رازهای جذاب اینترنت : بزرگ‌ترين اشتباهات اينترنتي+(آموزش)\nرازهای جذاب اینترنت : بزرگ‌ترين اشتباهات اينترنتي +(آموزش) thumb_up0 |thumb_down0\nاینترنت با این که می‌تواند به عنوان وسیله‌ای بسیار جذاب و سرگرم‌کننده مورد استفاده قرار گیرد، اما چنانچه در این محیط اشتباه بسیار کوچکی از شما سر بزند، می‌تواند موجب بروز صدمات جبران‌ناپذیری برای شما شود. مثلا ممکن است شما پسوردتان را در سایت‌های نامعتبر وارد کنید، یا آدرس ایمیل‌تان را برای هر سایتی که آن را از شما درخواست کند بفرستید. تمام اشتباهاتی که ممکن است از دید شما پیش پا افتاده باشد، بعدا می‌تواند به دردسرهای بسیار بزرگی برایتان تبدیل شود.\nاشتباه اول: دست‌کم گرفتن اطلاعات شخصی\nحتماً در گشت و گذار‌تان در فضای مجازی به سایت‌هایی که می‌توانید به صورت مجانی در آنها عضو شوید برخورده‌اید، برای نمونه شبکه‌های اجتماعی مانند Facebook و گوگل همین امکانات را به شما ارائه می‌کنند. اولین گام برای پیوستن به این سایت‌ها وارد‌کردن اطلاعات شخصی شماست. بسیاری از شرکت‌ها با جمع‌آوری این اطلاعات، تبلیغاتی را برایتان ارسال می‌کنند، پس هر قدر این تبلیغات به شما و علایق‌تان نزدیک‌تر باشد، احتمال بیشتری وجود دارد که شما آن محصول را خریداری کنید. نتیجه عضوشدن در چنین سایت‌هایی حقیقتاً مجانی نیست، بلکه شما حق عضویت‌تان را با در اختیار گذاشتن اطلاعات محرمانه به آنها پرداخت می‌کنید.\nالبته این را هم باید اضافه کنیم که خیلی از این سایت‌ها درصددند از اطلاعات شخصی شما محافظت کنند که این کار با انجام تنظیماتی صورت می‌گیرد، ولی با تمام این احوال، این میزان محافظت صددرصد تضمین‌شده نیست، پس چنانچه در این سایت‌ها عضو هستید، عاقلانه‌ترین کار این است که مانع دسترسی سایت‌های تبلیغاتی به اطلاعات شخصی‌تان شوید. برای این منظور بهترین کار ایجاد تغییرات در قسمت Account setting این سایت‌هاست و تعریف محدودیت‌های مورد نظر‌تان برای آن شرکت‌هاست.\nاشتباه دوم: ارسال اطلاعات بسیار حساس از راه‌های ارتباطی نامطمئن\nفرستادن اطلاعات حساس مانند اطلاعات مربوط به کارت اعتباری‌تان از طریق اینترنت کار زیاد مطمئنی نیست، البته در این باره شما به عنوان کاربر در ارسال این قبیل اطلاعات اشتباهی مرتکب نشده‌اید، بلکه این سایت‌ها هستند که موظفند کانال‌های امن‌تری مانند HTTPS به جای HTTP استفاده کنند، هدف از این کار ایجاد فضایی امن برای جا به جایی اطلاعات از کاربر به سرورشان است و شما به عنوان کاربر تنها نیاز دارید که در قسمت آدرس سایت‌های مورد نظر به دنبال //:https به جای آدرس‌های قدیمی‌تر باشید. همین کار، تمام مشکلات‌تان را حل خواهد کرد، پس چنانچه می‌خواهید روی سایت ویدئویی را مشاهده کنید یا مطلبی را بخوانید، حتماً لازم نیست که آن سایت از این کانال امن برای ارسال اطلاعاتش استفاده کند.\nاشتباه سوم: عدم ایجاد فایل backup از اطلاعات جابه‌جا شده به صورت آنلاین\nمسلماً می‌دانید که ایجاد فایل پشتیبان که حاوی کپی تمام اطلاعات شماست، چقدر اهمیت دارد، ولی این که فایل حاوی کپی اطلاعات جا به جا شده روی اینترنت‌تان باشد، از دیدگاه خیلی از کاربران جدی گرفته نمی‌شود. برای مثال تصور کنید شما اطلاعات‌تان را روی سایتی خاص ذخیره کرده‌اید، ولی بر حسب تصادف سایت مورد نظر برای زمانی کوتاه یا همیشه غیرفعال شود! شاید برای شما که اطلاعات بسیار حساس‌تان را در آن سایت قرار داده بودید، این کار به یک فاجعه بدل شود، زیرا از دست دادن حجم زیادی از اطلاعات بدون این که کپی آنها را داشته باشید، می‌تواند ضرر‌های زیادی به شما وارد کند.\nپس همیشه به خاطر داشته باشید که شما به طور حتم نمی‌دانید چه اتفاقی برای اطلاعات‌تان خواهد افتاد، مخصوصاً که این داده‌ها را در فضایی خارج از محدوده خودتان ذخیره کرده باشید. برای همین هم شرط عقل آن است که از تمام آن مطالب backup تهيه و در جای مطمئن از آن محافظت کنید.\nبرای این منظور نرم‌افزار‌هایی وجود دارد که این کارها را برای شما به آسانی انجام می‌دهد. یکی از آنها اپلیکیشن InSync و دیگری برنامه Backupify است. اولین نرم‌افزار برای کپی‌برداری از داده‌های موجود روی گوگل است و دومین اپلیکیشن برای ایجاد فایل پشتیبان از سایت‌های مختلف کارایی فراوان دارد.\nامیدواریم شما از آن دسته از کاربران نباشید که در جایی که باید رمز انتخاب کنند، از رمزهایی ساده و مشابه یکدیگر استفاده می‌کنند (به بیان دیگر برای این که پسوردشان را فراموش نکنند، تمام رمز‌ها را عین هم انتخاب می‌کنند). این در حالی است که شما باید یک گذرواژه امن با تعداد کلمات زیاد و در عین حال رمز‌هایی آسان برای به حافظه سپردن انتخاب کنید یا از عبارتی خاص برای رمز کمک بگیرید. با انجام این کارها امکان این که کسی رمز شما را حدس بزند و بتواند از آن سوءاستفاده کند، کمتر خواهید کرد. البته باید اضافه کنم که نرم‌افزاری مانند LastPass برای ایجاد پسورد جدید بسیار مناسب است، زیرا این اپلیکیشن علاوه بر ایجاد رمز جدید، آن را برای شما ذخیره می‌کند و در مواقع لازم آن را در دسترس‌تان قرار می‌دهد.\nاستفاده از سایت‌هایی مانند Foursquare، Gowalla و Facebook از طرفی بسیار جالب و سرگرم‌کننده است و از طرف دیگر اگر شخصی بخواهد می‌تواند از طریق این سایت‌ها جایی را که شما قرار دارید یا جاهایی را که می‌روید به آسانی تشخیص دهد. البته تمام این اطلاعات از طریق نشانی مکانی که شما از آنجا به اینترنت متصل می‌شوید، قابل دریافت است. تنها راه دفاعی که می‌توانید در برابر این خطر برای خود در نظر بگیرید، به اشتراک گذاشتن محدود اطلاعات‌تان است. برای انجام این کار شما باید در این سایت‌ها در قسمت مورد نظر گزینه اشتراک‌گذاری محدود را انتخاب کنید. در نهایت نسبت به این که چه کسی از مکانی که شما در آن قرار دارید مطلع می‌شود، باید بسیار حساس باشید، چرا که ممکن است این نشانی بدون آن که شما بدانید به دست شخصی برسد و آن شخص برای مقاصد نادرست از آن استفاده کند.\nدیدگاه های شما - رازهای جذاب اینترنت : بزرگ‌ترين اشتباهات اينترنتي +(آموزش)\nبازديد کل : 13704297


رابطه والدین با نوجوانان امروزه بسیار پیچیده شده است وباید با نوجوان شان تعامل بیشتری داشته باشند.\nرابطه والدین با نوجوانان امروزه بسیار پیچیده شده است. والدین ناچارند که زمان زیادی را صرف کارکردن کنند، کارهای منزل را انجام دهند و در عین حال ناچارند با نوجوان شان تعامل بیشتری نسبت به نسل های قبل داشته باشند.\nهمچنین رابطه والدین با نوجوان شان سخت تر شده، حتی نوع سرگرمی و طرز صحبت کردن شان هم فرق کرده است.\nجالب اینجاست که والدین می خواهند به جای نوجوان شان تصمیم بگیرند، به آن ها شکل بدهند و او را به آرزوهایی که خودشان داشتند و نرسیدند، برسانند. به هر شکلی که ممکن باشد. حتی با هزینه های گزاف و زمان های زیادی که صرفشان می کنند.\nدر واقع والدین، بیش از پیش مسئولیت پذیر شده اند و صد البته این کار در جامعه ما بیشتر به صورت عرف درآمده است.\nو اگر کسی نتواند این کار را انجام دهد، دچار عذاب وجدان خواهد شد. چون گمان می برد که از سایرین عقب مانده و نتوانسته مسئولیتش را صد در صد انجام دهد.\nحتی اگر در بهترین حالت تصور کنیم که والدین و نوجوان از نظر دیدگاه شان به زندگی و شباهت فرهنگی شباهت ظاهری خیلی شبیه به هم باشند و زمانی که فرد دیگری به جای نوجوان تصمیم می گیرد و کارش را انجام می دهد، بزرگترین ضربه را به او وارد می کند چون اعتماد به نفسش را کاهش می دهد.\nیادمان باشد، نوجوان بیشتر از این که به فکر درس و مهارت آموزی و کلاس ورزش باشد، نیازمند داشتن رابطه خوب و صمیمی و رضایتبخش با والدین است.\nاگر چنین رابطه ای ایجاد شد، می توان مطمئن بود که نوجوان ما موفق خواهد شد. وگرنه باید منتظر سقوط اعتماد به نفس و مشکلات و اختلالات رفتاری و غیر اخلاقی و خشونت در نوجوان باشیم. حتی اگر هیچ کدام از این موارد پیش نیاید، نوجوان فردی ناشاد خواهد بود.\nرابطه والدین با نوجوان بسیار سخت است ولی چگونه این رابطه را برقرار کنیم، تا او را از آسیب های اجتماعی نجات دهیم؟\nرابطه والدین با نوجوانان بسیار حساس است.و برای ایجاد این رابطه باید موارد زیادی رعایت شود مثل:کنترل نکردن، گیر ندادن، حمایت کردن، تشویق کردن، پذیرش، اعتماد، درک و گوش دادن.\nکه در این مقاله درباره کنترل کردن صحبت می کنیم.\nرعایت کردن نکات مذکور باعث افزایش اعتماد به نفس نوجوان ما می شود.\nیکی از راهکارهای قدیمی و سنتی ما والدین در رابطه با نوجوان، این است که نوجوان را کنترل کنیم و مانند پلیس مراقبش باشیم، تا اگر خطایی داشت، مچش را بگیریم!!\nما هر چقدر برای کنترل فرزندانمان تاش کنیم موفق نخواهیم بود. شاید در زمانی که با او هستیم تا حدودی بتوانیم کنترلش کنیم، ولی نهایتا موفق نخواهیم شد.\nیادمان باشد ما فقط می توانیم رفتار خودمان را کنترل کنیم و بس!\nچون اگر رفتار خودمان را کنترل کنیم، خواهیم توانست حداقل رفتار بد با نوجوان مان نداشته باشیم.\nحتما برایتان پیش آمده که برای مچگیری به صورت ناگهان وارد اتاق نوجوانتان شوید! و سپس احساس پیروزی کنید؟\nشاید در آن لحظه به خودتان افتخار کنید که چقدر خوب نوجوانتان را کنترل می کنید، و حتی به نوجوانمان می گوییم: ببین عیزم تو هر کاری بکنی از زیر چشم من در نمی ره من پشتم هم چشم داره.\nغافل از اینکه این کار باعث می شود نوجوان نسبت به ما بی اعتماد شود.\nاین داستان باعث می شود تا نوجوان سایر کارهای عادی خودش را هم از والدین پنهان کند.\nدر ضمن ممکن است راه دیگری را امتحان کند که بدتر از قبلی باشد.\nدرباره رابطه والدین با نوجوان، یادمان باشد ما با کنترل نوجوانمان فقط میتوانیم به طور موقت و فقط در آن لحظه که کنار ماست جلوی انجام آن فعالیت را بگیریم. و این، کار مهمی نیست.\nو بعد طلبکار هم هستیم و به او می گوییم: همه اش تقصیر توست. تو باعث شدی فلان مسیله پیش بیاید. تو باعث شدی و من را مجبور به انجام این کار کردی.\nراهکار: یکی از کارهای مهم در این زمینه، این است که زمانی که می خواهیم وارد اتاق فرزندمان بشویم حتما در بزنیم واز او اجازه بگیریم، همانطور که ما از او انتظار داریم وقتی می خواهد وارد اتاق ما شود در بزند.\nنکته: حتی اگر وارد اتاق شدیم و دیدیم فرزندمان به کاری مشغول است که علیرغم میل ماست، به هیچ عنوان نباید عکس العملی از خودمان نشان دهیم و بلافاصله از اتاقش خارج شویم. تا حس کنترل گری ما به او منتقل نشود.\nمن به عنوان مادر، نوجوانی داشتم که واقعا ارتباط خوبی با هم نداشتیم.\nمن به شدت مشغول کارهای مطالعاتی خودم بودم و او را به امان خدا رها کرده بودم.\nتا اینکه یک روز پس از کنترل های فراوانم متوجه شدم که به شکلی که باشد، نوجوانم کار دلخواهش را انجام خواهد داد. و کنترل های من بیهوده است.\nتلاش کردم که خودم را تغییر دهم نه او را. خودم را کنترل کنم نه او را. و به مرور این فرایند را شروع کردم.\nبه مرورخودم را کنترل کردم یعنی در قدم اول عصبانیم را کنترل کردم و وقتی می خواستم وارد اتاقش شوم، اجازه گرفتم.\nو کارهایی را که باعث عصبانیتش می شد به حداقل رساندم.\nهمین یک قدم، باعث شد، فرسنگ ها فاصله ای که بین ما بود، کمی کمتر شود. و تا حدودی روابط مان بهبود یابد.\nبنابراین وقتی فرزند نوجوانمان می فهمد که ما کنترلش نمی کنیم و دلمان می خواهد روابط خوبی با او داشته باشیم، او هم به ما به چشم والدین کنترل گر نگاه نمی کند و شروع خواهد کرد به ایجاد رابطه خوب با آنها.\nنکته : برخی از والدین کنترل گری را کنار می گذارند، ولی وقتی نوجوان شان اشتباه می کند، به صورت غیر مستقیم و با اخم کردن و صحبت نکردن با نوجوان، دوباره خطا می کنند و باعث ناراحتی او می شوند.\nدرباره رابطه والدین با نوجوانان یادمان باشد:\nحتی اگر بدانیم که نوجوان کاملا در اشتباه است، نباید او را به این بهانه کنترل کنیم، چون رفته رفته اوضاع ارتباطی ما با او خراب و خراب تر خواهد شد.\nکیوان\tآبان ۸, ۱۳۹۶ در ۴:۲۴ ق.ظ\nخانم دکتر، مطالبتان ارزنده و کاربردی بود و استفاده کردم .


برگزاری کلاس‌های آموزشی مجازی برای دانش آموزان سبزواری | سبزواریان\nدیدگاه‌ها برای برگزاری کلاس‌های آموزشی مجازی برای دانش آموزان سبزواری بسته هستند\nتاریخ انتشار : دوشنبه ۱۱ فروردین ۱۳۹۹ - ۱۹:۳۹\nکلاس‌های آموزش مجازی برای دانش آموزان مقطع متوسطه سبزوار در حال برگزاری است.\nبا همکاری مشترک مدیریت فناوری اطلاعات دانشگاه حکیم سبزواری و آموزش پرورش سبزوار امکان برگزاری کلاس‌های آنلاین در بستر وب (به‌صورت وبینار) برای مدارس متوسطه سبزوار ایجاد شد.\nمدیر روابط عمومی دانشگاه حکیم سبزواری گفت: بنا به اعلام مدیریت آموزش‌وپرورش سبزوار امکان برگزاری کلاس‌های آنلاین در بستر وب (به‌صورت وبینار) برای مدارس متوسطه سبزوار با توجه به وقفه آموزشی ایجاد شده به دلیل شیوع ویروس کرونا و اهمیت آموزش‌های برخط و تعامل دوطرفه با دانش آموزان با همکاری مدیریت فناوری اطلاعات دانشگاه حکیم سبزواری ایجاد شد.\nتسنیمی افزود: این آموزش‌ها به‌ویژه در پایه دوازدهم که امتحان نهایی و کنکور را در پیش دارند مدنظر قرار گرفته که با استقبال مدیران و دبیران روبه‌رو شده است به‌طوری‌که در هفته جاری بیش از ۳۵ کلاس برگزار و در هفته آینده نیز رزرو ساعت‌ها انجام شده است.\nوی گفت: به کوشش همکاران مدیریت فناوری اطلاعات دانشگاه حکیم سبزواری مدرسه مجازی حکیم به آدرس hvs.hsu.ac.ir راه‌اندازی و در اختیار مدیران مدرسه قرار گرفته است و در بستر این سامانه، مدیران، معلمان و دانش آموزان مدارس می‌توانند فعالیت‌های آموزشی خود را به‌صورت آنلاین و آفلاین انجام دهند.\nبرچسب ها :آموزش مجازی ، آموزش و پرورش سبزوار ، دانشگاه حکیم سبزواری ، سبزوار ، کرونا


سنگ شکن مخروطی دولومیت موبایل نیجریه تولید کننده درک توانایی تولید قوی ، قدرت تحقیق پیشرفته و خدمات عالی ، شانگهای سنگ شکن مخروطی دولومیت موبایل نیجریه تأمین کننده ارزش ایجاد می کند و برای همه مشتری ارزش ایجاد می کند.\nگرفتن سنگ شکن مخروطی دولومیت موبایل نیجریه قیمت\nسنگ شکن مخروطی دولومیت موبایل نیجریه مقدمه\nسنگ شکن مخروطی موبایل. معدن، ماشین آلات شن و ماسه و آسیاب های صنعتی آسیاب، ارائه راه آهن، راه آهن و پروژه های حفاظت از آب راه حل ساخت شن و ماسه با کیفیت بالا و تجهیزات هماهنگ. قیمت را بگیرید. شکن سنگ شکن نیجریه . سازنده سنگ\nدولومیت استفاده از قیمت سنگ شکن فکی نیجریه. سنگ شکن مخروط قیمت در نیجریه. منبع از سنگ شکن سنگ طلا مخروط در نیجریه استفاده. منبع سنگ شکن فکی برای فروش چینی. چین حفاری برای سنگ شکن طلا در نیجریه\nسنگ شکن های بتنی قیمت آفریقای جنوبی استفاده می شود. سنگ شکن دولومیت در نیجریه استفاده می شود. سنگ شکن سنگ شکن استفاده می شود. سنگ زنی پلاستیکی مخروطی سنگ شکن استفاده می شود قیمت h6000. lght. lght در


خانه/مقالات/لابیا پلاستی چیست ؟\n2 37 خواندن این مطلب 4 دقیقه زمان میبرد\nاگر چه تابحال از نظر فنی ، اندازه نرمال برای لبه واژن تعریف نشده است ، اما حالت ایده ال برای بیشتر زنان حالتی است که لبه داخلی واژن از لبه بیرونی ان بیرون نزند . لابیا پلاستی نوعی عمل جراحی زیبایی است که بوسیله ان شکل ظاهری لبه داخلی و یا لبه بیرونی واژن را بهبود بخشد . امارها نشان می دهد بیشتر خانمهایی که متقاضی عمل لابیا پلاستی هستند ، تمایل به کاهش اندازه و یا طول لبه داخلی واژن خود دارند .\nچند دلیل اصلی زنان برای عمل زیبایی لابیا پلاستی\nبیشتر زنان باهدف داشتن واژنی باظاهری زیبا تر دست به عمل لابیا پلاستی می زنند . همچنین البته زنانی هم هستند که بدلیل ناراحتی در لباس پوشیدن و تمرینات ورزشی یا مشکلات حاد در رابطه جنسی خود متقاضی جراحی زیبایی لابیا پلاستی هستند . اگر چه بیرون زدگی لبه های داخلی واژن یک امر غیر طبیعی نیست اما اگرواژن لبه های بزرگی داشته باشد می تواند موجب درد و ناراحتی و یا حتی احساس خجالت در فرد شود .پس بطور خلاصه می توانیم اینطور بگوییم که لابیا پلاستی می تواند باعث احساس بهتری در زنان نشود و هم از لحاظ جسمی و هم از لحاظ جنسی کیفیت زندگیشان بهبود پیدا کند .\nچند دلیل اصلی جراحی لابیا پلاستی زنان\nناراحتی در هنگام چوشیدن لباس تنگ مثل شلوارهای چسبان احساس کشیدگی ، سایش و سوزش در هنگام ورزش .\nمعمولا دو روش جراحی زیبایی لابیا پلاستی واژن وجود دارد روش TREMو روش WEDGE روش TREM در این روش لبه ی داخلی واژن بریده شده و دو لبه به هم دوخته می شود . از مزیتهای این روش سریع بودن عمل جراحی است . اما ممکن است که لبه داخلی واژن بیش از حد بریده شده و جای خط زخمش مستقیم برروی مرز لبه واژن باقی بماند وبه این دلیل است که روش دوم از روش های ارجح در عمل زیبایی واژن می باشد .\nروش دوم WEDGE این روش نسبت به روش trem بهتر است زیرا مرز طبیعی لبه واژن را حفظ می کند .\nدر این روش یک برش v شکل در مرکز لبه اضافی ایجاد می کنند همچنین پزشک برای انجام عمل لابیا پلاستی می تواند از تیغ جراحی و یا لیزر مونالیزا استفاده کند . همچنین استفاده از لیزر ضمن اینکه باعث برش دقیق تر می شود موجب بهبود سریعتر بخیه ها هم بشود .\nمدت عمل زیبایی واژن لابیاپلاستی چقدر طول می کشد ؟\nعمل لابیا پلاستی تحت بی حسی موضعی و بدون تزریق وریدی انجام می شود . عمل معمولا حدود یک ساعت به طول می انجامد . البته بسته به تکنیکی که استفاده می شود و اینکه عمل شما بالیزر انجام شود یا نه طول عمل می تواند بین نیم ساعت تا یک ساعت متغیر باشد .\nعمل لابیاپلاستی چه عوارضی دارد ؟\nعمل لابیاپلاستی اگر توسط جراح مجرب در کلینیک یا مطب معتبر انجام شود کاملا بی خطر خواهد بود و تجربه شیرینی را برای شما رقم خواهد زد . پس ازعمل ، بدلیل بخیه های زده شده معمولا افراد نیاز دارند تا یک روز از کمپرس یخ استفاده کنند . تا ۳ روز امکان دارد دچار تورم و درد و ورم در ناحیه واژن خود شوند که داروهای مسکن قابل رفع است . بعد از حداکثر یک هفته به سر کار خود برمی گردند و بهبودی کامل دست پیدا می کنند و بعد از حداکثر یک ماه شخص می تواند رابطه جنسی خود را سر بگیرد .\nمراقبت بعد از عمل لابیا پلاستی\nاز پوشیدن لباس تنگ خود داری کنید .\nدر سه روز اول بعد از جراحی ، احساس درد و تورم طبیعی است که با داروهای مسکن خوراکی مثل قرص بروفن به راحتی قابل کنترل است .\nروز اول پس از عمل استفاده از کمپرس یخ و تمیز نگه داشتن ناحیه تناسلی توسط پزشک توصیه می شود .\nبیشتر بیماران در کمتراز یک هفته به سر کار و فعالیت های عادی خود بر می گردند .\nمی توانند بیست وچهار ساعت پس از جراحی حمام کند .\nاما باید از مالش ناحیه جراحی خود داری کنید\nحمام های طولانی ، نشستن در وان و یا رفتن به استخر تا بهبودی کامل ممنوع هستند .\nتورم و درد تا سه روز بیشترین میزان را دارد وورم تا دو هفته بعد از جراحی کم کم کاهش خواهد یافت .\nفعالیت جنسی را می توان سه تا چهار هفته پس از جراحی از سرگرفت اما بیشترزنان برای جلوگیری از باز شدن زخم ترجیح می دهند که شش تا هشت هفته صبر کنند .\nسن مناسب عمل زیبایی واژن\nعمل زیبایی واژن لابیا پلاستی یکی از عملهای سبک و سرپایی و بدون عارضه زیبایی محسوب می شود و قشر زیادی از خانمها به انجام ان مبادرت می ورزند . عمل لابیا پلاستی برای دختران بالای بیست سال تا خانمهای پنجاه ساله بدون هیچ مشکلی انجام شود . همچنین در سنین بالای پنجاه سال بدن در ترمیم خود و بهبود بخیه ها معمولا با مشکل مواجه می شود و برای همین دلیل در این سن انجام عمل زیبایی واژن پیشنهاد نمی شود . در مورد سنین زیر بیست سال هم هنوز احتمال تکمیل نشدن رشد جنسی خانم و به بلوغ جنسی کامل نرسیدن دختر وجود دارد . به همین دلیل به دختران زیر بیست سال پیشنهاد می شود تا رسیدن به سن بیست سالگی از انجام لابیو پلاستی خودداری کنند . همچنین این عمل برای دختران باکره امکان پذیر می باشد . لابیاپلاستی عملی است که با لبه های واژن کار دارد و در حالیکه پرده بکارت داخل دستگاه تناسلی قرار دارد . لابیا پلاستی هیچ اسیبی به پرده بکارت نمی خورد و این عمل برای دختران باکره امکان پذیر می باشد .\nعمل لابیا پلاستی و زایمان\nدر هنگام زایمان ، میزان خونریزی در قسمت واژن زیاد است در حالیکه عمل زیبایی لابیاپلاستی جزء جراحی های زیبایی محسوب می شود . و انجام این عمل را باید به یک وقت دیگری موکول کرد .\nلابیا پلاستی باعث کاهش میل جنسی می شود ؟\nاعصاب جنسی در قسمت لابیا وجود ندارند عمل زیبایی لابیا هیچ اسیبی به روابط جنسی خانم ها نمی زند عصبهای جنسی زنان دردو نقطه از واژن قرار دارن بخش اول در نقطه g هستند که درون واژن قرار دارد و موجب تحریک جنسی درون مهبلی می شود و بخش دوم در قسمت کیتوریس هستند و باعث ارگاسم بیرونی می شوند .\nعمل زیبایی لابیا پلاستی درد دارد ؟\nلابیاپلاستی تحت بی حسی کامل و کاملا بدون درد انجام می شود .\nبرای رزرو انلاین در وب سایت سلامتی بدون مرز لطفا اینجا کلیک کنید\nچند دلیل اصلی جراحی لابیا پلاستی زنان چند دلیل اصلی زنان برای عمل زیبایی لابیا پلاستی روشهای جراحی زیبایی واژن سن مناسب عمل زیبایی واژن عمل زیبایی لابیا پلاستی درد دارد ؟ عمل لابیا پلاستی و زایمان عمل لابیاپلاستی چه عوارضی دارد ؟ لابیا پلاستی باعث کاهش میل جنسی می شود ؟ لابیا پلاستی چیست ؟ مدت عمل زیبایی واژن لابیاپلاستی چقدر طول می کشد ؟ مراقبت بعد از عمل لابیا پلاستی\nیائسگی | نشانه های یائسگی |تشخیص یائسگی\nسارا رهایی گفت:\nفوریه 15, 2020 در 4:50 ق.ظ\nسلام خانم دکتر من شاغلم و خیلی برام مهمه برای لابیاپلاستی حتما بتونم بعد یک هفته برم سر کار.تو سایت شما و نی نی سایت و سپیدیار و دکتای دیگه خوندم بعد یک هفته مشکلی نداره برم.شما نظرتون چیه؟بعد یک هفته اوکی هست؟\nمارس 4, 2020 در 6:57 ق.ظ\nسلام خانم رهایی عزیز\nبرخلاف بسیاری از جراحی های زیبایی عمل لابیاپلاستی دوره ی نقاهت طولانی و سنگینی ندارد.


البسه زمستانی | تولیدی پوشاک صنعتی بافتینه | لباس فرم | لباس کار | لباس فرم اداری\nبرخی دیگر از اشتباهات استایل آقایان ما در این مطلب می خواهیم انواع دیگری از اشتباهات استایل های آقایان و لباس کار آن ها را که ادامه مطلب قبلی است برای شما توضیح دهیم و چه موارد یا کاربردی دارند. دستکش های بدون انگشت دستکش های بدون انگشت فقط درزمانی که شما می خواهید از […]\nهمه اشتباهات مردانه در استایل های زمستانی در فصل زمستان می توان از انواع استایل های زمستانی نتیجه گرفت تا قشنگ تر و خاص تر به چشم آییم. اما در این میانه باید حواسمان به اکثر اشتباهات نیز باشد. در زمستان، به دلیل تعداد بیشتر لباس هایی که به تن می کنیم و تنوع آنها […]


کادو کردن هدیه برای دوست | شکلات سورپرایز پرنسلین\nخانه / هدیه یاب / کادو کردن هدیه برای دوست\nبسته یندی هدیه برای کادوهایی که خیلی رسمی نیستند و مثلا برای یک دوست نزدیک و صمیمی خریداری شده اند قابلیت اینو دارن که شما از هر کار خلاقانه و با مزه ای استفاده کنید و اونها رو بسته بندی کنید . برای این کار شما بهتره از سلیقه شخصی و خلاقیت خودتون استفاده کنید و روش های معمول و متداول کادو پیچ کردن رو کنار بذارید و برای کادو کردن هدیه برای دوست هاتون از این روش ها استفاده کنید\nیکی از بهترین کارهایی که میتونید انجام بدید و من هم چندین بار از این روش استفاده کردم بسته بندی هدیه با پارچه است که البته راه های زیادی داره ولی یکی از بهترین و دوست داشتنی ترین روش ها بستن پارچه به دور هدیه به شکل بقچه هست که خیلی هم ساده انجام میشه اما بهتره که کمی از این ساده بودن دربیاد و با چیزهای دیگه ای اونو تزئین کنید بطور مثال میتونید از دکمه های تزینی یا گل های طبیعی یا مصنوعی استفاده کنید که شکل و شمایل کادو رو عوض کنید که البته با توجه به اینکه هدیه برای پسر باشه یا دختر باید توی انتخاب اون دقت کنید\nشکلات نقاشی برای هدیه\nدر اینجا شما با نگاه به عکس ها می بینید که این کار بسیار و البته ساده درست میشه پس نگران نباشید و با نگاه به عکس ها شما هم کادوی خودتون رو با سلیقه خودتون بسته بندی کنید. یادتون نره که شما می توانید از پارچه های رنگی متنوع و خیلی چیزهای متفاوتی برای تزئین کادوی خودتون استفاده کنید\nبرای بهتر شدن نتیجه میتونید روی کارت های فانتزی چیزی بنویسد و به هدیه خودتون آویزون کنید\nدر ضمن اگر برای خرید هدیه برای آقایان و خانم ها دنبال پیشنهاد هستید بد نیست به لینک های زیر هم نگاهی بیندازید\nپیشنهاد های جذاب برای خرید هدیه برای آقایان\nبسته بندی هدیه سورپرایز تولد\nقبلی هدیه تولد پسر بچه ها را چطور کادو کنیم\nبعد یک هدیه خاص به پیشنهاد سازمان فضایی آمریکا


محمدرضا پورجعفری 2019/09/10 اموزش فارکس در افغانستان\n9) محدوديت در مبادله نسيه. در اين بازار مبادله نسيه ديگر موضوعيت نداشت. در این سیستم عامل ، سرمایه گذاران می توانند طیف گسترده ای آشنایی با سرمایه گذاری در بورس از دارایی ها و ابزارهای مالی از جمله: سیستم باینری چیست؟ - طراحی سایت. در این سیستم هیچگونه سیستم باینری یا زوجی.\nاندروز خطوط ترسیم شده در شکل بعد را مورد استفاده قرار داد ، ولی براي آن نامی انتخاب نکرد. ریسک یک شبه ندارید زیرا پوزیشن های خود را پیش از پایان روز می بندید. پاسخ : سلام، وقتی گفته میشه کسب درآمد از اینترنت، یعنی شما باید از تمام منابع خویش استفاده کنید. میخوام یه مثال کوچیک بزنم.\nبرای جزئیات بیشتر به لینک زیر مراجعه کنید. پکیج آموزش استراتژی‌های معاملاتی 90 درصد. فروش آشنایی با سرمایه گذاری در بورس خط تولید ریخته گری طلا و جواهر خط تولید ریخته گری طلا و جواهر موجود میباشد خط تولید ریخته گری طلا و جواهر: مرحله اول: مدلسازی مرحله دوم: ساخت قالب ریخته گری مرحله سوم: تزریق موم مرحله چهارم: شاخه کردن مرحله پنجم: گچ.\nدانلود بازار برای USA v1.0.8-PoD برای کامپیوتر; آشنایی با سرمایه گذاری در بورس نرم افزار ویرچوال باکس پلیر برای ویندوز. مسئولیت نظارت بر شبکه ارزهای دیجیتال و تامین امنیت آن توسط نودها تامین می‌شود. نودها در شبکه‌های مختلف به روش‌های مختلفی انتخاب می‌شوند. برای مثال در بیت کوین، استخراج‌کنندگان یا ماینرها هستند که این مسئولیت را بر عهده دارند، در ایاس و ترون درباره انتخاب این نودها رای‌گیری می‌شود و در شبکه‌های اثبات سهام، هر کسی که بخشی از سکه‌هایش را در شبکه به صورت سهام قفل کرده باشد، می‌تواند در مورد تراکنش‌ها تصمیم‌گیری کند.\nچند نکته اضافه‌ای که باید درباره نظریه داو در نظر بگیرید. در مورد جوایز رسمی کارفرمایان برای کار وظیفه شناسی فراموش نکنید - سپاس ، دیپلم ، عناوین اعطا شده ، جوایز یک بار. پس مهم ترین فاکتور ها برای موفقیت در سیستم های باینری آپشن داشتن استراتژی قوی همراه با تمرین است. پس تمرین کردن و داشتن استراتژی قوی را جدی بگیرید.\nالگوی پخشی با دو خط روندی-صعودی - آشنایی با سرمایه گذاری در بورس\nشما دكمه DELETE رو روي صفحه كليدتون فشار بدين آشنایی با سرمایه گذاری در بورس تا كلمه قبليه\nاین شرکت دارای چندین شاخه‌ی اداری است که شامل دو اداره در کانادا، یک اداره در نیویورک، دو اداره در لندن و همینطور اداراتی در جزیره من (Isle of Man) و کشور جزیره‌ایِ موریس می‌شود. اسکالپرها همزمان با صدها سود کوچک در طی روز، صدها زیان کوچک را نیز تجربه خواهند کرد. در نتیجه باید یک مدیریت خطر سخت اتخاذ کنند تا از زیان های ناخواسته دوری کنند.\nعلائم آنفلوآنزای خوکی در میان انسان‌ها به آنفلوانزای انسانی یعنی تب ، سرفه ، گلودرد، سردرد، احساس سرما و خستگی شباهت دارد. برخی از افراد نیز پس از مبتلا شدن به این بیماری دچار اسهال و استفراغ می‌شوند.  دانلود گزارش کارآموزی رشته نرم افزار کامپیوتردانلود گزارش کارآموزی رشته نرم افزار کامپیوتر فرمت فایل: ورد قابل ویرایش تعداد صفحه: 39 قسمتی از متن: براي نمونه مادربورد giga از مادربوردهاي ميباشد كه براي مكانهاي اداري كه نياز… الف- مدارک و اطلاعات لازم جهت دریافت کد برای اشخاص حقیقی : • فتوکپی شناسنامه • فتوکپی کارت ملی • تکمیل فرم درخواست کد مشتریان آشنایی با سرمایه گذاری در بورس حقیقی ( شامل اطلاعاتی از قبیل : کد ملی ، شماره حساب بانکی فرد متقاضی ، آدرس و کد پستی ، تلفن تماس)\nتصویر بدنی ، مفهوم بدنbody concept) )و طرحواره بدنی همگی اجزای آگاهی بدنی body awareness) )هستند. سطح بالاتر تصویر بدنی بواسطه الگوهای حرکتی و برتری جانبی و عملکرد طرفی و جهت یابی (directionality) ایجاد می شوند. شاخص خود به تنهایی نماگری است که سطح عمومی مولفه‌ای خاص را در میان جامعه‌ای معین، مانند تمام یا گروهی از شرکت‌ها نشان می‌دهد. برای مثال شاخص آلودگی هوا میزان آلاینده‌های موجود در هوای یک شهر را نشان می‌دهد.\nپروفایل هر اپلیکیشن سرور: WebSphere ،WebLogic ،JBoss ،Tomcat، سهامدارانی پدیده که تاکنون اقدامی برای قابل معامله شدن سهام خود نکرده اند، آشنایی با سرمایه گذاری در بورس چه کنند؟ با سیستمی که چنین دقت بالایی دارد اگر از نسبت RR 0.5:1 استفاده کنیم، به ندرت درآمد خواهیم داشت و بازگشت سرمایه فقط 3 درصد خواهد بود. با نسبت RR 0.5:1، دقت سیستم باید بیشتر از 80 درصد باشد تا سود قابل توجهی بدست بیاید. اما سایر نسبت های RR جدول بالا با همین دقت سیستم بازدهی خوبی دارند.


يکشنبه ۲۴ آذر ۱۳۹۸ - ۱۱: ۵۵\nکد مطلب: ۲۲۰۴۰۰\nتاریخ انتشار: شنبه ۲۹ تير ۱۳۹۸ - ۱۳:۰۲\nپیشنهاد دشمنان قطر به ستاره‌های سابق فوتبال انگلیس\nخبرورزشی/ فرخ حسابی؛ روزنامه معتبر تایمز انگلیس در مطلبی جنجالی فاش کرده که دو ملی‌پوش سابق فوتبال انگلیس، با پیشنهاد دریافت پول در قبال انتقاد از جام جهانی قطر ۲۰۲۲ مواجه شده‌اند؛ پیشنهادی که در راستای جنگ تبلیغاتی علیه قطر از سوی کشور‌های همسایه این تیم که تبدیل به دشمنان این کشور شده‌اند، صورت گرفته است.\nجام جهانی ۲۰۲۲ تبدیل شده به محلی برای افزایش تنش‌های سیاسی بین قطر و رقبایش در منطقه که سردستگی آن‌ها را امارات و عربستان سعودی بر‌عهده دارند؛ دو کشوری که به شدت تلاش می‌کنند در جنگ‌های تبلیغاتی منطقه خود را به عنوان قدرت برتر نشان دهند. از سال ۲۰۱۷، قطر از سوی همسایگانش از جمله عربستان، امارات و بحرین به اتهام حمایت از تروریسم، با تحریم‌هایی روبه‌رو شد. اتهامی که قطری‌ها آن را هرگز نپذیرفته‌اند.\nاز آن زمان تلاش‌ها برای بی‌اعتبار کردن جام جهانی ۲۰۲۲ قطر با سرمایه‌گذاری مناسب و تمرکز بر موضوعاتی، چون فساد در کسب میزبانی جام جهانی و همچنین رفتار غیرانسانی با کارگران مهاجر در این کشور صورت گرفت. تلاش‌هایی که از سوی روزنامه تایمز کاملاً سازمان‌یافته و با تخصیص بودجه کافی همراه بوده است. نکته جالب این است که خود روزنامه تایمز که حالا دست به این افشاگری زده جزو منتقدان برگزاری بازی در قطر بوده است.\nدعوای فوتبالی قطر با کشور امارات وارد فاز دیگری نیز شده است. اماراتی‌ها معتقدند در پشت پرده افشاگری‌هایی که اخیراً علیه مسائل مالی باشگاه منچسترسیتی (که توسط مالکان اماراتی اداره می‌شود) صورت گرفته است، پای مسئولان اطلاعاتی کشور قطر در میان است.\nاستان کالیمور و سول کمپل، از سوی خالد الهالی با این پیشنهاد روبه‌رو شده‌اند. خالد یک قطری مقیم لندن است که جزو مخالفان خانواده سلطنتی قطر به حساب می‌آید و مدعی است که قبل از آمدن به انگلیس در زندان‌های قطر حبس شده و مورد شکنجه حکومت این کشور قرار گرفته است. دو بازیکن سابق انگلیس از سوی این فرد برای شرکت در رویدادی در لندن در سال گذشته دعوت شده بودند و برای هر دو نفر نیز به صراحت توضیح داده شده بوده که این رویداد جهت انتقاد از میزبانی قطر در جام جهانی ۲۰۲۲ شکل گرفته است.\nهنوز مشخص نیست که منابع مالی برای برگزاری این همایش و کنفرانس در هتل مجلل Four Seasons لندن از کجا تأمین شده است، اما یک گروه از مخالفان سیاسی امارات متحده فاش کرده‌اند که الهالی حمایت مالی‌اش را از سوی مقامات اماراتی دریافت کرده است.\nکمپل که در حال حاضر در تیم لیگ دویی مکلسفیلد تاون در انگلیس فعالیت می‌کند حتی با پیشنهاد دریافت یک قرارداد کاری مناسب در امارات در صورت تمایل به کار در این کشور نیز مواجه شده بود. مدافع سابق آرسنال، اما به روزنامه تایمز گفته که این پیشنهاد‌ها را رد کرده، چون در مورد آن‌ها احساس خوبی نداشته است: «واقعاً با آن پیشنهاد راحت نبودم. آن‌ها با من تماس گرفتند و گفتند می‌خواهند صحبت کنند، اما زمانی که مشخص کردند برایم مناسب نبود. بعد تلفنی به من در مورد مبلغی گفتند که بابت صحبت کردن در یک کنفرانس حاضر بودند به من بپردازند، اما اصلاً برایم خوشایند نبود و تصمیم گرفتم فقط تمرکزم را روی فوتبال بگذارم و به همین دلیل از این ماجرا خودم را کنار کشیدم.»\nکمپل همچنین گفته که در نهایت متوجه نشده چه کسی پشت این پیشنهاد‌ها بوده: «به نظرم افراد ثروتمندی در این قضیه مشارکت داشتند.»\nکالیمور هم که در حال حاضر به عنوان کارشناس فوتبالی در رادیو و تلویزیون فعالیت می‌کند مذاکرات طولانی با افرادی مشابه برای سخنرانی در کنفرانس مربوطه داشته، اما او گفته این افراد را بازی داده است، چون متوجه شده هدف آن‌ها ماجرایی ضد قطری بوده است.\nمهاجم سابق لیورپول و ناتینگهام‌فارست گفته که به مذاکره با این افراد ادامه داده تا بفهمد پیشنهاد آن‌ها چه بوده و این پیشنهاد از سوی چه کسی و برای چه کسی است. کالیمور همچنین گفته او خودش پیش از این یکی از منتقدان قطر بوده و در عین حال منتقد عربستان سعودی و امارات نیز بوده است.\nدیودی میلر، مدیر گروه اسپین‌واچ که همان گروهی هستند که ضد سیاست‌های حکومت امارات به شمار می‌روند در این مورد گفت: «لابی‌ها و گروه‌های پیش‌رو در امارات به دنبال استفاده از ستاره‌های سابق فوتبال انگلیس هستند تا از آن‌ها به عنوان بخشی از برنامه‌های‌شان در جنگ با قطر استفاده کنند و میزبانی این کشور را به شدت زیر سؤال ببرند.»\nبرچسب ها: روزنامه معتبر تایمز انگلیس ، دو ملی‌پوش سابق فوتبال انگلیس ، سول کمپل ، استان کالیمور ، جام جهانی ۲۰۲۲ ، جام جهانی قطر ۲۰۲۲ ، خبرورزشی\n35818 اختلاف جدید استراماچونی با باشگاه استقلال\n30999 طعنه دوباره محمدرضا احمدی به استقلالی‌ها\n20511 ویدیو| حرکات و گل‌های دیدنی جوناتاس بازیکن برزیلی مدنظر پرسپولیس\n17666 آمریکایی‌ها مچ فتحی و استراماچونی را گرفتند\n16744 درست شنیدیم جناب قلعه‌نویی؛ عادل فردوسی‌پور؟!\n16310 برای میلیون ها هوادار استقلال متأسفم\n13777 ویژه‌برنامه اینترنتی عادل برای ال‌کلاسیکو با حضور دایی، وریا، ژوله و ژابی آلونسو\n13087 بازیکن استقلال قرارداد میلیاردی‌اش را لو داد!\n13044 عکس| پیام مهناز افشار برای کاپیتان استقلال\n12282 زرینچه: فتح‌الله‌زاده نمی‌خواست و نگذاشت استقلال با حجازی قهرمان آسیا شود!\n12148 استراماچونی برگردد هم استقلال دیگر آن تیم سابق نمی‌شود\n11137 بازگشت مترجم استراماچونی و خوشحالی بازیکنان\n9554 چند بازیکن تراکتور در رختکن خونین بودند\n9450 پرونده| سهمیه ایران در لیگ قهرمانان ۲+۲ هم نیست!\n7060 فتح‌الله‌زاده با دسته چکش بهترین گزینه است\n6488 گزینه جدید برای مدیرعاملی استقلال\n6384 استقلال به دادگاه CAS پناه برد\n6163 ویکتوریا بکام: شوهرم خوش‌تیپ، دوست‌داشتنی و بی‌نظیر است\n5810 ویدیو| دوقلوهای شبکه ورزش: فوتبال ارزش این همه توهین را ندارد\n5585 مهماندوست: شرایط بدی داریم، فدراسیون آذربایجان ما را فراموش کرده است!


ایرنا - چند و چونِ ازدواج در گوشیِ موبایل\nکد خبر: 82486982 (5914898) | تاریخ خبر: 20/01/1396 | ساعت: 11:50|\nچند و چونِ ازدواج در گوشیِ موبایل\nتهران-ایرنا- فرارو در یادداشتی آورده است:تلاش وزارت ورزش و جوانان برای بالا بردن کیفیت ازدواج و کاهش طلاق ادامه دارد. این‌بار این وزارت‌خانه می‌خواهد از اپلیکیشنی رونمایی کند که قرار است زوج‌ها را آماده ازدواج کند؛ اپلیکیشنِ 'آموزش‌های پیش از ازدواج'.\nدر یادداشت فرارو آمده است: این وزات‌خانه اسفند ۹۵ وعده داد که اپلیکیشنِ ۱۰ هزارتومنیِ خود را فروردین‌ماه رونمایی خواهد کرد. اینکه که این وعده به این زودی محقق شود یا نه مشخص نیست، اما قرار است این اپلیکیشن قدم دیگری در راستای طرح ملی آموزش‌های پیش از ازدواج باشد.\nمسئولین این وزات‌خانه می‌گویند تنها ۵۰ درصد از زوج‌های ایرانی از زندگی خود رضایت دارند. از طرفی آن‌ها گفته‌اند به جز این ۵۰ درصد خیلی از زوج‌ها به محض نارضایتی از زندگی و در سال‌های اول تا سوم پس از ازدواج از یکدیگر جدا می‌شوند.\nروند رو به رشد طلاق نیز از دیگر نگرانی های دولت است. طبق آمار تا پایان بهمن ماه سال 95، 165 هزار و 981 مورد طلاق به ثبت رسیده. در همین بازه زمانی یعنی از فروردین تا آخر بهمن 94 اما این آمار 163 هزار و 765 مورد بوده است.\nآموزش‌های مفیدِ پیش از ازدواج به گفته مسئولین می‌تواند در کاهش طلاق –اعم از طلاق عاطفی و رسمی- موثر باشد.\nبه همین دلیل هم هست که از سال گذشته تعداد زیادی مربی برای این آموزش‌ها تربیت شدند تا جوانان را در مواردی مثلِ آشنایی با مراحل ازدواج، معیارهای انتخاب همسر و آشنایی با وظایف و حدود اختیارات زن و مرد کمک کنند.\nاین برنامه، طرح ملی تربیت مدرسان و آموزش‌های پیش از ازدواج نام دارد؛ همان طرحی که ناصر صبحی –مدیرکل دفتر ازدواج و تعالی خانواده وزارت جوانان- آن را جامع‌ترین طرح ملی تاریخ جمهوری اسلامی ایران نام نهاده است.\nاما آیا این وزات‌خانه و به طور کلی دولت دیرهنگام به فکر آموزش‌های اصولی برای ازدواج بهتر نیفتاده است؟\nاجرای ۲۴ ساله یک طرح\nمسئولان هر نهاد پاسخ به این سئوال را در سال‌های گذشته به عهده شخص یا نهاد دیگر وانهاده‌اند، با این حال موضوع به ۲۶ سال پیش برمی‌گردد.\nسال ۷۰ بود که طرحِ آموزش‌های پیش از ازدواج تصویب شد. ۱۱ سال، اما طول کشید تا این طرح در دستور کار بهزیستی قرار بگیرد که آن‌هم ادامه پیدا نکرد.\nدر سال ۸۲ و در برنامه چهارم توسعه و شواری عالی جوانان برنامه ساماندهی ازدواج تصویب شد. با این حال این برنامه تا سال ۹۴ که سند سلامت جوانان به تصویب رسید فراز و فرودهای زیادی داشت و در نهایت در این سال به تصویب مجلس رسید.\nسال گذشته در اجرای این طرح ۱۷۰۰ مربی آموزش دیدند. به گفته معاون ساماندهی امور جوانان امسال نیز قرار است طرح آموزش ۲۵۰۰ مدرس برای آموزش پیش از ازدواج شروع شود و در پی آن ۷۵۰ هزار نفر که در آستانه ازدواج قرار دارند در این دوره‌های ۱۶ ساعته جذب شوند.\nمحمدرضا رستمی در کنار این از راه‌اندازی مراکز مشاوره ازدواج و خانواده در تعداد زیاد هم سخن گفته. به گفته او در بهمن ۹۵، ۸۷ مرکز مشاوره ازدواج و خانواده مجوز فعالیت دریافت کردند و قرار بوده که تا پایان اسفند ۹۵، ۷۰ مرکز دیگر هم مجوز بگیرند.\nرستمی همچنین از راه‌افتادنِ ۳۰۰ مرکز مشاوره در مجموع تا پایان دولت یازدهم سخن گفته است تا بتوانند به زوج‌ها و کسانی که قصد ازدواج دارند کمک کنند.\nآیا آموزش ازدواج اجباری می‌شود؟\nبا این حال بسیاری کارشناسان و مشاورین ازدواج معتقدند که این آموزش‌ها هرچند مفیدند، اما زمانی می‌توانند بهتر موثر واقع شوند که محدود به ۱۶ ساعت و پیش از ازدواج نشوند. آن‌ها معتقدند باید این آموزش‌ها از نوجوانی شروع شوند.\nبا همه این انتقاد‌ها طرح‌های دیگری مبنی بر اجباری شدن این آموزش‌ها برای زوج‌ها هم در دست بررسی است.\nشورای عالی انقلاب فرهنگی، قوه قضاییه و برخی نهادهای دیگر در حال بررسی این مسئله هستند تا آموزش‌های اجباری ۱۶ ساعته را برای این طرحِ ملی راه بیاندازند.\nاین در حالی است که معاون وزارت جوانان فرهنگ‌سازی برای ازدواج را مقدم‌تر از اجبار می‌داند.\nهمچنین روان‌شناسان اجباری شدن این آموزش‌ها را بی‌اثر می‌دانند. ملیکا فراهانی –مشاور خانواده- در گفتگو با فرارو می‌گوید: اجبار در آموزش مهارت‌های زندگی در سن جوانی و آن‌هم به مدت محدود نه تنها اثر مفیدی خواهد گذاشت که اتفاقا می‌تواند جوانان را از یادگیری‌های علمی و درست درباره ازدواج دور کند.\nبه گفته فراهانی بیش‌تر زوج‌هایی که به مراکز مشاوره می‌آیند از همان آموزش یک‌ساعته که در روز آزمایش‌دهی زوجها برای ازدواج انجام می‌شود نیز ناراضی‌اند و معتقدند اطلاعات جدیدی به آن‌ها اضافه نشده است.\nبه گفته این مشاور به‌جای اجبار و آموزش‌های مقطعی باید همه موارد مربوط به ازدواج و آشنایی دو جنس با یکدیگر را به مدارس و سنین پایین‌تر ببریم.\nاز طرفی به گفته سعید معیدفر-جامعه‌شناس- وقتی آسیب‌های اجتماعی زیاد شوند، آموزش مهارت زندگی و مشاوره نخواهد توانست تاثیر مطلوب خود را بگذارد، چون مشکلات بر آموزش‌ها فایق خواهد شد.\nافسرافشارنادری-جامعه‌شناس- نیز در رابطه با آموزش‌های پیش از ازدواج معتقد است باید این آموزش‌ها در کنار حل مشکلات و مسائل اقتصادی و فرهنگی و اجتماعیِ ازدواج باشد.\nبا این وجود، برخی کارشناسان نیز گفته اند وجود این آموزش‌ها از نبودشان بهتر است.\nآموزش‌های پیش از ازدواج همچنین تنها یکی از تلاش‌های دولت و وزارت جوانان برای کاهش طلاق، افزایش ازدواج و بالا بردن کیفیت زندگی زوج‌هاست.\nپیش از این، سایت همسریابی دولت تلاشی برای بالابردن آمار ازدواج و آشنایی صحیح زوج‌ها و همچنین مقابله به دیگر سایت‌های همسریابی غیرمجاز بود.\nهمچنین وزارت جوانان تلاش کرده تا با روش‌های جدیدتری مثل به‌راه انداختن کمپین و همچنین گسترش NGOها راه ارتباط با جوانان را برای بالابردن مهارت‌های زندگی در آن‌ها باز کند.\nاپلیکیشنِ 'آموزش‌های پیش از ازدواج' نیز تلاش دیگری در همین راستاست. به گفته این وزارت‌خانه آموزش آنلاین مهارت‌های ازدواج روش دیگری برای راه‌یافتنِ به زندگی جوانان است.\nخانم فراهانی –مشاور خانواده و روان‌شناس- در رابطه با این اپلیکیشن نیز گفت: اگر این برنامه بتواند صریح‌تر و گسترده‌تر با داده‌های به روز شده و علمی و همچنین فارغ از محدودیت‌هایی که تاکنون در آموزش به زوج‌ها وجود داشته در دسترس قرار گیرد، می‌توان موثر باشد، در غیر این‌صورت خیر.\nدر این شرایط باید منتظر بمانیم تا اپلیکیشن وزارت جوانان در فضای مجازی و در دسترس قرار بگیرد تا ببینیم این اپلیکیشن خواهد توانست از آمارِ ثبت ۱۸ طلاق توافقی در روز، ۵۰۰ طلاق روزانه در کل، کاهش ازدواج و بالارفتن سن ازدواج بکاهد؟\nآیین تحلیف اعضای شورای شهرهای کهگیلویه برگزار شد\nمهدی محمدی رئیس شورای اسلامی شهر بجنورد شد


ربا، عنصر تمایز اسلام و سرمایه‌داری > تبیان خراسان جنوبی\nربا، عنصر تمایز اسلام و سرمایه‌داری\nارسال توسط mo dir در تاریخ 04 مرداد 1397 18:50\nیکی ازعلل تحریم ربا این است که مردم سود پرست می‌شوند و لذا فرق ریشه‌ای نظام سرمایه‌ای با نظام اسلامی در همین است که ربا عنصر متناسب با نظام سرمایه داری است.\nحجت الاسلام والمسلمین سیدحسین میرمعزی رئیس پژوهشکده نظام‌های اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در همایش علمی «سیره امام رضا(ع)، آموزه‌ها و کارکردها» که در پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد، اظهار داشت: در کلمات ائمه معصومین در رابطه با علل احکام مطالب زیادی بیان شده است و در طلیعه خطبه فدکیه حضرت زهرا(س) به بخش زیادی از آن علل اشاره شده و نیز در کلمات امام رضا(ع) در نامه‌ای که محمدبن سنان به امام (ع) می‌نویسد و از ایشان سؤالاتی درباره علل تشریح احکام می‌پرسد و امام حدیث مفصلی در این زمینه بیان می‌کنند که بی نظیر است.\nحجت الاسلام و المسلمین دکتر میرمعزی تصریح کرد: اگر ما به علت حکم، توجه نکنیم نمی‌توانیم ساختارها و فرایندهای یک نظام را طوری تعریف کنیم که زمینه لازم برای تحقق آن حکم فراهم و یا زمینه لازم برای ترک حرامی در جامعه فراهم شود؛ مثلا مرحوم آیت‌الله حائری بیان می‌کرد، اگر ما فلسفه و علت حرمت ربا را ندانیم؛ نمی‌توانیم نظام پولی و مالی را بر پا کنیم که در آن حقیقت ربا نیست.\nمیرمعزی ابراز کرد: وقتی ربا در جامعه ادامه یابد معروف در جامعه رخت بر می‌بندد و امام رضا(ع) نیز در این خصوص می‌فرماید یکی ازعلل تحریم ربا این است که مردم سود پرست می‌شوند و لذا فرق ریشه‌ای نظام سرمایه‌ای با نظام اسلامی در همین است که ربا عنصر متناسب با نظام سرمایه داری است.\nمیرمعزی با تأکید بر این که امام رضا(ع) چقدر دقیق از منظر فقه نظام ساز علل تشریع احکام را بیان می‌کند در بخش دیگری از سخنان خود عنوان کرد: چند طرح بنیادین در حوزه علمیه تدوین شده که اگر عملی شود حوزه از جهت پژوهش جهشی پیدا می‌کند.\nمنبع: "ربا عنصر متناسب با نظام سرمایه‌داری است" سخنرانی حجت الاسلام سیدحسین میرمعزی در همایش علمی «سیره امام رضا(ع)، آموزه‌ها و کارکردها»؛ به نقل از پایگاه خبری تحلیلی طلیعه.\nتعداد مشاهده خبر: (42)\nکد خبر: 6295\nاين ماه: 69818 ديروز: 3526 امروز: 823


خطوط عمده‌ی نقدی بر معیارِ ابطال‌پذیری پوپر کمال خسروی • معیار ابطال‌پذیری جایگاه بسیار مهمی در دستگاه شناخت‌شناسانه‌ی پوپر دارد و ضربه زدن بر این شالوده نه تنها ساختمان فلسفه‌ی پوپر را متزلزل می‌کند بلکه می‌تواند رویکرد پوپر نسبت به تاریخ و منطق تحول اجتماعی و تاریخی را که بر پی‌های فلسفه‌ی علم او استوار است بی‌اعتبار سازد. ابطال‌پذیری خشتی است که دیواره‌ی تمایز و تشخص پوپر، به‌ویژه نسبت به اثبات‌گرایان حلقه‌ی وین بر آن استوار است و با کشیدن این خشت از پی، دیواره فرو خواهد ریخت.\n«پتر مداوار» برنده‌ی جایزه‌ی نوبل فیزیولوژی و علوم پزشکی در سال 1960 کارل ریموند پوپر را بزرگ‌ترین نظریه‌پرداز علم در سراسر اعصار تاریخ می‌داند.(1) اگر چه ماهیت مبالغه‌آمیز این اظهارنظر از جدی بودن آن می‌کاهد، اما گواهی است بر اهمیت و تأثیر انکارناپذیر دیدگاه شناخت‌شناسانه‌ی پوپر در محافل علمی و فلسفی قرن بیستم. شهرت و دامنه‌ی نفوذ پوپر بی‌گمان محدود به قلمرو مباحث شناخت‌شناسانه نیست و ستیزه‌جویی‌اش با مارکسیسم وی را به یکی از مراجع محبوب و سرشناس محافل دانشگاهی و روشنفکرانه‌ی بورژوازی نیز مبدل ساخته است. در حالی‌که دیدگاه پوپر در فلسفه‌ی علم، موضوع و محتوای یکی از پردامنه‌ترین مشاجرات شناخت‌شناسانه از دهه‌ی 1930 بدین سوست، ضدیت پوپر با به‌اصطلاح تاریخی‌گری و متهم ساختن مارکسیسم بدان، وجه استناد ریزه‌خواران بی‌بضاعتی بوده است که در دریوزگی عنوان «علمی» برای حملات‌شان به مارکسیسم همواره دست بدامان پوپر شده‌اند. پوپر مرشدی است که بی‌او، مریدان دینْ سالار ایرانی‌اش نیز، بی‌مایه و تهیدست خواهند بود.\nپوپر در توضیح دیدگاه خود نسبت به علم از محاکمه‌ی گالیله آغاز می‌کند. گالیله معتقد بود که نظریه‌ی کپرنیکی «منظومه‌ی جهان» درست است. به این معنی که این نظریه جهان واقعی را توصیف و جهان را همان‌گونه که هست بیان می‌کند. کلیسا و کاردینال بلارمینو عضو محکمه‌ی تفتیش عقاید می‌توانستند با گالیله موافق باشند و مدارا کنند، اگر گالیله می‌پذیرفت که نظریه‌ی کپرنیک درست است، به این معنی که وسیله‌ای است برای توضیح پدیدارها و کاری به ذات واقعی جهان ندارد، «حیله‌ای ریاضی که به منظور خلاصه کردن و آسان ساختن، اختراع و فرض شده است». گالیله مسلماً نپذیرفت. اما جالب این‌جاست که امروزه نظریه‌ی فیزیک مدرن و بسیاری از فیزیکدانان برجسته چون ماخ، کیرشوف، هرتس، دوئم، پوانکاره، بریجمن و ادینگتون درواقع طرفداران دیدگاه کاردینال بلارمینو هستند، نه گالیله و «امروز نگرش علم فیزیک تأسیس شده به دست اوزیاندر و کاردینال بلارمینو و اسقف بارکلی… در معرکه پیروز شده است.»(2) پوپر نه با استنباط ذات‌گرایانه از نظر گالیله موافق است و نه لزوماً با مخالفینی که به ابزارگرایی تسلیم می‌شوند. به‌نظر او «هدف دانشمند یافتن نظریه یا توصیفی صحیح درباره‌ی جهان… است که ممکن است توضیحی از واقعیت‌های مشهود نیز باشد.»(3)\nآن‌چه من شرط کافی نقد معیار ابطال‌پذیری می‌نامم همین است. به عبارت دیگر اگر حقیقت، ناظر بر امری است که استقلالی وجودشناختی از عامل شناسا ندارد، آن‌گاه عینیت ماهیتی سرمدی ندارد و تا حدی به عامل شناسا منوط و مشروط است. اما اگر چنین است و واقعیت به گفته‌ی پوپر نیز محصول زبان و حقیقت واقع است(4)، آن‌گاه ما در قلمرو بحثی قرار داریم که دیگر نمی‌تواند به قلمرو علوم طبیعی محدود بماند، آن‌گاه باید تعریف دیگری از امر عینی و امر ذهنی ارائه کنیم؛ و به‌نظر من، وقتی به بن‌بست بحث‌های فلسفی رسیدیم، باید سراغ مارکس و ماتریالیسم پراتیکی‌اش برویم، مارکسی که پوپر هرگز او را نفهمیده است.\nپوپر گریبان خود را از تعریف امر عینی و امر ذهنی چنین رها می‌کند که مرادش از این الفاظ «بی‌شباهت به مقصود کانت از آن‌ها نیست.» کانت «صفت عینیت» را به معرفت علمی منتسب می‌کند تا «تصویب‌پذیر بودن آن را مستقل از وهم و پندار این و آن نشان دهد.» به‌نظر کانت عینی امری است که همه‌ی عاقلان تصدیقش کنند.(5) اما این تعاریف نه تنها ارتباط تعریف عینیت را با بستر انسانی و زمینه‌های اجتماعی و تاریخی منفصل نمی‌کنند، بلکه با به‌کارگیری مفاهیمی چون اجماع همگانی، وهم و پندار و به‌ویژه عقل، بیش از پیش تکلیف عینیت را به تلقی انسانی از آن منوط و موکول می‌نمایند و پوپر را ناگزیر به قلمرو بحث در علوم اجتماعی و تاریخی می‌رانند. حتی دانشمندان برجسته‌ی علوم طبیعی نیز که پوپر معیار ابطال‌پذیری خویش را اساساً با نمونه‌ی آرای آنها می‌سنجد با صراحت به معضل مقوله‌ی عینیت اشاره کرده‌اند. به‌نظر «بور» تحولات اخیر در علم فیزیک نشان داده است که «مفاهیمی مثل عینی و ذهنی چه‌قدر جای حرف دارند… در گذشته وقتی کسی می‌گفت دو رویداد همزمانند، حرفش یک سخن عینی شمرده می‌شد که به‌آسانی قابل انتقال است و هر ناظری می‌تواند صحت آن‌را تحقیق کند. امروز می‌دانیم که در همزمانی، یک عنصر ذهنی هست.»(6) و اینشتین خود که با نظریه‌ی نسبیت بنیاد عینیت مبتنی بر همزمانی را ویران کرده است اعتقاد دارد که تقلیل پیوستار چهار بُعدی واقعیت به پیوستار سه بُعدی فضا به‌علاوه‌ی بُعد زمان ناشی از این تصور نادرست بوده است که مفهوم همزمانی امری بدیهی است. در حالی‌که «اعتقاد به معنی مطلق همزمانی را قانون ناظر بر انتشار نور در فضای تهی یا الکترودینامیک ماکسول» از میان برداشته است.(7) اینشتین حتی تا آن‌جا پیش می‌رود که بگوید «مفهوم فاصله خود از نظر منطقی مفهومی دلبخواه و من عِندی است؛ ضرورتی ندارد که چیزی حتی به تقریب با آن متناظر باشد.»(8)\nغرض من در این‌جا تعیین تکلیف با مسأله‌ی عینیت و نظریه‌ی حقیقت نیست و آن‌چه را به پیوند نظریه‌ی حقیقت و معیار ابطال‌پذیری مربوط است پس از این مشروحاً مورد بحث قرار خواهم داد. غرض من تنها نشانه‌گذاری محورهای نقدی است که به‌کفایت می‌تواند و باید معیار ابطال‌پذیری را بی‌اعتبار کند. از این لحاظ باید یادآور شد که اگر معیار ابطال‌پذیری منوط به تعریفی از عینیت است و اگر عینیتِ واقعیت، محصول مشترک زبان و تجربه است، آن‌گاه نه دفاع نهایی از ابطال‌پذیری و نه نقد آن به‌کفایت ممکن خواهد بود، اگر نخواهد به حوزه‌ی مباحث مربوط به رابطه‌ی زبان و واقعیت از یک‌سو و رابطه‌ی عینیت و قدرت از سوی دیگر کشیده شود. زیرا مادام که قرار نیست موضوع شناخت، استقلالی وجودشناختی نسبت به عامل شناسا داشته باشد و عینیت به مثابه‌ی نقطه‌ی اتکای حقیقت، بر بنیادی پدیدارشناسانه استوار می‌شود، آن‌گاه بحث بر سر معیار ابطال‌پذیری به قلمرویی کشیده خواهد شد که در آن کسی چون دریدا فیلسوف معاصر فرانسوی و همتایان او می‌توانند مدعی شوند «در هر تلاش برای دریافت جهانی مقدم به، یا مستقل از، زبان، زبان همیشه پیش‌فرض است» و «حقیقت یا منشأیی که بتواند از بازی و نظم نشانه‌ها بگریزد نمی‌تواند وجود داشته باشد.»(9) زیرا به گفته‌ی ژان فرانسوا لیوتار «منشائیت مادام که توصیف می‌شود دیگر نمی‌تواند منشائیت باشد.»(10)\nاز سوی دیگر اگر ابطال‌پذیری بر عینیت استوار باشد و عینیت خود به مثابه‌ی تابعی از عقل یا وفاق اجتماعی تعریف شود، آن‌گاه هرگز نباید نادیده گرفت که وفاق اجتماعی می‌تواند قربانی و محصول مُثله شده‌ی قدرت و نهادی ایدئولوژیک باشد؛ و باز هم، اگر چنین است، بحث بر سر ابطال‌پذیری ناگزیر و به‌حق به حوزه‌ی تعبیر و تأویل تاریخی و زندگی اجتماعی کشیده خواهد شد. یکی از منتقدین پوپر با عزیمت از همین مقدمه با طرح ایده‌ی شناخت‌شناسی آنارشیستی(11) نهایتاً بدین نتیجه می‌رسد که «جداسازی علم و غیرعلم نه‌تنها مصنوعی است بلکه برای پیشرفت دانش مضر است.» (12)\nبدین ترتیب در مواجهه با ادعایی که مرز علم و غیرعلم را مصنوعی می‌داند، ما دیگر خارج از قلمرو بحث پیرامون معیار ابطال‌پذیری نیستیم بلکه مستقیماً و در اساس ادعای آن، طرف گفتگو واقع شده‌ایم. سرآن‌جام و به‌عنوان لُبّ مطلب باید گفت اگر پوپر نمی‌خواهد همانند ویتگنشتاین منِ فلسفی را از انسان جدا کند و آن‌را تنها سوژه‌ی متافیزیک بداند، سوژه‌ای که «حد جهان است نه بخشی از آن»(13)، و اگر عینیت را عینیت فیزیکی تلقی می‌کند، آن‌گاه باید بداند که «فیزیک عینی، ناظر را بیرون از چیزها نگه می‌دارد. اما این هدف تنها به‌صورتی پارادکس‌گونه فقط به‌شرطی قابل دستیابی است که ناظر به‌طور آشکار به درون تصویری بزرگ‌تر کشانده شود، تصویری که از موضع نخستین ناظر، مستقل است.»(14)\nاولاً: پوپر از معیار ابطال‌پذیری اساساً در دو وجه دفاع کرده و آن‌را از دو لحاظ استوار می‌داند. نخست به‌واسطه‌ی سازگاری منطقی درونی آن و دیگر در پرتو تجربیات و نمونه‌های علوم تجربی. به‌عبارت دیگر پوپر کوشیده است ثابت کند که معیار ابطال‌پذیری برخلاف معیارهای دیگری که برای نشان دادن فصل تمایز علم از غیرعلم طرح شده‌اند، نه‌تنها نافی خویش نیست، بلکه همواره می‌تواند از این کارایی برخوردار باشد. به‌عنوان نمونه معیار ابطال‌پذیری با سرنوشت معیار معنا که از سوی ویتگنشتاین طرح شد، روبه‌رو نیست و ضرورتی ندارد که خود با تناقض معنا و بی‌معنایی سنجیده شود. از سوی دیگر پوپر تلاش کرده است ثابت کند که معیار ابطال‌پذیری برخلاف معیار زبان‌شناختی فقط به سازگاری درونی خود معیار متکی نیست، بلکه می‌تواند با تجربه‌ها و فرضیه‌های علوم طبیعی سنجیده شود. از همین‌رو لازم است که معیار پوپر در قلمروی که نقطه‌ی قوت استدلال‌های اوست به مبارزه طلبیده شود و با آن در میدانی که داعیه‌ی میدان‌داری‌اش را دارد مبارزه گردد. چه، اگر بتوان نشان داد ـ و من مدعی‌ام که می‌توان از عهده‌ی این کار برآمد ـ که معیار ابطال‌پذیری، هم به‌لحاظ سازگاری منطقی با اِشکال مواجه است و هم در پرتو فرضیه‌های علوم تجربی ضربه‌پذیر است، آن‌گاه این معیار در نقاط قوتی که مدعی آن است، تضعیف شده است. به‌عبارت دقیق‌تر، باید نشان داد که ابطال‌پذیری به‌لحاظ منطقی مبتنی بر مفروضاتی است که بخش عمده‌ای از قالب‌های نحوی را نادیده می‌گیرد و به تبع همین مفروضات منطقی، ناگزیر می‌شود از مفروضاتی نگرشی عزیمت کند که مبتلا به همان ایرادات مفروضات نگرشی اثبات‌گرایی هستند. پوپر گفته است که «قبل از هر چیز نامعینیگر، ثانیاً واقعیگر و ثالثاً عقلیگر» است.(16) من می‌خواهم نشان دهم که دست‌کم معیار ابطال‌پذیری با این ادعا سازگار نیست. با معیار ابطال‌پذیری، پوپر اولاً و قبل از هر چیز نمی‌تواند نامعینیگر (indeterminist) باشد، واقعیگری‌اش، به ابهامِ تعریفِ واقعیت دچار است و عقلیگری‌اش، تنها در روایتی ویژه و دکارتی از عقل می‌گنجد.\nثانیاً بحث‌های پوپر در نقد آنچه او «تاریخیگری» می‌نامد، اغلب عامیانه‌اند و فضای مه‌آلود و ایدئولوژیک حاکم بر آن‌ها جای مناسبی برای بحث در اساس منطقی معیار ابطال‌پذیری نیست. از سوی دیگر، حتی اگر بتوان از عامیانه شدن و نزول سطح بحث با پوپر اجتناب کرد، نقد معیار پوپر در زمینه‌ی علوم اجتماعی همواره ممکن است به لحاظ زبان و بیان با مانعی ایدئولوژیک مواجه شود و ناقد را از کار اصلی‌ا‌ش باز دارد. بنابراین اگر بتوان به‌طور انتزاعی قلمرو بحث را در جایی که من شرط لازم نقد معیار ابطال‌پذیری می‌دانم، به ایرادات منطقی این معیار و تجربیات علوم طبیعی محدود کرد، ساختمان و پیشرفت کار شایسته‌تر خواهد بود. رُی باسکار بر آن است که پوپر در طرح معیار ابطال‌پذیری به‌عنوان بدیلی دربرابر معیار آزمون‌پذیری یا اثبات‌پذیریِ اثبات‌گرایان حلقه‌ی وین سه نوع انگیزه یا دلیل داشته است. نخست دلیلی تجربی ـ تاریخی که ناظر است بر ابطال فیزیک نیوتونی توسط نظریه‌ی اینشتین؛ دیگر، دلیل منطقی، زیرا اثبات‌پذیری بر استقرا استوار است و استقرا استواریِ منطقی کافی ندارد و آخر، دلیلی اخلاقی، حاکی از این‌که هدف پوپر ابطال مارکسیسم بوده است نه آزمون یا اثبات آن. زیرا با محک آزمون‌پذیری یا اثبات‌پذیری همواره می‌توان نمونه‌هایی برای استواری مارکسیسم یافت، اما پوپر قصد طرح معیاری را داشته است که به‌وسیله‌ی آن بتوان ابطال مارکسیسم را نشان داد.(17) هر چه هست، در قلمرو بحثی که شرط لازم نقد معیار پوپر است باید برای اجتناب از آن‌چه باسکار معیار اخلاقی می‌نامد کوشید ، حتی اگر این‌کار فقط در سطح تجریدی منطقی ممکن باشد.\nثالثاً: پوپر بارها به‌طور مستقیم مارکسیست‌ها را مخاطب قرار داده و از بحث و جدل با آن‌ها، چه در مقالات و چه در سمینارها و مناظرات مستقیم پرهیز نداشته است. به‌همین ترتیب نقدهای گوناگونی نیز از موضع مارکسیستی بر پوپر نوشته شده است. به‌نظر من دلیل ناموفق بودن یا عدم پیشرفت مطابق میل اغلب این بحث‌ها را باید از جمله در دو زمینه جستجو کرد. 1ـ بسیاری از کسانی که به دفاع از مارکسیسم قصد نقد معیار ابطال‌پذیری را داشته‌اند دست‌کم در دو مورد مقدمات مشترکی با پوپر دارند: در جبرگرایی و در علم‌گرایی. کسی که روایتی جبرگرا از مارکسیسم دارد در تحلیل نهایی نمی‌تواند در نقد اثبات‌گرایی، چه در تعبیر حلقه‌ی وین از آن و چه در جامه‌ی پوپری‌اش، موفق باشد. به‌همین ترتیب، نوعی تلقی علم‌گرایانه از مارکسیسم که نهایتاً عنصر اساسی و شالوده‌ریز نقد را در بنیان تفکر مارکس نادیده می‌گیرد، ناگزیر از پذیرش وحدت صوری علوم طبیعی و علوم اجتماعی خواهد شد و از این لحاظ قادر نخواهد بود در نقد معیار ابطال‌پذیری گامی جدی بردارد. 2 ـ بسیاری از مدافعان مارکسیسم در برابر ایرادات پوپر، موضعی را که پوپر به مارکسیسم به مثابه‌ی تاریخیگری نسبت داده، پذیرفته‌اند و کوشیده‌اند از آن دفاع کنند. به‌عبارت دیگر، آن‌ها از موضع مارکسیسمی، که همچون یک فلسفه‌ی تاریخ قدرگرا روایت شده است، کوشیده‌اند این قدرگرایی را بنام مارکسیسم مدلل سازند. برعکس کسانی که در عزیمت از مبانی اصلی تفکر مارکس خود را موظف به دفاع از تاریخیگری ندیده‌اند، در بحث با پوپر موفق‌تر بوده‌اند. به این دو دلیل نیز من برآنم که نقد معیار ابطال‌پذیری را در این نوشته به ساختمان منطقی آن و سنجشش در زمینه‌ی علوم طبیعی محدود کنم.\n4ـ ابطال‌پذیری: زمینه‌ها\nکانت که با انتقاد هیوم از اصل علیت از خواب جزمیت بیدار شده بود(18) کوشید اصل علیت را با اختراعی که فکر می‌کرد انقلابی کپرنیکی در تاریخ اندیشه است، از مهلکه‌ی شک هیومی برهاند. راه‌حل او کمابیش مشهور است. به‌اختصار می‌توان گفت که او تمایز لایبنیتسی بین قضایای تحلیلی و ترکیبی را معیاری کافی برای تمیز شناخت ماتقدم و شناخت تجربی یا ماتأخر نمی‌دانست. بنابه تقسیم‌بندی لایبنیتس یا گزاره‌ها تحلیلی‌اند، یعنی محمول واجد شناخت تازه‌ای خارج از موضوع نیست، و بنابراین به‌نحوی ماقبل‌تجربی قطعیت یقینی دارند؛ یا گزاره‌ها ترکیبی‌اند، یعنی محمول واجد خبری تازه و خارج از موضوع درباره‌ی موضوع است، و بنابراین مابعدتجربی‌اند و طبیعتاً قطعیت یقینی ندارند. کانت گفت ممکن است اظهاری ترکیبی، اما ماقبل تجربی باشد. ازجمله‌ی این‌گونه اظهارات، یکی هم قول به رابطه‌ی علّی است. ما از مجرای تجربه به رابطه‌ی علّی پی می‌بریم، اما همین‌که بدان پی بردیم می‌بینیم که مستقل از، و مقدم بر تجربه، راست و استوار است.\n«راه‌حل» کانت، به‌گفته‌ی راسل «بیداری» کوتاهی بود، زیرا وی «به‌زودی داروی خواب‌آوری یافت و دوباره به‌خواب رفت.»(19) زیرا اگر پرسش شناخت بر بستری پدیدارشناسانه طرح شود، پاسخ قطعی به ایراد هیوم راهی جز بازگشت به مشرب عقلی ندارد. از همین‌رو راسل می‌گوید کانت و هگل «نماینده‌ی عقلانیت پیش از هیوم» بودند و «نظریاتشان با براهین هیوم قابل رد است.»(20) اینشتین همین ایراد را با طنز زیباتری بیان می‌کند: «با خواندن کتابهای هیوم آدمی حیرت می‌کند که چه‌گونه پس از او فیلسوفان بسیار دیگر و گاه فیلسوفانی بسیار ارجمند توانسته‌اند این همه چیزهای مبهم بنویسند و حتی خوانندگان ستایشگری نیز برای آثار خود بیابند.»(21) به‌هرحال مسأله این است که «راه‌حل» کانت نه به معیار ابطال‌پذیری کمکی می‌کند و نه از زاویه‌ی پاسخ به معضل علیت مورد قبول پوپر واقع می‌شود. اما پیش از آن‌که به پاسخ پوپر بپردازیم هنوز لازم است با نگاهی به اثبات‌گرایان حلقه‌ی وین، مقدمه‌ی بلافصل نظر او را به‌طور فشرده مورد اشاره قرار دهیم، زیرا تعیین جایگاه نظر پوپر و شناخت برجستگی پاسخ او درواقع از بطن نقد پوپر به نظر اثبات‌گرایان حلقه‌ی وین ممکن خواهد شد.\nاثبات‌گرایان حلقه‌ی وین، راه ویتگنشتاین را پی‌گرفتند و مرز علم از غیرعلم را معیار تحقیق‌پذیری یا آزمون‌پذیری قرار دادند. گفتند که یک قضیه، یا منطقی و همان‌گویانه است و یا معنایش، همانا روش تحقیق‌پذیری آن قضیه خواهد بود.(22) جز این دو نوع، هر قضیه فاقد معنا، و مهمل است. براین اساس، قضیه زمانی معنادار است که ما بتوانیم تک تک مفاهیم به‌کاررفته در آن را از راه تجربه‌های مکرر محقق کنیم. اما، ـ واین «اما»، شالوده‌ی اساسی صورت مسأله‌ای است که نظر پوپر در پاسخ بدان پا به عرصه‌ی حیات می‌گذارد ـ هر گزاره‌ای که بیان تجربه‌ی ما برای تحقیق مفاهیم قضیه‌ی اول باشد، خود واجد مفاهیمی است که باید در تجربه محقق شوند. بنابراین ما با تسلسل پیش‌رونده‌ی گزاره‌هایی روبه‌رو خواهیم شد که نهایتاً هیچ‌یک از آن‌ها نمی‌توانند با قطعیت متضمن معنای گزاره‌ی ماقبل خود و نهایتاً متضمن معنای قضیه‌ی اول باشند. به‌علاوه اگر بخواهیم در منشاء اولین قضیه نیز تحقیق کنیم، به‌نحوی پس‌رونده دچار تسلسل قهقرایی منشاءها خواهیم شد. حاصل این‌که، دیدگاه اثبات‌گرایان حلقه‌ی وین به بیماری استقراء ناقص دچار است.\nکورت گودل، ریاضیدان اتریشی که با حلقه‌ی وین نیز مراوداتی داشت با طرح «اصل ناتمامی» آب پاکی را روی دست اثبات‌گرایان ریخت. گودل «نشان داد که اصول، یا هر دستگاه دیگری که بتوان حساب را در آن توسعه داد ذاتاً ناکامل است. به‌عبارت دیگر با فرض هر مجموعه‌ی سازگار از حساب، احکام راست حساب وجود دارند که از مجموعه قابل استنتاج نیستند.»(23) نتیجه‌ی اساسی برهان گودل این بود که در هر زبانِ قالب‌ریزی شده که متکی باشد به تعداد معینی از اصول موضوعه، همواره گزاره‌هایی یافت می‌شوند که راست‌اند، اما به‌وسیله‌ی اصول موضوعه‌ی مزبور قابل اثبات نیستند. مثال ساده‌ی نظر گودل، تنازع معروف به «تنازع دروغگو» است. در این مثال می‌توانیم تصور کنیم که یک زبان معمولی (یعنی غیرتخصصی) مثل زبان فارسی مجموعه‌ای است بسته از واژه‌های ممکن و معنی‌دار. اما اگر در همین زبان بگوییم: «یکی از اهالی شهر تهران می‌گوید که همه‌ی تهرانی‌ها دروغگویند»، با این‌که همه‌ی واژه‌ها معنی دارند، با یک محال‌نما (پارادکس) روبه‌رو می‌شویم. یعنی جمله‌ی فوق راست است اگر راست نباشد. زیرا اگر آن فرد راست بگوید که «همه‌ی تهرانی‌ها دروغگویند»، دست‌کم یک تهرانی وجود دارد که دروغگو نیست؛ و اگر دروغ بگوید که «همه‌ی تهرانی‌ها دروغگویند»، آن‌گاه دست‌کم یک تهرانی وجود دارد که خود دروغگوست.\nحال می‌توان پرسید که N، طبقه‌ی عادی است یا طبقه‌ی غیرعادی؟ اگر طبقه‌ی عادی باشد، معنی‌اش اینست که نمی‌تواند خود یکی از اعضای خویش باشد یعنی طبقه‌ای است که نمی‌تواند جزو طبقه‌های عادی باشد، پس طبقه‌ای غیرعادی است. برعکس اگر N، طبقه‌ی غیرعادی باشد، معنی‌اش این است که باید خود یکی از اعضای خویش باشد، یعنی طبقه‌ای که یکی از طبقه‌های عادی است. بدین ترتیب N برای این‌که طبقه‌ای عادی باشد باید طبقه‌ای عادی نباشد و برعکس.(24)\nحاصل نظر گودل در تحلیل نهایی این است که ما در شناخت نه با دستگاه‌های بسته بلکه با دستگاه‌های باز و ناتمام سروکار داریم. صورت آرمانی دیدگاه اثبات‌گرایان همانا ادعای ویتگنشتاین است که: «سوالی وجود ندارد، اگر سوال قابل طرح باشد، همیشه پاسخ دادن به آن نیز ممکن است.»(25) و قضیه‌ی گودل دلیل فروپاشی این خانه‌ی آرمانی است، زیرا در یک دستگاه اصل موضوعی همواره می‌توان پرسشی را طرح کرد که با اتکا به اصول این دستگاه پاسخی نخواهد یافت. این نتیجه نه تنها بنیاد اثبات‌گرایی را ویران می‌کند بلکه پایه‌های معیار ابطال‌پذیری را نیز می‌لرزاند. خواهیم دید.\nدر چنین شرایطی پوپر پا به میدان کارزار می‌نهد. نه تنها برای این‌که معضل اثبات‌گرایان و شناخت‌شناسی را یکجا حل کند، بلکه برای این‌که کار اثبات‌گرایان را بسازد. به‌نحوی که اگر امروز بدیهی است که اثبات‌گرایی مرده است، خون آن، به ادعای ضمنی پوپر، به گردن او باشد.(26) پوپر در همان نخستین قدم بر آن است که اولاً معیار آزمون‌پذیری تجربی یا حتی ابطال‌پذیری، معیاری برای تمیز جمله‌ی معنادار از جمله‌ی بی‌معنا نیست. اثبات‌گرایان می‌خواستند با معیار معنا، متافیزیک را از قلمرو دانش برانند، در حالی‌که از این‌طریق «نه فقط متافیزیک بلکه علم را تهدید به ابطال» می‌کردند.(27) زیرا «هرگز مجموعه‌ای از تجربه‌های شسته و رفته در کار نیست که حصول و انجام آن برابر با حقیقت یک قانون علمی باشد.»(28) از نظر پوپر «رادیکالیسم اثبات‌گرایانه همراه با متافیزیک، علم طبیعی را نیز نابود می‌کند، زیرا قوانین طبیعی نیز منطقاً قابل استنتاج از گزاره‌های تجربی عنصری نیستند.»(29) جاروی اثبات‌گرایی اگر به مثابه‌ی معیار معنا به‌کار آید، هم کم می‌روبد و هم زیاد. هم بخشی از متافیزیک را از قلمرو علم نمی‌راند و هم بخشی از علم را از حوزه‌ی علم جدا می‌کند و به متافیزیک می‌سپارد.\nبنابراین پوپر از همان آغاز مدعی نیست که معیارش، ملاک تمیز معنا از بی‌معنایی است و نهایتاً خواهد پذیرفت که اگر قرار باشد «به‌دستور هیوم عمل کنیم و مابعدالطبیعه (یا به‌اصطلاح شاید صحیح‌تر ماقبل‌الطبیعه) را به‌دور افکنیم و خود را از زحمت آن آسوده سازیم، خواهیم دید که با این عمل مبانی علم را نیز متزلزل ساخته‌ایم و از اعتبار انداخته‌ایم و اگر بخواهیم علم را حفظ کنیم می‌بینیم که فلسفه‌ی اولی نیز بی‌سروصدا و آهسته از گوشه‌ای به‌درون می‌خزد.»(30) ثانیاً پوپر از همان آغاز مدعی نیست که معیار ابطال‌پذیری، معیار راستی یا ناراستی گزاره‌ها یا معیار حقیقت است. به‌زودی خواهیم دید که این دو ادعا تا چه حد اعتبار دارند و آیا معیار ابطال‌پذیری بدون آن‌ها اساساً امکان‌پذیر است یا نه.\nآیا بدین ترتیب مسأله حل می‌شود؟ باید با دقت و گام‌به‌گام این معیار را بشکافیم. معیار ابطال‌پذیری، انواع مختلفی از گزاره‌ها را از قلمرو علم می‌راند. عبدالکریم سروش در کتاب «علم چیست، فلسفه چیست؟» به هشت مورد از قضایای ابطال‌ناپذیر و «لذا غیرعلمی» اشاره کرده است.(31) از میان آن‌ها دو مورد برای ما جالب و مهم است. یکی حصر منطقی و دیگر قضایای جزئیه‌ی مثبته. به مسأله‌ی حصر منطقی پس از این خواهم پرداخت. در این‌جا فعلا می‌خواهیم زور معیار ابطال‌پذیری را در رابطه با قضایای جزئیه اندازه بگیریم.\nبنابه معیار ابطال‌پذیری قضایای جزئیه‌ی مثبته، ابطال‌پذیر نیستند. اگر بگوییم «بعضی ایرانی‌ها مسلمان‌اند» یا «بعضی آدم‌ها بیمار‌اند» پیدا شدن یک ایرانی که مسلمان نیست یا آدمی که بیمار نیست، گزاره‌های فوق را ابطال نکرده است. زیرا آن‌ها از آغاز مدعی نبوده‌اند که «همه‌ی ایرانی‌ها مسلمان‌اند» یا «همه‌ی آدمها بیمارند». آیا این مشکل لطمه‌ای به معیار ابطال‌پذیری نمی‌زند؟ پوپر می‌گوید ما «میان نظریه‌های علمی و اختباری [تجربی یا امپریک] و نظریه‌های غیراختباری و غیرعلمی بدین‌گونه تمایز قائل می‌شویم که نظریه‌های اختباری را قابل ردکردن و نظریه‌های غیراختباری را غیرقابل رد کردن تعریف می‌کنیم.»(32) اما در این‌که گزاره‌ی «بعضی ایرانی‌ها مسلمان‌اند» گزاره‌ای تجربی است تردیدی وجود ندارد، زیرا اولاً گزاره‌ای ترکیبی است که صفت مسلمان بودن را به بعضی ایرانی‌ها نسبت می‌دهد، ثانیاً موید معنا هم هست. فرق نمی‌کند، می‌توانیم بگوییم «بعضی گربه‌ها بنفش‌اند» و پیدا کردن گربه‌ای که بنفش نیست، گزاره‌ی مذکور را ابطال نمی‌کند. پس تکلیف چیست؟ یا باید بپذیریم که قضایای جزئیه‌ی فوق تجربی نیستند، که هستند، یا باید بپذیریم که معیار ابطال‌پذیری دست‌کم مرز تمیز امر تجربی از امر غیرتجربی نیست. یک راه‌حل دیگر هم وجود دارد که به‌وسیله‌ی آن می‌توان قضایای «بعضی ایرانی‌ها مسلمان‌اند» یا «بعضی گربه‌ها بنفش‌اند» را ابطال کرد. از این راه که ما همه‌ی ایرانی‌ها و همه‌ی گربه‌ها را آزمایش کنیم و ببینیم که به‌ترتیب هیچ‌کدام «مسلمان» یا «بنفش» نیستند. اما اگر قرار باشد برای تحقق معیار ابطال‌پذیری ناگزیر از آزمون همه‌ی نمونه‌ها باشیم، به خانه‌ی اول اثبات‌گرایی برگشته‌ایم. یا دستگاه ما بسته و تعداد نمونه‌ها محدود است، که در آن‌صورت ایراد استقراء ناقص وارد نیست، یا دستگاه باز و نمونه‌ها نامحدودند، که در آن‌صورت امکان ابطال قضایای جزئیه هم وجود ندارد.\nاما مسأله به همین‌جا ختم نمی‌شود. پوپر در ادعای فوق، اصطلاحات «علمی» و «تجربی» را تلویحاً به یک معنا می‌گیرد و در سراسر بحث‌هایش پیرامون معیار ابطال‌پذیری آن‌را معیار تمیز امر علمی از امر غیرعلمی می‌داند. با این‌حال شاید بتوان گفت معیار ابطال‌پذیری زمانی کارآست که امر علمی و تجربی را معادل نگیریم؛ یعنی بپذیریم که امری می‌تواند تجربی باشد ولی علمی نباشد و کار معیار ابطال‌پذیری را تمیز علم از غیرعلم بدانیم. مسلماً در این‌صورت باید گزاره‌ای را که می‌گوید «بعضی مواد شیمیایی خاصیت رادیواکتیو دارند» یا «بعضی هورمون‌ها سرطان‌زا هستند» از قلمرو علم بیرون کنیم، زیرا ابطال‌پذیر نیستند! به‌همین تناسب گزاره‌ای که می‌گوید «بعضی صفات خداوند در آدمی هم هست» نیز ابطال‌پذیر نیست و طبعاً علمی هم نیست. بنابراین با معیار ابطال‌پذیری علم باید هم از تحقیق درباره‌ی صفات خداوند صرف‌نظر کند و هم از پژوهش پیرامون خاصیت رادیواکتیو بعضی مواد شیمیایی. جاروی ابطال‌پذیری، نه‌تنها هم کم می‌روبد و هم زیاد، بلکه در روبیده‌هایش قدرت تمیز دُر از خرمهره را هم ندارد. پوپر حق ندارد بگوید «ابطال‌پذیر بودن محکی است که ما برای سنجش تجربی بودن گزاره‌ها به‌کار می‌زنیم، همین و بس.»(33) اصل ابطال که نظریه‌ها را بدین دلیل رد می‌کند که «شایسته‌ی فاکت‌ها نیستند، مجبور می‌شود کل علم را رد کند یا مجبور می‌شود بپذیرد که بخش عظیمی از علم غیرقابل ردشدن است.»(34) معیار آزمون‌پذیری اثبات‌گرایان اگرچه به‌درد استقراء ناقص مبتلاست، اما در تمیز قضایای جزئیه‌ی تجربی با مشکل مواجه نیست. با معیار آزمون‌پذیری می‌توان گزاره‌ی «بعضی گربه‌ها بنفش هستند» را با آزمون نمونه‌ها و با اثبات قابلیت آزمون نمونه‌ها، از گزاره‌ی «بعضی صفات خداوند در انسان‌ها نیز موجود است» جدا کرد. زیرا قضیه‌ی دوم در هیچ‌یک از نمونه‌هایش قابل آزمون نیست. ازهمین‌رو تعریف اثبات‌گرایان برای علم نیز با مشکل قضایای جزئیه مواجه نمی‌شود، چراکه از این دیدگاه قوانین علمی گزاره نیستند، بلکه قواعدی هستند «برای فراتر رفتن از یک قضیه‌ی جزئی به قضیه‌ی جزئی دیگر»(35).\n6 – استقراء ناقص و معیار حقیقت\nپوپر مدعی است که معیار ابطال‌پذیری معیار راستی گزاره‌ها یا نظریه‌ی حقیقت نیست. براساس این معیار می‌توان وجود نظریه‌های علمی متفاوتی را در یک حیطه‌ی معین پذیرفت که با یکدیگر رقابت دارند. این‌که کدام‌یک از این نظریه‌ها راست است، یا بهتر از دیگری است، به معیاری سوای معیار ابطال‌پذیری نیاز دارد. پوپر خود را دراین باره پیرو نظریه‌ی حقیقت «تارسکی» می‌داند که بنابرآن، گزاره‌ی راست گزاره‌ای است که با واقعیت منطبق باشد. به‌عنوان مثال گزاره‌ی «برف سفید است» زمانی راست است که «برف سفید باشد». اکنون باید دید که آیا معیار ابطال‌پذیری واقعاً هم مستقل از معیار حقیقت، کارایی دارد؟ داعیه‌ی پوپر علیه اثبات‌گرایان این بود که دیدگاه آنان به تسلسل استقراء ناقص مبتلا می‌شود. اما تسلسلی که در اینجا پیش می‌آید مربوط به آزمون‌پذیر بودن نیست، بلکه ناظر بر اثبات‌پذیر بودن است. اگر مدعی شویم که گزاره‌ی علمی گزاره‌ای آزمون‌پذیر است و بتوانیم فقط یک نمونه را آزمایش کنیم، نشان داده‌ایم که موارد صدق این گزاره آزمون‌پذیرند. یعنی دست‌کم در یک مورد قابلیت آزمایش شدن و تجربه شدن را دارند. آن‌چه نمی‌توانیم مدعی شویم این است که این گزاره راست است و در مورد تمام نمونه‌هایی که ناظر بر آن‌هاست، صدق می‌کند. زیرا امکان آزمایش همه‌ی نمونه‌ها وجود ندارد. بنابراین مشکل تسلسل و استقراء ناقص زمانی پیش می‌آید که بخواهیم آزمون‌پذیری را معیار راستی بگیریم نه معیار علمیت. خود پوپر درکی سوای این تعبیر ندارد و به‌صراحت می‌گوید که مراد اثبات‌گرایان از «تحقیق‌پذیری همان اثبات‌پذیری گزاره‌های مشاهدتی بود.»(36) و ایرادش به اسطوره‌ی استقراء که «هیوم بر سر زبان‌ها انداخته بود»(37) این است که با استقراء نمی‌توانیم از صحت یک گزاره مطمئن باشیم. به همین دلیل کارایی معیار ابطال‌پذیری دقیقاً در این است که می‌تواند بدون گرفتار شدن در دام تسلسل، کذب یک قضیه را ثابت کند. زیرا به‌نظر پوپر برای اثبات کذب یک قضیه‌ی کلی، نیاز به بررسی همه‌ی نمونه‌ها نداریم و با اثبات کذب یک نمونه آن قضیه را از کلیت انداخته‌ایم: «گزاره‌های کلی را هرگز نمی‌توان از گزاره‌های شخصی نتیجه گرفت، ولی می‌توان با گزاره‌های شخصی گزاره‌های کلی را نقض کرد.»(38) بنابراین معیار ابطال‌پذیری تنها به‌مثابه‌ی معیار راستی می‌توان نقطه‌ی مقابل نظر اثبات‌گرایان باشد، نه به‌مثابه‌ی معیار تمیز علمیت. به‌نظر من همه‌ی تقلای پوپر برای این‌که معیار ابطال‌پذیری را از معیار راستی جدا کند در این نقطه با شکست مواجه می‌شود.\nپوپر می‌تواند مدعی شود که گزاره‌ی مبطل یک قضیه‌ی شخصیه است و راستی و ناراستی‌اش را باید با معیار دیگری سنجید. اما تعیین راستی یا ناراستی این گزاره همواره منوط است به این که آیا همه‌ی شرایط ابطال فراهم بوده‌اند یا نه؛ و اگر بخواهیم همه‌ی شرایط ابطال را بسنجیم، نه تنها به دام تسلسل می‌افتیم، بلکه حتی دچار دور باطل می‌شویم. پوپر خود از این معضل غافل نیست و بر آن است که «برای باطل شمردن دستگاه‌ها ناچاریم قواعد ویژه‌ی دیگری در کار آوریم که تعیین کننده‌ی دستگاه باطل کدامند.»(39) اما راه‌حل او بنیاد معیار ابطال‌پذیری را به‌عنوان معیار تمیز علم برباد می‌دهد. از نظر او «ما فقط هنگامی ابطال تئوری را می‌پذیریم که فرضیه‌ی تجربی تقویت شده‌ای اخص از تئوری بیابیم که بر پدیده‌ی تکرار‌پذیر مبطل تئوری دلالت کند. ما این فرضیه را فرضیه‌ی مبطل خواهیم خواند.»(40) بدین ترتیب زنجیره‌ی استدلال پوپر چنین خواهد شد. نظریه‌ی H ابطال‌پذیر است، زیرا می‌تواند به‌وسیله‌ی قضیه‌ی شخصیه‌ی F ابطال شود. اما ما زمانی ابطال F را می‌پذیریم که فرضیه‌ی ابطال‌پذیر H1 این ابطال را تأیید کند؛ و نظریه‌ی H1 چرا ابطال‌پذیر است؟ چون می‌تواند به‌وسیله‌ی یک قضیه‌ی F1 ابطال شود و پذیرش این ابطال منوط به وجود فرضیه‌ی ابطال‌پذیر H2 است و… الی غیرالنهایه: شرط ابطال‌پذیر بودن یک نظریه این است که دست‌کم یک قضیه وجود داشته باشد که ابطال‌پذیر نباشد و شرط ابطال‌ناپذیر بودن این قضیه این است که‌یک نظریه‌ی ابطال‌پذیر تأییدش کند! بنابراین معیار ابطال‌پذیری، برخلاف ادعای مکرر پوپر و هواداران دانا و نادان او، محتاج خویشتن است و به دور باطل گرفتار خواهد شد.\nپوپر مدعی نیست که ابطال‌پذیری معیار حقیقت است، حال آن‌که ناگزیر باید باشد. در عوض وی مدعی است که ابطال‌پذیری به دام تسلسل گرفتار نیست و از این‌رو خود را ناجی فلسفه‌ی علم و قاتل دیدگاه اثبات‌گرایان می‌داند. خواهیم دید که چنین ادعایی نیز توان چندانی ندارد. «آیر» می‌گوید «هیچ فرضیه‌ای قابل ابطال قطعی نیست، همانطور که قابل اثبات قطعی نیست.»(41) و سروش به عنوان یکی از مریدان پر و پا قرص پوپر نیز منکر آن نیست که همیشه می‌توان نظریه‌ی ابطال‌شده را به کمک فرضیه‌های متمم از مرگ نجات داد.(42) اما این اعتراف فی‌الواقع ادعای معیار ابطال‌پذیری مبتنی بر تبری از تسلسل را باطل می‌کند. این معضل را از دو زاویه باید مورد توجه قرار داد، یکی از لحاظ شرایط ابطال و دیگر از جهت تعریف مفاهیمی که در گزاره‌ی مبطل به‌کار می‌روند. از جهت نخست باید پذیرفت که اگر تأمین شرایط ابطال، یعنی تأمین شرایطی که بتوان به‌راستی قضیه‌ی مبطل اعتراف کرد، در جهانی باز صورت می‌گیرد، آن‌گاه همواره شرایطی وجود دارند که ملحوظ واقع نشده‌اند. بنابراین اگر بگوییم نظریه ابطال‌پذیر است، وقتی که همه‌ی شرایط ابطال فراهم باشند، آن‌گاه در تأمین همه‌ی شرایط دوباره به‌درد استقراء ناقص مبتلا می‌شویم؛ همان دردی که معیار ابطال‌پذیری مدعی عدم ابتلا بدان است. به‌عبارت دیگر اگر S گزاره‌ی مبطل باشد، دال بر آن است که اگر B فراهم باشد رویداد E به‌وقوع می‌پیوندد، اما برای آنکه شرط B فراهم باشد، باید شرط B1 مهیا باشد و همین‌طور الی غیرالنهایه. رُی باسکار براساس همین استدلال مدعی است که شرط اعتبار معیار اثبات‌پذیری و ابطال‌پذیری نظامی بسته است، حال آن‌که در علم، ما با جهانی باز روبه‌روییم.(43)\nاز لحاظ تعریف مفاهیم مورد استفاده در قضیه‌ی مبطل نیز همین معضل دوباره سربرمی‌آورد. قضیه‌ی مبطل واجد مفاهیمی است که باید اعتبار کلی داشته باشند. اما اعتبار کلی تنها زمانی حاصل می‌شود که بتوان تعریفی کلی، جامع و مانع از آنها ارائه داد و آن‌ها را حاصل تجربه‌ای دانست که می‌تواند در یک قضیه‌ی کلیه بیان شود. در این حالت چاره‌ای جز افتادن به دام تسلسل وجود ندارد. زیرا قضیه‌ی مبطل که قرار است ستون اصلی و نقطه‌ی اتکای معیار ابطال‌پذیری باشد، خود مرکب از مفاهیمی است که مبتنی‌اند بر قضایای کلی و اگر قرار باشد این قضایای اخیر را هم به‌واسطه‌ی معیار ابطال‌پذیری بسنجیم، اجتناب از سیر قهقرایی ممکن نخواهد بود. ویتگنشتاین و به پیروی از او، توماس کوهن، برآنند که تعلق یک مصداق به یک مفهوم، نه از زاویه‌ی تعریف جامع و مانع آن مفهوم، بلکه از راه خویشاوندی یا شباهت صورت می‌گیرد.(44)\nآخرین پاسخ پوپر به معضل معنا عبارت است از نوعی تصمیم‌گیری دل‌خواهانه که ضامن نهایی آن اجماع دانشمندان است(45) و نقطه‌ی قوت این استدلال را غیرممکن بودن نقیض آن می‌داند، یعنی اگر چنین اجماعی نهایتاً ممکن نشود باید پذیرفت که زبان انسانی در ماهیت خویش ناتوان از آب درآمده است. اما لازمه‌ی پذیرفتن چنین نقیضی این است که ما زبان را (زبان معمولی و هر زبان قالب‌ریزی شده را) دستگاهی اصل موضوعی(آکسیوماتیک) بدانیم که اثبات هر قضیه‌ی دل‌خواهی در چارچوب آن ممکن است. درحالی‌که با آنچه از کورت گودل نقل کردیم، قبول چنین دستگاهی دست‌کم بدیهی نیست. پوپر می‌گوید «اکتشاف گودل (و چرچ) بر سرنوشت یکی از آموزه‌های محبوب اثباتی‌گری (و مورد تنفر من) مُهر تأیید نهاد. مقصودم این آموزه‌ی ویتگنشتاین است که «معمایی وجود ندارد، اگر سوالی قابل طرح باشد، همیشه پاسخ به آن نیز ممکن است»»(46) و ما از گودل آموخته‌ایم که «حتی نمی‌توانیم روش‌های حل مسائل را کامل کنیم.»(47) اما همه‌ی این دلایل نه تنها بر آموزه‌ی محبوب اثباتی‌گری، بلکه بر معیار محبوب ابطال‌پذیری پوپر نیز مُهر ابطال می‌زنند. زیرا اگر زمانی اجماع نهایی مورد نظر پوپر حاصل نشود، ایراد از ماهیت زبان نیست، بلکه از تلقی آکسیوماتیک پوپر از آن است. زمانی کارناپ در مورد هایدگر گفته بود که به‌نظر هایدگر اگر در سخنان او تناقضی مشاهده شد، این امر به زیان اصل عدم تناقض است، نه هایدگر(48) و من می‌گویم، اگر در زبان عادی و هر زبان قالب‌ریزی شده تنازعات ممکن‌اند، این امر به‌ضرر پوپر است نه زبان.\nلازمه‌ی پذیرفتن این امر که یک قضیه یا یک اظهار درباره‌ی واقعیت ابطال شده یا به مثابه‌ی ناراست آشکار شده است، این است که اولاً به‌لحاظ عینی نقطه‌ی رجوع واحدی به‌مثابه‌ی حقیقتِ واقع وجود داشته باشد و ثانیاً به‌لحاظ ذهنی دستگاه قواعدی به‌مثابه‌ی قاعده‌ی بازی موجود باشد که رابطه‌ی ترتیب و توالی و استنتاج گزاره‌ها را تنظیم کند. به‌عبارت دیگر اگر گزاره‌ی «الف» می‌گوید: «امر A همواره به‌دنبال امر B می‌آید»، ابطال آن به‌لحاظ عینی منوط است به فقدان رابطه‌ی ادعایی بین A و B و به‌لحاظ ذهنی منوط است به این‌که در قاعده‌ی بازی، گزاره‌های «الف راست است» و «الف راست نیست»، هر دو راست نباشند. پوپر خود درباره‌ی آنچه من شرط عینی می‌نامم می‌گوید «حدس‌های آزمون‌پذیر بهر صورت حدس‌هایی درباره‌ی حقیقت واقع‌اند»(49) و آنچه را من شرط ذهنی نامیده‌ام «قواعد به‌کار بردن کلمه‌ها و بخصوص جمله‌ها» قلمداد می‌کند.(50)\nاما لازمه‌ی چنین شرطی، یعنی لازمه‌ی امکانِ ابطال، اعتراف به ضرورت و اهمیت رابطه‌ی علّی در قوانین علمی است. «اگر وظیفه‌ی علم این است که در همه‌ی رخدادها در طبیعت و در زندگی انسان به‌دنبال ارتباطات قانونمندی بگردد، آن‌گاه باید تصدیق کرد که پیش‌شرط انکار‌ناپذیر چنین کاری اینست که چنین ارتباط قانونمندی واقعاً موجود باشد [شرط عینی] و در کلامی روشن قابل‌بیان [شرط ذهنی] باشد. در این معناست که ما از قانون عام علیت و از جبری بودن همه‌ی جریانات در طبیعت و در جهان انسانی به موجب این قانون سخن می‌گوییم.»(51) (کلمات بین قلاب‌ها را من به این گفتاورد افزوده‌ام). با این تعریف ماکس پلانک از جبرگرایی و با شرایطی که برای امکان ابطال تعریف کردیم، اولاً «نامعینیگری» (indeterminism) ادعایی پوپر با معیار ابطال‌پذیری‌اش ناسازگار است و ثانیاً موضع پوپر نسبت به علیت، دست‌کم بنابه ضرورت‌های معیار ابطال‌پذیری، ولنگارانه است. او مدعی است که نه با علیت مخالف و نه با آن موافق است، فقط به این‌که آن‌را از قلمرو علم بیرون رانده، راضی است.\nشیمیدانان و فیزیکدانان دربرابر این پرسش که آیا اتم هلیوم تنها یک مولکول است یا نه، بدون تردید پاسخ‌هایی می‌دهند که با یکدیگر تعارض دارند. برای شیمیدان یک اتم هلیوم، یک مولکول است زیرا در پرتو تئوری جنبشی گازها چنین رفتاری دارد. برای فیزیکدان یک مولکول نیست، زیرا طیف مولکولی ندارد.(52) اگر این دو پاسخ قابل‌تحویل به امر واقع واحدی نباشند، گناهش به گردن واقعیت نیست، بلکه به‌عهده‌ی واقع‌گرایی نوع پوپری و شرط لازم معیار ابطال‌پذیری اوست. از سوی دیگر نظر پوپر را مبنی بر این‌که قضایای ریاضی ـ منطقی، توصیف حقیقت واقع نیستند(53)، دست‌کم به‌لحاظ ملزومات معیار ابطال‌پذیری نمی‌توان جدی گرفت. زیرا تحویل‌پذیر بودن شرط ذهنی امکانِ ابطال، تنها با ملحوظ داشتن علم واحد و ذهن واحد(54) قابل تأمین است.\nمقایسه‌ی ارسطو و اینشتین از این زاویه برای تعیین جایگاه پوپر راه‌گشاست. ارسطو می‌گوید: «بررسی این‌که «ضد» یا «کامل» یا «واحد» یا «موجود» یا «همان» یا «غیر» چیستند، وظیفه‌ی یک هندسه‌دان نیست، بلکه او [هندسه‌دان] از «فرض مسلم» آن‌ها آغاز می‌کند.»(55) بنابراین بداهت هندسه‌ی اقلیدسی ناشی از بداهت اصول و نوامیس منطق به مثابه‌ی «قوانین اندیشه» است. هندسه‌ی اقلیدسی بدیهی است چرا که خلاف آن خلاف قواعد و قوانین عقل خواهد بود. در مقابل اینشتین بر آن است که «منطقی‌ترین نظریه‌ی ریاضی به‌خودی‌خود ضامن حقیقت نیست.»(56) و ما نمی‌دانیم «آیا هندسه‌ی فضاهایی به وسعت کیهانی در مجموع اقلیدسی است یا نااقلیدسی.»(57) این خطای فاحش که «ضرورتی منطقی و مقدم بر تجربه پایه‌ی هندسه‌ی اقلیدسی و مفهوم فضای متعلق به آن بود از این واقعیت برمی‌خاست که شالوده‌ی تجربی هندسه‌ی اقلیدسی… به‌دست فراموشی سپرده شده بود.»(58) نتیجه این‌که بداهت اصول ریاضی یا هندسه‌ی اقلیدسی نمی‌تواند از بداهت اصول منطقی ناشی باشد. اما چنین نتیجه‌ای با فرض تخطی‌ناپذیر منطق دو ارزشی سازگار نیست و پوپر که هرگز از این فرض چشم‌پوشی نکرده است، هر چه بگوید، چاره‌ای جز تبعیت از ارسطو ندارد. پوپر علیرغم همه‌ی مغالطاتش در این باب، منطق دو ارزشی و اساساً آنچه را می‌توان در اصطلاحی نادقیق «خرد یونانی ـ غربی» دانست، معیاری متعالی می‌داند که از هر گونه تردید و تشکیک مبراست و نهایتاً همین خرد، معیاری است که برای شرط ذهنی امکان ابطال، نقش سنجه‌ی واحد را ایفا می‌کند.\nپوپر می‌گوید: «مسلما ترجیح یک تئوری بر تئوری‌های دیگر هیچ ربطی به تقویت تجربی گزاره‌های سازنده‌ی آن تئوری ندارد و موکول به تحویل منطقی آن به مجربات نیست. بلکه ما آن تئوری را برمی‌کشیم که در عرصه‌ی رقابت با تئوری‌های دیگر پایدار بماند و اصلح بودنش را برای بقا در جریان انتخاب طبیعی بر مسند ثبوت بنشاند.»(59) اگر چنین باشد، پوپر نه‌تنها از زیر بار ضرورت تحویل‌پذیری شرایط عینی و ذهنی ابطال شانه خالی کرده است، بلکه اساساً حیات و پیشرفت واقعی علم را از حوزه‌ی ادعایی «حدس‌ها و ابطال‌ها» بیرون برده است.\n8- ابطال‌پذیری و وجوه واقعیت\nالف) پوپر برخلاف ویتگنشتاین و اثبات‌گرایان حلقه‌ی وین گزاره‌ها را به سه دسته تقسیم می‌کند: 1ـ گزاره‌های همان‌گویانه که راستی‌شان و بنابراین ابطال‌ناپذیریشان به‌واسطه‌ی خصلت بدیهی عقلی و ماقبل‌تجربی‌شان است، مثل منطق و ریاضیات؛ 2ـ گزاره‌های علمی و تجربی که باید ابطال‌پذیر باشند و 3ـ گزاره‌های غیرعلمی که نه همان‌گویانه‌اند و نه ابطال‌پذیرند. این دسته‌ی سوم برای پوپر قلمرو اخلاق، فلسفه و متافیزیک است.\nب) گزاره‌ی «فردا یا باران می‌آید یا باران نمی‌آید»، یک قضیه‌ی منفصله است. این قضیه می‌تواند به‌لحاظ ساختمان نحوی (syntaktische Struktur) خود، شقوق مختلف و متضاد را شامل شود و از این‌رو می‌تواند همان‌گویانه باشد. اما پوپر و طرفداران وی چه‌گونه می‌خواهند از این مقدمه نتیجه بگیرند که ساختمان نحوی همان‌گویانه‌ی این جمله، مانع از آن خواهد شد که این جمله تحت شرایطی، گزارشگر موقعیت تجربی ویژه‌ای باشد. به‌سخن دیگر، طرفداران معیار ابطال‌پذیری چه‌گونه می‌توانند موقعیت‌های تجربی معینی را که فقط در یک قضیه‌ی منفصله بیان می‌شوند از کل زبان و واقعیت حذف کنند. برای روشن شدن مسأله می‌توانیم گزاره‌ی فوق را به‌طرزی صورت‌بندی کنیم که ساختار نحوی همان‌گویانه‌اش، مانع بار یا خبر تجربی‌اش نشود. می‌گوییم «فردا به احتمال 70 درصد باران می‌بارد». این جمله نیز فی‌الواقع از لحاظ ساختمان نحوی تفاوتی با جمله‌ی اول ندارد، زیرا می‌گوید: «فردا یا [به احتمال 70 درصد] باران می‌بارد یا [به احتمال 30 درصد] باران نمی‌بارد.» اما معیار ابطال‌پذیری قصد ندارد جمله‌ی دوم را از قلمرو علم بیرون کند و آن‌را ابطال‌پذیر ارزیابی می‌کند. درحالی‌که تفاوت این جمله با جمله‌ی «باران» فقط در میزان احتمال است. یعنی اگر ما می‌گفتیم «فردا یا [به احتمال 50 درصد] باران می‌بارد و یا [به احتمال 50 درصد] باران نمی‌بارد.» دچار حصر منطقی نشده بودیم؟! مسأله این است که آیا موقعیت‌های تجربی‌ای وجود ندارند که احتمال وقوع یک حادثه در آن‌ها نصف به نصف باشد؟ و آیا گزاره‌ی بیان کننده‌ی این موقعیت، که به‌ناگزیر گزاره‌ای تجربی خواهد بود، باید به دلیل ساختمان نحوی همان‌گویانه‌ای که پیدا می‌کند، گزاره‌ای همان‌گویانه و غیر تجربی تلقی شود؟\nاین مسأله را با دقت بیش‌تری دنبال کنیم. معروف است که پوپر در مشاجره‌ی اینشتین و مکتب کپنهاگ، جانب اینشتین را گرفته است. همین جانبداری باعث شده که برخی بپندارند که پوپر مخالف اصل علیت نیست و دفاعش از نظر اینشتین حاکی از جانبداری او از علیت بوده است. مسأله اما به‌هیچ وجه از اینقرار نیست. زیرا پیدایش دیدگاه‌هایی مانند مکانیک کوانتوم اساساً بنیادهای معیار ابطال‌پذیری را متزلزل می‌سازد. پوپر می‌گوید: «پاسخ پاره‌ای از مسائل حل نشده‌ی فیزیک کوانتوم را باید در زمین بی‌صاحبی جستجو کرد که در مرز میان فیزیک و منطق واقع است.»(60) کم‌تر اظهاری از پوپر به‌اندازه‌ی این گفته می‌تواند ضعف معیار ابطال‌پذیری را دربرابر قلمروی از علم فیزیک نمایان سازد. اولاً: در تقسیم‌بندی گزاره‌ها نزد پوپر، یعنی سه گانه‌ی منطقی، تجربی و غیرعلمی، «زمین بی‌صاحب بین فیزیک و منطق» چه جایگاهی دارد؟ اگر همان‌گویی، ابطال‌پذیری و ابطال‌ناپذیری به‌ترتیب معیارها و ممیزهای پوپر برای سه نوع گزاره‌ها در تقسیم‌بندی او هستند، معیار تمیز گزاره‌هایی که بیان کننده‌ی تجربیات این «زمین بی‌صاحب»اند، چیست؟ پوپر به‌خوبی می‌داند که ابطال‌پذیری تکافو نخواهد کرد؛ و از آن‌جا که این گزاره‌ها بی‌گمان همان‌گویانه نیز نخواهند بود، ناگزیر باید به قلمرو «غیرعلم» و متافیزیک رانده شود. آیا بی‌عدالتی در حق مکانیک کوانتوم ناشی از ناشایستگی این بخش از علم است یا از ناکارآیی معیار ابطال‌پذیری؟ ثانیاً: همانطور که گفتم نمی‌توان مدعی شد که این نظریه‌ها ناراست‌اند و چون ناراست‌اند نمی‌توانند با محک ابطال‌پذیری سنجیده شوند، اما به‌روشنی می‌توان گرایش پوپر را به این راه‌حل مشاهده کرد. منظور پوپر از «مسائل حل نشده» چیست؟ آیا غیر از این است که او امیدوار بود این مسائل به‌نحوی حل شوند که بتوان آن‌ها را در گزاره‌ی کلیه‌ی واجد یک خبر واحد بیان کرد، گزاره‌هایی که در آن‌صورت ابطال‌پذیر باشند؟ چنین گرایشی تنها محدود به پوپر نبوده است. اینشتین نیز نظریه‌ی «بور» درباره‌ی نور را توضیحی موقتی از واقعیت می‌دانست و آرزوی توضیح یگانه‌ای را داشت.(61) اما اینشتین ناگزیر نبود نظریه‌ی بور را به اعتبار معیار ابطال‌پذیری غیرعلمی بداند. در سال 1952 بور کوشید در یک سخنرانی، دیدگاه خویش را برای جمعی از اثبات‌گرایان حلقه‌ی وین توضیح دهد. پس از سخنرانی او، نه پرسش جالبی طرح شد و نه سخنان بور مورد اعتراض کسی قرار گرفت. بور که از این بابت شگفت‌زده و دلسرد شده بود گفت کسی که از نظر کوانتومی حیرت نمی‌کند، احتمالاً چیزی از آن نفهمیده است.(62) در تعجب بور از عدم اعتراض مخاطبان سخنرانی‌اش نکته‌ی بسیار مهمی نهفته است که دامنه‌ی بُرد آن اثبات‌گرایان و پوپر را به یک میزان دربرمی‌گیرد. مسأله اینست که به‌گفته‌ی هایزنبرگ «معادله‌ی موج، نمایشگر یک امکان است، نه یک رویداد متحقق.»(63) به‌عبارت دیگر گزاره‌ی بیان کننده‌ی معادله‌ی موج نمی‌تواند به‌صورت یک قضیه‌ی حملی بیان شود و به‌همین دلیل نه قابل‌اثبات است نه قابل‌ابطال. حتی می‌توان گفت که صورت‌بندی این گزاره به‌نحوی است که به حصر منطقی شباهت خواهد یافت: «نور یا موج است یا ذره».\nگزاره‌ی «نور یا موج است یا ذره» ابطال‌پذیر نیست. آیا می‌توان گفت علمی و تجربی هم نیست؟ به‌نظر اینشتین در نظریه‌ی الکترونی لورنتس «میدان و ذره‌ی الکتریکی در کنار هم به صورت عناصری هم‌ارزش برای فهم واقعیت ظاهر می‌شوند.»(64) دربرابر این پرسش که «کوانتوم نور چیست؟» می‌توان پاسخ داد: «بالقوه از یک الکترون و یک پوزیترون ساخته شده است، لفظ «بالقوه» به این معنی است که در این‌جا سروکار ما با امکانات است. دراین صورت حرف من معنایی جز این ندارد که کوانتوم نور می‌تواند در بعضی آزمایش‌ها به یک الکترون و یک پوزیترون تجزیه شود.»(65) گزاره‌ی «در بعضی آزمایش‌ها کوانتوم نور به یک الکترون و یک پوزیترون تجزیه می‌شود» ابطال‌پذیر نیست. زیرا لازمه‌ی ابطال آن این است که همه‌ی آزمایش‌های ممکن کنونی و آینده را به‌عمل آوریم و نشان دهیم که در هیچ آزمایشی چنین چیزی ممکن نیست؛ و اگر قرار باشد همه‌ی آزمایش‌های ممکن را به‌عمل آوریم، فاتحه‌ی معیار ابطال‌پذیری، با مدال استقراء ناقص به گردنش، خوانده شده است. اما آیا می‌توان آن گزاره را غیرعلمی یا حتی غیرتجربی خواند؟\nطبیعی است که برخی از مخالفان دیدگاه بور و هایزنبرگ کوشیده‌اند برای این معضل راه‌حلی بیابند. هایزنبرگ روایت می‌کند که به‌نظر یک فیزیکدان آمریکایی «اگر ساخت‌هایی وجود دارند که در یک مورد مثل موج به‌نظر می‌آیند و در مورد دیگر مثل ذره، معلوم می‌شود که ما باید مفاهیم جدیدی ابداع کنیم. شاید لازم باشد که این ساخت‌های جدید را «موج‌ذره» بنامیم و مکانیک کوانتومی را توصیف ریاضی رفتار آنها بدانیم.»(66) اولاً این راه‌حل از نظر هایزنبرگ بسیار ساده و عامیانه است، زیرا چندگانگی وجوه واقعیت فقط مربوط به الکترون نیست، بلکه از خصوصیات هر نوع ماده و هر نوع تابش است.(67) ثانیاً چطور می‌توان خلاف نظر فوق را از حوزه‌ی علم فیزیک و علم به‌طور کلی بیرون دانست؟ هایزنبرگ می‌گوید اگر بور هنوز نمی‌تواند نظرش را با عبارات معمولی یا ریاضی مناسب بیان کند، فاجعه نیست، بلکه چالشی بزرگ است.(68) و به‌نظر من، اگر نظر بور با معیار ابطال‌پذیری نمی‌خواند، بی‌بضاعتی این معیار آشکار می‌شود نه غیرعلمی بودن نظر بور. زیرا به‌گفته‌ی بور «نقیضِ یک قضیه‌ی صادق، یک قضیه‌ی کاذب است، اما نقیض یک حقیقت ژرف، گاهی حقیقت ژرف دیگری است.»(69)\n9- قضایای دال بر ماهیت\nدر نمونه‌ی قضایای جزئیه دیدیم که معیار ابطال‌پذیری ناگزیر است میان تعابیر تجربی و علمی فرق بگذارد و مدعی ممیزی بین امر تجربی و غیرتجربی نباشد. عقب‌نشینی معیار ابطال‌پذیری اما با این ادعا همراه است که محدود به گزاره‌های کلی تجربی است و با این تعریف می‌تواند معیار تمیز علم از غیرعلم باشد. در این حیطه نیز دیدیم که دست‌کم در دو مورد معیار ابطال‌پذیری با مشکل روبه‌روست: در زمینه‌ی قیاس‌ناپذیری نظریه‌ها و زمانی که نظریه‌ی علمی بیان کننده‌ی وجوه مختلف واقعیت است. اکنون می‌خواهیم توان معیار مزبور را در نمونه‌ی دیگری بسنجیم که به حوزه‌ی قضایای کلیه مربوط است، اما بر ماهیت موضوع خویش دلالت می‌کند. پرسش این است که معیار ابطال‌پذیری قضیه‌ی «هر انسانی فانی است» را چه‌گونه طبقه‌بندی می‌کند. به‌عنوان قضیه‌ای منطقی ـ ریاضی و بنابراین همان‌گویانه؟ در آن‌صورت لازم است که مفاهیم فناپذیری و انسان را در همه‌ی وجوه آنها و طابق‌النعل به نعل یکی بداند و این البته ممکن نیست. همچنین ممکن است که فناپذیری را به مثابه‌ی صفت ذاتی انسان تلقی کند و به همین دلیل آن‌را به‌مثابه‌ی قضیه‌ای غیرعلمی و غیرمنطقی به قلمرو متافیزیک براند. اما چه چیز مانع می‌شود که این قضیه را محتوی داده‌ای تجربی بدانیم؟ آیا نمی‌توان حکم «هر انسانی فانی است» را نتیجه‌ی استقرایی چندهزار ساله دانست که در مورد مصادیق گذشته‌ی خویش صادق است و تا آن‌جا که اعتبار حکم استقرایی اجازه می‌دهد، بر همه‌ی مصادیق آینده‌ی خویش نیز منطبق خواهد بود. در این مورد که این حکم بداهت ماقبل تجربی و استعلایی ندارد، می‌توان از جمله به نظر کاسیرر استناد کرد که بر آن است در فکر انسان بدوی، مرگ هیچ‌وقت یک پدیده‌ی طبیعی نیست که از قوانین کلی تبعیت کند: «مرگ یک امر ضروری نیست، بلکه عرضی است.» و «مفهوم فانی بودن طبیعی و ذاتی انسان، مفهومی است که نسبت به فکر اساطیری و دینی بدوی یکسره بیگانه است.»(70) بنابراین اگر زمانی انسان‌هایی وجود داشته‌اند و یا هنوز در مناطقی از جهان وجود دارند که مرگ را یک امر طبیعی و ضروری تلقی نمی‌کنند، می‌توان منطقا پذیرفت که اظهار به فانی بودن انسان برای این انسان‌ها، دانشی مابعدتجربی است.\nاین نکته در ارتباط با معیار ابطال‌پذیری خالی از اهمیت نیست، زیرا در قلمرو فیزیک نظریه‌های علمی بسیار مهم و برجسته‌ای وجود دارند که آزمایش خلاف ادعای خویش را ممتنع اعلام می‌کنند. نظریه‌ی پلانک در مورد کم‌ترین مقدار، یا ثابت پلانک، و نظریه‌ی اینشتین در مورد بیش‌ترین سرعت، از این جمله‌اند. فرضیه‌ای که مدعی است «هر اتم هیدروژن مرکب از سه ذره‌ی بنیادی است» مسلماً با معیار ابطال‌پذیری خوانایی دارد، زیرا ادعای خود را به میدان تجربه‌های ممکن می‌فرستد و امکان تجربه‌ای را که ابطال کننده‌ی این فرضیه باشد، به‌لحاظ وجودی و ماهوی، منتفی نمی‌کند. به سخن دیگر صاحب نظریه‌ی فوق می‌تواند بپذیرد، یا حتی خود در راه آن تلاش کند، که روزی با پیشرفت علم و تکامل دستگاه‌های اندازه‌گیری روشن شود که اتم هیدروژن بیش‌تر از سه ذره دارد یا اساسا مرکب از ذرات منفک نیست و از ابری ذره‌ای تشکیل شده است. بنابراین تجربه‌ی خلاف، با ماهیت ماده‌ی آزمایش، تناقضِ وجودی ندارد. اما نظریه‌ی نسبیت عمومی، مدعی است که سرعتی واقعی بیش‌تر از 300000 کیلومتر در ثانیه نمی‌تواند فعلیت پیدا کند؛ یا به‌نظر پلانک، یک فاصله‌ی واقعی نمی‌تواند از حداقل معیاری که به «ثابت پلانک» معروف است، کم‌تر باشد. این دو نظریه، از این‌رو ابطال‌پذیر نیستند که تجربه‌ی مبطل را غیرممکن اعلام می‌کنند. یعنی امکان تجربه‌ی مبطل ربطی به پیشرفت علم یا دستگاه‌های اندازه‌گیری ندارد، بلکه با ذات و ناموس واقعیت در تضاد خواهد بود.\nدر مواجهه با این نظریه‌ها، معیار ابطال‌پذیری باز هم بر سر دو راهه‌ی مندرج در ذات خویش قرار می‌گیرد. یا باید اعلام کند که این نظریه‌ها راست نیستند و به‌همین دلیل نمی‌توانند ابطال‌پذیر باشند، که در این‌صورت دیگر معیار تمیز علم از غیرعلم نیست و به معیار حقیقت مبدل شده است؛ و یا این‌که باید پیشرفته‌ترین و عظیم‌ترین قلمرو فیزیک را یک‌سره به وادی متافیزیک، یا شاید زمین بی‌صاحب بین فیزیک و منطق براند. مشکل بسیار مهم دیگری که در مواجهه با این گونه نظریات، گریبانگیر معیار ابطال‌پذیری می‌شود، رابطه‌ی تصور ریاضی واقعیت و واقعیت تجربی است. بدیهی است که بنابه تصور ریاضیِ واقعیتِ فاصله، همواره می‌توان یک مقدار را تا بی‌نهایت مرتبه تقسیم کرد و متوقف شدن در یک نقطه‌ی نهایی، در انتزاع ریاضی قابل‌تصور نیست. اما اگر بپذیریم که دراین موارد، واقعیت نافی تصور ریاضی واقعیت است، در آن‌صورت نمی‌توانیم اصل همانی را که بنیاد این تصور ریاضی است، به‌نحو استعلایی بیرون از همه‌ی تأملات خویش نگه داریم. امری که بدون آن سراسر اندیشه‌ی پوپر درهم فرو می‌ریزد. پوپر در مقاله‌ی «دیالکتیک چیست»(71) که این‌همه محبوب پیروان با عمامه و بی‌عمامه‌ی اوست نشان می‌دهد که اصل همانی را یکی از اصول فهم واقعیت تلقی نمی‌کند، اصلی که بتوان برای آن مثلاً معارض یا رقیبی دیالکتیکی داشت. نزد او اصل همانی اصل بلامعارض اندیشه است، در حالی‌که پذیرش امکان منطق‌های چند ارزشی برای فهم قلمروهای معنی از واقعیت، بی‌معنی و ناممکن است.\n10ـ تلقی معیار پوپر از خویش\n1ـ پوپر در نقد استدلال استقرایی مدعی است که «نقطه‌ی عزیمت ما مشاهدات نیستند، بلکه مسأله‌ها هستند؛ یا مسائل علمی یا مسائل یک نظریه که دچار گرفتاری شده است.»(72) به‌نظر او ما در شناخت، از مشاهده و تجربه آغاز نمی‌کنیم، بلکه در مواجهه با مسائل، فرضیاتی طرح می‌کنیم که می‌توانند ابطال شوند. اما ما زمانی می‌توانیم با مسأله مواجه شویم که با انتظار معینی به‌سوی موضوع شناخت برویم. یعنی همواره باید تصوری پیشینی نسبت به واقعیت داشته باشیم و عدم تطابق رویدادی معین در واقعیت با تصوری که ما از آن داریم برایمان مسأله‌برانگیز شود. طبیعی است که پوپر منکر این پیش شرط نیست، یعنی قبول دارد که لازمه‌ی صحت و کارایی نظر وی پیرامون علم و معیار ابطال‌پذیری، پذیرفتن این توقعات پیشینی است. اما اگر ما در سیری قهقرایی به عقب برویم و بخواهیم نخستین شناخت‌های انسان ـ کودک یا انسان اولیه ـ را از این زاویه بسنجیم، باید اعتراف کنیم که انسانِ هنوز انسان نشده‌ی آغازین، کماکان مجهز به شناخت‌هایی پیشینی است. پوپر دراین باره حتی از دکارت هم عقب‌تر می‌رود و مدعی می‌شود هر حیوان نیز با توقعات و انتظارات معینی متولد می‌شود.(73) در این‌که پوپر مجاز است چنین نظری داشته باشد تردیدی نیست و در این امر که کل ساختمان شناخت‌شناسانه‌اش بر این نگرش انسان‌شناسانه متکی است و بنابراین می‌تواند با اثبات خلاف آن فرو ریزد، هم گمانی نیست. مسأله اما این‌جاست که پوپر «شیوه‌ی استنباط محتمل» را از آن‌رو غیرمجاز می‌داند که به تسلسل بی‌فرجام یا به «فطری‌انگاری» متوسل خواهد شد. وی می‌نویسد: «… انتساب درجه‌ای از احتمال به گزاره‌های استقرایی همچنین باید به حکم اصل مجوز استقراء باشد… و این اصل را نیز باید بر بنیانی استوار داشت… چاره‌ی مشکل در اعلام «احتمال صدق» اصل مجوز استقراء هم نیست. خلاصه اینکه شیوه‌ی استنباط محتمل، یا «منطق احتمالات» همانند سایر انواع منطق استقرایی یا به تسلسل بی‌فرجام می‌کشد یا به پناه فطری‌انگاری می‌گریزد.»(74) بدین ترتیب دلیل پوپر نیز در نقد منطق استقرایی، ابتنای آن بر «فطری‌انگاری» است، حال آنکه دیدیم مقدمه‌ی انکارناپذیر نظر پوپر نیز پذیرفتن استعدادها و توقعاتی فطری، در انسان و حتی در حیوان است. زیرا بدون آن، تصور مسأله‌ی نخستین و فرضیه‌ی نخستین غیرممکن خواهد شد. قرنیادیس حکیم یونانی گفته است: «هیچ چیزی را نمی‌شود به برهان ثابت کرد زیرا نتیجه باید از مقدمات حاصل گردد و اثبات مقدمات خود محتاج به برهان است و این مستلزم تسلسل است و باطل.»(75) مگر آن‌که بپذیریم که نخستین حکم بداهت فطری دارد و پوپر برای حفظ دستگاه قیاسیِ استدلالش، نهایتاً از پذیرش آن گریزی نخواهد داشت.\n2ـ معیار ویتگنشتاین و اثبات‌گرایان حلقه‌ی وین علم و غیرعلم را به مثابه گزاره‌های با معنا و بی‌معنا از یکدیگر متمایز می‌سازد. این معیار مکرراً از این لحاظ مورد انتقاد قرار گرفته که معلوم نیست خود به چه حوزه‌ای تعلق دارد و نهایتاً، از آن‌جا که نه همان‌گویانه است و نه به حوزه‌ی علم تعلق دارد، فقط می‌تواند غیرعلمی و در نتیجه بی‌معنا باشد. ویتگنشتاین این تناقض را چنین حل می‌کند که: ما با نردبان این معیار به بام شناخت علمی می‌رسیم و از آن پس دیگر بدان نیازی نداریم.\nازهمین زاویه می‌توان جایگاه معیار ابطال‌پذیری را هم مورد معاینه قرار داد. می‌توان پرسید گزاره‌ی «هر گزاره‌ی علمی ابطال‌پذیر است» به چه قلمروی تعلق دارد؟ پوپر که به متافیزیک مُهر بی‌معنایی نزده است، می‌تواند با وجدان آسوده معیار خویش را متعلق به قلمرو متافیزیک بداند. بااین حال او نتوانسته از این وسوسه دوری کند که معیار ابطال‌پذیری را به‌نحوی در مورد خود آن معیار نیز صادق بداند و بدین‌ترتیب «زمین بی‌صاحب» دیگری بیافریند که مأوای معیار ابطال‌پذیری گردد. پرسش این است که راستی و حقانیت معیار ابطال‌پذیری را چه‌گونه می‌توان سنجید. روشن است که نمی‌توان صحت آن‌را به بداهت منطقی استوار کرد. ازطرف دیگر نمی‌توان اعتبار آنرا از کارایی‌اش نتیجه گرفت، زیرا در آن‌صورت سنجش بی‌معنا خواهد شد، یعنی نمی‌توانیم بگوییم معیار ابطال‌پذیری اعتبار دارد چون راست است. این تحصیل حاصل خواهد بود. اما یک راه دیگر می‌ماند و پوپر سعی می‌کند از این دریچه وارد شود. او در شیوه‌ی استدلال پیرامون رد یا قبول نظریات فلسفی (که ابطال‌پذیر نیستند) می‌گوید باید ببینیم آن‌ها مدعی حل چه مسأله‌ای هستند و سپس ارزیابی کنیم که آیا واقعاً از عهده‌ی راه‌حلی که وعده‌اش را می‌دهند برمی‌آیند یا نه. اما این شیوه‌ی استدلال نه تنها بخوبی می‌تواند در مورد فرضیه‌های ابطال‌پذیر هم به‌کار رود، بلکه اساساً صورت‌بندی دیگری است برای معیار ابطال‌پذیری. دیدیم که از نظر پوپر ما نه از مشاهده، بلکه از مسأله آغاز می‌کنیم. پس سیر حرکت علم این است که با مسأله مواجه می‌شود، وعده‌ی حلش را (در یک فرضیه) می‌دهد و برای سنجش آن می‌توانیم ببینیم که آیا به وعده‌اش وفا کرده است یا نه، از این‌طریق که بکوشیم آنرا ابطال کنیم و مادام که نتوانسته‌ایم ابطالش کنیم، به اعتبارش معترف باشیم. بنابراین تنها تفاوتی که باقی می‌ماند و ما در سراسر این نوشته کوشیدیم ناکارایی‌اش را برملا سازیم این است که در علم امکان ابطال هست، در فلسفه نیست. اگر پوپر نخواسته باشد در کسب اعتبار برای معیار ابطال‌پذیری تقلب کند، آخرین پرسش این خواهد بود که اگر معیار ابطال‌پذیری به حوزه‌ی فلسفه متعلق است و امکان ابطالش وجود ندارد، اعتبارش را چه‌گونه باید بسنجیم؟ ادعای این‌که معیار ابطال‌پذیری قضیه‌ای است که در دستگاه قیاسی و آکسیوماتیک «قواعد بازی علم تجربی» اثبات می‌شود(76)، بنابه قضیه‌ی ناتمامی گودل، پیش از آنکه یک پاسخ باشد، یک مسأله است، مسأله‌ای که کماکان باید در جستجوی پاسخ آن بود.\n2- کارل پوپر؛ حدسها و ابطالها، ترجمه‌ی احمد آرام، شرکت سهامی انتشار، تهران 1368، صص 123-121.\n4- پوپر: «واقعیت‌ها چیزی شبیه به فراورده‌ی مشترک زبان و حقیقتِ واقع‌اند؛ عبارتند از حقیقت واقعی که گزارش‌های توصیفی به آن آویخته است.»(همانجا، ص 265).\n5- کارل پوپر؛ منطق اکتشاف علمی، ترجمه‌ی سیدحسین کمالی، ویراسته‌ی عبدالکریم سروش، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران 1370، ص 60.\n6- ورنر هایزنبرگ؛ جزء و کل، ترجمه‌ی حسین معصومی همدانی، مرکز نشر دانشگاهی، تهران 1368، ص 89.\n7- آلبرت اینشتین؛ فیزیک و واقعیت؛ ترجمه‌ی محمدرضا خواجه‌پور، انتشارات خوارزمی، تهران 1363، ص 107.\n8- همانجا، ص 106. وی در ادامه می‌نویسد: «در مورد مفاهیم خط مستقیم، صفحه، سه بُعدی بودن و درستی قضیه‌ی فیثاغورث نیز همین را می‌توان گفت. حتی نظریه‌ی پیوستار نیز به‌هیچ‌وجه همراه با سرشت اندیشه‌ی آدمی نیامده است.»\n11- برای آشنایی با این دیدگاه نگاه کنید به:\n13- لودویگ ویتگنشتاین؛ رساله‌ی فلسفی ـ منطقی. به نقل از: حبیب ساعی؛ «نقدی بر سیستم‌های شناخت»، اندیشه و پیکار، شماره‌ی 3، صص 65-29.\n14- نقل از گفتگو با پروفسور اتو روسلر(Otto Rössler) یکی از مدافعان نظریه‌ی عدم تعین (Chaoestheorie) از:\nترجمه‌ی فارسی این مقاله زیر عنوان «شناخت‌شناسی تحلیلی و دیالکتیک» در شماره‌ی 17 نقد چاپ شده است.\n18- برتراند راسل؛ تاریخ فلسفه‌ی غرب، ترجمه‌ی نجف دریابندری، نشر پرواز، تهران 1365، جلد دوم، ص 965.\n22- برای آشنایی با دیدگاه اثبات‌گرایان حلقه‌ی وین و اصل تحقیق‌پذیری از جمله نگاه کنید به:\nبهاءالدین خرمشاهی؛ پوزیتیویسم منطقی، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، تهران 1361.\n23- ارنست ناگل، ج. نیومن و آلفرد تارسکی؛ برهان گودل و حقیقت و برهان، ترجمه‌ی محمد اردشیر، انتشارات مولی، تهران 1364، ص 59.\n26- پوپر در زندگینامه‌ی خود می‌نویسد: «امروزه همه می‌دانند که پوزیتیویسم منطقی جزو متوفیات است. ولی هیچکس بو نمی‌برد که می‌توان این سوال را هم پیش کشید که «مسئول مرگ این نحله کی بود؟» یا بپرسد که «چه کسی پوزیتیویسم منطقی را میراند؟» مقاله‌ی تاریخی پاسمور این سوال را پیش نمی‌کشد. گویا خون این نحله به گردن خود بنده افتاده باشد. ولی هر چه بوده من چنین قصدی نداشتم.»(نگاه کنید به منبع 22، ص 103).\n27- به نقل از مقاله‌ی جان پاسمور تحت عنوان «پوزیتیویسم منطقی چیست؟»، ترجمه‌ی فارسی، در منبع 22، صص 23-3.\n29- پوپر؛ منطق اکتشاف علمی، به نقل از منبع 1، ص 29. پوپر در حدسها و ابطالها می‌نویسد: «متافیزیک درعین آن‌که علم نیست، مستلزم آن نیست بی‌معنی باشد.» و «ملاک تحقیق‌پذیری… همه‌ی نظریه‌های علمی (یا «قوانین طبیعت») را از قلمرو معنی خارج می‌کند، چه این‌ها نیز بیش از آنچه به‌اصطلاح قضایای کاذب متافیزیکی خوانده می‌شود قابل منجر شدن به گزارش‌های مشاهده‌ای نیستند. بنابراین ملاک معنی، ما را به تعیین مرزهای دروغین میان علم و متافیزیک می‌کشاند.»(صص 315 و 325).\n30- منوچهر بزرگمهر؛ فلسفه تحقیق منطقی، انتشارات خوارزمی، تهران 1357، ص 165.\n31- عبدالکریم سروش؛ علم چیست، فلسفه چیست؟، موسسه‌ی فرهنگی صراط، تهران 1368، ص 35. سروش می‌نویسد: «علل بسیار دیگری وجود دارند که سخنی را ابطال‌ناپذیر (و لذا غیرعلمی) می‌کنند. از آن جمله است: 1ـ توتولوژیک بودن(تکراری بودنِ سخن یا همان‌گویی)، 2ـ جمیع حالات ممکنه را فراگرفتن و یا مشتمل برحصر منطقی‌بودن…، 3ـ از بودن موجود خاصی سخن‌گفتن…، 4ـ در مورد آینده‌ی نامعلوم نظردادن…، 5ـ کیفی (غیرکمّی) و با ابهام سخن‌گفتن…، 6ـ از موجودات غیرمادی سخن گفتن…، 7ـ لوازم ضروری و ذاتی اشیاء و افکار را برشمردن… و 8ـ قضایای جزئی و مثبت بیان کردن…»\n35- منبع 22، ص 16 : «شِلیکْ به تبعیت از رمزی قوانین علمی را «گزاره» نمی‌داند، بلکه قاعده‌ای تلقی می‌کند برای فراتر رفتن از یک قضیه‌ی جزئی به قضیه‌ی جزئی دیگر.»\n41- الف. ج. آیر؛ زبان، حقیقت و منطق، ترجمه‌ی منوچهر بزرگمهر، موسسه‌ی انتشارات علمی دانشگاه صنعتی آریامهر، تهران 2536، ص 24.\nآیر می‌نویسد: «از اینرو برمی‌گردیم به معنی خفیف قابلیت تحقیق و می‌گوییم سوالی که درباره‌ی هر قضیه‌ی مفروض باید کرد این نیست که چه مشاهداتی صدق یا کذب آن را به‌طور منطقی، قطعی و یقینی می‌سازد. سوال صحیح این است که چه مشاهداتی برای تعیین صدق و کذب آن مدخلیت دارد. و تنها اگر به این سوال دوم جواب منفی داده شود، چنین نتیجه می‌گیریم که خبر مورد بحث مهمل است.»(همان صفحه). آیر در موخره به این کتاب، معیار مدخلیت را نیز نارسا و ناکامل قلمداد می‌کند.\n43- رُی باسکار، نظریه‌ی واقع‌گرا در باب علم، نسخه‌ی چاپ نشده‌ی ترجمه‌ی فارسی.\n44- نگاه کنید به:\nو. ت. استیس؛ عرفان و فلسفه، ترجمه‌ی بهاءالدین خرمشاهی، انتشارات سروش، تهران 1361، ص 36.\nه. ج. بلاکهایم؛ شش متفکر اگزیستانسیالیست، ترجمه‌ی محسن حکیمی، انتشارات مرکز، تهران 1368، ص 40.\n48- نگاه کنید به:\nآرن نائس؛ کارناپ، ترجمه‌ی منوچهر بزرگمهر، انتشارات خوارزمی، تهران 1352، صص 66-65.\n51- ماکس پلانک؛ «درباره‌ی ماهیت آزادی اراده»، ترجمه‌ی فارسی رضا سلحشور، نقد، شماره‌ی 6، ص 96.\n54- الکساندر کویره می‌گوید که از دید دکارت «علم انسانی واحد است، به این دلیل که ذهن واحد است و علم چیزی نیست مگر به‌کار بردن ذهن به صُور گوناگون در مورد چیزها…» در:\nالکساندر کویره؛ گفتاری درباره‌ی دکارت، ترجمه‌ی امیرحسین جهانبگلو، نشر قطره، تهران 1366، ص 52.\n55- ارسطو؛ متافیزیک، ترجمه‌ی شرف‌الدین خراسانی، انتشارات گفتار، تهران 1366، ص 94.\n56- منبع 7، ص 219. اینشتین همانجا می‌نویسد: «قضایای ریاضیات تا آن‌جا که به واقعیت اشاره می‌کنند، یقینی نیستند و در آن‌جا که مسلم و یقینی هستند، با واقعیت کاری ندارند.»(صص 8-87).\n67- همانجا، ص 96. توماس کوهن در مصاحبه با روزنامه‌ی فرانسوی لوموند می‌گوید: «ما می‌توانیم بین سگ و گربه تمایز بگذاریم، اما اگر در طبیعت موجودی پیدا شود که ناگزیر باشیم آنرا «سگگربه» بنامیم، آن‌گاه بخشی از زبان که مربوط به طبقه‌بندی حیوانات است درهم می‌ریزد.» نقل از ترجمه‌ی آلمانی این مصاحبه در:\n70- ارنست کاسیرر؛ فلسفه و فرهنگ، ترجمه‌ی بزرگ نادرزاد، موسسه‌ی مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران 1360، صص 1-120.\n72- پوپر؛ رساله‌ی «شناخت عینی»، نقل از منبع 1، ص 39.\n73- پوپر: «هر حیوان با توقعات یا انتظاراتی متولد می‌شود که می‌توان آنها را همچون فرضیه یا نوعی دانش فرضیه‌ای فرموله کرد. و ادعای من این است که ما بدین‌معنا نوعی دانش ذاتی داریم و می‌توانیم با آن آغاز کنیم، هرچند که این دانش شاید کاملا هم قابل اتکا نباشد.»(رساله‌ی «شناخت عینی»، به‌نقل‌از منبع 1، ص 40). عبدالکریم سروش این نکته را بدین‌صورت بیان می‌کند که: ما وارث یک نظام مشهودیم، یعنی همین انواع اشیایی که از یکدیگر تمیز می‌دهیم. نیز وارث یک نظام معقولیم یعنی نظام‌واره‌ای از اندیشه‌ها که تفسیرهای ما بر حسب آن‌ها انجام می‌یابد. هیچ دورانی از تاریخ بشری و حتی حیوانی را نمی‌توان نام برد که نقطه‌ی شروع تفاعل ایندو باشد.» («علم چیست، فلسفه چیست؟»، ص 186).\n76- منبع 5، ص 71: «ما علم تجربی را با قواعد روش شناختیش تعریف می‌کنیم. و در این کار خود را ملتزم به رعایت مراتب می‌نماییم. بدین‌ترتیب که ابتدا قاعده‌ای برین وضع می‌کنیم تا ضابطه‌ای باشد برای سنجیدن سایر قواعد. رتبه‌ی این قاعده بالاتر از قاعده‌های دیگر است. همین قاعده حکم می‌کند که سایر قواعد باید چنان وضع گردد که مانع ابطال هیچ گزاره‌ای در علم نباشد. بدین‌نحو رشته‌ی پیوند محکمی، قواعد روش‌شناسی را از یکسو به یکدیگر می‌بندد و از سوی دیگر به معیار ابطال‌پذیری. اما این پیوند به معنای دقیق، قیاسی و منطقی نیست، بلکه ناشی از آن است که ما در وضع قواعد روش‌شناسی، چشمی هم به آن غایت داشته‌ایم که استفاده از معیار ابطال‌پذیری تضمین گردد.» (منبع 5، ص 71).