سیاووش که چون "آرش" جان درتیر آزادی ایران نشاند و گشت و گشت و سرانجام در سکوت یخ زده وین بر زمین نشست، در بیستمین سال خاموشی اش بازچون "سیاوش" بر آتشی دیگر می گذرد تا پاکی خود را به آزمونی دیگر بگذارد. چشم بسته بر تنها حماسه مدرن ما "آرش کمانگیر" که بروزگار خویش سرود امید بود و به کتابهای درسی راه یافت و سالهای دراز است که چاپ می شود و کتاب می شود و نوار و فیلم می شود و جزو چند شعر محدود نیمایی شهره عام و خاص است؛ بخش کوچکی اززندگی سیاوش را پیراهن عثمان کرده اند. جهان شعری غنی سیاوش کسرایی از"آرش کمانگیری" که در اوج یاس تیرش را بسوی افق فردا پرتاب می کند و تا"مهره سرخ" که میراث خونین نسلی را به یادگار می گذارد، همه و همه قربانی نگاه سیاسی می شود...... ...... در این شبهای خاموشی سیاوش، قلم ازرفتن می ماند. بهتر است بماند تا"مانلی" آن را بردارد. "مانلی" تنها پسر سیاوش که با شهرت پدر"بیزنس" نمی کند و شکار شوهای شبکه های معروف نمی شود، پدرش را برآتش می بیند و تمامی آنچه را من می خواهم بگویم، در فیس بوک خود می نویسد. وقتی شکست خوردی... مانلی کسرایی در ماه اكتبر ١٩٩٤ از طريق دفتر صليب سرخ جهاني مدارك پدرم جهت خروج از شوروي و سفر به اتريش را دريافت كرديم و در راه بازگشت به منزل در اتوبوس بوديم كه از او سئوال كردم: بابا آيا اگر يكبار ديگر بدنيا مي آمدي اين راه و اين انديشه رو انتخاب مي كردي؟ در جوابم گفت: مانلي جان هميشه اين طور رسم بوده كه وقتي كسي شكست مي خورد و يا مي بازد همه اطرافيان و دور و بر مي گويند: ديدي؟ ما كه گفتيم. ما كه مي دونستيم. و هر كسي كه از راه مي رسد هزار و يك انتقاد مي كند. و همه حق دارند چرا كه تو بازنده و شكست خورده اي. اما از فرد پيروز انتقاد نمي شود. او گفت تو كه خودت زندگي ما رو مي بيني. نه حساب بانكي دارم، نه كاخي و نه قصري. زندگي ما هم هميشه با حقوق من و بيشتر با سوزن زدن مادرت گذشته. اينجا هم كه رهبري حزب حقوقي رو كه ما از صليب سرخ مي گرفتيم قطع كرد و اگر تو و بي بي و اشرف نبوديد معلوم نبود چه وضعي پيدا مي كرديم. صحبت ما گل گرفت و تا خود منزل گفتگو كرديم. او در ادامه گفت: تا انقلاب ٥٧ من ممنوع الخروج بودم و تمام اطلاعاتم از كشورهاي جهان از جمله شوروي از طريق كتاب هايي بود كه مطالعه مي كردم. جوان بودم كه جنگ جهاني دوم با پيروزي شوروي و نابودي فاشيسم به پايان رسيد. همه جا صحبت از شوروي و ماركسيسم و جامعه عدالت اجتماعي و حكومت كارگري بود. در اروپاي غربي و در كشورهايي مانند فرانسه، اسپانيا، ايتاليا و يونان نيز جنبش هاي ماركسيستي بخاطر مبارزه كمونيست هاي اين كشورها در جريان جنگ با آلمان از محبوبيت خاصي برخوردار شده بودند. با تقسيم شدن آلمان و برلين، دنيا به ٢ قطب تقسيم شد. قطب "سرمايه" برهبري آمريكا كه مسبب "هيروشيما" و "ناگازاكي" و جنگ هاي ديگر بود و قطب "كار" برهبري شوروي كه اروپا را از يوغ فاشيسم آزاد كرده بود. و ما هر چه مطالعه مي كرديم بيشتر و بيشتر شيفته شوروي مي شديم. تحصيل، درمان و بيمه رايگان، ريشه كن شدن بيسوادي و بيكاري و غيره. اما متاسفانه هيچگونه اطلاعي از داخل كشورهاي سوسياليستي نداشتيم. كودتاي ٢٨ مرداد بوقوع پيوست و رهبري حزب به خارج رفت و هيچ ارتباطي با آنها نبود. رهبري حزب از جمله احسان طبري پس از انقلاب و بازگشت به ايران نيز صحبتي از وضعيت واقعي اين كشورها نمي كردند. حتي عمو سايه ( منظور او هوشنگ ابتهاج بود كه ما او را عمو صدا مي زديم ) و به آذين كه از نزديك ترين دوستان من بودند هم به مسكو سفر كردند و با من صحبتي نكردند. من تا خود انقلاب بهمن هيچ ارتباطي با رهبري حزب توده نداشتم و با همان شيفتگي جواني از حزب و انديشه ماركسيسم و سوسياليسم در ايران دفاع مي كردم. و در جواب تو بايد بگویم كه اگر يكبار ديگر بدنيا مي آمدم همچنان از آزادي و برابري انسان ها و برقراري عدالت اجتماعي در كشورم دفاع مي كردم و همانطور كه پس از خروج از ايران و آشنايي با جو سياسي در شوروي در برابر رهبري حزب توده و اطاعت كوركورانه از سياست هاي شوروي ايستادم، بار ديگر نيز اين كار را مي كردم. چرا كه من روزي عضو حزب توده ايران بمعناي حزبي مردمي شدم. حزبي كه بايد هميشه و در همه حال در جهت منافع ايران و مردم كشورم عمل مي كرد. پدرم بعد از ٣ هفته براي هميشه شوروي را ترك كرد. و حدود يكسال بعد در وين از دنيا رفت. از آن تاريخ ٢٠ سال مي گذرد. جاي او برايم بسيار خالي است. چه وقايعي اي كه در اين ٢٠ سال رخ نداد. و من تاسف مي خورم كه او نبود و نديد. و البته بارها با خود گفتم كه چه خوب شد كه زود رفت و نظرات بسياري از باصطلاح دوستان و رفقاي نزديك خود را در رابطه با اشعارش نشنيد و نخواند.\nدر اين ٢٠ سال چه ها كه ننوشتند. و البته نوك پيكان حمله همه صاحب نظران "آرش كمانگير " بود\nاز اين كه كسرايي وزن شعر را بلد نبود و رعايت نمي كرد تا اينكه او فقط شعر سياسي سرود و غيره. و اين هميشه سئوال بزرگي برايم بود كه چرا و به چه دليل؟ چرا تا زماني كه او زنده بود و رفاقت ها و دوستي ها سر جايش بود كسي حرفي نزد؟ اما تا چشم فرو بست رفقا و دوستان شروع به انتقاد كردند. و هزار و يك ايراد از شعر او گرفتند. تا اينكه روزي در محفل دوستان درد و دل مي كردم كه دختر نوجوان يكي از دوستان روسم با شنيدم حرف هايم گفت: "اگر من شاعر بودم و دوست دختر شاعري هم داشتم و شعر او در زمان حياتش در كتاب درسي چاپ ميشد و شعر من چاپ نميشد من حتما دق مي كردم و از حسودي مي مردم.\nاز اين محفل چند ماهي مي گذرد اما مثل اينكه اين دختر كوچولو معماي ٢٠ ساله من را حل كرد". جواني پدرم همزمان با سال هاي پر التهاب سياسي در ايران بود. او كه در دانشكده حقوق دانشگاه تهران درس خوانده بود بسيار زود به عضويت حزب توده ايران در آمد. این موجب شد که مهر و نشان آرمان‌های اجتماعی و سیاسی تا آخرین سال‌های عمر بر پیشانی شعر کسرایی باقی بماند. سال‌های پس از کودتای ۲۸ مرداد تا انقلاب بهمن ۵۷، سال‌های تحمیل انزوا به او توسط رژیم شاه بود، گرچه درهمین دوران "آرش کمانگیر" را ساخت و در آغاز دهه ۱۳۵۰ درباره جنبش چریکی و در غم از دست رفتن جوانان مجاهد و چريك فدايي در خیابان‌ها و خانه‌های تیمی اشعاری ساخت که مجموعه آن، در خارج از کشور با نام "به سرخی آتش به طعم دود" منتشر شد و به داخل کشور برای توزیع انتقال یافت. ای واژه خجسته آزادی\nآیا به عمر من تو تولد خواهی یافت؟\nخواهی نشست ایا روزی به شعر من؟\nآیا تو پا به پای فرزندانم رشد خواهی داشت؟ سیاوش کسرایی دلش برای وطنش و برای مردم سرزمینش می‌تپید، به نسل جوان بسیار احترام می‌گذاشت و برای آیندۀ آنان نگرانی داشت. او همیشه جویای تازگی هاي فرهنگی و ادبی بود. کسرایی عاشقانه وبی‌ریا به فرهنگ ایران عشق می‌ورزید و پاسداری از این عشق از ديد او وظیفۀ ملی، انسانی و اجتماعی شمرده می‌شد. او رویای آزادی در سر داشت: شبی مرغ سپیدی می‌شوم من\nبه دریا می‌زنم دل را و چون موج\nبه هر ره می‌روم آزاد آزاد کسرایی شعر "هیچ‌کس در خانه خود نیست" را به پاتریس لومومبا و شعر "ویتنامی دیگر" را خطاب به ارنستو چه‌گوارا سروده است. شعر "شهادت شمع" به بابی ساندز، مبارز ایرلندی تقدیم شده که در پی اعتصاب غذا در زندان درگذشت و شعر "هیروشیما" در همدردی با بازماندگان فاجعه انفجار بمب اتمی در این شهر نوشته شده است. کسرایی در هم‌بستگی با زندانیان سیاسی زمان خویش هم‌چون مرتضی کیوان یا خسرو گلسرخی نیز شعر گفته است.\nشعر "ژاله خون شد" در توصیف راه‌پیمایی‌های اعتراضی مردم و شعر "از قرق تا خروس‌خوان" در وصف شب‌های حکومت نظامی، "شعر بهشت‌زهرا" در تشریح خاکسپاری کشته‌شدگان تظاهرات عمومی، از جمله شعرهای کسرایی هستند که حساسیت سیاسی او را بازتاب می‌دهند.\nهرچند پرداختن به موضوع‌های سیاسی و انتقاد از شرایط اجتماعی در شعر، سنت برجای مانده از دوران مشروطیت بود، اما ناقدان شعر کسرایی همواره از بی‌راهه رفتن استعداد و ظرفیت‌های شعری او بر اثر وابستگی حزبی و ایدئولوژیک گفته و نوشته‌اند. و اینجا و آنجا "روشنفکرانی" دیده می‌شوند که اشعار سیاوش کسرایی را به علت فعالیتی که او در حزب توده ایران داشت، مورد بی مهری قرار می‌دهند.\nروزي در منزل ما يكي از "رجال ادبي" ايران به او گفت كه سياوش بايد بيشتر اشعار ماندگار بگويد. پدرم در جوابش گفت: "شعر ماندگار را شعراي بزرگ مثل حافظ و سعدي و فردوسي سروده اند. اما من در حالي كه هر هفته خبر از اعدام و يا شكنجه يكي از رفقايم به من مي رسد نمي توانم در رابطه با گل و بلبل و رخ يار شعر بگويم. " متاسفانه ما در ايران و با گذشت زمان بسياري از مسايل را فراموش مي كنيم. بخصوص نسلي كه بعد از انقلاب بدنيا آمده است. و از آنجا كه سرانه مطالعه در ايران تنها ٣٠ ثانيه است تعجبي ندارد كه جاي كتاب و منابع تاريخي را شبكه هاي "من و تو" و غيره گرفته اند. در همين حال دوستاني نيز سياوش كسرايي را باني اصلي انقلاب ايران مي دانند. به عنوان نمونه دوستي چندي پيش در زير عكسي از پدرم و محمد رضا شجريان مي نويسد:\n"ايكاش شادروان كسرايي هيچگاه با خميني و دار و دسته تبهكار او در يك جبهه قرار نمي گرفت".\nخانواده ما در طول ٢٠ سال گذشته همواره در رابطه با هر اظهار نظري در رابطه با پدرم سكوت اختيار كرد چرا كه اين حق هر ايراني است كه در رابطه با او نظر خود را بيان كند. در رابطه با مسايل فني شعر نيز بايد اعتراف كنم كه مثل "از فضل پدر تو را چه حاصل" در باب من صدق ميكند و همين كه اين متن را به فارسي مي نويسم ( در حالي ١٤ سال بيشتر نداشتم هنگام خروج از ايران) هنر كرده ام. اما صلاح ديدم به دو نكته اشاره كنم.\nفكر مي كنم بسياري از هموطنانم "ابلو نرودا" شاعر برجسته شيلي را مي شناسند. او عضو كميته مركزي حزب كمونيست شيلي بود. و تا آخر عمر به انديشه ماركسيسم وفادار ماند. اگر دوست و آشنايي از شيلي داريد از آنها نظرشان را در رابطه با نرودا جويا شويد. شيليايي ها از هر طيف و گروه سياسي، حتي طرفداران پينوشه به او احترام مي گذارند و او را قهرمان ملي خود مي دانند. در ضمن جايزه نوبل هم بدون در نظر گرفتن عقايد سياسي اش به او اهدا شد.\nگرچه هستند معدود دوستان شيليايي كه او را خائن مي نامند.\nمطلب دوم در رابطه با قرار گرفتن پدرم "با خميني و دار و دسته تبهكار او در يك جبهه". من كارشناس مسايل سياسي نيستم اما مي خواهم موردي را ياد آوري كنم.\nانقلاب ايران رهبري داشت، گروه هاي سياسي مختلف در آن برهه از اين رهبري پشتيباني كردند و در انتخاباتي كه از آمريكا و بريتانيا و فرانسه گرفته تا شوروي و بلوك شرق و غيره صحت آن را تائيد كردند ٩٩ در صد ( يا اگر با ديد منفي چند در صد كمتر) مردم ايران در آن سال به جمهوري اسلامي به رهبري آيت الله خميني راي دادند. و پدر من تنها يكي از راي دهندگان بود. و در سال هاي بعد كه از او در اين رابطه سئوال مي شد مي گفت: "سخنان خميني در پاريس را و قبل از آمدن به ايران بررسي كنيد. ما شيفته اين سخنان شديم و انتظار داشتيم كه به اين وعده ها عمل شود. دوستاني حتما خواهند گفت. شما بيهوده باور كرديد. اين ديگر وظيفه تاريخدانان و كارشناسان است كه علت باور ٩٩ در صد مردم ايران به يك شخص را بررسي كنند. اما بار ديگر تكرار مي كنم. پدرم تنها يكي از شهروندان راي دهنده بود. "\nسخن به درازا كشيد و من از همه دوستان و آشناياني كه زحمت كشيده و اين نوشته من را مي خوانند تشكر مي كنم. متاسفانه سياوش كسرايي دفتر خاطراتي از خود به جاي نگذاشت. اما وضيعت و آخرين فريادش را در منظومه "مهره سرخ" به جوانان و آيندگان زد.\nتنها خواهش من از منتقداني كه انديشه و طرز تفكر او را مورد نقد و بررسي قرار ميدهند اينست كه عینک سیاه و سپید دیدن را از چشم‌های خود بردارند و سعي كنند همانطور كه سياوش كسرايي با شخصيت هاي سياسي ايران، از هر طيف و دسته اي به نيكي گفتگو و تبادل نظر مي كرد، اين بار آنها نيز بدون پيشداوري هاي مغرضانه و عاري از جهت گيري هاي گروه گرايانه توشه هنري او را به جوانان و زنان و مردان كشورمان بشناسانند.\nبيست سال از در گذشت او مي گذرد اما بنظرم او همواره وقايع سياسي كشورش را دنبال مي كند و با اشعارش ما را به آينده اي روشن اميدوارم مي كند. تك تك چون قطره ايم و بي اندام\nيك جا و ليك، بر شده درياييم\nبه سهراب هایم ندا در دهیدکه هنگامِ هنگامه ها در رسید\nدر بسته بر خلق را وا کنید مبادا بدین کار پروا کنید\nبي گمان روزي سر مي زند ز جايي و خورشيد مي شود خانم ها!آقایان! همراه مانلی عزیز، این شبان سرد زمستانی را بیاد سیاوش کسرایی با سرود همیشه امیِد، آرش کمانگیر، گرم می داریم: آری، آری زندگی زیباست...\nدر کشور ما همدلی و کشش نسبت به عرفان و معرفتِ اشراقی، در میان طیف وسیعی از تحصیل‌کرده‌گان طبقه متوسط و نخبگان دولتی همواره وجود داشته که پس از انقلاب، این کشش و گرایش، گسترده تر شده است. سرآمدانِ فکری و نظریه‌پردازان این طیف که شاید با تسامح بتوان آنها را زیر عنوان نواندیشان صوفی دسته‌بندی کرد غالباً با نگاهی امروزی سعی می‌کنند آثار و آراء معنوی و قصص پندآموز اولیای تصوف اسلامی را بازخوانی، ترویج و تفسیر کنند. بازتفسیر متن‌های کلاسیک عرفان اسلامی به ویژه آموزه‌های تمثیلی منطق الطیر، مثنوی معنوی، گلش راز، منازل السائرین، و. . . معمولاً با هدف تخفیف آلام روحی و سرگشتگی انسان‌ها در جامعه‌ی انبوه معاصر صورت می‌گیرد. در این نوع مواجهه خیلی طبیعی است که رهیافت معنوی اولیای تصوف اسلامی - که مسئله ولایت در مرکز آن نشسته – رهیافتی مداراجو، عادلانه و راهگشا تلقی شود. اگر بنا باشد نمونه‌ای از این مواجهه‌ی نواندیشانه را مثال بیاوریم می‌توان به برخی تفسیرهای معاصر از قصه "سیمرغ" عطار هم اشاره کرد. از منظر تحلیل پاره‌ای از این نواندیشان که معمولاً حوادث آن دوره از جهان ایرانی را با افق دوران مدرن می‌خوانند، عطارنیشابوری در منظومه سیمرغ ، سلوک را در قالب امری "گروهی" آورده نه فردی؛ که رویکردی مترقی و جامعه‌محور است و در راستای حقوق برابر انسان‌ها قرار می‌گیرد. به خصوص که معتقدند عطار در این قصه، خداوند را نیز به عدالت بین مرغان – سی مرغ – تقسیم می‌کند و به اصطلاح ماجرای اناالحق ("من" عین حق‌ام) را دموکراتیزه کرده و بدل به نَحن‌الحق ("ما" عین حق‌ایم) کرده است. . . . یادداشت کوتاه حاضر نیز به جستجوی صحت و سقم این رهیافت روشنفکرانه از "قصه سیمرغ" است تا شاید نسبتِ آن با مفهوم عدالت (و معادل امروزی‌اش= حقوق برابر) آشکار شود. ساختار دو وجهی قصه سیمرغ نزدیک به هزار و دویست سال است که گفتمانی سازماندهی شده و معطوف‌به‌قدرت در منطقه ما پدید آمده و به «گفتمان صوفیانه» نامدار شده است. این گفتمان ریشه‌دار که عمدتاً در شیوه‌ی اندیشیدنِ گروه‌هایی از روشنفکران ایران (عمدتاً نواندیشان صوفی) و به ویژه در میان جمعیت‌ها، فرقه‌ها، و مکتب‌های گونا‌گونِ تصوف شیعه و سنی، جریان دارد در اغلب دوره‌های تاریخی، هویت خود را به نوعی در برابر همه‌ی متن‌گرایانِ مذاهب اسلامی (و در ایران معاصر در برابر تشیع مبتنی بر فقه و شریعت ایجابی) تعریف کرده است. گفتمان صوفیانه بر خلاف رقیب خشن و افراطی‌اش (شریعت‌مداران اشعری/ وهابی)، و به رغم ظاهرگرایی تشیع رسمی، غالباً نوعی تساهل و گشودگی را در ساختار فرم، به نمایش می‌گذارد و در رویه باطنی‌اش نیز البته قاعده‌مند، جهت‌دهنده، سلسله‌مراتبی و هنجارگذار است. بنابراین هر دو رویه را به طرزی شایسته نمایندگی می‌کند. شاید از روشن‌ترین مصداق‌های این رویکردِ دو وجهی، همین منظومه "سیمرغ" عطارنیشابوری باشد. این داستانِ استعاری عملاً توانسته است که هر دو وجه گفتمان صوفیانه را در پیکری واحد (قصه سیمرغ)، به نمایش گذارد. وجه نخست: نخستین لایه در دستگاه مفهومی قصه سیمرغ، توصیه به حرکت و هجرت و رهاشدن از "هر چه رنگ تعلق پذیرد" است چرا که صاحب منطق‌الطیر به مانند عارفان پیش از خود، زندگی دنیوی را در قیاس با وصال معشوق (نورالانوار) به چیزی نمی‌گیرد به حدی که مهم‌ترین سرمایه آدمی (جان) را می‌توان - و باید – صرف اش کرد، صرف مقصودی بزرگ‌تر کرد تا به این وسیله، معنا و روشنایی را یافت: "هدهدِ رهبر چنین گفت آن زمان / کان که عاشق شد نه اندیشد ز جان/. . . سد رَه، جان است، جان ایثار کن / پس برافکن دیده و دیدار کن / تو که‌ای، این را و آن را بر فشان / ترکِ [دنبالِ] ایمان گیر و جان را بر فشان".  پیروی و تبعیت از همین حکمِ معرفتی-اخلاقی است که ره‌جویان و پرندگانِ مسافر نیز در سفر دراز و پُرمخاطره‌شان به سوی پادشاه آسمان‌ها (سیمرغ)، با فداکردن داوطلبانۀ جان‌شان در واقع به زندگی دنیوی‌شان معنی می‌دهند و از قضا پاداش‌شان را در همین دنیا (در مسیر طولانی سفر) می‌گیرند یعنی کیفیت زندگی‌شان - تا لحظه‌ای که زنده‌اند - تغییر می‌کند چون هدفی دارند که به خاطرش بمیرند. . . در واقع این صورتِ دیگری از مفهوم تاریخی شهادت و ایمان است. گفتن ندارد که این لایه نخست، و توصیه به ایثار و رهایی، همان وجهی است که در طول تاریخ از سوی تشیع غالیانه و در دوره معاصر نیز از سوی نواندیشان صوفی، همواره برجسته و پُر رنگ شده است. وجه دوم: اما از سوی دیگر، این آسمانی‌بودن، این جان‌فشانی و الزام سالکِ حقیقت به رها شدن از جمیع تعلّقات و نعمت‌های دنیوی (عشق آخرالزمانی)، خواه ناخواه، اسلوب و قواعدی سفت و سخت، مشروط‌کننده، و جهت‌دهنده هم دارد یعنی برعکس تفسیرهای رایج، هرگز بی‌قاعده و آنارشیک و "به اختیار سالک" نیست. زیرا همیشه مقتدایی از سلاله طیبۀ اولیای طریقت و شریعت، حضور دارد تا رهجویان را رهبری و هدایت کند و افزون بر پاسخگویی به نیازهای شرعی و معرفتی‌شان، هم‌هنگام در جنبه‌های مختلف واقعیتِ مادی زندگی آنان نیز مداخله کند، تا به کمک این مداخله خیرخواهانه، سفر حماسی سالکان را نظم و جهت بخشد و از این رهگذر، امور جانبازی و ایثار را نیز به قاعده کند. بنا به همین ضرورت و سنت مرسوم است که حضور فراگیر، امرونهی‌کننده و هنجارگذار مقتدای این سفر (هدهد) واجب می‌نماید؛ حضوری واجب که علوّ و برتری "ذاتی"اش بر دیگر مسافران، نمی‌تواند و نباید قابل انکار باشد زیرا او "نظرکردۀ حضرت سلیمان" است: "گفت: ای سایل، سلیمان را همی / چشم افتاده‌ست بر ما یک دمی / نه به سیم این یافتم من نه به زر / هست این دولت همه زان یک نظر". هدهد ابتدا خیلی عادی و در جایگاه برابر با بقیه پرندگان، در میان اجتماع مسافران ظاهر می‌شود و از آنان، همراهی و همدلی می‌طلبد اما در ادامه سفر، حضور و جایگاه‌اش به حدی بسط می‌یابد و فراگیر می‌شود که پرندگانِ مسافر و مخاطبان داستان به تدریج متوجه می‌شوند که او آمده تا کل زیست‌جهانِ سالکان این سفر را نظمی دگر بخشد؛ نظمی فراگیر، مستحکم، زیبا و ملهم از ارزش‌های آسمانی. یعنی همان نظم کل‌گرایی که از فرش تا عرش، از کرۀ خاکی تا ژرفای کائنات امتداد یافته، و مرغان جهان، بسته به رابطه‌شان با این نظم آسمانی، در زمينِ واقعیت - در همین کرۀ خاکی - پاداش و جزا می‌بینند. اتفاقاً به اعتبار همین رویکرد کل‌گرا و فراگیر است که حضور استعلایی هدهد نمی‌تواند به یک حضور برترِ ذاتی و صرفاً معرفتی (فراانضمامی) محدود و مقیّد بماند بلکه به همۀ لایه‌های واقعیت، بسط می‌یابد و در همه امور معنوی و مادی رهپویان مداخله می‌کند. . . تأمل‌برانگیز است که معمولاً این وجه هژمونیک از تعالیم تصوف اسلامی، به ندرت از سوی نواندیشان صوفی معاصر، به بحث گذارده شده و یا احیاناً مورد نقد قرار گرفته است. در ادامه ماجراهای جذاب و پندآموز قصه سیمرغ متوجه می‌شویم که ضوابط عملی و برنامه‌های بلندپروازانه‌ای که هدهد، به اجرایی‌شدن‌شان فرمان می‌دهد لاجرم از موقعیت فردی و روحانی‌اش مشروعیت می‌گیرند. در واقع شأن قدسی و رازپردازی‌شده‌ی اوست که اجازه می‌دهد نسبت به رفتار جمعی و زندگی خصوصی ره‌جویان ـ حتا در شخصی‌ترین آرزوها و ایده‌آل‌هایشان ـ قضاوت و دخالت کند در نتیجه، علوّ و مرتبتِ هدهد بر همسفران‌اش، از آن قسم برتری‌ها و فضیلت‌های برساخته‌ای است که در بستر گفتمان‌های معطوف به قدرت، خواه ناخواه، جهت‌دهنده‌ی هنجارهای عرفی و اخلاقی برای افراد، گروه‌ها، جماعت‌ها، و حتا عموم جامعه است. از قضا به همین اعتبار است که عطار در سراسر "منطق الطیر" به مخاطبانش گوشزد می‌کند که حتا فرایض دینی و عبادت و ریاضت‌کشی وقتی مقبول می‌افتد که بر مبنای اوامر و نقشه راهی که شیخ (مقتدا) تعیین می‌کند صورت گیرد، و اگر طاعات و عبادات به تشخیص خود سالک انجام شود ارزش چندانی ندارد: "طاعتی بر امر، در یک ساعتت / بهتر از بی امر، عمری طاعتت\nهر که بی فرمان کشد سختی بسی / سگ بود در کوی این کس نه کسی"! هم از این روست که اغلب مشایخ بزرگ طریقت و شریعت اسلامی، نه تنها انجام امور دنیوی بلکه طاعات و عبادات و تلاش برای شناخت حقیقت را اگر تحت تصرفات اوامر و نواهی شیخ کامل (هدهد) صورت نگیرد هرگز تأیید نمی‌کنند. کمااین‌که روی دوم سکه نیز به همین اندازه مهم و حیاتی است یعنی موفقیت در این سفر باطنی بدون حضور "جماعتِ" سالکان و مقلدان نیز ممکن و مورد تأیید نیست. واقعیت این است که در اغلبِ پروژه‌های معطوف‌به‌قدرت و گفتمان‌های فرمانروا، "جماعتِ توده‌وار" و "پیشوا"، دو روی یک سکه‌اند، لازم و ملزوم یکدیگرند؛ در واقع یک پکیج یا به قول خودمان یک بقچه اند که از عصرهای کهن، از قرون وسطا به ما ارث رسیده است. طبعاً این همبافتگی برای هر دو سو – برای مقتدا و مقلدان - بسیار حیاتی و ضامن منافع است. گفتن ندارد که بدون حضور «توده‌وار جماعتِ مریدان»، ضرورتِ وجود رهبر (هدهد) نیز بلاموضوع می‌شود. گرایش به معنا در گفتمان هدهد در دستگاه مفهومی و شناخت‌شناسانه حکیم عطارنیشابوری، راه تقرّب به منبع روشنایی – نورالانوار - الزاماً وحدت و یکی‌شدنِ همه‌ی مرغان جهان به زیر سایه ولایت هدهد است. معنی دیگر این رهیافت دینی-اشراقی این است که فرد به تنهایی نمی‌تواند از ظلمت رها شود، حتا طاعات و عبادات او نیز مستجاب نخواهد بود. از سوی دیگر خالق قصه سیمرغ در چهارچوب همین دستگاه مفهومی است که به تولید شناختِ باطنی از جهان موفق می‌شود و از این رهگذر سعی می‌کند از رموز هستی و بغرنجی‌های عالم وجود، رازگشایی کند، و نهایتاً تصویری فریبا و رؤیاگون از مدینه فاضله را برای مریدان و مسافران، تبیین نماید. بنابراین عطار در خلال ماجراهای جذاب قصه سیمرغ، از همین منظر است که بر یکدست شدن جماعت و ذوبِ جان‌های شیفته در انوار حق (در سیمرغ) تأکید و پافشاری می‌کند. "اصطلاح جمع نزد صوفیان اسلامی بسیار رایج است، و منظور از جمع، تحقق وحدت درون‌ذاتی و به دنبال آن، وحدت با خداست. " مطابق همین سنت ستبر صوفیانه، عطار در این قصه نیز سلوک باطنی و طی طریق‌کردن به سوی سیمرغ را در قالب امری "گروهی" آورده است، زیرا جبرِ ارزش‌ها و سنت نیرومندِ جماعت‌گرایی در فرهنگ ما شرقیان از یک سو، و از دیگر سو، خلقِ جماعتِ مرغان (به جهت "ضرورت حضور هدهد و اثبات ولایت او") از جمله نکاتی است که در قصه سیمرغ، و در اغلب قصص صوفیانه، آشکارا تصریح شده است. از نکاتِ کمتر دیده‌شده اما حائز اهمیت در این رابطه، یکی هم این نکته است که اگر توصیه هدهد به جماعتِ مقلدان و مسافران فقط اندرزی مدرسی و معرفتی بود و صرفاً بُعدی آموزشی و اخلاقی داشت مشکل چندانی به‌وجود نمی‌آورد، مشکل آن‌جا پیدا می‌شود که هدهد "شأن قدسی" برای خویش قایل می‌شود و "انا بشر مثلکم" را فراموش می‌کند! به زبان روشن‌تر، نحوه‌ی برخوردِ از بالا و مداخله‌جویانه‌اش در زندگی روزمره ره‌پویان، مسئله‌ساز است. منابع و مکتوبات فراوانِ موجود هم نشان می‌دهند که عطارنیشابوری در این رهیافت و بسط آن در فرهنگ اسلامی، تنها نیست و اکثریتِ مطلق اولیاء و مشایخ بزرگ تصوف عابدانه و عاشقانه، در کتاب‌ها و قصه‌های اندرزگوی‌شان، عمدتاً با همین نگرشِ آمرانه است که "جمع" مقلدان را مورد خطاب قرار می‌دهند: مجمعی کردند مرغان جهان. . . ؛ جماعتی که تا پیش از تمکین و ذوب در متافیزیکِ شهودی رهبرشان، همواره "دیگری" محسوب می‌شوند، همان دیگری و دیگرانی که در بخش بزرگی از تاریخ، به عنوان شهروند درجه دوم، در مراتب پایین‌دستی و نابرابر نسبت به مقتدای شان، جای داده شده‌اند، چرا که: جاهل‌اند، تنبل و کاهل‌اند، بهانه‌گیرند، خودپسندند، ضعیف‌النفس‌اند، سالوس‌اند، عوام‌اند، دنیاپرست‌اند، بی بصیرت‌اند، سست‌بنیادند، صغیرند،. . و در نتیجه، محتاج راهنما و شبان‌اند. سخن پایانی پیش از خاتمه گزارش، چه بسا اشاره‌ای مختصر به موقعیت انسانِ سده های میانه، و رابطه محتوم اش با "جمع"، به نتیجه‌گیری این بحث بتواند یاری رساند. معمولاً گفتمان‌های معطوف به قدرت، در همه فرهنگ‌ها، خطاب‌شان اغلب به قوم‌ها و جماعت‌های بی شکل و توده‌وار است؛ تأکید بر ضرورت حضور توده و جماعت، نه تنها در گفتمان‌های صوفیه (که مورد تأیید و تکریم نوگرایان صوفی است) بلکه در میان اغلب گرایش‌های متن‌گرا و شریعتمدار نیز وجود دارد. توده‌گرایی و تقدّس جمعیت‌های توده‌وار در برخی گرایش‌های سیاسی و رادیکال اسلامی به حدی است که گاه هست و نیست اسلام را نیز به وجود "جماعت" پیوند می‌زنند برای مثال، در نشریه تئوریک گروه داعش به نام "دابِق" از عمر بن الخطاب نقل می‌شود که اساساً "بدون جماعت، اسلام وجود ندارد. بدون جماعت، امارت [امیری کردن- فرمانروایی] هم وجود ندارد، و بدون امارت، اطاعت هم وجود نخواهد داشت. " روحانیان بنیادگرا و نظریه‌پردازانِ مؤسسِ داعش برای استحکام هرچه بیشتر مبانی این نظریه، به یکی از احادیث نبوی هم متوسل می‌شوند و از قول پیامبر(ص) نقل می‌کنند که: "الله پنج مورد را به من خطاب کرد: جماعت، اطاعت، شنیدن، هجرت و جهاد فی سبیل‌الله" فرهنگ "جماعت‌گرا" در ایرانِ سده‌های نخستین اسلامی یعنی در دوره ظهور تصوف اسلامی در کشور ما، طبعاً بسیار پُر رنگ‌تر بوده است زیرا در آن دوره آدم‌ها صرفاً از طریق عضویت در یک جماعت (قبیله، نژاد، فرقه یا گروه) از هویت خویش آگاه می‌شدند. گفتن ندارد که برای چنین آدمی، تحمل هیچ چیز دردناک‌تر از آن نبوده که او نتواند خود را با جماعت، یکی ببیند. به اعتبار این برداشت از تاریخ سده‌های میانۀ ایران (سده ششم و هفتم هجری، زمان تولد قصه سیمرغ)، پرسشی که این روزها، ذهن کنجکاو خوانندۀ سیمرغ را می‌تواند درگیر سازد و از نواندیشان صوفی معاصر، انتظار پاسخ داشته باشد این نکته است که در سده ششم آیا ممکن بود عطار نیشابوری اساساً بتواند با کلیتِ فرهنگ شرق مقابله کند و "جماعت" و "توده" را در قصه‌های اندرزگوی‌اش نادیده بگیرد و هم‌هنگام بر "فردیتِ" رهپویان ("اناالحق") نیز تأکید گذارد؟ به فرض که چنین نادیده‌انگاری اراده‌گرایانه‌ای صورت می‌گرفت آن‌گاه حضور استعلایی هدهد ضرورت وجودی خود را از دست نمی‌داد؟ و اگر هدهدِ هادی از روابط سلسله‌مراتبیِ قصه، حذف می‌شد یا در جایگاهی برابر با مرغان قرار می‌گرفت آیا این داستان اساساً می‌توانست در دستگاه مفهومی و طبقه‌بندی قصص صوفیه (ادبیات عرفانی)، کم‌ترین جایگاه و منزلتی کسب کند؟ اگر از منظر روابط متقابل «شبان-رمگی» هم بنگریم این پرسش به صورت دیگری آغاز می‌شود: آیا در نبود هدهد، اصلاً دلیلی وجود می‌داشت که عطارنیشابوری، مسافرانِ قصه‌اش را به صورت "گروهی" (نَحن‌الحق) خلق کند؟. . . . . . . بله در غیبت مقتدایی از سلاله اولیاء طریقت و شریعت، چه بسا ممکن بود مسافران این سفر نیز به مانند شیفتگان برج بابل، در پهنه زمین متفرق شوند و هر کدام‌شان "به تنهایی" سعی کند به کعبه‌ی آمال‌اش برسد اما این دیگر موضوعی است که می‌بایست بیرون از روابط و دستگاه مفهومی تصوف اسلامی به آن پرداخت. پانوشت ها:\n۴. مجتبی نجفی، "دابق: از هجرت تا امامت، داعشی ها و جنگ آخرالزمانی"، تحلیل محتوای نشریه داعش (نشریه دابق یا دابیق)، پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۳۹۴لینک ۵. همان.\n* لازم است خاطرنشان کنم که در پرورش این متن و کاسته شدن از ضعف‌هایش، وام‌دار باوند بهپور هستم. منبع:مدرسه فمینیستی\n"من آن ابرم که می آیم ز دریا روانم در به در صحرا به صحرا نشان کشتزار تشنه ای کو که بارانم که بارانم سراپا " تولد سیاوش کسرایی است و تولدش بهانه ای بود برای سر زدن به خانواده او و دیدار با دختر نازنینش "بی بی کسرایی" و ملاقات جالب و غیرمنتظره با همسرش که از وین به سن دیه گو سفر کرده بود. با بی بی نازنین ساعت ها نشستیم و درباره احوال شاعر گفتگو کردیم از کودکی تا بزرگسالی و تا زمان پرواز ابدی شاعر . بهانه تولد شاعر بود و از مراسم های تولدی که خانواده برای شاعر در غربت برپا می کردند نیز یاد کردیم . بی بی از محدودیت ها و دشواری های ان زمان می گوید و از روز های خوش گرفتن مراسم تولد برای شاعر و همسرش از پختن غذایی که دوست داشت حرف می زند و از هدایایی که همیشه کتاب بود و سیاوش چنین می خواست. گفتگوی من با "بی بی " و همسر محترم سیاوش کسرایی دریچه ای تازه می گشاید به احوال شاعر در غربت وکیفیت زیستن و سرایش او در خلال سال های پس از هجرت و دشواری هایی که بر اودر تمام این سال ها رفته است . از این منظر گمان می کنم این گفتگو که به زودی و در آستانه نوروز منتشر خواهم کرد اطلاعات مفیدی را در اختیار دوستداران شعر سیاوش و علاقمندان به شعر فارسی و محققان ادبیات و فرهنگ قرار دهد . در این نوشتار به صورت مختصر مروری خواهم داشت بر احوال شاعر و بخش های بسیار کوچکی از گفتگوها را نیز در آن گنجانده ام. اما این نوشتار را دیباچه یا پیش درامدی فرض کنید برای شناخت بیشتر سیاوش کسرایی. درباره سیاوش سیاوش کسرایی متولد۱۳۰۵ در اصفهان است. سن چندانی نداشت که به همراه خانواده به تهران آمد و دوره دبیرستان را در دبیرستان دارلفنون تحصیل می کند. در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران تحصیل کرد و جالب آنکه در دوران تحصیل با خیلی از شخصیت های مهم سیاسی و اجتماعی از جمله داریوش فروهر و داریوش همایون،دکتر مجیدی و دکتر عالیخانی هم دوره شد و علی رغم دو مسیر متفاوت در زندگی ،دوستی و محبت این دو تا سال های نزدیک به پرواز ادبی هر دو ادامه داشت . سیاوش کسرایی از نسل اول شاعران رهرو نیما و از جمله جوانانی بود که در دهه ۲۰ به حلقه نیما راه یافتند. او در میان نخستین پیروان نیما که عبارت بودند از منوچهر شیبانی، فریدون توللی، اسماعیل شاهرودی، هوشنگ ابتهاج و مهدی اخوان ثالث، به پایدارترین و وفادارترین فرد شهرت دارد. مرتضی کیوان، هوشنگ ابتهاج و سیاوش کسرائی هر سه از آموختگان مکتب نیما بودند و دوستی و رفاقت میان آنها تا زمان درگذشت کیوان و سیاوش ادامه داشت . سالهای پس از کودتای 28 مرداد تا انقلاب بهمن 57، سالهای تحمیل انزوا به کسرائی توسط رژیم شاه بود، گرچه او درهمین دوران حماسه "آرش کمانگیر" را ساخت و در آغاز دهه 1350 درباره جنبش چریکی و در غم از کف رفتن شورهای انقلابی در خیابان ها و خانه های تیمی اشعاری ساخت که مجموعه آن، از سوی حزب توده ایران در مهاجرت با نام "به سرخی آتش به طعم دود" منتشر شد. کسرائی از کوشندگان کانون نویسندگان ایران بود و در کانون از همراهان جدا نشدنی زنده یاد به آذین. در دوران انقلاب، کسرائی را می توان یگانه شاعر لحظه لحظه های انقلاب دانست. مجموعه شعرهای این دوران او خود تاریخ انقلاب به شعر است. میدان ژاله و تظاهرات تاسوعا و عاشورای سال 57 ، الهام بخش دو شعر بلند کسرائی در همین ارتباط است. او هم در میدان ژاله بود و فاجعه کشتار مردم را به چشم دید و هم در راهپیمائی تاسوعا و عاشورا میدان فوزیه سابق و امام حسین کنونی را تا میدان آزادی پا به پای مردم طی کرد و طرح شعر این راهپیمائی را از حوالی پل چوبی در خیابان انقلاب ریخت. مهاجرت سیاوش سیاوش کسرایی بعد از یورش دوم به حزب توده مدتی مخفیانه زندگی کرد و سرانجام به کمک همسرش و به همراه خانواده از طریق بلوچستان از ایران خارج شده و به افغانستان رفت و چند سالی در این کشور اقامت کرد. سیاوش پیش از عبور از مرز ایران و در آستانه رود هیرمند آخرین شعری را که قبل از ترک ایران سروده با عنوان "شب بیداری "را به دوستی می سپارد: "نازنین، صبح بپا خاسته را با تو آغازیدن! با تو از پخش و پریشانی دلها گفتن. از دهانت سخن سوختگان بشنیدن. راه رفتن با تو! غمگسارانه نشستن با تو چای در خلوت خاموش دو جان، نوشیدن. گفتنی ها را نا گفته نهادن بر لب نکته ها زیر نگه پوشیدن. آسمان تا که نبیند غم چشمان ترا پرده بر پنجره ها افکندن. در کنارت ماندن. در کنارت ماندن. روز را با تو بشام آوردن. شب بیداری و دلداری را با تو پایان بردن! " در طول این مدت به فعالیت های نوشتاری و دیدار با شعرا و نویسندگان افغان مشغول بود و تلاش می کرد شرایط دشوار زندگی در غربت را اینگونه طی کند . به دنبال اخذ پذیرش دانشجویی دو فرزندش و رهسپاری آنها به سوی مسکو و دشواری شرایط زندگی در افغانستان سیاوش کسرایی نیز به همراه همسرش به مسکو رفت . او از «نسل چهارم» و از آخرین نسل مهاجران ایرانی به اتحاد جماهیر شوروی بود. زندگی در شوروی آن زمان با دشواری های بسیاری همراه بود .سیاوش تجربه درونی و رنج روحی خود را در سال های زندگی در شوروی و مسکو در سروده «دلم هوای آفتاب می‌کند» وصف کرده است. زندگی در شوروی سیاوش کسرایی از نسل چهارمی های مهاجر به شوری بود . نسل چهارم یا "آخرین نسل" شامل رهبران و شمار گسترده ای از کادرها و اعضا جان بدر برده حزب توده ایران و سازمان اکثریت بودند که از بهمن ماه ۱۳۶۱ که این سازمانها مورد پیگیرد قرار گرفتند، تا دو سه سال بعد به شوروی مهاجرت کردند. این موج از چند نظر دارای ویژگی های است که آنها را به معنای واقعی کلمه به "آخرین نسل" تبدیل می کند: افراد این نسل از فعالان انقلاب ایران بودند که یکی از انقلاب های مهم قرن بیستم به شمار می آید. این انقلابیون چپ گرا اغلب تحصیل کرده و از طبقه متوسط شهری ایران با تحصیلات دانشگاهی یا دانشجو، مهندس و دکتر بودند. این نسل دورانی به آنجا گام نهادند که "سوسیالیسم واقعا موجود" پس از مرگ برژنف و در آغاز زمامداری چرنینکو، ظاهرا در اوج استحکام نظامی، اقتصادی، علمی و با تسلط بر یک ششم کشورهای جهان در حال تبدیل شدن به نظامی فراگیر بود. "آخرین نسل" این بخت را یافت که با یک چشم گریان و یک چشم خندان شاهد زوال نهایی "سوسیالیسم واقعا موجود" باشد و سپس به اروپا مهاجرت کند. این نسل این ویژگی را نیز داشت که عملاً در جریانِ یک مقایسه تجربی و اجتماعی میان نظام‌های سوسیالیستی و سرمایه‌داری غرب قرار گیرد. این افراد بنا به زمان و نیز مرزی که هنگام ورود به شوروی انتخاب کرده بودند، در شهرهای مینسک، باکو، تاشکند، چارجو و تاشائوز( جمهوری ترکمنستان) اسکان داده شدند. محل‌های مسکونی آنها و نیز همه مکاتبات و زندگی آنها زیر نظر و محاصره کامل ک.گ.ب قرار داشت. سیاوش کسرایی نیز در سال های زندگی در شوروی مدت های زیادی افسرده زیست و حتی در مقطعی دو ساله موفق نشد دست به قلم ببرد و شعری خلق کند . اما آنچه که سرنوشت و زندگی این نسل را دگرگون کرد، تحولاتی بود که با روی کار آمدن گورباچف ، آغاز شد. سیاوش کسرایی یکی از افراد "آخرین نسل" دو سال پیش از مرگ، در قلب مسکو از دریچه‌به بیرون نگاه می‌کند و تجربه درونی و رنج روحی خود را در سروده "دلم هوای آفتاب می‌کند" می فشرد. این سروده بازتاب روح های عذاب دیده چهار نسل ایرانیان در شوروی است که همواره و در همه لحظات زجر، سرخوردگی و هزار درد بی دوا، دلشان به سوی میهن سرمی‌کشید: ملال ابرها و آسمان بسته و اتاق سرد تمام روزهای ماه را فسرده می نماید و خراب می کند و من به یادت ای دیار روشنی کنار این دریچه ها دلم هوای آفتاب می کند خوشا به آب و آسمان آبی ات به کوههای سربلند به دشتهای پر شقایقت به دره های سایه دار و مردمان سختکوش توده کرده رنج روی رنج زمین پیر پایدار هوای توست در سرم اگر چه این سمند عمر زیر ران ناتوان من به سوی دیگری شتاب می کند نه آشنا نه همدمی نه شانه ای ز دوستی که سر نهی بر آن دمی تویی و رنج و بیم تو تویی و بی پناهی عظیم تو نه شهر و باغ و رود و منظرش نه خانه ها و کوچه ها نه راه آشناست نه این زبان گفتگو زبان دلپذیر ماست تو و هزار درد بی دوا تو و هزار حرف بی جواب کجا روی ؟ به هر که رو کنی تو را جواب می کند چراغ مرد خسته را کسی نمی فروزد از حضور خویش کسش به نام و نامه و پیام نوازشی نمی دهد اگر چه اشک نیم شب گهی ثواب می کند نشسته ام به بزم دوستان و سرخوشم بگو بخند و شعر و نقل و آفرین و نوش سخن به هر کلام وشیوهای ز عهد و از یگانگی است به دوستی، سخن ز جاودانگی ست امان ز شبرو خیال امان چه ها که با من این شکسته خواب می کند مرگ سیاوش سرانجام بعد از مهاجرت دوباره همسرش به اتریش و فروپاشی شوری و دشواری زندگی پناهندگان در این کشور به اتریش می رود و مدت کوتاهی بعد از ورود و اقامت در این کشور در ۶۹ سالگی پس از عمل جراحی قلب و ابتلا به ذات‌الریه در وین، پایتخت اتریش درگذشت و در «بخش هنرمندان»آرامگاه مرکزی شهر وین به خاک سپرده شد. مزار سیاوش تا سال ها بعد از مرگش میعادگاه دوستداران اوست . همسرش مهری سال های سال است که به طور مرتب به مزار سیاوش در وین سر می زند .همسرش می گوید :"سال های اول هر هفته یک بار و در این سال ها هر دو هفته یک بار مرتب به مزار سیاوش سر می زنم و با او صحبت می کنم و در مورد فرزندان سیاوش و حال و احوالشان با او سخن می گویم و گاه صحبت هایم با گله و شکایت همراه است و گاه با شوخی و خبر رساندن از احوال کسانی که سیاوش دوستشان داشت . در تمام این سرزدن ها به مزار سیاوش شاهد نوشته ها و یاداشت هایی از دوستداران سیاوش هستم که اغلب در میان یک پاکت پلاستیکی برای در امان ماندن از برف و باران گذاشته شده و دوستداران سیاوش در ان یادداشت ها و اشعاری برای او نوشته اند . " شعر سیاوش سیاوش کسرائی یکی از شاگردان نیما یوشیج بود که به سبک شعر او وفادار ماند. از جمله مجموعه شعرهای به جا مانده از سیاوش کسرائی، می‌توان به مجموعه شعر آوا، آرش کمانگیر، مهره سرخ، در هوای مرغ آمین، هدیه برای خاک، تراشه‌های تبر، خانگی، با دماوند خاموش و خون سیاوش اشاره کرد.سیاوش کسرائی هم چنین از بنیان‌گذاران انجمن ادبی شمع سوخته بود. او سالیان دراز در حزب توده ایران فعالیت داشت. اولین شعرنیمایی کسرایی با نام "پس از من شاعری آید" در سال ۱۳۳۰ و در ۲۵ سالگی وی سروده شده است. او شعر نیمایی را در دو حوزه شعر حماسی و شعر سیاسی نیز گسترش داد و منظومه‌های حماسی/اسطوره‌ای "آرش کمانگیر" و "مهره سرخ" را به گنجینه ادبیات معاصر فارسی افزود. منظومه "آرش کمانگیر" در سال ۱۳۳۸ منتشر شد و کسرایی را به اوج شهرت رساند. چاپ این منظومه در کتاب‌های درسی، بخش‌هایی از این شعر بلند و حماسی را در خاطر میلیون‌ها دانش‌آموزان ایرانی نشاند. "آری آری زندگی زیباست زندگی آتش‌گهی دیرنده پابرجاست گر بیفروزیش، رقص شعله‌اش در هر کران پیداست ورنه خاموش است و خاموشی گناه ماست جنگلی هستی تو ای انسان جنگل ای روییده آزاده سربلند و سبز باش ای جنگل انسان" شمس لنگرودی، شاعر، منتقد و نویسنده کتاب " تاریخ تحلیلی شعر نو" پیش از این در گفت و گویی با رادیو فردا درباره ویژگی های شعر سیاوش کسرایی گفته است :"صحبت کردن درباره بعضی از شاعران و اساسا بعضی امور چندان راحت نیست که یک نمونه آن هم سیاوش کسرایی است؛ برای این که سیاوش کسرایی یکی از شاعران موثر در جریان شعر نو ایران و در امور سیاسی ایران نیز دست کم برای سه دهه در ایران تاثیر گذار بوده است". لنگرودی می افزاید:"تاثیر سیاوش کسرایی بیشتر به سبب محتوای شعرهایش بوده است که در آن سال ها هم بیشترین توجه به محتوا بوده است. اما الان که به شعرهایش نگاه می کنیم می بینیم او حیف شد. چون شاعری با آن استعداد و صمیمیت در شعرهایش، به خاطر درکی که از شعر داشت و به خاطر عقایدش، کمتر به فرم در زبانش پرداخته است." سیاوش و سرایش سیاسی جوانی کسرایی هم‌زمان با سال‌های پرالتهاب سیاسی در ایران بود. او که در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران درس خوانده بود، بسیار زود به عضویت حزب توده ایران درآمد. این موجب شد که م نشان آرمان‌های اجتماعی و سیاسی تا آخرین سال‌های عمر بر پیشانی شعر کسرایی باقی بماند. کسرایی شعر "هیچ‌کس در خانه خود نیست" را به پاتریس لومومبا و شعر "ویتنامی دیگر" را خطاب به ارنستو چه‌گوارا سروده است. شعر "شهادت شمع" به بابی ساندز، مبارز ایرلندی تقدیم شده که در پی اعتصاب غذا در زندان درگذشت و شعر "هیروشیما" در همدردی با بازماندگان فاجعه انفجار بمب اتمی در این شهر نوشته شده است.او همچنین اشعاری را نیز برای "نلسون ماندلا" مبارز آپارتاید در آفریقای جنوبی و دیگر مبارزان آزاددیخواه نیز سروده است . کسرایی در همبستگی با زندانیان سیاسی زمان خویش هم‌چون مرتضی کیوان یا خسرو گلسرخی نیز شعر گفته است. شعر "ژاله بر سنگ افتاد" در توصیف راه‌پیمایی‌های اعتراضی مردم و شعر "از قرق تا خروس‌خوان" در وصف شب‌های حکومت نظامی، "شعر بهشت‌زهرا" در تشریح خاکسپاری کشته‌شدگان تظاهرات عمومی از جمله شعرهای کسرایی هستند که حساسیت سیاسی او را بازتاب می‌دهند. "ژاله بر سنگ افتاد خون شد ژاله چون شد خون جنون شد سلطنت زین جنون واژگون شد" هرچند پرداختن به موضوع‌های سیاسی و انتقاد از شرایط اجتماعی در شعر، سنت برجای مانده از دوران مشروطیت بود، اما منقدان شعر کسرایی همواره از بیراهه رفتن استعداد و ظرفیت‌های شعری او بر اثر وابستگی حزبی و ایدئولوژیک گفته و نوشته‌اند. لنگرودی در این خصوص نشان می کند : "اگر شما محتوا را از شعر سیاوس کسرایی بگیرید شعر او فرو می ریزد اما مجموعه این حرف ها این نیست که او شاعر بدی بوده است. کسرایی شاعر تاثیر گذاری بوده است و برای چندین دهه، پرچم دار شعر سیاسی ایران بوده است اما این اشعار، ارزش تاریخی پیدا کرده است ." خانواده سیاوش سیاوش کسرائی صاحب سه فرزند است که اکنون یکی از آنها –مانلی - در روسیه زندگی می کند و مدتی در دانشگاه به تدریس اشتغال داشت و در حال حاضر مدیریت یک آکادمی ورزشی را در روسیه بر عهده دارد . اشرف دختر دیگر سیاوش در حال حاضر ساکن مونترال کانادا است و به روانشناسی اشتغال دارد .بی بی کسرایی دختر ارشد سیاوش کسرایی نیز این روزها در سن دیه گو زندگی می کند و تلاش دارد با مدیریت وب سایت و صفحه فیس بوک سیاوش کسرایی به نشر آثار وی کمک کند و با شوق فراوان پاسخگوی دوستداران و علاقمندان او از سراسر دنیاست . او همچنین در چند سال اخیر تلاش زیادی برای اجرای صحنه ای منظومه :مهره سرخ" انجام داد و موفق به اجرای صحنه ای ان در آمریکا شد . سیاوش و منظومه آرش کسرایی اساساً شاعری اجتماعی است. اما در شعرهای او تغزل و تصویر فراوانی به چشم میخورد، " آوا "، نخستین مجموعه شعر "کسرایی" بیشتر حاوی شعرهای وصفی بود. پس از "آوا"، "کسرایی" منظومه "آرش کمانگیر" را سرود . این منظومه با وصفی تغزلی آغاز می شود، اما کمکم اوج میگیرد و به بیان حماسی گرایشی پیدا میکند . در این منظومه، افسانهای باستانی زنده میشود و "آرش کمانگیر"، پهلوان دیروز در صحنه زندگی امروز نمایان میشود." کسرایی" برای نشان دادن دورهای از زندگی اجتماعی ما از افسانههای باستان سود جسته است . میتوان او را از این نظر راه گشای منظومههای حماسی اجتماعی شعر نو پارسی دانست . تعبیرات و تصویرهای بسیار زیبا و ابداع او در توصیفها و تغزلات از ویژگی های شاعر او به شمار میرود که او را از همنسلانش متمایز میکند . در شعرهای "سیاوش کسرایی"، امید به زندگی و دل بستن به آرمانهای انسانی و بشری به چشم میخورد . البته این دستاورد کمی برای شاعری مثل "سیاوش کسرایی" نیست . سیاوش کسرایی" خود در خاطراتش انگیزه سرودن منظومه "آرش کمانگیر" را حفظ غرور ملی میداند و پاسخی نمادین به "افراسیاب" که در دوران پادشاهی "منوچهر" در پی این است که غرور ملی ایرانیان را خدشه دار کند تا ایرانیان دیگر در پی این نباشد که دم از ایرانی و غیرت ایرانی بزند ، ایران را چندین سال مورد محاصره قرار میدهد تا با تقاضای صلح ، غرور ملی ایرانیان را که از آغاز مردمی غیور و غیرتمند بودند، خدشه دار کند . اما از این میان با پیشنهادی که میشود یک تیر انداز به نام "آرش" ،تیری در کمان میگذارد و از بالای کوه البرز آن را به آن سوی مرز پیشین ایران و توران میاندازد و مرز ایران را گسترش میدهد . با پرتاب این تیر و تعیین مرز جنگ تمام می شود و "آرش کمانگیر" که جانش را در این تیر نهاده بود خاکستر میشود و با گذشتن از جان، ایران را از زیر سلطه و نابودی نجات میدهد . من نیز با سرودن این منظومه خواستم تا نام ایران را برای همیشه زنده و جاویدان نگه دارم . سیاوش و مهره سرخ منظومه مهره سرخ آخرین سروده بلند او تبلور شناخت و باور این دوره از حیات هنری شاعر و متکی بر نقد تجربی خود اوست. اگر آرش کمانگیر منظومه ای است که در آن آرمان گرایی نه تنها بر اساطیر و افسانه ها که بر مضامین اسطوره ای نیز استوار است ، که این البته خود به مطلق گرایی در آرمان انجامیده است ، اما در منظومه مهره سرخ کسرایی با وفاداری به آرمان از مطلق گرایی رها می شود و در عین حال با این تلقی از آرمان نیز مرزبندی می کند که آرمانی بودن را عین مطلق پرستی می داند. درون مایه انتقادی این منظومه نسبت به نگرش گذشته به آرمان ، از متن زندگی انسان مشخص و از گرماگرم عرصه کار و پیکار سرچشمه می گیرد. پشتوانه پیام او در مهره سرخ آرزوها و امیدهای برباد رفته ، جان های سوخته ، خون های ریخته ، و فداکاری ها و قهرمانی های در نیمه راه مانده است. تکیه گاه کسرایی در این منظومه هم تجربه تراژیک چند نسل معاصر وی و هم تجربه شخصی خود اوست. کسرایی خود در برآمدی بر مهره سرخ در این باره می گوید: « آرش و سهراب گردانندگان این دو منظومه اگر از یک خون بوده باشند اما هر یک را وظیفه ای دیگر است. آرش با بر جا نهادن گرد تن از سد مرگ بر می جهد و نه جان خود که جان های بی شمار دیگری را می رهاند. اما سهراب نوخاسته ، خیر خواهی است خطر کرده و خطا رفته با خنجری در پهلو ، که دادخواهانه نگران سرانجام داوری بر کار خویشتن است. در جهان واقعیت آرش ها اندکند و سهراب ها بی شمار. در مهره سرخ سخن از خطاهای خطیر نیک خواهانی است که شیفتگی را به جای شناخت در کار می گیرند و اینک تاوان های سنگینی که می بایدشان پرداخت. » در اینجا شاعر بین آگاهی و آرمان گرایی با بی دانشی و مطلق پرستی مرزی صریح و روشن دارد. این حقیقتی است که داستان رستم و سهراب در تمام دوران حیات هنری کسرایی ذهن او را به خود مشغول داشته است ، اما چرا این بار شاعر این داستان از شاهنامه فردوسی را (البته با بازآفرینی هنرمندانه) برای رساندن پیام خود برمی گزیند ؟ پاسخ به این سئوال در همخوانی مضمون تاریخی این داستان با آن پیام نهفته است. سهراب به عنوان ایفاگر نقش محوری داستان ، قهرمانی زاده و پرورده مطلق ها (مانند آرش کمانگیر) نیست ، سهراب تجلی انبوه انسان های آرمان گرا اما حقیقی در زمانه ما و با همه ضعف ها و قوت ها و تشویش ها و دل واپسی های آنهاست. او در هر گام و هر مرحله از سرنوشت خویش با پدیده های ناشناخته و سئوال های بیشمار روبروست. او و یا آفریننده او (شاعر) تصمیم نمی گیرند تا مطلق ها را درهم شکنند ، بلکه سیر واقعی و چاره ناپذیر زندگی و مرگ او خود شکست مطلق هاست. در مهره سرخ رابطه خیر و شر رابطه ای ساده نیست و عطش کنترل ناپذیر انسان به تشخیص و داوری به سادگی سیراب نمی شود. در زندگی قهرمان مهره سرخ جهان بینی ها پا به پای تغییر جهان تغییر می کنند اما آرمان های انسانی تا زندگی هست باقی می مانند. سیاوش کسرایی با منظومه مهره سرخ تولدی دیگر در شعر خود می کند. اما دریغ که این تولد با مرگ شاعر به خاموشی می گراید و مهره سرخ در زندگی هنری او بی همزاد می ماند.\nهنوز صدای رحمان در گوشم زنگ می زند. بازوهایم را گرفته بود و با هیجان می گفت: این انقلابه این انقلابه، اواخر پاییز ۵۷ بود هنوز صدای رحمان در گوشم زنگ می زند. بازوهایم را گرفته بود و با هیجان می گفت: "جلال! این انقلابه ... این انقلابه ..." اواخر پاییز ۵۷ بود. رژیم شاهنشاهی به بن بست کامل رسیده بود. داشت انقلاب می شد. همه وجود رحمان شور و هیجان بود. می گفت: "ما نسل خوشبختی هستیم... ما سر یک پیچ بزرگ تاریخی زندگی می کنیم ..." من به عادت همیشه سر شوخی را باز کردم و گفتم: "رحمان جان محکم بایست که نیفتی ..." رحمان بر آن بود که عمر نظام سرمایه داری چندان دراز نخواهد بود .او کم و بیش به پیروزی سوسیالیسم در همه کشورهای جهان باور داشت. از سوخت و سوزش حرفی نمی زد، از دیر و زودش چرا. کمتر کسی از کارکنان آن سالهای کیهان است که سخنرانی ها و بحث و جدل های پرشور رحمان و موافقان و مخالفان او در کیهان را، که بیشتر از طیف نیروهای چپ بودند، فراموش کرده باشد. نسل ما با شناخت و تجربه محدودش، در پی دگرگونی جهان بود. اما جهان به گونه دیگری دگرگون شد. رحمان شاهد این دگرگونی ها نبود. اگر زنده بود بی تردید اکنون با دید دیگری به زمان و جهان می نگریست. رحمان هاتفی در بحرانی ترین شرایط حاکم بر جامعه به سردبیری روزنامه "کیهان" گمارده شد. امیر طاهری کنار گذاشته شد و رحمان هاتفی به جایش نشست. این هر دو از برجسته ترین روزنامه نگاران کشور بودند و با هم روابط صمیمانه ای داشتند، منتها با دو دید مختلف. یکی در جایگاه روشنفکری لیبرال و دیگری یک انقلابی پر و پا قرص. آن روزها رسانه های عمومی مثل امروز گسترده و متنوع نبود. به همین دلیل مطبوعات به مراتب تاثیر گزارتر از امروز بودند. تیراژ کیهان در ماههای آخر انقلاب از یک میلیون سر زد و گاه در بازار سیاه با چند برابر قیمت به فروش می رسید. در چنین شرایطی برای نخستین بار عکس های بزرگ آیت الله خمینی به ابتکار رحمان هاتفی در کیهان منتشر و خبرهای مربوطه بزرگنمایی شد. چهره سیاسی رحمان تا پیش از انقلاب بر همه مخفی بود. او می کوشید تا گرایش سیاسی اش را از کار حرفه ای جدا کند.اما پس از انقلاب در تایید و تبلیغ غیر مستقیم دیدگاه های حزبش ناچار بود که به نفع حاکمیت و به زیان برخی از همکارانش در تحریریه موضع بگیرد. چنین رفتاری سبب نارضایی بخشی از تحریریه کیهان شد، به طوری که در انتخاب شورای سردبیری که برای نخستین بار در کیهان پس از انقلاب انجام می شد به او رای ندادند. این بود که محمد بلوری ۱۱۹ رای و رحمان هاتفی ۹۹ رای آورد. این هشداری بود به رحمان. می دانست که اشتباه کرده اما راه بازگشت بسته بود، باید تا پایان راه می رفت. پس از پایان اعتصاب دوم مطبوعات، کیهان با چنین تیتری منتشر شد: "به فرمان امام خمینی اعتصاب مطبوعات پایان یافت". این خبر با کوشش روزنامه نگاری به نام خوانساری، فرزند یکی از آیت الله های مستقر در قم و با جلب موافقت رحمان هاتفی، صفحه اول روزنامه را پرکرد. سندیکای روزنامه نگاران و نویسندگان مطبوعات و بسیاری از روزنامه نگارانی که به انقلاب اسلامی و وعده های آیت الله خمینی و طرفدارانش باور نداشتند به این کار اعتراض کردند. در تمام مدت اعتصاب بارها و بارها چهره هایی از بازار و طرفداران آیت الله خمینی می خواستند و می کوشیدند در مذاکره با سندیکا و پرداخت حقوق روزنامه نگاران اعتصابی، مطبوعات کشور را زیر نفوذ بگیرند اما موفق نشدند. اما کار از کار گذشته بود. به تدریج گروهی که برخی از آنها حتی به فساد اخلاق شهره بودند با ریش و تسبیح و دمپایی و همه اسباب و اوراد اسلامی در کیهان آفتابی شدند. نخستین نتیجه فعالیتهای تخریبی این گروه بیرون راندن بیش از بیست نفر از فعال ترین روزنامه نگاران کیهان با پشتیبانی و تایید آیت الله خمینی بود. گام بعدی اعتصاب هیئت تحریریه کیهان و نتیجه نهایی از هم پاشی هیئت تحریریه دوره انقلاب و جایگزینی آن با هیئت تحریریه اسلامی شد. در این اعتصاب رحمان هاتفی از همه فعالتر بود.حتی به مذاکره و سازش با مهمانهای ناخوانده تن داد. اما بیفایده بود. او چنین روزهایی را پیش بینی نکرده بود. با اینحال امیدش را هم از دست نمی داد. او بر آن بود که تازه آغاز کار است. از آن پس تمام هم و غم رحمان به کارهای حزبی علنی و غیر علنی محدود شد. در این چارچوب می توان به نکته های دیگری نیز اشاره کرد. در آخرین ماه های دولت آموزگار به کوشش جواد طالعی، بزرگ پورجعفر و من، نامه سرگشاده ای در اعتراض به سانسور و ممیزی مطبوعات نوشته و منتشر شد که بیش از ۱۵۰ نفر از روزنامه نگاران، اهل قلم و برخی از اعضای کانون نویسندگان آن را امضاء کردند. این نامه بازتاب وسیعی داشت. مخالفان نیز از پا ننشستند و در تایید وضعیت موجود نامه ای نوشتند که چند نفری آن را امضاء کرده بودند. همه می دانستند که این یک نامه فرمایشی ست. احتمال دستگیری ما می رفت اما با توجه به شرایط ما سه نفر را ممنوع القلم کردند. دکتر مصباح زاده تحت فشار قرار گرفت که هر چه زودتر ما را از تحریریه کیهان اخراج کند. رحمان هاتفی این نامه را امضاء نکرد اما در گفت و گو با دکتر مصباح زاده مانع اخراج ما شد. بعدها متوجه شدم که به دلیل کار مخفی از امضاء آن نامه سر باز زده بود. در جریان چنین رویدادهایی رحمان همیشه یار و یاور همه بود. کمتر اتفاق می افتاد که کسی دچار گرفتاری شود و رحمان به یاری اش نشتابد. در آغاز حکومت شریف امامی برای نخستین بار در کیهان اعتصاب شد و بلافاصله آیندگان و اطلاعات به اعتصاب پیوستند. نخستین بار پس از سی و پنج سال، چاپخانه کیهان از کار باز ایستاد. علت حضور یکی از افسران اطلاعاتی در تحریریه و دادن رهنمودهای لازم برای سانسور خبرها بود.ابتدا دو سه نفر از ما به حضور او در تحریریه اعتراض کردیم. سپس اکثریت تحریریه کیهان و دیری نشد که کارکنان فنی، چاپخانه، بخش های اداری و آگهی های کیهان هم به ما پیوستند. دکتر مصباح زاده افسر اطلاعاتی را به بیرون راهنمایی کرد و انتظار داشت که ما که به شدت از حضور افسر اطلاعاتی در تحریریه خشمگین بودیم به سر کار خود برگردیم. اما ما با همه احترامی که برای او قائل بودیم به پشت میزهامان برنگشتیم. می خواستیم که دولت آزادی مطبوعات را تضمین کند. در این چارچوب کمیته هایی برای تصمیم گیری تشکیل دادیم. رحمان با نگاهی موافق، منتظر نتیجه کار بود. من به عنوان سخنگوی کمیته انتخاب شده بودم و پس از گفت و گویی نه چندان طولانی اعلام اعتصاب کردیم. سرانجام دولت شریف امامی در جریان بحث و جدلهایی که با سندیکای روزنامه نگاران و نویسندگان مطبوعات داشت در نامه ای رسمی تلویحا قول داد که در کار مطبوعات دخالتی نکند. در چنین هنگامه ای و در چارچوب رویدادهایی از این دست که پس از سالها اختناق اتفاق می افتاد چنانکه اشاره شد رحمان هاتفی سردبیر کیهان انقلابی بود.\nبازگشت به گذشته کار ساده ای نیست. بازنمایی زندگی رحمان نیز نیاز به شناختی همه جانبه دارد. کاری که به تنهایی از من ساخته نیست. نه با زندگی خصوصی او آشنایی چندانی داشتم و نه آنچنان که باید از کار پشت پرده و تشکیلاتی اش سر در آوردم. با این حال شاهدی بر حضور چشمگیر او در دو سه سال از بحرانی ترین سالهای انقلاب بودم. انقلابی که رحمان با همه وجودش خواستار آن بود بی آن که در دوره کار مخفی رسما بتواند درباره آن حرفی بزند یا چیزی بنویسد. شاید اگر بتوان رحمان را در دو چهره آشکار و پنهان یعنی رحمان هاتفی روزنامه نگار و حیدر مهرگان انقلابی بازنمایی کرد کار آسان تر بشود. این دو چهره گاه مستقل از هم عمل می کنند و گاه بر هم تاثیر می گزارند. چهره آشکار رحمان را می توان در هیئت روزنامه نگاری حرفه ای دید، در دو مرحله. ابتدا در بخش گزارش که کارش به زندان کشید. سپس در جایگاه معاون سردبیر و سرانجام در مقام سردبیری روزنامه کیهان در اوائل سال ۵۷. رحمان همواره بر ضرورت روشنگری های فرهنگی تاکید می کرد. در دور اول کار روزنامه نگاری اش بخش فرهنگی و هنری روزنامه کیهان به کوشش او و پشتیبانی دکتر مصباح زاده به راه افتاد. گفت و گوها، تحلیل و تفسیرها و جدل های فرهنگی و ادبی در این روزنامه آغاز شد و در فاصله ای کوتاه در میان اهل قلم و روشنفکران جا باز کرد. رحمان موفق شد اعتماد چهره های صاحب نامی چون شاملو و اخوان و آزاد، یا محسن هشترودی و دکتر حاج سید جوادی را به همکاری با بخش فرهنگی روزنامه جلب کند. در این چارچوب به بخش پربار ادبی و هنری "کیهان سال" نیز باید اشاره کرد. در این دوره رحمان در محافل هنری و فرهنگی ایران جایگاه ویژه ای دارد. مهمترین نکته ای که می توان در روند اندیشه روشنگرانه او بازشناخت، دیدگاه های طبقاتی اوست که زیر پوشش مسائل فرهنگی مطرح می شود. این دیدگاه از نظر مفتشان عقاید پنهان نماند و از جمله به همین دلیل گذارش به زندان افتاد. پس از آزادی از زندان دیگر بار به کیهان باز گشت. چهره پنهان و آرمانی رحمان را چنان که اشاره شد باید در کار و نام حیدر مهرگان چه در شبنامه "نوید"، چه در کتابها و جزوه هایی که در آغاز انقلاب به این نام منتشر می شد باز شناخت. مثلا در یادنامه هایی که برای هوشنگ تیزابی و خسرو گلسرخی نوشت و یا در تحلیل آرش کمانگیر سیاوش کسرایی. انسانی رمانتیک و آرمانگرا که شکنجه و مرگ را پرچمی برای مقاومت می سازد، جز به عدالت اجتماعی و آزادی نمی اندیشد و سرانجام جان بر سر آرمانهایش می نهد، بی آن که در برابر شکنجه گرانش به زانو درآید. حزبی گاهی ناگزیر از سیاسی کاری می شود."اسناد و دیدگاه ها" یک نمونه از این سیاسی کاری های اوست. در این کتاب برخی از دیدگاه های درست حزب توده ایران در تحلیل شرایط سالهای نخست دهه چهل برای جلب نظر روحانیت و شخص آیت الله خمینی وارونه جلوه داده می شود. این در حالی ست که دیدگاه های آیت الله خمینی در سخنرانی های "۱۵ خرداد" هیچ شباهتی با مواضع حزبی در آن سالها نداشت. در آن سالها، حزب توده ایران تا آنجا که من دریافته ام گذشته از مبارزه برای برابر حقوقی زن و مرد به ویژه با اصلاحات ارضی شاه در برچیدن بقایای فئودالیسم و ضرورت گذار به تولید سرمایه داری تاکید می کرد. چنین تحریف هایی بی تردید در پیروی از دیدگاه های حاکم بر حزب در دوره حکومت اسلامی اتفاق می افتد، در هنگامه ای که پشتیبانی از "خط امام"، "هم استراتژی و هم تاکتیک" به شمار می آید ـ عنوان مقاله ای در "نامه مردم" که نگارش آن را به حیدر مهرگان نسبت می دادند ـ.. در اینجا بحث بر سر درستی یا نادرستی مشی حزب توده ایران در سالهای نخست انقلاب نیست بلکه سخن از حیدر مهرگان است که ناگزیر به چنین سیاسی کاریهایی هم تن می داد. این در حالی بود که حکومت جدید در تدارک دستگیری و کشتار او و مجموعه کسانی بود که در حوزه چپ، در رویای سوسیالیسم به سر می بردند.\nبر نمی شد گر ز بام كلبه های دودی\nدر كنار بان ددین\nكه با آرش ترا این آخرین دیداد خواهد بود\nبهپنهان آفتاب مهربار پاك بین سوگند\nمی كندشان از فراز و از نشیب جادهها آگاه\nمقدمه ای بر شناخت حماسه "آرش کمانگیر" سیاوش کسرائی آرش که بد؟ این تندر از پیشانی کدام کوه سر زد؟ چرا آمد؟ چه کسی خرقه اسطوره به دوش او انداخت؟ کدام سینه او را آرزو کرد؟ شاعر، نخستین پرسش ها را در برابر تاریخ می گذارد، اما نخستین پاسخ خود را می دهد: این آب ازلای انگشتان زمخت مورخان می گریزد. من شبح آرش را نمی خواهم، قلب او را می خواهم، با همه خونی که در آن فواره می زند... به این ترتیب آرش کسرایی از کالبدی که مورخان برای آن مقبره و ضریح ساخته اند جدا می شود. پیکری با این همه شادابی و جهش و انفجار، مومیایی بردار نیست. شاعر با خود می گوید: - من آرش دیگری می خواهم. آرشی که در افق های ذهن من اسب می تازد، زوبین می اندازد، و برق شمشیرش چشم ها را ذوب می کند، در یک تابوت تاریخی نمی گنجد. حتی از کاسه مرگ سرریز می شود. پهلوانی او در یال و کوپال و نفیر رجزهایش نیست، تن او از باد است، اما در رگ هایش به اندازه همه نسل ها خون واقعی می جوشد. سرشت او افسانه ای است، اما حقیقت او پشت هر افسانه ای را می شکند. این چنین مخلوق را با کدام ابزار و از چه مایه و ماده ای می توان استخراج کرد؟ از نقطه برخورد تاریخ با ضد تاریخ، از خمیر مایه واقعیت و خیال ... شاعر آستین ها را بالا می زند و دست به کار می شود. به مورخ اشاره می کند که: - تو کنار برو اما به تاریخ می گوید: - تو سخن بگو. بدین سان "عمو نوروز" به مثابه نمادی از سنت ها و تجسم اسطوره ای تاریخ ، داستان را آغاز می کند. شاعر اصرار دارد که از زبان عمو نوروز " قصه" سر دهد. هم انتخاب عمو نوروز تعمدی است و هم نام " قصه" که در جای حماسه نشسته است. قصه، پای بند به واقعیت، آن گونه که وجود دارد نیست، در قصه، تخیل است که عنان را در دست دارد، اما قصه خود زادگاهی جز واقعیت و سینه مردم نمی شناسد. شاعر با اطلاق نام قصه به ماجرای آرش، پیشاپیش خود را از زره تنگی که پیشینیان بر تن آرش کرده اند، خلاص می کند: - من زره دیگری برای او نمی بافم. او را از قید زره زمان و مکان رها می کنم. آرش حقیقتی نیست، زمینی است، در گذشته تمام نشده، در آینده تکرار می شود... محتوی داستان تعیین شد. گوینده آن هم. اما مخاطب و شنونده کیست؟ پیش از آنکه قهرمان با تقدیر خود گلاویز شود، چشم ها و گوش هایی باید او را همراهی کنند. شاعر گوشه ای از راز خلقت را در این انتخاب بیرون می ریزد. مخاطب همه، کودکان عمو نوروزاند، تمثیلی از نسلی که فردا از میان دست های آن ها می روید، این ها آینده اند که باید بر روی شانه های آرش بایستند. اما از سر تصادف کلبه عمو نوروز، میزبان مهمانان ناخوانده ای می شود: ره گم کرده ای ، سرگشته در میان " کولاک دل آشفته و دمسرد ". او از نشان "ردپاها"یی که "روی جاده لغزان" و برف آلود افتاده و "چراغ کلبه از دور سوسو" می زند و " پیام" می دهد، راه را می یابد. "ردپاها روی جاده لغزان" کنایه ای شاعرانه از قدم هایی است که پیش از ما راه های خطر را کوبیده و گشوده اند. این "راه" هیچ وقت از رونده خالی نبوده است. و " سوسوی پیام چراغ کلبه " امیدی است که تا حرکت و جست جو هست، هست. "ره گم کرده" که تا پایان منظومه هیچ خطی از صورت او روشن نمی شود، و چهره بی نقش و سفیدش، تداعی همه راه گم کردگان و از نفس افتادگان راه هاست، ناگهان در کنار آتش دلچسب درون کلبه با "آرش" سینه به سینه می شود و تا به خود بیاید دست سوزان و پهلوانی او را در دست های یخ کرده خود می یابد. او در سرگذشتی که عمو نوروز نقل می کند، مقصد گمشده را می تواند بیابد. آرش این راه و این مقصد است. حماسه آرش با مناجات گونه ای در توصیف و ستایش طبیعت و انسان شروع می شود. واژه ها در حالتی از جذبه و سماع ، به پای کوبی می پردازند، از خود بی خود می شوند، به زیبایی سجده می برند و در حالتی از شیدایی، برکت زیبایی را در خوشه های سرشار "زندگی" درو می کنند. آیا این نیایشی در محراب طبیعت و زیبایی خالص است؟ همان طور که بازارف دانشمند گفت: " طبیعت نه یک معبد، بل کارگاهی است که هر انسانی در آن با کاری درگیر است." سرود و ستایش طبیعت، در ادامه خود به "زیبایی " و "کار" می رسد. مگر نه این که " کار، سرچشمه احساس زیبایی است" و(( قوانین زیبایی در مرحله نخست تابع " کار مادی" یعنی آن بخش از فعالیت های بشری است که متوجه شکل دادن به ماده)) به منظور برآوردن نیازهای حیاتی اوست؟ اگر چه به بیان چخوف (( احساس زیبایی در انسان حدود و ثغوری نمی شناسد)) از آنجاست که طبیعت و ماده نا متناهی است. و کار که گرهگاه انسان و طبیعت است آغاز و فرجام ندارد. پیوند طبیعت و زندگی، وحدت کار و زیبایی، در منظومه کسرایی نه فقط از ادراکی ژرف، از غریزه ای نیرومند می تراود. طبیعت معبد نیست، اما زندگی چرا. " زندگی آتشگهی دریرنده پابرجاست" زندگی در عرف کسرایی و آرش مقدس است. و برای دفاع از حرمت و تلألو این روان و معنی است که آرش به یک نیاز بدل می شود، از بطن ضرورت می زاید و با نثار کامل و بی نقص خود به این نیاز و ضرورت جواب می دهد. آرش پرومته نیست، اما نگهبانی آتشی است که نبض حیات را گرم نگه می دارد و خون را در میان نسوج و مویرگ ها گلگون می کند. داستان آرش داستان هنگامه ای است که این آتشگاه رو به خاموشی می رود. آرش میوه درختی است که خود در خاموشی می روید. اما او کلید ظلمات هم هست. آنچه او را پرورده با او نفی می شود . سراینده آرش، زایش و رویش آرش را در آن "ضد"ی می یابد که باید خود "ضد" را به بار آورد. به کلام هگل " خفاش مینروا، شامگاهان به پرواز در می آید" آرش دژخیم نیست، آرش دژخیم دژخیم است. این کدام فصل سترونی است که "صحنه گلگشت ها گم شده" و " در شبستان های خاموشی" "از گل اندیشه" تنها یک عطر می تراود: " فراموشی". " باغ های آرزو بی برگ" و "آسمان اشک ها پر بار". آیا این همان فصلی نیست که حافظ از "ناراستی کار" و " غدر اهل روزگار"ش می نالد و مسعود سعد از عمق ملال حصار و زهرمارش؟ همان فضایی نیست که در حراجگاهش سعدی را به کار گِل می گمارند و حسنک وزیر را بر " اسب چوبین " می نشانند، چراغ دیدگان رودکی را به باد می دهند و سر سیاوش را در طشت زرین می گذارند؟ " آرش" کسرایی در سر پیچ این فصل است که از "آرش" مورخان جدا می شود: " مقصد من پایتخت تاریخ است. امواج و دوران ها زیر پای سرنوشت منند. از هم جدا شویم..." آرش مورخان در زمین و زمان خاص میخکوب شده است. روایات اوستایی چهره او را بر آسمان ها ترسیم کرده اند و او را " خداوند تیر شتابنده" خوانده اند. آرش آسمانی به روایت آسمان از "اسفندیار" ایزد زمین، کمانی می گیرد که تیر سحرآمیز آن دورپرواز است، " لکن هر آنکه آن را بیفکند ، به جای بمیرد" " آرش با این آگاهی تن به مرگ در داد و تیر اسفندیار را برای سعه و بسط مرز ایران بیفکند". مجمل التواریخ بر آن است که آرش " این تیر را به صنعت و حکمت راست کرده بود" مشیر الدوله پیرنیا در " تاریخ ایران باستان" داستان آرش را به تفصیل دیگری آراسته است: منوچهر در آخر دوره حکمرانی خویش، از جنگ با فرمانروای توران، افراسیاب ناگزیر گردید. نخست غلبه افراسیاب بود و منوچهر به مازندران پناهید، سپس بر آن نهادند دکه دلاوری ایرانی تبری گشاد دهد و بدان جا تیر فرود آید، مرز ایران و توران باشد. آرش نام، پهلوان ایرانی، از قله دماوند تیری بیفکند که از بامداد تا نیمروز برفت و به کنار جیحون فرود آمد و جیحون حد شناخته شد. هیچ یک از این روایت ها و چهره ها، بر آرش کسرایی تطبیق نمی کند. گوهر این آفرینش سخت متفاوت است : 1- آرش کسرایی نه مشیت تقدیر، ضرورت تاریخ است. او ریشه در زمین دارد و درسخت ترین لایه های زمین ، یعنی در تبار رنج و کار: طغیان علیه تقدیر در خور جانهایی است که ساختن تقدیر دیگری از آن ها بر می آید. این نبوغ و باروری در " کار" آرمیده است. " کار" شورشی علیه جهان موجود است تا جهان دیگری پدید آید. "کار" به طبیعت یورش می برد، آن را می کوبد، خم می کند، در هم می پیچد، می شکند، تا دوباره خلق کند. کار، مسیح بی دریغ است، به ماده جان می دمد، طبیعت را به شهر و خانه می آورد و با دست های چاک خورده، گهواره " زیبایی" را تکان می دهد. انتخاب فرزندی از سلاله "کار" تصادفی نیست. آرش همان نیرویی است که طبیعت را به تاریخ مبدل کرده است. او برده ای است که نسل در نسل در بازار فروخته شده، دهقانی است که برده داغ خورده و حراج شده را در زیر پوست خود پناه داده و کارگری است که هر صبح چون برده نوین در کارخانه فروخته شده و فردا دوباره به دنبال مشتری خویش همه جا پرسه زده است. او از تبار "رنج" و " کار" است و از او برمی آید که رنج مردم را با قلب رنجیده خود عوض کند. انتخاب فرزندی از این تبار، دعوت مردم واقعی به حمایت از مردم واقعی است. رسالت آرش را نه سراینده آن، بل تاریخ به عهده او گذاشته است. 1. آرش کسرایی در دوره منوچهر و افراسیاب محبوس نیست، او در زمان جاری است. قامت او سقف" گذشته" و دیوارهای میدان رزم ایران و توران را می شکند. در همان حال که در قله دماوند به سوی جیحون تیر می افکند ، سایه او در زیر گام های روزبه تا سحرگاهان تیرباران می دود. این آرش، تناسخی مادی و قابل رؤیت است. سرانجام در جسم واژه ها خود نیرو و هجوم می شود و در زندان ها و شکنجه ها، در غربت و تبعید، در برگ ریزان ایمان و کسوف عشق و زیبایی، با سرود و فلز برمی خیزد، لبخند می زند، نوازش می کند، دلداری می دهد، مرهم می گذارد و جسارت و استقامت می بخشد. این آرش، هنوز راه می رود و آواز می خواند، نه فقط با دهان افسانه، با پاهای روزبه، نه فقط در شبح و خاطره مردگان، بلکه در خرقه شعر، منظومه آرش خود اینک آرش زنده ای است. 2. آرش کسرایی سرداری یکه و پهلوانی تصادفی نیست. او نه نجاتبخش، که نجات است. او جان میلیون ها در تن واحد است ، علیرغم " آرش" برخی سرایندگان معاصر و مثلاً آرش اثیری " مهرداد اوستا" فرستاده " سروش " نیست، رستاخیز مردم است، از درگاه "امشاسپندان" نیامده، از اعماق توده ها و از نهانی ترین آمال آنها سرچشمه گرفته است . مروارید کسرایی از صدف خلق بیرون می آید. او تجسم معجزه خلق است. در بلندترین قله البرز خود را در رؤیاهایش آتش می زند و خاکسترش را که اکسیر زندگی است، بر سر شهر پژمرده می پاشد، در باد و نور منتشر می شود و در سرمشق خود از یک نیروی معنوی به یک نیروی مادی فرامی روید. در زوال جسم او پیروزی، بر افراسیاب به بار می آید. زندگی از پستان مرگ می نوشد. فنای آرش بقای اوست. 3. آرش، قهرمان قالبی و تحمیلی نیست. هیچ چیز تصنعی ندارد. او را به ریختگر و نجار و شاعر سفارش نداده اند. خودش آمده است. از کجا؟ چگونه؟ آرش"پیک امید" "هزاران چشم گویا و لب خاموش" است. راه او از خلال "دعای مادران" و " قدرت عشق و وفای دختران" و " سرود بی کلام غم" مردان می گذرد. او تکه تن خود آنهاست. او را ساخته اند تا به مسلخ بفرستند.لحظه هایی هست که باید همه چیز را داد تا همه چیز را نجات بخشید . اینک آن " لحظه ستاره گون" است. برای گرانترین نعمت، گران ترین قیمت را مطالبه می کند. تاریخ می گوید: - نذرت را به تمامی ادا کن . چیزی کمتر از همه آن چیزی که داری نمی خواهم. اما مردم دودل اند، هم می خواهند و هم نمی توانند. "عقل" آرش را می دهد، " قلب او را پس می گیرد. این وسواس و وسوسه عین زندگی است - بودن یا نبودن ، مسئله اینست. نه، نه " وسوسه این است" آرش وسوسه ماست . حتی بی دریغ ترین جان ها، از حسرت و وسوسه خالی نیستند. مطلقی وجود ندارد... 4. آرش، تخیل واقعیت و واقعیت تخیل است . از پندار می آید، اما چنان واقعی است که واقعیت را تغییر می دهد. در واقعیت تجسم می یابد، ولی در هاله ای از حماسه و تخیل آرزو؛ و در همین هاله، از واقعیت فراتر می رود. این شبحی است که در لبه واقعیت و خیال پرسه می زند و در عمیق ترین فصول تاریخ با جمجمه ای سنگین شده از سودا به ملاقات زندگی می رود. 5. آرش در افسانه ای، هنگامی به میدان می آید که میهن مغلوب در زیر سم ستوران افراسیاب تکه پاره می شود. "آرش کماندار" خود آخرین تیر ترکش میهنی است که در صحنه کارزار شکست خورده، اما زانو نمی زند: - شکست ما پیروزی دشمن نیست ، پیروزی دشمن شکسته شدن ماست. او سمبل روح خار آیین ملتی است که هر گاه به اعجاز خود پی می برد هیچ نیرویی ، هر قدر هم بی شمار، قادر به تسخیر آن نیست. آرش در افسانه، جبران شکست است. آرش کسرایی نیز در فضایی پا به میدان گذاشت که میهن در بهت و یأس ناشی از غلبه کودتا و برگ ریزان گل های سرخ، طلسم شده بود. افراسیاب اسطوره، جای خود را به افراسیاب معاصر داده بود. آرش اسطوره با گام های روزبه از دامنه البرز بالا می رفت. منظومه آرش خود نیز در این میدان سهمی داشت. او وصیت نامه آرش معاصر را باید ابلاغ می کرد. شعر کسرایی در آن کسوف و کابوس اجتماعی به لبخند می گفت تا دوباره بر لب های جرئت جرقه زند. آرش" پیک امید" " هزاران چشم گویا و لب خاموش" بود، و واژه های کسرایی که در این خون با صفا وضو گرفته بودند، اعتماد توده را به او بازپس می داد. روحیه شکست، تلخ تر از خود شکست است . وقتی انتخاب زندگی موقوف می شود، انتخاب مرگ، خود آزادی است. منظومه آرش اثبات این گونه آزادی است. 6. آرش کسرایی در حالی توان افسانه دارد، " شهاب تیزرو تیر او" " باد فرمانبر او" و صاعقه در عضلاتش خفته است . در متن ضعف ها و عواطف انسانی او اعجاز و برجستگی مأنوسی می یابد. مرد حماسه " سپاهی مرد" ساده ای است، از سلاسه " کار" و به همین دلیل با " رنج" آشناست: " منم فرزند رنج و کار" و " رنج" ضعف آدمی و انسانی ترین غریزه و استعداد اوست. او با رگ و ریشه اش به زندگی بسته است. نیایش او در پای " قله های سرکش خاموش" که " پیشانی به تندرهای سهم انگیز می سایند" و " از باد سحرگاهان،پرچم" می افرازند. و " بر ایوان شب، چشم انداز رؤیایی" می گسترند، تشنگی او به " جوشان چشمه خورشید"، ولع او به زیبایی، سرود او برای " جامه ای که اندرز رزم پوشندش" و نشانه های شور و کشش او به سوی زندگی و مظاهر و مزه های رنگین آن است. از اعماق این دوست داشتن حریصانه و پهلوانی است که می نالد: " دلم از مرگ بیزار است" "آرش" چنان خالص و بی انتها زندگی را دوست دارد که برای آن می تواند بمیرد . مردن، علیه مرگ. این است نذر عاشقان زندگی قدرت آرش در ضعف اوست . عشق او از نفرت اوست . 7. هر جا بیداد است ، میهن آرش همانجاست، هر جا که اهریمن است، اهورامزدا هم هست. جهان وطنی آرش در جهانی بودن مفهوم "داد" و " بی داد" و بی مرزی میدان جنگ اهورا و اهریمن است. آرش جهان وطن، در عین حال ریشه در قعر فرهنگ و فلسفه و هویت ایرانی دوانده است. آرش" به جان خدمتگزاران باغ آتش" است. و آتش در آیین های ایران باستان – به ویژه در بینش اوستایی- گوهر پاکی و نور و خیر است. کنفوسیوس بر آن بود که " فقط آن کس که بر خیر تکیه دارد ، رشد می کند" و زروان بی مرگ همین نوید را به فرزندش اهورا داد. آتش مقدس ، درفش اهورایی است، از این جاست که خاموش کنندگان آتش، مشتریان نفرین اهورایند: سراپای هستی از نبرد نور و ظلمت، اهورا و اهریمن تنیده شده است. تو در کدام قشونی؟ کدام باد بر درفش تو می وزد؟ " اهورا که پیکرش چون نور و روانش چون راستی دارای خرد همه آگاه است" قباله آینده را درچنگ دارد. اهریمن در ظلمتکده خود سپاهی از " جادویان و دیوان و پریان" می آراید تا آینده را فرو ریزد. او ظلمت گذشته است. اما: " من می خواهم سخن بدارم از آن دو گوهری که در آغاز زندگی وجود داشتند، از آنچه که آن گوهر خرد مقدس به آن گوهر خرد خبیث گفت، اندیشه و آموزش و خرد و ارز و گفتار و کردار و زندگی و روان ما با هم یگانه و یکسان نیست". آرش از جنس خوبی و خیر است، بیزار از اهریمن، بیزار از تاریکی، " گریزان چون شهاب از شب". واپسین سوگندش " آفتاب مهربار پاک بین" است. و خواهش غسل مرگش: " به موج روشنایی شستشو خواهم" ارفه ئوس کنار دریاهای دور می نشست و آنقدر چنگ می زد تا خورشید بدمد و کلاغ ها پرواز کنند. پرومته آتش را از مشعل خدایان ربود تا چراغ خرد انسان را بیفروزند. ابراهیم در آتش گلستان ایمان خود را یافت، سیاوش پاکی تن را در آتش پاک به آزمایش گذاشت، آرش اما خود آتش و خود خورشید است . هم عشق است و هم عاشق عشق. فراز دماوند، پایان تپه جلجتاست: " تاج خارت را بنه، رها شو" منصور بر موج های شور و اشراق به پای دار می رود، آرش با " گام های استواری " که " طنین آگاهانه" دارد. آن از آسمان نیرو می گیرد، این از زمین. آن به وصل"خود" می رود. این در وصل دیگران معنی "خود" را می یابد. فنای مطلق که همان هستی مطلق است ، نه در چنته آن که سر سودایش را دارد، که در چنگ این است که بی خیال از کنارش می گذرد. آرش پیغام آن بشارت خوفناکی است که مانی در واپسین دم خود به شاپور داد: " در ویرانی تن من آبادانی جهانی است" آرش پای است که دتر یک سوی آن زروان و زرتشت و مهر و مانی ایستاده اند و در سوی دیگرش عرفان اسلامی – ایرانی هنوز شکوفه می بارد. او مفصل " ایران باستان" و " ایران معاصر" است. دیالکتیک سرشاری که با ساختار درونی منظومه آرش آمیخته است . راز جوانی خودجوش آن است. زمینی که دست فراست ، دیالکتیک را چوت ستاره های رنگین در آن کاشته است، حتی در خواب و فراموشی، خرمنی جز این به بار نمی آورد. پیوند ادراک با غریزه و گریز غریزه از ادراک، راه رفتن روی دو پا که یکی تعلقی و دیگری عاطفی است ، به آرش یک بعد ابهام آمیز و یک بعد صریح و قابل لمس داده است. این ترکیب بغرنجی است از ابدیت و حال، و مخاطب چنین هنری، نه آنقدر که به او می دهند، بلکه آنقدر که خود برمی دارد، به چنگ می آورد. در این منطق است که نیمی از گفته اوکتاویوپاز جا می گیرد که: " شعر همچون ثمره همراهی و برخورد نیمه های تاریک و روشن وجود انسان است". اگر آن عنصر سیال، ناخودآگاه، سرشته شده از حس و نسیم و وحی، غایب باشد، هنر در ذهن های مختلف، زندگی های مختلف خود را از دست خواهد داد. تعمیم پذیری هنر مهر نبوت اوست و بدون این معجزه نویسنده به روزنامه نویس و شاعر به عکاس تبدیل خواهد شد. و اثر ذوقی با وانهادن نیم وحشی، بکر و ژولیده خود، وفور و حاصلخیزی خویش را فسخ خواهد کرد . پاز در این مورد حق دارد که در هماهنگی و تضاد عنصر خودآگاه و ناخودآگاه، در وحدت و مبارزه غریزه و ادراک ، در نقطه تصادف و تلاقی جهان کوچک هنرمند، با جهان بزرگ خارج، یکی از سرچشمه های خلاقیت هنر را می جوید. دیالک تیک حل شده، در آرش، از چنین طبیعتی است .\nآرش کمانگیر منظومه ای است که کسرایی آن را در اسفند1337 سروده و در آن به زبانی تمثیلی و با استفاده از داستان معروف آرش کمانگیر به خفقان دوران شاه اشاره کرده است. در این کتاب این منظومه همراه با نظرها و تحلیل‌هایی از نویسندگان و منتقدان مختلف همراه شده است که بعد از شعر آورده شده است. مهدی اخوان ثالث «آرش کمانگیر» را اثری مردم‌پسند می‌داند و می‌نویسد: «من یک نسخه از آرش کمانگیر کسرایی دارم که اگر آن را ببینید، از مقدار حاشیه‌هایی که بر آن زده‌ام، شگفت‌زده می‌شوید. این اثر آن‌چنان زبان حماسی ندارد و جز اول و آخر آن که خوب است و انصافا بسیار زیبا، در بقیه آن زبان حماسی به کار برده نشده است. زبان حماسی باید استحکام، درشتناکی و اعتلا داشته باشد و هر کلمه‌ای با تمام معنا به جای خود بنشیند و ما قادر به تعویض و قرار دادن چیز دیگری به جای آن نباشیم، اما شعر کسرایی این‌طور نیست. این شعر بازی‌هایی با الفاظ دارد و زیبایی‌هایی قدمایی خاصی را هم به کار برده است و در ضمن وزن آن حماسی نیست. به همین دلیل مردم آن را بیشتر می‌پسندند. نکته دیگر اینکه درباره این شعر تبلیغ بیشتری شده است. مضمون [شعر] بکر است. در «شاهنامه» به صورت بسیار کوتاه و در اساطیر ما وجود دارد، اما کسرایی قصه را زیبا درست کرده است، به گونه‌ای که گیرایی و جاذبه دارد. نادرستی زبان آن را تنها اهل فن می‌فهمند. این مضمون اگر به دست کسی می‌افتاد که در زبان حماسی بیشتر ورزیده بود، شاید یک شاهکار درمی‌آمد؛ اما این شعر، شاهکار لنگانی است که به دلیل مضمون زیبا، برداشت خوب و تأثیر ابتدا و انتهای یک شعر و نیز عدم درک مردم از ایراد آن، موفق و میان مردم پذیرفته شده است. هرچند من در اشعار کسرایی نمونه‌های بهتری دیده‌ام، اما هیچ یک این تازگی مضمون را بدین شکل ندارند». (به نقل از «کیان»، س 2، ش 8، مرداد و شهریور 1371) اما به‌آذین که به منظومۀ کسرایی نگاهی مثبت دارد، درباره آن می‌گوید: «آرش کمانگیر، اثر سیاوش کسرایی، نخستین منظومه حماسی است که در ایران به سبک نو و با دیدی نو سروده شده و از این نظر اثری راه‌گشاست ... کسرایی خود را در چارچوب تنگ و روی هم فقیر داستان زندانی نکرده، بیش از داستان‌سرایی و شرح حرکات پهلوانی در تجسم حال و روح و محیط کوشیده است. تعابیر نغزش در نهایت باریک‌اندیشی است و بیان ساده‌اش شادابی زنده دارد که در اندیشه و احساس چنگ می‌اندازد. خواننده یا شنونده تا پایان نمی‌تواند از تأثیر این کلام سرشار از حقیقت و زیبایی بیرون برود. رضا براهنی که اصلا نگاه مثبتی به این شعر کسرایی ندارد، درباره‌اش می گوید: «آرش کسرایی قهرمانی است که به شکل رمانتیک و اجتماعی رجز می‌خواند، به جای آنکه ذاتا یک قهرمان رجزخوان باشد. اغلب قسمت‌های آرش شباهت به یک انشای منظوم دارد. سمبل‌ها فوق العاده کلی است و اگر وزن را از شعر بگیریم، چیزی که از محتوای مطلب می‌ماند یک سرمقاله بسیار ساده دربارۀ قصه آرش با نتیجه‌ای اجتماعی به دست می‌آید. محمدرضا شفیعی کدکنی نظری ملایم‌تر درباره منظومه کسرایی دارد و آن را در مجموع موفق ارزیابی می‌کند و درباره آن می گوید: «کوشش‌هایی که در سال‌های اخیر برای بازخوانی و تحقیق در اساطیر ایرانی (از پورداوود به بعد) آغاز شده، زمینه را برای توجه به اساطیر ملی آماده کرده و جوانه‌هایی از ادب حماسی در شعر معاصر به ظهور پیوسته که از نظر احیای یک اسطوره، آرش کمانگیر اثر سیاوش کسرایی را می‌توان نام برد که با همه ایرادهایی که به نحوه سرودن آن گرفته‌اند، نفس حادثه و نفس اسطوره زمینه کامل دارد؛ زیرا هم مایه قومی و ملی دارد و هم حادثه غیرطبیعی در آن دیده می شود.\nمی سوخت می گداخت\nدر شعله های تب\nز یک اسب بی سوار\nو آهنگ گامهای گریزنده ای ز دشت\nپایان ناگزیرش را\nمی خواست سرگذشت\nاما هجوم تب\nمی سوزدم و به آبم\nاینجا کجاست من به چه کارم ؟\nچه ابرهای خشکی\nچه باغهای جادویی\nآن پیر آن حکیم\nاین میوه های تلخ به شاخ از چه آفرید ؟\nآن دسته گل چه کس ز کجا چید ؟\nاین جاودانه بستر پر را که گسترید ؟\nایا به باد رفت\nدر باغ هر چه بود ؟\nمیوه کال گسستگی؟\nیاقوت های خون\nتک قطره های لعل\nاین مهره را که داد\nاین سرخ گل بگو بگو که به پهلوی من نهاد\nدیرست دیر دیر\nبشتاب ای پدر\nمادر ! به قصه ای\nبیم از دلم ببر\nچون مادری به گونه سهراب بوسه زد\nسهراب دیدگان را\nبر نقش تازه داد\nرستم کجا و شهر سمنگان ما کجا ؟\nکو را چنین به سوی شبستان ما کشد ؟\nاین بانگ بشنوید\nاین شور درفتاده به شهر از برای اوست\nاین کوه و دشت و برزن و بازار\nوین کاخ و بارگاه\nیا هرچه از من است\nدل و دیده جای اوست\nاینک که ناگهان\nای اینه بگو\nمنچون کنم چه سان که خویشاوند او بود ؟\nگیسو چگونه برشکنم باز\nیا در میان این همه رنگینه جامه ها\nآخر کدام یک بگزینم ؟\nبا او سخن چه گونه گشایم\nآرایه چون کنم که به چشمش نکو بود ؟\nای نه من به دلبری و حسن شهره ام\nدیگر که راه رسد\nجز تهمتن که بر گل آتش گرفته ام\nباران شبنمی برساند ؟\nآری که را سزد\nتا کودکی یگانه دوران\nبر دست و دامنم بنشاند ؟\nاز دیدگان خسته سهراب می سترد\nمادر ! کجا کجا\nاین اسب بالدار کجا می برد مرا ؟\nتهمینه باره را\nاز پای تا به سر همه می بوید\nبر زینو برک و گردن او دست می کشد\nدر یال های او\nرخساره می فشارد و می موید\nیکتای من پسر\nتک میوه جوانی و عشقم کجا شدی ؟\nای جنگل جوانه امید\nچون شد کزین درخت پر از شاخ آرزو\nبی گه جدا شدی ؟\nگفتم تو را نگفتم ؟\nافراسیاب نیز مبادا که بو برد ؟\nامکا تو را غرور به پندارهای نیک\nمی کوفت سم پیاپی بر خاک آن سمند\nسر در نشیب زین\nتهمینه می کند روی وموی\nدر برگرفته گردن آن باره جوان\nدر خویش می گریست و می کرد گفتگوی\nآخر چرا نشانه یکتای تهمتن\nآن شهره مهره را\nبیهوده زیر جامه نهان کردی\nوین گونه شوربخت پدر را\nبدنام و تلخ کام جهان کردی ؟\nسهراب خشم خورده و نالان\nز آن رو که ژاژخواه دهانی به نیشخند نگوید\nبربسته به نابجا\nتهمینه را به حوصله خواهان\nمادر درود بر تو و بدرود\nدردا که مرگ دامنت از دست من ربود\nهر مهر کز برای منت در نهانبود\nتنهاترین کسی است که در این جهان بود\nبا او بدار مهر که شایای آن بود\nبرخیز و رخ بشوی و برآرای گیسوان\nدیگر نکن به زاری آشفته ام روان\nاز باره جوان\nتهمینه زین و برگ و سلاح و لگام را به نوازش\nبا اسب تن سپرده به تاریکی و به دشت\nهمراه می رود\nآنگه درون ظلمت\nگویی که شکوه هایی با باد می کند\nبدرود رود من بود ونبود من\nای ناگرفته کام\nداماد مرگ حجله شهنامه\nداماد بی عروس\nای سرو سرخ فام\nگفتم به پروراندم فرزندی\nزیبا و پر هنر\nدر رامش آورم سر پر شور و تهمتن\nباشد که همنشینی این پور و آن پدر\nبیخ گیاه کینه بسوزاند\nوین مرز و بوم را\nبا بالهای مهر بپوشاند\nگوزن جوان گریزپای\nبرپشته ای به خاک غریبی غنوده است\nدر آسیای دردش\nچون سنگ سوده است\nتنها و دورمانده و ناشاد\nدر این میانه من چو غباری به گردباد\nبیداد و داد چیست ؟\nچیست این ؟\nبانگش خطی بروی سیه آسمان کشید\nتهمینه دور شد تاریک شد\nچو لکه ای از شب سیاهتر\nو آن لکه را بیابان بر برگ شب مکید\nقد می کشد گیاه شب از خاکهای دشت\nمرغی ز روی سنگ به آفاق می پرد\nبادی به دوردست\nآوازهای خامش سهراب می برد\nدر جویبار باد\nاز هر کناره رفت\nیک تن چرا از این همه درها که کوفتم\nبیرون نکرد سر شمهی مرا نداد ؟\nدیرست آه دیر شبگیر\nدیگر به جز ستاره کست دستگیر نیست\nنه آب خود مبر\nای مرد در به در\nبازآ که هم ز سنگ تو جوشند چشمه ها\nیک دم کنار من بنشین پهلوان پدر\nپر درد مانده اشک فروخورده\nخسته و خاک آلود\nرستم کنار پیکر بی تاب\nکوبان به صخره سر\nتا گردش سپهر مدارش درین خم است\nننگی چنان و داغ تو بر جان رستم است\nدستم بریده چشم و دلم کور رود من\nروزم سیاه آه ای آفریدگار چون برفراز می کشی و می کنی تباه؟\nگفتند : مردی رسیده است بلی یکیه در جهان\nجز رستمش به رزم هم آورد گرد نیست\nامید برد نیست\nمی گفت دل که : رستم\nبنگر ببین نه بوی تو را دارد بگو بجو\nمی زد نهیب نه\nهان دشمن است او\nخم می شود تهمتن\nدر گیسوان درهم سهراب\nسر می برد فرو\nگ.یی که او گلی را نهفته در آن میان\nبو می کند به جان\nدیری ست تا که من\nدر راه استی\nوین سرزمین که زیستگه مردمان ماست\nتنها نه این منم که چنین می کنم پدر\nمی کرده این چنین و هم این رسم از نیاست\nبرگشته بخت خصم که آهنگ ما کند\nآه از تو ناشناخته ره جان بیگناه\nدشمن چه ها کند\nحتی به راه داد\nآن تیغ را به قلب تو می کارد\nزین قصه بگذرم که چنین است روزگار\nپیوند و مهر ماست\nرشک آور کسان\nاما غم و جودایی هر جفت نازنین\nآرام بخش خاطر این قوم زشتکار\nدر جستجوی اختری انگار\nدر توده های ابر\nآن پیر تهمتن\nرو می کند به پهنه دلگیر آسمان\nاما هنوز با پسرش دارد او سخن\nاز هفتخوان مدهش شهنامه می گذشت\nهر چند جان او\nهر چند چشم او\nدر جستجوی دیدن رعنایی تو بود\nنو خاسته دلیری\nهمراه و همنبرد\nلیکن بدین صفت که تو از راه آمدی\nتنهاست باز مرد\nبی شعله اش ولیک\nخاکستری ست مانده به جا از اجاق سرد\nزان رستم است که چرخ بلندش نبسته دست\nشادا سفر گزیده به منزل رسیده ای\nخوشبخت آن که در شب پر هول روزگار\nاو را به شهر جادویی خواب می برد\nکه مانده بسی راه ناتمام ؟\nطغیان پر تلاطم سیلاب می برد\nرستم گرفته دست پسر در میان دست\nبر لب ز حسرت آه\nسنگین به گود ظلمت دل بال می کشد\nگویی که خامشانه فرو می رود به چاه ؟\nشب چون زنی که پر شود از برکه های قیر\nخورشید خفته بود نه پیدا چراغ ماه\nتاریک بود شام\nاز هیچ کس نبود صدایی که می رسید\nدر خویش می تپید\nآن ماهتاب سرزده از برج کهنه کو ؟\nکو آن برنده کو ؟\nگرد آفرید آن گل پرخاشجو چه شد ؟\nآن خطر ناشناس که همچون نسیم خیس\nیک دم به جان تفته و سوزان من وزید\nایا کسی به دشت\nآهوی من ندید ؟\nگرد آفرید از زره شب برون خزید\nای جان ناشکیبا\nشب می رود ز نیمه\nسحر می رسد به خواب\nزیاده درین سرگذشت بود\nبیگاه و پرشتاب\nجز حسرتی چه سود تماشا را\nگاه عبور تند شهاب از بر شهاب\nیا دسته گل بر آب ؟\nبگذار همچو سایه در این شب فرو شوم\nبه یزدان سپارمت\nسهرابگفت : نه\nبا من دمی بمان\nشوری غریب تر\nآن گونه دور کرد\nدر پیش می گیرم\nدر هر ردا و جامه به جای آری\nدریاب وقت را که تو را جاودانه نیست\nاین بیکرانه را\nکنون برو روان و تنت پاک و شاد باد\nبا مهر یاد باد\nدر پیچ و تاب های پرندینه با نسیم\nچون شبحی دور می شود\nشب رخنه ها و روزنه می بندد\nشب کور می شود\nبگشود چشم و سقف سیه را مظاره کرد\nدر چشم یا گمان\nدرهای آسمان چو گلی باز می شود\nوز سایه روشن دل ابری سیه حکیم\nدستار بسته خامش و\nچون پاره های مه\nمی اید هر دم بزرگتر\nبا پرچمی زشعله آتش فراز سر\nمی گسترد پر\nکاسوده می نمود ز جا خاست\nپنداشتی که درد ورکاست\nژولیده روی و موی\nخفتان و جامه چک\nدستی به روی زخم تهیگاه\nوانگه شکستهوار به پیش آمد\nبر دفتر گشوده شهنامه ایستاد\nبا نقطه ای ز خون\nدیباچه می نوشت در آغاز\nپروردی ام چه نیک و\nرها کردی ام چه زود\nایینت این بود\nدر شاهنامه ات\nای شهریار داد\nداری به هر سپاه یلانی که می زییند\nبی مرگ می شود پدرم پیر پهلوان\nآری جوان به دست همین مرد می کشی\nتهمینه را نشانده به اندوه بیکران\nغمخنده ای چو بر لب پیر حکیم دید\nیک چند آرمید\nوز تو نفس گرفت\nمی آمدم به ره\nچه پاک و چه پویا\nچون قطره ای به جانب دریا\nبا آن بزرگ زنده زایا به چشم بود\nکاندر میان آدمی و آرزو رهی ست\nهر چند پر کشش\nاما بسا بساست خطا خیز و مرگزا\nتا داد و دوستی\nبر تخت برنشانم\nآنگاه سر به خدمت\nپیش پدر نهم\nبرادرم از میان\nایین خود سری\nکاووس را نمان و هر جا که دیو خوست\nکاخی به داد برکشم و مهر پروری\nایین پاک ما\nدرها چو پرگشایم بر گنج و خواسته\nدیگر کسی گرسنه نخسبد به خاک ما\nگفتم که جنگ من\nزین پس جهان ما همه عشق است و آشتی\nو شاخههای گل\nدر تیردان و ترکش مردان رزمجوی\nنقش و نشان ماست\nچون قصد نیک بودم و باور به کار خویش\nپروا نداشتم به دل این کارزار را\nبی پایه می شمردم و خصمانه\nیا که از سر دلسوزی\nهر زینهار را\nآخر چگونه با تو بگویم من ای حکیم\nکاندر میان ابر و مه آسمان ما\nگم بود گم ستاره رخشان رهنما\nما در جدال مرگ به تاریکی\nفرزمد با پدر\nبر ما نظاره گر\nقدمت کشیده سرکش و سوزان\nسهراب پر توان\nانگار تا که من بر رسیدم\nدستی نه پیشگیر\nیک لب به مهربانی و پیوند باز نه\nدر پرده های مه نفسی کارساز نه\nمی رفت تا پسر بکشد\nبا خود اوفتد\nزال زرت چه شد که به تدبیر مینشست ؟\nسیمرغ رهنمای کجا بود\nآن قاف آشیان ؟\nکاووس شاه کیست که بی رایت ای حکیم\nدارو کند نهان ؟\nلب بسته خامشان\nفرمانبران رام کدام آفریدگار\nیا بد سرشتگان کدام آفرینش اند ؟\nاینان به خامشی\nایا نه هیمه های مدد کار آتش اند ؟\nآشفته تر ز پیش\nدستی به روز زخم تهیگاه می کشد\nاه می کشد\nنازش به پهلوانی رستم\nدر واپسین دمان\nبر خاک سرد بود\nخفتن کنار مادر و آغوش گرم او\nدردا چه بی دوام\nلبریز درد بود\nخوش بود روزگار\nگر محنت کسان\nچون خار سرزنش به دل و جان نمی خلید\nیا بردرخت پر گل و پر بار آرزو\nهر روز نو به نو\nاین بی شمار میوه رنگین نمی رسید\nدر کشور تو آه\nیک سرگذشت نیست چو از آن من\nجنگ و شکست و بی کسی و غم\nپاداشتن کدام گناهست این رستم ؟\nدر هم کشیده روی\nخاموش و خسته تکیه به شمشیر می کند\nسر به سوی پیر می کند\nبر پرده سیاهی شب چشم کرده تنگ\nز اندیشه ای به گفتن پاسخ\nدارد می رنگ\nگردنده نقش هاست به پیش نظر ورا\nبر پهنه خیالش\nشعله ست و دود و اسب و سیاهی\nدر شعله های سرخ\nسوارش سیاوش است\nسر شهزاده واژگون\nو بازگیر و دار\nاسفندیار و عاقبت کار\nآن سو شغاد بد کنش و دام\nرستم درون چاه\nدر انتها گریختم یزدگرد شاه\nماهوی و ایابان\nآن شومبار جنگ شبیخون تازیان\nتوفان و گردباد\nوان نامه اشکنامه بیداد\nزان شوربخت جنگی روشن بین\nدرمانده مرد رستم فرخزاد\nچون مرغ سربریده پریشان\nپرپر زنان به درگه و دیوار و سقف شب\nغم گشته روی چهره سهراب\nیا جستجو کنان در نقشی از کتاب\nزین رو به گفت دیگر آرد سخن به لب\nبر کشیده نام\nتا تارک سلاله رستم\nدر راه پر مخاطره بگذاشتی چو گام\nدیگر چه جای شکوه و اندوه ؟\nپر مایه پهلوان\nدر خورد پهلوانی\nناخوانده و ندیده ز من برگ بی مشار\nنا آِنا به پیچ و خم چرخ کجمدار\nجان شیفته به کام خطر درفکنده تن\nاین نکته ها چرا ز تو\nتندی چرا به من ؟\nکشور کرا و\nشاه کجا و\nسپه کجا ؟\nوین نظم رنجبار\nگوینده ای حکیمم\nایینه دار سیرت وسیمای روزگار\nمن خوشه چین کشته دهقانم\nمن بازگشت هر سخن و سرگذشت را\nآنچم سپرده اند\nدر پیشگاه داد به پیمانم\nاما تا دانه را ز پوست نپردازم\nتا نگذرد ز چرخه دستاس آزمون\nتا دور آتش اندیشه نفکنم\nنان نمی دهم\nاما حدیث مرگ تو انسان پر بها\nحتی نمونه وار\nآزار مور کشی را فراز خاک\nفرمان نمی دهم ؟\nنه من نمی کشم\nگردونه های ساکت و سنگین مرگ را\nآن را کسان به شیوه و کردار گونه گون\nهمراه می کشند\nنه من به باغ خویش\nبی گاه بر نمی کنم از شاخه برگ را\nمشتاق در شنیدن دنباله سخن\nدارد بسی شتاب\nآن دم که خود پذیره شدی مهره پدر\nیاقوت دانه شهره گیتی را\nباید که راز فاجعه در سنگ سرخ جست\nسهراب آنچه زیور بازوی و دست توست\nآن مهره ای\nمهر جهان پهلوانی است\nمردی بدان برآمده راه ناچار\nدر مرز و بوم خویش\nنقشی جهانی است\nنا پیش بین و غافل و سهل آزما کسان\nیا هر ز راه تازه رسی ناگشوده چشم\nبیگاه بسپرند چنین مهره گران\nآن مهره آن نگین\nآن لعل درنشسته به بازو بند\nچون دانه های دلکش جادویان\nکان را درون شعله آتش می افکنند\nنا گه تو را از خانه و کاشانه می کند\nآواره می کند\nآری تو را به گردش چشمی\nبا شهر و با دیارو چه بسیار مردمان\nبا مهر و کینه های بسا ناشناخته\nزر بفت عمر و وقت خوشت را\nخاموش وار می جود و پاره می کند\nآن مهره هر پلیدی و هر پستی\nهمچو نقش پدیدارمی کند\nآن می کند به کار که برخیزی\nتا پای جان بمانی و بستیزی\nهر چند دل به خدمت کاشانه می نهی\nاما جهان به پیش تو لشگر کند به صف\nآنک تویی هدف\nشمشیر می خوری\nشمشیر می زنی\nجانکاه تر ز مرگ\nتا نهی ز کف\nو آنگاه کار سترگ را\nیاور به خویش و پاکی پندار نیست بس\nشادان کسی که در دل ظلمت سرای جهل\nدر سوز خود به نور خرد یافت دسترس\nاین مهره نقش داست\nدر نام رشک و بیم برانگیز تهمتن\nبرعشق تند وسرکش تهمینه\nبال بند آرزویت تا بلند جای\nخونینه تن کشاند بر امواج شعر من\nگویی بساط خیمه شب را\nاز جای می کنند\nبرجای ی نهند\nشب می رود ز دست\nبس حرف ها که هست\nبا صد بهانه روی به بیگانه می کند\nشامان نمی دهد چه توان کرد حرف نیست\nآِفته از چه ساحت این خانه می کند\nفرخنده آن که بی کژی و کاستی به جان\nدرکار می رود\nفرخنده آن که راه به هنجار میرود\nآری توان که رهرو دریا کنار بود\nآنگه به سالیان\nبیرون ز ورطه های همه مرگبار ماند\nاما نمی توان\nبی غرفگی در آب\nدریاشناس گشت و گهر از صدف ربود\nای زخم جهل خورده به تاریکی\nدارو به گنج خانه کاووس شاه هست\nآری تو را عطش نه به آب است از آن که آب\nدر سنگلاخ چشمه دانایی\nسهراب جای توست\nاین مهره شگرف\nمعجون مرگ دارو و جان داروست\nمیرایی و شکفتگی جاودان در اوست\nزهراست زهر باده لعلش\nجز عاشقان پیاله نگیرند از این شراب\nبیگاه می کشد\nتا هر پگاه بر کشدت همچو آفتاب\nکنون چه جای یاری کاووس خویشکام\nاو را به هر دمی است یکی مرگزا خطر ؟\nآتش نهد به پر ؟\nبیجا چرا گلایه\nاز این و آن دگر ؟\nگر هر که رابه کار\nچه سودا چه سود خویش\nپایان تلخ نوست بسی ناگزیرتر\nهان ای خجسته جان\nای جاودان جوان\nای می روی که زخم تهیگاه خویش را\nبر هر که خنجریش به دست است\nتو می روی که زخم تهیگاه خویش را\nدر چشم خستگان پریشان شب زده\nبر آن کسان که بی خبر از چند و چون کار\nس بر طوق پهلوانی پیکار می دهند\nبا این چراغ سرخ به ره آشنا روند\nسهراب خون تو\nهمراه خون سرخ سیاووش\nاسفندیار و رستم و بسیار چهره ها\nگمنان یا به نام\nاز هر فراز در شط شهنامه ریخته است\nاین رود پر خروش\nکز چنبر زمانه بدخو گریخته است\nاین رود می رود\nتا دشتهای سوخته رابارور کند\nخون جوش می زند\nگل گل ز خاک خاطره می روید\nمغموم و ناتمام بدین گونهای که هست\nبر سقف هر نگاه نمی ماند\nبحر سپیده دم\nموجی ز نور بر افق تیره می کشد\nحکیم می اندیشد\nجنگیده ام بسی\nنه به شمشیر\nهر واژه ای براده جان بود\nجان سوده ام به کار\nگفتم هر آنچه بود با خرد روز سازگار\nبدرود تلخ من\nبا تهمتن به چاه\nپایان یکه خواهی و پیروز پروری\nبدرود با هزاره افسانه وار بود\nبر دفتر گشوده این روزگار بود\nرو می کند حکیم به سهراب\nسر می دهد صدا\nاینک دمی ز پنجره صبحدم ببین\nآنچه را که روان است\nبا بار مهره های امانت\nگر دلشکن اگر که دلاراست\nگهواره شما پیشینه شما\nغمنامه و سرود و ستمنامه شما\nزرنامه خرد عطش داد عطر عشق\nشهنامه شما و نسبنامه شماست\nخوش سیر می کند\nبر شهرهای دیده و دلهای بی شمار\nصاحبدل بر او بگشایند بندری\nتا بار خود فرو نهد آنجا کند قرار\nدر چنگ می فشارد بازوبند\nآرام می نشیند می لغزد می خسبد\nبر پهنه کتاب\nچون سایهای سبک\nآنچنان که یکی طفل خفته را\nبردارد از زمین و در آغوش بفشرد\nبنده دو بال دفتر از هم گشوده را\nافشان ز چشم شبنم سرخی به برگ ها\nاسبی خمیده گردن\nلخت بی لگام\nتقاضای ۲۹۶ استاد دانشگاه برای برگزاری انتخابات آزاد


کد خبر: ۱۶۱۸۴۶\nتاریخ انتشار: ۲۱:۲۱ - ۲۳ دی ۱۳۹۷\nرئیس ستادمشترک ارتش رژیم صهیونیستی با دفاع از توافق هسته‌ای با ایران، گفت این توافق به تل‌آویو اجازه داد منابع خود را در اموری جز مقابله با برنامه هسته‌ای ایران هزینه کند.\nرویداد۲۴ «گادی آیزنکوت» رئیس ستاد مشترک ارتش رژیم صهیونیستی امروز (یکشنبه 23 دی‌ماه) با انتقاد غیرمسقیم از سخنان «بنیامین نتانیاهو» نخست وزیر رژیم صهیونیستی درباره برعهده گرفتن مسئولیت حمله موشکی دو شب پیش به دمشق گفت که حملات اسرائیل به سوریه باید مبهم باقی بماند.\nوی که با رادیو ارتش رژیم صهیونیستی مصاحبه می‌کرد، افزود: «ما به هزاران هدف بدون آنکه مسئولیت آن را قبول کنیم حمله کرده‌ایم.»\nبنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی امروز در سخنانی گفت که ارتش این رژیم بامداد شنبه گذشته به اهدافی در خاک سوریه حمله کرده است.\nپیش از این نیز آیزنکوت در مصاحبه با نیویورک‌تایمز گفته بود که در دوران وی، نیروهای هوایی این رژیم بارها حملاتی را علیه سوریه و لبنان انجام داده‌اند.\nبا وجود مخالفت‌های علنی نتانیاهو با توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ گروه ۱+۵ و ایران، آیزنکوت در بخشی از مصاحبه‌اش، به دفاع از این توافق پرداخت.\nوی که روزهای پایانی حضور در رأس نیروهای مسلح رژیم صهیونیستی را سپری می‌کند، در مورد توافق هسته‌ای گفت: «برجام به ما اجازه داد که روی تهدیدات دیگر سرمایه‌گذاری کنیم. مواردی مانند حضور ایران در سوریه، حزب‌الله و همچنین حماس.»\nاین در حالی است که نتانیاهو بارها توافق هسته‌ای با ایران را بدترین توافق و اشتباهی تاریخی توصیف کرده است. پس از خروج آمریکا از این توافق، نتانیاهو به تمجید از «دونالد ترامپ» رئیس‌جمهور آمریکا پرداخت و گفت چنین توافقی نباید از اول منعقد می‌شد.\nواکنش فرمانده سپاه به اظهارات نتانیاهو/ بترسید از روزی که موشک‌های ایران در اسرائیل فرود بیاید\nبرچسب ها: رویداد24 ، صهیونیست ، برجام ، توافق هسته‌ای ، ترامپ


۰۲ فروردين ۱۳۹۹ - ۱۹:۴۱\nکلاس SL در سبد محصولات مرسدس بنز همواره به عنوان یک رودستر/کوپه بسیار جذاب و البته گران قیمت شناخته شده که در سراسر دنیا طرفداران بسیاری دارد. SL کلاس در دهه 50 میلادی با اتاق W121 و W198 (گالوینگ معروف) پا به عرصه وجود گذاشت و تا کنون 6 نسل از آن عرضه شده است.\nتاریخچه ویدئویی مرسدس بنز SL کلاس را در اینجا ببینید:\nبرچسب ها: مرسدس بنز , مرسدس بنز SL , مرسدس بنز SL کلاس , مرسدس بنز کلاس SL\nلینک کوتاه: https://gozareshkhodro.com/00003F


رابرت رودریگز در مقام کارگردان این روزها سخت مشغول آماده سازی آغاز فیلم برداری فیلم است و طبق گزارش پایگاه خبری ورایتی آخرین بازیگر انتخاب شده او بازیگر فیلم "Deadpool" اد اسکرین میباشد. این فیلم که اقتباسی از مانگای علمی–تخیلی آلیتا فرشته جنگ نوشته یوکیتو کیشیرو نویسنده ژاپنی است در دنیایی پسا-رستاخیزی و حول محور دختری سایبورگ به نام آلیتا می‌گذرد که به طور کامل حافظه خود را از دست داده است و یک دکتر سایبرنتیک او را در توده‌ای زباله پیدا کرده و پس از بازسازی، مسئولیت مراقبت از او را به عهده می‌گیرد. او تنها یک چیز را به خاطر دارد و آن سایبورگ افسانه‌ای هنرهای رزمی پانزر کونست است، که به همین سبب او تبدیل به شکارچی جایزه‌بگیر می‌شود. رزا سالازار در نقش آلیتا و کریستوف والتز در نقش دکتر تایید شده اند.\nاسکرین در این فیلم نقش یک آدم بده را دارد او یک سایبورگ بسیار خطرناک است که سلاحی مرگبار به نام "داماسکاس بیلد" دارد. او تنها نقش منفی این فیلم نیست و جکی ارل هلی نیز در این فیلم به عنوان یکی از شروران حضور دارد. جیمز کامرون که سالها قصد داشت این فیلم را وارد سینما کند نقش تهیه کننده فیلم را دارد. فیلم برداری ماه آینده آغاز خواهد شد و برنامه ریزی شده است که در تاریخ 20 جولای 2018 اکران شود.\n26 مرداد 1396 «میازاکی» دوباره به عرصه انیمیشن سازی باز خواهد گشت\n20 دی 1396 رسوایی اخلاقی «جیمز فرانکو» یک روز پس از دریافت گلدن گلوب


برچسب ها › منابع آزمون دکتری سراسری| خبرنامه دانشجویان ایران\nدانلود دفترچه آزمون دکتری دانشگاه آزاد سال 96\nدانلود منابع آزمون دکتری سال 96\nدانلود جزوه سرفصل دروس دکترا مدیریت بازرگانی\nسرفصل دروس دکتری مدیریت بازرگانی\nسرفصل دروس دکترا مدیریت بازرگانی\nتمام اطلاعات درباره آزمون دکتری سال 95\nدانلود جزوه استعدادهای تحصیلی در مقطع دکتری\nدانلود راهنمای آزمون دکتری تخصصی سال 95\nمنابع آزمون دکتری سراسری نیمه متمرکز -مجموعه علوم تربیتی (فلسفه تعلیم و تربیت، برنامه ریزی درسی، مدیریت آموزشی، روانشناسی تربیتی، تکنولوژی آموزشی، آموزش عالی، روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی)\nبسیاری از دانش‌آموختگانی که صلاحیت علمی لازم را برای احراز کرسی دکتری داشته‌اند، به دلیل عدم وجود یک مرجع مناسب برای یاری ایشان در رسیدن به هدف خود بازمانده اند. مطالعه منابع زیر به داوطلبان دکتری سراسری علوم تربیتی (کلیه گرایش ها) پیشنهاد می شود.\nبسیاری از دانش‌آموختگانی که صلاحیت علمی لازم را برای احراز کرسی دکتری داشته‌اند، به دلیل عدم وجود یک مرجع مناسب برای یاری ایشان در رسیدن به هدف خود بازمانده اند. مطالعه منابع زیر به داوطلبان دکتری سراسری علوم جغرافیا (جغرافیای سیاسی، برنامه ریزی روستایی،...


جستجو شمس و مولانا | ایران آنلاین\n«ملک گرسنه»، تقویم شیدایی\nدرباره شمس و مولانا و رابطه عمیق این دو با هم و تأثیر احوالاتشان بر یکدیگر، حرف اصلی و منبع اصلی بی‌شک آثار پژوهشگران صاحبنام و بزرگی چون محمدعلی موحد و بزرگانی دیگر است اما معدود آثار و پژوهش‌های امروزینی هم هستند که خواندن و مداقه‌شان خالی از لطف نیست.\nانتشار الکترونیکی مقالاتی درباره شمس و مولانا\nهمایش بین‌المللی شمس و مولانا هر سال، در خوی برگزار می‌شود و محققان و مولاناپژوهان در این همایش ضمن ایراد سخنرانی، مقالات و پژوهش‌های خود را به این کنگره و حضار ارائه می‌دهند که بسیاری از آنها حاوی نکته‌ها و رهیافت‌هایی بسیار مهم برای علاقه‌مندان به این حوزه است.\nانتشار الکترونیکی مقالات شمس و مولانا\nشمس مردی دیرجوش، تنگ‌حوصله و بی‌اعتنا به تمام موازین حاکم بر عرف و عادت‌های زمانه بوده است: خود غریبی در جهان چون شمس کو؟ از آن مردانی که خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای دارند و داوری خلق جهان را به پشیزی برنمی‌گیرند. نگاه شمس به مسایل عصر در حوزه دین و اخلاق و تصوف، نگاهی است بی‌رحم و تند و بی‌پروا. بسیاری از بزرگان عصر خود را به هیچ نمی‌گرفته است و گاه مردمانی گمنام را با همه خروجی که از معیارهای اخلاقی و دینیِ عصر خود داشته‌اند می‌ستوده و با ایشان انس می‌گرفته است.\nمحمدرضا شفیعی کدکنی شمس به روایت محمدرضا شفیعی کدکنی شمس و مولانا


روغن حیوانی (روغن دنبه) یا روغن گیاهی؟ - ایوانِ پادپُرس - پادپُرس\nروغن حیوانی (روغن دنبه) یا روغن گیاهی؟\nmohammad.etemaddar (محمد) ژانویه 14, 2019, 5:38ب.ظ #1\nاگر دنبه یا چربی گوشت رو خرد کنید و در ماهیتابه حرارت بدید، بعد از مدتی مثل روغن مایع می‌شه و می‌تونید غذا رو توش سرخ کنید. طعم مطبوعی به غذا می‌ده. تا به حال امتحان کردید؟\nدر استفاده از روغن دنبه تبلیغات متفاوتی می‌شه. طب سنتی تا جایی که خوندم موافقش هست. ولی اینجا نیاوردمش! نظرات مخالفان و موافقان غیرسنتی توی سایت‌ها رو اینجا لیست کردم.\nاز نظر علم تغذیه مصرف روغن حیوانی به طور کلی رد شده و هر روغنی که در دمای محیط و اتاق به صورت جامد باشد برای بدن مضر و هر روغنی که در دمای محیط مایع باشد برای بدن مفید است. (منبع۱)\nمصرف روغن دنبه برای افراد کم تحرک، سالمندان و بیماران قلبی، توصیه نمی شود. (منبع۲)\nدنبه یکی از بدترین انواع روغنهایی است که وجود دارد و قابلیت دفاع ندارد چون دارای کلسترول بسیار بالایی است و تصلب شرایین و ناراحتی های قلبی به همراه دارد (منبع ۲)\nچربی های جامد حاوی اسید های چرب اشباع هستند و برای سلامتی مضرند. (منبع ۲)\nروغن حیوانی روغن جامد است و ما در طول روز مقداری از این چربی را همراه با گوشت -کره و خامه و…دریافت میکنیم پس نیازی به مصرف روغن حیوانی معروف نداریم. (منبع ۲)\nروغن دنبه، بسیار آسانتر از روغن های نباتی جامد و مایع، هضم و جذب بدن می شود (منبع ۲)\nمصرف به اندازه و صحیح آن باعث کنترل چربی خون می‌شود (منبع ۲)\nاین روغن، یکی از روغن های ایده آل برای سرخ کردن غذاها است (منبع ۲)\nتحقیقات اخیر غربی‌ها نشان می‌دهد که مصرف روغن‌های گیاهی مانند کلزا نیز موجب گرفتگی و انسداد عروق قلبی می‌شود و بالعکس مصرف روغن‌های حیوانی مانند روغن گاو و نیز زیتون و کنجد مفید است و برای قلب هیچ‌گونه زیانی ندارد! (منبع ۳)\nتصور اینکه روغن‌های حیوانی موجب افزایش کلسترول در خون می‌شوند از نظر علمی بی‌اساس است. (منبع ۳)\nروغن‌های حیوانی، بنزین سلول‌های قلبی (منبع ۳)\nدرمورد سلول‌های عضله قلب بهترین بنزین سلولی روغن‌های حیوانی هستند، زیرا سلول‌های قلبی از اسیدهای چرب آزاد تغذیه می‌کنند که بهترین آنها در چربی‌های طبیعی حیوانی یافت می‌شود، بنابراین کسانی که اصلا از روغن‌های حیوانی استفاده نمی‌کنند دچار یک بیماری قلبی به‌نام کاردیومیوپاتی می‌شوند که بر اثر کمبود انرژی سلولی به وجود می‌آید. (منبع ۳)\nبیماران قلبی و عروقی بیش از افراد سالم، کلسترول و چربی‌های حیوانی مصرف نکرده‌اند! (منبع ۳)\nتحقیقات اخیر مجددا نادرستی فرضیات گذشته را اثبات کرده و نشان داده که روغن حیوانی کلسترول مفید بدن را افزایش و برعکس باعث سوزاندن کلسترول مضر آن می‌شود! (منبع ۳)\nنظر شما چیست؟ روغن دنبه برای بدن مفید است یا مضر؟\nNaser_Eslami (Naser Eslami) ژانویه 14, 2019, 5:16ب.ظ #2\nاولی از نظر علم تغذیه گفته بده ولی دومی از راه علمی ثابت کرده خوبه. من نفهمیدم چی شد.\nمن تو مستند دیدم که طرف میگفت این چربی سفید روی گوشت مشکلی نداره ولی یک نوع چربی دیگه درون خوده گوشت هست که اون مشکل داره یعنی تو بافت قرمز گوشت.\nدر هر صورت فعلا نتیجه ثابتی نیست برای همین سعی می کنم با ورزش اثر این چربی هارو کم کنم برای همین طرفدار اونی هستم که خوشمزه تره.\nFarshid1 (Farshid Zamani) ژانویه 15, 2019, 3:54ق.ظ #3\nمن کاری به مفید بودن و مضر بودنش ندارم ولی من یکی از موافقین هستم خیلی دوست دارم وقتی غذایی با این روغن پخته میشود خیلی لذت بخش است مخصوصا وقتی دنبه را قطعه قطعه کرده و سرخ میکنید با سیر و نمک و نان خانگی خیلی کیفیت عالی دارد من خیلی امتحان کردم وقعاً دوست دارم.\nJalal_Razavi (Jalal Razavi) ژانویه 15, 2019, 7:25ق.ظ #4\nچربی حیوانی (چه چربی دنبه چه چربی که از شیر استخراج میشه و کره محلی هم میگن بهش)\nهرچقدر هم که مضر باشن سالم تر از روغن های شرکتی هستند که توی بازار موجوده از رویه تولید روغن های شرکتی اطلاع زیادی ندارم اما چطور ۱ لیتر روغن ذرت میشه ۵ هزار تومن در حالی که واسه ۱ لیتر روغن به طور مثال ۵ کیلو ذرت نیازه که خود ذرت کیلویی ۳ هزار تومنه؟\nما برای برنج از کره محلی استفاده میکنیم و انقدر خوبه که طعم روغن مایع برام زننده شده\nالبته کره محلی که از شیر گرفته میشه برای سرخ کردن خوب نیست نقطه جوش پایینی داره به همین دلیل برای سرخ کردن از روغن سرخ کردنی استفاده میکنیم\nدنبه رو باید امتحان کنم\nsrsb1 ژانویه 17, 2019, 7:46ب.ظ #5\nقدیما بیشتر مردم روغن دنبه و یا مخلوطی از روغن دنبه و روغن نباتی استفاده میکردن ولی بعد ها آنقدر از آن انتقاد کردن تا مردم به روغن مایع رو آوردن ولی بعد ها معلوم شد روغن مایع هم ناخالصی زیاد داره چون نصف بیشترش روغن پالم که خیلی ارزانتر است استفاده میشه من خودم طرفدار روغن دنبه هستم واینقدر که الان بیماری قلبی ناشی از روغن پالم داریم در گذشته نبود.\nBen_Dehqan (بنیامین) ژانویه 9, 2020, 6:34ب.ظ #7\nاز بوی روغن دنبه متنفرم. مخصوصا اگر تو سرخ کردنی ها باشه! فقط تو بعضی غذاها خوشمزه میشه.\nالبته ظاهرا برای غذاهای سرخ کردنی چون الدهید های کمتری تولید میکنه سالم تر از روغن های مایع س.\nJalal_Razavi (Jalal Razavi) ژانویه 26, 2020, 8:52ق.ظ #8\nآقا به اصرار من دنبه گرفتیم آب کردیم جای روغن سرخ کردنی\nعلاوه بر اینکه توی خونه همیشه بوی جیگرکی میاد مزه اش خیلی خوبه و طعم واقعی غذا از دست نمیره\nنقطه جوش نداره و غذا خیلی سریع سرخ میشه\nمرسی از این پیشنهاد خفن فرشید\nAtenaahmadzade (Zahra) ژانویه 26, 2020, 5:18ب.ظ #9\nالبته کره محلی که از شیر گرفته میشه برای سرخ کردن خوب نیست نقطه جوش پایینی داره به\nاین نقطه ی جوش هم راه حل داره\nبا دوبار جوشوندن این کره محلی روغن زردرنگی درست میشه که به روغن کرمانشاهی معروف هست\nمن برای سرخ کردن از این روغن استفاده میکنم که عالی میشه\nAtenaahmadzade (Zahra) ژانویه 26, 2020, 5:23ب.ظ #10\nاگر دنبه یا چربی گوشت رو خرد کنید و در ماهیتابه حرارت بدید، بعد از مدتی مثل روغن مایع می‌شه\nاول اینکه ممنونم بابت این موضوع که دغدغه ی افرادی هست که دنبال تغذیه ی سالم هستند\nپیشنهاد من روغن شحم هست که روغن پیه گوسفند و گاو هست اما نه پیه دنبه بلکه پیه قلوه گاه و شکمی\nکه بسیار لطیف تر و سبک تر هست\nالبته من خودم با روغن دنبه هم خیلی راحت کنار اومدم و اینکه پالم استفاده نمیکنم واسه من کافیه\nپیشنهاد بعدی مخصوصا برای برنج روغن زرد هست یا همون روغن کرمانشاهی\njasss.chemist (jas.nejat) ژانویه 26, 2020, 11:08ب.ظ #11\nچطور ۱ لیتر روغن ذرت میشه ۵ هزار تومن در حالی که واسه ۱ لیتر روغن به طور مثال ۵ کیلو ذرت نیازه که خود ذرت کیلویی ۳ هزار تومنه؟\nمن این سوال رو از دوستم پرسیدم که داستان چیه که چند کیلو تخمه افتابگردون باید استفاده بشه تا یه کیلو روغن بدست بیاد. با عقل جور در نمیاد.\nایشون گفتن که تفاله تخمه رو به قیمت کمی پایین تر از تخمه واسه مصارف دیگه میفروشن.\nو اصرار داشت که هیچ محصول صنعتی یا پالایشی از نفت در روغن (،یا لا اقل اونجایی دوستم کار میکرد( مسؤل کنترل کیفیت بود)) استفاده نمیشه. ولی من هنوزم باورم نمیشه.\nمن با سرشیر یا چربی ای که از لبنیات بدست میاد مشکلی ندارم.\nولی چربی دنبه که میخورم به شدت صورتم جوش میزنه.\nخب این خوبه یا بد.\nاز نظر ظاهری بد.\nولی به نظر من نشونه سالها ادابته شدن بدن با این نوع چربی هاست.\nنشونه اش هم اینه باکتری ها سالها با این چربی سازگار شدن.\nهر کی نفهمید چی گفتم مشکل خودشه😅\nmobina.o ژانویه 6, 2021, 7:24ق.ظ #12\nروغن دنبه خیلی عالیه برای چرب کردن غذا ؛ البته برای کسانیکه از طعم و بوی دنبه بدشون میاد ، خیلی جالب نیست. مخصوصاً اگر موقع درست کردنش مقداری زعفران و پیاز و ماست و یک تکه سیب بندازید. و البته حیفه که باهاش چیزی رو سرخ کنی بعد بریزیش دور ؛ من برای روی پلو مصرف میکنم. درمورد روغنها هر کدوم یه چیزی میگن ؛ اما چیزی که من مطمئنم : این روغنهای آفتابگردان که کلاً 15 تومن قیمتشون هست ، حتی تفاله آفتابگردان هم نیستن و سالم نیستن. از اونطرف درمورد روغن دنبه هم شنیدم که اگر مصرف بشه باید فعالیت زیادی داشته باشید تا بسوزه ، پس بهتره زیاد مصرف نشه\nlolmol (لاله ملا) ژانویه 6, 2021, 7:26ق.ظ #13\nاگر موقع درست کردنش مقداری زعفران و پیاز و ماست و یک تکه سیب بندازید\nجالب بود، تست میکنم در اولین فرصت،احتمالا برای تف دادن کمی مرغ بخارپز شده. راستی حالا چرا سیب؟!\nmobina.o ژانویه 12, 2021, 7:08ق.ظ #14\nسیب در کنار بقیه چیزهایی که میریزم ، بوی دنبه رو میگیره دوست من ، مخصوصاً زعفران که هم رنگش رو دلربا میکنه هم بو رو میگیره. من تا الان برای سرخ کردن مرغ استفاده اش نکردم ، ولی حتماً اینکارو میکنم