2.1. CRONOLOXÍA CONSTRUTO IE.\nHOWARD GARDNER , 1983 REUVEN BAR-ON , 1988 PETER SALOVEY E JOHN MAYER , 1990 DANIEL GOLEMAN , 1995\nINTELIXENCIAS MÚLTIPLES COCIENTE EMOCIONAL (CE) INTELIXENCÍA EMOCIONAL “INTELIXENCIA EMOCIONAL”\nEn 1983, Howard Gardner traballaba no proxecto Spectrum na Universidade de Harvard. Gardner, psicólogo da facultade de ciencias da educación, propoñía a Teoría das intelixencias múltiples, descartando que o ser humano tivera un so tipo de intelixencia. No seu libro, Frames of Mind, estableceu oito tipos de inteligencias:     \nemocional, que se dividiría\nen interpersoal e intrapersoal. A primeira\npermítenos diferenciar os estados de ánimo e as intencións dos demais, e a segunda danos acceso a propia vida emocional, a gama de sentimentos, capacitándonos para discriminar entre as emocións, poñerlles nome e recurrir a elas como medio de interpretar e orientar a propia conduta. (Gardner, 1993). Ambas intelixencias conflúen no construto “Intelixencia Emocional” (Goleman 1996).   naturalista.\nPosteriormente, os seus colegas investigadores chegaron a describir ata 20. Gardner, cando fala das intelixencias múltiples, colabora no rescate do concepto de intelixencia do ámbito intelectual e facilitou o camiño cara a intelixencia emocional.\nO concepto de intelixencia emocional ten un precursor no concepto de Intelixencia Social, do psicólogo Edward Thorndike quen en 1920 a definiu como "a habilidade para comprender e dirixir aos homes e mulleres, mozos e mozas, e actuar sabiamente nas relacions humanas".\nFoi o psicológo Reuven Bar-On na súa Tesis Doutoral en 1988 o primeiro en falar do “Cociente Emocional”, paralelo ao Cociente Intelectual.\nA expresión "intelixencia emocional" introducírona por primeira vez no campo da psicoloxía en 1990 os investigadores Peter Salowey y John D. Mayer definíndoa coma “a capacidade de percibir os sentimentos propios os dos demais, distinguir entre eles servirse de esa información para guiar o pensamento e a conduta dun mesmo”.\nEste concepto sería presentado mediáticamente por Daniel Goleman en 1995 cun libro de gran éxito. No seu libro “La inteligencia emocional en la empresa” (1998) refírese a “intelixencia emocional” coma “a capacidade de recoñecer os nosos propios sentimentos e os alleos, de motivarnos e de manexar ben as emocións, en nos mesmos e nas nosas relacións”. Considera cinco aptitudes emocionais, clasificadas a súa vez en dous grandes grupos: Aptitude Persoal (Auto-coñecemento, Auto-regulación e Motivación) e Aptitude Social (Empatía e Habilidades Sociais).\nMayer (2001) sinala cinco fases no desenvolvemento no estudo da Intelixencia Emocional:\n1ª) Os campos de estudos sobre Intelixencia e Emocións separanse(1900 – 1969): xurde a tecnoloxía dos tests psicolóxicos. No campo da emoción centranse no debate entre a primacía da resposta fisiolóxica sobre a emoción ou viceversa. Alguns autores falan sobre a “intelixencia social”.\n2ª) Xurden os diversos precursores da intelixencia emocional (1970 – 1989): O campo da cognición e o afecto examina como as emocións interacionan co pensamento. Xurde a Teoría de Intelixencias Múltiples de Gardner, na que se inclúe unha intelixencia “intrapersoal”.\n3ª) A Intelixencia Emocional empeza a emerxer (1990 – 1993): Mayer e Salovey publican unha serie de artigos sobre a intelixencia emocional, incluíndo o primeiro intento de medir estas competencias.\n4ª) O concepto dase a coñecer grazas a Goleman (1994 – 1997): Goleman publica o seu libro “Inteligencia Emocional” . O libro de Daniel Goleman (1995) convertese nun best – seller pola súa mensaxe: “Pódese ter éxito na vida sen ter grandes habilidades académicas”.\n5ª) A partir de 1998 ata a actualidade: profundízase no concepto de IE e introdúcense novas medidas. Aparecen as primeiras revisións de artigos de investigación.\nO construto de Intelixencia Emocional, como vemos, é bastante recente, podemos dicir, incluso que estamos en cernes, se ben nos últimos anos, debido ao interese xurdido, cada vez que sabe e se investiga mais sobre o tema. Para intentar definir, que é a intelixencia emocional, a continuación, recollemos unha serie de aportacións de varios autores.\n2.2. MODELOS DE IE\nNa literatura científica existen dous grandes modelos de IE: os Modelos Mixtos e o Modelo da Habilidade . Os modelos mixtos combinan dimensións da personalidade como o optimismo e a capacidade de automotivación con habilidades emocionais, exemplos de estes modelos son os de Goleman e Bar-On. No noso país, o que máis difusión tivo nos contextos educativos foi o modelo mixto de Daniel Goleman, fenómeno que ten que ver máis con razóns de marketing e publicidade que coa lóxica da súa argumentación científica. O Modelo da Habilidade, ten como representante a Mayer e Salovey, céntrase no procesamento emocional da información e no estudo das capacidades relacionadas con dito procesamento.\nDesde esta teoría , a IE definese como: 1. A habilidade das persoas para atender e percibir os sentimentos de forma apropiada e precisa, 2. a capacidade para asimilalos e comprendelos de maneira axeitada e\n3. a destreza para regular e modificar o noso estado de ánimo ou o dos demais.\nDesde o modelo da Habilidade, a IE implica catro grandes componentes:\nPercepción e expresión emocional\nPoder recoñecer de forma consciente as nosas emocións: Identificar que sentimos e ser capaces de darlle unha etiqueta verbal. b) Facilitación emocional\nCapacidade para xerar sentimentos que faciliten o pensamento. c) Comprensión emocional\nIntegrar o que sentimos dentro do noso pensamento e saber considerar a complexidade dos cambios emocionais. d) Regulación emocional\nDirixir e manexar as emocións, tanto positivas como negativas de xeito eficaz.\nEstas habilidades están enlazadas de forma que para unha adecuada regulación emocional, é preciso unha boa comprensión emocional, e, a súa vez, para unha boa comprensión emocional precisamos dunha adecuada percepción emocional.\nEsta habilidade pódese utilizar sobre un mesmo (competencia persoal ou intelixencia intrapersoal) ou sobre os demais (competencia social ou intelixencia interpersoal) .\nA intelixencia Emocional diferenciase da Intelixencia Social e das Habilidades Sociais, en que inclúe emocións internas e privadas, que son importantes para o crecemento persoal e o axuste emocional.\nNo modelo mixto inclúese o modelo proposto por Goleman e o modelo multifactorial de Bar- On .  Modelo de Goleman\nSegún Daniel Goleman os principais compoñentes da intelixencia emocional son:\nA Intelixencia persoal Está composta por unha serie de competencias que determinan o modo no que nos relacionamos con nós mesmos, e comprende varios compoñentes importantes:\nAutocoñecemento emocional (ou conciencia dun mesmo): refírese ao coñecemento das nosas propias emocións e como nos afectan. É moi importante coñecer o modo no que o noso estado de ánimo inflúe no noso comportamento, cales son as nosas virtudes e os nosos puntos débiles.\nDefínese tamén como a capacidade de recoñecer e entender nun mesmo as propias fortalezas, debilidades, estados de ánimo, emocións e impulsos, así como o efecto que teñen sobre os demais e o traballo. Maniféstase en persoas con habilidades para xulgarse a si mesmas de forma realista,conscientes das súas propias limitacións e que admiten con sinceridade os seus erros, sensibles ao aprendizaxe e que posúen un alto grado de auto-confianza.\nAutocontrol emocional (ou autorregulación) : O autocontrol permítenos non deixarnos levar polos sentimentos do momento. É saber recoñecer que é pasaxeiro e que é o que perdura nunha crise. Esta habilidade permítenos controlar as nosas propias emocións e impulsos para adaptalos a un obxectivo, responsabilizarse dos propios actos, de pensar antes de actuar e de evitar os xuízos prematuros. Os que posúen un alto autocontrol emocional son persoas sinceras e íntegras, que controlan o estres e a ansiedade ante situacións comprometidas e son flexibles ante os cambios ou as novas ideas.\nAutomotivación : Dirixir as emocións cara un obxectivo permítenos manter a motivación e fixar a nosa atención nas metas en lugar dos obstáculos. Nesto é necesaria\ncerta dose de optimismo e iniciativa, para que sexamos emprendedores e actuemos de forma positiva diante dos contratempos. Defínese a automotivación como a habilidade de estar nun estado de continúa búsqueda e persistencia na consecución dos obxectivos, facendo fronte aos problemas e atopando solucións. Esta competencia maniféstase nas persoas que mostran un gran entusiasmo polo seu traballo e polo logro das metas por enriba da simple recompensa, cun alto grado de iniciativa e compromiso, y con grande capacidade optimista na consecución dos seus obxectivos.\nA Intelixencia Interpersoal: está composta por competencias que determinan o modo no que nos relacionamos cos demais: Recoñecemento de emocións alleas (ou empatía) : As relacións sociais baséanse moitas veces en saber interpretar as sinais que os demais emiten de forma inconsciente e que a miúdo son non verbais. O recoñecer as emocións alleas, aquilo que os demais senten e que se pode expresar pola expresión da cara, por un xesto, por una mala contestación, podemos axudar a establecer lazos máis reais e duradeiros coas persoas do noso contorno. A empatía refírese a habilidade para entendelas necesidades, sentimentos e problemas dos demais, poñéndose no seu lugar e responder correctamente a súas reaccións emocionais. As persoas empáticas son aquelas capaces de escoitar aos demais e entender os seus problemas e motivacións, que normalmente teñen moita popularidade e recoñecemento social, que se anticipan ás necesidades dos demais e que aproveitan as oportunidades que lles ofrecen outras persoas.\nRelacións interpersonais (ou habilidades sociais) : Calquera pode darse conta de que unha boa relación cos demais é unha das cousas máis importantes para as nosas vidas. É non so tratar aos que nos parecen simpáticos, a nosos amigos, a nosa familia, tamén tratar con aqueles que estean nunha posición superior á nosa. Defínense as habilidades sociais como o talento no manexo das relacións cos demais, en saber persuadir e influenciar aos demais. Aqueles que posúen habilidades sociais son excelentes negociadores, teñen unha grande capacidade para liderar grupos e para dirixir cambios, e son capaces de traballar colaborando nun equipo e creando sinerxías grupais.\nModelo Multifactorial de Bar – On\nBar On realiza unha conceptualización multifactorial da intelixencia emocional, conformada polos seguintes compoñentes factoriais:\nCompoñentes Factoriais Intrapersonais: • Autoconcepto: Esta habilidade fala de respectarse e de ser consciente de un mesmo, tal e como un é, percibindo e aceptando o bo e o malo. • Autoconcienza Emocional: Coñecer os propios sentimentos para coñecelos e saber qué os provoca. • Asertividade: E a habilidade de expresarse libremente e defender os dereitos persoais sen mostrar agresividade nin pasividade.\n• Independenza: E a habilidade de controlar as propias accións e pensamentos, sen deixar de consultar a outras persoas para obter a información que se necesita. • Autoactualización: Habilidade para alcanzar a nosa potencialidade e ter unha vida rica e plena, comprometéndonos con obxectivos e metas ao largo da vida.\nCompoñentes Factoriais Interpersoais: • Empatía: É a habilidade de recoñecer as emocións de outros, entendela e mostrar interese polos demais. • Responsabilidade social: Habilidade de mostrarse como un membro construtivo do grupo social, manter as regras sociais e ser confiable. • Relacións Interpersoais: Habilidade de establecer e manter relacións emocionais caracterizadas polo feito de dar e recibir afecto, establecer relaciones amistosas y sentirse a gusto.\nCompoñentes Factoriais de Adaptabilidade • Proba de realidade: Esta habilidade trata da relación entre o que emocionalmente experimentamos e o que ocorre obxectivamente, buscando unha evidencia obxectiva para confirmar os nosos sentimentos sen deixarnos levar por eles. • Flexibilidade: Habilidade de axustarse aos cambios das condicións do medio, adaptando os nosos comportamentos e pensamentos.\n• Solución de problemas: A habilidade de identificar e definir problemas así como xerar e implantar solucións potencialmente efectivas. Está composta de 4 partes:\n1) ser conscente do problema e sentirse seguro e motivado fronte a el. 2) definir e formular o problema (recoller información importante/relevante). 3) Xerar tantas solucións como sexan posible. 4) tomar unha solución sobre a solución que temos que usar, analizando os pros e os contras de cada solución.\nCompoñentes Factoriais de Manexo do Estrés • Tolerancia ao estrés: Esta habilidade fai referencia á capacidade de sufrir eventos estresantes e emocións fortes sen virse abaixo e enfrontarse de forma positiva co estres. Esta habilidade está baseada na capacidade de escoller varios cursos de acción para facerlle fronte ao estres, ser optimista para resolver un problema, e sentir que temos capacidade para controlar e influir na situación. • Control de impulsos: É a habilidade de resistir ou retardar un impulso,controlando as emocións para conseguir un obxectivo posterior ou de maior interese.\nCompoñentes Factoriais de Estado de Animo e Motivación • Optimismo: Manter unha actitude positiva fronte as adversidades e mirar sempre o lado bo da vida. • Felicidade: habilidade de gozar e sentirse satisfeito coa vida, de gozar un mesmo ,de divertirse e expresar sentimentos positivos.\n2.3. DEFINICIÓNS IE\n2.3.1. DEFINICIÓNS DALGÚNS AUTORES:\nMayer, Salovey y Caruso: Capacidade de percibir e expresar emocións, de asimilar as emocións no pensamento, de comprender e razoar coas emocións e de regular as emocións nun mesmo e nos demais.\nCapacidade de recoñecer os nosos propios sentimentos, os\nsentimentos dos demáis, motivarnos e manexar adecuadamente as relacións que sostemos cos demáis e con nos mesmos.\nFai referencia ao conxunto das destrezas de xestión persoal e\ndestrezas sociais que nos permiten triunfar no noso posto de traballo e na vida en xeral.\nPablo Fernández-Berrocal: Percibir, comprender e regular as emocións propias e as dos demais.\nGallego D.J.e Gallego M.J. (2004): Capacidade que ten o ser humano, grazas ao seu proceso evolutivo, para armonizar o emocional e o cognitivo, de xeito que poida atender, comprender, controlar, espresar e analizar as emocións dentro de si, e nos demais. Todo isto, permitiralle que a súa actuación sobre o entorno, e as súas relacións humanas sexan eficaces, útiles e teñan repercusións positivas para él, para os demáis, e para o entorno no que se desenvolve.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Reuven Bar-On: “Conxunto de capacidades, competencias e habilidades non cognitivas que influencian a habilidade propia de ter éxito ao afrontar as demandas e presións do medio ambente” (citado en Mayer, 2001). Mayer: “Refírese á habilidade para recoñecer o significado das emocións e as súas relacións, e para razoar e resolver problemas en base a iso. Tamén inclúe empregar as emocións para realzar actividades cognitivas” Mayer et al. (2001).\nEdward Thorndike (1920): Habilidade para comprender e dirixir aos homes e as mulleres, mozos e mozas, e actuar sabiamente nas relacións humanas.\n2.3.2. HABILIDADES DA INTELIXENCIA EMOCIONAL:\nDa intelixencia emocional desprendense diversas habilidades prácticas, que se poden clasificar en dúas áreas:\n1) INTELIXENCIA INTRAPERSONAL (internas, de autoconocimiento). 2) INTELIXENCIA INTERPERSONAL (externas, de relación).\nAo primeiro grupo pertencen tres habilidades:\na) A autoconciencia (capacidade de saber que está pasando no noso corpo e que estamos sentindo).\nb) O control emocional (que regula a manifestación dunha emoción e/ou modifica un estado anímico a súa exteriorización).\nc) A capacidade de motivarse e motivar aos demais.\nAo segundo grupo pertencen dúas habilidades:\na) A empatía (entender que están sentindo outras persoas, ver cuestións e situacións dende a súa perspectiva).\nb) As habilidades sociais (habilidades que rodean a popularidade, o liderazgo e a eficacia interpersoal, e que poden ser usadas para persuadir e dirixir, negociar e resolver disputas, para a cooperación e o traballo en equipo).\nNun informe do National Center for Clinical Infant Programs de los EE.UU., do ano 1992, citase unha lista de sete ingredentes claves desta capacidade crucial, todos eles relacionados coa Intelixencia Emocional:\n1. CONFIANZA. A sensación de controlar e dominar o propio corpo, as sensacións que se experimentan e a comprensión do mundo; a sensación do neno de que o máis probable é que non fracase no que se propón, e de que os adultos serán amables.\n2. CURIOSIDADE. A sensación de que descubrir cousas é algo positivo e leva ao pracer.\n3. INTENCIONALIDADE. O desexo e a capacidade de producir un impacto, e de actuar ao respecto con persistencia. Isto está relacionado cunha sensación de competencia, de ser eficaz.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” 4. AUTOCONTROL. A capacidade de modular e dominar as propias accións de maneiras apropiadas á idade; unha sensación de control interno.\n5. RELACIÓN. A capacidade de comprometerse con outros, baseada na sensación de ser comprendido e de comprender aos demais.\n6. CAPACIDADE DE COMUNICACIÓN. O desexo e a capacidade de intercambiar verbalmente ideas, sentimentos e conceptos cos demais. Isto está\nrelacionado cunha sensación de confianza nos demais e de pracer en comprometerse coos demais, incluso cos adultos.\n7. COOPERATIVIDADE. A capacidade de equilibrar as propias necesidades coas dos demais nunha actividade grupal.\n2.3.3. A COMPETENCIA EMOCIONAL:\nEsta será a capacidade de expresar os nosos propios sentimentos do xeito más adecuado e eficaz, posibilitando a colaboración na consecución dun obxectivo común. (Goleman, 1999). A súa vez a competencia emocional pódese dividir en dous apartados ou categorias relacionadas:   Competencia Emocional-Persoal Competencia Emocional-Social\nA primeira fai referencia a relación que temos con nós mesmos, por ejemplo: a conciencia de un mesmo e das súas emocións, a motivación, o autocontrol, a autoconfianza…\nA segunda refirese as relacións que establecemos con nosos semellantes, por exemplo: a capacidade de entender diferentes puntos de vista, a predisposición a axudar altruistamente, a tolerancia e a flexibilización de plantexamentos, a cooperación….\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Competencia Emocional –Social EMPATIA Comprensión e interese polos demais Predisposición a axudar Conciencia das relacións xerárquicas do grupo Sinceridade e integridade Flexibilidade para afrontar cambios MOTIVACIÓN Cara a consecución de logros Compromiso co grupo Capacidade de negociación e resolución de conflictos Iniciativa Habilidades de equipo :Colaboración e cooperación . Optimismo Catalización de cambios HABILIDADES SOCIAIS Comunicación eficaz Inspirar e dirixir a grupos\nCompetencia Emocional-Persoal CONCIENCIA DUN MESMO Recoñecer as propias emocións e os seus efectos Coñecer as propias fortalezas e AUTORREGULACIÓN Control de debilidades impulsos\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Recentemente Goleman propuxo un novo modelo polo cal a IE estaría integrada por catro factores básicos:\n1. A capacidade para darse conta e tomar conciencia (self-awareness). 2. A capacidade de automanexo, control e autorregulación (self-management). 3. A capacidade de darse conta dos outros, do seu comportamento e do impacto do noso sobre eles (social-awareness). 4. A capacidade para influir e manexar as relacións cos demais (relationship management).\n2.4. REFERENCIA LEGAL:\nAo longo do tempo a educación foi evolucionando e cambiando na sociedade. A educación tradicional concibíase como a instrución centrada na adquisición de coñecementos onde o rol do mestre era o de simple transmisor, o alumnado un axente pasivo e o coñecemento unha aprendizaxe memorística e acumulativa, deixando de lado aspectos importantes como o desenvolvemento afectivo ou social dos discentes.\nA xustificación da necesidade de traballar a educación emocional (EE) nos centros escolares xurde do contexto sociocultural e histórico da acción educativa, do cambio de rol dos profesores (guía e non mero transmisor) e do principio de globalización, atendendo a diversidade do alumnado e o desenvolvemento integral como persoas.\nO papel da educación socioafectiva na escola empeza a ter relevancia na década dos anos 70 e 80 impulsada polos cambios sociais mediante a formación persoal e democrática (Da Caba, 1999). Porén é a partir dos anos 90 cando se potencia o seu desenvolvemento, formando parte do currículum e apoiado no enfoque psicopedagóxico do construtivismo.\nDeste xeito, empeza a tomar forma lexislativa a través da L.O.X.S.E. onde se recolle que a finalidade educativa é o desenvolvemento integral do alumnado, potenciando os aspectos cognitivos e intelectuais do individuo, así como o desenvolvemento da personalidade, actitudes, valores, motivación, esforzo, ... etc\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” (aspectos a súa vez, importantes a traballar na Intelixencia Emocional), traballando ao longo de todas as etapas e a través das distintas áreas, os valores éticos e outros contidos transversais aos que a sociedade é especialmente sensible, como son : saúde e calidade de vida, educación ambiental, educación para a paz, educación do consumidor, educación para a igaualdade entre os sexos, educación para o ocio e educación vial.\nEn relación ao exposto, José María Asensio, afirma: “A L.O.X.S.E. consideraba ás actitudes como uns contidos curriculares que debían ensinarse na escola. As\ndisposicións actitudinais correspondense con determinados estados afectivos que predispoñen aos individuos a actuar no sentido que ditos estados prescriben. De este xeito, a formación das actitudes pode considerarse como un aspecto da educación emocional que os profesores deben promover con independencia de si pertencen a unha ou otra área do coñecemento”.\nActualmente, coa nova Lei de educación, a LOE, defínense e desenvólvense 8 competencias coma un medio para vivir en sociedade, desenvolvendo futuros cidadáns comprometidos e competentes, mediante a comprensión da realidade social do mundo no que vivimos, básica para convivir e facelo de forma comprometida cos valores (educación en valores), os dereitos humanos, coa finalidade de conseguir unha cidadanía participativa e democrática.\nTendo en conta o anteriormente mencionado, podemos afirmar que o sistema educativo leva anos traballando, dalgún xeito, na educación emocional: contidos transversais, educación en valores, educación para a cidadanía (materia obrigatoria a\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” partires de 6º primaria), educación Ético-cívica (último curso de ESO), programas de atención a diversidade: reforzo educativo, adaptacións curriculares, programas de diversificación curricular, grupos de educación compensatoria (onde, mediante as habilidades sociais, se desenvolve a educación social).\nA intelixencia emocional é unha necesidade para acadar unha aprendizaxe óptima. Por exemplo:\nAprender a aprender e a coñecer, a través da razón e dos argumentos, fainos pensar na intelixencia cognoscitiva e no coñecemento abstracto pero aprender a ser persoa, aprender a convivir entre persoas, están mais preto da intelixencia emocional xa que, o coñecemento emocional, faise a través das evidencias ou imaxes e as habilidades sociais que se desenvolven a través do diálogo, sentimentos e emocións.\n“competencia Social e Cidadá”, incorpóranse formas de comportamento individual que axuden ás persoas a convivir nunha sociedade cada vez máis plural, relacionarse cos demais, cooperar, comprometerse e afrontar os conflitos tanto na familia,como na escola ou en diferentes ámbitos sociais. A adquisición desta competencia implica ser capaz de poñerse no lugar do outro (empatía), aceptar as diferenzas, as crenzas,as culturas,a historia persoal e colectiva dos outros e respectar os valores (tolerancia), e dar lugar a un modelo de sociedade baseado: na vinculación; a autonomía persoal; a comunicación, comprensión e empatía; cooperación e colaboración; resolución de conflitos; sentimentos como\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” o altruísmo, a solidariedade, a compaixón e as condutas de axuda, o respecto e a participación democrática, sen renunciar a liberdade individual.\nO profesorado exerce unha influencia no desenvolvemento emocional dos discentes, conscientemente ou non, a súa actuación conxunta coa das familias, contribúe á educación emocional dos mesmos. O alumnado aprende observando ao seu profesorado e máis a súa familia: a capacidade de coñecer as súas emocións, de controlalas, de xestionalas, de enfrontarse ás situacións de conflicto para eliminalas e, sobre todo, da forma na que se producen as interaccións na aula e nas súas casa\nComo docentes, tendo coñecemento do contorno do neno (familiar, social, cognitivo, afectivo,...) consideramos que é necesario ter presente isto na nosa intervención educativa xa que temos a posibilidade de introducir nas súas áreas elementos curriculares que favorezan educar a intelixencia emocional ou calquera outra materia transversal, axudando e compensando as carencias de calquera aprendizaxe.\nDeberíamos de comezar a traballar a Intelixencia e a Educación emocional nos primeiros anos de vida, xa que nesta etapa a aprendizaxe é máis intensa. Tendo en conta que o xogo forma parte activa da súa vida e aprendizaxe , deberíamos empregalo como estratexia para aprender novas formas de pensar, sentir e actuar, sendo o núcleo da aprendizaxe da intelixencia emocional.\nEmocións e sentimentos como a timidez, melancolía, medo, optimismo, pesimismo, ansiedade, agresividade, dependencia, tristeza, falta de atención e concentración,\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” illamento, vagancia, ... poden ser síntoma dalgún problema enmascarado como por exemplo carencias afectivas, maltrato, trastornos da linguaxe, acoso, marxinación, etc.\nTraballando as emocións e os sentimentos podemos axudar a superar e modificar estes problemas, mellorando o nivel e ritmo de aprendizaxe, favorecendo a autonomía e autoestima, desenvolvendo persoas competentes social e afectivamente, con autonomía e capaces de ser razoables pero, o mesmo tempo, críticos e con capacidade de tolerancia.\nPrograma PIELE (Hernández e García 1992): Trata de ofrecer unha educación emocional que potencie o autoconcepto a nivel persoal, as reaccions emocionais, aprender a superar as dificultades de relacion cos demais, o desenvolvemento de hábitos de traballo na escola y a adquisición de actitudes de comprensión ,colaboración e autonomia no ámbito familiar.\nPrograma PIECAP (Hernández e Aciego 1990): Enfocado ao ámbito adolescente, desenvolve aspectos afectivo-sociais cunha liña cognitivoemocional.\nÁmbolos dous programas teñen unha dimensión cognitiva, outra afectiva e outra de conducta.\nPrograma de Harimaguada de la Conserjeria de Educación, Cultura, Deportes del Gobierno de Canarias del 1997. O profesor Féliz López Sánchez e os representantes do mencionado programa publican a necesidade de tratar na escola máis temas curriculares que os meramente destinados ao rendemento académico. A súa proposta vai orientada a que o alumno dispoña de respostas ao por qué e ao para que fai as cousas, teña confianza en se mesmo, saiba interrelacionarse cos demais, tome decisións responsables e sexa feliz. Traballar a autoestima vai a ser moi importante, xa que unha persoa consigue un lugar de control interno adecuado cando ten conciencia de que a súa conducta pode modificar ou controlar as cousas que lle ocorren.\nPrograma de educación emocional de Vernon (1989), que traballa a autoaceptación, os nosos sentimentos, os comportamentos relacionados coas crenzas, a solución de problemas e a toma de decisións, xunto coas relacións interpersoais.\nGROP (Grup de Recerca en Orientació Psicopedagógica , 1998): Propón introducir a educación emocional de forma sistemática e planificada, impartindo coñecementos e desenvolvendo habilidades relacionadas coa dimensión emocional dentro do curriculum escolar. Entenden a educación emocional como un tema transversal no que debe implicarse todo o profesorado a ao longo de todo o curriculum académico. Isto pode lograrse mediante a implantación de sistemas de programas integrados con carácter interdisciplinar, tendo, por suposto en conta, que as actitudes do profesorado son básicas para o éxito desta empresa. Consideran que o persoal docente non debe desaproveitar as ocasións que lles brinden as diferentes situacións para orientar ao alumnado.\nPrograma de TRAVESET (1999): Que traballa habilidades emocionais, de autoestima , cognitivas e sociais .\nPrograma de Bisquerra (2000): Bisquerra publica un manual de educación emocional, onde analiza as clases de emocións. habilidades de intelixencia emocional e as habilidades para vivir.\nProposta “CINCO MINUTOS PARA VIVIR” de Aldeas Infantís, que a partir do curso 1999–2000 introduce ao profesorado no paradigma da educación emocional, establecendo uns contidos que pretenden desenvolver habilidades emocionais, cognitivas e de conducta . Para elo, dedican cinco minutos diarios a\ntraballar na aula estos temas. Esta experiencia levouse a cabo en Canarias con tres mil alumnos.  Vallés (2000) en EOS, publica un programa para traballar a intelixencia emocional na escola que non so abarca a etapa obligatoria, senón tamén o Bacharelato.  Programa SENTIR E PENSAR (Ibarrola e Delfo, 2003), destinado a nenos de 3 a 5 anos.  Begoña Ibarrola, “Cuentos para Sentir. Educar las Emociones”. A súa finalidade é que os nenos comprendan mellor os seus sentimentos, a través da escoita de contos, os cales resumen as emocións que experimentan a maioría dos nenos no seu camiño cara a madurez.  Didier Lévy (2004), publicou o “Imaginario de los sueños de Félix”, no que os seus protagonistas, Félix e Pimpón, aprender a identificar e nomear os sentimentos no medio dun mar de aventuras que fan atractiva a súa lectura.  Programa ARGADINI. Rebeca Barrón desenvolve desde hai seis anos este programa de educación emocional, que presenta un plantexamento eclético, na medida en que se nutre de diversas aportacións teóricas e metodolóxicas. Promove procesos cognitivos como a análise e resolución de problemas, trabállanse as habilidades de interacción social e se fomenta o pensamento diverxente e a creatividade a partir de estímulos cotidianos e, por suposto, se estimulan os procesos de autocoñecemento.   O abecedario dos sentimentos, de Violeta Monreal. Programa de Competencia Social para niños y niñas de 4 a 12 años, RELACIONARNOS BIEN, de Manuel Segura e Margarita Arcas.\nCremos oportuno incluir unha serie de conceptos importantes que se manexan a miúdo en torno a Intelixencia Emocional, ao redor do mundo das emocións e dos sentimentos, pero que as veces non temos claro a que fan referencia.\nNa actualidade carecemos dunha definición consensuada de emoción, xa que se trata dun concepto ambiguo, e a maioría destas definicións non recollen a\nmultidimensionalidade deste proceso psicolóxico.\nAutores como Kleinginna y Kleinginna, despois de facer un estudo sobre un grande número de definicións diferentes de emoción chegan a definila como: “Un complexo conxunto de interaccións entre factores subxectivos e obxectivos, mediadas por sistemas neuronais e hormonais que:\na) poden dar lugar a experiencias afectivas como sentimentos de activación, agradodesagrado. b) xerar procesos cognitivos tales como efectos perceptuais relevantes, valoracións e procesos de etiquetado. c) xerar axustes fisiolóxicos. d) dar lugar a unha conduta que é a cotío, pero non sempre, expresiva, dirixida cara unha meta e adaptativa.\nCabe destacar que a maioría dos autores nas súas definicións de emoción inclúen explícitamente ou implícitamente o concepto multidimensional proposto por Lang (1968) quen entende a emoción como un fenómeno complexo composto por tres sistemas de resposta claramente diferenciados:\n1) O neurofisiolóxico - bioquímico. 2) O motor ou condutual expresivo. 3) O cognitivo ou experiencial - subxectivo.\nTamén chamado actitude emocional, se define como unha predisposición dos individuos a responder afectivamente ante certo tipo de acontecementos. Nos referimos a el como o compoñente experiencial subxectivo da emoción, é dicir, a avaliación que o individuo fai tralo evento emocional.\nO sentimento propicia a emoción de dúas maneiras:\n1. Un sentimento consiste nunha disposición cognitiva a valorar un obxecto dunha maneira particular, de xeito que a valoración prodúcese de maneira semellante a como se fai durante unha emoción. 2. Os sentimentos son disposicións a tratar un obxecto de xeito similar a como o facemos durante a experiencia emocional, constitúen motivacións latentes que poden chegar a ser manifestas ante a confrontación real co estímulo emocional.\nTIPOLOXÍA DAS EMOCIÓNS\nAs emocións clasifícanse seguindo numerosos e variados criterios. Goleman (1996) e Bisquerra (2000), baseándose no grao en que as emocións afectan ao comportamento do suxeito, as clasifican da seguinte maneira:\n1. Emocións negativas: Ira: rabia, cólera, rancor, odio, furia, indignación, resentimento, aversión, exasperación, tensión, excitación, axitación, acritude, animadversión, animosidade, irritabilidade, hostilidade, violencia, anoxo, celos, envexa, impetancia. Medo: Temor, horror, pánico, terror, pavor, desasosego, susto, fobia, ansiedade, aprensión, inquedanza, incertidume. Ansiedade: Angustia, desesperación, inquietude, estrés, preocupación, anhelo, desazón, consternación, nerviosismo. Tristeza: Depresión, frustración, decepción, aflición, pena, dolor, pesar, desconsolo, pesimismo, melancolía, autocompasión, soidade, desalento, desgana, morriña, abatemento, desgusto, preocupación, desesperación. Vergoña: culpabilidade, timidez, inseguridade, vergoña allea, bochorno, pudor, recato, rubor, sonroxo, verecundia, perplexidade, desazón, remordemento, humillación, pesar. Aversión: hostilidade, desprezo, acritude, animosidade, antipatía, resentimento, rexeitamento, receo, asco, repugnancia, desdén, displicencia, desgusto.\n2. Emocións positivas: Alegría: entusiasmo, euforia, excitación, contento, deleite, diversión, pracer, estremecemento, gratificación, satisfacción, capricho, éxtases, alivio, regocixo, diversión. Humor: (provoca: sorriso, risa, carcallada, hilaridade). Amor: afecto, cariño, tenrura, simpatía, empatía, aceptación, cordialidade, confianza, amabilidade, afinidade, respecto, devoción, adoración, veneración, namoramento, ágape, gratitude. Felicidade: gozo, tranquilidade, paz interior, dita, placidez, satisfacción, benestar.\n3. Emocións ambiguas: Sorpresa, Esperanza, Compasión.\n4. Emocións estéticas: As producidas polas manifestacións artísticas (literatura, pintura, escultura, música…).\nALEGRÍA A alegría é un sentimento grato e vivo que adoita manifestarse con signos exteriores a modo de xestos ou actos que expresan xúbilo. Segundo Alicerce Varela, psicóloga e xornalista, a alegría é intrinsecamente gozosa, entusiasta, vital e incompatible con emocións negativas.\nTrátase dun sentimento menos permanente, e tan intenso e enérxico que necesariamente é transitorio; non se pode estar exultante de gozo todo tempo, nin constantemente dando saltos de alegría. A felicidade, en cambio, sería un estado máis profundo e estable que a alegría, pois salvo pola incidencia dun acontecemento dramático, non se altera facilmente: non se adoita ser feliz hoxe e mañá desgraciado.\nSe a felicidade é unha aspiración xeral, aínda que difusa, dos seres humanos, a alegría é a súa manifestación máis directa. Un sentimento pasaxeiro, pero intenso, positivo e gozoso, que nos axuda a vivir a vida con máis lixeireza.\nPlatón, descríbea en “Fedro” como “teima ou tolemia divina”.\nAMOR O amor é un sentimento intenso propio do ser humano que parte da súa propia insuficiencia, e da súa necesidade de procura do encontro ou unión con outro ser. Así mesmo, relaciónase co proceso de sentir cara a outra persoa atracción e procurar reciprocidade no desexo de unión, que nos completa, alegra e promove a comunicación. É un sentimento de afecto e entrega cara a alguén ou algo. Do mesmo xeito que coa alegría, Alicerce Varela expresa sobre o amor:\n“Todo o mundo sabe por propia experiencia que a paixón amorosa é o sentimento máis contraditorio, arrebatador e cambiante. Hai quen pensa que o amor e a amizade son\nsentimentos parecidos, pero entre ambos existe reciprocidade, en cambio, pódese amar a quen nos ignora. O amor ás veces é abnegado e cego (podemos amar a alguén covarde e malo), en cambio a amizade implica estimar e valorar á persoa. Sexa cal fora a súa causa (o desexo sexual, a soidade...) o sentimento do amor é tan poderoso como misterioso, e encerra en si mesmo todos os sentimentos.\nA definición máis sinxela e xeral do amor desde a psicoloxía é que é unha relación afectuosa, recíproca, activa e forte entre dúas persoas, ademais, é unha necesidade fisiolóxica, un impulso que pode provocar condutas imprevisibles; con todo nada sinxela é a súa repercusión na sociedade”.\nSirva como exemplo, existen na actualidade 204,000,000 entradas en Google para o término.\nANSIEDADE A ansiedade é un estado de axitación, inquietude ou zozobra de ánimo, angustia que adoita acompañar a moitas enfermidades -en particular a certas neuroses- que non permite acougo.\nTrátase dunha resposta emocional ou patrón de respostas (triplo sistema de respostas) que engloba aspectos cognitivos displacenteros, de tensión e aprensión; aspectos fisiolóxicos, caracterizados por un alto grao de activación do sistema nervioso\nautónomo e aspectos motores que adoitan implicar comportamentos pouco axustados e escasamente adaptativos. A resposta de ansiedade pode ser elicitada tanto por estímulos externos ou situacionaes como por estímulos internos ao suxeito (respostas anticipatorias), tales como pensamentos, ideas, imaxes, etc, que son percibidos polo individuo como perigosos ou ameazantes (Tobal, 1990).\nPsicólogos como Tobal, tamén chaman a este sentimento “medo sen obxecto”. Consiste nun incómodo desasosego, indefinido e constante, que leva ao suxeito a anticipar cousas negativas que aínda non sucederon. A persoa ansiosa séntese frecuentemente preocupada e os seus pensamentos negativos poden paralizar ou facer incapaz á persoa para vivir con normalidade (por exemplo, provoca falta de concentración, dificultade para tomar decisións, sentimento de inferioridade, sensación de desorganización xeral...) A ansiedade é sobre todo unha reacción de medo.\nASUSTADO/A Situación ou cualificativo que se produce por mor da acción de dar ou causar susto, é dicir, producir desagrado ou escándalo.\nAsustado é aquel que puidese estar atemorizado, acovardado, amilanado, arredado, amedrentado, azorado, inquedo, preocupado, escamado, mosqueado, alarmado, impresionado, sobresaltado, sobrecollido, estremecido, espantado, aterrado,\naterrorizado, arrepiado, horripilado, intimidado.\nPero tamén aquel que treme, póñenselle os pelos de punta, fáiselle un nó na garganta, ten o corazón metido nun puño, o alma en albas, xéaselle o sangue ou se morre de medo, ou ben, non lle chega a camisa ao pescozo. Así de amplo é o noso vocabulario á hora de definir un sentimento propio daquel que sente medo ou preocupación por algo descoñecido ou inesperado.\nCon todo esta é unha terminoloxía tomada do portugués, curiosamente, que atende en numerosas ocasións a unha relación co propio medo, sendo este sentimento un medo breve e súbito, procedente dunha causa pequena.\nAVERSIÓN A aversión é a repugnancia ou rexeitamento a alguén ou a algo, o noxo, o aborrecemento, a antipatía, a fobia, o horror, a teima, o odio, a oxeriza, a repulsión.\nA aversión, aplícase tanto ás persoas como ás cousas. A aversión pode dexenerar en horror; a repugnancia en hastío e en odio; a oposición en aborrecemento. A repugnancia é moito máis material que a aversión, e esta máis que a oposición. Cáusanos repugnancia un alimento, unha medicina, unha lectura. Temos aversión ás persoas, á soidade, aos insectos; opónllenos unha persoa cuxo carácter non convén co noso. Somos opostos a que se nos contraríe.\nA aversión sería a contra cara ou o oposto da admiración. Como Lei do Universo, a dualidade, dáse nas relacións interpersonais.\nNunha relación de exceso e defecto, cando unha persoa ten unha baixa frecuencia de sentimento cara a outro, rexeita ou lle produce aversión, ao contrario que aquel que o posúe en exceso, ou xa que logo, admira.\nENFADO O enfado consiste no anoxo ou movemento do ánimo que suscita ira. Trátase dunha impresión desagradable e molesta que poden producir algunhas cousas. Trátase dunha impresión desagradable, unha molestia que produce algunha cousa, dito ou feito. Aquel que sente enfado ademais de anoxo ou ira, segundo a gradación, sente sinónimamente; cólera, irritación, exasperación, malhumor, desgusto, desagrado, molestia, amolo, indignación, contrariedade, enfurruñamento, rebote, enemistade, enfrontamento, indisposición, desavenencia, hostilidade , etc.\nSéntese enfado ante unha falta de respecto ou ante unha desobediencia ou erro. O enfado é unha emoción forte que na vida cotiá vivimos a miúdo, que afecta a mente e corpo, con todo non todos os tipos de enfado ou anoxo son similares. Furiosos, podemos actuar construtiva ou destrutivamente. Pode ser que ao enfadarnos, cústenos controlar o que facemos ou dicimos, ata chegando a dirixir a nosa cólera cara ao primeiro que se nos mostre. Con todo, sempre se pode aprender do enfado, pois axuda a fomentar a empatía poñéndose no lugar dos demais, coñecendo tanto os sentimentos propios como os alleos, etc.\nEUFORIA Estado de ánimo propenso ao optimismo que mostra unha capacidade para soportar a dor e as adversidades, unha sensación de benestar.\nEste sentimento de alegría desbordante, ten unha suposta orixe, segundo relatan algúns investigadores, por un aumento das endorfinas no interior do cerebro, aínda que esta teoría aínda non conta con probas científicas.\nPero como alegría diferénciase do propio sentimento na gradación, pois esta resulta un sentimento agradable, contaxioso, positivo; mentres que a euforia non deixa de ser un exceso, tendo en conta que non implica sempre que o seu motivo ou razón de ser sexa ou teña relación cun estado do ánimo alegre.\nCon todo, parecese non saberse nunca se a euforia fose un aliado ou un inimigo, pois sabéndoa controlar énchenos de vida, máis, non podendo manexala dificulta ás veces o raciocinio; impulsada por un exceso de enerxía totalmente impulsivo. Neste sentido presentaríallenos como antónimo de sensatez.\nFELICIDADE Ven definida como o estado que se comprace na posesión dun ben; como satisfacción, gusto, contento.\nDefinir o concepto de felicidade é tarefa ardua. Seguramente sexa unha das definicións máis controvertidas e complicadas.\nSupón un estado de harmonía ou plenitude interior, reflexo subjetivo da recta ordenación da vida cara ao seu verdadeiro fin. A felicidade diferénciase do pracer, pois pode unha vida chea de praceres ser profundamente desdichada, e, á inversa, ser feliz sen gozar de praceres. Etimológicamente, procede de bo demo, término no sentido socrático do daimon interior ou espírito profundo persoal.\nPara Aristóteles, a felicidade é a unidade presuposta dos fins humanos, o ben supremo, o fin último; moi ao contario do que expoñen varias correntes filosóficas modernas, entre elas a "Nietzscheniana", que afirman que o home non é concibido para a felicidade, que está destinado a sufrir.\nMartin Seligman, un dos fundadores da psicología positiva, menciona no seu libro felicidade auténtica que a felicidade é como un conxunto de emocións positivas, tales como éxtasis e a comodidade e actividades positivas, como a concentración e o cumprimento das nosas tarefas. Ademais de sentimentos emocionais positivos relativas ao pasado (alegría, orgullo, serenidade,…), ao presente (os praceres, as satisfaccións,…) e ao futuro (optimismo, esperanza, confianza,…).\nFRUSTRACIÓN A frustración é o sentimento desagradable en virtude do cal as expectativas do suxeito non se ven satisfeitas ao non poder conseguir o pretendido. Como fenómeno psicolóxico, pode identificarse o sentimento de frustración como unha síndrome que ofrece síntomas diversos que, con todo roldan unha categoría xeral: a desintegración emocional do individuo. Existen por suposto diferentes niveis de frustración e múltiples causas e consecuencias.\nO impacto da frustración sobre o individuo está determinado pola personalidade, así como por numerosas variables, difíciles de controlar.\nTrátase dun sentimento que se produce, xeralmente, cando se lle priva a alguén do que esperaba, déixase sen efecto un propósito contra a intención de quen procura realizalo. O estado deste sería aquel en o cal, veríase sometido a unha situación insoluble, véndose privado da satisfacción dun desexo defraudado nas súas expectativas de recompensa ou bloqueado na súa acción.\nILUSIÓN A ilusión, consiste nun sentimento de esperanza cuxo cumprimento parece especialmente atractivo. Supón o reflexo do que un desexa fágase realidade. Se non se cumpre, xeralmente adoita ir precedido de decepción; e ademais mantén unha estreita\nrelación coa esperanza. Neste sentido, mentres que a ilusión é algo que atinxe ao futuro; o seu antónimo, a desilusión, é algo que se sente no presente.\nO súa etimoloxía provén do latín “illusio”, “illusorius”, término proveniente de “illudere”, que pode traducirse como “burlar”. De aí, que se utilice tamén o súa terminoloxía para expresar o concepto, imaxe ou representación sen verdadeira realidade, suxerido pola imaxinación ou causado por engano dos sentidos.\nA máxima da ilusión supona a utopía, ilusión de futuro mellor, de paraíso ao final do túnel.\nIRA A ira, definida como paixón da alma, que causa indignación e anoxo, como apetito de vinganza, como furia ou violencia dos elementos ou repetición de actos con saña, encoro ou vinganza; é un estado emocional que a varía en intensidade, indo da irritación leve á furia intensa. Como outras emocións, está acompañada de cambios fisiolóxicos e biolóxicos. Cando unha persoa enfádase, o seu ritmo cardíaco e presión arterial aumentan, do mesmo xeito que os niveis das hormonas adrenalina e noradrenalina. A ira pode ser debida a acontecementos externos ou internos. Podemos enfadarnos cunha persoa específica (como un compañeiro de traballo ou supervisor) ou un acontecemento (un atasco de tráfico, un voo cancelado), ou ben a ira pode aparecer ao preocuparse e rumiar problemas persoais. Os recordos de acontecementos traumáticos ou que nos fixeron enfadar poden tamén desencadear este tipo de emocións.\nÉ un sentimento que se produce cando a liberdade persoal vese alterada por algunha razón. Enfadarse de cando en vez é inevitable e ata útil, porque descarga tensións. Pero entre un acceso de “malas pulgas” e a cólera desatada hai moitos grados. Considérase que é un sentimento negativo aínda que é útil e ás veces xusto. Supón cargar de enerxía o noso comportamento para afrontar ou eliminar as causas do noso malestar. A ira, cando non se controla, resulta devastadora para a mente e para o corpo. Ata considerada como un dos pecados capitais mostra o seu connotación máis negativa dentro da imaxinería e o folclore.\nMEDO O medo é unha perturbación angustiosa, unha inquietude do ánimo por un risco ou dano (real ou imaxinario); receo que se posúe a preto do sentir que suceda algo contrario ao que se desexa.\nO medo, chamado ás veces angustia ante o real, é a reacción fronte a un perigo externo, a un dano esperado, previsto, que ameaza ao suxeito. Por exemplo cando unha persoa debe afrontar unha grave operación.\nÉ o sentimento máis intenso e desagradable que xorde pola ameaza dun perigo presente e inminente que provoca no individuo unha sensación de tensión e de inquietude pola nosa seguridade física ou psicolóxica. O medo é bo e malo ao tempo. Grazas a el sobrevivimos como especie, xa que nos prevén dos perigos. Pero ás veces actúa como un veneno que nos trastorna, facéndonos temer a pantasmas inexistentes...\nMORRIÑA Unha das palabras das que máis presumen os galegos e á que máis recorren é morriña. Ata ou punto de que os galegos somos identificados a través deste nome. O castelán tomouno prestado porque non existía forma que expresase ese sentir. O substantivo morriña contribuíu, xunto con saudade, a traspasar a simple imaxe saussureana da estrutura lingüística, suma de significante e significado. Para moita xente, dicir morriña é dicir Galicia e viceversa.\nO significado de morriña é coñecido por tódolos galegos: 'sentimento de nostalxia por algo ou alguén que están ausentes', 'abatemento que se sofre por algunha cousa e pode ir acompañado por cansazo físico, tristura'. Pero tamén, por extensión, é a doenza espiritual que algunhas persoas senten ó estaren lonxe dá súa casa, terra ou patria. Son sinónimos vos substantivos nostalxia, saudade, señardade e soidade. Mais, ó fin, morriña é un pouco de todo iso.\nNERVIOSO/A Aquel que se sente nervioso é unha persoa inqueda e incapaz de permanecer en repouso, moi excitable. Poñerse nervioso é un xeito popular de referirse a moitos estados afectivos en relación con certo grado de inquietude. O sistema nervioso central e periférico xoga un importante papel neste estado de nerviosismo, xa que o cerebro é o responsable de pensamentos e sentimentos, e xa que\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” logo procesa a información de todos os cambios que sobreveñen ao corpo, e así ás veces se realimenta o "nerviosismo". A miúdo relaciónaselle cos procesos de ansiedade e estrés.\nDise daquel que vive unha situación de intranquilidade, temor, angustia ou inquietude; ou ben, aquel que estivese interesado ou encaprichado en favor ou en contra dunha persoa, dunha opinión ou doutra cousa.\nA preocupación aparece, en xeral, como un intento de resolver un problema que ameaza fixando un curso de acción adecuado e converterase en problemática cando non chegue a bo término a súa función. Xa que logo, a preocupación aparece asociada á planificación das nosas accións e como tal entra dentro da normalidade máis absoluta.\nA preocupación, como afrontamento dos problemas dentro da normalidade está asociada a crenzas de que é positivo preocuparse, dado que colabora na solución.\nA simpatía é unha inclinación afectiva entre persoas (ou tamén cara a animais ou cousas), xeralmente espontánea e mutua. Ademais atenderá ao modo de ser e carácter dunha persoa que a fan atractiva ou agradábel para as demais.\nSimpatía e antipatía, términos ambos procedentes do grego sympátheia e antipátheia (á súa vez de sym, con; anti, contra; e páthos, afección), expresan unha relación favorable\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” e desfavorable, respectivamente, á comunicación e participación espontánea de sentimentos entre os homes. Un significado vulgar, como «o ser simpático», refírese aos dotes polas que un suscita facilmente noutros o sentimento de agrado e de compracencia cara a el (o contrario ocorre no antipático). Responden a estes aspectos outras expresións tamén correntes: «mirar con simpatía», «sentir compaixón», «ser antipático», etc.\nSOIDADE A soidade é o sentimento que define a carencia ou ausencia xa sexa voluntaria como involuntaria de compañía; e que representa, ao igual, ese pesar ou melancolía dos que senten pola ausencia, morte ou perda de alguén ou algo. Pero describir este sentimento interior non é moi fácil. A soidade pode ser unha experiencia bastante particular e individual en cada ser humano. Pensamos na soidade e con seguridade evocamos dolorosamente situacións que están relacionadas con abandono, illamento, desterro, encerro, melancolía, tristeza, pesar, terror ou perda, etc.\nA soidade pode resultar como un produto de varios factores; pode estar presente como algo real logo da morte de seres queridos, ou logo dunha separación ou unha despedida, xa sexa entre amigos ou entre a familia; tamén é posible sentila como algo transitorio ou percibila como un sentimento máis duradeiro no transcurso da existencia.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Young definiu á soidade como a ausencia ou percepción de ausencia de relacións sociais satisfactorias, neste sentido, non necesariamente é sinónimo de illamento social, xa que un pode estar só sen sentirse solitario ou sentirse só cando un está en grupo.\nTIMIDEZ A timidez consiste nunha reacción de inseguridade e vergonza dunha persoa, que pode ir acompañada de rubor e sudoración, e nalgúns casos chega ata a incapacidade para actuar.\nAquel que é tímido séntese e mostra medorento, medroso, encollido ou curto de ánimo.\nÉ unha limitación do carácter que impide o desenvolvemento social. Maniféstase como unha inseguridade ante o que nos rodea e moitas veces, unha incapacidade para afrontar e resolver as relacións sociais.\nA timidez é a sensación oposta a sentirse cómodo entre outros. Cando unha persoa sente timidez é posible que dubide en dicir ou facer algo porque se sente insegura e non está preparada para que os demais noten a súa presenza.\nTOLERANCIA A tolerancia consiste na acción e efecto de tolerar; de respectar as ideas, crenzas ou prácticas dos demais cando son diferentes ou contrarias ás propias.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Así mesmo, refírese, con isto, ao recoñecemento de inmunidade política para quen profesan relixións distintas da admitida oficialmente.\nTolerar é aceptar aos demais como son, sen peros e sen reparos. Supón manter unha actitude que unha persoa ten respecto de aquilo que é diferente dos seus valores.\nÉ un dos valores humanos máis respectados e garda relación coa aceptación daquelas persoas, situacións ou cousas que se afastan do que cada persoa posúe ou considera dentro das súas crenzas.\nA tolerancia atópase en estreita relación co respecto, podendo así ser capaces de aceptar as diferentes opinións en torno a un mesmo tema, aceptando e respectando as diferenzas étnicas, sociais, culturais e relixiosas, entre outras.\nTRANQUILIDADE A tranquilidade consiste na capacidade da quietude, o acougo, a paz. Unha persoa tranquila, será aquela que se toma as cousas con tempo, sen nerviosismos nin agobios, e que non se preocupa por quedar ben ou mal ante a opinión dos demais.\nTranquilidade supón estar satisfeito do que un fixo en determinadas ocasións, non hai alguén que teña sempre tranquilidade xa que todos os días enfrontámosnos a distintos problemas.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” A tranquilidade é a capacidade de saír ou enfrontar o problema da forma máis conveniente para cada un.\nTRISTURA Tristura é o sentimento daquel que se sente deprimido, sen ánimo e, en moitas ocasións, con tendencia ao choro. Pero ademais, outórgaselle dita calidade de triste, a todo tipo de cousas que mostran ou producen este sentimento ou a sucesos desgraciados.\nÉ o sentimento menos pracenteiro, o que xera desalento, desamparo, insignificancia e melancolía: é o sentimento máis inútil. Porque mentres o medo carga de enerxía o organismo para loitar ou fuxir, e a ira faio para responder con agresión, a tristura fai crer que non hai nada que facer, que ninguén é culpable. A persoa triste só pode renderse ao sufrimento. Aínda que ás veces sirva de inspiración aos poetas, palabras como amargura, desalento, melancolía, van indefectiblemente unidas ao sentimento negativo por excelencia. Levada ao límite, a tristura pode converterse en depresión.\nVERGOÑA A vergoña é un sentimento de turbación causado por sentir culpa ou humillación que turba o ánimo, e xeralmente adoita acender a cor do rostro; ou ben se produce ocasionada por algunha falta cometida ou por algunha acción deshonrosa e humillante (propia ou allea). Se trata dunha extrema incomodidade que sentimos por non actuar\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” segundo as expectativas doutra persoa, por fallarlle. Na cultura xaponesa a vergoña é utilizada para corrixir as actitudes reprobables.\nPero ademais, a vergoña é o sentimento que xorde en puntos conflitivos entre o individuo e a sociedade. Ocultamos e non amamos aquilo do que nos avergoñamos. O que está mal visto pola sociedade esperta vergoña no individuo.\nAs persoas que se senten avergoñadas con frecuencia non son libres e tenden a fundirse con referentes idealizados...e á depresión.\nO terapeuta John Bradshaw chama á vergoña “a emoción que nos fai saber que somos finitos”.\nÉ a autovaloración, positiva ou negativa, dun mesmo, da propia personalidade, das actitudes e das habilidades que son os aspectos que constitúen a base de identidade persoal e que supera nas súas causas a racionalización e a lóxica.\nA autoestima constrúese desde a infancia e a forma e relación coas persas significativas, principalmente cos pais. É básica para poder desenrolar unha personalidade forte e seguridade en se mesmo.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Segundo Ugarriza (2001) é a habilidade para comprender, aceptar e respetarse a se mesmo, aceptando tanto os aspectos positivos e negativos como tamén as nosas limitacións e posibilidades.\nBisquerra manifesta que é a capacidade que amosa o individuo de respectarse e aceptarse a se mesmo como unha persoa basicamente boa.\nGoleman engade que é recoñecer as propias fortalezas e debilidades.\nA autoconciencia emocional é considerada por moitos autores como a peza fundamental da intelixencia emocional. Así, entre outros, Bar-On a define como “a habilidade de recoñecer os nosos propios sentimentos... diferencialos uns de outros e saber que é e por que está causado cada un”.\nGoleman, Boyatzis e McKee engaden que “autoconciencia significa ter un coñecemento profundo das nosas propias emocións, así como coñecer cales son os nosos puntos fortes e limitacións, os nosos valores e motivacións, as nosas metas e os nosos soños”.\nWebster tamén define a autoconciencia como “a conciencia da nosa propia personalidade ou individualidade”.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Resumindo se podería definir como a habilidade que nos permite:\n1. Entender: que sentimos e por que o sentimos (a causa dos nosos sentimentos e o afecto que esta produce). 2. Ser conscientes das nosas crenzas e valores, e saber coo conducilos. 3. Comunicar as nosas emocións aos demais. 4. Nos axuda a manter o noso punto de vista e a estar en sintonía coas nosas verdadeiras motivacións. 5. Ser máis estratéxicos e efectivos ao relacionarnos co noso entorno. 6. Tomar unha decisión reflexionada acerca de como imos actuar.\nÉ unha configuración da personalidade que integra un concepto de se mesmo por parte do suxeito, no que aparecen cualidades, capacidades, intereses e motivos, de maneira precisa, xeneralizada e con relativa estabilidade e dinamismo, comprometido na realización das aspiracións máis significativas do suxeito nas diferentes esferas da súa vida. Pode incluír contidos que se teñen, outros desexables e outros inexistentes resultado das reflexións, valoracións e vivencias do suxeito sobre se mesmo e sobre os contidos esenciais da súa propia personalidade.\nA autovaloración pode ter certos graos de desenvolvemento en cada individuo conforme as súas características psicolóxicas, en función de maneira en que se percibe a se mesmo física e subxectivamente, de acordo coas cualidades, aptitudes e capacidades que cre ter,\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” con qué sexo, familia e cultura se sinte identificado hasta que punto se coñece e canto se estima. Estas características sen lugar a dúbidas tamén serán determinadas polas condicións de vida e a educación recibida.\nÉ a reacción emocional que experimenta unha persoa como resultado de recoñecer o estado emocional de outra. Caracterízase polo feito de experimentar nun mesmo os sentimentos da outra persoa, aínda que non coa mesma intensidade.\nA empatía é unha resposta emocional de carácter prioritariamente afectivo aínda que, como todas as experiencias humanas implique tamén outros procesos fisiolóxicos, cognitivos, etc.\nSe poden diferenciar dous tipos de empatía:\nA empatía disposicional, consiste na tendencia relativamente estable a experimentar os sentimentos das outras persoas.\nA empatía situacional, refírese ao maior ou menor grao de activación afectiva que experimenta unha persoa ante un feito ou unha situación concreta. É menos\nestable pois depende máis das variables contextuais, da situación concreta e das persoas implicadas no suceso.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Hoffman defende que a empatía é unha capacidade innata, coa que nacen todas as persoas, aínda que as experiencias e as aprendizaxes que cada individuo vai adquirindo ao longo da súa vida farán que uns a desenvolvan máis cos outros.\nImpulso que conduce a unha persoa a elixir e realizar unha acción entre aquelas alternativas que se presentan nunha determinada situación e a persistir nela hasta o cumprimento dos seus obxectivos.\nA motivación implica a existencia dalgunha necesidade e está relacionada coa vontade e o interés.\nNas persoas a motivación engloba tanto os impulsos conscientes como os inconscientes. As teorías da motivación establecen un nivel de motivación primario que se refire á satisfacción das necesidades elementais (respirar, comer, ...) e un nivel secundario referido as necesidades sociais, como o logro ou o afecto.\nÉ a capacidade de dominio de sí mesmo nas diferentes situacións da vida. Isto supón dirixir o propio comportamento, darse pautas a sí mesmo para saber en cada intre que é o máis adecuado e como debemos facelo.\nAs persoas dotadas desta competencia:\nGobernan axeitadamente os seus sentimentos impulsivos e as súas emocións conflitivas.\nPermanecen equilibrados, positivos e imperturbables aínda nos momentos máis críticos.\nPensan con claridade e permanecen concentrados a pesares das presións.\nO autocontrol maniféstase pola ausencia de explosións emocionais ou por ser quen de relacionarse cunha persoa incomodada sen anoxarse.\nUgarriza (2001) e Bisquerra (2000) a definen como a habilidade de expresar sentimentos, crenzas e pensamentos sen chamar os sentimentos dos demais e defender os nosos dereitos dun xeito non destrutivo. Quintana (2001) ademais engade que a conduta asertiva ten tres estilos de actuar: a conduta asertiva, a non asertiva e a agresiva.\nTamén precisa que entrenarse en habilidades sociais produce beneficios persoais, a persoa aumenta a súa competencia na maneira de desenrolarse en situacións interpersoais. E esa competencia se concreta en que o suxeito aprende a iniciar e a manter eficazmente conversas e a expresar todos os seus sentimentos, opinións ou\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” dereitos dun xeito asertivo afrontando os conflitos coa seguridade de que pode resolvelos sen ansiedade, sen temor a situación e seu costo emocional para se mesmo.\nÉ a capacidade para actuar ou interactuar axeitadamente nun momento e/ou nunha situación concreta para acadar a correcta integración do individuo no ámbito social. Conxunto de comportamentos verbais e non verbais, eficaces nas relacións interpersoais que se adquiren a través da aprendizaxe principalmente.\nAutores como Caballo (1986) definen as habilidades sociais como “o conxunto de condutas emitidas por un individuo nun contexto interpersoal que expresa sentimentos, actitudes, desexos, opinións e dereitos dese individuo dun xeito adecuado á situación, respectando as condutas dos demais e que xeralmente resolve os problemas inmediatos da situación mentres minimiza a probabilidade de futuros problemas”.\nTamén Hargie e Saunders (1981) na súa definición as consideran como un conxunto de condutas sociais dirixidas a un obxectivo, interrelacionadas, que poden aprenderse e que están baixo o control do individuo.\nSegundo Goleman ,esta aptitude emocional pertencería ao grupo das aptitudes sociais, que son as que determinan o manexo das relacións e comprendería a súa vez oito aptitudes emocionais que serían:\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” a) Influencia. b) Comunicación. c) Manexo de conflitos. d) Liderazgo. e) Catalizador de cambios. f) Establecer vínculos. g) Colaboracións e cooperación. h) Habilidades en equipo.\nCapacidade para identificar, anticipar ou afrontar resolutivamente conflitos sociais e problemas interpersoais. Isto implica a capacidade para identificar situacións que requiren unha solución ou decisión preventiva e avaliar riscos, atrancos e recursos.\nEntendemos por conflitos: “unha situación de enfrontamento de intereses, de crenzas, de opinións; unha situación problemática provocada por un desacordo entre persoas ou por unha acción non aceptable por outro; unha situación na que se produce unha confrontación entre persoas e que está xerada por un incumprimento de normas.\nDesde o punto de vista educativo, o máis importante é buscar unha saída construtiva aos conflitos. A resolución de conflitos implica a interacción entre as partes, para explicar as distintas posicións, para argumentar e para xustificar co fin de lograr un punto de confluencia.\nCapacidade a ter en conta para conseguir ser competente socialmente.\nSegundo Bisquerra implica dominar non so a capacidade para atender aos demais tanto na comunicación verbal como na non verbal para recibir as mensaxes con precisión, senón tamén a capacidade para iniciar e manter conversas, expresar os propios pensamentos e sentimentos con claridade, na comunicación verbal e non verbal, e demostrar aos demais que foron comprendidos.\nRecompilación ou conxunto de todas as experiencias socioafectivas da persoa.\nTanto Bisquerra como Rovira consideran persoa emocionalmente competente a aquela que presenta as seguintes características básicas:\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Actitude positiva: Persoas que valoran máis os acertos que os erros, máis as cualidades ca os defectos, máis os pequenos éxitos, fai uso a cotío do eloxio verdadeiro, buscan o equilibrio entre a tolerancia e a esixencia. Recoñecer os propios sentimentos e emocións: Implica coñecerse a se mesmo e o autoanálise contribúe a isto. Capacidade para expresar sentimentos e emocións: Tanto as emocións positivas como as negativas necesitan canalizarse a través dalgún medio de expresión. É importante recoñecer cal é a canle máis apropiada e o momento oportuno. Capacidade para controlar sentimentos e emocións: A persoa emocionalmente competente sabe atopar o equilibrio entre a expresión das emocións e o seu control. Empatía: Facer nosos os sentimentos e as emocións dos demais. Ser quen de tomar decisións adecuadas: As decisións adecuadas implican integrar o racional e o emocional. Motivación, ilusión, interés: O desexo suscita a motivación. A pasividade, o aburrimento, a pereza, denotan un nivel baixo de competencia emocional. Autoestima: Ter sentimentos positivos cara a un mesmo e confianza nas propias capacidades para facer fronte aos retos que se plantexan.\nSaber dar e recibir: Implica saber dar e recibir máis que cousas materiais, valores persoais: presenza, escoita, compaña, orientacións, tempo, atencións, etc.\nTer valores alternativos: Ter valores alternativos que den un sentido á vida. Ser quen de superar as dificultades e frustracións. Ser quen de integrar polaridades: Ser quen de integrar tolerancia e esixencia, soidade e compaña, ... aínda que ás veces isto supón manter un difícil equilibrio.\nTodo aquel que presenta un baixo nivel de competencia emocional, que desemboca con frecuencia nun conxunto de comportamentos desadaptativos.\nSon persoas incapaces de dominar a súa intelixencia emocional, que lles leva a relacións familiares e profesionais conflitivas e que se debaten en inútiles loitas internas que lles impiden non só establecer relacións cos demais, senón con sí mesmos e con entorno. Presentan estas características, entre outras:\nPersoas ríxidas, incapaces de adaptarse ao cambio. Con pouca capacidade para escoitar e aprender.\nCon relacións sociais pobres. Insensibles, críticas e moi esixentes. Con pouco autocontrol. Con exceso de arrogancia, agresividade e prepotencia.\n4.1. ACTIVIDADES DE AUTOESTIMA\n“O PROTAGONISTA DO DÍA”\n Promover o autocoñecemento.  Promover a autovaloración positiva.  Reforzar as cualidades positivas.  Reforzar o recoñecemento mutuo.\nDesenrolo da actividade :\nDisporemos de dúas caixas pequenas ou bolsas. Nunca meteranse os nomes de tódolos nenos/as do grupo. A outra empregarase para ir gardando os nomes dos que xa foron “protagonistas do día”.\nA primeira vez que se faga a actividade o titor/a sacará un nome da caixa ou bolsa e anunciará a toda a clase o nome de protagonista do día. Ademais dos cargos da clase que funcionarán como sempre, o/a protagonista terá asignado outras tarefas como: repartir, axudas, dar a palabra…\nNun momento da xornada o/a neno/a porase diante dos compañeiros e irá recibindo cumpridos por parte dos seus compañeiros/as. Os nenos/as pedirán a quenda para facer o cumprido e o/a protagonista daralles a palabra e as grazas. Ao facer o cumprido, dirán o nome do protagonista.\nAo final tamén o titor/a faralle un cumprido. Todo o que se vai dicindo anotase nunha cartolina preparada para iso. Faranse dúas copias, unha para colocar na clase no “Recuncho do protagonista do día”, e a outra para que o neno/a leve a casa para ensinarllo a súa familia.\nO protagonista do día será o encargado de elixir ao compañeiro/a que será o protagonista do vindeiro día.\nÉ primordial antes de comezar a actividade traballar cos nenos/as que é un cumprido e recoñecer algunhas cualidades.\n Adquirir vocabulario para denominar cualidades persoais.  Introducir valores para a construción persoal.\nComezarase introducindo cualidades ou atributos sinxelos como simpático/a, alegre, … e logo pódense introducir atributos máis complexos. Non é convinte traballar de máis de dous en cada sesión. Os pasos a seguir para explicar cada unha das cualidades poderían ser:\n1. Dar unha definición sinxela de cualidade. 2. Proporcionar exemplos de maneira de ser das persoas que teñen esa cualidade. 3. Os nenos/as explican as súas experiencias respecto a esa cualidade. 4. Facer entre todos unha lista de que cousas fan as persoas que teñen esa cualidade. 5. Facer actividades como representar situacións nas que os protagonistas teñan esa cualidade a traballar, facer un debuxo sobre esa situación e engadirlle unha frase explicativa, colgando o debuxo nun lugar visible da clase.\n“NOS PODEMOS TOCAR SEN HOSTILIDADE”\n Proporcionar sentimentos de pertenza ao grupo e vinculación.  Dar outra dimensión ao contacto físico que non sexa a de agresión.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Os nenos/as pasean por unha estancia, ou pola clase, sen mesas nin sillas polo medio, namentres escoltan música. No momento en que a música para cada neno ten que darlle unha aperta ao compañeiro/a que ten máis preto.\nCando a música volve a soar os compañeiros que se deron a aperta seguen paseando collidos da man. Cando esta deixa de soar cada parella abraza a parella que está máis preto.\nLogo serán xa un grupo de catro nenos/as os que paseen pola clase e cando pare e música xuntaranse con outro grupo de catro, e así ata que todo o grupo se de unha aperta formando unha piña.\n“ESTOU ORGULLOSO DE…”\n Ser consciente das cousas que fan que un se sinta orgulloso.  Aumentar a capacidade de provocar accións das que un se poida sentir orgulloso.\nPedir aos alumnos/as que pensen cousas das que se sintan orgullosos/as relacionadas con diferentes temas que se lle irán suxerindo. Por exemplo:\nDe que te sentes orgulloso/a porque podes facelo ti so? De que te sentes orgulloso/a na escola? De que te sentes orgulloso/a dos teus compañeiros? De que te sentes orgulloso/a da túa familia? De que te sentes orgulloso/a porque che custou moito e ao final conseguíchelo?\nSénteste orgulloso/a dalgunha cousa feita coas túas mans? Algunha vez sentícheste orgulloso/a por axudar a alguén? Algunha vez fixeche algunha cousa para que na clase se estea mellor? Sénteste orgulloso/a de isto?\nAnteriormente traballaranse o significado de “sentirse orgulloso/a”.\n“A PELOTA MENSAXEIRA”\n Crear vínculos.\nÉ unha actividade adecuada para facela a principios de curso.\nTodos sentados en círculo ímonos pasando unha pelota ao tempo que saudamos polo seu nome ao neno/a que nola envía. O que recibe a pelota contesta ao que lla tirou tamén saudándoo polo seu nome. Así sucesivamente vaise lanzando a pelota, de xeito que chegue a todos os participantes.\n Reforzar o autoconcepto positivo.\nDespois de traballar o significado de algunhas cualidades respecto a maneira de ser, teñen que debuxarse a sé mesmos e debaixo de debuxo completan a frase “Eu son …, … e …” apuntando tres cualidades.\nO titor/a ensina cada debuxo sen nome do autor e le en voz alta o texto escrito. Os compañeiros/as teñen que adiviñar de quen se trata.\nLogo se colocan os traballos na clase para que todos os miren.\n“ESTOU PENSANDO EN ALGUÉN”\n Crear vínculos.  Aumentar a autoimaxen positiva.\nTrátase de adiviñar de quen falamos da clase a partires de pistas dadas sobre esa persoa baseándose nas súas preferencias persoais e en condutas positivas. Por exemplo: “Estou pensando en alguén a quen lle gusta ... e xoga con todos. Quen é?”\nPouco a pouco vanse dando pistas de todos os membros do grupo incluído o titor/a.\n“QUE DIN DE NÓS”\n Favorecer a autoimaxen positiva.\nTodos sentados en círculo. O titor/a lanza a pelota a un neno/a e cando a atrapa, os dous compañeiros/as que se sentan a cada lado téñenlle que dicir unha cualidade positiva.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Logo será el ou ela o que tire a pelota a outro compañeiro/a a quen alabarán os dous que están ao seu carón. Así sucesivamente hasta que por todos pasa a pelota.\nAnteriormente cómpre traballar o significado das cualidades que se adecuarán a idade dos alumnos/as.\n“QUE TE GUSTA DE MIN?”\n Reforzar o autoconcepto.\nFacemos dous círculos concéntricos, un dentro de outro e co mesmo número de alumnos/as en cada un (non excederán de 6 ou 7 en cada círculo). Os do círculo interior mirarán cara a fora e os do exterior mirarán cara dentro, quedando cada neno enfronte doutro.\nComezarán os do círculo exterior facendo unha pregunta ao compañeiro/a que ten enfronte: “Di unha cousa que che gusta de min”.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Pasados uns minutos e mentres o círculo interior está quedo, o exterior da un paso cara a esquerda, de xeito que cada neno/a teña a outro compañeiro/a enfronte ao que lle fará a mesma pregunta.\nAsí o círculo exterior irá correndo hasta que todos e cada un dos membros fagan a pregunta a todos os do círculo interior e conseguiran as dispostas.\nLogo cambiarán de posición e ao remate da actividade todos os nenos/as terán escoitado seis ou sete cousas positivas de sé mesmos.\n4.2. ACTIVIDADES DE EMPATÍA\n1. EMPATÍA CARA AOS PAIS\n“ QUE PENSAN DE MIN OS MEUS PAIS? ”\n Comprender a posición dos pais.  Darse conta dos sentimentos que teñen os pais cara aos seus fillos.\nCada un dos nenos/as terá dúas tarxetas de cartolina, unha vermella e outra verde. A vermella empregarase para dicir “non” e a verde para dicir “si”. Faranse unhas cantas afirmacións e todos terán que levantar a tarxeta correspondente segundo estean de acordo ou non. Coas respostas se pode confeccionar unha táboa de dobre entrada: por un lado a lista de nenos/as e polo outro as afirmacións feitas como as seguintes:\nMiña nai está contenta de mín. Meu pai está contento de mín. As veces fago que os meus pais estean preocupados.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser”    Moitísimas veces fago que os meus estean preocupados. Gústame falar coa miña nai. Meus pais fan cousas por mín.\n“ CORRESPONDENCIA COS PAIS ”\n Entender a posición dos pais.  Darse conta dos sentimentos que os pais teñen cara aos fillos.  Recoñecer cualidades nos pais.  Detectar anomalías na relación pais/fillos.\nPedirlles aos nenos que escriban unha mensaxe ao pai, ou a súa nai, o neno será quen decida a quen. A mensaxe será:\nO que máis me gusta de ti é…”\nLogo será o pai ou a nai os que envían a mensaxe imaxinariamente. Serán os mesmos nenos/as os que escriban a mensaxe que dirá:\nNoutra sesión pedirémoslle que escriban ao proxenitor a quen aínda non escribiron e tamén que contesten no seu nome.\n2. EMPATÍA CARA AOS COMPAÑEIROS/AS\n“ O QUE ME FAI FELIZ DOS MEUS COMPAÑEIROS”\n Comunicar os propios desexos.  Espertar interés nos compañeiros.\nPedímoslle aos nenos/as que escriban 3 cousas, ou algunha máis, que esperan dos seus compañeiros comezando coa seguinte frase sempre:\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” “Faime feliz que…”\nAo rematar de escribir, cada un terá que ler en voz alta a frase que lle pareza máis importante ao resto da clase. De seguido colgaranse todas as follas nun lugar visible da aula.\n“ QUE ME FAI DANO? ”\n Coñecer os propios sentimentos.  Coñecer os sentimentos dos outros.  Comprender o concepto de “dano psicolóxico”.\nPrimeiro levarase a cabo unha conversa sobre os males que se ven e sobre os que non se ven. Queremos que sexan os nenos os nenos os que os definan: ferida física e ferida psicolóxica. Logo teñen que pór exemplos de cando se sentiron feridos, anotaranse no encerado e clasificaranse segundo correspondan a dor física ou a dor psicolóxica (“Se ve” ou “Non se ve”). Nunha cartolina co título: “Que fai dano aos nenos/as desta clase?” copiamos todo o que se foi dicindo e se colgará na clase.\n“ QUE FAGO PARA QUE NA CLASE SE ESTEA BEN? ”\n Crear sentimento de grupo.  Fomentar o sentimento de sentirse responsable do benestar dos demais.  Comprender o concepto de “dano psicolóxico”.\nTeremos unha conversa na que se falará da necesidade de sentirnos ben no grupo, de que dependendo de cómo se trate aos compañeiros e do que se espere deles (depende) haberá ou non harmonía no grupo. Logo entre todos se fará unha lista das cousas que podemos facer para que os compañeiros se sintan ben. Con esa lista, confeccionaremos unha táboa e darémoslle unha copia a cada neno/a pedíndolles que poñan unha cruz no número 3 se o fan sempre, no número 2 se o fan a miúdo e no número 1 se o fan poucas veces. Insistirémoslles en que valoren cómo tratan a todos os nenos/as do grupo non só os amigos. Os ítems poderían ser:\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser”       Antes de incomodarme penso. Axudo. Escoito. A quen me fala míroo á cara e aos ollos. Sorrío. Procuro entender aos demais.\n“ DEBUXEMOS COMO QUEREMOS QUE SEXA O NOSO GRUPO ”\n Aumentar o sentido de responsabilidade respecto ao grupo.\nTerán que facer un debuxo o un texto, ou ámbalas dúas cousas sobre algunha situación que se de una aula na que destaque a amabilidade, a xustiza, a responsabilidade… e que lles gustaría que todos lembraran. Os debuxos ou textos colgaranse na clase para axudarlles a lembrar como os membros do grupo desexan que sexa o grupo.\n“ NINGUÉN MIRA A PALLA NO PROPIO OLLO ”\n Darse conta de que o que non lle gusta que fagan os demais, tamén eles o fan ás veces.\nPedímoslle aos nenos/as que anoten nun folio todo o que non lles gusta das persoas que coñecen. Teñen que escribilo en forma de oración. Exemplos: Non me gusta que sexan egoístas, non me gusta que digan mentiras, non me gusta que se burlen de min… Logo, cada neno/a deberá ler en silencio o que apuntou e deberán subliñar cunha cor todo aquilo que eles tamén fan. Finalmente reflexionaremos ao lanzar a pregunta: “Decatástesvos de que vós tamén facedes as mesmas cousas que vos molestan?”\n“ CÓMO CONSOLAR? ”\n Sensibilizarse respecto a pena e a dor dos outros.  Tomar conciencia de que se poden facer cousas para aliviar a pena e a dor.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Desenrolo da actividade:\nPresentámoslle aos nenos/as situacións concretas nas que algunha persoa estea triste. Pedirémoslle que expliquen como a consolarían. Posibles situacións:\nA Álvaro teñen que operalo dos oídos e ten medo de que fagan dano. Por iso, dende hai uns días está triste e preocupado. Como o podemos consolar?\nEstela perdeu o seu can. Fai uns días que non o atopan. Estela quéreo moito. O pai de Laura está de viaxe. Fai moitos días que non o ve e está triste. Daniel está chorando desconsoladamente. Adrián, o seu amigo, hoxe trouxo un xoguete da súa casa e non llo deixa. O que lle da máis pena non é o feito de que Adrián non llo deixe, senón que, como el sempre llo deixa todo, non esperaba isto do seu amigo.\nO avó de Antón morreu. Antón sinte moita pena.\n“ CÓMO TE SENTIRÍAS? ”\n Poñerse no lugar do outro.\nPartindo de distintas situacións, pedirémoslle aos nenos/as que simulen ser os protagonistas e que respondan ben individualmente ou xunto co grupo levantando a tarxeta que crean adecuada da colección “Técnica das caras” (citada no apartado “Emocións e sentimentos”) a pregunta: “ Se foras ti el ou ela, como te sentirías?”. As situacións pódense presentar con soporte auditivo ou visual, dándolle aos nenos/as a posibilidade de que poidan captar mellor o que pasa. Situacións posibles:\nUnha nena non trata ben ós seus amigos e agora non a deixan xogar con eles. Imaxina que ti es esa nena. Como te sentirías?\nNa clase hai unha nena que non cae ben a ninguén. Por iso non ten amigos. Imaxina que estás no seu lugar.\nUnha nena non ten roupa limpa para poñerse. Na súa casa non hai diñeiro dabondo para mercar deterxente para lavala ou para mercar roupa nova. Imaxina que ti es esa nena.\nUn neno gañou un concurso de debuxo. Imaxina que ti es ese neno.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” 4.3. ACTIVIDADES DE EMOCIÓNS E SENTIMENTOS\nSe se pretenden realizar cos nosos alumnos actividades relacionadas cos sentimentos e as emocións hai que ter en conta que é fundamental ser quen de recoñecelos e nomealos. Por iso, para tratar cada un dos sentimentos, pódese seguir a secuencia seguinte:\n1. Presentar a emoción que se tratará mediante unha definición sinxela. 2. Proporcionar exemplos de situacións das que facilmente se poida deducir o sentimento que nos interesa. 3. Mostrar debuxos e fotografías con esta expresión emocional. 4. Animar aos nenos/as a que expliquen vivencias de cando experimentaron esa emoción. É importante que o titor/a tamén o faga. 5. Dar á emoción a categoría de agradable ou desagradable. 6. Facer expresar fisicamente esa emoción. 7. Elaborar entre todos unha lista do que provoca a emoción. 8. Facer listas das actitudes e comportamentos que manifestan as persoas ante esta emoción. 9. Proporcionar unha actividade en cuxo transcurso a emoción se poida experimentar a un nivel máis persoal que grupal (xogos, contos, role playing…).\nEn cada cartón figurarán unhas dez emocións coas súas correspondentes caras. O primeiro que encha o seu cartón, elixe unha das emocións que hai no seu cartón e explica cando o sentiu.\n“ RULETA ”\nPódese facer unha ruleta de grandes dimensións para que todo o grupo poida xogar á vez ou ben ruletas pequenas para xogar en pequenos grupos. Faranse en cartolina e nela debuxaremos oito sectores. En cada sector escribiremos o nome dunha emoción. Empregaremos un clip, que fará de saeta, aguantado pola punta dun lápis que manteremos dereito no centro do círculo. Mentres cunha man aguantamos o lapis, coa outra empuxamos o clip para que dea voltas. O neno/a a quen lle toque mirará onde parou o clip e encargarase de explicar aos seus compañeiros/as algunha situación na que sentiu esa emoción.\n“ DOMINÓ ”\nEn cada ficha, a un lado porase o nome dun sentimento e no outro unha frase que ilustre un dos sentimentos que aparezan no xogo. Xogarase preguntando: “Como te sentes?” Para elaborar o contido do dominó podemos pedir a colaboración dos nenos/as segundo a idade que teñan. Unha posibilidade podería ser:\nCONTENTO, TRISTE, ENFADADO, RELAXADO, EGOÍSTA, ABURRIDO, CELOSO, AVERGONZADO, COMPASIVO, EMOCIONADO, SEGURO, AMABLE.\nA túa familia ocúpase de ti, non deixa que che pase nada malo. Sempre axudas. Sabes saudar. Sabes dar as grazas. Regaláronche o xoguete que querías. O teu can morreu e queríalo moito. Un compañeiro/a sempre te está molestando. Respiras fondo. Relaxas o teu corpo. Nunca deixas as túas cousas. Mañá vaste de acampada! Non sabes qué facer. Non sabes a qué xogar. Túa nai sempre lle da moitos bicos ao teu irmá pequeno. Estabas a facer unha falcatruada e descubríronte. Un neno mancouse e está a chorar.\n“ TÉCNICA DAS CARAS ”\n Fomentar a comunicación interpersoal de sentimentos.  Usar o vocabulario sobre os sentimentos.  Expresar o propio estado emocional.\nA cada alumno/a daráselle imaxes (por exemplo, debuxos de caras) representativas de cada sentimento ou emoción que queiramos traballar. Anteriormente traballaremos as imaxes resaltando cáles son os rasgos físicos que evidencian a emoción. Cada neno/a gardará todas as imaxes no seu pupitre menos aquela que corresponde a como se sente nese intre e deixaraa enriba da mesa ao lado da frase: “ Como me sinto? Estou…”. Ao longo da xornada, pedirémoslles que cambien a imaxe dependendo de cómo se sintan nun momento dado. Para facelo, deben deixar todo o que estaban facendo e pensar durante uns minutos como se senten por dentro. Os momentos para facelo poderían ser: ao chegar da casa, a media mañá, á volta do recreo ou en aqueles intres nos que os nenos/as estean especialmente alborotados ou tensos. Así aprenderán a supervisar os seus estados emocionais e a comunicalos. Tamén é importante que os mestres que traballan co grupo teñan a súa colección de caras e que as vaian cambiando ao mesmo tempo ca os alumnos/as.\nCOMO ME SINTO? ESTOU…\n4.4. ACTIVIDADES DIVERSAS PARA REALIZAR NA AULA\nOBXECTIVOS Aprender a identificar os sentimentos de outras persoas a través das espresións faciais e corporais . Expresar diferentes sentimentos e coñecer que situacions poden provocalos . Disfrutar coa dramatizacion e interes por espresarse co seu corpo . NIVEL 1º ciclo de EP MATERIAIS\nDESENVOLVEMENTO DA ACTIVIDADE Primeiro debemos poñer en común a importancia que ten identificar os sentimentos das persoas que nos rodean e saber espresar os propios . Para practicar esta habilidade algun neno poderá ir representar mediante xestos un sentimento e os demais deben adiviñar que que sentimento se trata . Unha vez identificado o sentimento , debemos preguntarlles aos nenos en que situacións se sentiron asi .\nOBXECTIVOS Aprender a traballar en equipo . NIVEL 1º ciclo de EP MATERIAIS Folios, tesoiras , cola e ceras de cores. DESENVOLVEMENTO DA ACTIVIDADE Dividimos a clase en grupos de 4 , un neno para cortar , dous para colorear e outro para pegar . Cada grupo traballará nunha mesa e debe ser o propio grupo quen decida quen debe facer cada cousa . Cada un debe confeccionar unha cadeneta de cores o mais longa posible .\nOBXECTIVOS Aprender a relaxarse imaginando situacions agradabeis. Aumentar a capacidade de concentración . NIVEL 1º e 2º ciclo de EP MATERIAIS Sons do mar grabados . Colchoneta . DESENVOLVEMENTO DA ACTIVIDADE Os nenos e nenas deberán deitarse na colchoneta para relaxar brazos e pernas , teñen que respirar profundamente e escoitar o sons da súa respiración . Con voz suave lles pedimos que imaginen que son peixes que nadan tranquilamente no mar , poñemos a cinta cos sons do mar , e imoslles dicindo que se diesen levar polas ondas . Seguimos dicindolles que se atopan cun polvo que os toca coas súas patas . O mar pouco a pouco os vai levando cara a area onde os raios do sol lixeiramente os van quentando e van percibindo unha sensación moi satisfactoria .\nAsi con eu e ti cómo eres?\nOBXECTIVOS Aprender a coñecernos a nós mesmos. Valorar as nosas características positivas e comprender que as negativas poden cambiarse . Establecer un clima de confianza na clase . NIVEL 2º ciclo de Educación Primaria. MATERIAIS Folios e lápices de cores . DESENVOLVEMENTO DA ACTIVIDADE Explicamoslles que imos facer unha actividade para coñecernos mellor . Damoslles a cada un un folio e pedimoslles que o dividan cunha liña , nunha parte do folio teñen que escribir cinco características que os definan e se lles gustan ou non . Cando rematen , se recollen os folios e volvense a repartir de modo que non lles toque a cada un o seu . Unha vez lidas , deben debuxar na outra parte do folio como se imaginan que é a persoa descrita . Despois entre todos intentaremos descubrir de quen se trata .\nTranquilo, non pasa nada\nOBXECTIVOS Aprender a avaliar a intensidade dos sentimentos . Manifestar e controlar progresivamente os sentimentos e as emocións . NIVEL 3º ciclo de Educación Primaria MATERIAIS Folios e bolígrafos DESENVOLVEMENTO DA ACTIVIDADE Presentamoslles unha situación como a seguinte : “Este fin de semana fostes de excursión , ao regresar a casa atopas na túa habitación o teu traballo de mates que debes entregar o luns cheo de garabatos de todas as cores . Sabes quen foi , o teu irmán pequeño . “ Pedimoslles que escriban nun folio que sentirían nese momento , que farian e que consecuencias terian os seus actos . Despois comentaremos o que cadaquen escribiu e falaremos das mellares maneiras de reaccionar e tamén de situacións nas que nos enfadaramos moito e que fixemos .\nO rap do optimista\nOBXECTIVOS Desdramatizar situacións ou acontecementos que acostuman a provocar pensamentos ou reaccións negativas ( desconfianza nun mesmo , pesimismo , desmoralización …) NIVEL 3º ciclo Educación Primaria MATERIAIS Instrumentos de percusión DESENVOLVEMENTO DA ACTIVIDADE Explicamoslles que imos cantar un “rap” , por ejemplo : AS VECES ME EQUIVOCO …………. E NON PASA NADA ( coro ) CAIO DUNHA SILLA …………………E NON PASA NADA ( coro) CHAMANME A ATENCIÓN ………….E NON PASA NADA (coro ) O coro acompaña a súa parte do “rap” utilizando os instrumentos de percusión .\n4.5 LISTAXE DE PÁXINAS WEB\nwww.mhs.com www.casel.org www.ei-school.org www.campusirtual.uma.es/intemo www.unh.edu/emotional_intelligence www.educacionemocional.org www.campusvirtual.uma.es/intemo/index.htm www.emotionalIQ.com www.eiconsortium.org www.eqi.org www.unh.edu/emotionalintelligence (Mayer) www.inteligencia-emocional.org www.inteligenciaemocional-portal.org www.icono14.net/revista/num7/articulos/isidoroarroio.pdf http://edrev.asu.edu/reviews/revs194.pdf http://www.investigacionsicopedagogica.org/revista/articulos/15/espannol/Art_15_276. pdf http://acpon1.ponce.inter.edu/cai/Tese_Graduado/Zennie-Sharlene/index.pdf http://www.apoclam.net/proxectos/pat/materiais/INTELIXENCIA_EMOCIONAL.pdf http://ddd.uab.é/pub/educar/0211819Xn30p159.pdf\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser”  www.icono14.net/revista/num7/articulos/isidoro arroio.pdf\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” http://www.monografias.com/trabajos15/inteligencia-emocional/inteligenciaemocional.shtml#entelig\n5 - ACTIVIDADES REALIZADAS NAS NOSAS AULAS\n5.1 Experiencia levada a cabo no 2º ciclo de Educación Primaria cos materiais cedidos polo CEFORE , KITSCAIXA VALORES da Fundación “la Caixa” .\nA fundación “La Caixa” presentanos un novo recurso educativo dirixido a educación primaria para nenos de entre 8 e 10 anos , co obxectivo de potenciar valores éticos e de convivencia . Estructúrase en tres grandes apartados que se poden traballar de xeito indenpente : identidade , convivencia e responsabilidade . A idea base , é que , a partir da autoestima e do recoñecemento das nosas cualidades , do dominio das propias capacidades e emocións , podemos aprender a respectar as normas e a valorar a diversidade , a ser tolerantes e a preocuparnos polos demais , a dialogar e a comprometernos .\nNeste caso utilizamos a Caixa dedicada a Identidade , da que traballamos os seguintes materiais :\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” FICHAS QUE FAN REFERENCIA A CALIDADES PERSOAIS .\nPÓSTERES EMOCIÓNS AGRADABLES E DESAGRADABLES\nEXERCICIOS DE INTERIORIZACIÓN\nEmpezamos a experiencia utilizando as máquinas autodescritivas , cada un tiña que definirse a si mesmo en base a dez ítems . Unha vez feito isto comentamolo na clase, cada un de xeito voluntario amosou a súa descrición . Non se fixeron valoracións nin positivas nin negativas . En xeral foi unha actividade que lles gustou bastante e lles pareceu moi divertida.\nOs dous pósteres de emocións e sentimentos , tamén se utilizaron , pero non foron ben acollidos , primeiro pola dificultade de colocalos na aula , non temos moito espazo , despois polo seu peso , caian a miúdo , e por último polo pouco atractivo dos seus debuxos . A actividade en si , é moi interesante , pero quizais o formato deberia ser mais motivador para os nenos , ou mais manipulativo .\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” O que mais lles gustou sen dúbida , foron os execicios de interiorización , foron moi ben acollidos , ao principio a algúns nenos lles provocaba risa , pero despois todos participaron moi ben . Esta actividade é a que mais proveito lle sacamos , sobre todo cando están moi alterados ou nerviosos , eles mesmos a piden , soemos facela a última hora da maña antes de recoller para ir a casa ou ben a volta do patio .\n5.2.Experiencia levada a cabo en 2º dePrimaria no CEIP Pazo da Mercé das Neves .\nComo membro do GT de IE e titora dun grupo de segundo de EP,levo traballando dende o inicio do traballo a intelixencia emocional tendo como obxectivos xerais os seguintes: Establecer un clima de confianza na clase. Fomentar a actitudes positivas e de respecto a un mesmo e aos demais. Aprender a coñecernos, a nos e aos outros. Valorar as características positivas de cada persoa e comprender que as negativas poden modificarse e mellorarse. Aprender a ser persistentes e ter unha actitude positiva fronte a calquera situación difícil. Aprender a relaxarse imaxinando situacións agradables. Aprender a transmitir sentimentos e emocións. Expresar mensaxes verbais e non verbais. Recoñecer mensaxes verbais e non verbais. Aprender a traballar en equipo.\nPara traballar emocionalmente na clase o primeiro é crear un clima de confianza e de seguridade dentro da clase e tamén de tódolos membros,tanto @s nen@s entre eles coma a relación c@ mestr@.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Para iso , na miña clase creouse ,na primeira hora a asamblea , nela aprendemos a relacionarnos, saudarnos e contarnos todo aquilo que queremos(agradable,desagradable, o que nos gusta,o que nos preocupa e tamén os problemas entre os compañeiros para buscar solucións...) Ao inicio , atopeime con algúns problemas: os nenos estaban incómodos coa experiencia xa que non nos coñecíamos e case era eu quen falaba\npreguntaba.Empezamos cun saúdo,(bos días,que tal estades (ben,cans@s,preocupad@s ), pasouvos algo especial,diferente? Cando contestan por exemplo ,que están cans@s ou tristes...traballamos as respostas mediante a expresión non verbal coa mímica ,os xestos e incluso coa onomatopeas para recoñecer a situación(cada un de nos representamos esa situación) ,e coa expresión verbal para explicar esa mesma situación oralmente,as causas e as posibles solucións. Outro dos problemas foi a falta de respecto das quendas para falar(todos falaban a vez ,non se escoitaban ,so lles interesaba falar, o que contaran os outros non les interesaba nada )e tamén a falta de relaxación polo que no momento da asamblea tamén se traballa a respiración e algúns exercicios de relaxación.(En algún momento do día , despois do recreo da mañá ou a volta do recreo do comedor,traballamos a relaxación)con actividades de respiración(temos colchonetas na clase que aproveitamos para esta actividades),tamén traballamos a relaxación coa música :antes de iniciar algún tipo de actividade como as de plástica ,escoitamos tranquilamente a música sen facer nada máis,logo realizamos a tarefa e seguimos escoitando a música moi baixiño. O principio, este tipo de actividades provócalles a risa pero despois de facelas repetidas veces, son el@s mesmos quenes o fan e o piden para relaxarse ou simplemente porque lles gusta traballar nun ambiente de tranquilidade.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Actualmente ,nada máis entrar na clase ,eles mesmos empezan cos saúdos,e contan as súas experiencias e preocupacións sen que ninguén os dirixa,incluso recoñecen cada vez máis facilmente, se algún compañeir@ , mestr@ está\ncontent@,triste,cans@,preocupad@.... e intentan axudar e animar e dan todo tipo de solucións.\nOutros obxectivos máis específicos: Expresar mensaxes verbais. Expresarse sen utilizar palabras. Recoñecer mensaxes de comunicación non verbal. Transmitir emocións e sentimentos sen falar, mediante os xestos. Identificar os sentimentos doutras persoas a través das expresións faciais e corporais. Expresar diferentes sentimentos e coñecer qué situacións poden provocalos. Gozar coa dramatización e interese por expresarse co corpo. Aprender a utilizar os xestos para facerse entender e enriquecer la comunicación. Aprender a utilizar a comunicación corporal para expresar sentimentos e emocións. Fomentar a actitudes positivas e de respecto fronte aos demais . Usar adecuadamente a entoación e os xestos a expresarse oralmente. Recoñecer os matices que aportan a entoación e os xestos a un mensaxe oral. Aumentar a capacidade de concentración.\nOutras das actividades empeza a través da lectura e dramatización dos contos da colección do “ABECEDARIO DE LOS SENTIMIENTOS” ¿Qué sientes?Ed.Gaviota\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Escóllese un dos contos dependendo da emoción que nese momento se vaia traballar,entón en grupo fálase da emoción do título,Exemplo :”Vagancia”.Pregúntase o que é,en que situación lles pasa ,preguntamos cando, como,como se senten,que fan nesa situación, se lles parece agradable ou desagradable....Cada un del@s ,por turno explícano(faise sempre a través da expresión verbal e non verbal,)unha vez traballado o titulo, a lectura faise usando adecuadamente os diferentes matices da entoación e os xestos, aínda que son os nen@s quenes dramatizan o conto guiados pol@ mestr@. “.....Victor era un neno moi vago...se pasaba o día dormitando no sillón......nunca lle apetecía facer nada ....” .Os nenos dramatizan a escena e comentan como se sentirían se fixeran o mesmo que Victor....Buscan as posibles causas do que lle pasa a Victor....Así con cada unha das diferentes partes do conto.Encántalles xa que se senten participes do conto e integrados no grupo clase e entre todos buscan solucións.No meu caso particular, na miña clase había un neno coma Victor ao que non lle gustaba moito traballar e os nen@s mediante o conto,as súas explicacións (por que é divertido traballar e é aburrido non facer nada )e o súa axuda e apoio conseguiron integralo no grupo clase e que se interesara por participa e realizar tódalas actividades da clase.\nExisten moitos libros cheos de fotos que representan persoas mostrando diferentes emocións por iso pode ser interesante visitar a biblioteca e buscalas ,analizalas e falar delas..\nSempre que non interfira no ritmo da clase,os 15 minutos antes do remate das clases traballamos a IE con diferentes actividades. No proxecto do noso GT ,decidimos elaborar un emocionómetro para traballar 8 emocións (amor, odio, tristeza, alegría,\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” enfado, paciencia , tranquilidade, medo)para cada un dos ciclos da E.Il e E.P.( Este é a maqueta do primeiro ciclo de E. primaria)\nNo momento do agrupamento ou cando se considere oportuno,utilizamos os debuxos representando diferentes caras expresivas .Os nenos collen unha carta segundo o seu humor e explican o seu chou. Estes debuxos poden estar tamén colocados na\nclase para que sempre os teñan á vista e así poder explicar como se sentenl.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Mimos emotivos Os nenos teñen que imitar as expresións faciais das diferentes emocións. Xogo de imaxes Cada semana propomos un xogo de imaxes temáticas dos sentimentos para que as asocien coa súa definición ou para falar delas. O aplauso Esta actividade lévase a cabo cada vez que un membro da clase ten unha actitude positiva ou unha mellora, demostra esforzo ,recompensando@ cun aplauso por parte de tod@s. O balón das emocións Faise un círculo con tódolos membros da clase .Lanzase o balón a cada nen@ dicindo unha palabra agradable a cada un e a súa vez farán o mesmo ao lanzalo. Careta de emoción (con ou sen música) Os nen@s debuxan e decoran unha cara coa emoción que eles desexen e logo deben explicar o súa emoción.Tamén se pode falar de cada unha delas e explicar cando lles pasa os motivos e como solucionalo. A partir dunha audición de diferentes fragmentos de música hai que realizar un debuxo co que sentiron coa audición,pode ser un debuxo dunha emoción cunha cara ou un debuxo que represente o que sentiron. Tamén poden engadir algo escrito que lle guste moito\nfacer con alguén especial(pai,nai,amigos.......) e darllo ou poden ser expostos na clase\nMusica Diferentes tipos de musica para escoitar seguida dunha charla para saber cales lles gustan e cales non e que poidan explicar o que senten cando as escoitan.\nXogo de roles Con marionetas elabóranse obras de teatro sobre os sentimentos e as emocións.\nManipulación (Esta actividade pode traballarse na unidade didáctica do coñecemento do medio dos sentidos) Escollemos telas ou materiais con diferentes texturas para tocar (gústame ou non me gusta,agrádame ou desagrádame ) incluso todo tipo de olores e sabores. Traballase con diferentes sustancias para que podan manipulalas e así explicar o que senten cando as tocan, senten ou proban.Pódese facer diante dun espello ou tamén gravalos para despois falar sobre o que se sente.\n5.3.Experiencia levada a cabo cos alumnos e alumnas de 4º de Educación Primaria do CPI de Mondariz .\nNa nosa clase levamos dende o inicio do curso abordando as emocións e os sentimentos . Ao principio , dun xeito meramente intuitivo e aproveitando calquera circunstancia que nos ofrecera a oportunidade de traballar na clase este tema . Falando , sobre todo , de cómo nos sentiamos ante , por exemplo , un enfado , ante un conflicto tralo patio ou cando algún neno se atopaba triste ou incluso a profe . Traballar a educación emocional na aula é unha labor moi difícil , tendo en conta a falta de preparación, a falta de costume e a falta de tempo , pero aínda asi decidimos intentalo. E digo , decidimos , porque , xa que era un tema que lles concernía de pleno e necesitaba a súa enteira colaboración , foi unha decisión consensuada por todos . Iniciamos asi a nosa andaina , primeiramente investigandonos a nos mesmos , coñecendonos , para iso foinos de grande utilidade uns materiais que nos cedeu o CEFORE . Nestes habia unhas máquinas autodescritivas , onde en base a dez\nadxectivos nos describiamos nunha escala de : moito , bastante, pouco e moi pouco . Como na clase de lengua e lingua tamén estabamos traballando as descricións e a identificación de sustantivos e adxectivos , os sinónimos e os antónimos , o outro material que utilizamos viunos moi ben , porque tiña vinte fichas sobre calidades persoais tanto positivas coma negativas , nunha cara a positiva e na outra a negativa ( co cal reforzabamos os antónimos ) adxuntaban dous sinónimos . Ademais disto , aprendimos moitas mais palabras sobre como expresar os nosos estados de ánimo , a través do Bingo das Emocións . Con este recurso , aprendemos xogando a expresar sentimentos , a contar situacións pasadas nas que vivenciaramos algún estado de ánimo presente no xogo . É un material moi visual que da pe a facer xogos de mímica facial para representar os estados de ánimo . e en cada unha das calidades que nomeaban\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Tamén lemos sobre as emocións , eliximos unha serie de contos da colección de Violeta Monreal e traballamolos por grupos , cada un dos grupos tiña que ler o seu conto e despois tratar de explicarlles ao resto dos seus compañeiros o sentimento ou a emoción da que falaba en cada caso , pero non so usando as palabras senón que podían utilizar as imaxes . Non había ningún límite , cada grupo podía facer o que suxerise o seu conto .\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Despois de levar a cabo esta pequena experiencia , demonos de conta do difícil que resultaba expresar de forma gráfica o que sentiamos , podiamos xa , dun xeito bastante coherente facelo de forma oral , pero a hora de poñelo nun debuxo , non eramos capaces de representalo . De todos modos non desistimos , e o seguinte paso foi , sempre traballando en grupo , plasmar un estado de ánimo, utilizando materiais de refugallo que tiñamos na clase . O formato elegido foi un collaxe . Fixemos seis grupos : MEDO ,\nCALMA,AMOR,ALEGRIA,NERVIOSISMO e TRISTEZA . E estes foron os resultados :\nEste grupo entendeu o “medo” como un neno que chora ante algo , non me souberon explicar ante que choraba , me impactaron as bágoas , tan grandes , e as formas tan desfeitas que o rodean .\nEste grupo entendeu a “calma” coma , estar relaxados , a non ter presa , e asociono a auga , unha das nenas dixo : A praia relaxame , a auga , o sol … , asi que representaron un atardecer en calma.\nEste grupo entendeu o nerviosismo como un estado de tensión , onde se apretan os dentes , moi marcado na figura , sudase , abrense moito os ollos , como a espera …\nO grupo encargado de plasmar a “tristeza” , dirixiu o seu traballo cara a soidade . Unha das nenas dixo que ela estaba triste cando estaba soa , logo por ahí levaron a actividade . Plasmaron a un neno so , chorando , moi triste nun día de chuvia . AMOR\nO grupo encargado de traballar o amor foi , tal vez , o que o tivo mais fácil , nen sequera o dubiraron un momento , para eles o amor so de podía representar con moitos corazóns , porque o amor sentese co corazón , como ben dixo unha das nenas deste grupo .\nA alegría foi entendida coma un día de primavera onde o sol loce , as flores e a natureza están con todo o seu esplendor . Unha das nenas comentaba que ela era moi feliz cando ía bo día , cando facía calor , porque iso a facía sentir moi ben .\nMURAL ONDE EXPUXEÑOS TODOS OS TRABALLOS NA AULA\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” 5.6. Experiencia levada a cabo no CEIP Pazo Marquesa da Mercé no ámbito da educación artística .\nACTIVIDADE Recoñecemos os sentimentos. OBXECTIVOS  Recoñecer distintos sentimentos mediante un soporte visual, tanto en nos memos como nos demáis.  Explorar o mundo das emocións mediante a simulación e dramatización no espello.  Aumentar e optimizar os nosos coñecementos e vocabulario a cerca das distintas emocións e estados de ánimo. NIVEL 3 º ciclo de EP MATERIAIS  Melodioso (moneco que representa as súas emocións segundo diferentes estados de ánimo en relación a distintas audicións musicais DESENVOLVEMENTO DA ACTIVIDADE Esta primeira actividade, realízase a modo de introducción, así como de avaliación inicial, sobre os coñecementos que o alumnado de 3º ciclo posúe en relación aos seus sentimento e emocións. Para o seu desenvolvimento preséntaselles un moneco con diferentes xestos faciais, que axudarán a modo de soporte visual para o recoñecemento destas diferentes expresións. A modo de breve debate-coloquio, o alumnado exporá diferentes emocións simuladas polo boneco, tratando en todo momento de aumentar un vocabulario relativo aos\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” sentimentos, fomentando un maior coñecemento do modo de expresar as nosas emocións.\nACTIVIDADE A música nos transporta OBXECTIVOS   Recoñecer diferentes sentimentos e emocións, mediante estímulos musicais. Interpretar a modo de dramatización as diferentes emocións, segundo o código musical.  Apreciar o valor da música e doutras linguaxes artísticas na respresentación e transmisión de sentimentos. NIVEL 3º ciclo de Educación Primaria MATERIAIS  Moneco Melodioso.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser”  Reproductor de CD,s.\nCon esta audición, a modo de introducción, se lle explica ao alumnado a marcha das diferentes actividades consistentes en distintas dramatizacións, nun primeiro momento, dirixidas pola docencia; para máis adiante, traballar a improvisación libre, coa única consigna da imaxinación e os aportes persoais en relación ao coñecemento dos sentimentos. Proponse ao alumnado que imiten a máquina de escribir con diferentes xestos: dixitación, manivela, cara de cansancio, énfasis no traballo, remangar os puños, etc. Cando se remata a dramatización, propónselle ao alumnado que inicie un debate no que expresen os sentimentos que se lle viñeron á mente durante o exercicio, ante o cal a meirande parte deles responderon, LEDICIA. Como finalización, propónselle a un alumno/a que sinale no moneco Melodioso que cara sería a máis correcta para voltar a escoltar a audición, agora xa, sen movemento algún, para apreciar mellor a música en sí.\nCon esta audición, guiouse ao alumnado para camiñar ao ritmo da marcha solemnemente polo espacio, coa premisa de sentirse con auténtica seguridade. Ao rematar o fragmento da audición, preguntouse aos nenos e nenas como se sentiran, e igualmente situouse a Melodioso na posición correcta e voltouse a interiorizar o\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” tema musical para aprecialo máis concretamente.\nMediante un fragmento do coñecido sonido de violín do filme, considerouse a posibilidade de realizar un traballo por parellas onde un dos/as nenos/as serían vampiros/esas e outros/as víctimas (sempre en sentido figurativo, coma un xogo de rol, sen incidir sobre sensos relativos a calquera tipo de agresións ou feitos violentos). O xogo de rol, ou dramatización, consistirá agora en que o alumnado vampiro, achegarase as súas víctimas moi despacio, para finalmente\nmordisquearlles (lixeiramente). Ao final da audición, se lles preguntará únicamente a aquelles aos que lles tocou en sortes o rol de víctima, como se sentiron, ante o cal a gran mairía respostou CON MEDO ou ASUSTADOS.\nXodo dos vampiros A dinámica seguinte será a mesma que a realizada nas audicións anteriores.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser”  4ª AUDICIÓN: “Nocturno opus 9 no 2” de Chopin.\nCon este fragmento musical, a dramatización consistirá en simular que somos frautistas e temos a necesidade de tocar con todo o noso sentimento. A emoción a tratar neste caso será a TRISTURA. Unha vez realizado o xogo de rol, procederemos a repetilo fronte ao espello para recoñecer os nosos xestos.\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” Con esta audición, e a modo de finalización, realizaremos unha actividade de relaxación, coa historia do río Moldava, coa audición de Smetana de fondo. Así, conseguiremos que toda a enerxía despregada teña a súa conclusión, cos ejercicios de respiración e relaxación. En coro e deitados no chan recreamos o descenso do río e as incursións piratas.\nDESENVOLVEMENTO DA ACTIVIDADE Coa obra de Camille Saint-Saëns, “O carnaval dos animais” dispuxemos unha serie de audicións representativas de animais, que nos mostran diferentes caracteres e\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” cualidades animais que tamén podemos recoñecer nos seres humanos. Este exercicio, tamén guiado pola dramatización, a mímica e o xogo de rol, entre outras técnicas; ampliará os rexistros dramáticos relacionados cos sentimentos que traballamos anteriormente.\n5.7.Presentación das nosas experiencias na rede: BLOG\n5.8.Elaboración da maqueta do Emocionómetro\nO Grupo de Traballo tiña como un dos seus obxectivos elaborar un “emocionómetro” , un instrumento para o seu uso na aula onde os nenos e nenas poideran expresar dun xeito gráfico e fácil as súas emocións . Esta é unha proposta que plantexamos , tratase dun arco da vella , onde en cada unha das cores vai asociada a unha emoción , é o propio neno/a o que debe identificar como se sente e colocarse fisicamente nunha das bandas de cor . Deste xeito o noso “emocionómetro” identifica asi os sentimentos :\nSENTIMENTO AMOR ALEGRIA CALMA ODIO TRISTEZA NERVIOSISMO VERMELLO LARANXA ROSA VERDE AZUL VIOLETA\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” MAQUETA EN PAPEL\nUNHA VEZ REMATADO … E LISTO PARA SER UTILIZADO\n5.9.Bibliografía 1. Revista Iberoamericana de Educación (ISSN : 1681-5653) : “Alfabetización emocional ; la deuda de enseñar a vivir con los demás “ Alejandro Castro Santander . Universidad Católica Argentina . 2. “La inteligencia Emocional “ José Javier Velasco Bernal 3. “La inteligencia Emocional (Habilidades básicas para la acción tutorial y la tutoria “ Adoración Barriopedro- Vicente Palomar 4. “La inteligencia Emocianal “DR . Tevni Grajales . RRHH , el portal de estudiantes de RRHH. 5. CEP Toledo , Revista Rincones , Febrero 2006 . Inteligencia emocional ¿Prioritaria en los centros escolares? . Mª Dolores Aguado Martín ,Orientadora del IES “Maria Pachecho” Toledo . 6. El desarrollo de la inteligencia emocional en la educación infantil . Mario Pena Garrido ; Sara Lozano Santiago . UNED ; V Congreso Internacional “Educación y Sociedad” (ISSN 84-690-2369-1) 7. “Investigando en Educación Infantil : Intenligencia Emocional” ;Liliana Segura Rodríguez . Revista digital “Práctica Docente “nº 3 Julio/Septiembre 2006 . CEP Granada ISSN 1885-6667 .DL :GR-2475/05. 8. Lawrence Shapiro ; “ La inteligencia emocional en los niños “ 9. Portal de Inteligencia emocional ; Entrevista realizada a Rafael Bisquerra . 10. Estado de la investigación en España sobre Inteligencia Emocional en el ámbito educativo . Mario Pena Garrido ; Elvira Repetto Talavera . Revista electrónica de Investigación Psicoeducativa ( ISSN . 1696 -2095 , nº 15 , volumen 6 , 2008 )\nGrupo de Traballo “Aprender para Ser” 11. Las competencias emocionales . Rafael Bisquerra Alzina ; Núria Pérez Escoda ; Universidad de Barcelona . ISSN 1139-613X. 12. “La Inteligencia Emocional como una habilidad esencial en la escuela “ ; Pablo Fernández Berrocal y Natalio Extremera Pachecho ;Universidad de Málaga . (OEI –Revista Iberoamerica de Educación , ISSN : 1681 – 5653 ) 13. Aprender a aprender . R. G. Carbonel. Editorial Edas 14. Educación emocional . Programa para 3 – 6 años . Elia López Cassá . Editorial Wolters Kluwers . 15. Relacionarnos bien . Manuel Segura y Margarita Arcas . Editorial Narcea . 16. Educar para ser feliz . Carmen Boix i Casas . Editorial Ceac . 17. Inteligencial Emocional para la convivencia escolar . Antonio Vallés Arándiga . Editorial Eos .\nDocuments Similar To MEMORIA GRUPO TRABALLO