اين دوران را بايد دوران اقتدار و ثبات خلافت عبّاسي دانست. خلفاي عبّاسي در اين عصر كوشيدند تا در مناطق گسترده تحت قلمرو خود، كه حاصل فتوحات قبلي مسلمانان بود، ثبات و امنيت ايجاد كنند. در اين دوره، علم، فرهنگ و هنر تعالي پيدا كردند و اقتصاد رونق يافت و نسبت به دورههاي قبل، سطح رفاه جامعه بالاتر رفت.\nاقتصاد جامعه عبّاسي بر كشاورزي، بازرگاني و صنعت استوار بود. در اين ميان، كشاورزي مهمترين ركن اقتصادي به حساب ميآمد؛ زيرا هنوز تحولات عظيم صنعتي صورت نگرفته بودند. علاوه بر اين، تسلّط مسلمانان بر آبها و مناطق حاصلخيز زمينه مناسبي براي توسعه كشاورزي ايجاد كرده بود. گسترش قراردادهاي كشاورزي، تأسيس ديوان، دريافت خراج از كشاورزان و «ديوان الماء» براي حفظ و صيانت از حقوق كشاورزان شواهد پيشرفت كشاورزي در اين دورهاند.1\nپايتخت عبّاسيان دشت حاصلخيز «سواد» بود. هر شهر بزرگي مانند بغداد را روستاها و باغها احاطه كرده بود. شهر «واسط» منطقهاي كشاورزي بود كه سالانه مقادير هنگفتي محصول به بار ميآورد.2 فراوردههاي كشاورزي بسيار گوناگون و متنوع گرديدند. محصولات عمده عراق جو، گندم، برنج، خرما، كنجد، پنبه و كتان بود. ميوهها و سبزيهاي گرمسيري و سردسيري در دشت حاصلخيز سواد يافت ميشدند.\nكتابهاي فراواني كه در اين دوره درباره گياهان تأليف يا ترجمه شده نشان ميدهند كه مردم تا چه حد به زراعت ارج مينهادند.3 وسعت فوقالعاده قلمرو خلافت و اوجي كه تمدن به آن دست يافته بود، بازرگاني جهاني و دامنهداري پديد آورده بود. طولي نكشيد كه بنادري همچون بغداد، بصره، سيراف، قاهره و اسكندريه مراكز مهم تجارت خشكي و دريا شدند. تجّار مسلمان به سوي شرق تا چين ميرفتند.4 بر آنچه گذشت، تراكم موجوديهاي نقدي در دولت اسلامي عهد عبّاسي را بايد افزود كه تأثيري بسيار بر فعاليتهاي تجاري داشت. عوامل مهم ديگري كه باعث رشد اقتصادي در اين دوره شدند عبارتند از:\nـ تسلط مسلمانان بر سرزمينهاي طلاخيز زيرنفوذ دولتهاي بيزانس و ساساني؛\nـ خراج و جزيه فراواني كه اهل ذمّه به دولت عبّاسي پرداخت ميكردند؛\nـ زكات، خمس و مالياتهاي هنگفت دولتي كه از كشاورزان و پيشهوران و ساير اصناف دريافت ميشدند.\nجدولهاي مالياتي دولت عبّاسي نمود آشكاري است از مقادير سرشار ثروتهايي كه به دست عبّاسيان ميرسيدند.5\nاين همه بيانگر وضعيت اقتصادي دولت عبّاسي در اين دوره است. اما اوضاع اقتصادي عامّه مردم چگونه بوده؟ آيا ثروتهاي دولتي صرف آباداني و عمران جامعه ميشدند؟ و آيا همه مردم در سطح عادلانه از رفاه و آسايش به سر ميبردند؟\nگرچه غالب گزارشهاي تاريخي مربوط به وضعيت اقتصادي دولت هستند و مورّخان كمتر به وضعيت اقتصادي توده مردم پرداختهاند، اما شواهد فراواني نشان ميدهند كه طبقه وسيعي از مردم تحت حاكميت عبّاسيان در فقر و تهيدستي زندگي ميكردند. نگاهي به اشعار شعراي اجتماعي اين مطلب را تأييد ميكند؛ از جمله ابوالعتاهيه ضمن اشعاري شكايتآميز، تصوير دقيقي از وضع اقتصادي جامعه ارائه كرده است:\nمن مبلغ عنّي الاما م نصائحا متواليه\nانّي اري الاسعارَ اسعا رَ الرعيّةِ غاليه\nواري اليتامي والارا ملَ في البيوتِ الخاليه...6\nشاهد ديگر، شورشها و قيامهاي متعدد مردمي است كه ريشه در نارضايتي عمومي از اوضاع اجتماعي و اقتصادي در اين عصر داشتهاند. آنچه مسلّم است اينكه اموال و داراييهاي فراوان دولت، كه متعلّق به عامّه مردم بود، به طور عادلانه در بين مردم توزيع نشدند و بيتالمال صرف رفاه و آسايش صاحبان حقيقي آن نگشت. فاصله طبقاتي شديدي حاكم شد. بغداد، كه مركز تجارت و بازرگاني بود، تنها جيب ثروتمندان و بازرگانان را پر مينمود و طبقه متوسط و ضعيف جامعه تحت فشار خراج و مالياتها نميتوانستند سربلند كنند. خزينهها و گنجينههاي دولتي صرف امور دربار ميشدند و خلفا با كنار نهادن سيره و سنّت رسول خدا(ص) و موازين اسلامي و روي كردن به اخلاق و منش پادشاهان و ملوك كافر كيش، سعي در خوشگذراني و اسراف و تبذير مينمودند. از خلافت اسلامي تنها اسمي بر جاي مانده بود. اين دوران، دوران ظهور و بروز پادشاهان ثروتمندي است كه نان دنيا را به نام دين ميخوردند و عنوان «خلافت» را يدك ميكشيدند. اميرالمؤمنين!هاي فاسد و عيّاش هداياي هنگفت و گزاف به شعرا و آوازهخوانان و مطربان و رقّاصان ميدادند، در حالي كه عامه مردم در فقر و تنگدستي و فشار زندگي ميگذراندند.\nبه گفته مسعودي، مجموعه اموالي كه منصور به زور از مردم گرفته بود بالغ بر 600 ميليون درهم و 400ميليون دينار بود. او اين اموال را به نام «بيتالمال» در محل مخصوص نگهداري ميكرد و نام صاحب هر مال را بر روي آن مينوشت، بدون آنكه مقداري از آن را به خدمت عامّه مصروف دارد. اين مبلغ غير از ماليات اراضي و خراجهايي بود كه منصور در زمان خلافت خود از كشاورزان گرفته بود.7 سياست سختگيرانه اقتصادي و تحريم و فشار مالي را عليه مردم در پيش گرفته بود تا مخالفان سياسي خود را به ضعف بكشاند و زمينه قيامها و شورشهاي مردمي را از بين ببرد.8\nدر دوران هارونالرشيد، درآمد سرانه دولت به بالاترين حد خود رسيد كه تا آن زمان اين مقدار براي هيچ حاكم مسلماني سابقه نداشت.\nابن خلدون موجودي بيتالمال در ايّام رشيد را بالغ بر 7500 قنطار در سال تخمين زده است. و جهشياري مجموع درآمد را قريب 500 ميليون درهم و دويست و چهل هزار درهم ميداند.9\nعملكرد خلفاي عبّاسي از جمله هارون در صرف بيتالمال براي برپايي مراسم جشن و پايكوبي و دادن هدايا و بخششهاي مالي حيرتآور به مادحان و چاپلوسان درباري بيسابقه بوده است. حكايات بسياري از بذل و بخششهاي ديوانهوار هارون در تاريخ ثبت شدهاند.\nاين وضعيت نامطلوب اقتصادي و عدم توجه خلفا به رسيدگي به وضعيت معيشتي مردم و صرف ثروتهاي دولتي در جهت عيش و نوش و خوشگذراني، پيامدهاي اجتماعي و فرهنگي خاصي را در اين دوره به دنبال داشت؛ از جمله:\nـ پيدايش فرقه متطوّعه در بغداد؛\nـ گرايش به زهد و تصوف در افرادي كه مأيوس از غني و رفاه بودند و دست از كار اقتصادي كشيده بودند؛\nـ پيدايش شاعران و مادحان و مورّخان درباري كه دانش و هنر را در مدح و چاپلوسي خلفا به خدمت گرفته بودند؛\nـ گسترش علوم دنيوي همانند طب، فلسفه و رياضي كه در سايه توجه خلفا و امرا و ثروتمندان رشد يافتند، در حالي كه نسبت به علوم ديني خارج از دربار هيچ گونه حمايتي صورت نميگرفت؛\nـ بروز شورشها و قيامهايي كه يك پاي در مخالفت فكري و سياسي با دولت عبّاسي داشتند و پاي ديگر در بي عدالتيهاي اجتماعي و نابسامانيهاي اقتصادي در اين دوره.10\nعصر امام كاظم (ع) مصادف با نخستين مرحله استبداد و ستمگري حكّام عبّاسي بود. آنها تا چندي پس از آنكه زمام حكومت را به نام علويان در دست گرفتند، با مردم و بخصوص با علويان برخورد نسبتا ملايمي داشتند، اما به محض اينكه در حكومت استقرار يافتند و پايههاي سلطه خود را محكم كردند و از سوي ديگر، با بروز قيامهاي پراكندهاي كه به طرفداري از علويان پديد آمد و آنها را سخت نگران كرد، بنا را بر ستمگري گذاشتند و مخالفان خود را زير شديدترين فشارها قرار دادند.\nامام كاظم (ع) در مركز فشارهاي سياسي و اجتماعي عبّاسيان قرار داشت، در عين حال، رسالت ايشان آن بود كه در اين حركت علمي، توازن و تعادل فكري را ميان شيعيان برقرار كند و از هر جهت، به هدايت و رهبري فكري و معنوي جامعه بپردازد.11\nبا توجه به شناخت اجمالي از اوضاع و شرايط اقتصادي اين عصر، زندگي اقتصادي و وضع معيشتي امام كاظم (ع) تبيين ميگردد. در اين نوشتار، رفتارهاي امام كاظم مورد مطالعه قرار ميگيرند تا اصول كلي حاكم بر سيره اقتصادي امام در توليد، مصرف و اصلاحات اقتصادي بيان گردند.\nمنابع مالي امام كاظم (ع)\nالف. اموال عمومي\nامامت بيترديد محوريترين جايگاه و نقش را در منظومه انديشه كلامي شيعه اماميه داراست. ركن اصلي و متمّم امامت، ولايت است. ولايت داراي مراتب گوناگوني است كه بالاترين آن «ولايت كليه و مطلقه الهي» است كه به معناي «حق حاكميت همهجانبه و همه جايي بر همه مخلوقات» است. اين ولايت از سوي خداوند به پيامبر واگذار شده و پس از پيامبر نيز امام صاحب اين ولايت است. از شئون ولايت امام، حق مالكيت خاصي است كه دين اسلام براي او مشخص كرده و اين از خصايص نگرش فقهي شيعه است. مقصود از «مالكيت امام»، مالكيت منصب امامت و رهبري امّت اسلامي است، نه مالكيت شخص امام؛ زيرا اين نوع مالكيت از امامي به امام ديگر منتقل ميگردد، نه به وارثان طبيعي امام. بنابراين، به جاي مالكيت امام، ميتوان عنوان «مالكيت حكومت اسلامي» را به كار برد.\nمالكيت امام شامل دو بخش است: يك بخش ثروتهاي طبيعي كه پيشتر در تملّك كسي قرار نگرفته و در عين حال، از مباحات عامّه به شمار نميروند؛ مانند: زمينهاي موات، جنگلها، مراتع و معادن. بخش ديگر ثروتهايي است كه پيشتر در تملّك ديگران بوده و به دلايلي در مالكيت دولت اسلامي در آمدهاند؛ مانند: ارث بدون وارث و قطايع ملوك.\nمجموعه مواردي كه ملك منصب امامت است، تحت عنوان «انفال» قرار ميگيرد، چه ثروتهاي طبيعي كه در ابتدا به عنوان ملك امام معرفي شدهاند و چه داراييهايي كه از راههاي گوناگون در اختيار امام قرار ميگيرند.12\nعلاوه بر اين موارد، خمس، زكات و مالياتهاي اسلامي همه در اختيار امام قرار ميگيرند و امام متصدي و سرپرست توزيع و مصرف آنهاست، ضمن اينكه براي شخص امام نيز در اين وجوهات سهمي در نظر گرفته شده است.\nالبته تمام موارد مزبور زماني براي امام قابل تحصيل خواهند بود كه مسئوليت حكومت اسلامي در اختيار امام باشد و زماني كه اين حق از امام غصب شود طبعا اين حقوق مالي نيز، به ناحق و از روي ستم، از امام گرفته خواهند شد. با اين همه، امامان معصوم همواره انفال را حق مسلّم خود ميدانستند و مسئوليت دريافت و توزيع خمس و زكات را انجام ميدادند. اين امر بر حاكمان ظالم گران ميآمد و هميشه يكي از بهانههاي دشمني و كينهتوزي خلفا و سلاطين با امامان شيعه به حساب ميآمد.\nبخشي از اموال عمومي امام كاظم (ع) شامل خمس، زكات، نذورات، صدقات و موقوفات ميشد كه اين اموال، گاه، مستقيما از سوي شيعيان تحويل امام داده ميشد و گاه، از طريق وكلا و نايبان امام دريافت و توزيع ميگرديد. در اين ميان، به دليل جوّ اختناق و فشاري كه حكومت عليه امام و شيعيان ايجاد كرده بود، نقش سازمان وكالت داراي اهميت بيشتري است. در عصر امام كاظم (ع) فعاليت سازمان وكالت به اوج خود رسيد و شيعيان در ارتباط با وكلا و نايبان امام، وظيفه پرداخت خمس و زكات و وجوه شرعي را انجام ميدادند. با تقويت و گسترش سازمان وكالت در عصر امام كاظم (ع) پرداختهاي مالي شيعيان به دفتر وكالت نيز فزوني يافتند.13 شايد بتوان به عنوان قرينهاي بر كثرت اين پرداختها، به نقل شيخ طوسي و كشّي درباره كثرت اموال باقي مانده نزد وكلاي امام كاظم (ع) پس از شهادت آن حضرت، اشاره كرد:\nهنگام شهادت امام كاظم (ع) مبلغ هفتاد هزار دينار نزد زيادبن مروان عيسي و مبلغ سي هزار دينار تحويل عليبن حمزه بود.14\nمبلغ سي هزار دينار و شش كنيز در تحويل عثمان بن عيسي رواسي نماينده امام در مصر بود كه نقل شده است پس از شهادت امام هفتم(ع)، علي بن موسيالرضا(ع)، كسي را نزد زياد قندي و عثمان بن عيسي فرستاد و پيغام داد اموالي را كه از پدرم نزد شما مانده است، براي من بفرستيد.15\nهشامبن احمر گفت: اموالي را كه براي امام هفتم به مدينه بردم، حضرت فرمود: آن را نزد مفضّل بن عمر برگردان.16\nنمونههاي متعدد ديگري از فعاليت مالي سازماني وكالت در عصر امام كاظم (ع) در منابع ذكر شدهاند.\nقرينه ديگري بر كثرت اموال عمومي امام كاظم (ع) را ميتوان در سخن علي بن اسماعيل بن جعفر الصادق(ع) جست كه در مقام سعايت از امام كاظم (ع) به يحيي بن خالد گفت: اموال از شرق و غرب به سوي او سرازير است كه در خزانههايي نگهداري ميكند و زميني را به قيمت سي هزار دينار خريده است.17 از همينرو، بارها هارون آن حضرت را متهم كرد و مورد بازجويي قرار داد كه از مردم خراج دريافت ميكند و آن حضرت در جواب فرمود:\n«والذي بعث محمّدا بالنبوّةِ ما حُمل اِلَي درهما و لادينارا مِن طريقِ الخراجِ لكنّا معاشرَ ابيطالبٍ نقبلُ الهديةَ التي احلّها اللّه ـ عزّوجلّ ـ لنبيه في قوله: لو اُهدي لي كراعٌ لَقبِلتُ و لو دعيتُ الي زارعٍ لاَجبتُ و قد عَلِمَ اميرالمؤمنين ضيقَ ما نحنُ فيه و كثرةِ عدوّنا و ما منعنا السلفَ مِن الخمسِ الّذي نطَقَ لنا بِه الكتاب فضاقَ بِنا الامرُ و حرّمت علينا الصدّقةُ و عوّضنا اللّهُ - عزّوجلّ - عنها الخمسَ و اضطُررنا الي قبولِ الهدية.»18\nگرچه امام در اين روايت، دريافت خراج و ماليات از مردم را نفي كردهاند، اما دريافت خمس و هدايا و وجوه شرعي را تصديق ميكنند. بنابراين، طبق فرمايش امام، شيعيان خمس و زكات و ساير وجوه شرعي را به امام تحويل ميدادند و امام مسئولانه به دريافت و توزيع آنها مبادرت ميورزيدند. قراين متعددي حاكي از تأكيدات امامان شيعه به برقراري سنّت پرداخت وجوه شرعي در ميان شيعيان و نكوهش از سستي شيعيان در اين زمينه است.\nدر شريعت اسلام، براي مصرف خمس و زكات موارد خاصي تعيين شده است. امام به عنوان متصدّي اين اموال آنها را در موارد خاص و در چند محور عمده مصرف مينمود:\n1. كمك مالي به نيازمندان و فقرا؛\n2. كمك به قرضداران و ورشكستگان؛\n3. رفع مشكلات و مشاجرات مالي شيعيان و سادات نيازمند؛\n4. پرداخت هديه و صله به شيعيان و شعراي متعهد و افراد تازه مسلمان؛\n5. رفع نيازهاي اقتصادي بيت امامت.\nدر مورد كمكهاي مالي امام به نيازمندان و بخشش به شيعيان و شعرا، در بخش كمكهاي مالي امام به تفصيل بحث خواهد شد. از جمله ميتوان به تزويج برخي از فرزندان امام كاظم با اموال ارسالي از سوي وكيل آن جناب يعني علي بن يقطين اشاره كرد.19\nب. اموال خصوصي\nبخش ديگري از اموال و داراييهاي امام كاظم (ع) اموال خصوصي و شخصي امام بود كه امام به عنوان فردي عادي و عضوي از اعضاي جامعه به روشهاي متعارف آنها را به دست ميآورد. اين بخش نمونه عيني از تأكيدات اسلام بر توليد و گسترش آن در فعاليتهاي اقتصادي است. اما آنچه مهم است اهداف و انگيزههاي توليد و تكيه بر عوامل صحيح و مشروع توليد است كه در شيوه امام كاظم به آنها اهميت داده شد.\n1. كار و تلاش اقتصادي: مهمترين و اصليترين منبع مالي امام كاظم (ع) كار كشاورزي بود. امام كاظم (ع) از همان دوران كودكي به كار و تلاش مشغول بود. در دورهاي كه هم سن و سالهاي ايشان سرگرم بازيهاي كودكانه بودند، آن حضرت به كارهاي مفيد ميپرداخت، علاوه بر اينكه در مكتب و مدرسه پدر بزرگوارشان امام صادق(ع) به كسب معارف الهي ميپرداخت و در همان سنين كودكي، پاسخگوي سؤالات و مشكلات فكري جامعه نيز بود.\nصفوان جمّال ميگويد: نزد امام صادق 7رفتم و از رهبر آينده جهان اسلام سؤال كردم و پرسيدم: پس از شما حجت خدا چه كسي خواهد بود؟ امام صادق(ع)، كه به دليل حفظ جان امام كاظم(ع)، گاه از پاسخ دادن آشكار به اين سؤال خودداري ميكردند، اين بار نيز پاسخ دادند: صاحب امر و حجّت خدا كسي است كه سرگرم بازي و لهو و لعب نيست.\nصفوان ميگويد: در همان هنگام، ابوالحسن موسيبن جعفر(ع)، كه نوجوان خردسالي بود، وارد شد، در حالي كه گوسفندي به همراه داشت و آن را به جلو ميراند و به آن خطاب ميكرد: بر پروردگارت سجده كن. آنگاه امام صادق(ع) او را به سينه خود چسباند و فرمود: پدر و مادرم به فدايت كه اهل بازي و سرگرمي نيستني. «بابي انتَ و اُمّي مَن لا يلهوُ و لايَلعبُ».20\nاخبار و روايات متعدد تاريخي نشان ميدهند كه آن حضرت به شغل كشاورزي اشتغال داشت و از اين طريق امرار معاش ميكرد و شغل ديگري براي آن امام گزارش نشده است. اين اخبار عمدتا مربوط به دوره امامت آن حضرت و مربوط به زماني است كه آن حضرت در مدينه بود. اشتغال حضرت به كشاورزي، هم به دليل شرايط اقليمي و جغرافيايي مدينه بود كه براي كشاورزي مناسب است و هم به دليل اهميت خاصي كه ائمّه اطهار: و اولياء الهي به امر كشاورزي ميدادند. تأكيد و اهميت اسلام بر كشاورزي بيانگر آن است كه اسلام اقتصاد بر محور كشاورزي را بر ساير موارد ترجيح ميدهد، ضمن اينكه هرگونه توليدي كه براي انسان مفيد باشد و ثمرهاي عقلايي بر آن مترتب باشد مورد قبول اسلام است. يك نمونه تاريخي كه نشان ميدهد امام خود شخصا به كشاورزي اشتغال داشتند:\nعلي بن ابي حمزه ميگويد: امام كاظم (ع) را ديدم كه در زمين كشاورزي خود كار ميكرد و عرق ميريخت. عرض كردم: قربانت گردم! پس كارگران كجا هستند؟ فرمود: اي علي! بهتر از من و پدرم در اين زمين خود، با بيل كار ميكردند. عرض كردم: آنان را معرفي فرما. حضرت فرمود: رسول خدا(ص)، اميرالمؤمنين (ع) و پدرانم همه با دست خود كار ميكردند. كشاورزي شغل پيامبران خدا و جانشينان آنان و مردان شايسته است.21\nبنابراين، كار كشاورزي اصليترين منبع درآمد مالي امام كاظم (ع) بود. حضرت از درآمد محصولات كشاورزي، خود و خانواده و عائلهاش را تأمين ميكرد و علاوه بر آن، به فقرا و محرومان و نيازمندان كمك مينمود. برخي از بخششها و هداياي امام نيز از اين طريق انجام ميگرفت. براي نمونه، حضرت به يكي از غلامان، كه در حق او احسان كرده بود، قطعهاي زمين كشاورزي اهدا كرد.22 در مورد ديگر، حضرت زمين كشاورزي خود را به غلامي بخشيد و او را آزاد كرد.23 حضرت بخشي از زمين كشاورزي خود را به فرزندش، احمد، كه مردي والامقام و خيّر بود، هديه كرد.24 در وصيتنامه آن حضرت نيز آمده است كه ايشان سي اصله درخت خرماي خود را براي فقراي آبادي وقف كرد و بقيه آن را بين فرزندانش تقسيم نمود.\n2. موقوفهها: يكي از منابع مالي امامان، موقوفههايي بوده كه از گذشتگان براي آنها مانده و آنها به عنوان متولّي اوقاف، درآمد محصول آنها را به دست آورده و در راههاي گوناگون شرعي به مصرف ميرسانند. براي نمونه، وقفنامهاي كه ابوبصير از امام باقر(ع) نقل كرده است، در آن به وصيتنامه حضرت زهرا(س) در مورد وقف مزارع هفتگانه به فرزندانش اشاره شده است. وقفنامههاي ديگري نيز، كه واقف آنها امام علي(ع) بوده در كتب حديث ذكر شدهاند كه توليت آن به دست امامان شيعه رسيده25 و آنان درآمد محصول آن را در راههاي گوناگون و در جهت تحكيم و گسترش تشيّع به مصرف رساندهاند.\nدر وصيتنامه امام كاظم (ع) نيز آمده است كه آن حضرت يك سوم موقوفه پدرش را وصيت كرده است.26 اين امر نشان ميدهد كه اموال و املاكي از طريق موقوفه و ارث از سوي امام صادق(ع) به امام كاظم (ع) منتقل شده است.\n3. هدايا: بخش ديگري از اموال خصوصي امام، اموالي بودند كه به امام هديه داده ميشدند. در بسياري از موارد، شيعيان همراه خمس و زكات و وجوهات، هدايايي نيز براي شخص امام ميفرستادند. براي نمونه، ميتوان به هدايايي كه علي بن يقطين براي امام كاظم (ع) ميفرستاد، اشاره كرد. علي بن يقطين از موقعيت خود براي كمك رساندن به شيعيان و محرومان و همچنين كمك كردن به شخص امام استفاده ميكرد.\nپسر علي بن يقطين ميگويد: امام كاظم (ع) هر چيزي لازم داشت يا هر كار مهمي كه پيش ميآمد، به پدرم نامه مينوشت كه فلان چيز را براي من خريداري كن يا فلان كار را انجام بده، ولي اين كار را به وسيله هشام بن حكم انجام بده.27\nدر روايتي كه قبلا ذكر شد، امام در جواب هارون، فرمود: «به خاطر آنكه ما از حق مالي و شرعي خودمان (خمس) باز داشته شدهايم، مجبور به پذيرش هديه هستيم».28\nيك بار هارون كسي را دنبال امام فرستاد و دستور داد تا هر چه زودتر امام را حاضر كنند. وقتي مأمور خليفه به حضور امام رسيد، حضرت به او فرمود: «لولا اَنّي سمعتُ في خبر جدّي رسولِ اللّه اَن طاعةَ السلطانِ لِلتقيّةِ واجبةٌ اِذا جئتُ»؛ اگر از رسول خدا روايت نشده بود كه اطاعت از سلطان از روي تقيّه و حفظ جان واجب است، هرگز نميآمدم. و وقتي امام نزد هارون آمد، هارون از او پرسيد: چرا نزد ما نميآيي و با ما رفت و آمد نداري؟ حضرت فرمود: «سعة مُلككَ و حبُّكَ لِلدّنيا»؛ وسعت مملكت و دنياپرستي تو مانع است.\nآنگاه هارون هدايايي به امام داد. امام آنها را پذيرفت و فرمود: «واللّهِ لولا اَنّي اري اَن اَتزوّجَ بِها مِن عزّاب بني طالبٍ لئلا ينقَطعَ نسلَهُ ابدا ما قبلتُها».29 حضرت آن هدايا را براي كمك كردن به ازدواج جوانان مجرّد از خاندان سادات، از هارون پذيرفت.\nدر مورد ديگر، مهدي عبّاسي، امام كاظم (ع) را دستگير و زنداني كرد، سپس در خواب اميرالمؤمنين علي(ع) را ديد كه او را مورد عتاب قرار داد و فرمود: «فهل عسيتم اَن تُفسدوا في الارضِ و تُقطِّعوا ارحامكَم...» آنگاه دستور داد امام را آزاد كنند و مبلغ سه هزار دينار به او بدهند و ايشان را راهي مدينه كنند.\nمورد مشهور ديگري از قبول هديه از سوي امام كاظم (ع) مربوط به دوران منصور دوانيقي است كه در روز عيد نوروز از امام كاظم (ع) خواست تا جلوس كند و هدايايي كه مردم و به ويژه سربازان ايراني ميآورند بپذيرد. حضرت ابتدا از انجام چنين كاري خودداري كرد، اما با اصرار و فشار منصور پذيرفت. شخصيتها، فرماندهان و سربازان به ديدن حضرت ميآمدند و به آن حضرت تبريك ميگفتند و هدايايي به آن امام ميدادند. مأمور منصور از هدايا صورتبرداري ميكرد. آخرين فردي كه داخل شد پيرمردي بود كه عرض كرد: اي پسر دختر رسول خدا(ص) من فقيرم و ثروتي نداشتم كه برايت هديه بياورم. سه بيت شعري كه جدّم درباره جدّت حسينبن علي(ع) سروده است، آوردهام. اشعار خود را خواند. حضرت فرمود: هديهات را قبول كردم، بنشين خدا به تو بركت دهد. سپس رو كرد به مأمور منصور و به او فرمود: نزد منصور برو و هديهها را بازگو كن و نظرش را درباره مصرف آن به دست آور. او رفت و بازگشت و گفت: منصور ميگويد: همه هدايا را به موسيبن جعفر بخشيدم. هر اقدامي ميخواهد درباره آن بنمايد. امام همه هدايا را به آن پيرمرد بخشيد.\nغالبا هدايايي كه امام به اكراه از سوي حاكمان دريافت ميكرد، به مردم نيازمند و محروم ميبخشيد و خود از آن استفاده نميكرد. در برخي موارد، امام كاظم (ع) از قبول هدايا از سوي افراد ظالم خودداري ميكرد. در يك مورد، شخص آوازهخوان و هنرپيشهاي به نام مخارق وقتي مشاهده كرد، هارون از كمك مالي به امام خودداري ميكند، با به كار بستن حيلهاي پول و اموال فراواني از هارون به چنگ آورد و آنها را نزد امام آورد. امام از پذيرش آن هدايا خودداري كرد و فرمود: «خدا به شما و مال شما بركت دهد و جزاي نيكو عنايت كند! به خدا سوگند! نه از او و نه از اين پول درهمي ميگيرم و نه از اين زمين چيزي...»30\nسندي بن شاهك، زندانبان ظالم و بيرحم امام كاظم (ع) در آخرين لحظات عمر آن حضرت، از وي خواست تا اجازه دهد تا با مال خودش كفني براي حضرت تهيه كند. حضرت در جواب فرمود: «اِنّا اهل بيتُ مُهورُ نسائِنا و حجُّ صرورتنا و اكفانُ موتانا مِن طاهرِ اموالنا و عندي كفنٌ و اُريد اَن يتَولّي غسلي و جِهازي مولاي فلان...» بدينسان، امام از پذيرش هديه چنين فرد ظالم و گستاخي خودداري كرد.\nپيش از آن نيز هارون كنيز زيبارويي براي آزار و اذيت امام و با عنوان هديه نزد امام فرستاد. حضرت از قبول كنيز خودداري كرد و اين آيه را تلاوت فرمود: «بَل اَنتُم بِهديّتكم تَفرحونَ...»\nوضعيت مالي و معيشتي امام كاظم (ع)\nاز جمله مباحث قابل توجه در زندگاني امام كاظم(ع)، شناخت وضعيت اقتصادي و معيشتي ايشان ميباشد؛ پرداختن به اين موضوع كه آيا آن حضرت در وضعيت اقتصادي مطلوب و مناسب به سر ميبرد يا در فقر و تنگدستي، و يا وضع زندگي متوسط و معمولي داشت؟\nبرخي معتقدند: امام كاظم (ع) در دوران امامتش زندگي فقيرانهاي داشتند و وضع اقتصادي سختي را تحمل ميكردند.31 براي اين ادعا، چند شاهد و دليل تاريخي ذكر شدهاند:\n1. تحريم اقتصادي از سوي دستگاه خلافت براي زمينگير كردن امام (ع)\nخلفاي معاصر امام، به ويژه منصور و هارون، به طور آشكار، امام را از بسياري از حقوق و مزاياي اقتصادي و مالي محروم كرده بودند. براي نمونه، زماني كه هارون در سفري كه به مدينه داشت، براي جلب نظر مردم به همه هدايايي داد، اما امام و خانواده علويان و شيعيان را از اين هدايا محروم كرد. هنگامي كه مأمون علت آن را پرسيد، جواب شنيد كه فقر او نزد من محبوبتر از غناي اوست. اگر به اين مرد پول بدهم، هيچ تضميني ندارم كه فردا با صدهزار شمشيرزن از شيعيان و مواليانش عليه من قيام نكند.32\nاساسا يكي از بهانههاي هارون بر دشمني و قتل امام كاظم (ع) جلوگيري از قدرت مالي آن حضرت بود. هارون از اقتدار مالي امام در هراس بود و از دريافت خمس و زكات و وجوهات شرعي توسط امام غضبناك.\n2. عائله پرشمار از خانواده و فرزندان و موالي\nامام كاظم (ع) سرپرستي فرزندان و عائله متعددي را به عهده داشت. طبق نقل شيخ مفيد، آن حضرت 37 فرزند داشت.33 طبيعتا تأمين اين عائله پرشمار فشار مالي و اقتصادي زيادي بر آن حضرت وارد ميساخت.\n3. رهبري فكري و معنوي جامعه و مبارزات سياسي\nامام عهدهدار رهبري فكري و معنوي جامعه اسلامي بود. تفسير و تبيين احكام و معارف شريعت، پاسخگويي به مسائل فكري، مبارزه با جريانات منحرف و تربيت شاگردان و شيعيان مخلص بر عهده امام بود. اين وظايف خطير، بخشي از ساعات عمر شريف آن حضرت را به خود اختصاص ميداد. علاوه بر اين، امام به دليل مبارزات سياسي و مخالفت با حاكمان، همواره در حال تبعيد و حبس و زندان بود و از اين شهر به آن شهر منتقل ميشد. امام بارها از سوي خلفاي عبّاسي احضار شد و همواره تحت فشار سياسي و اجتماعي بود. بنابراين، نميتوانست آنگونه كه مناسب است، به وضع اقتصادي خود سر و سامان دهد. اين امر تا حدودي موجب فقر و تنگدستي امام بود. آنچه ذكر شد دلايل كساني است كه معتقد به فقر امام كاظم (ع) هستند اما اين موارد گرچه موانعي جدّي بر زندگي اقتصادي امام كاظم (ع) به شمار ميرفتند. اما به نظر ميرسد اين موارد نميتوانستند امام را به فقر و تهيدستي بكشانند. هيچ شاهد تاريخي فقير بودن امام را تأييد نميكند؛ زيرا «فقير» يعني كسي كه براي تأمين نيازهاي مادي خود به ديگران محتاج است؛ كسي كه توان اداره خود و خانواده خود را ندارد. هيچ روايت و گزارش تاريخي وجود ندارد كه نشان دهد امام براي تأمين نيازهاي مالي و اقتصادي خود از ديگران كمك گرفته باشد.\nعلاوه بر اين، شواهدي در دست هستند كه نشان ميدهند امام از تمكّن و قدرت مالي برخوردار بود و زندگي متوسط و معمولي داشت، نه زندگي فقيرانه و سرشار از محروميت:\n1. صاحب املاك، مزارع و زمينهاي كشاورزي: امام صاحب املاك، مزارع و زمينهاي كشاورزي بود. اين مزارع، كه عمدتا در اطراف مدينه بودند، به شخص امام تعلّق داشتند و ـ همانگونه كه پيشتر گذشت ـ امام در كنار غلامان و فرزندان و كارگرانش به كار مشغول بود.\nفرزند امام ميگويد: در صبح سردي براي سرزدن به زميني كه امام در منطقه سايه داشت، همراه امام حركت كرديم... .34\nمعتب در ضمن روايتي نقل ميكند كه امام در باغ خود مشغول چيدن خرما بود... .35\nدر روايت ديگري آمده است كه آن حضرت كفن خود را براي زن مؤمني به نام شطيطه فرستاد و فرمود: اين كفن را از پنبههاي مزرعه خودمان تهيه كردهايم... .36\nامام زميني كشاورزي در منطقه يسيريه داشت كه آن را به فرزندش، احمد، كه مردي بزرگوار و با شخصيت بود، هديه كرد.37\nاسماعيل، فرزند موسي بن جعفر(ع)، ميگويد: پدرم با فرزندان خود از مدينه به سوي برخي از املاك خود بيرون رفت. اسماعيل ميگويد: ما در آنجا بوديم و با احمدبن موسي(ع) بيست تن از خدم و حشم پدرم بودند كه اگر احمد برميخاست آنان با او برميخاستند و اگر احمد مينشست آنان نيز با او مينشستند.38\nسند معتبر ديگري نشان ميدهد: امام صاحب زمينها و مزارع كشاورزي بود. موقوفه آن حضرت در كتابهاي تاريخي ثبت شده است كه به قسمتي از آن اشاره ميكنيم:\n«اين است آنچه موسي بن جعفر وقف نمود كه مشتمل است بر همه زمين خود كه در فلان مكان واقع است (نام آن ذكر نشده) و حدود زمين فلان است كه به طور كلي، درختهاي خرما، زمين، قنات، آب، آسياب، حريم، حقوق، حق آب، پستي و بلندي، عرض و طول، ميدان جلوباغ، نهرهاي كوچك و بزرگ، مرغزارها، آباد و خراب همه را وقف نموده است. متولّي وقف درآمد آن را پس از كسر كردن مخارج مزرعه و سي عدد درخت خرما براي فقراي آبادي ميان فرزندان موسي تقسيم كند؛ براي هر مرد دو برابر زن. چنانچه يكي از دختران موسي ازدواج كند، سهمي در اين صدقه ندارد... .39\nنمونه ديگري از تمكّن مالي امام، تعداد غلامان آن امام ميباشد. در روايتي، حضرت در پاسخ به هارون كه پرسيده بود: چه تعداد جيرهخوار داري؟ فرمود: بيش از پانصد نفر كه بيشتر آنها موالي و غلامان هستند.40\nعليبن ابي حمزه ميگويد: تعداد سي نفر غلام حبشي براي آن حضرت خريداري شد و امام براي آنها مقرّري و حقوق تعيين كرد.41\nعلاوه بر اين، تمام همسران آن حضرت كنيزاني بودند كه وي خريداري نموده بود؛ از جمله مادر امام رضا(ع) كه كنيزي بود كه امام آن را از تاجر مغربي خريد.42\nبنابراين، خريد و نگهداري غلامان و سپس آزاد كردن تعداد بيشماري از غلامان توسط امام كاظم (ع) خود قرينهاي بر تمكّن مالي آن حضرت است.\n2. كمكها و بخششهاي مالي حضرت: از جمله فصول درخشان زندگي امام كاظم(ع)، كمكها و بخششهاي مالي ايشان به فقرا و نيازمندان و درماندگان است. كمكها و بخششهاي آن امام شامل حال دوستان و دشمنان آن حضرت ميشد و در عصر خود، ضربالمثل بود. مورّخان هديه معمولي آن حضرت را حدود 200 تا 400 دينار ذكر كردهاند.43\n3. اجتناب امام از فقير نشان دادن خود: نكته ديگري كه ميتواند در شناخت وضعيت اقتصادي و معيشتي امام كمك كند، سيره و روش امام در مصرف است ـ كه در بخشهاي بعدي اين مقاله به آن خواهيم پرداخت. امام در انتخاب نوع لباس، غذا، منزل و مركب، همواره جانب اعتدال را نگه ميداشتند و ديگران را نيز به اعتدال و ميانهروي در مصرف سفارش ميكردند. امام هيچ گاه خود را فقير نشان نميداد و به شيعيان خود سفارش ميكرد تا با وضعيت مناسب و متعارفي در جامعه ظاهر شوند و خود را مقابل دشمن كوچك و حقير و فقير نشان ندهند.\nآري، امام زندگي ساده و زاهدانهاي داشت، اما زهد امام هرگز به معناي فقر او نبود. امام هيچگاه به ثروتاندوزي و انباشت سرمايه و اسراف و تجمّل نپرداخت. هر چه داشت خالصانه بين فقرا و نيازمندان انفاق ميكرد. امام بيش از آنكه به خود و رفاه و آسايش خويش فكر كند، در فكر محرومان و مستمندان بود و با توان مالي خود سعي در ياري رساندن به ايشان داشت. امام ـ به معناي دقيق كلمه ـ زاهد بود و زهد را اميرالمؤمنين علي(ع) چنين معنا كرد: «الزهدُ كلّهُ بينَ كلمتَينِ مِن القرآنِ، قالاللّه سبحانه: (لِكَيلا تأسوا عَلي ما فَاتكم و لاتَفرحُوا بِما آتاكُم) وَ مَن لَم يَأسَ علَي الماضي و لم يَفرح بالآتي فقد اَخذ الزهدَ بِطرفَيه».44\nاز اينرو، وقتي امام به دستور هارون به زندان افكنده شد، خدا را سپاس ميگفت كه فرصت و موقعيت مناسبي براي عبادت و مناجات با خدا يافته است و از اينكه دنيا را از دست داده، نگران و پريشان نيست.\nسيره اقتصادي امام كاظم (ع)\nالف. سيره امام كاظم (ع) در توليد\nبا مطالعه در رفتارهاي اقتصادي امام كاظم (ع) ميتوان به اصول كلي در زمينه توليد دست يافت. بي شك، آنچه در اينجا ذكر ميشود تمام اصول كلي حاكم بر رفتار امام نيست، بلكه مهمترين اصول در سيره امام در توليد ميباشد:\n1. تلاش در عرصه توليد: در اسلام، به كار و تلاش اقتصادي اهميت فراواني داده شده است. آيات و روايات فراواني در اهميت و ضرورت كار و تجليل از مقام كارگر نقل شدهاند. سيره عملي پيامبران و اولياي الهي نيز اين بوده است كه بار زندگي خود را شخصا به دوش ميكشيدند و هيچگاه براي تأمين ضروريات زندگي، خود را نيازمند و وابسته به ديگران نميكردند.\nاين امر بيانگر نوع نگرش امام به دنيا و رابطه آن با آخرت است و بر انديشههاي انحرافي زهدمآبانه، كه كار و توليد را در تضاد با كمالات معنوي و مصالح اخروي ميدانستند يا افكار باطل اربابمآبانه، كه كار را وظيفه افراد پست و پايين جامعه ميدانند خط بطلان ميكشد.\nامام كاظم (ع) ميفرمايد: «اِنّ اللّه ـ عزّوجلّ ـ لِيبغضُ العبدَ النوّامَ الفارغَ»؛45 خداوند از فرد پرخواب و بيكار متنفّر است. از اينرو، به يكي از يارانش، كه كاسب و فروشنده بود، ميفرمايد: «اُغدُ الي عزِّك»؛46 صبح زود به سوي عزّت خود بشتاب. منظور حضرت همان كسب و تجارت است. عزّت انسان در سايه تلاش او در جهت توليد به دست ميآيد. در روايتي ديگر، امام ارزش كار را اينگونه بيان كردند: «مَن طَلَب هذا الرزقَ مِن حِلّه لِيعودَ بِه علي نَفسِهِ و عيالِه كانَ كالمجاهدِ في سبيلِ اللّه»؛47 هر كس در طلب روزي از راه حلال اقدام كند تا خود و خانوادهاش را تأمين نمايد مانند كسي است كه در راه خدا جهاد كرده است.\nاز اينرو، امام كاظم (ع) با تمام مشكلات و مسئوليتهاي طاقتفرساي اجتماعي و سياسي و فرهنگي خود، در عرصه كار و تلاش اقتصادي كوشا و فعّال بود و ـ همانگونه كه ذكر شد ـ در كنار كارگران و غلامان به كشاورزي ميپرداخت و به آن افتخار ميكرد.\n2. برنامهريزي در امور اقتصادي: قطعاً انجام مسئوليت هدايت و رهبري فكري جامعه و پرداختن به عبادت و امور معنوي، زماني با تلاشهاي اقتصادي قابل جمع خواهد بود كه انسان برنامهريزي دقيق و معقولي براي زندگي خود داشته باشد. اينكه امام بزرگوار شيعيان، هم در صحنه فرهنگي و هم عرصه اقتصادي فعّال و پرتلاش حاضر است، به دليل اعتقاد و عمل به اصل برنامهريزي در زندگي است. امام كاظم (ع) در مورد برنامهريزي و مديريت زمان و نقش آن در زندگي انسان ميفرمايد: «اجتهدوا في اَن يكون زمانكم اربعَ ساعاتٍ: ساعةٌ لمناجاةِ اللّه و ساعةٌ لامرار معاشٍ و ساعةٌ لِمعاشرةِ الاخوانِ و الثُقّات الذينِ يَعرفونَكم عُيوبَكم و يَخلصونَ لَكم في الباطنِ و ساعةٌ تخلونُ فيها للذّاتكِم في غير محرَّمٍ و بهذهِ الساعةِ تقدرونَ علي الثلاثِ ساعاتٍ... .»48\n3. تأكيد بر عوامل صحيح و مشروع توليد: آنچه در سيره اقتصادي امامان و از جمله امام كاظم (ع) بيش از همه چيز مورد تأكيد است، اهميت دادن به عوامل صحيح و مشروع توليد ميباشد. امام هرگونه توسعه اقتصادي و پيشرفت در توليد را تأييد نميكند، بلكه محور فعاليتهاي اقتصادي را قانون شرع معرفي ميكند و هرگز از دايره احكام و موازين شرع خارج نميشد. امام كاظم(ع) به يكي از ياران خود ميفرمايد: «يا داود اِنَّ الحرامَ لا نمي و اِن نَمي لَم يُبارَك فيه و ما انفَقهُ لَم يُوجر عليه و ما خلفّهَ كان زادهُ اِلي النّارِ»؛49 اي داود، حرام رشد و توسعه نمييابد و اگر رشد يافت، بركت در او نيست و هر چه از آن انفاق شود، اجر داده نميشود و هر چه از آن باقي بماند، وسيلهاي است براي رفتن انسان به جهنم.\n(در بخش اصلاحات اقتصادي امام و مبارزه با مفاسد اقتصادي، نمونههايي از سيره عملي امام در اهميت دادن به عوامل صحيح و مشروع توليد بيان خواهند شد).\n4. حمايت از توليدكنندگان: امام كاظم (ع) علاوه بر آنكه خود پيشگام در عرصه توليد و تلاش اقتصادي بود، از توليدكنندگان نيز حمايت ميكرد. كمكهاي فراوان امام به آسيب ديدگان و ورشكستگان و قرضداران، كه زندگي اقتصادي آنها به دليل مشكلات طبيعي مختل شده بود، در همين زمينه قابل تفسيرند.\nشخصي ميگويد: در نزديكي مدينه صيفيكاري داشتم. موقعي كه فصل برداشت محصول نزديك شد، ملخها آن را نابود كردند. من خرج مزرعه را با پول دو شتر بدهكار بودم. نشسته بودم و فكر ميكردم، ناگاه امام موسيبن جعفر(ع) را ديدم كه در حال عبور از آنجا بود و مرا ديد، فرمود: چرا ناراحتي؟ عرض كردم: به خاطر اينكه ملخها كشاورزي مرا نابود كردهاند. حضرت فرمود: چه قدر ضرر كردهاي؟ عرض كردم: يكصد و بيست دينار با پول دو شتر، حضرت به غلام خود فرمود: يكصد و پنجاه دينار به او بده، سي دينار سود به اضافه اصل مخارج و دو شتر هم به وي تحويل بده.\nآن مرد ميگويد: وقتي اين كمك را تحويل گرفتم، عرض كردم: وارد زمين شويد و در حق من دعا كنيد. حضرت وارد زمين شد و دعا نمود. سپس از رسول خدا(ص) نقل كرد و فرمود: «تمسّكوا ببقايَا المصائِب»؛ از بازماندگان مشكلات محكم نگهداري كنيد.50\nبدينسان، امام به مسئولان و افراد جامعه ميآموزد كه چگونه به افراد آسيب ديده كمك كنند. امام در كمك به كشاورزي كه زراعت او دچار خسارت شده بود، علاوه بر اصل سرمايهاي كه از دست داده بود، مقدار سودي نيز كه انتظار داشت، به او ميپردازد، ضمن اينكه حمايت معنوي خود را نيز اعلام ميدارد و براي آن كشاورز دعا ميكند و با ذكر روايتي از پيامبر، او را مشمول هدايت فكري و معنوي خود قرار ميدهد.\nنمونه ديگر، كمك امام كاظم (ع) به بكّار قمي است كه مغازهاش مورد سرقت قرار گرفت. امام توسط علي بن حمزه كيسه پولي براي بكّار فرستاد. بكّار ميگويد: كيسه را باز كردم، چهل دينار در آن بود و ثروت از دست رفتهام را نيز محاسبه كردم، چهل دينار بود.\n5. دفاع و حفاظت از حقوق مالي خود: در اسلام، مال يك وديعه الهي معرفي شده است كه از جانب خداوند در اختيار بشر قرار گرفته: (وَ آتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ... .) (نور: 33) از اينرو، حفظ مال و نعمتهايي كه خداوند به انسان عطا كرده، همانند حفظ جان بر هر انساني واجب است. اسلام جان و مال انسان مسلمان را محترم ميشمارد و به هيچ كس اجازه نميدهد متعرّض اموال ديگران شود و آن را غصب نمايد.\nدر سيره معصومان: نمونههاي بسياري از حفاظت و دفاع از حقوق ماليشان به چشم ميخورد. بارزترين دفاع مالي از سوي يگانه دختر رسول خدا(ص) حضرت فاطمه زهرا(س) صورت گرفت كه براي باز پسگيري «فدك»، كه حق مسلّم ايشان بوده تلاش بسيار كرد. در مورد امام صادق(ع) نيز نقل شده است كه داود بن علي (فرماندار مدينه) معلّي بن خنيس (غلام امام صادق(ع)) را كشت و اموالش را غصب كرد. امام (ع) بر او وارد شد، در حالي كه از شدت ناراحتي عبايش بر زمين كشيده ميشد، آنگاه او را مورد خطاب قرار داد و فرمود: غلام مرا كشتي و مال مرا گرفتي! آيا ندانستي كه مرد در مصيبت فرزند و دوست ميخوابد، ولي در مورد ربودن و غصب مال به خواب نميرود. سپس فرمود: آگاه باش! به خدا تو را نفرين خواهم كرد. داود به ريشخند گفت: آيا مرا به نفرين خود تهديد ميكني؟ آنگاه امام صادق (ع) به خانه برگشت و پيوسته آن شب را به دعا و نماز گذراند. ساعتي نگذشت كه صداي شيون برخاست و گفتند داود بن علي مرده است.51\nدر زندگاني امام كاظم (ع) موارد متعددي يافت ميشوند كه امام از حق مسلّم مالي خود دفاع و حفاظت كرد و آن را از غاصبان مطالبه نمود.\nزماني امام كاظم (ع) بر مهدي عبّاسي وارد شد و ديد كه او ردّ مظالم ميكند. امام نزد او آمد و پرسيد: چرا آنچه را از راه ستم از ما گرفته شده است، برنميگرداني؟ مهدي پرسيد: آن چيست؟ امام ماجراي فدك را توصيف كرد. مهدي گفت: حدود آن را مشخص كن تا برگردانم. امام حدود فدك را به تفصيل بيان كرد. خليفه گفت: «هذا كثير، فانظُر فيه»؛ يعني اين مقدار زياد است، درباره آن فكر ميكنم.52 طبيعي بود كه مهدي عبّاسي چنين كاري را انجام ندهد؛ زيرا افزون بر آنكه او محكوميت كساني را كه مانع از بازگرداندن فدك به اهلبيت شده بودند، ميپذيرفت، واگذاري آن به امام ميتوانست امكانات مالي فراواني را در اختيار امام قرار دهد كه اين به نفع حكومت نبود. نظير اين جريان در زمان هارون نيز تكرار شد و حضرت فدك را مطالبه نمود و هارون از دادن آن خودداري كرد. در مورد ديگري هارون امام را به دربار خود احضار كرد. امام او را مورد سرزنش و توبيخ قرار داد كه چرا سادات و هاشميان و شيعيان را فراموش كردهاي و حقوق آنها را پرداخت نميكني؟53\nعلاوه بر اين موارد، چند مورد جزئي ديگر نيز در تاريخ زندگاني امام كاظم (ع) ثبت شدهاند كه نشان ميدهند امام بر حفظ اموال خود حسّاس بود و از غصب اموالش توسط افراد جلوگيري ميكرد:\nروزي امام در باغ خود مشغول جمعآوري خرماهاي نخلستان بود كه متوجه شد يكي از غلامان مقداري از خرماها را به بيرون از باغ پرتاب ميكند تا بعداً به دور از چشم امام آنها را براي خود بردارد. امام نزد او آمد و پرسيد: آيا گرسنهاي؟ گفت: خير. امام فرمود: آيا عرياني و نياز به لباس داري؟ (يعني آيا فقر مالي تو را به چنين كار زشتي واداشته است؟) او گفت: خير. حضرت فرمود: پس چرا خرماها را بيرون انداختي؟ عرض كرد: وسوسه شدم، چنين كاري بكنم. آنگاه امام به او فرمود: خوش آمدي و آنچه بيرون انداختي مال تو!54\nاين روايت به روشني بيانگر كنترل و نظارت امام بر اموال خود و عملكرد كارگرانش ميباشد، گرچه برخورد كريمانه حضرت كه منجر به اخراج آبرومندانه آن غلام شد، نيز درخور توجه است.\nدر مورد ديگري روزي امام كاظم (ع) سوار بر قاطري در حركت بود. ناگهان مردي از قبيله «همدان» پيش آمد و راه را بر امام بست و افسار قاطر را در دست گرفت و ادعاي مالكيت آن را كرد. امام از قاطر پايين آمد و به غلام خود فرمود: زين قاطر را بردار و قاطر را به او بده. آن مرد گستاخانه ادعاي مالكيت زين را نيز كرد. امام به او فرمود: دروغ ميگويي؛ زيرا من بر مالكيت زين دليل و بيّنه دارم، اما خود قاطر را تازه خريدهام، شايد حرف تو صحيح باشد و تو مالك قاطر باشي. بدينسان، امام از حق مسلّم مالي خود، كه بر آن دليل و شاهد داشت، كاملا دفاع كرد و اجازه نداد به راحتي مورد غصب قرار گيرد، اما از مالي كه مشتبه به حرام بود، پرهيز كرد.\nب. سيره امام كاظم (ع) در مصرف\nهدف نهايي همه تلاشها و كوششهاي اقتصادي، مصرف است. هر كس درآمدي كسب ميكند يا سرمايهاي مياندوزد هدفش آن است كه سطح مصرف كنوني يا آينده خود يا ديگران را بالا ببرد. اما انسانها در الگو و انگيزه مصرف متفاوت هستند. برخي هدف نهايي از مصرف را تنها اشباع هر چه بيشتر تمايلات و ارضاي كامل نيازهاي جسمي و غريزي انسان ميدانند و فراتر از آن هدفي نميشناسند. اما اسلام سعي دارد انسان را به گونهاي بسازد كه تمام حركات و فعاليتهايش او را به هدف نهايي آفرينش، كه قرب الهي است، نزديك گرداند. با تأمّل در سيره معصومان(ع)، ميتوان به الگوي صحيح و موردنظر اسلام ـ البته با در نظر گرفتن شرايط زمان و مكان و اوضاع اجتماعي و اقتصادي جامعهاي كه امام در آن زندگي ميكرد ـ نزديك شد.\nدر اين بخش، به مهمترين موارد مصرف، كه همواره مورد ابتلاي انسانها هستند و از شاخصههاي اقتصادي افراد محسوب ميشوند اشاره ميشود تا معلوم گردد امام كاظم (ع) چگونه مصرف ميكرد:\n1. لباس: در مورد لباس و پوشش امام كاظم (ع) روايات متعددي وجود دارند:\nـ يونس ميگويد: ابوالحسن(ع) را ديدم كه طيلسان آبي پوشيده بود.55\n«طيلسان» پارچهاي بوده كه بر شانهها ميانداختند و از آنها مانند باشلقي كه به پشت افكنند، آويزان ميشد. طيلسان گويا بلند بود كه سر و شانهها و پشت را به گونه ردا ميپوشاند. با آنكه طيلسان نشانه قاضيان و فقيهان بود، اما مردم ديگر هم از آن بهره ميگرفتند.56\nسليمان بن رشيد از پدرش نقل ميكند كه ابوالحسن(ع) را ديدم كه درّاعه (بالاپوش) سياه و طليسان آبي پوشيده بود.57\n«دراعه» روپوش گشادي است با آستينهاي باز شده از جلو و بيشتر آن را از ابريشم ميبافتند و با سوزندوزي متكلّفي ميآراستند.58\nمحمدبن علي ميگويد: ابوالحسن(ع) را ديدم كه قلنسوه (كلاوه سرپوش) پوشيده بود و ابريشمي با آستري از جنس سور به تن داشت.59\nدر زمان عباسيان كلاه دراز، كه شايد از ابريشم پرداخته ميشد و با نام «قلنسوه طويله» خوانده ميشد، رايج گشت. پيش از آن در زمان امويان، حتي قبل از آن «قلنسوه معمول» يا كوتاه مانند عرقچين يا فينه بود كه با پوست يا پارچه درست ميشد.60\nاحمدبن ابينصر ميگويد: شخصي از امام رضا(ع) پرسيد: آيا ميتوان با لباسي كه ملحم با ابريشم و پنبه است (يعني تار و پود آن را ابريشم و پنبه تشكيل داده) و ابريشم آن بيش از نصف لباس را گرفته، نماز خواند؟\nامام در جواب فرمود: اشكالي ندارد و ابوالحسن (امام كاظم(ع)) جامه و روپوشي اين چنيني داشت.61\nحميري در قرب الاسناد روايت ميكند كه امام كاظم (ع) به فرزندش امام رضا (ع) فرمود: «لباس بپوش و خود را زيبا جلوه بده؛ زيرا علي بن الحسين (ع) جبّهاي از خز ميپوشيد كه پانصد درهم ارزش داشت و مطرفي با جنس خز داشت كه پنجاه دينار قيمت آن بود و اين آيه را تلاوت ميكرد: (قُل مَن حَرَّم زينَةَ اللّهِ الّتي اَخرجَ لِعبادِه و الطّيباتِ مِن الرزقِ...)»62\nبا اين همه، رواياتي وجود دارند كه نشان ميدهند حضرت لباسهاي ساده ميپوشيد؛ از جمله:\nـ شقيق بلخي نقل ميكند كه در ايّام حج، در منزل قادسيه مشغول تماشاي مردم بودم، ناگاه جواني را ديدم خوشسيما، ضعيف و سبزه كه روي لباس خود لباسي از پشم پوشيده بود و به خود پيچيده بود و در پاهاي او نعليني بود... در ادامه روايت، آن شخص را امام كاظم (ع) معرفي ميكند.63\nابن ابي الحديد نيز در توصيف امام كاظم (ع) مينويسد: «و أين انتم عن موسي بن جعفرِ بن محمّد و أين انتم عَن علي بن موسي الرضا لابسُ الصوفِ طولَ عمرِه مع سعةِ اموالِه و كثرةِ ضياعهِ غلاتِه».64\nاين گفتار ابن ابيالحديد كه امام كاظم (ع) و امام رضا(ع) را پوشنده لباسهاي پشمينه و صوفيانه در طول عمرشان معرفي ميكند با بسياري از روايات تاريخي ديگر ـ كه پيشتر ذكر شدند ـ در تعارض است، ضمن اينكه ابن ابيالحديد اذعان دارد كه امام در وضعيت مالي و اقتصادي مناسبي به سر ميبرد؛ مزارع و باغهاي فراوان داشت و صاحب اموال بود، ولي لباسهاي فقيرانه ميپوشيد!\n2. مركب: روايات تاريخي نشان ميدهند كه آن حضرت از مركبهاي گوناگوني استفاده ميكرد، اما عمدتا مركب سواري ايشان، قاطر بود كه در آن زمان مركب متوسطي محسوب ميشد.\nـ زماني كه هارون الرشيد از حج برميگشت، برخي از بزرگان و رجال مدينه به استقبال او رفتند. امام كاظم (ع) نيز همراه ايشان بود و سوار بر قاطري بود. ربيع نزد امام رفت و گفت: اين چه مركبي است كه با آن به استقبال خليفه آمدهاي؟ (منظور او اين بود كه در اين شرايط، بايد از مركب مجلّلتري استفاده ميكردي.) امام در جواب فرمود: خوبي قاطر آن است كه سوارش نه در خويشتن كبر و نخوت احساس ميكند و نه زبوني و مذلّت و بهترين امور حد وسط آنهاست.65\nحمّاد بن عثمان ميگويد: امام كاظم (ع) را ديدم كه از مروه برميگشت، در حالي كه سوار قاطري بود... .66\nابن طيغور متطبّب ميگويد: امام كاظم (ع) از من پرسيد: چه مركبي سوار ميشوي؟ گفتم: الاغ. فرمود: آن را چند خريدهاي؟ گفتم: سيزده دينار. امام فرمود: اين اسراف است كه الاغي را به سيزده دينار خريدهاي و اسب باري غيراصيل (برذون) را رها كردهاي. گفتم: خرج برذون از خرج الاغ بيشتر است. حضرت فرمود: آن مقدار آذوقه كه الاغ را كفايت ميكند برذون را نيز كافي است. مگر نميداني كسي كه مركبي را آماده كرده است تا به وسيله آن امور ما را اجرا كند و دشمنان ما را پريشان سازد در حالي كه منسوب به ماست (شيعه ماست)، خداوند رزقش را بر او گسترده ميسازد و به او شرح صدر ميدهد و به آرزويش ميرساند و علاوه بر اين، آن مركب كمك خوبي براي حوايج او خواهد بود.\n3. منزل: امام كاظم (ع) در شهر مدينه صاحب منزل بود، ولي متأسفانه روايتهاي تاريخي چندان گزارش دقيق و تصوير روشني از وضعيت منزل امام به دست نميدهند. اساسا مورّخان به توصيف و تبيين قصرهاي با شكوه و مجلل خلفاي عبّاسي بيشتر راغب بودهاند تا به بيان منزل كوچك و محقّر ائمه بزرگوار شيعه:. از اينرو، كمتر گزارشي از جزئيات زندگي امامان براي ما نقل شده است، در حالي كه اخبار دقيق و جزئي فراواني حتي از اندروني و حرمسراي سلاطين در دست هستند.\nبا اين همه، در چند روايت به وضع منزل امام اشاره شده است:\nـ حسن بن زيّات ميگويد: نزد ابوالحسن(ع) رفتم، در حالي كه حضرت در اتاقي كه با پرده و فرش آراسته شده بود، حضور داشت. فرداي آن نزد ايشان رفتم. حضرت در اتاقي بود كه در آن جز سنگريزه و شن نبود. آنگاه امام نزد من آمد، در حالي كه جامهاي خشن پوشيده بود. حضرت، كه گويا از تعجب من آگاه شده بود، فرمود: اتاقي كه ديروز ديدي اتاق من نبود، اتاق همسرم بود.67\nـ محمّد بن عيسي از ابراهيم بن عبدالحميد نقل ميكند كه نزد امام كاظم (ع) رفتم در اتاقي كه حضرت در آن نماز ميخواند، چيزي جز سبد (از ليف خرما) و قرآن و شمشيري كه به ديوار آويزان بود، قرار نداشت.68\nـ معمّر بن خداد ميگويد: امام كاظم (ع) خانهاي خريد و به غلام خود دستور داد تا به آن خانه نقل مكان كند و فرمود: خانه تو كوچك و تنگ بود. او به امام عرض كرد: آن خانه براي پدرم بود و من به همان اكتفا كرده بودم. امام فرمود: اگر پدر تو نادان بود تو لازم نيست مثل او باشي.69\nـ حسين بن عثمان روايت ميكند كه آن حضرت را ديدم كه ساختماني ساخت، سپس آن را خراب كرد.70\n4. غذا: رواياتي كه در مورد غذاي آن حضرت نقل شده، حاوي نكات ارزشمندي است؛ از جمله اعتدال و ميانهروي در مصرف غذا، توجه به فايده و كيفيت غذا، استفاده صحيح و به موقع از غذاها، شيوه استفاده و نگهداري غذا، علاقه نشان دادن به نوع خاصي از غذا و... .\nـ لقاني ميگويد: امام كاظم (ع) را در مكّه ديدم كه شخصي را فرستاد تا برايش گوشت گاو بخرد، سپس امام گوشتها را تكه تكه كرد و خشكاند تا كمكم از آنها استفاده كند.71\nـ در روايت محمّدبن بكر نيز آمده است كه وقتي براي گرفتن كمك مالي نزد امام در مزرعهاش رفتم حضرت از من با گوشت خشك تكه تكه شده پذيرايي كرد.72\nـ موفق مديني از پدرش نقل ميكند كه روزي نزد امام كاظم (ع) رفتم، امام مرا براي نهار نزد خود مهمان كرد. موقعي كه سفره غذا را آوردند، بر سر سفره سبزي نبود. امام شروع به خوردن نكرد و به غلام خود فرمود: آيا نميداني كه من بر سر سفرهاي كه سبزي نباشد غذا نميخورم. سپس به غلامش فرمود سبزي بياورد. غلام سبزي آورد، آنگاه امام شروع به خوردن كرد.73\nـ معتب ميگويد: روزي امام كاظم (ع) به من فرمود: برايم ماهي تازه تهيه كن؛ چون تصميم دارم حجامت كنم. معتب ميگويد: ماهي را خريدم و نزد امام آوردم. امام فرمود: بخشي از آن را بپز و بخش ديگر آن را كباب كن. سپس امام نهار و شام خود را از آن تناول كرد.74\nـ يونس بن يعقوب ميگويد: امام كاظم (ع) را ديدم كه تره را در آب ميشست و ميخورد.75 (در روايات ديگري نيز از امام نقل شده است كه امام سبزي و ميوه را در برنامه غذايي خود گنجانده بود كه به خاطر اختصار از ذكر آن خودداري ميشود.)\nـ فضل بن يونس ميگويد: روزي مهمان امام كاظم (ع) بودم، ظرف غذايي آورد و نان را زير آن ظرف گذاشته بودند. حضرت با مشاهده اين وضع، فرمود: نان را گرامي بداريد و آن را زير ظرف قرار ندهيد! سپس به غلام خود فرمود تا نان را از زير ظرف خارج كند.76\nـ موسي بن بكر ميگويد: امام كاظم (ع) بسياري از اوقات، پيش از خوابيدن شريني (شيريني طبيعي) تناول ميكرد و ميفرمود: اگر كسي ده درهم داشته باشد و با آن شيريني بخرد، اسراف نكرده است.77 و ميفرمود: «نحنُ نحبُّ الحلو»؛78 ما شيريني را دوست داريم.\nنقل است كه امام كاظم (ع) هيچگاه بدون خوردن شام نميخوابيد؛ حتي اگر به خوردن يك لقمه غذا هم بود، شام را ترك نميكرد و ميفرمود: «اِنَّه قوّةٌ لِلجسمِ».79\n5. عطر و زينت: حسن بن جهم ميگويد: نزد ابوالحسن(ع) رفتم. آن حضرت صندوقچهاي نزد من آورد كه در آن مشك بود و فرمود: بردار، من مقداري از آن را برداشتم. امام دوباره به من تعارف كرد كه بردار و لباسهايت را معطّر كن. من دوباره مقدار كمي از آن برداشتم و به جامه خود زدم. باز امام فرمود: بردار و لباست را معطّر كن. آنگاه فرمود: اميرالمؤمنين علي(ع) فرمود: «لا يأبي الكرامةَ الاّ حِمارٌ»؛80 كرامت و بخشندگي را رد نميكند، مگر الاغ. عرض كردم منظور از «كرامت» چيست؟ فرمود: عطر، پشتي و چند چيز ديگر.\nـ نيز از حسن بن جهم نقل است كه براي امام كاظم (ع) صندوقچهاي كه در آن عطر و مشك بود و از آبنوس بود، آوردند كه در آن جعبههايي از عطر قرار داشت كه مخصوص زنان بود.81\nـ موسي بن بكر ميگويد: امام كاظم (ع) را ديدم كه با شانهاي از جنس عاج موهايش را شانه ميكرد و آن شانه را من براي او خريده بودم.82\nاز حسن بن جهم نقل است كه بر امام كاظم (ع) وارد شدم، در حالي كه ديدم حضرت با رنگ سياه خضاب كرده بود.83\nعلي بن مهران ميگويد: نزد امام رفتم، ديدم آن حضرت انگشتري در دست دارد كه نگين آن از فيروزه است و روي آن نقش «للّه الملك» بود.84\n6. غلامان: از جمله مصارف عادي و معمولي در عصر امام كاظم(ع) خريد غلام و كنيز بود كه عمدتا اسراي جنگي بودند. امامان نيز گاه از بازار بردهفروشان غلامان و كنيزاني خريداري ميكردند و پس از يك دوره تعليم و تربيت اسلامي، آنها را آزاد ميكردند و گاه بدون آنكه آنها را نگه داري كنند، آزاد ميكردند. آزادسازي بردگان سيره و سنّت همه معصومان بود و اسلام به اين امر بسيار سفارش نموده است.\nابن ابيحمزه ميگويد: نزد امام كاظم (ع) بودم، سي نفر غلام حبشي براي حضرت خريده بودند و نزد حضرت آوردند. يكي از غلامان با زبان خود سخني گفت و امام (ع) با همان زبان به او پاسخ داد. غلام تعجب كرد و همه آنها كه حضور داشتند نيز تعجب كردند. امام به آن غلام فرموده بود: «من پولي در اختيار تو ميگذارم، به هر يك از غلامان هر ماه سي درهم پول بده.»85\nنكته جالب توجه در اين روايت تعيين مقرّري و مزد براي غلامان است كه در آن زمان كمتر كسي اين كار را انجام ميداد و اين بيانگر نوع نگرش امام به مسئله بردگان بود.\nـ هشام بن احمر روايت كرده است كه تاجري از غرب وارد مدينه شد و كنيزاني براي فروش با خود آورده بود. امام موسيبن جعفر(ع) يكي از آنها را خريداري كرد و امام عليبن موسيالرضا(ع) از او متولد شد.\nـ نكته ديگر آنكه همه يا بيشتر همسران امام موسي كاظم (ع) كنيز بودند.\n7. اكرام و اطعام: آنچه در اسلام بيش از خوردن اهميت دارد، خوراندن و اطعام كردن است. به مسلمانان توصيه شده است تا به مناسبتها و بهانههاي گوناگون سفره اطعام خود را براي ديگران پهن كنند. بارزترين تجلّيگاه سخاوت و كرامت ائمّه اطهار(ع) اطعام و اكرام آنهاست كه سيره هميشگي ايشان بوده.\nامام موسي بن كاظم (ع) به مناسبت تولد يكي از فرزندان خود وليمهاي ترتيب داد. در اين وليمه سه روز تمام مردم مدينه را غذا داد (نوع غذايي را كه حضرت وليمه داد فالوذج ذكر كردهاند كه حلوايي بوده كه با آرد و آب و عسل تهيه ميشده.) ظرفها را در مساجد و بازار ميگذاشتند و هر كس هر چه مايل بود تناول ميكرد. به حضرت اعتراض كردند، حضرت در جواب فرمود: خداوند هر چه به پيامبران ديگر داده است به حضرت محمد(ص) هم داده، و اضافه نيز داده است، به سليمان(ع) فرمود: (هذا عطاؤُنا فامنُن او اَمسِك بغيرِ حسابٍ) (ص: 39) و به حضرت محمّد(ص) فرمود: (وَ ما آتاكُم الرّسولُ فخذوهُ و مانَهاكُم عَنه فانتَهوا) (حشر: 7)86\nآيا اين سفره سادهاي كه براي عموم مردم بدون هيچ تبعيض و تفاوتي پهن شده با سفرههاي رنگين و پر زرق و برق خلفاي عبّاسي، كه تنها براي چاپلوسان و مادحان و درباريان پهن ميشد، قابل مقايسه است؟\nاصول كلي حاكم بر سيره امام كاظم (ع) در مصرف\nاز آنچه تاكنون در مورد سيره امام در مصرف بيان شد، ميتوان اصول كلي و راهبردي از رفتارهاي اقتصادي امام را به دست آورد. بديهي است آنچه در اينجا به اختصار بيان ميشود تنها چند اصل مستفاد از سيره عملي امام است و با مطالعه در گفتار و سخنان آن امام و دقت در سبك زندگي ايشان، ميتوان اصول مهم ديگري را نيز به دست آورد.\n1. اعتدال گرايي\nمهمترين اصل اسلامي در زمينه مصرف، اعتدال گرايي و پرهيز از افراط و تفريط است. اساسا «اقتصاد» به معناي اعتدال و ميانهروي است كه در زمينه مصرف نمود بيشتري دارد. اسلام به تلاش در عرصه توليد و قناعت در عرصه مصرف توصيه ميكند. امام علي(ع) در مورد نوع لباس افراد متّقي از واژه «اقتصاد» استفاده ميكند؛ ميفرمايد: «و ملبسهم الاقتصاد»؛87 يعني لباس افراد با تقوا معتدل و ميانه است. امام كاظم (ع) نيز در مورد اقتصاد و اعتدال در مصرف ميفرمايد: «مَن اقتصدَ و قَنع بقَيتْ عليه النعمةُ مَن بذر و اسرف زالت عَنه النعمةُ»؛88 هر كس اقتصاد و اعتدال را رعايت كند و قانع باشد نعمت بر او باقي خواهد ماند و هر كس اسراف كند نعمت از دستش خواهد رفت.\nنوع لباس، مركب، منزل و غذاي حضرت نمونهاي عالي از اعتدال و ميانهروي بود و در برخي موارد، امام تصريح ميكرد كه علت انتخابش، معتدل بودن آن بوده است. براي نمونه، وقتي به نوع مركب امام، كه به استقبال خليفه رفته بود، اعتراض كردند، امام در پاسخ فرمود: قاطر مركب متوسطي است و «خير الامور اوسطها.»89\nدر مورد غذا نيز حضرت ميفرمايد: «لَو اَنَّ الناسَ قصدوا فِي الطعام لاستقامت اَبدانهُم»؛90 اگر مردم در خوردن غذا اعتدال را رعايت كنند بدنهاي محكم و استواري خواهند داشت. امام از پرخوري نهي ميكند و ميفرمايد: «اِنَّ اللّه يُبغضُ البطنَ الّذي لا يَشبُع»؛91 خدا از شكمي كه سير نميشود متنفّر است، ولي به ترك غذا با انگيزههاي زاهدانه نيز اعتراض ميكند و با كساني كه غذاهاي حلال را برخود حرام كردهاند، برخورد ميكند. امام هيچگاه بدون خوردن شام نميخوابيد و به اين امر توصيه ميكرد.\nنوع لباس امام بر خلاف تصور برخي كه فكر ميكنند امامان ميبايست لباسهاي كهنه و فقيرانه بپوشند بسيار معتدل و ميانه بود. امام اهل پشمينهپوشي نبود و خود را فقير نشان نميداد؛ همان لباسي را ميپوشيد كه افراد عادي جامعه او ميپوشيدند.\nدر اينجا مناسب است به اين سؤال پاسخ داده شود كه علت تفاوت سيره و روش امام كاظم (ع) با برخي ديگر از ائمّه از جمله اميرالمؤمين علي(ع) چيست؟ چرا امام علي(ع) لباسهاي وصلهدار و كم قيمت ميپوشيد و غذاهاي ساده تناول ميكرد، اما امام كاظم (ع) چنين روشي را در مصرف انتخاب نكرد؟\nاين سؤال بارها از سوي محققان جواب داده شده است: تفاوتهايي كه در سيره اقتصادي امامان ديده ميشوند، همچون تفاوتهايي كه در سيره سياسي و اجتماعي امامان وجود دارند، ناشي از شرايط اجتماعي و اقتصادي جامعهاياند كه امام در آن زندگي ميكند يا وضعيت مالي كه امام داشته است. براي نمونه، اگر اميرالمؤمنين علي(ع) در دورهاي از زندگي خود، لباسهاي فقيرانه ميپوشيد و غذاهاي سخت تناول ميكرد، دليل آن مسئوليت حاكميت جامعه بود كه بر دوش آن حضرت نهاده شده بود و حضرت به عنوان حاكم جامعه اسلامي بر خود لازم ميدانست كه خود را در سطح ضعيفترين و فقيرترين افراد جامعه قرار دهد. خود حضرت در اين باره ميفرمود: «اِنّ اللّه جَعَلني اماما لخلقِه، ففرضَ علّي التقديرُ في نفسي و مطعمي و مشربي و ملبسي كضعفاءِ الناسِ كَي يقتدي الفقيرُ بِفقري و لا يَطغَي الغني غنا...»92\nپس اين شكل از زهد و سادهزيستي مخصوص مسئولان و حاكمان جامعه اسلامي است تا ضعفا و فقراي جامعه رهبر و حاكم خود را الگو قرار دهند و ثروتمندان از ثروت خود سوءاستفاده نكنند و به تجمّلگرايي و دنياپرستي سوق نيابند.\nعلاوه بر اين، شرايط اجتماعي و اقتصادي جامعهاي كه امام علي(ع) در آن زندگي ميكرد بسيار متفاوت با جامعهاي بود كه امام كاظم (ع) و ساير ائمّه اطهار(ع) در آن زندگي ميكردند. در عصر امام علي(ع) به دليل شرايط سياسي و نظامي حاكم بر جامعه، بيشتر مردم در فقر و تنگدستي زندگي ميكردند و دولت اسلامي، كه درگير جنگها و نزاعهاي داخلي بود، فرصت حل معضلات اقتصادي و توسعه و پيشرفت را نيافته بود.\nامام صادق(ع) به مردي كه به ايشان اعتراض كرد چرا مانند امام علي(ع) لباس زبر و خشن نميپوشد، فرمود: همانا علي بن ابيطالب(ع) آن لباس را زماني ميپوشيد كه بدنما نبود و اگر آن لباس را اين زمان ميپوشيد، انگشتنما ميشد. پس بهترين لباس هر زمان، لباس مردم آن زمان است.93\n2. پرهيز از زهد فروشي و تصوّفگرايي در مصرف\nاسلام طرفدار رهبانيت و زهدهاي كاذب نيست. پيشوايان دين اسلام نيز هيچ گاه خود را از نعمتهاي حلال و مواهب الهي بيسبب محروم نميساختند و با كساني كه براي تأمين سعادت آخرت، دنيا را ترك ميگفتند مخالفت ميكردند. امام همواره ميفرمود: «ليس مِنّا مَن تركَ دُنياه لآخرتهِ و لا آخرتَهُ لِدُنياه»؛ از ما نيست كسي كه دنيا را به خاطر آخرتش ترك كند و آخرتش را به خاطر دنيايش.\nامام به برخي افراد كه قيافههاي زاهدانه به خود ميگرفتند و غذا را بر خود حرام ميكردند، ميفرمود: «ليس الحميّه اَن تَدع الشيءَ اَصلا لاتأكُله و لكنَّ الحميه اَن تأكلَ مِن الشيءِ و تحفف»؛94 غيرت (و شجاعت اخلاقي) به اين نيست كه انسان ترك غذا كند و هيچ نخورد، بلكه غيرت آن است كه انسان بخورد، ولي اسراف نكند.\nدر مورد ديگري، شخصي به حضرت عرض كرد كه مردم چقدر تعجب ميكنند و شگفتزده ميشوند از كسي كه لباس خشن ميپوشد، غذاي سخت ميخورد و خشوع ميكند! امام فرمود: آيا نميداني كه يوسف(ع)، پيامبر و فرزند پيامبر بود، او قباهايي از ديباج، كه دكمههاي طلايي داشت، ميپوشيد و در مجالس فرعون مينشست و حكم الهي را بيان ميكرد، در حالي كه حرام خداوند حرام است، چه كم باشد و چه زياد. خداوند فرموده است: (قُل مَن حَرَّمَ زينَةَ اللّه الّتي اَخرجَ لِعباده و الطيباتِ مِن الرّزقِ.) (اعراف: 32)95\nبه خوبي روشن است كه امام سعي ميكرد تا افكار باطل برخي از افراد زهدمآب را كه به نام «دين» و «تأمين آخرت» دنيا و مواهب آن را بر خود و ديگران حرام ميكردند و زهدهاي كاذب را تشويق و ترويج مينمودند، اصلاح كند، وگرنه همان مقدار كه امام از زهدفروشي پرهيز ميكرد و آن را نفي مينمود، از تجمّلپرستي و گرايش به زرق و برق دنيا و آخرتگريزي نيز نهي ميكرد.\nاز اينرو، امام همواره به روحيات ابوذر اشاره ميكرد و اصحاب را به تأسي از روح دنياگريزي و آخرتگرايي ابوذر تشويق ميكرد: «رَحِمَ اللّهُ اباذَر فلقد كانَ يقول: جزي اللّه الدنيا عَنّي مذّمةً بعدَ رغيفين مِن الشعيرِ، اَتغدّي باَحدِهما و اَتعشي بالآخَرِ و بعد شملتي الصوف اَئتزرُ بِاَحدهما و اَتردّي الاخري...»96\nدر حقيقت، امام به محتوا و روح رفتار ابوذر توجه داشت، نه شكل خاص رفتاري كه شايد اختصاص به وضع و شرايط خاص ابوذر داشت.\n3. توجه به معيارهاي عقلايي در مصرف\nدر راستاي دو اصل قبل، اين اصل نيز از سيره عملي امام استفاده ميشود كه در مصرف، بايد معقول عمل كرد؛ يعني بايد معيارهاي عقلي و عقلايي را در نظر گرفت و به تعبير ديگر، الگوي مصرف بايد كاملا علمي و سنجيده باشد. بيتوجهي به علم و عقل در مصرف، انسان را به بيراهه ميكشاند. براي نمونه، امام به فردي كه به خاطر ارزان و كم خرج بودن، الاغ را به عنوان مركب خود انتخاب كرده بود، اعتراض كرد و فرمود: اين اسراف است كه انسان سيزده دينار بابت الاغ بدهد و مركب متوسط ديگري مثل برذون را رها كند، در حالي كه خرج هر دو يكي است و برذون كارآيي بيشتري دارد، علاوه بر اينكه متناسب با شئون اجتماعي افراد است.97\nدر مورد ديگري، اسحاق بن عمار از امام كاظم (ع) پرسيد: آيا كسي كه ده لباس دارد، اسراف كرده است؟ امام فرمود: خير، داشتن ده لباس اسراف نيست، بلكه اسراف آن است كه لباس حفظ خود را (لباس مخصوص مجالس، كه براي حفظ شخصيت و آبروي اجتماعي ميپوشي) در جاهاي كثيف استفاده كني.98\nامام به كسي كه منزل كوچك و تنگي براي زندگي خود انتخاب كرده بود، در حالي كه توان تهيه و استفاده از منزل بزرگتر و وسيعتر را داشت، اعتراض كرد و فرمود: اگر پدر تو نادان بود، دليلي ندارد تو هم مثل او باشي.99\nامام همواره ميفرمود: «مِن فراهة الرجلِ اَن يكونَ دوابّه سِمانا و سمعتُه يقول: ثلاثةٌ مِن مَروّه: فراهةِ الدابّة و حُسنُ وجهِ المملوكِ و الفرسُ السري»100 حضرت نشانههاي خوشبختي و رفاه انسان را در دنيا داشتن مركبي چالاك و منزلي وسيع و مملوكي زيبا ذكر ميكند. اينها بيانگر توجه اسلام به نيازهاي مادي انسان است. چنين است كه اسلام ديني جامع و كامل است و عمل به آن تضمينكننده خوشبختي دنيا و آخرت.\nنمونه ديگري كه نشان ميدهد امام در مصرف معيارهاي علمي را در نظر ميگيرد، انتخاب نوع غذاست. امام با علم و آگاهي فوقالعاده خود، به خواص و فوايد ميوهها و غذاهاي گوناگون آشناست و طبق علم خود عمل ميكند. از اينرو، در برخي موارد، از غذاهاي خاصي استفاده ميكرد؛ مثلا، وقتي ميخواست حجامت كند، پيش از آن گوشت ماهي مصرف ميكرد كه در عمليات خونسازي در بدن بسيار مؤثر است.\n4. رعايت شخصيت و شئون اجتماعي افراد در مصرف\nحفظ آبرو و شخصيت اجتماعي انسان همواره مورد توجه اسلام بوده است. توصيههايي كه اسلام در مصرف دارد بيشتر براي حفظ شخصيت و اقدام اجتماعي افراد است. اسلام مسلماني را كه در چشم ديگران حقير و پست جلوه كند، نميپسندد. امام در مورد فلسفه پوشيدن لباس، به اين مسئله توجه كرده و فرموده است: هر گاه يكي از شما لباس جديدي ميپوشد، دست خود را روي لباس بكشد و بگويد: «الحمدُ للّه الذي كساني ما اُواري به عورتي و اَتجمَّلُ بِه بينَ النّاسِ...»101 سپاس خدا را كه زشتيهاي مرا پوشاند و لباسي داد كه خود را بين مردم زيبا جلوه دهم.\nحضرت فلسفه پوشيدن لباس را رعايت حجاب و پوشاندن زشتيها ميداند، علاوه بر آن، لباس را وسيله زيبا جلوه دادن انسان در مقابل ديگران معرفي ميكند. انسان با پوشيدن لباس، خود را براي ديگران زيبا و مورد پسند جلوه ميدهد. قطعا روابط اجتماعي آنگاه كه بر محور محبت و احترام متقابل صورت گيرند، با دوامتر خواهند بود و از راهكارهاي ايجاد محبت، رعايت زيبايي و جمال ظاهري و بهداشت جسماني است، به شرط آنكه افراط و تفريط صورت نگيرد.\nدر مورد ديگري امام به حسن بن مختار ميفرمايد: براي من قلنسوه (كلاه، سرپوش) درست كن و آن را مصنوعي درست نكن؛ چون آقايي مثل من لباس مصنوعي نميپوشد. (اعمل لي قلنسوةً، لاتكون مصنعةً فَاِن السيد مِثلي لايَلبسُ المَصنعَ).102\nدر موارد ديگري امام به شيعيان خود خطاب ميكند كه «يا معشرَ الشيعةِ اِنّكم قومٌ عاداكم الخلقُ فتزيّنوا لهم بما قَدّرتم عليه...»؛103 اي شيعيان! شما دشمنان زيادي داريد. پس در مقابل دشمن، خود را حقير جلوه ندهيد، بلكه با سيادت و آقايي در جامعه ظاهر شويد و تا آنجا كه ميتوانيد، خود را زيبا و وجيه نشان دهيد.\nگاه پوشيدن لباسهاي كثيف و مندرس يا استفاده از مركبهاي پست در حالي كه انسان قادر به تهيه نوع برتر آن است، موجب ميشود كه انسان در چشم ديگران حقير و نامقبول جلوه كند و نتواند مسئوليت و رسالت اجتماعي خود را به خوبي ايفا كند.\nامام به يكي از يارانش به نام عبداللّه جبلي كناني، كه يك ماهي در دست گرفته بود و در كوچه و بازار در حال حركت بود، فرمود: آن را بينداز، چون من ناپسند ميبينيم كه شخص بزرگواري چون تو چنين كار حقيري انجام دهد.104\n5. توجه به انگيزههاي مثبت در مصرف\nمهمتر از خود مصرف، انگيزه مصرف است. وجه تمايز مكتبهاي اقتصادي در انگيزههاي توليد و مصرف است: اينكه چرا انسان بايد اين همه تلاش و فعاليت داشته باشد و چگونه و چرا بايد مصرف كند؟\nدر رواياتي كه قبلا ذكر شدند، توجه امام به انگيزههاي صحيح و مثبت مصرف بيان شد؛ مانند آنچه امام در هنگام پوشيدن لباس نو فرمود، يا آنچه به يكي از شيعيان فرمود كه عبارت از حفظ آبرو و شخصيت اجتماعي بود.\nامام به يكي از شيعيان خود فرمود: »مگر نميداني كسي كه مركبي آماده كرده است تا به وسيله آن امور ما را اجرا كند و دشمنان ما را پريشان سازد در حالي كه منسوب به ماست (شيعه ماست)، خداوند رزقش را بر او گسترده ميسازد و به او شرح صدر ميدهد و به آرزويش ميرساند و علاوه بر اين، آن مركب كمك خوبي براي حوايج خود او خواهد بود.»105\nبنابراين، در انتخاب مركب، علاوه بر نيازها و حوايج شخصي، بايد امور ديگري همچون مشاركت اجتماعي و فرهنگي را در نظر گرفت، قطعا اقتصادي كه در خدمت مكتب و دين انسان باشد با ارزشتر خواهد بود.\nكمكها و بخششهاي مالي امام كاظم (ع)\nاز معروفترين خصايل بارز حضرت موسي بن جعفر(ع) سخاوت، گشادهدستي و كرامت ايشان است. كمكها و بخششهاي مالي امام كاظم به فقرا، نيازمندان و محرومان فصل مشبعي از رفتارهاي اقتصادي امام را تشكيل داده و توجه مورّخان را به خود جلب كرده است. به راستي، اين فصل از زندگي اقتصادي امام كاظم (ع) مفهوم جديدي از انسان اقتصادي ارائه ميكند. بر اساس اين الگو، «انسان اقتصادي» كسي نيست كه تمام تلاش و همّت خود را مصروف رفاه و آسايش خود نمايد و در فكر تأمين نيازهاي مادي خود باشد، بلكه كسي است كه تمام توان خود را به كار ميگيرد تا رفع فقر و نياز از جامعه و انسانهاي پيرامون خود نمايد. آيا ايثار و انفاق و از خودگذشتگي مالي در قاموس انديشه اقتصادي جهان جايگاهي دارد؟\nكمكها و بخششهاي مالي امام چند بخش بودند:\nشيخ مفيد در كتاب الارشاد، سخاوت و فقيرنوازي امام را چنين توصيف ميكند: «و كانَ اوصلُ الناسِ لاهلِهِ وَ رَحِمه و كان يَفتقَّدُ فقراءَ المدينةِ في الليلِ فيَحملُ اِليهم الزنبيلَ فيهِ العينُ و الورقُ و الاقَّةُ و التمورُ فيُوصلُ اليهم ذلكَ و لايَعلمونَ مِن اَي جهةٍ هو».106\nاين رفتار سخاوتمندانه و سرشار از ايمان و اخلاص امام شامل پيامها و نكاتي است؛ از جمله:\nـ كمك مخفيانه و شبانه به فقرا كه دليل آن حفظ عزّت نفس و كرامت انساني فقرا، عدم ترويج تكّدي و حفظ عمل از شائبه ريا و منّت بود.\nـ كمكهاي مالي امام به فقرا متنوّع و گوناگون بودند.\nـ كمك امام در حدّي بود كه آنها را كاملا بينياز ميساخت، به گونهاي كه عطايا و بخششهاي مالي آن حضرت ضربالمثل بودند. به كسي كه پول حضرت را ميگرفت و باز فقير ميماند، ميگفتند: «عجبا لِمَن جائه صرةُ موسي فَشَكا القلَّة»؛ از كسي كه كمك مالي امام موسي كاظم (ع) را دريافت كرده تعجب است كه از بي پولي بنالد.107\nمورّخان هديه معمولي آن حضرت را بين 200 تا 400 دينار ذكر كردهاند.108 اين رقم قابل توجهي است كه هم توان مالي امام را ميرساند و هم حجم كمكهاي مالي امام به فقرا و نيازمندان را نشان ميدهد. اين در حالي بود كه خلفاي معاصر امام با وجود ثروتهاي فراوان، به عيش و نوش و فساد و تباهي مشغول بودند.\nروايت قابل توجه ديگري از عنايت و لطف امام نسبت به فقرا در منابع ذكر شده كه حاوي نكات ارزشمندي است: روزي آن حضرت از كنار يك اعرابي (بياباني / دهاتي)، كه خيلي بدقيافه بود، عبور ميكرد. وقتي او را ديد، نزد وي رفت، به او سلام كرد و در كنار او نشست و با او هم سخن شد. سپس به او فرمود: اگر مشكلي پيدا كردي به من مراجعه كن.\nاطرافيان حضرت عرض كردند: آيا كنار چنين فردي مينشيني و از نياز وي سؤال ميكني؟ حضرت فرمود: «بندهاي از بندگان خداست، برادري است كه خدا در قرآن برادر بودن او را تعيين كرده و همسايهاي است كه در روي زميني كه ما زندگي ميكنيم، زندگي ميكند، ما و او فرزندان آدم هستيم و طرفدار بهترين اديان الهي. شايد روزگار ما را محتاج او گرداند و ببيند كه ما روزي نسبت به او فخر فروختيم و اينك نيازمند او هستيم.» سپس حضرت اين شعر را خواند:\nنُواصل مَن لايستحق وصالنا مخافةَ اَن نبتغي بغيرِ صديقٍ.109\nيعني: ما با كسي كه نياز به ارتباط با ما ندارد ارتباط برقرار ميكنيم؛ چون ميترسيم كه روزي برسد كه هيچ رفيقي نداشته باشيم. با اين همه، كمك به فقرا و مستمندان راه و رسم خاص خود را ميطلبد كه به آن اشاره شد.\nنكته ديگري كه در سيره معصومان: در كمك به فقرا به چشم ميخورد، آزمايش فقير قبل از كمك به اوست. در برخي موارد، ائمّه اطهار: فقير را مورد امتحان و سؤال قرار ميدادند و بر مبناي معرفت و درك و بصيرت او، به او كمك ميكردند. براي نمونه:\nفقيري نزد آن حضرت آمد و پس از اظهار تهيدستي، گفت: اگر صد درهم داشتم با آن كاسبي ميكردم و از تنگدستي نجات مييافتم. امام از او پرسيد: اگر بنا باشد تو در دنيا آرزويي داشته باشي، آرزويت چيست؟ فقير گفت: آرزو ميكنم به اداي حقوق ديني توفيق يابم و براي حفظ جان، از خطر دشمن قانون تقيه را رعايت كنم.\nامام كاظم (ع) پرسيد: چرا دوستي ما خاندان (اهلبيت) را آرزو نميكني؟ فقير گفت: اين خصلت را كه دارا هستم و خدا رابه خاطر داشتن اين صفت سپاس ميگويم، ولي آن را كه ندارم آرزو ميكنم.\nامام فرمود: پاسخ نيك دادي، آفرين! آنگاه دو هزار درهم (بيست برابر خواسته او) به وي داد و فرمود: اين پول را در تجارت و خريد و فروش «مازو» (دانههايي كه براي رنگ كردن و دباغي به كار ميبرند) به كار بزن؛ زيرا اين كالا خشك است (و كمتر آسيب ميبيند.) فقير همين كار را كرد و زندگياش سروسامان يافت.110\nمحمدبن عبداللّه بكري ميگويد: قرضدار بودم و براي حل آن وارد مدينه شدم و هرچه زحمت كشيدم پولي براي اداي قرض خود به دست نياوردم. به فكر افتادم به حضرت موسيبن جعفر(ع) مراجعه كنم، گفتم: از راهي خدمت آن حضرت ميروم كه به زمين كشاورزياش برسم. آن حضرت را با غلام خود در زمين كشاورزي يافتم. وقتي مرا ديد، از من با غذايي از گوشت خشك تكه تكه شده كه روي غربال بود، پذيرايي كرد. و با هم غذا خورديم، سپس از من پرسيد: چه كار داري؟ من داستان قرض خود را گفتم. حضرت وارد ساختمان شد و زود برگشت و غلامش را كناري فرستاد و دست خود را دراز كرد و همياني به من داد كه سيصد دينار در آن بود.111\nكمك امام به كشاورزي، كه زراعت او دچار آسيب شده بود، يا مغازه داري كه مغازهاش را دزد زده بود در بخش حمايت امام از توليدكنندگان ذكر شد.\nعلي بن ابي حمزه ميگويد: امام موسي كاظم (ع) هجده درهم به من داد و فرمود: اين پول را به مردي ميدهي كه طبقي پيش رو دارد و يك فلس يك فلس فروش ميكند و به او ميگويي: ابوالحسن دستور داد اين پول را خرج كن و تا زنده هستي اين پول برايت بس است. وقتي پول را به آن مرد دادم، گريه كرد. به او گفتم: چرا گريه ميكني؟ گفت: چرا گريه نكنم؛ چون خبر مرگ مرا به من داده است. به او گفتم: آنچه نزد خداست بهتر از وضع كنوني توست. مرد ساكت شد و از من پرسيد: شما چه كسي هستي؟ گفتم: عليبن ابي حمزه. گفت: به خدا قسم، آقاي من همين طور به من خبر داد و فرمود: سفارش خود را توسط علي بن ابي حمزه ميفرستم. عليبن ابي حمزه ميگويد: حدود 20روز بعد پيش مرد رفتم، مريض بود، گفتم: هر سفارشي داري بگو تا از پول خود آن را انجام دهم. مرد گفت: وقتي مُردم، دخترم را به يك فرد ثروتمند تزويج كن، خانهام را بفروش و پول آن را به امام (ع) بده و غسل و دفن و نماز مرا تحت نظر بگير. من چنين كردم و پول خانه را نزد امام آوردم. امام دستور داد تا پول را به دخترش برگردانم.112\nروايت ديگري از شعيب است كه ميگويد: دويست دينار به غلام خود دادم تا نزد امام ببرد. پنجاه دينار آن را بدون رضايت دخترم از وي گرفته بودم. موقعي كه پول به حضرت رسيد، پنجاه دينار دخترم را بيرون آورد و به غلام من داد و فرمود: اين پول را به صاحبش برسان؛ چون محتاج آن است. دختر شعيب قصد داشت زمين بيآب و علفي را خريداري كند.113\n3. حمايتهاي مالي از دوستان و شيعيان\nدر روايات متعددي، كمكهاي مالي امام به شيعيان ذكر شدهاند كه نشان ميدهند هدف امام تقويت نهاد شيعه بوده است:\nدر روايتي ـ كه قبلا به تفصيل بيان شد ـ امام در عيد نوروز به دستور منصور به جمعآوري هداياي مردمي پرداخت و سرانجام، تمام آن هدايا را به پيرمرد شيعهاي كه ارادت و محبت خود را به اهلبيت و به ويژه امام حسين(ع) در قالب شعر بيان كرده بود، عطا كرد. بيترديد، شعر والاترين جايگاه را در دستگاه تبليغاتي آن زمان به عهده داشت. بدينروي، امام با دادن اين جايزه فرهنگي، به تقويت افكار و انديشههاي شيعي پرداخت.\nدر مورد ديگري يكي از ياران و شيعيان حضرت قصد ازدواج داشت. حضرت هميان پولي به او بخشيد تا براي ازدواج خود هزينه كند.114\nحمّاد بن عيسي ميگويد: در بصره خدمت امام رسيدم و به آن حضرت عرض كردم: قربانت گردم! دعا كن خدا يك خانه، يك زن، يك فرزند، يك نوكر و حج همه ساله نصيب من گرداند. حضرت دست به دعا برداشت و فرمود: «اللّهمّ صلِّ علي محمّدٍ و آل محمّد، خدايا به حماد خانه، زن، فرزند و نوكر عنايت كن و پنجاه سال مكّه برود.» من از اين عبارت فهميدم كه تنها 50 سال زنده خواهم بود. محمد بن عيسي ميگويد: حماد را ديدم به من گفت: 48 سال مكّه رفتهام و اين خانهاي است كه خدا داده و اين زن است و اين پسر و اين نوكر. پس از اين تاريخ، دو مرتبه ديگر به مكّه رفت. مرتبه دوم براي احرام بستن رفت در رودخانه غسل كند كه در آب غرق شد.115\nنمونه ديگر مربوط به غلامي است صاعد نام كه عشق و ارادت خود را به امام نشان داد و به امام احسان نمود. امام در پاسخ به احسان و ارادت و محبت او، او را از صاحبش خريداري كرد، سپس وي را آزاد نمود و زميني را به او هديه كرد.116\n4. كمكهاي مالي به مخالفان\nبخش ديگري از عطايا و كمكهاي مالي امام مربوط به كمكهاي امام به مخالفان است كه بسيار توجه مورّخان و سيرهنويسان را به خود جلب كرده است. اين اقدام عمدتا به خاطر ارشاد و هدايت افراد ضعيفالنفس صورت ميگرفتند؛ مانند آنچه رسول خدا در صدر اسلام براي جذب برخي از مشركان به اسلام انجام ميداد كه آنها را «مؤلفة قلوبهم» ميگفتند و اساسا يكي از موارد مصرف وجوهات اسلامي همين است.\nمورّخان در مورد اين ويژگي امام نوشتهاند: «كان موسي بن جعفر اذا بلغه عَن الرجل ما يَكرُه بعثَ اليه بصرّة دنانير و كانت صراره ما بين الثلاثمائه دينار فكانت صرار موسي مثلا»؛117 هر گاه فردي موسيبن جعفر(ع) را مورد آزار قرار ميداد، آن حضرت كيسه ديناري براي او ميفرستاد و كيسههاي پول آن حضرت تا سيصد دينار بود، به گونهاي كه كيسههاي حضرت ضربالمثل شده بود. اين امر دلالت بر كثرت و فراواني كمكهاي مالي حضرت است. اينگونه نبود كه تنها در يك يا دو مورد حضرت كمك كرده باشد، بلكه سيره دايمي حضرت چنين بود.\nيكي از فرزندان عمربن خطّاب، كه در مدينه ساكن بود، هر وقت امام كاظم (ع) را ميديد، به آن حضرت اهانت ميكرد و به امام علي(ع) ناسزا ميگفت. برخي از ياران ايشان از او خواستند تا اجازه دهد آن فرد را به قتل برسانند. حضرت به شدت مخالفت كرد و نشاني او را جويا شد. يكبار به سراغ او در مزرعه كشاورزي رفت. امام همانگونه كه سوار مركب خود بود، وارد مزرعه آن فرد شد و به طرف وي رفت.\nفرزند عمر فرياد كشيد: كشاورزي را لگدمال نكن! حضرت اعتنايي نكرد و نزد او رفت و با او به گفتوگو نشست. سپس به او فرمود: چقدر در اين زمين خرج كردهاي؟ او گفت: يكصد دينار. حضرت فرمود: چه مقدار انتظار سود داري؟ گفت: علم غيب ندارم. سپس به او فرمود: انتظار داري چه قدر سود ببري؟ گفت: آرزو دارم دويست دينار سود ببرم. امام (ع) همياني بيرون آورد كه سيصد دينار در آن بود و به او داد و فرمود: اين هم كشاورزي تو بر جاي خود. خداوند آنچه را اميدواري، به تو عنايت كند و از زمين بهرهمند شوي.\nعمرزاده برخاست و سر حضرت را بوسيد و درخواست كرد از اشتباه وي درگذرد. امام (ع) تبسّمي كرد و برگشت و به مسجد وارد شد. آن فرد نيز به مسجد آمده بود. وقتي چشم او به امام افتاد گفت: خدا بهتر ميداند كه مسئوليت جامعه را به دوش چه كسي بگذارد.\nآنگاه امام به كسي كه پيشنهاد قتل او را داده بود، فرمود: اين روش بهتر بود يا روش شما؟118\nنمونه ديگر مربوط به كمكهاي مالي امام به برادرزادهاش است كه قصد سعايت و توطئه عليه امام داشت. وقتي امام مطّلع شد كه علي بن اسماعيل تصميم دارد نزد هارون برود و اوضاع امام را به هارون گزارش دهد، نزد وي آمد و از حال او جويا شد. امام كه ميدانست علي بن اسماعيل به خاطر طمع دنيا و رسيدن به آرزوهاي مادي خود، طرح دوستي با هارون ريخته است، سعي كرد تا با دادن كمك و هداياي مالي، وي را از رفتن نزد هارون منصرف سازد، اما دنياپرستي و حرص و طمع فراوان علي بن اسماعيل مانع از نفوذ هدايت امام شد. امام هم در حق او نفرين كرد. عليبن اسماعيل نزد هارون آمد و از امام چنين سعايت كرد كه از شرق و غرب براي او پول ميفرستند و خراج دريافت ميكند ... . هارون دويست هزار درهم به او داد. اما علي بن اسماعيل به دليل نفريني كه امام درباره او نموده بود، نتوانست از آن پول بهرهاي ببرد و تمام احشاي بدن او هنگام قضاي حاجت ريخت و از دنيا رفت.119\nاصلاحات اقتصادي امام كاظم (ع)\nالف. مبارزه با مفاسد و انحرافات اقتصادي\nدر كارنامه درخشان امامان معصوم، صفحهاي روشن از مبارزات ايشان با فسادها و انحرافات اقتصادي به چشم ميخورد. امام مسئول هدايت و رهبري جامعه است و هرگاه فساد و انحرافي ديد با آن به مبارزه برميخيزد.\nعمده مبارزات امامان با مفاسد اقتصادي جامعه را بايد در سخنان و فرمايشهاي راهبردي ايشان جستوجو كرد. نگاهي به كلمات گوياي معصومان به ما نشان ميدهد كه آنان تا چه حد مردم و مسئولان جامعه را به پرهيز از گناه و فساد در مسائل اقتصادي توصيه ميكردند. نگارش كتابهاي حجيم فقهي با عناوين «مكاسب محرّمه» از سوي فقها، كه ريشه در روايات اسلامي دارند، خود گواه بر اين مدعاست.\nبا اين همه، در سيره عملي امامان نيز موارد فراواني از مبارزه با مفاسد اقتصادي به چشم ميخورند. در اينجا، نمونههايي از مبارزات عملي امام كاظم (ع) با مفاسد اقتصادي كه در كتب تاريخ ثبت شدهاند، ذكر ميگردند:\n1. مبارزه با تجمّلپرستي و عيش و نوش حاكمان: امام كاظم (ع) بارها و بارها خلفاي ظالم دنياپرست عبّاسي را از اينكه بيتالمال و اموال عمومي را صرف عيش و نوش و خوشگذراني خود ميكردند، مورد اعتراض و انتقاد شديد قرار دادند.\nروزي امام كاظم (ع) وارد يكي از كاخهاي بسيار مجلّل و باشكوه هارون در بغداد شد. هارون كه مست قدرت و حكومت بود، به قصر خود اشاره كرد و با نخوت و تكبّر پرسيد: اين قصر از آن كيست؟ (با اين كلام ميخواست شكوه و قدرت خود را به رخ امام بكشد.) حضرت بدون آنكه كوچكترين اهميتي براي كاخ پر زرق و برق او قايل شود، با كمال صراحت فرمود: اين خانه، خانه فاسقان است؛ همان كساني كه خداوند درباره آنها ميفرمايد: «كساني كه خود را روي زمين بزرگ پنداشته، تكبّر ميكنند و آيهاي از آيات الهي را ببينند ايمان نميآورند و اگر راه راست و رشد و كمال را ببينند آن را در پيش نميگيرند، ولي هرگاه راه گمراهي ببينند آن را طي ميكنند و از (مطالعه و درك) آيات خود منصرف خواهيم كرد؛ زيرا آنان آيات ما را تكذيب نموده، از آن غفلت ورزيدهاند.»\nهارون از اين پاسخ سخت ناراحت شد و در حالي كه خشم خود را به سختي پنهان ميكرد، با التهاب، پرسيد: پس اين خانه از آن كيست؟ امام بيدرنگ فرمود: اين خانه از آن شيعيان و پيروان ماست، ولي ديگران با زور و قدرت آن را تصاحب نمودهاند.\nهارون گفت: اگر اين قصر از آن شيعيان است، پس چرا صاحبان خانه آن را باز نميستانند؟ امام فرمود: اين خانه در حال عمران و آبادي از صاحب اصلياش گرفته شده است و هر وقت بتواند آن را آباد سازد، پس خواهد گرفت.120\n2. مبارزه با احتكار: معتب، كارگزار امام كاظم(ع)، ميگويد: موقعي كه محصول كشاورزي به دست ميآمد، حضرت امر ميفرمود: آنها را بفروشيم، سپس مثل همه مردم، روز به روز به اندازه نياز ميخريديم.121\n3. مبارزه با قمار: امام كاظم (ع) غلامش را براي خريد تخم مرغ فرستاد. آن غلام يك يا دو تخم مرغ خريد و در بين راه با آن قمار كرد.\nسپس تخم مرغ را آماده كرد و نزد امام آورد. آن حضرت مشغول خوردن شد. غلام به حضرت عرض كرد كه با آن تخم مرغ قمار كرده است. حضرت برآشفت و طشتي طلب كرد و غذا را قي نمود.122\n4. مبارزه با غشّ در معامله: موسي بن بكير ميگويد: در محضر امام كاظم (ع) بودم. يك مشت دينار در پيش او ديدم. آن حضرت يكي از سكّهها را برداشت و دو نصف كرد و به من داد و فرمود: «اَلقهِ في البالوعةِ حتّي لايُباع شيءٌ فيه غش»؛ اين دينار قلابي را در چاه فاضلاب بينداز تا با چيزي كه قلّابي است معامله صورت نگيرد. با اينكه حكومت در دست امام كاظم (ع) نبود، ولي آن حضرت نميتوانست خيانت و نيرنگ جامعه را تحمّل كند.123\nدر مورد ديگري، هشام بن حكم ميگويد: مشغول فروش كالايي در سايه (يا تاريكي) بودم. امام از آنجا عبور ميكرد، مرا در آن حال ديد. نزد من آمد و فرمود: اي هشام، در سايه معامله نكن كه موجب غش در معامله ميشود و غش حرام است.124\n5. مبارزه با سرقت و سوءاستفاده مالي كارگران: هنگامي كه امام (ع) مشغول جمعآوري خرماهاي نخلستان خود بود، متوجه شد يكي از غلامان او مقداري از خرماها را به بيرون از باغ انداخت. (اين ماجرا پيشتر گفته شد.)125\n6. منع از كمك مالي به حاكمان ظالم: صفوان جمّال يكي از ياران حضرت موسي بنجعفر(ع) شترهاي خود را به هارون كرايه داده بود. وقتي حضرت از اين امر مطلع شد، او را مورد توبيخ قرار داد و فرمود: چرا دشمنان ما را ياري ميكني؟ صفوان گفت: من هيچ علاقهاي به هارون ندارم و بابت كرايه شترهايم از او پول ميگيرم.\nامام فرمود: آيا تو آنگاه كه براي رفتن به مسافرت، به هارون شتر ميدهي دوست نداري او به سلامت از سفر برگردد و اجاره شتران تو را بپردازد؟ صفوان عرض كرد: اينكه معلوم است، هر عاقلي چنين خواستهاي را از خداي خويش ميخواهد.\nامام فرمود: اي صفوان، براي تو همين بس كه دوست داري مدتي ظالمي زنده بماند تا تو ضرري متحمّل نشوي و اين خواسته تو موجب بقاي ستمگر و رضاي تو به ظلمهاي او ميشود و اين گناه بزرگي است. صفوان در پي سخنان روشنگرانه امام، تمام شترهاي خود را فروخت و خود را از اين انحراف نجات داد، هرچند اين اقدام باعث كدورت بين صفوان و هارونالرشيد شد.126\nب. هدايتهاي اقتصادي\nگرچه امام مسئول هدايت فكري و معنوي جامعه است و تعاليم و رهبريهاي او تأمينكننده سعادت جاودانه بشرند، اما دايره هدايت امام وسيعتر از امور عبادي و اخروي است و اين ناشي از جامعيت دين مبين اسلام است كه سعادت دنيا و آخرت انسان را تضمين ميكند. بنابراين، امام مستقيما در بسياري از مسائل مادي و دنيوي نيز انسانها را كمك ميكند و آنها را مشمول هدايت خود قرار ميدهد. عمده اين هدايتها در قالب مشورت دادن امام به افرادي است كه نياز به كمك فكري داشتهاند. در برخي موارد نيز امام افرادي را به دليل اشتباه در مسائل اقتصادي مورد انتقاد قرار ميداد. در برخي موارد، امام براي كمك فكري و هدايت انسانها در مسائل مادي، از علم غيب و شأن خاص امامت استفاده ميكرد. در اينجا، تنها چند نمونه از مواردي كه امام افرادي را در امور دنيوي و اقتصادي كمك و هدايت كرده است ذكر ميشوند:\nروزي امام كاظم (ع) به يكي از يارانش به نام ابراهيمبن عبدالحميد، كه در حال خارج شدن از مدينه بود، فرمود: اي ابراهيم! كجا ميروي؟ او جواب داد: به سمت قبا. امام فرمود: براي چه كاري؟ او گفت: ما در هر سال در چنين موقعي خرما ميخريم. تصميم دارم نزد يكي از مردان انصار بروم و محصول خرمايش را پيش خريد كنم. حضرت فرمود: آيا از شر ملخها در امان هستيد؟\nابراهيم ميگويد: بعد از جدا شدن از امام، نزد دوستم ابوالعز آمدم و سخن امام را به او گفتم. (او كه به مقام و شأن امام و علم او ايمان داشت) گفت: نه، به خدا امسال خرما نخواهيم خريد. پنج روز نگذشته بود كه ديديم ملخها تمام نخلها را ويران كردند!127\nدر روايتي كه پيشتر ذكر شد، امام به يكي از فقرا، كه درخواست كمك كرده بود، پولي داد و به او فرمود: با اين پول به تجارت «مازو» (دانههايي كه براي رنگ كردن و دباغي به كار ميبرند) بپرداز؛ زيرا اين كالا خشك است و كمتر آسيب ميبيند.128 امام از اين طريق، كمك مشاورهاي خود را به آن فرد ارائه داد و آن فرد توانست به زندگي خود سر و سامان ببخشد.\nهشام بن حكم ميگويد: قصد خريد كنيزي داشتم. نامهاي به امام كاظم (ع) نوشتم تا با او در اينباره مشورت كنم. امام جواب نامه مرا نداد تا آنگاه كه در مكّه در مراسم حج مرا ديد و آن كنيز را نيز مشاهده كرد. سپس نامهاي به من نوشت كه خريد آن كنيز از نظر من اشكالي ندارد جز آنكه آن كنيز عمر كوتاهي دارد.\nهشام ميگويد: با اين سخن امام از خريد كنيز منصرف شدم و هنوز از مكّه خارج نشده بودم كه ديدم آن كنيز را دفن كردند.129\nعلي بن ابيحمزه ميگويد: نزد امام موسي بنجعفر(ع) بودم. كسي به نام جندب خدمت امام رسيد و با آن حضرت صحبت كرد. حضرت هم با او سخن ميگفت، در ضمن از احوال برادرش سؤال كرد. جندب گفت: خوب بود و به شما سلام رسانيد.\nحضرت فرمود: خدا به شما اجر دهد! برادرت از دنيا رفته است. جندب گفت: نامه او 13 روز پيش از كوفه رسيد و سالم بود! حضرت فرمود: دو روز بعد از نوشتن نامه، از دنيا رفت. موقع مرگ به همسرش مالي داده و گفته است: وقتي برادرم آمد به او تحويل بده. آن زن مال را در خانهاي كه زندگي ميكند پنهان كرده است. وقتي به آن زن رسيدي، به او محبت كن و او را به طمع ازدواج با خود بينداز تا پول را به تو بدهد.\nعليبن ابي حمزه ميگويد: جندب مردي نيرومند و زيبا بود. پس از شهادت امام كاظم (ع) او را ديدم و از قضيه سؤال كردم. جندب گفت: به خدا سوگند! امام همه مطالب را صحيح فرمود؛ نه در نامه كسري بود و نه در مال كمبودي وجود داشت.130\nدر روايتي، امام به تبيين رابطه صحيح اقتصادي مؤمنان ميپردازد و بيان ميكند كه افراد مؤمن نسبت به اموال و داراييهاي خود بايد چگونه باشند:\nامام به يكي از يارانش به نام عاصم ميفرمايد: اي عاصم! پيوند و ارتباط شما (مؤمنان) چگونه است؟\nعاصم عرض كرد: به بهترين شكلي كه ميتواند باشد.\nامام فرمود: آيا به گونهاي هست كه يكي از شما وقتي تنگدست و فقير ميشود، وارد خانه دوستش شود و از او بخواهد تا هميان پولش را بياورد، آنگاه آن را باز كند و هر چه بخواهد بردارد و مشكل مالي خود را از اين طريق حل كند و دوستش ناراحت نشود؟\nعاصم گفت: خير. امام فرمود: پس شما بهترين شكل ارتباط و پيوند را نداريد.131\nبرخي از هدايتهاي امام مربوط به الگوي صحيح مصرف هستند. امام در برخي موارد، افرادي را كه در شيوه زندگي خود خطا ميكردند و در انتخاب نوع لباس و غذا و مركب دقت لازم را نداشتند مورد انتقاد قرار ميداد و شيوه صحيح را بيان ميكرد:\nابن طيغور متطبّب ميگويد: امام كاظم (ع) از من پرسيد: چه مركبي سوار ميشوي؟ گفتم: الاغ. آنگاه امام فرمود: آن را چند خريدهاي؟ گفتم: سيزده دينار. امام فرمود: اين اسراف است كه الاغي را به سيزده دينار خريدهاي و اسب ساده (برذون) را رها كردهاي. (ماجرا پيشتر ذكر شد).132\nنمونه ديگر مربوط به عبداللّه جبلي كناني است كه ميگويد: روزي يك ماهي در دست گرفته بودم و در كوچه عبور ميكردم، در همان حال، امام كاظم (ع) مرا ديد، نزد من آمد و مرا مورد انتقاد قرار داد كه «اين چه كاري است كه ميكني؟ اين ماهي را بينداز! زيرا من ناپسند ميبينم كه فرد بزرگوار و شريفي مثل تو چنين كار پست و كوچكي انجام دهد».133\nسپس فرمود: اي شيعيان، شما گروهي هستيد كه دشمنان زيادي داريد. در مقابل دشمنانتان تا ميتوانيد خود را زيبا و قوي جلوه دهيد.\nدر مورد ديگري كه پيشتر روايت آن گذشت، حضرت غلام خود را سرزنش كرد كه چرا خانه تنگ و كوچكي براي خود انتخاب كرده است... .134\nشخصي از امام در مورد معناي «اسراف» سؤال كرد و گفت آيا داشتن ده لباس اسراف است؟ امام در جواب فرمود: خير...135 (اين روايت نيز پيشتر بيان گرديد)\n1 ـ محمّدكاظم مكّي، المدخل الي حضارة العصر العبّاسي، ص261.\n2 ـ صباح ابراهيم الشيخلي، اصناف در عصر عبّاسي، ترجمه هادي عالمزاده، تهران، مركز نشر دانشگاهي، 1362، ص11.\n3 ـ فيليپ چتّي، تاريخ عرب، ترجمه ابوالقاسم پاينده، تهران، آگاه، 1344، ص 443.\n4 ـ همان، ص437.\n5 ـ صباح ابراهيم الشيخلي، پيشين، ص13.\n6 ـ احمد امين، ضحيالاسلام، مصر، النهضة المصرية، ج 1، ص233.\n7 ـ مسعودي، مروج الذهب، بيروت، داراندلس، ج 3، ص 312.\n8 ـ باقر شريف قرشي، حياة الامام موسيبن جعفر(ع)، (قم، اسلاميه، 1389ق)، ج 1، ص368.\n9 ـ همان، ج 2، ص29.\n10 ـ احمد امين، پيشين، ج 1، ص136ـ140.\n11 ـ رسول جعفريان، حيات فكري و سياسي امامان شيعه، قم، انصاريان، 1381، ص385.\n12 ـ جمعي از نويسندگان، درآمدي بر اقتصاد اسلامي، تهران، سمت، 1372، ص104.\n13 ـ محمّدرضا جبّاري، سازمان وكالت و نقش آن در عصر ائمّه(ع)، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، 1382، ج 1، ص 280.\n14 ـ شيخ طوسي، اختيار معرفة الرجال، شهيد، دانشكده الهيات و معارف اسلامي،1348، ص467.1\n15 ـ شيخ صدوق، عيون اخبارالرضا، نجف، مكتبة الحيدرية، 1385ق، ج 1، ص91ـ92.\n16 ـ شيخ طوسي، الغيبه، قم، مؤسسةالمعارف الاسلاميه، 1411ق، ص347.\n17 ـ همان، ص28.\n18 ـ محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1403ق، ج 48، ص122.\n19 ـ شيخ طوسي، رجال كشي، ص434.\n20 ـ محمّدبن يعقوب كليني، اصول كافي، تهران، اسلاميه، 1362، ج 2، ص87.\n21 ـ محمدباقر مجلسي، پيشين، ج 48، 115.\n22 ـ باقر شريف قرشي، پيشين، ج 1، ص 152.\n23 ـ ابن ابيالحديد، شرح نهجالبلاغه، قم، كتابخانه آيةاللّه مرعشي نجفي، 1404ق، ج 7، ص 215.\n24 ـ شيخ مفيد، الارشاد، قم، آلالبيت، 1416ق، ج 2، ص 244.\n25 ـ محمدبن يعقوب كليني، فروع كافي، ج 7، ص 47و48.\n26 ـ شيخ صدوق، پيشين، ص 28.\n27 ـ مهدي پيشوايي، سيره پيشوايان، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، 1380، ص456.\n28 ـ محمدباقر مجلسي، پيشين، ج 48، ص 122.\n30 ـ همان، ص129.\n31 ـ علي قائمي، در مكتب اسوه ولايت، تهران، اميري، 1376، ص 247.\n32 ـ محمدباقر مجلسي، پيشين، ج 48، ص131.\n33 ـ شيخ مفيد، پيشين، ص 244.\n34 ـ خطيب بغدادي، تاريخ بغداد (تاريخ مدينةالاسلام)، بيروت، دارالعرب الاسلامي، 1422ق، ج 15، ص17.\n35 ـ محمدباقر مجلسي، پيشين، ج 48، ص115.\n36 ـ همان، ص73.\n37 ـ عليبن عيسي اربلي، كشف الغمه في معرفة الائمّه، قم، شريف رضي، 1421ق، ج 2، ص765.\n38 ـ شيخ مفيد، پيشين، ج 2، ص245.\n39 ـ شيخ حرّ عاملي، وسائلالشيعه، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1391ق، ج 3، ص314.\n40 ـ شيخ صدوق، پيشين، ص73.\n41 ـ قطبالدين راوندي، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام المهدي، 1409ق، ج 1، ص312.\n42 ـ عائدة عبدالمنعم طالب، الامام موسي الكاظم في محفةالتاريخ، بيروت، دارالرسول الاسلام، 1421ق، ص31.\n43 ـ علي بن عيسي اربلي، پيشين، ج 2، ص 758.\n44 ـ نهجالبلاغه، كلمات قصار، 439.\n45 ـ جعفر الهادي، الشئون الاقتصاديه في نصوص الكتاب والسنة، اصفهان، كتابخانه اميرالمؤمنين، 1403ق، ص73.\n46 ـ عزيزاللّه عطاردي، مسند الامام الكاظم(ع)، مشهد، كنگره جهاني امام رضا(ع)، 1409ق، ج 2، ص359.\n47 ـ همان، ص42.\n48 ـ حسين بن شعبه حرّاني، تحف العقول، ترجمه احمد جنّتي، تهران، علميه اسلاميه، ص 481.\n49 ـ جعفر الهادي، پيشين، ص 293.\n50 ـ خطيب بغدادي، پيشين، ج 15، ص16.\n51 ـ شيخ مفيد، پيشين، ج 2، ص184.\n52 ـ محمدباقر مجلسي، پيشين، ج 48، ص 156.\n53 ـ همان، ص131.\n54 ـ محمدباقر مجلسي، پيشين، ج 48، ص131.\n55 ـ محمّد مناظر احسن، زندگي اجتماعي در حكومت عبّاسيان، ترجمه مسعود رجبنيا، تهران، علمي ـ فرهنگي، 1369، ص61.\n56 ـ محمدبن يعقوب كليني، پيشين، ج 6، ص648.\n57 ـ عزيزاللّه عطاردي، پيشين، ج 3، ص49.\n58 ـ محمّد مناظر احسن، پيشين، ص54.\n59 ـ عزيزاللّه عطاردي، پيشين، ج 3، ص41.\n60 ـ محمد مناظر احسن، پيشين، ص54.\n61 ـ عزيزاللّه عطاردي، پيشين، ج 3، ص29.\n62 ـ محسن امين، المجالس السنيّه، بيروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1413ق، ج 2، ص372.\n63 ـ ابن صبّاغ، الفصول المهمّه، قم، دارالحديث، 1380، ص223.\n64 ـ ابن ابيالحديد، پيشين، ج 15، ص273.\n65 ـ شيخ مفيد، پيشين، ج 2، ص234.\n66 ـ محمدبن يعقوب كليني، پيشين، ج 8، ص86.\n67 ـ عزيزاللّه عطاردي، پيشين، ج 3، ص28.\n68 ـ محمدباقر مجلسي، پيشين، ج 48، ص100.\n69 ـ محمدبن يعقوب كليني، پيشين، ج 6، ص525.\n70 ـ عزيزاللّه عطاردي، پيشين، ج 3، ص 40.\n71 ـ همان، ص68.\n72 ـ محمدباقر مجلسي، پيشين، ج 48، ص102.\n73 ـ عزيزاللّه عطاردي، پيشين، ج 3، ص81.\n74 ـ همان، ص77.\n75 ـ محمدبن يعقوب كليني، فروع كافي، ج 6، ص341.\n76 ـ همان، ص304.\n77 ـ همان، ص64.\n78 ـ همان.\n79 ـ همان، ص 288.\n80 ـ همان، ص512.\n81 ـ همان، ص515.\n82 ـ همان، ص488.\n83 ـ عزيزاللّه عطاردي، پيشين، ج 3، ص24.\n84 ـ محمدبن يعقوب كليني، پيشين، ج 6، ص 472.\n85 ـ قطبالدين راوندي، پيشين، ج 1، ص312.\n86 ـ باقر شريف قرشي، پيشين، ج 1، ص 155 / محمدباقر مجلسي، پيشين، ج 48، ص110.\n87 ـ محمد دشتي و كاظم محمدي، المعجم المفهرس لالفاظ نهجالبلاغه، قم، نشر اسلامي، 1406ق، ص 1061.\n88 ـ جعفر الهادي، پيشين، ص 462.\n89 ـ محمدباقر مجلسي، پيشين، ج 48، ص86.\n90 ـ عزيزاللّه عطاردي، پيشين، ج 3، ص68.\n91 ـ همان، ص69.\n92 ـ محمدبن يعقوب كليني، فروع كافي، ج 2، ص272.\n93 ـ همان، ص274.\n94 ـ عزيزاللّه عطاردي، پيشين، ج 3، ص 68.\n95 ـ محمدبن يعقوب كليني، فروع كافي، ج 6، ص453.\n96 ـ محمدبن يعقوب كليني، اصول كافي، ج 2، ص134.\n97 ـ عزيزاللّه عطاردي، پيشين، ج 3، ص55.\n98 ـ محمدرضا حكيمي و ديگران، الحياة، كويت، مكتبةالالنين، ج 4، ص322.\n99 ـ محمدبن يعقوب كليني، اصول كافي، ج 6، ص525.\n100 ـ عزيزاللّه عطاردي، پيشين، ج 3، ص23.\n101 ـ عليبن عيسي اربلي، پيشين، ج 2، ص770.\n102 ـ عزيزاللّه عطاردي، پيشين، ج 3، ص49.\n103 ـ محمدبن يعقوب كليني، فروع كافي، ج 6، ص480.\n104 ـ همان، ص481.\n105 ـ عزيزاللّه عطاردي، پيشين، ج 3، ص24.\n107 ـ علي بن عيسي اربلي، پيشين، ج 2، ص758.\n109 ـ مصطفي زماني، زندگاني امام كاظم، قم، عصر ظهور، 1378، ص32.\n112 ـ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابيطالب، بيروت، دارالاضواء، 1421ق، ج 3، ص48.\n114 ـ مصطفي زماني، پيشين، ص43.\n117 ـ علي بن عيسي اربلي، پيشين، ج 2، ص758.\n120 ـ محمدباقر مجلسي، پيشين، ج 48، ص138 / عزيزاللّه عطاردي، پيشين، ج 2، ص 144، (با استفاده از ترجمه حديث از كتاب پيشواي آزاده، نوشته مهدي پيشوايي.)\n129 ـ علي بن عيسي اربلي، كشف الغمه، ج 2، ص770.\n135 ـ محمدرضا حكيمي و ديگران، پيشين، ج 4، ص232.\n‹ اقتصاد اسلامي و نيم نگاهي به بانكداري اسلامي در ايران فهرست ابن اخوه و انديشه هاي اقتصادي ›


محمدرضا شریفی‌نیا 2021/11/3 دوره آموزش ویدیویی فارکس\nيک اوردر GTC تا زمانيکه خود شما آن را کنسل نکرده ايد به طور فعال باقي مي ماند . کارگزار شما هيچ وقت آن را براي شما کنسل نمي کند . بنابراين مسئوليت اوردر با خئد شماست . این کارگزاری فارکسر وام در حقیقت درصدی از میانگین مانده قابل برداشت حساب معاملاتی مشتری است که برای معاملات اوراق بهادار در اختیار ایشان مارجره قرار می گیرد. برای حساب اضافه وزن از BMI یا Body Mass Index استفاده می کنیم. کرِمُنا، در مرکز مهم‌ترین سیستم کشاورزی-دام‌پروری اروپا یعنی در قلب استان لُمباردی، استانی که در زمینه زنجیره‌های کشاورزی و دام‌پروری دارای برترین جایگاه می‌باشد، قرار دارد:\nتوجه کنید که فشرده شدن کارگزاری فارکسر باندها به تنهایی نمی‌تواند سیگنال خرید یا فروش را صادر کند بلکه: دسته سوم شامل ارزهایی به اصطلاح اقتصادهای نوظهور یا در حال توسعه است. گذشته از ریال، امکان تجارت جفت با لیرهای ترکیه و دیگر ارزها نیز وجود دارد.\nهمانطور که مشاهده کارگزاری فارکسر می کنید ، شاخص کیف موجودیت برای مدت طولانی در اشباع است – disk drives and other external storage media. " msgid "Storage" msgstr "حافظه"\nبازه قیمتی معاملات روزانه در قراردادهای آتی محدود به (۵%±) قیمت تسویه روز معاملاتی قبل است و امکان ثبت سفارش با قیمتی بالاتر و پایین تر از این بازه وجود ندارد. مثلا در صورتی که قیمت تسویه روز قبل ۱۰,۳۸۲,۵۰۰ ریال باشد، بالاترین کارگزاری فارکسر و پایین‌ترین قیمت در روز معاملاتی جاری به این روش محاسبه می‌شود:\nمنحنی بازدهی :چگونه به روش مارتینگل معامله کنیم\nزمان نیز همچنین در این روش، برای تایید کردن الگوهای موج و نسبت‌ها استفاده می‌شود. در این امواج الیوت بازارهای سرمایه براساس کارگزاری فارکسر یک روند تکرارشونده حرکت می‌کنند که در این روند که از ۵ موج افزایشی ساخته شده است، به سمت جلو حرکت می‌کند و بعدها ۵ موج افزایشی به وسیله ۳ موج کاهشی تحت اصلاح قرار خواهند گرفت. سنگین‌ترین صف‌های خرید و فروش در بورس امروز/ همچنان اقبال حقیقی‌ها به فرآورده‌های نفتی ادامه دارد. معمولا این مشکل به دلیل خرابی خازن های پاور دستگاه است.ساختار خازن های الکترولیت به گونه ای است که به مرور دچار تغییر ماهیت شمیایی می شوند و ظرفیتشان کاهش پیدا کرده و در عملکرد دچار مشکل می شوند. به طور مقطعی گرم شدن، این کاهش ظرفیت را جبران می کند . عبور جریان از قطعات در لحظات اولیه روشن شدن، باعث شارژ شدن و برطرف شدن کوتاه مدت مشکلات ظرفیت قطعات معیوب است .\n*** هیئت مدیره شرکت اهداف و استراتژی هایی را تدوین کرده اند که مهمترین آن ها به این شرح است: من یک بار دیگر تکرار می کنم - همه چیز ساده است! به تجارت مثل کار ، نه مثل یک بازی نزدیک شوید و شما کارگزاری فارکسر ، حتی کاملاً تازه کار باشید ، در گزینه های باینری سود خوبی کسب خواهید کرد! هزینه دوره حضوری : 395000 تومان مجازی : 230000 تومان.


امروز دوشنبه بیست و نهم اسفند سال 1384 هجری شمسی مقارن است با نوزدهم صفرالمظفر سال 1427 هجری قمری و برابر است با بیستم مارس سال 2006 میلادی.\nملی شدن صنعت نفت ایران :\nسرانجام پس از ماهها مبارزه مردم ایران با استعمار و رهبری های داهیانه آیت الله کاشانی و دکتر محمد مصدق ، درچنین روزی در سال1329هجری شمسی، ماده واحده ملی شدن صنعت نفت ایران از تصویب نمایندگان مجلس سنا گذشت. گزارش کمیسیون نفت مجلس به شرح ذیل تقدیم مجلس شورای ملی شد :\nنظر به اینکه ضمن پیشنهادات واصله به کمیسیون نفت ، پیشنهاد ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور مورد توجه و قبول کمیسیون قرار گرفته و از آنجایی که وقت کافی برای مطالعه در اطراف اجرای این اصل باقی نیست ، کمیسیون مخصوص نفت از مجلس شورای ملی تقاضای دو ماه تمدید می نماید . بنابراین ماده واحده ذیل را با قید دو فوریت برای تصویب تقدیم مجلس شورای ملی می نماید . ماده واحده : مجلس شورای ملی تصمیم مورخه هفدهم اسنفند 1329 کمیسیون نفت را تایید و با تمدید مدت موافقت می نماید . تبصره 1 : آقایان حق دارند تا 15 روز بعد از تشکیل کمیسون حق حضور داشته باشند .\nگزارش کمیسیون در بیست و چهارم اسفند از تصویب نمایندگان مجلس شورای ملی گذشت . همچنین مجلس سنا در 29 اسفند 1329 گزارش پیشنهادی کمیسیون نفت را به شرح ذیل تصویب نمود : به نام سعادت ملت ایران و به منظور تامین صلح جهان ، امضا کنندگان ذیل پیشنهاد می نماییم که صنعت نفت ایران در تمام مناطق کشور بدون استثنا ملی شود یعنی تمام عملیات اکتشاف ، استخراج و بهره برداری در دست دولت قرار گیرد . کمیسیون نفت در 5 اردیبهشت 1330 گزارشی مشتمل بر نه ماده به مجلس تقدیم نمود .\nدر گذشت سید اشرف الدین حسینی گیلانی :\nتاکید حضرت امام خمینی ( ره ) بر حفظ ارتش :\nتولد یوهان سباستان باخ :\nافتتاح برج ایفل :\nرو زجهانی مبارزه با تبعیض نژادی :\nهمه ساله چنین روزی به عنوان رو زجهانی مبارزه با تبعیض نژادی از سوی سازمان ملل متحد نامگذاری شده است . همچنین از این روز، هفته همبستگی با ملت های در حال مبارزه علیه نژاد پرستی و تبعیض نژادی آغاز می گردد. آپارتاید و راسیسم امروزه به عنوان دو واژه متداول در فرهنگ علوم سیاسی مورد استفاده قرار می گیرد . نژاد پرستی امروزه به حالتی اطلاق می گردد که طی آن یک گروه خود را به لحاظ نژاد ، زبان ، و یا رنگ پوست بر سایر اقوام برتر بدانند . سیاست آپارتاید اگر به کنه معنا مورد بررسی قرار گیرد، به اندازه دوران بشریت عمر دارد چرا که از دیر باز سیاهان تنها به دلیل تیره بودن رنگ پوستشان برده سفید پوستان بوده اند . دین اسلام از همان ابتدا با این شیوه مبارزه کرد و متقی ترین مردم نزد پروردگار را گرامی ترین آنان می دانست . بلال حبشی در صدر اسلام موید این مطلب است . اما سیاست آپارتاید به معنای جدید آن از سال 1947 میلادی از سوی حزب ناسیونالیست آفریقای جنوبی آغاز شد . برتری نژادی از سوی هیتلر هم موجبات دو جنگ جهانی را فراهم آورد . امروزه مساله نژاد پرستی به عنوان رایج ترین بحث در میان اقوام اروپایی و آمریکایی مطرح است . نظام آپارتاید به مفهوم جداسازی سیاه پوستان از سفید پوستان در آفریقای جنوبی ، سرانجام پس از سالها مبارزه در هفدهم ژوئن 1991 میلادی از سوی پارلمان آفریقای جنوبی لغو شد .\nروز جهانی زمین :\nتولد هنریک ایبسن :\nتولد اوژن هریگل :\nتولد برنارد آلواس زیمرمان :\nدر گذشت کارل تئودور درایر :\nعلیه پروتستان ها :\nتاسیس کمپانی هند شرقی آلمانی :\nپیشروی ارتش فرانسه :\nپرن محکوم به زندان :\nدر چنین روزی در سال 1981 میلادی رییس جمهور سابق آرژانتین ایزابل پرن به هشت سال حبس محکوم شد .\nمداخله دیوان :\nژاک شیراک رییس جمهور :\nنخستین انتخابات :\nروز استقلال تانزانیا :


فرم دهی به صورت با تزریق چربی در کلینیک تخصصی دامون - مجله تخصصی پزشکی و سلامت\nکلینیک پوست و مو دامون تزریق چربی را با بهترین تجهیزات و زیر نظر متخصص با بهترین روش ها انجام می دهد.\nیکی از نشانه های پیری ایجاد چین و چروک روی صورت، از بین رفتن بالشتک های چربی و کاهش حجم صورت و سایر نواحی بدن است. روش ها متفاوتی برای جبران چربی از دست رفته و یا همان جوانسازی پوست است. یکی از روش های تاثیرگذار جوانسازی پوست که طرفداران بسیاری دارد، تزریق چربی است. کلینیک پوست و مو دامون تزریق چربی را با بهترین تجهیزات و زیر نظر متخصص با بهترین روش ها انجام می دهد.\nدر تزریق چربی از چربی‌های خود بدن استفاده می‌شود. اثرات آن ماندگاری بیشتری دارند و بافت‌های بدن واکنش بدی به چربی‌های تزریقی نمی‌دهند. به علاوه اگر اصول درمانی رعایت شود، عوارض این روش بسیار کم و محدود است. رایج‌ترین محل‌های تزریق چربی شامل پشت دست، صورت، افتادگی‌های پوستی (بعد از لیپوساکشن یا زخم شدن) و همچنین حجم‌دهی به باسن و سینه است.\nچه کسانی کاندید انجام تزریق چربی اند\nبرای آنکه متوجه شوید که آیا کاندید مناسبی برای تزریق چربی هستید یا خیر باید با پزشک های متخصص در کلینیک پوست و مو دامون مشاوره کنید. آن ها با انجام آزمایش ها و معاینه های مربوطه متوجه می شوند که بدن شما تزریق چربی را می پزیرد یا خیر.\nاز مهم ترین ویژگی ها این است که بدن شما باید به اندازه کافی چربی داشته باشد تا بتوان چربی‌ها را از ناحیه‌ی دهنده به بخشی دیگر انتقال داد.\nافرادی که می خواهند تزریق ژل را انجام دهند باید از سلامت عمومی برخوردار باشند و دچار به بیماری های سیستم گردش خون نباشند.\nتزریق چربی راهی برای ازبین بردن چین و چروک صورت، گردن و دست ها است. تزریق چربی نوعی جوانسازی پوست محسوب می شود. این روش مزایایی دارد که در ادامه آن ها را بررسی خواهیم کرد.\nتزریق چربی بافت های پوست را بهبود می بخشد و باعث از بین بردن جای زخم، جوش و آکنه می شود. از مزیت های این روش جوانسازی می توان به ماندگاری طولانی آن اشاره کرد. تزریق ژل 3 تا 5 سال دوام دارد و نیاز به تکرار ندارد.\nاین روش از لحاظ قیمت مقرون به صرفه است زیرا در یک جلسه انجام می شود و تا مدت ها نیاز به تکرار ندارد. اگر صورت خوش فرمی ندارید و می خواهید آن را اصلاح کنید، تزریق چربی راه مناسبی است.\nتزریق چربی نیز کاملا بی‌عیب نبوده و دارای معایب و عوارضی است. بهتر است برای انجام این کار به پزشک باتجربه در کلینیک دامون مراجعه کنید و با مشاوره و رعایت نکات مورد نیاز عوارض آن را تا حد امکان کاهش دهید.\n• طولانی بودن دوره نقاهت و نیاز به استراحت بیشتر\n• واکنش‌های آلرژیک پس از انجام عمل تزریق چربی\n• امکان صدمه به بافت اصلی بدن\n• بروز عفونت‌های پوستی پس از عمل تزریق چربی\n• هماتوم یا سروما (لخته شدن خون و تجمع مایع در زیر پوست که قابل درمان است)\nموارد مرتبط:تزریق چربی, تزریق ژل و چربی, جراحی پلاستیک صورت


امثال رفیقدوست سرنوشت\nبخش دیگری از کتاب خاطرات رفیقدوست را در این شماره می خوانید. بخشی که مربوط به یورش به حزب توده ایران، ماجرای دستگیری و اعدام قطب زاده و اشاره به شمار تلفات قربانیان جنگ با عراق است. از پاسخ های رفیقدوست به مصاحبه کننده مشخص می شود که چه کسانی، با چه میزان آگاهی سیاسی و اجتماعی و... پس از انقلاب سکاندار کمیته ها و سپاه و حاکم زندان ها شدند و ستون فقرات انقلاب 57 را با قتل و جنایت و اعدام و شکنجه و شعارهای بیگانه با انقلاب شکستند.\nشماره 751 پنجشنبه 30 مرداد ماه 1399\nدو کادر مرکزی سازمان نوید. گیتی مقدم همسر سعید آذرنگ که پس از 8 سال زندان آزاد شد و اندک زمانی بعد سرطان به جانش چنگ انداخت و به درود حیات گفت و فاطمه مدرسی (فردین) که پس از انقلاب عضو مشاور کمیته مرکزی حزب نیز شده بود که پس از اعدامیان سال 67 از پسین قربانیان آن فاجعه ملی بود که به دار آویخته شد. (فروردین 68)\nآمار رسمی حکومت میگوید:\nسوراخ سوراخ است\nستاره اقبال رئیسی سقوط کرده\nفرماندهان و بدنه\nراه توده بزودی\n29 ساله می شود\nیکی از صفحات اول\nحق با رهبری\nدر تفسیر و تحلیل\nانقلاب 57 بود!\nاتحاد چین و ایران\nبه یاری این کشور\nاز پنجره تظاهرت\nوارد بلاروس شد\nهفته گذشته قطعنامه پیشنهادی ایالات متحده آمریکا برای تمدید تحریم تسلیحاتی ایران در شورای امنیت سازمان ملل متحد با تنها 1 رای موافق جمهوری دومینیکن، 9 رای ممتنع و دو رای مخالف روسیه و چین شکست خورد. بدنبال این شکست که انزوای نسبی جهانی آمریکا را نشان داد، دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا از فعال کردن "سازوکار ماشه" علیه ایران سخن گفت. براساس این سازوکار کلیه کشورهای عضو برجام بدون نیاز به رای موافق دیگر اعضا می توانند تحریم‌های بین المللی علیه ایران را باز گردانند. با اینحال چون ایالات متحده از برجام خارج شده بنظر می رسد که امکان بهره گیری از سازوکار ماشه برای آمریکا وجود ندارد.\nهمزمان با شکست قطعنامه آمریکا در شورای امنیت، ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه نیز طی بیانیه‌ای با تاکید بر اینکه "خلیج فارس نباید محل شانتاژ و دیکته کردن گردد" پیشنهاد کرد که سران کلیه کشورهای عضو برجام در یک نشست از راه دور شرکت کنند. معنای این پیشنهاد نشستن روسای جمهور ایران و آمریکا دور یک میز برای گفتگو درباره اوضاع منطقه بود. فرانسه و چین بلافاصله از پیشنهاد پوتین پشتیبانی کرده و آمادگی سران این کشورها را برای حضور در این نشست اعلام کردند. هرچند آلمان و انگلستان در این زمینه موضعی اتخاذ نکرده‌اند ولی بنظر قطعی می رسد که در صورت موافقت ایران و آمریکا، این دو کشور نیز موضع مخالفی نخواهند داشت.\nآنچه اکنون موضوع گفتگو و محل تردید است موضع دو کشور آمریکا و ایران درباره این پیشنهاد است. در آمریکا، ترامپ با سقوط در نظرسنجی‌ها برای تثبیت موقعیت خود دو راه حل در رابطه با ایران دارد. یا بسوی تحریک و جنگ افروزی در منطقه گام بردارد با امید به اینکه بتواند با تحریک ایران و وارد کردن ضربه نظامی، شاید موقعیت خود را در آمریکا تثبیت کند. راه دوم اینکه به پیشنهاد پوتین فکر کند و فعلا گفتگوی چندجانبه را بجای مذاکرات مستقیم با ایران بپذیرد. نتیجه راه نخست معلوم نیست تا چه‌اندازه به سود انتخابات ریاست جمهوری ترامپ تمام شود، ضمن اینکه با همه وعده‌های پیشین وی ادعای اینکه از طریق تحریم بهتر از جنگ توانسته ایران را به زانو درآورد مغایر است. راه دوم را هم دستگاه سیاست خارجی آمریکا چندان با آن موافق نیست. در واقع آمریکا می خواهد در یک گفتگوی دو جانبه با ایران شرایط خود را تحمیل کند، نه اینکه در گفتگویی شرکت کند که دو طرف آن، یعنی روسیه و چین، مستقیما در کنار ایران قرار دارند و سه طرف دیگر ادعای بیطرفی دارند و حداقل خواهان حفظ برجام هستند. بنابراین اینکه آمریکا چنین پیشنهادی را بپذیرد چندان معلوم نیست... ادامه\nج. اسلامی این بود نه آنچه که بعدها شد!\nپیشنهاد پوتین را\nموقتا رد کرد!\nسرگذشت یک پرچم\nکه سرگذشت استعماری\nیک قاره است!


تا اینجا با انواع شاخص ها و اصطلاحات موردنیاز برای تعدیل یک صورت وضعیت آشنا شدیم. اما درمورد اینکه کدام شاخص ها در نحوه محاسبه ضریب تعدیل موثر هستند صحبتی نشد. در ادامه به کاربرد هریک از شاخص ها خواهیم پرداخت. کشور خواهد داشت در حالی که واردات بیشتر موجب خروخ ارز بیشتر از. با تغییر مداوم ارزش های ارزی ، معامله گران برای انجام معاملات خوب معمولاً باید این تغییرات را مشاهده کنند. یعنی تا زمانی که نرم افزار خودکار تجارت فارکس به وجود نیامد. در حالی که استراتژی معاملاتی پارابولیک سوپر کراس سرمایه گذاران مهم نهادی اولین کسانی بودند که تجارت الگوریتمی را اجرا و انجام دادند ، هجوم نرم افزار خودکار معاملات فارکس در نظر گرفته شده برای معامله گران شخصی فارکس در حال حاضر به سرعت در حال رشد است.\nقراردادی است که در آن دو طرف متعهد می شوند که در یک تاریخ مشخص و با یک قیمت مشخص، یک کالا با کیفیت مشخص را مبادله کنند. در این نوع معامله، طرفین متعهد می شوند که به ضوابط عمل نمایند. وارد حساب معاملاتی خود شده، روی سیمبل مورد نظر کلیک کرده و pending order را انتخاب میکنیم. در بخش انواع pending order روی گزینه BUY STOP کلیک میکنیم. و قیمت مورد نظر خود که در این مثال X+E بود را وارد نمایید. برای خرید این دسته از سهم‌ها حتی میلی ثانیه‌ها نیز اهمیت دارند و تنها راه حل برای این مشکل اتصال از طریق یک سرور قدرتمند مانند سرور بورس کلادینو است. سرور بورس در واقع یک کامپیوتر است که در برج میلاد قرار می‌گیرد و به شاه‌راه اینترنتی کشور متصل است، به این ترتیب برای خرید سهام مورد نظر خود فرصت کافی در اختیار خواهید داشت. این سرور با دارا بودن به‌روزترین سخت‌افزارها و نزدیک بودن به سرور اصلی بورس، به شما کمک می‌کند که برای انجام معاملات بورسی خود از صف‌های خرید جا نمانید و به عبارت دیگر از رقبایتان پیشی بگیرید.\nبروکر الیمپ ترید ،استراتژی معاملاتی پارابولیک سوپر کراس\nهمانطور که می دانید داشتن سرور مجازی بایننس برای شرکت در صرافی بایننس ضروری است و لازمه یک ترید موفق استفاده از اینترنت پر سرعت با IP ثابت می باشد. در مطالب قبلی شما را با شاخص بورس آشنا کردیم. ب ) میانگین متحرک خطی وزنی ( linear weighted moving average )\nآموزش فارکس: کانال صعودی نشانگر دامنه نوسانات صعودی بازار است. سقف کانال نشانگر مقاومت بازار و کف کانال هم نشانگر حمایت بازار است. تا وقتی که بازار در داخل کانال نوسان می کند، روند کلی بازار هم با روند کانال یکی خواهد بود.\nعلاوه بر این ، هنگام تصمیم گیری در کدام بانک برای سپرده گذاری ، لازم است به عوامل زیر توجه شود: تحلیل تکنیکال * نمودارهای لحظه ای و تعاملی با قابلیت زوم و جابجایی به شیوه اسکرول کردن *30 نمودار و اندیکاتور پرکاربرد تکنیکال *24 ابزار تحلیل تکنیکال همچون : خطوط، کانال ها، اشکال هندسی، همچنین ابزارهایی مثل گان ، سطوح فیبوناچی و امواج الیوت. *9 بازه زمانی :1دقیقه، 5دقیقه، 15 دقیقه، 30دقیقه، 1ساعته، 4ساعته، 1روزه، 1هفته ای و ماهیانه *3 نمونه نمودار : میله ای ، شمع های ژاپنی و خطوط شکسته. شاخص حمل و نقل داو جونز برای استراتژی معاملاتی پارابولیک سوپر کراس بررسی وضعیت اقتصادی آمریکا به خصوص توسط طرفداران تئوری داو استفاده می شود که البته تئوری داو منتقدانی را هم دارد.\nامروزه، بیشتر NFT ها دیجیتالی هستند. این امر باعث می‌شود کار برای سازندگان آسان‌تر باشد و آنها بتوانند چیزی نادر و منحصر به فرد را تولید کرده و به دیگران بفروشند. خریداران نیز می‌توانند آن کار دیجیتالی را بدون دردسر خریداری و دریافت کنند. با سلام بیزحمت راهنمایی بفرمایید چطور میشه یک اندیکاتور را در متاتریدر نسخه موبایل اضافه کرد؟ نه نسخه پی سی، میخوام یه اندیکاتور کنار اندیکاتور پیش فرض قرار بدم و تو موبایل بتونم تو نرم افزار متاتریدر باز کنم ممنون.\nمعمولا در گذشته قیمت ها روی این قیمت ها تغییر مسیر داده اند. این استراتژی معاملاتی پارابولیک سوپر کراس قیمت ها نقاط حمایت و مقاومت بازار support و resistance را می توانند تعیین کنند و تریدر ها به انها توجه خاصی دارند تا به کمک این قیمت ها حد ضرر خود را تعیین کنند.\nدنیایی بدون واسطه را تصور کنید. دنیایی که مردم به صورت مستقیم و بدون اینکه نیاز باشد به یکدیگر اعتماد کنند، به مبادله دارایی‌ها، عقد قرارداد و استفاده از خدمات می‌پردازند. برنامه‌هایی غیرمتمرکز که هیچ‌گاه متوقف نمی‌شوند و هیچ‌کس نمی‌تواند در کار آن‌ها تداخل ایجاد کند. اتریوم اولین سیستمی بود که برای تحقق این آرمان پا به عرصه گذاشت.\nالگو 2 کندل برگشتی ، شامل 2 کندل “قوی” که در جهت مخالف بسته می شوند ، می باشد. مدیریت تولید : مهندسان تولید در راستای کسب مزیت هایی در رقابت های جهانی از مهندسی شیمی، مهندسی مکانیک و اقتصاد همراه با مهندسی صنایع بهره می گیرند تا مسایل طراحی توسعه و اجرای عملیات سیستمهای تولیدی پیشرفته را به طور موثر حل کنند.\nسپس خواهیم دید که شماره 1 و 13 دنباله ، 2 و 14 ، 3 و 15 ، 4 و 16 . 12 و 24 به 9 اضافه می شود . جستجو عبارت "sec در حال بازبینی دو پروپوزال etf بیت کوین؛ نظر کارشناسان چیست" که در آن Phi عدد طلایی میباشد. البته فرمول های دقیق دیگری وجود دارند که اعداد سری و یا اعداد بعدی (Successor) این سری را نمایش می دهند که دراین استراتژی معاملاتی پارابولیک سوپر کراس مطلب به آن نخواهیم پرداخت.\nخود را از قید و بندها رها کنید و به موفقیت‌های چشم‌گیر فکر کنید. جهانی فکر کنید؛ به اینکه شما نه تنها توانایی فعالیت در بورس را دارید؛ بلکه به زودی و با کسب تجربه می‌توانید حتی در بازارهای مالی دیگر همچون بازار سکه، طلا و ارز ورود پیدا کنید. . مالیات پایین و پاداش ها: مالیات بر شرکت حقوقی در سال های اخیر از 33% به 20% رسیده است و پاداش ها بابت سرمایه گذاری های استراتژیکی، بالا و منطقه ای صورت می گیرد.\nزماني كه اقتصاد در حالت ضعيفي قرار دارد استراتژی معاملاتی پارابولیک سوپر کراس يا شاخص‌هاي بازار سهام در حال افت هستند، نمادها و بخش‌هاي ضدبازار دچار حالت صعودي مي‌شود و عكس اين حالت نيز صحت دارد. پشتیبانی مشتری 24 ساعت شبانه روز از طریق ایمیل و شماره تلفن های محلی در 13 کشور جهان در دسترس است. اما حقیقت این است که برای رسیدن به درامد مناسب شما باید بهتر از رقبای خودتان عمل کنید و این یعنی نیاز به تجربه بیشتر، و کسب تجربه بیشتر یعنی گذاشتن زمان بیشتر.


طلا در گیاهان شن و ماسه\nواشر معدن شن و ماسه ... اند که در طی آن می توان با استفاده از گیاهان، طلا کشت و برداشت . ... گیاه شستشو گیاهان شستشوی طلا برای استخدام در غنا قیمت ارز، سکه و طلا در بازار آزاد /آبان برای دریافت ...\nگیاهان غربالگری معدن شن و ماسه به خرید در آفریقای ... گیاهان جدائی گرانش طلا آزاد; گیاهان غربالگری قابل حمل برای فروش 200 ...\nخانگی گیاهان شستشو شن - vsfi . گیاهان شستشو شن مورد استفاده برای فروش در ایالات متحده. تولید پاک کننده های خانگی در ایالات متحده در شن و ماسه سیلیس شستشو و گیاهان 22 تن شن . بیشتر\nنحوه ی جذب طلا توسط جیوه برای کسب اطلاعات بیشتر به سایت مراجعه بفرمایید یا با شماره در مقیاس کوچک شن و ماسه سیلیس تجهیزات پردازش .\nدر شستشو وات برای طلا. ما در تولید سنگ شکن و ماشین آلات فرز و تحقیق و توسعه تخصص دارد دریافت قیمت &#; گیاه شستشوی طلا با گریزلیnaseskolka طلا و الماس در ترکیب گیاهان شستشو . بهترین گیاه شستشوی طلا .\n۳ شن و ماسه شن و ماسه درشت در خاک گلدان موجب بهبود زهکشی آب شده و وزن مخلوط را افزایش می دهد. همچنین موجب تقویت و بهبود گیاهان در حال رشد از نظر فیزیکی می شود.