151.37542842.060155 +7 (910) 340-25-55\nшиномонтаж | авторемонт


ЯРАЛЫ БӘХЕТ(Зәйтунә Айытбаева-Сәфиуллина хикәйәһе)\n19 Июнь 2020, 00:00\n-Әсәй, был киленең була, - тине-Ә был киленде ҡайҙа ҡуяһың? –әсәһе асыуынан Ғәзимә киленен уға этә биреп ҡуйҙы.-Ярай, ҡәйнәм, мин ҡайтам. Минең өсөн тәмһеҙләшмәгеҙ, үҙем ғәйепле, - тип әйтергә көс тапты үҙендә меҫкен ҡатын һәм сәңгелдәктән балаһын алып сығып китте.Өйҙө бер аҙға тынлыҡ баҫты.\nМөғлифә әбейҙең күңеле тыныс түгел ошо арала. Әллә ни булды улына. Юҡҡа ғына сәсрәп көйөп китә, Һөмһөрө ҡойолоп, ҡаштары төйөлөп алһа инде – бер кемде лә ишетмәй ҙә, күрмәй ҙә... Хатта киленгә екерә. Уныһы һуң әле, бахыр ғына, бер ни ҙә өндәшмәй, баш баҫып эшләп тик йөрөй. Шул тиклем дә күндәм кеше булыр икән! Әбейгә күрһәтмәҫкә тырышып мөйөш-һәйештә шәмәргеләп тә ала, шикелле... Әллә араларына «ҡара бесәй» төштө инде... Аллам һаҡлаһын, Аллам һаҡлаһын! Һуғыштың башынан аҙағына тиклем йөрөп имен генә ҡайтты, тормошо ғына яйланһын инде. Килене бар ине инде ул Мөғлифәнең, Кәшфуллаһының һуғыштан ҡайтыуын көтмәне бит, әллә ни арала анауы Мотаһар менән сыуалып китте. Дәрте ташып торған йәш ҡатындың ни... Әбей әйткән булып ҡарағайны ла ул, ҡолағына ла элмәне. «3 йылдан ашыу һуғыш барғанына, әллә ҡайта, әллә юҡ, йүнләп хаты ла юҡ, уртаҡ балабыҙ юҡ әле. Кешеһе бар саҡта сығам да ҡуям, алам ғына тиһен», - тип әбейҙең ауыҙын йомдорҙо ла ҡуйҙы, кешегә һис ҡаршы әйтеп өйрәнмәгән әбей “бәс” булды. Балаһы тыуғайны үҙгәрҙе улы. Ваҡытынан алдараҡ тыуҙы шул бала ғынаһы... әллә Кәшфуллаһыныҡы түгелме икән?... Мөғлифә әбей һиҫкәнеп китте: «Ыстырам, оло башым менән ҡалай юҡ-бар уйлап торам әле... Ана бөгөн күрше ауылға сильсәүиткә киттеләр, ыңғайлап та китерҙәр, Аллаһ бойорһа.» - уйҙарын кеше ишетеүҙән ҡурҡҡан төҫлө әбей елп итеп аласыҡҡа инеп китте, ейәне йоҡлаған арала ҡаҙанға аш һалыр кәрәк, балалары ҡайтыуға бешеп торор.\nҠатынын ултыртып, күрше ауылға тип сығып китһә лә Кәшфулланың уйы бөтөнләй икенсе төрлө булған, күрәһең, ауылды сығып күп барманы, атын икенсе юлға ҡайырҙы. Ҡатынының һорамаясағын белһә лә. «бынан турараҡ», - тигән булды. Иренең ҡарашынан ниҙер һиҙеп һиҫкәнһә лә, ҡатын меҫкен бер ни ҙә өндәшмәне. Юлдан һәптеюҡ алыҫлашҡас, Кәшфулла атын туҡтатты. Әйләнеп арбаһын ҡарап сыҡҡан булды, баш тирәһен байҡап сыҡты, шунан ғына ҡатыны янына килде һәм :\n-Йә, әйт инде, бала кемдеке?\nҒәзимә буҫығып илай башланы.Йәшле күҙҙәрен иренә төбәп, күҙ йәштәренә төйөлә-төйөлә һыңҡылдап яуап бирҙе:\n- Һинеке инде, Кәшфулла, бүтән кемдеке булһын?\n- Алдашма! Минеке булғас ниңә илайһың? – Кәшфулла ысынлап асыулана башланы, ҡаштары емерелде, күҙҙәре янып китте, - Йә, мине сығырымдан сығарма, яҡшылыҡ менән генә әйт дөрөҫөн?\n-Һинеке, тим бит...\n-Ә-ә, әле һин һаман әйтмәҫ китәһеңме? – Ир уны матҡып тотоп алды һәм шул килеш бер-икене эләктереп тә ебәрҙе, - әйт, кемдеке? Юғиһә хәҙер ошонда берәй ҡумырыҡ аҫтына тығып китәм, әйт, тиҙ бул!\n-Һинеке инде, а-а-а...үлтерәһең...\n-Минеке түгел, миңә «мөгөҙ” ҡуйыуы анһат түгел ул, әйт кемдеке?\n-Әйтәм, әйтәм... Тик туҡмама ғына...\n-Көтәм, тиҙ бул.\nНишләһен инде, Ғәзимә, бынауы ҡыпсыуыр кеүек ҡулдарҙан ысҡынып та булмаҫ, бәлки дөрөҫөн белһә тынсып йәшәп тә китерҙәр. Барыбер ҡасан да булһа ишетер, кешенән ишеткәнсе, үҙемдән ишетһен, тип дөрөҫөн әйтергә булды ҡатын.\n-Һуңғараҡ ҡалып... һыйыр һауырға барғайным... бригадир Әптерәй йәбеште...\n-Һе, мин беләм, һиҙәм бит ул минеке түгеллеген. Етмәһә, һуғышҡа ла бармайынса, бында бисәләр артын «еҫкәп» ятыусы Әптештеке икән! Беҙ һуғышта ҡан ҡойғанда, кәсебе шәп булған, тиҙәр шул. Йә инде, кем балаһын көтә яҙғанмын бит.Тфү! Бынауы Йәмилә еңгәмде лә әйтер инем инде, 7-8 айҙан да бала тыуырға мөмкин тип мине алдап маташа.Йә, мин һуғыштан ҡайтып төшкән сәғәттән димләй башланы. Эй, мин ҡәйнеш булһам да һин һеңлеһе бит әле.\nАтын кире ҡайтыу юлына борҙо Кәшфулла.\n-Ошонда ғына ҡалдырып ҡайтыр инем, йәлкеһең, яҡшы ҡатынһың... Тик мин башҡаса һинең менән йәшәй алмайым, үҙ иркең менән генә ҡайтып кит. Мыҫҡылға ҡалып,кеше балаһын көтә алмайым, етмәһә кемдең балаһы бит әле – Әптештеке! ТФҮ-Ү! – ғәрлегенә сыҙай алмай Кәшфулла ҡатлы-ҡатлы итеп һүгенеп ебәрҙе һәм үҙ ҡылығынан үҙе оялып йылп итеп боролоп ҡатынына ҡараны, тик ҡатындың аңына уның һүгенеү һүҙҙәре барып етмәне, уның мейеһен айырылыу хурлығы томалағайны.Ул, йәшле күҙҙәрен көскә ҡалҡытып, ялбарыулы ҡарашын иренә төбәне:\n-Ҡуй, Кәшфулла, кеше көлдөрмәйек инде... Бөтәһе лә һинеке, тип уйлай бит барыбер...\nКүҙҙәренең тиҫкәреһен әйләндереп ҡараны уға ире. ҡатын, меҫкен, бөршәйеп ергә һеңгәндәй булды, шулай ҙа:\n-Ҡәйнәм дә ейәнен бик ярата, - тиергә көс тапты.\n- Һе... Баланың ғәйебе юҡ әлбиттә, әсәйем ярата икән, үҙ иркендә. Берәй ваҡыт үҙенең ысын ейәндәре була башлаһа, онотор әле. Ә һин иртәгә үк балаңды алып ҡайтып китәсәкһең, белдеңме? Юғиһә, үҙеңә үпкәлә.\nТиҙ генә ҡайтып китә алманы Ғәзимә. Ҡәйнәһенә иренең һүҙҙәрен еткерергә баҙнат итә алманы ул. Ҡәйнәһе, һуғыштан имен-аман ҡайтҡан улының балаһы тип уйлап, ейәнен шул тиклем ярата, хатта ҡулынан да төшөрмәй ине. Тик улының ҡырҡа үҙгәреүенә аптыраны ул, ниңә балаһын яратмай,ниңә башҡа йоҡлай, хатта мунсаға ла айырым йөрөйҙәр?... Килененән ҡырлап ҡына һорап ҡарағайны, уныһы ни түгелеп илап сыҡты ла китте. Улының һөмһөрө ҡойолоп йөрөүе лә эсен бошора әсәнең, тик бер әмәл дә итә алмай.\nАңҡы-тиңке булып, шаңҡып йөрөнө лә Кәшфулла, барып Йәмилә еңгәһен күрергә булды.\nЭштән ҡайтып, атын туғарҙы ла өйгә лә инеп тормай, еңгәһен күрергә китте.\nХәйерсегә ел ҡаршы, тигәндәй, урамға сығып күп тә барманы, юлына Әптерәй осраны, етмәһә, күрешергә ҡулын һуҙғас, аптырап, ҡул бирҙе. Бер аҙ буш-бар һөйләшеп торғандан һуң, Әптерәй, күҙҙәрен майландырып( бәлки, Кәшфуллаға ғына шулай тойолғандыр инде):\n-Йә шунан, малайың үҫәме? – тип һораны.\nТимәк, үҙенеке икәнен белә! Зиһенен ярып үтте был һорау Кәшфулланың. Үҙендә шулай ҙа ыңғай яуап бирерлек көс тапты:\n-Үҫә-ә, ай үҫәһен көн үҫә, - тип яуапланы ул,асыуын ауырлыҡ менән баҫып һәм Йомабай ағаһында йомошо барлығын аңғартып йәһәтләп Әптерәй янынан шылыу яғын ҡараны.\n«Белә, ҡәһәрең, белмәй ни үҙе боҙғас, белә инде, йә инде, ниндәй ҡатынды харап иткән,ә! – тип Ғәзимәһен йәлләп тә ҡуйҙы, - юҡ, Әптеш балаһын көтәсәге юҡ инде уның. Егет сағынан яратманы шул Әптерәйҙе, ул ҡыҙҙарға бәйләнер ине, Кәшфулла уларҙы яҡлап туҡмалып та ҡуйыр ине. Йәшкә унан 4-5 йәшкә өлкән ул. Һуңынан үҙе һөйләп, үҙ һүҙенә үҙе ҡыуанып, ауыҙын ҙур асып һаһылдауҙары ла ытырғаныс булып тойолдо Кәшфуллаға.Ә бына хәҙер тормошона килеп инде, юҡ инде, мин түгел һеҙгә тишек шоманға ултыра торған кеше”\nАуыр уйҙар менән барып инде Йомабай ағаһының ҡапҡаһына Кәшфулла. Ағаһы ла эштән ҡайтып, атын туғарып ҡына тора ине. Ҡустыһын күргәс:\n-Бар өйгә инә тор, мин малға бесән ташлап инәм, - тип - һыйырҙары торған кәртә яғына ыңғайланы.\n«Бик йәтеш, бәлки еңгәм менән һөйләшеп өлгөрөрмөн» - тип уйлап, Кәшфулла йәһәтләп өйгә ашыҡты.\nЕңгәһе, урындыҡҡа ашъяулыҡ түшәп, сәй ултыртып ҡына йөрөй ине. Элек Кәшфулла ҡәйнешен күрһә шаяртып зыҡ ҡупҡан еңгәһе был юлы уның һаулығын ғына алды ла артыҡ өндәшмәне.\n“Тимәк,беҙҙең хәлдәрҙе белә... Ғәзимә аңғартып өлгөргәндер инде, тимәк тура ярып әйтергә лә була» -тип уйланы ла Кәшфулла һүҙен башланы:\n-Еңгәй, минең ни өсөн килгәнде һиҙәһеңдер, моғайын...\nЙәмилә көрһөнөп ҡуйҙы:\n-Беләм дә ул... Аҙыраҡ Ғәзимәне йәлләһәң ни була.\nТыңлап тормай, ҡул ғына һелтәне еңгәһе.\n-Үҙем ғәйепле, үҙем димләнем шул... Йәшәр ҙә китерһегеҙ, моғайын, уаҡсылланып көнөн шутлап тормаҫһың, тип кенә уйлағайным.\n- Бүтәндеке булһа көтөр инем, әммә мин Әптештең балаһын көтә алмайым.\n-Барыбер айырырһың инде Ғәзимәне, йәшәһә лә ғүмер буйы йөҙөнән алырһың...\nМонасип яғында бар бер ҡатын, ошо арала беҙ ағайың менән туйға барабыҙ, шуға барып һөйләшеп ҡара. Тик ата-әсәһе юҡ, һыу һөлөгө кеүек ҡатын. Һин уны ала алһаң уңырһың, донъя көтөргә шәпһең. Ғәзимә лә насар түгел дә бит... Ғүмер буйы һинән битәрләү һүҙе ишеткәнсе, ваҡытында сараһын күрер кәрәк\nУл арала ағаһы Кинйәбай килеп инде .лә бер юлы ҡулын йыуып, түргә уҙҙы.\n-Шунан, хәлдәрегеҙ нисек, Балдыҙ ни хәлдә, бәпәй үҫәме? – тип Кәшфулланы ?орауҙарға күмеп ташланы. Яуап бирмәй, шымып ҡалған ҡустыһына текләп ҡараны ла:\n-Аңлашылды- ы... - тип һуҙҙы, - еңгәң болғаған – үҙе төҙәтһен, - һөйләштеңме? – тине ул, ҡатынына уҫал ҡарап.\n-Эйе, - тине Йәмилә,күңелһеҙ генә.\n-Кеше яҙмышын боҙоп... – ағаһы, йөҙө боҙолоп, уларға борсолоп ҡарап тороусы ҡустыһына боролдо, - әҙерлән, беҙҙән ҡалма, 2 көндән китәбеҙ.\n2 көндән, Кәшфулла ағалары менән Монасипҡа сығып китте.\n-Ағайымдар менән йөрөп киләм, - тине аҡланырға теләгәндәй әсәһенә.\nӘсәһе көрһөнөп кенә ҡуйҙы, бар ҙа барма ла тимәне.\nБарып еткәнсе, ауыҙҙарына йөҙөк ҡапҡандай, береһе бер ни өндәшмәне. Шаян еңгәһенә лә ниҙер булды, шым ғына бара, ара-тирә көрһөнгөләп ҡуя. Ғәзимәне уйлайҙыр инде. Ә Монасип халҡын белеп етмәгән Кәшфулла йөрәкһеп ни уйларға ла белмәй. Кемгә төбәп алып бараларҙыр инде, әммә Кинйәбай ағай ҡуҙғалғас, насар ҡатын түгелдер... Монасипҡа барып етеп, атты саҡырыусының ҡапҡаһына индергәс, ул,ҡустыһы менән ҡатынын «Атты үҙем туғарам, өйгә инә тороғоҙ» - тип өйгә индереп ебәрҙе лә үҙе ҡаршы алырға сыҡҡан өй хужаһы менән икәү генә ҡалды. Кәшфулла өйгә ингәс аш-һыу йүнәтешеп йөрөүсе, аҡ йөҙлө, ҡара ҡашлы һылыу ҡатынды күреп, их, шул ғына булһа ярар ине, тип уйлап та ҡуйҙы үҙе лә һиҙмәҫтән. Һылыу ҙа, таҙа ла ине ҡатын. Кинйәбай хужа менән һөйләшә-һөйләшә килеп инде. Йөҙө яҡтырып киткән, көлөмһөрәп Кәшфуллаға күҙен ҡыҫты, эш беште, тиеүе булды, күрәһең. Барып, еңгәһенең ҡолағына ниҙер шыбырланы ла түргә уҙҙы. Ҡунаҡ башланды, теге йәш ҡатына ситтән генә урын алды. Кәшфулла, кешегә һиҙҙермәй генә уға ҡарап-ҡарап алды.\nҠунаҡ барған арала, Кинйәбай Кәшфуллаға килеп, йәш ҡатынды күрһәтеп:\n-Яҡшы көтөр булһаң ғына һөйләш,атаһы ла, әсәһе лә юҡ. 2 ағаһы, бер һеңлеһе бар. Ағаһының береһе һуғыштан ҡайтып етмәгән әле, олоһо төрмәлә. Стәрлетамаҡҡа ылау менән бойҙай алып барған саҡта юлдаш иптәштәре ныҡ асыҡҡас , ике урында туҡталып бойҙай ҡыҙҙырып ашатҡан, 2 кило бойҙайы тулмаған шуның өсөн 2 йылға хөкөм иткәндәр. Бәләкәй һеңлеһен көткән ошоғаса, тик уның күҙ йәштәренә ҡарамай, приютҡа алып киткәндәр. Шул һеңлеһен алыу өсөн сыға кейәүгә. Иренең «хәбәрһеҙ юғалды» тигән ҡағыҙы килгән... тип - теҙҙе, - ҡулыңа эләкһәме – уңасаҡһың ҡустым.\n-Һай әттәгенәһе, - тип – көлдө ағаһы, - һөйләшкәс, әйтерһең рәхмәтеңде.\nНи эшләһә лә эшләне еңгәһе, осраштырып ҡунаҡ араһында һөйләштерҙе уларҙы. Артыҡ һүҙ һөйләмәй генә баш ҡағып ҡына ризалығын бирҙе ҡатын. Исеме Хәкимә икән.\n-2 аҙнанан киләм, - тип өҙә һуҡты Кәшфулла. Хәкимә уға күтәрелеп тә ҡараманы. Хужабикәгә һауыт-һаба йыуыышты ла... әллә ҡайһы арала юҡҡа сыҡты. Йөрәкһегән Кәшфулла ла, ағаларын көтөп тормай, йәһәтләп йәйәү ҡайтып китте.\n« Ну-у шәп ҡатын, бер килеп эләкһә. ебәрмәҫ инем инде мин уны... Йәһәтләп Ғәзимәне ҡайтарыр кәрәк... уныһы ла инде, аңламай микән инде, көсләп асҡан күҙҙең яҡтыһы булмай ҙа һуң... Эй, бахыр, ул да яҡшы ҡатын да бит...”\nБүтәне бүтән,әсәһенә нисек әйтер икән? Әсәһенә һис ҡаршы әйтеп өйрәнмәгән ул. Әүлиә кеүек күрә ул уны. Кеше аңламай: «әсәй балаһы” тип тә ҡуялар ҡайһы саҡта, тик уларға Кәшфулла өндәшмәй, ниңә өндәшһен – уның алдында ғына түгел бөтә ауыл алдында әсәһенең абруйы ҙур икәнен белә бит ул.\nҠайтҡас әсәһенә лә, ҡатыны ла бер ни ҙә өндәшмәй йөрөнө ул. Быны әсәһе тик яҡшыға юраны, улы йылмайып, көлөп һөйләшә, киленгә лә артыҡ өндәшмәй.\nИке аҙна ваҡыт һиҙелмәй ҙә үтеп китте. Ғәзимәгә генә:\n-Мин яңынан ҡатын алып ҡайтам. Иртәгәгә бында булмайһың, - тине лә Кәшфулла әсәһенә лә әйтеп тормай юлға сыҡты, әсәһенең кире ҡайырып ҡуйырын уйланы.\nКүңелһеҙ генә төшкө сәй ултыртып йөрөгән килененә һынамсыл ҡарап:\n-Тағы ни булды икән? – тип борсолдо әбей, - күрмәй ҡалдым бит тегеһен, әллә берәй насар һүҙ ташлап сығып киттеме икән, һәйбәт кенә йөрөй ине бит әле?... Түҙмәне, сәй янында килененән\n-Ҡайҙа һуң Кәшфулла? – тип һорай ҡуйҙы.\n- Эй, ҡәйнәм... Ни эшләргә лә белмәйем инде... Ҡатын алып ҡайтам, өйҙө бушат! - тип сығып китте улың... – һөйләп тә бөттө, сеңләп тә ебәрҙе килене.\n-Аһ –аһ, - тип бот сапты әбей, - нишана( бар әрләү һүҙе ошо ине уның), ҡайтһын ғына әле, мин уны... - тип улына янап та ҡуйҙы һәм килененә – бер ҡайҙа ла йөрөмәйһең, тыпырсыныр-тыпырсыныр ҙа тыныр әле, - тине, сөнки улының үҙенең һүҙенән сыҡмаҫын ул яҡшы белә ине.\nӘ Кәшфулла был ваҡытта Бөрйән юлында ине инде. Монасипҡа килеп төшкәйне иртә менән 3-4 көн инде Хәкимәнең өйҙә булмауын әйттеләр, кемдер берәү Бөрйән юлына осратыуын да әйткән булып сыҡты. Юҡ, Кәшфулла кеше араһында көлкөгә ҡала торған әҙәм түгел, барыбер эҙләп табып алып ҡайтыр!.. Сәмсел, ғәрсел Кәшфулла ла Бөрйәнгә китте. «Ер тишегенән булһа ла эҙләп алып ҡайтам» тип уйланы ул. Тик... Хәкимә Бөрйәндә булмай сыҡты, аңҡы-тиңке булып , ҡайҙа һуғылырға белмәй йөрөнө лә Кәшфулла кире Монасипҡа килде. «Нисек ауылға ҡайтһын ул, ҡатынына бит өйҙө бушатырға ҡушты, әлдә генә әсәһе белмәй әле» Монасипта үҙе Хәкимә менән танышҡан өйгә килде. Әмәлгә ҡалғандай, уларҙа бер һалдат ултыра ине.\n-Әйҙүк-әйҙүк, - тип түргә саҡырҙы уны хужа, - маҡтап ҡына йөрөйһөң икән, хәҙер ҡоҙағыйың аш өлгөртә.\nКәшфулла, ҡулдарын йыуып , улар янына уҙып улар менән күрешеп, ашъяулыҡ янынан урын алды.\n-Бына, мин һөйләгән егет ошо инде, - тип һалдатҡа боролдо Кинйәбай, - ә Хәкимә ҡайҙа һуң,ниңә инмәй?\nКүрәһең, улар уны Хәкимә менән бергә ҡайта тип уйлап, аш һалып көтөп торғандарҙыр инде.\n-Бөрйәндә юҡ ул, - тине Кәшфулла, - мин кире ҡайтҡандыр тиһәм...\n-Әй, мин һеҙҙе таныштырманым да бит әле, бына Хәкимә һеңлекәштең бер туған ағаһы, бөгөн генә ҡайтып төштө. Хәкимә, хаты юҡ тип борсола ине.\nУлар гәпләшә-гәпләшә аш ашанылар, сәй эстеләр. Унан һуң өсәүләп тышҡа сыҡтылар.\n-Ух, ниндәй сафлыҡ, һауаһы һуң, һауаһы, - тип күкрәк тултырып һуланы киске һауаны өй хужаһы – Сәйфетдин. Үҙе кеҫәһенән тәмәке сығарҙы.\n-Һин нимә, әллә тегендә төтөндө аҙ еҫкәнеңме, бынауындай матур кисте боҙоп? – тип көлдө Хәкимәнең ағаһы Нурулла.\n-Өйрәнелде инде, берәй нисек ташлар кәрәк ине лә ул, - Сәйфетдин шулай һөйләнә-һөйләнә тәмәкеһен ауыҙына ҡапты ла ҡабын Кәшфуллаға һуҙҙы.\n-Ул нәмәне ауыҙға ла алған юҡ, ҡоҙа, - Кәшфулла ҡыйынһынып китте, - өйрәнеп булманы инде, һуғышта ла тартманым.\n-Яҡшы, яҡшы. ҡоҙа. Мин тарттым инде. Нисауа, яҙған булһа ташлармын әле. Шунан, Хәкимә тураһында ни әйтерһең?\nКәшфулла оҡшаны Нуруллаға, ипле һөйләшә, тартмай, һуғышта гел командир булған. Бисәһе барлығын да, ниңә айырырға уйлағанын да хужа аңғартып ҡуйғайны инде.\n-Ни тип әйтәһең инде, иртәгә үҙен барып күрербеҙ инде. Ҡунағыңды миңә ебәр, һеҙ үҙегеҙ ҙә күмәк бит.\nУлар икәүләп Нуруллаға киттеләр. Һүҙҙәре килеште уларҙың, икеһе лә ҡайһындай мәхшәр, ут эсендә йөрөп, имен ҡайтҡан кешеләр бит. Таң атыуға Кәшфулла Хәкимә һәм уның ағайҙары, һеңлеһе тураһында, ата-әсәләренең нисек вафат булыуҙары хаҡында бөтәһен дә белә ине инде. Таң һыҙылыуға ғына йоҡлап китте ике утты-һыуҙы кискән һалдат.\n-Әйҙә, - тине Нурулла, иртәнге сәйҙе эсеп алғас, - мин кисә уның ҡайҙалығын ишеткәйнем дә, үҙеңде күреп һөйләшермен, - тип уйлағайным. Күңелгә яттың былай, әҙ ултырыр – күп һынар, тигәндәй, барып һөйләшеп ҡарайыҡ, яҙған булһа, бәлки, кейәү ҙә булырһың.\n-Ә ҡайҙа һуң ул?\n-Эй, бесәнселәр янында, иптәш ҡыҙҙары янында икән. Кем белә, кире уйлап та ҡуйғандыр, кейәү бик яҡшы кеше ине...\n- Мин дә төшөп ҡалғандарҙан түгел – тип ҡуйҙы, Кәшфулла үпкәләгәндәй итеп.\n- Шулай ҙа бит, кейәү уны 16 ғына йәшендә ФЗО-нан алып һалды, үҙе лә шуның арҡаһында һуғышҡа ла иртәрәк китте... Ярай, барайыҡ әле күҙ күрер, Шәмсинур ҙы ла приюттан алыр кәрәк, апайына ғына баш баҫып үҫеп килә ине...\nКәшфулла өндәшмәне, ни әйтһен инде ул, Кинйәбай ағаһы ла ҡатындың яҙмышын уға һөйләп, яҡшы көт, тип тыҡып-тыҡып ебәргәйне лә бит... «Тыумаған ҡолондоң ботон һындырған» кеүек булып ҡуймаһаҡ ярай ҙа бит – тип кенә уйланды борсолоп .\nКолхоздың сабындары йыраҡ ҡына булып сыҡты. Бесәнселәрҙең төшкө ялға туҡтаған мәле, туғай гөрләп тора. Ҡаҙан аҫып ебәргәндәр, тирә-яҡҡа тәмле һурпа еҫе таралған. Бына бер осло күҙе Нурулланы күреп тә ҡалды һәм туғай яңғыратып:\n-Хәкимә, ағайың ҡайтҡан, - тип һөрәнләп тә ебәрҙе. Сыр-сыу килгән ҡатын-ҡыҙҙар араһынан берәү айырылып сыҡты ла бер аҙ өнһөҙ торғандан һуң:\n-Ағайым!... – тип быларға ҡаршы йүгерҙе.\nЙүгереп килеп ағаһының ҡосағына һыйынып, күҙ йәштәренә күмелде Хәкимә. Ул да уны йыуатманы, өнһөҙ генә сәстәренән һыйпаны, маңлайынан үпте. Эйе, әсе яҙмыш төштө уларҙың өлөшөнә, бигерәк тә һеңлеһенең өлөшөнә. Бер аҙҙан Хәкимә Кәшфуллаға күтәрелеп ҡараны. Уның күҙ ҡарашы, һин дә йөрөйһөң тағылып, тигәнде аңлата кеүек тойолдо иргә. Тик Хәкимә улай уйламаны, үҙен эҙләп килгәнен аңлап ниндәйҙер аңлашылмаған кинәнес кисерҙе ул. Ағаһынан кискә тиклем бөтөнләй айырылманы. Нурулланы һырып алдылар, күккә сөйҙөләр, ул барыһы менән дә ҡосаҡлашып күреште, бәләкәйерәк малайҙарҙы күтәреп-күтәреп алды.Эйе, үҙ кеше ине ул ауылында. Олораҡтар Кәшфулла янына ла килеп һөйләшеп өлгөрҙөләр. Ҡайһыһы атаһын, ҡайһыһы әсәһен белә булып сыҡты, туған тейешле кешеләре лә табылды.\n-Әйҙә, туған, ҡаранғы төшмәҫ элек ҡуҙғалайыҡ. Эш кешеләрен бимазалап йөрөмәйек – юл кешеһенең юлда булғаны яҡшы.\nКәшфулла, был ни эшләр икән, тип Хәкимәгә күҙ һалды. Ә уның ағаһының ҡулдарын тотоп, күҙҙәренә ҡарап йылмайып торғанын күргәс, еңел тын алып, улар яғына ыңғайланы.\n-Беҙҙе тере ҡул ҡалдыраһың бит әле, Нотфулла ҡустым, - тине – бригадир Әшрәф, бесән йыйышыуға ла шәп, тамаҡ бешереүгә лә оҫта бит әле Хәкимә.\n-Ярай, ярай, һуңыраҡ килер әле, - тигән булды Нотфулла ла. Бригадир ҡабат өндәшмәне, ни генә тиһен инде, тик бесәнселәрҙең бөтәһенең дә тигәндәй күҙе Кәшфуллала икәнен күреп, йәһәтләп уларҙы эшкә ҡуҙғалтты. Бесәнселәр, хушлашып, теләр-теләмәҫ кенә ҡуҙғалдылар.\n-Олораҡ икән, - тине – береһе.\n-“Ҡарт ҡуйынында ҡалас бар, ҡаласынан ҡан тамыр” – тине уны йөпләгәндәй икенсеһе.\n-Етер һеҙгә, - тип екерҙе Әшрәф, - хәлен белмәһәгеҙ бер асыу.\n-Шулай шул, бәхетле генә була күрһен инде, балаҡай, - тип күҙ йәштәрен һөрттө Бибикамал исемле ҡатын, уға башҡалар ҙа ҡушылды. Әле генә шаулап торған туғай тынып ҡалды, шул тыныуҙан кешеләр кискә тиклем тигәндәй шым ғына, баш баҫып эшләнеләр. Эй. был һуғыш... ниҙәр генә күрмәтмәне әҙәм балаһына...\nТеге өсәү ҙә ҡуҙғалды.\n-Шунан, ҡарындашым, ни уйланың?\nНи тиергә лә белмәй баш баҫты Хәкимә.\n-Мин һиңә көсләшмәйем, тик ризалығыңды ла уйлабыраҡ бирер кәрәк ине, хәҙер бына Кәшфулла ҡустыны ла яйһыҙ хәлгә ҡалдыраһың бит инде...\n-Минең шарттарыма риза булһа... мин риза.\n-Ниндәй шарттар? – тине ағаһы аптырап.\n-Иң беренсе детдомдан Шәмсинурҙы алышһын, унан тағы... мин ЗАГС-ҡа тормайым, бәлки кейәүең иҫәндер, - Хәкимәнең тауыштары ҡалтырап китте, - ул ҡайтһа, Шәмсинурҙы алып мин кире ҡайтасаҡмын...\n-Әлбиттә! Мин риза, һеңлеңде иртәгәнән юллай башлаясаҡмын, - Кәшфулла ла Хәкимә ни әйтһә шуны үтәр сиккә еткәйне инде. Эстән генә, «ҡайтмай инде ул, кем белә үлгәндер ҙә, йә плендәлер, йә дезертирҙер» тип үҙенсә генә ҡыуанып ҡуйҙы ул.\nМонасипҡа барып етеп, ул-был иткәс, йәһәтләп үҙҙәренең ауылына ҡайтырға сыҡты улар.\nХәҙер инде Кәшфулланы икенсе уй борсой башланы: их, Ғәзимә генә ҡайтып киткән булһаа ярар ине, бушты ғына әсәйемә аңғартып һөйләп китмәгәнмен, их, ҡайтҡан булһа ярар ине...\nАуылға эңерләтеп кенә ҡайтып еттеләр.\nИшекте асыу менән иң беренсе Кәшфулланың күҙенә Ғәзимә салынды, ул түрбашта, мейес янында киске аш йүнәтә ине булһа кәрәк. Ир йылп итеп әйләнеп Хәкимәгә күҙ һалды, тик уның борсолмауын күреп тынысланды. Ул арала тыштан әсәһе килеп инде:\n-Ҡайҙа йөрөйһөң ул уттай эш ваҡытында? – әбей бик асыулы ине, - быныһы кем тағы? – тип Хәкимәгә төбәлде ул.\nБығаса Ғәзимәне һеңлеләрелер, тип уйлап тороусы ҡатын тертләп китте.\nКәләше, тигән уй йүгерҙе башына. Ул ишеккә ынтылды, тик Кәшфулла уны сығып йүгермәҫ элек эләктереп өлгөрҙө һәм әсәһенә:\n-Әсәй, был киленең була, - тине\n-Ә был киленде ҡайҙа ҡуяһың? –әсәһе асыуынан Ғәзимә киленен уға этә биреп ҡуйҙы.\n-Ярай, ҡәйнәм, мин ҡайтам. Минең өсөн тәмһеҙләшмәгеҙ, үҙем ғәйепле, - тип әйтергә көс тапты үҙендә меҫкен ҡатын һәм сәңгелдәктән балаһын алып сығып китте.\nӨйҙө бер аҙға тынлыҡ баҫты. Тик зирәк әбей хәлде ҡуйыртып торманы:\n-Әйҙә, килен, төклө аяғың менән, - тип киленен түргә саҡырҙы һәм - йә, оҫталығыңды күрһәт әйҙә, киске ашты йүнәт, - тип бойороҡ биреп тә ҡуйҙы. Кәшфулла иркен тын алып,йылмайып ебәрҙе.\nКүрер әле әсәһе килененең нисек аш-һыуға оҫта икәнен, яратыр уны, барыбер яратыр, сөнки уны бит улы ярата.\nЯратты әсәһе киленен, бик яратты, бөтөн эшкә лә өлгөр,шул тиклем тилбер булып сыҡты килене.\nБына бит улы ла йылмайып ҡына йөрөй, килендең детдомдағы һеңлеһен дә барып алып ҡайтты.\nЭй, ул детдом тигән нәмәләрен хоҙай күрһәтмәһен, һөйәк тә тире инде бахыр бала. Ярай, апайы шәп , ана фермаға эшкә лә төштө, терелтеп алыр әле. Әбей балалары һөйләмәһә лә кеше аша баланың улыныҡы түгеллеген дә ишеткәйне инде, Анауы Әптерәйҙеке икәнен белгәс, үҙе лә йәшәй алмаҫтар, имен сағында ҡайтҡаны яҡшы тиеп уйланы, тик һуң ишетте. Кисәге һаман улы ҡайтмағас, Йәмилә килененә барып сәй эсеп ҡайтты, шунда ул һөйләп һалды әле ул.\n-Ҡыҫылып йөрөмә, тип- әбейҙе ҡаты ғына киҫәтеп тә ҡуйҙы. Белһә ни, ҡыҫылмаҫ та ине бит...\nЯрай, хәйерлеһе шулдыр.\nӨсәү ара бик татыу йәшәп китте улар. Шәмсинур ҙа тилбер булып сыҡты. Апаһы менән еҙнәһе ферманан эштән ҡатыуға уаҡ-төйәк эште бөтөрөп ҡуя, иҙәнен дә йыуа һалып сыға, әбейгә утын индереп бирә, һөйөнөп бөтә алмай Мөғлифә әбей.\nБер көн урамда Ниғмәт ҡарт:\n-Дә, ҡатындың кәттәһен эләктергән Кәшфулла, - тип торғас, етмәһә Ситдығы ҡушылып:\n-Эйе, шәп ҡатын эләктергән, - тип Ниғмәт ҡартты йөптәп торғас, әллә ни эшләне лә китте: эстәре көтөрҙәшеп ни, ҡарт аҙғындар, бисәләрен һанға һуҡмай, туҡмап йәшәттеләр, хәҙер кеше бисәһенә һеләгәйҙәрен ағыҙалар, нишаналар, - тип эй һуҡранды үҙ алдына, эй һуҡранды. Былай ҙа биш ваҡыт намаҙын теүәл генә үтәп йөрөгән әбей бөтөнләй урын төбөнән төшмәҫ булып китте. Һәр намаҙының артынан Аллаһтан улы менән килененә һаулыҡ, татыулыҡ, бала- сағалы булып китеүҙәрен һораны.\nОҙаҡ йөрөнө килене бәпәй алмай. Өс йыл... Әллә Ғәзимәнең үпкәһе ебәрмәйме икән? – тип тә уйлап бөттө Мөғлифә әбей. Улай тиһәң , үҙе ғәйепле... Уны ла ғәйепләп булмай инде... Һуғыш ғәйепле барыһына, һуғыш...\n3 йыл үтеүгә килененең матур ғына булып йомороланып китеүе күҙенә салынды уның. “Эй, Раббым, теләктәремде ишеттең бит, эй, Раббым, шөкөр инде, мең-мең шөкөр”.\nӘ Хәкимә, кешегә бик бәхетле булып күренһә лә,һаман тәүге ирен көтә ине. Белмәйҙәр шул уның хәлгенәләрен, эскәйендә ниндәй ут янғанын... Эшкә, һеңлеһенә генә баҫып йәшәй ул күңелен.\nУл ғынаһы тыуғас, килененең:” И-и, улғынамды минең, яралы бәхеткенәмде, - тип яратыуын ишеткәс әбей бик аптыраны, төрлөсә уйлап, үҙенсә юрап ҡуйҙы һәм килененең барып арҡаһынан яратып:\n-Имен йәшә, балаҡайым, яралы булһа ла бәхетең бар. Ә һин булғанға, ейәнем тыуғанға иреңдең бәхете бөтөн. Яйлап- яйлап һинеке лә бөтәйер, киленем, - тине. Килене әйләнеп уның күкрәгенә башын һалды һәм тәүге тапҡыр ҡәйнәһе алдында күҙ йәштәренә ирек бирҙе.\n-Илаһын әйҙә, күңелендәге һағыштары бөтөр, бөтмәһә лә кәмер, - тип уйланы Мөғллифә әбей, килененең сәстәрен һыйпап, арҡаһынан һөйөп.\nЙылдар үтте. Мөғлифә әбейгә улының бәхете теүәлләнгән төҫлө тойолоп, ул инде килененең һуғыштан алда никахлы ире булғанлығы тураһында онотоп та ҡуйғайны инде, хәҙер инде дүртенсе балалары тыуҙы, ейәндәрен ҡарашып, улына, килененә матур кәңәштәрен биреп, тормошонан шул тиклем риза булып йәшәп ята ине ул. Тик... барыбер күп нәмәне белеп етмәгән икән әле ул. Бер көндө түр бүлмәлә ауырыҡһынып йоҡомһорап ята ине, аш бүлмәһендә улы менән килененең әрепләшкәнен ишетеп ҡолаҡ һала ҡуйҙы:\n-Юҡ, ЗАГС-ҡа торабыҙ,юғиһә мин балаларға фамилиямды бирҙермәйем, атаһы тигән графа ла буш торһон әйҙә.\n-Атайыбыҙ булмаған, тип уйламаҫтар, моғайын... Аңларҙар үҫә килә.\n-Дүртенсегә минән бала табаһың, нисә йыл бергә йәшәйбеҙ. Хәҙер барыбер үткәндәргә кире ҡайтып булмай. Юҡ кешене лә көтә икән кеше...\nҮлде, тимәгәндәр бит, хәбәрһеҙ юғалғандар ҙа һирәкләп табыла тора...\n-Ну, ҡара еңмешһең дә инде... Әҙәмдән оят.\n-Уның нимәһе оят, асығын белмәйенсә, Зариф тураһында берәй хәбәр ишетмәйенсә имн барыбер ЗАГС-ҡа тормайым. Мин һиңә баштан әйттем,үҙең риза булдың бит.\n-Һуң... әй, теләһә ни эшлә, әммә минең фамилияны ҡуймайһың – ныҡ асыуланды, шикелле, Кәшфулла, ишекте шартлата ябып сығып китте һәм кискә тиклем ҡайтманы. Иҫерек ине ул, бығаса ла эсештереп алһа ла иҫергәнен күргәндәре юҡ ине әле. Эсһә лә әсәһе, ҡатыны алдында аҡланып, көлөп кенә бөгөн нарком нормаһы эләкте, тип кенә ҡуя торған ине, ә бөгөн инде лә аш бүлмәһенә инеп ултырҙы. Аш ҡойоп бирергә уйлаған ҡатынын екереп янынан ҡыуып сығарҙы. Кеҫәһенән бөтмәй ҡалған шешәһен сығарҙы ла стаканға һалып эсергә уйланы. Мөғлифә әбей түҙмәне, улы янына сыҡты:\n-Ҡуй, балаҡайым, юҡ менән булма, түбәнгә төшкәнеңде һиҙмәй ҙә ҡалырһың, - тине әбей улының арҡаһынан һөйөп, - әйҙә урыныңа сығып ят, ыҙғышмағыҙ, балаларың үҫеп килә.\n-Их, әсәй, һин дә аңламайһың... Немецте еңгән кеше бит мин... ә үҙ бисәмә һүҙем үтмәй...\n-Ярай, ярай, - әжеүәләне улын Мөғлифә, тик үҙенең дә килененә шул тиклем асыуы килә, ана бит улын нимә эшләткән,хәҙер нығынды шул... – үҙем һөйләшеп ҡарармын килен менән, мине тыңлар ул...\n- Ю-у-ҡ! Ауыҙыңды ла асма, әсәй, - Кәшфулла һикереп торҙо, - әйҙә, ниндәй фамилия ҡуйһа ла ҡуйһын, бала барыбер минеке бит, унан ҡыҙҙарға фамилия ла үтә мөһим түгел инде...\n-Аһ-аһ, шулай булғас ниңә эсәһең? Юҡ ҡайғыңды бар итеп? – әбей улының ҡулынан шешәһен алды, - эш эшләһәң ҡайғы-хәсрәт һәйбәтерәк баҫыла ул, бар, тышҡа сыҡ, эштән күп нәмә юҡ.\nӘсәһе менән һүҙләшеп торманы Кәшфулла, кейенде лә тышҡа сығып китте, тупһаға баҫыуы булды, бөтә эштәре иҫенә төштө. «Әсәйем дөрөҫ әйтә, бесәндән алда мал өйөн дә өлгөртөр кәрәк, түбәлектең башын яңыртырға ваҡыт, бер бесәнгә төшһәң...көҙ еткәнен һиҙмәй ҙә ҡалына торған.\nБарыбер еңмешләнде Кәшфулла, фамилияһын баланың тыуыу таныҡлығына яҙҙыртманы.\n-Баланың ни ғәйебе һуң? – тигән әсәһенә хатта яуап та бирмәне.\nКилене лә үҙ һүҙле булып сыҡты, балаға тәүге иренең фамилияһын яҙҙырып ҡуйҙы. Ә ауыл советында уйлап та, һорап та тормай атай графаһына Кәшфулланың исемен теркәнеләр.\n-Килен, мин китәм, - тине бер көн әбей килененә, - Кәшфулланың һөмһөрө ҡойолоп йөрөүе иҙә мине.\n-Ҡуй, ҡәйнәм, Кәшфулла ни баҫылыр әле, ЗАГС-ҡа тормағанға миңә үпкәләп кенә йөрөй бит ул.\n-Нисәмә йыл шул нәмәңде һөйләйһең, әллә нимецтә плендә лә йөрөп яталыр, кем белә, ҡайтһа ни, балларыңды һөйрәп китер ҙә барырһың, - һис кемгә тауышын күтәрмәгән әбейҙең асыуы тышҡа сыҡҡан ине. Ул ҡабатлап килененең һүҙен дә тыңлап торманы, төйөнсөгөн тотоп тышҡа атланы, ҡыҙында һыйыр әле ,моғайын.\n-Йә инде, нисәмә йыл шул ире менән ҡаңғыра. Уныһы, иҫән булып, нимец бисәһе алып ҡайтып төшһә инде, йә үлгәндер, йә плендәлер әле, - тип һөйләнә-һөйләнә барып инде Мөғлифә Фәйрүзә ҡыҙына. Ҡыҙы, уның төйөнсөгөн күрҙе лә:\n-Тағы ни булды, әсәй?, - тип килеп ҡулындағы әйберҙәрен алды.\n-Ни булһын, килен менән ағайың һаман ЗАГС-ҡа тормағандар икән, еңгәң бәпәй алғаны бирле шуның өсөн талашалар, ағайың тота ла шешәгә йәбешә,эсеп алып китмәгәйе, тип борсолам.\n-Уға ниңә борсолаһың, талашырҙар ҙа туҡтарҙар әле.\n-Эйәреп килмәһә, Ғәзимә лә бик һәйбәт килен ине әле. Ана хәҙер иргә барып, нисәмә балаға әсәй булып китте.\n-Юҡты һөйләмә, Хәкимә еңгәм килмәһә башҡаһы булыр ине, ағайым барыбер Ғәзимә еңгәйҙе айырыр ине. Еңгәмдең күңелен китеп буш-бар әйтеп бөткәнһеңдер инде.\n-Артыҡ әйтмәнем, төйөнсөгөмдө генә алдым да сығып киттем.\n- Бында ла үҙең артыҡ йөрөргә яратмайһың, Ней апайым да оҙаҡ тора алмайһың, ней Фәрзәнә килен менән борсағың бешмәй китә, улай ярамай инде, әсәй,үҙеңә лә сабырлыҡ кәрәк. Бында күпме торорһоң икән, барыбер ағайыма кире китәһең бит Кәшфулла ағайымһыҙ сыҙайһыңмы ни һин? – Фәрзәнә һөйләнә-һөйләнә самауырын яңыртып ебәрҙе. Икәүләп шым ғына ултырып сәй эстеләр. Хәсрәте күп шул Фәрзәнәнең дә. Берҙән ире ауырый, икенсенән береһенән береһе ваҡ балалар... Әсәһе бында йөрөһә һәйбәт тә бит, эштә сағында исмаһам балалары ҡараулы. Тик әлегә тиклем әсәһе берҙә оҙаҡҡа килгәне юҡ, уҙа барһа аҙна-ун көн...\nТик Мөғлифә әбей ҡайтырға уйламаны ла. Аҙна түгел, ай үтте, йыл үтте – ҡыҙынан китмәне ул.\nАра-тирә аҙналап барып ҡалған балаларында йөрөнө лә кире ҡыҙына килде. Кейәүе үлеп ҡалғас, бөтөнләйгә ҡыҙында ҡалды. Үҙе кеүек үк йомшаҡ күңелле, алсаҡ ҡыҙында уға еңел ине йәшәүе.\nТалашыр кешеһе лә юҡ, балалары ла өләсәйҙән өҙөлөп торалар. Ары-бире барып киткән арала Кәшфуллаһы ғына һуҡранып үҙенә йәшәргә саҡырып ыҙаланы, һуңынан ул да төңөлдө.\nЭргә-тирәләге балаларҙы еләк-емешкә алып йөрөнө әбей, эйәреп йөрөгәндәйҙәрҙең бөтәһен дә эйәртер ине. Муйыл тирергә, оҫҡон, ҡуҙғалаҡ йыйырға алып сыҡты. Ата-әсәләре эштә, ә ул ошо балаларға ҡарауыл ине. Шулай балаларҙы йыйып еләккә алып сыҡты бер йәйҙә. Байтаҡ ҡына йөрөп ҡайтыу яғына ыңғайланылар. Бер тау башына килеп сыҡтылар. Мөғлифә әбей аҫҡа ,күренеп ятҡан ауыл яғына ҡарағайны...йөрәге жыу итеп ҡалды – аҫта йәйрәп уның тыуған ауылы – Ҡолғанаһы ята ине.\nУл сеңләп илап ебәргәнен һиҙмәй ҙә ҡалды. Балалар шымып ҡалды.\n-Өләсәй, ниңә илайһың? Ҡайтып еттек бит, – ейәнсәре Фәриҙә аптырап өләсәһенең ҡулдарынан тотоп алып, күҙҙәренә ҡараны.\n-Эй, балаҡайҙарым, һеҙҙе аҙаштырғанмын бит, ана яңылыш минең тыуған ауылыма килеп сыҡҡанбыҙ. Нисек кенә кире ҡайтып етербеҙ инде?\nБалалар ҙа аптырап ауыл яғына төбәлделәр, бәләкәйерәктәре сеңләп илай ҙа башланы.\n-Өләсәй, - тине өлкәнерәк малайҙарҙың береһе, - Был Ҡолғана түгел, был беҙҙең ауыл.\n-Ә-ә? Мин ни Ҡолғана Түгәрмәһендә торам икән, - тип уйлайым бит әле. Унда ла тап ошо Түгәрмә кеүек кенә ике Түгәрмә тауы бар. Эй, һағындым шул ауылымды, күрә алмай ғына үлеп китермен инде...\nҠартайҙы шул Мөғлифә, ҡартайҙы... Зар-интизар булып ауылын һағынды...\nБалаларҙың тауыштары ла кәмене, улар һөҙәгерәк ер һайлап тау түбәненә атланылар. Ошо йәйҙән һуң Мөғлифә әбей бүтәнсә емешкә йөрөй алманы, ҡарыуы ҡайтты уның... Тик шулай ҙа ҡапҡа төбөнә сығып ейән-ейәнсәрҙәренә үҙенең уҙған ғүмерен һөйләп ултырыр ине.Балалар уның һөйләгәндәрен әкиәт кеүек ҡабул иттеләр. Сөнки 10 йәшлек кенә ҡыҙ балаға "килен" тип буласаҡ ҡайнының һырға һабағы биреп ҡайтыуы, оҙатып алғансы ире буласаҡ кешенең тау аша кәләшен күрергә йөрөүе, 13 йәше тулып уҙыуға килен итеп оҙатып алыуҙары уларҙың аңына һыйып етмәне...


Ҡәберлектәр (археология) — Башҡорт Википедияһы\nАрхеологтар ҡәберлекте ҡаҙып тикшерә\nБоронғо ҡәберлектәр гәҙәттә некрополь, христиан һәм мосолман ерләү урыны — зыярат  тип атала.\nМәрхүмдәрҙең ерләнеүе палеолит осоронда барлыҡҡа килгән, ләкин улар махсус билдәләнгән урындарҙа түгел, ә туранан-тура йәшәгән урындарҙа башҡарылған. Бөгөнгө ҡарашҡа ярашлы ҡәберлектәр мезолит осоронда барлыҡҡа килгән. Ерләү ахирәт донъяһы менән бәйләп, билдәле йолалар буйынса башҡарылған. Мәрхүм менән бергә төрлө әйберҙәр ("йыназа ҡаралдыһы"): кейем, ҡорал, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба һәм башҡа көнкүреш әйберҙәре, ризыҡ, ҡорбан ителгән хайуандар һ.б. һалып ҡалдырғандар. Ҡайһы ваҡыт ҡәберҙәргә ерләнгәндәргә бойондороҡло кешеләрҙе үлтереп, бергә күмгәндәр.\nЕрләү йолаһы буйынса ҡәберлектәрҙә мәйеттәрҙе һалып ерләү һәм яндырып күмеү ҡулланылған; икенсе осраҡта мәрхүм яндырыла һәм көлө күмелә.\nТөрлө ҡәбиләләр һәм халыҡтар тарафынан тарихи үҫеш барышында ҡулланылған ерләү ҡоролмаларының формалары сикһеҙ төрлө: соҡорҙар (ябай ғына - ергә, йә ағас, йә таш менән ҡаплап һалыу), катакомбалар, склептар, мөһабәт ҡәберлектәр (пирамида, төрбәләр, кәшәнәләр) һ.б. Мәйеттәр йәки уларҙың көлдәре һауыттарҙа (урналарҙа), таш тартмаларҙа, ағас йәшниктәрҙә, ерләү кәмәләрендә һ.б. ерләгәндәр.\nТышҡы билдәләре буйынса, тупраҡ, ташты бейек итеп өйөп ҡурған өйөп күмеү һәм ябай ғына итеп ергә һалып ерләү төрҙәре бар. Шулай уҡ ҡатнаш ҡәберлектәр ҙә бар. Ҡурғанлы ҡәберлектәр боронғо ҡәберлектәрҙең иң таралған төрҙәре араһында.\nАрхеологик өйрәнеүҙең әһәмиәте\nҺыуһаҡлағыс төҙөгәндә табылған ҡәберлек. Польша. б.э.т. XVIII быуат)\nЕрләү урындарын археологик өйрәнеү боронғо ҡәүемдәрҙең инанысын ғына түгел, ә тормошоноң башка яҡтарын да өйрәнеү өсөн бай сығанаҡ бирә: матди мәҙәниәт, көндәлек тормош, иҡтисад формалары, етештереү һәм сауҙа, ғаилә һәм социаль мөнәсәбәттәр, сәнғәт һәм башҡаларҙы улар аша аныҡлап була. Бынан тыш, ҡәберлектәрҙе ҡаҙыу палеоантропология өсөн материал бирә һәм музейҙарҙы, тора-торамаларҙы өйрәнеүҙә бик һирәк осрай торған бөтөн килеш һаҡланған боронғо әйберҙәр менән тулыландыра.\nҠәберлек//Башҡорт энциклопедияһы 2020 йылдың 10 август көнөндә архивланған.\nЗыярат//Башҡорт энциклопедияһы 2020 йылдың 7 август көнөндә архивланған.\nҠуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)\nДан ҡурғаны (Мозырҙағы мемориал)\n↑ Башҡорт теленең һүҙлеге. — М. : Рус. яз., 1993. — 358 б.тип аталған\nЛесков, А. М.; Эрлих, В. Р. Могильник Фарс/Клады. Памятник перехода от эпохи поздней бронзы к раннему железному веку на Северо-Западном Кавказе — М.: Государственный музей Востока, 1999. — 99 б. Архивная копия от 15 декабря 2005 на Wayback Machine\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ҡәберлектәр_(археология)&oldid=1060707 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 13:53 12 август 2021 үҙгәртелгән.