Procedowanie wartości jako element\nJedną z podstawowych kwestii związanych z dialogiem międzykulturowym jest pytanie o rodzaj teorii kultury, na których gruncie jest on możliwy. Moja propozycja polega na wyodrębnieniu czterech grup teorii kultury, przy czym kryterium klasyﬁkacji\nstanowi przyjmowane źródło kultury. Pierwsza grupa widzi źródło kultury w szeroko pojętej biologii, druga upatruje je w nieświadomości, trzecia kieruje się w stronę\njęzyka, czwarta rozważa zaś problem wartości. W tekście zostały rozważone cztery\nmożliwe odpowiedzi na to pytanie. W pierwszym wypadku rozważanym przykładem\nbyła socjobiologia oraz koncepcja Andrzeja Wiercińskiego, w drugim myśl Freuda,\nJunga, Campbella i Grofa. Przykładem trzeciej grupy stały się z kolei rozważania językoznawstwa kognitywnego. W wypadku czwartego rodzaju teorii kultury poruszone\nzostały kwestie uniwersalizmu i partykularnych uwarunkowań systemów etycznych.\nOstatecznie propozycja zawarta w tekście w swej strukturze idzie w kierunku proponowanym przez Johna Hicka. Filozof ten widzi możliwość ujęcia prawdy jako procesu\nszczególnego rodzaju, zakładając przy tym, że można prawdę procedować, wymieniając odpowiednie warunki dla takiej czynności. Wydaje się, że podobnie sprawa\nwygląda w wypadku wartości. Starałem się podać w tekście odpowiednie warunki\nkonieczne i wystarczające dla procedowania wartości. Wydaje się, że zastosowanie\ntych warunków może uczynić z dialogu międzykulturowego dialog skuteczny.\nNie ma jak na razie wystarczających do wykorzystania w praktyce dobrych modeli ukazujących możliwość połączenia różnych kultur i cywilizacji, o ile te ostatnie\nnie musiałyby zrezygnować ze swych ważnych i cennych cech oraz wartości. Proces\nglobalizacji najczęściej jest pojmowany potocznie jako proces „MacDonaldyzacji”,\nco przypomina tworzenie „zdrowej potrawy” z coraz bardziej sztucznych składników. Mimo deklaracji elit politycznych kontekst wielokulturowości przegrywa\nz kontekstem agresywnej akulturacji, w której dominuje projektowana kultura społeczeństwa globalnego1. W dialogu pomiędzy kulturami najczęściej porównuje się też\nz sobą najbardziej jaskrawe morfologicznie cechy, nie zawsze sięgając do głębszych\nstruktur decydujących o ich tożsamości danej między innymi poprzez deklarowane\nMożna się w tym miejscu odwołać do rozróżnienia na kontekst akulturacji, w którym jedna z kultur\njest traktowana jako dominująca, inne jako mniejszościowe, i na kontekst wielokulturowości, w którym\nkultury traktowane są jako równouprawnione. Sam termin „akulturacja”, który zaproponowali w 1935\nroku R. Redﬁeld, R. Linton i M.J. Herskovits, odnoszący się do tzw. „akulturacji demokratycznej”, pokrywa się w swym znaczeniu z kontekstem wielokulturowości, w którym widzi się kultury jako mozaikę\nsymbiotycznie współistniejących form. Por. R. Redﬁeld, R. Linton, M.J. Herskovits, A Memorandum on\nthe Study of Acculturation, „American Anthropology”, nr 38, 1935.\nwartości, a jeszcze rzadziej sięga się do podstaw, na których te systemy są zbudowane. Oczywiście spotykamy bardzo poważne próby podejścia do tego zagadnienia,\nwydaje się jednak, że są one najczęściej ignorowane przez tych, którzy mają wpływ\nna decyzje w globalnej skali. Trzeba sobie jednak uświadomić, że samo ujrzenie istoty sprzeczności pomiędzy kulturami stanowi pierwszy krok uzyskania porozumienia,\nnastępnym zaś powinno być podanie sposobu uzgodnienia tych różnic. W prezentowanym tekście chciałbym wskazać na dwie kwestie związane z tymi zagadnieniami:\npo pierwsze przedstawić teorie kultury, na których gruncie można najbardziej adekwatnie dokonać porównania kultur, a po drugie zaproponować model uzgadniania\nwartości, czyli pewnej procedury, dzięki której sam dialog wydaje się możliwy.\nKroeber i Kluckhohn, zbierając różne deﬁnicje kultury, doliczyli się ich ponad\nstu pięćdziesięciu, a od czasu ukazania się ich pracy na ten temat liczba ta wydatnie\nwzrosła2. Proponuję, by uporządkować je w pewne grupy, z których, na użytek rozpatrywanego dialogu, cztery wydają się najbardziej istotne. Przyjęta tu klasyﬁkacja wynika ze związku z pytaniem o źródło kultury. Pierwsza z tych grup kojarzy się z pytaniem, czy takim źródłem może być biologia. Drugie pytanie ma dać odpowiedź, czy\nczymś takim może być nieświadomość, trzecie natomiast kieruje się w stronę języka\njako takiego źródła. Czwarte, do którego sięgniemy na końcu, to pytanie o wartości.\nZasadniczym problemem jest to, czy na gruncie którejś z wymienionych grup koncepcji możliwy jest konstruktywny dialog kultur i cywilizacji.\nJeżeli chodzi o pierwszą z wymienionych kwestii, przykładem koncepcji traktujących kulturę jako mechanizm biologiczny, służący głównie adaptacji, będzie\nw Polsce między innymi koncepcja Andrzeja Wiercińskiego, teorią o uniwersalnym\nzasięgu zaś jest w tym wypadku socjobiologia3. Andrzej Wierciński w tekście Antropologiczna koncepcja rozwoju światopoglądowego ludzkości4 usiłuje przedstawić system korelacji, jakie zachodzą pomiędzy – ujętymi w perspektywie systemowej5 i dynamicznej – biologią a kulturą. Określając jako system każdy zorganizowany układ,\nktóry może być rozpatrywany w aspekcie materiału, energii i informacji, zauważa\nanalogie pomiędzy systemami biologicznymi i kulturowymi, także w perspektywie\nich rozwoju. W tabelarycznym przedstawieniu dostrzega analogie pomiędzy: 1) populacją biologiczną a systemem społeczno-kulturowym, 2) pulą genową populacji\na pulą pamięci kulturowej, 3) mutacjami genowymi i chromosomalnymi przypadkowymi zaburzeniami w przekazie pamięci kulturowej oraz wynalazkami i odkryciami\njako mutacjami kulturowymi, 4) bioreprodukcją mającą swój odpowiednik w przeka2\nPor. A.L. Kroeber, C. Kluckhohn, Culture. A Critical Review of Concepts and Deﬁnitions, Vintage\nBooks, New York 1952. Por. także E. Nowicka, Świat człowieka. Świat kultury, Wydawnictwo Naukowe\nNie umieszczam w tej grupie pomysłów psychoanalitycznych, pomimo że w wielu klasyﬁkacjach\npsychoanaliza, zwłaszcza Freudowska, jako teoria psychodynamiczna ugruntowana w sferze biologii,\njest tak klasyﬁkowana. Jednak traktując psychoanalizę jako jeden z rodzajów psychologii głębi, sądzę, że\nze względu na transcendowanie wymiaru biologicznego przez niektóre rodzaje tej psychologii wprowadzony tu podział nie jest bezzasadny.\nPor. A. Wierciński, Magia i religia, Nomos, Kraków 1997, s. 53–103.\nWierciński odwołuje się tutaj zasadniczo do metodologii przedstawionej przez Mariana Mazura\nw jego pracach dotyczących cybernetyki, zwłaszcza cybernetyki społecznej.\nProcedowanie wartości jako element dialogu międzykulturowego\nzie pamięci uzyskiwanej poprzez wychowanie, 5) selekcją naturalną a selekcją kulturową, 6) rytmami środowiskowymi i rytmami kulturowymi, 7) przepływem genów,\nktórych analogonem kulturowym są procesy przekrzyżowania, 8) dyfuzją porównaną\ndo asymilacji kulturowej, 9) efektem założenia a dryftem kulturowym małych społeczności, 10) izolacją w procesie przekrzyżowania a izolacją kulturową, 11) procesem ontogenezy, który stanowi odpowiednik indywidualnego rozwoju osobowości,\n12) anagenetyczną i kladogenetyczną ewolucją oraz podobnymi procesami w ewolucji kulturowej, powodującymi różnice i odgałęzienia kultur6. Jak widać, zarysowane\nanalogie są tu traktowane jako oczywiste, a paradygmatem ich ułożenia jest funkcja\nadaptacji. Ostatecznie wnioski, jakie wyciąga ze swych rozważań autor, sumują się\nw trzech punktach: a) „biosfera jako całość jest zorganizowanym systemem o charakterze układu samosterownego w sensie Mazura”, b) „człowiek współczesny ze swoją\nkulturą stanowi aktualnie najwyższe ogniwo w ewolucji progresywnej biosfery” oraz\nc) „człowiek stał się gatunkiem predestynowanym do roli centralnego homeostatu\nw biosferze, co przekształciłoby ją z układu samosterownego w układ samodzielny\n(w sensie Mariana Mazura)”7.\nNa podstawach ewolucyjnych opiera się także znana i dyskutowana w świecie\nkoncepcja socjobiologiczna. Ona także traktuje powstanie kultury jako wyraz procesów adaptacji. Szczególnym mechanizmem wyjaśniającym, według socjobiologów, istnienie i sposób zachowania różnorodnych gatunków, pośród których człowiek jest traktowany jako równouprawniona część ewoluującej całości życia, jest\ndobór naturalny. Dotyczy on, jak dowodził Edward O. Wilson8, przede wszystkim\npojedynczych genów chcących propagować się w maksymalnym stopniu w czasie\ni przestrzeni. Socjobiologowie zakładają, że analiza sposobów tego rozprzestrzeniania odnosi się analogicznie do wyjaśniania mechanizmów społecznych tworzących\nkulturę, naturę zaś tych mechanizmów można wyjaśnić w kategoriach teorii gier9.\nOpracowane przez Williama Hamiltona i Roberta Triversa zasady altruizmu wzajemnego i nepotycznego stanowią w socjobiologii podstawy wszelkich zachowań\netycznych regulujących życie indywidualne i społeczne10. W wypadku twórczości\nRicharda Dawkinsa, propagującego współcześnie zasady socjobiologii i prowadzącego z tych pozycji ostrą polemikę z wszystkimi rodzajami „nadnaturalności”, a więc\ngłównie z wszystkimi poglądami religijnymi, znajdujemy obszerne, nieraz bardzo\ninteresujące dowody na to, że instynkt moralny jest czymś, co wynika z działania\ndoboru naturalnego, wartości zaś nie pochodzą z objawienia, lecz są wynikiem pro-\nA. Wierciński, jako kraniolog i przedstawiciel antropologii ﬁzycznej, stał na trudnym dzisiaj do\nobronienia (ze względu na postępy genetyki w badaniu dryftu DNA mitochondrialnego) stanowisku anagenezy (czyli jednej linii rozwojowej gatunku, włączywszy w to formę neandertalską) człowieka. Współczesne poglądy dotyczące neandertalczyka mówią o przekrzyżowaniu się tej formy z homo sapiens na\nA. Wierciński, op.cit., s. 83.\nPor. E.O. Wilson, Sociobiology. The New Synthesis, Harvard University Press, Harvard 1975.\nZastosowanie teorii gier do socjobiologii zostało wprowadzone przez J. Maynarda Smitha.\nPor. R.L. Trivers, The Evolution of Reciprocal Altruism, „Quarterly Review of Biology”, nr 46,\ns. 35–57; R. Axelrode, W. D. Hamilton, The Evolution of Cooperation, „Science”, nr 211, 1981.\ncesów dostosowawczych11. Ten właśnie instynkt stanowi ostateczne kryterium weryﬁkacji, także poglądów religijnych, i dzięki niemu część fragmentów z pism świętych\nróżnych tradycji jest odczytywana jako tekst dosłowny, a część jako zestaw symboli\nczy też metafory i alegorie. Dawkins kreśli przy tym obraz kultury jako podlegającej\ntym samym, a nie tylko analogicznym prawom, co sfera biologii, proponując teorię\nmemów rozumianych jako podstawowe replikatory kulturowe, czyli elementy świadomości indywidualnej manifestującej się w procesie komunikacji społecznej. Stanowią one podstawowe jednostki przekazu kulturowego, podobnie jak „samolubne\ngeny” walczące o możliwość powielania i trwania12.\nTak więc mamy tu do czynienia, podobnie jak w pewnym sensie u Wiercińskiego, ze swoistym redukcjonizmem upatrującym podstawy szeroko rozumianych zachowań ludzkich w sferze biologii. Różnica między tymi koncepcjami pojawia się\nw momencie dyskusji, czy tę biologiczną część człowieka można przekroczyć. Według Wiercińskiego jest to możliwe i na tym też polega „bycie człowiekiem” czy,\njak pisze Wierciński, realizowanie danego dzięki ewolucji „potencjału człowieczeństwa” . Transcendowanie zwierzęcej natury stanowi o tym, co specyﬁcznie ludzkie.\nW wypadku podejścia socjobiologicznego natura ludzka nie wykracza poza sferę\nokreśloną przez szeroko rozumianą adaptację. W koncepcji Wiercińskiego problem\npodmiotowości człowieka nie jest redukowany do jego behawioralnego wyrazu, jak\nto jest widoczne w socjobiologii, jednak, co nie dziwi, zważywszy na naturę samej\ntej kwestii, w ramach teorii tego autora zagadnienie podmiotowości nie jest możliwe\ndo wyjaśnienia w zadowalający sposób, uzgodnienie bowiem biologicznej egzystencji człowieka i ewentualnej transcendencji podmiotu jak dotąd w ogóle nie znajduje\nzadowalającego rozstrzygnięcia13. Wymykająca się wszelkim biologicznym ujęciom\nspecyﬁczna jakość świadomości pozostawia w ramach problemu psychoﬁzycznego\nwięcej pytań niż odpowiedzi14. Przede wszystkim w kontekście dialogu pomiędzy\nkulturami, na przykład zachodnią i indyjską, komunikacja mogłaby się tu ograniczyć\njedynie do wąskiej grupy – szczególnie biologów, i to tych nastawionych pozytywnie\ndo socjobiologii, oraz do dość nielicznych innych grup wykształconych Hindusów.\nNie można przy tym zapominać, że sama socjobiologia i podobne do niej koncepcje\ntakże na Zachodzie budzą wiele kontrowersji15.\nW kontekście rozważań zawartych w tekście szczególnie interesujące są tu rozważania Richarda\nDawkinsa przedstawione w: R. Dawkins, Bóg urojony, Wydawnictwo CiS, Warszawa 2007.\nPor. R. Dawkins, Samolubny gen, Prószyński i S-ka, Warszawa 1996.\nCałkowicie chybionym pomysłem jest przy tym przedstawianie przez Wiercińskiego kwestii metaﬁzycznych przy redukowaniu ich do schematów blokowych.\nPor. J. Bremer, Jak to jest być świadomym. Analityczne teorie umysłu a problem świadomości,\nIFiS PAN, Warszawa 2005; G. Zalewski, Psychologiczne modele świadomości i samoświadomości, Dział\nWydawnictw Filii Uniwersytetu Warszawskiego, Białystok 1992.\nPrzykładem jest chociażby toczący się spór między ewolucjonistami i zwolennikami „inteligentnego projektu”, który w swej istocie jest pewnym rodzajem kreacjonizmu. Nie rozważam tutaj koncepcji\npsychologii ewolucyjnej (R. Wright, G. Miller, M. Ridley, R. Dunbar), ponieważ uważam, że argumentacja tych autorów jest w zastanawiająco wielu wypadkach co najmniej nieprzemyślana.\nDla kultury indyjskiej, podkreślającej wagę podmiotowości zarówno w pozytywnym, jak i negatywnym sensie16, rozważania traktujące zjawisko świadomości oraz\nistotę podmiotowości jako epifenomen, rozmijają się z wielką ﬁlozoﬁczną, religijną\ni kulturową tradycją sięgającą jeszcze czasów przedaryjskich17. Oczywiście, szybko\npostępująca globalizacja nie pozostawia wiele miejsca na tradycyjny indyjski sposób\nmyślenia18, ale nie należy nie doceniać tradycyjnych wzorców kulturowych w sytuacji kontaktu kulturowego. Podstawowym zastrzeżeniem dotyczącym prezentowanych tu teorii jest to, że jeśli się uzna, że zasadniczym paradygmatem wpływającym\nna całość rozwiązań jest adaptacja potraktowana w kategoriach biologicznych, to\nwydaje się, że nieuchronnie wynika z tego konieczność klasyﬁkacji kultur i ich stratyﬁkacji na skali dobrze adaptowane – źle adaptowane. Wtedy powstaje zaś dylemat,\nczy kultury gorzej adaptowane, mimo że niosą w sobie pewne istotne wartości, mają\nzostać poddane akulturacji. Wnioski te są całkowicie przeciwstawne tezom głoszonym przez socjobiologów, ale często bywa, że deklaracje stanowią odwrotność stanu\nfaktycznego, zwłaszcza tam, gdzie w grę wchodzi jakaś ideologia. Nie wydaje się\nwięc, by na gruncie prezentowanych koncepcji można było skonstruować model dialogu między kulturami, który by pełnił funkcje dobrego zrozumienia i porozumienia\nDrugą z grup koncepcji dyskutowanych w interesującym nas kontekście są te,\nktóre na pytanie o źródło kultury odpowiadają, wskazując na nieświadomość. Trzeba\nzaznaczyć, że to ostatnie pojęcie nie jest jednoznaczne, także w ramach psychologii\ngłębi. Rzucającą się w oczy koncepcją mogącą mieć uniwersalny charakter, jest koncepcja Carla G. Junga, zgodnie z nią bowiem przekształcenia libido, wyrażające się\nw sferze symbolicznej stanowiącej o charakterze danej kultury, działają na gruncie\nuniwersalnych zasad wynikających ze wspólnej przeszłości biologicznej gatunku.\nPojawianie się różnic kulturowych jest skutkiem uwarunkowań zarówno zewnętrznych, jak i dynamiki przekształceń libido. W istocie jednak podstawowe wzorce procesów biologicznych i psychicznych są przyjmowane jako takie same dla wszystkich\nludzi. Wynikiem przedstawionych zapatrywań Junga były jego studia poświęcone\nmiędzy innymi tantrycznej jodze, tybetańskiej Księdze Umarłych czy chińskiej alchemii19 oraz różnym, zwłaszcza ezoterycznym nurtom śródziemnomorskim, w tym\nszczególnie gnostycznym. W każdej z tych tradycji odkrywał on wspólne podstawowe archetypiczne idee, na których niejako miałyby się nadbudowywać różnorakie\nformy kulturowe. Zasadnicza idea rządząca tymi przekształceniami to proces indywiduacji, który swój jednostkowy wymiar łączy z uniwersalnym prądem „siły życiowej” zasilającej wszystko to, co żyje i jest zdolne do przekształceń.\nNegatywny sens rozważań nad podmiotowością ujawnia się najjaskrawiej w buddyjskiej doktrynie anattā.\nTak daleko może sięgać na przykład koncepcja jogi, o ile postać tzw. Śiwy Pasiupatiego z kultury\nMohendżo Daro zinterpretuje się jako jogina.\nZgodnie z cytowanymi już w przypisie 1 twórcami pojęcia akulturacji, proces ten polega przede\nwszystkim na powolnej zmianie wzorców kulturowych charakterystycznych dla jakiejś społeczności.\nPor. C.G. Jung, Podróż na Wschód, przeł. W. Chełmiński, J. Prokopiuk, E. i W. Sobaszkowie,\nPusty Obłok, Warszawa 1992.\nGłównym problemem w wypadku Jungowskiej myśli, o ile chciałoby się ją uczynić podstawą dialogu międzykulturowego, jest bardzo ograniczony zasięg jego koncepcji, nawet nie w sensie szerokości jej oddziaływania, ale w znaczeniu ograniczenia do wąskiego kręgu analizowanych doktryn mających zasadniczo charakter\nezoteryczny, o czym świadczą przykłady Jungowskich studiów. Niemniej jednak\nspotykamy wielu uczonych, którzy, inspirowani Jungowskimi przemyśleniami, próbowali zastosować psychologię analityczną do analizy różnych form kulturowych\ni sposobów działania przyjętych w tych kulturach. Wymienić można tu co najmniej\ntakich badaczy, jak J. Campbell20 czy S. Grof21. Drugim zarzutem dotyczącym Jungowskiej koncepcji zastosowanej do badań kulturoznawczych jest dość słaba operacjonalizacja jego metod stosowanych do tej sfery. Można, co prawda, polemizować z tym zarzutem, odwołując się do kwestii zrozumienia procesów kulturowych,\nw czym wglądu może dostarczyć właśnie Jungowska koncepcja. Jednak praktyczne\nprzełożenie Jungowskich idei na reguły badań kulturoznawczych jest na ogół niechętnie przyjmowane przez badaczy22, gdyż uważają oni często, że wizja Junga jest\nzbyt złożona i trudna.\nPodobne do powyższego pragnienia zrozumienia kultury przez odwołanie się do\nnieświadomości jako jej źródła znajdujemy na przykład u Zygmunta Freuda i Ericha Fromma, o czym świadczy analiza różnych zjawisk kulturowych w kategoriach\npsychoanalitycznych. Występuje tu przekonanie, że możliwe jest zrozumienie i, co\nważne, wpływanie na przemiany form kulturowych dzięki odwołaniu się do sfery\nnieświadomości. Będzie to, jak w wypadku Freuda i jego prawowiernych następców, związane z analizą i ujawnianiem kompleksów dzieciństwa pojawiających się\nzarówno u jednostki, jak i w społeczności23. U Fromma zaś opisywane przez niego\nmechanizmy dlatego mają taką moc determinowania życia, powodującą „ucieczkę od wolności”, że pochodzą, jak twierdzi autor, ze sfery nieświadomej24. Tak jak\ninni badacze z tego kręgu Fromm sięgał do pewnych szczególnych, nieraz bardzo\nsubtelnych form religijnych i kulturowych, w wyjaśnianiu ich sensu odwołując się\ndo metod psychoanalitycznych, jak na przykład w dociekaniach nad istotą oświecenia w buddyzmie zen25. Podstawowym pytaniem, jakie pojawia się w stosunku\ndo wszystkich tych referowanych powyżej koncepcji, jest to, czy nieświadomość,\nw której istnienie, nota bene, wątpi na przykład neurobiologia, stanowi homogeniczną strefę (byt?) dla wszystkich społeczności i osób uwarunkowanych różnymi, także\nhistorycznymi czynnikami. Czy nie mamy tutaj do czynienia ze szczególnego rodzaju redukcjonizmem pociągającym za sobą utratę specyﬁki różnych kultur i ich\nWidać to wyraźnie zarówno w jego studiach nad mitologiami świata (Masks of God), jak i na\nprzykład w książce: Bohater o tysiącu twarzy, przeł. A. Janowski, Zysk i S-ka, Poznań 1997.\nS. Grof, Poza mózg. Narodziny, śmierć i transcendencja w psychoterapii, przeł. J. Szewczyk,\nWydawnictwo A, Kraków 1999.\nSprawa ma się podobnie z psychologią analityczną, która traci ważność na rzecz bardziej uproszczonych metod terapeutycznych.\nPor. Z. Freud, Pisma społeczne, oprac. R. Reszke, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 1998.\nPor. E. Fromm, Ucieczka od wolności, Czytelnik, Warszawa 1970.\nPor. E. Fromm, R. De Martino, D.T. Suzuki, Psychoanaliza i buddyzm Zen, REBIS, Warszawa\nwyjątkowych wartości. Sprowadzenie wszystkich form kultury do jednej podstawy\nprzypomina mimo wszystko innego rodzaju determinizmy chcące podać jedną receptę na ulżenie nieznośnej kondycji, w jakiej żyje większość ludzi. Wydaje się, że\ndialog pomiędzy różnymi kulturami i cywilizacjami z prezentowanej pozycji jest\nmożliwy jedynie w odniesieniu do ograniczonego kręgu ludzi akceptujących założenia psychologii głębi.\nTrzecia grupa koncepcji wyróżnionych na potrzeby tego tekstu, odpowiadających\nna pytanie o źródło kultury, iż jest nią język, ma wielu swych przedstawicieli. Nasuwa się jako rzecz oczywista fakt, że kultura jest w swym istotnym aspekcie przede\nwszystkim komunikacją. Stanowi uniwersum znaków odczytywanych w różnych\njęzykach i na różne sposoby. Postrzeganie, myślenie i wyrażane przez człowieka\nuczucia wiążą się bardzo silnie ze zdolnością przekazywania tych aktywności innym. Mają one zasadniczo intersubiektywny charakter – bez ich przekazu i odbioru\nw postaci w jakiś sposób sformalizowanych komunikatów właściwie nie można powiedzieć nic pewnego o człowieku26. Pomijając te kwestie, chociaż, jak widać, mają\none związek z przyjmowaną antropologią i wszystkim tym, co z niej wynika w sferze\nkultury, jako przykład tej grupy chciałbym przytoczyć wypowiedzi twórców językoznawstwa kognitywnego – Lakoffa i Johnsona27. W swej znanej książce uzasadniają\noni tezę o wszechobecności metafory w obrazowaniu poznawanego świata.\nMożna powiedzieć, że w kognitywnej perspektywie jedną z zasad tworzenia\nkultury jest zdolność metaforyzacji, z czego wynika możliwość wielu interpretacji jednego doświadczenia. Ta wieloznaczność, możliwość interpretacji, wyjście\nw myśleniu poza jednoznaczny determinizm, stanowi o istotnych, konstytutywnych\nwłaściwościach kultury. Oprócz różnorakich uwarunkowań wynikających przede\nwszystkim z biologii, tym, co wspólne dla różnych kultur, wydaje się między innymi\nw ramach tej koncepcji odwołanie się do pewnych zasadniczych wzorców metaforyzacji, na przykład do „metafor orientacyjnych”. Nasza wspólna historia naturalna,\ndzięki której wykształciły się ciała ludzkie o określonych zdolnościach, określiła także to, że postrzeganie i myślenie człowieka zależy w specyﬁczny sposób zarówno\nod wewnętrznej przestrzeni ciała, jak i jego lokalizacji w przestrzeni zewnętrznej.\nLakoff i Johnson w przekonywający sposób ukazują proces, w którym nad podstawowymi doświadczeniami orientacyjnymi nadbudowują się w postaci metafor pojęcia\ni kategorie, jakimi posługujemy się w życiu, nie zdając sobie na ogół sprawy z ich\nSzczególnym przypadkiem tej sytuacji jest kondycja człowieka skazanego przez jakąś chorobę\n(na przykład śpiączkę) lub inne podobne zdarzenie na brak jakiejkolwiek komunikacji ze światem. Nie\nmożna mu odmówić człowieczeństwa ani podmiotowości, pomimo iż trudno wyobrażalną rzeczą jest to,\nw jaki sposób mogłoby się ono w znanym nam wymiarze ukształtować, zwłaszcza jeżeli mamy do czynienia z dzieckiem, które nie zostało jeszcze poddane jakiemukolwiek procesowi socjalizacji. Powstaje\nwówczas pytanie, czy jednak – jak to czyni wiele koncepcji, zwłaszcza religijnych – nie należy poszukiwać istoty człowieczeństwa i podmiotowości w czynniku intelligibilnym – duszy, duchu itd. Problem\npolega także na tym, z jakim wymiarem jego psychoﬁzycznej rzeczywistości można powiązać przysługujące mu, według powszechnego uznania cywilizowanych narodów, niezbywalne prawa.\nPowstanie językoznawstwa kognitywnego wiąże się zazwyczaj z ukazaniem się pracy, w której\nci autorzy, w opozycji do idei gramatyk generatywnych, wskazują na fakt, że każda z kategorii językowych opiera się na procesie metaforyzacji. Por. G. Lakoff, M. Johnson, Metafory w naszym życiu, przeł.\nP. Krzeszowski, PIW, Warszawa 1988.\nzakorzenienia w doświadczaniu przestrzeni28. Niewątpliwie można powiedzieć, że\ncielesność człowieka oraz jego bycie w świecie przestrzeni i czasu wyznacza podstawowe wzorce postrzegania i myślenia. Czy jednak nie jest to zbyt mało, by na tej\npodstawie twierdzić, iż to właśnie te wzorce mogą stanowić podstawę porozumienia\nmiędzy kulturami? Przecież kultura jest właśnie interpretacją wielu podstawowych\ndoświadczeń, nie zawsze przekładalnych na siebie – wychodzi poza to, co ją określa\nod strony materialnej, w tym szczególnie biologicznej. Dla wielu myślicieli stanowi\ncienką i kruchą warstwę nad sferą brutalnie materialnej natury29.\nNa marginesie można dodać, że nie powinno się przy tym całkowicie lekceważyć\nidei antropolingwistów zwracających uwagę na wyznaczanie obrazu świata przez\nstrukturę używanego języka. Tezy antropolingwistyki, nawet w jej osłabionej wersji,\nwspomagają twierdzenie o trudno zbywalnym dziedzictwie kulturowym, różnym dla\nkażdej społeczności, posługującej się innym językiem. Idzie za tym teza o trudnej\ni skomplikowanej przekładalności rozumienia sensów jakiejś kulturowo określonej\nwizji świata na obraz o inaczej zdeﬁniowanej językowej strukturze30.\nWydaje się, że źródła kultury mogą być odkryte we wszystkich wskazanych dotychczas dziedzinach: biologii, nieświadomości i języku. Ma ona jednak także swe\nniewątpliwe źródło w świadomej twórczości badaczy, artystów, myślicieli i tych\nwszystkich, którzy poznają, przekształcają i kreują świat zgodnie ze swą wolą i zamysłami. To przede wszystkim w tej sferze znajdują się wartości, ze względu na\nktóre podejmuje się różne działania31. One też są zwykle przywoływane, gdy mówi\nsię o dialogu między kulturami i cywilizacjami, zwłaszcza dzisiaj, umieszczając ten\ndialog w aspekcie globalizacji. To one bowiem stanowią sedno „praw człowieka”,\nktóre w toczącym się procesie jawią się jako ich nieodłączny aspekt ideowy. Jak jednak wiadomo, wartości te są różne, nieraz niesłychanie trudne do uzgodnienia. Gdy\nna Polinezji rodzice dochodzili do wieku odpowiedniego do przejścia w zaświaty,\nbyli poddawani przez swe dzieci próbie mającej wskazać, czy ów czas już nadszedł.\nRodzice wspinali się na palmy, a dzieci trzęsły nimi – jeżeli ktoś spadał, to znaczyło,\nPor. G. Lakoff, M. Johnson, Metafory..., s. 36–40. Oto pary pojęć przeciwstawnych, których\ngenezą jest wspomniane odwołanie się do doświadczenia przestrzeni: Góra: szczęśliwy, świadomy, zdrowie i życie, panowanie, więcej, przewidywanie, przyszłe wydarzenia, wysoki status, dobro, prawość,\nracjonalność. Dół: nieszczęśliwy, nieświadomy, choroba i śmierć, poddanie się, mniej, niski status, zło,\nR. Ingarden, Książeczka o człowieku, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987.\nPor. B. Whorf, Język, myśl i rzeczywistość, przeł. T. Hołówka, PIW, Warszawa 1982.\nTrudno tu zgodzić się z prymitywnymi tezami determinizmu technologicznego, zgodnie z którymi człowiek nie działa ze względu na wartości, ponieważ w jego świadomości nie pojawiają się one\nw konkretnych sytuacjach. Podawany przykład, że kierowca dojeżdżając do „garbu” na ulicy, który ma\nspowolnić jego prędkość, nie myśli o wartości, jaką jest ochrona życia dzieci wychodzących w tym\nmiejscu ze szkoły, ale koncentruje się jedynie na tym, by dostosować prędkość do warunków na jezdni,\njest całkowicie chybiony (tak jak większość rozumowań tego kierunku). To, że nie pojawia się w jego\nświadomości żadna wartość („nie unosi się i nie krąży ona w powietrzu”), nie oznacza, że nie postępuje\nze względu na nią – działa przecież zgodnie z ochroną wartości ustanowioną przez społeczność, której\njest członkiem. To ona, ze względu na tę wartość, poprzez mechanizmy inżynierii społecznej wymusza\nodpowiednie działanie. Jeżeli zaś kierowca nie dostosuje się do sytuacji i zapłaci mandat lub jeżeli spowoduje wypadek, nie będzie sądzony ze względu na mechaniczne działania, jakie wykonywał w określonej sytuacji, ale ze względu na naruszenie wartości, jaką jest zdrowie i życie.\nże był już do tego gotów. Na wyspie Dobu trucie innych, podejrzewanych w istocie\no absurdalne czyny, należało do działań usankcjonowanych społecznie32.\nRozumienie wartości niewątpliwie zmienia się w czasie. Cnota przypisywana\nOdyseuszowi ma inną treść niż cnota średniowiecznego rycerza. Uczestniczenie\nw kaźni skazanych, traktowanej jako widowisko, jest jako fakt kulturowy inaczej\noceniane teraz niż w dawnych czasach. Zabijanie w aktach terroru przez assasynów,\nmające prowadzić do raju, w co wierzą także niektórzy współcześni terroryści, wiąże się z innym rodzajem wartości niż dżinijska ahinsa. Przykłady można dowolnie\nmnożyć. Z jednej strony część etyków chce ukazać, pomimo tych różnic, wspólną\nsferę wartości. Jest tak zwłaszcza wtedy, gdy wartościom przypisuje się specyﬁczny,\nniematerialny, ale jednak realny sposób istnienia, szczególnie w wypadku postawy\nreligijnej szukającej uzasadnienia w określonej teologii. Z drugiej strony jednak jeżeli traktuje się wartości jako wyraz naturalnych, biologicznych lub adaptacyjnych\nprocesów, to łatwiej być relatywistą. Wydaje się, że ten spór, mający głębokie ideowe uwarunkowania, nie jest możliwy do zażegnania w jakimś dającym się określić\nczasie. Dyskusja między przekonanym o słuszności swych tez socjobiologiem i fundamentalistą islamskim upatrującym we wprowadzeniu szariatu wypełnienie boskiej\nwoli na ziemi, mającym przy tym na celu uszczęśliwienie ludzkości, jest co najmniej\ntrudna. Wydaje się jednak, że właśnie w tej dziedzinie, w dziedzinie wartości, chociażby minimalne uzgodnienia stają się we współczesnym świecie wyposażonym\nw coraz bardziej dostępne techniki zagłady czymś koniecznym. Być może jedną\nz najlepszych propozycji jest odwołanie się do tego, co można nazwać wstępnie\n„procedowaniem wartości” na wzór „procedowania prawdy”.\nSądzę, że propozycja „procedowania wartości” może mieć pewne zarówno teoretyczne, jak i praktyczne znaczenie w ogólnej dyskusji poświęconej tematowi dialogu\nmiędzykulturowego. Najpierw chciałbym się odwołać do zagadnienia „procedowania prawdy” jako wzoru mogącego mieć w tym przypadku zastosowanie. Inspiracją\njest tu myśl Johna Hicka, ﬁlozofa religii, który w wielokulturowym Birmingham dostrzegł, że nie ma jednej drogi zbawienia. Chodziło przede wszystkim o prawdę religijną i teologiczną, czyli o to, która z religii ma rzeczywistą wartość soteriologiczną,\nze względu zaś na fakt bliskości kwestii wartości religijnych do samej problematyki\nwartości warto poświęcić temu kilka zdań. Hick zauważył, że ludzie „naprawdę dobrzy” niekoniecznie muszą być protestantami takiej jak on denominacji, ponieważ\ntacy ludzie zdarzają się także pośród katolików, hinduistów, buddystów, muzułmanów i niewierzących. Ten praktyczny wymiar, niezależny od szczególnych treści\nświadomości konkretnego człowieka, decyduje, jak ostatecznie stwierdził, o czyimś\nfaktycznym statusie i aspiracji soteriologicznej. W rzeczywistości deklaracje są niewiele warte, liczą się natomiast konkretne czyny dokonywane w stosunku do innych\nChodziło o podejrzenie, iż wróg kradnie nad ranem przemieszczające się z jednego do drugiego\nogrodu pataty, które w wyobraźni Dobuańczyków wykazywały się cechami ludzkimi, a więc także plotkowały, co zajmowało ich uwagę, i wtedy właśnie były podstępnie porywane. Por. R. Fortune, Socerers\nof Dobu: The Social Anthropology of the Dobu Islanders of Western Paciﬁc, Routledge and Kegan,\nW wypadku rozważań związanych z religią Hick sięga do koncepcji Kanta33, sugerując, że boskość skrywa się w niepoznawalnej, noumenalnej sferze i choć manifestuje się na różne sposoby, to one same w sobie nie decydują o naturze tej prawdy,\nmimo że są jej wyrazem. Angielski ﬁlozof porównuje doświadczanie Boga do sposobu, w jaki według Kanta ludzie doświadczają tego, co nazywamy światem. Podobnie\nteż jak w tym ostatnim przypadku doświadczenie Boga jest interpretacją34. Jest tak\nprzede wszystkim dlatego, że doświadczenie religijne jest zapośredniczone kulturowo i historycznie. Ten sam rzeczywisty, ukryty w swej noumenalności Bóg, którego\nistota jest w ostateczny sposób niepoznawalna, jest w różnych religiach interpretowany jako Jahwe, Ojciec Niebieski, Allach, Wisznu. Hick buduje na tych ideach swą\nhipotezę pluralistyczną, mającą stanowić konkurencyjną propozycję w stosunku do\nteologicznych doktryn ekskluzywizmu i inkluzywizmu35.\nOstateczną wartością świadczącą o tym, że ktoś znalazł właściwą relację z Rzeczywistym, jest jego przemiana wyrażająca się w zmianie z nastawienia na siebie\n(self-centredness) na nastawienie na Ostateczną Rzeczywistość (Reality-centredness). Tę przemianę zauważa zarówno on sam, jak i inni. Kiedy przyjmie się to kryterium jako bezwzględnie obowiązujące, wtedy trudno zdecydować, która z religii\nfaktycznie zbawia. Jest wiarą, ale przecież wiara katolika nie musi być silniejsza niż\nwiara buddysty, a wiara muzułmanina nie musi przedstawiać mniejszej wartości niż\nwiara wyznawcy judaizmu. Według Hicka, powyższe ustalenia w dużej mierze kwestionują istnienie jednej prawdy religijnej, odsyłając do indywidualnych przypadków\nocenianych w perspektywie kulturowo i religijnie zrelatywizowanego pola znaczeń.\nCałe zagadnienie wiąże się ściśle z problematyką prawdy. Brytyjski myśliciel nie\nstaje na stanowisku postmodernistycznego zaprzeczenia obiektywizmu prawdy, ale\nrelatywizuje to zagadnienie w specyﬁczny sposób, odwołując się do prawdy jako\nszczególnego procesu opartego na kategorii racjonalności. Ostatecznie Hick opowiada się za pragmatyczną koncepcją prawdy, będąc niedaleko w swych przemyśleniach\nod Deweya i Jamesa36. Nie neguje do końca ani koncepcji koherencyjnej, ani kla33\nZasadniczą inspirację Kantowską u Hicka stanowi myśl, że umysł nie jest bierny w poznaniu,\nlecz konstruuje świat. Tego typu epistemologię odnoszącą się do sfery religii Hick rozwija w: Faith and\nKnowledge: A Modern Introduction to the Problem of Religious Knowledge, Cornell University Press,\nPor. J. Hick, An Interpretation of Religion: Human Responses to the Transcendent, Yale University Press, New Haven 1989.\nDeklaracja Kongregacji Nauki i Wiary z 2000 roku Dominus Jesus polemizuje głównie z tezami\nJohna Hicka. Głównym jej twórcą był kardynał J. Ratzinger, dzisiejszy papież. Por. G. D’Costa, Theology and Religious Pluralism. The Challenge of Other Religions, Blackwell Publications, Oxford 1986;\nG. Chrzanowski, Zbawienie poza Kościołem, Wydawnictwo W Drodze, Poznań 2005.\nPor. W. James, The Meaning of Truth, Harvard University Press Cambridge, Mass., 1975;\nJ. Dewey, Reconstruction In Philosophy, Beacon Press, Boston 1957. Osobiście sądzę, że żadna inna\nkoncepcja prawdy odnośnie do zagadnień religijnych nie wytrzymuje krytyki. Ze znanych mi epistemologii religijnych jedynie buddyzm staje na stanowisku bliskim pragmatyzmowi. Por. Ł. Trzciński,\nDoświadczenie i prawda w religii, materiały z konferencji Tradycyjne i współczesne systemy wartości.\nPrzeciwieństwo drugie ‘Prawda i Fałsz’, The Peculiarity of Man, Warszawa–Kielce 2001, s. 159–165.\nŚwietnym przykładem takiego podejścia jest stanowisko J. Ś. Dalajlamy w kwestii tak istotnej dla buddyzmu jak koncepcja reinkarnacji. Dalajlama stwierdził, że jeżeli nauka ukaże w niezaprzeczalny sposób,\nże reinkarnacja jest niemożliwa, to i on się z tym pogodzi.\nsycznej, pragmatycznemu podejściu przyznaje jednak zdecydowane pierwszeństwo.\nDochodzenie do prawdy oparte jest w tym wypadku na racjonalności, której istotnym\naspektem jest możliwość weryﬁkacji wypowiadanych zdań. Hick idzie tak daleko\nw swych poglądach, iż uznaje nawet, że zdanie „Bóg istnieje” jest weryﬁkowalne,\nponieważ można założyć, że po śmierci nastąpi jego sprawdzenie – w takim podejściu nie ma sprzeczności logicznej, i to wystarcza.\nW tym tekście nie chodzi oczywiście o przedstawienie ﬁlozoﬁi Johna Hicka, ale\no zwrócenie uwagi na jego idee mogące stanowić inspiracje dla dialogu międzykulturowego i międzyreligijnego opartego na poszukiwaniu wartości, które by można\nbyło uznać za wspólne. Pierwsza uwaga dotyczy stwierdzenia, że początkowym,\nwstępnym krokiem takiego dialogu powinno być zgodzenie się na to, że nie jest\nsię nieomylnym. Sceptycyzm lub nawet pewien rodzaj agnostycyzmu jest postawą nieodzowną, jeśli ma prowadzić do porozumienia w kwestiach wartości. Druga\nuwaga jest związana z tym, że całemu postępowaniu powinien przyświecać przede wszystkim pragmatyzm, za nim zaś dopiero idzie chęć dogłębnego zrozumienia\nuwarunkowań oraz natury przyjmowanych przez partnera założeń ontologicznych\ni metaﬁzycznych. Takie działanie stanowi propozycję całkowicie odmienną od ogólnego nastawienia w sytuacji dialogu, obecnie głoszona bowiem powszechnie reguła\nzawiera się w stwierdzeniu, że owszem, należy prowadzić dialog, ale nie rezygnując\nze swego stanowiska, poznawać partnera, ale zachować swą tożsamość. Taki dialog\nw dziedzinie wartości będzie bezowocny, o czym świadczą fakty zarówno z dziedziny polityki, jak i religii. Bez otwartości, czyli bez gotowości rezygnacji ze swego\nabsolutystycznego stanowiska, powodzenie wydaje się w tej sprawie wątpliwe.\nWstępna propozycja polega więc na tym, by najpierw ustalić pewne wspólne\nwartości, niezależnie od tego, w jaki sposób są one rozumiane – wystarczy, że są\nszczerze deklarowane. Rozumowanie będzie miało w tym wypadku formę entymematu: kiedy mamy już wniosek i jakąś przesłankę, a szukamy drugiej z przesłanek.\nWnioskiem jest stwierdzenie istnienia wartości, na które godzą się obie strony, przesłankami są kulturowe uwarunkowania, poszukiwanie dotyczy zaś procesu racjonalizacji, który doprowadził do uznania w danym wypadku jakiejś wartości. Oparcie się\nna racjonalności wydaje się jedyną możliwą strategią w tej sytuacji. Z jednej strony\ntakie podejście wiąże tę strategię z nauką jako sferą kultury, do której, co najmniej\nz praktycznych względów, odwołują się wszystkie siły na świecie, z którymi można\nprowadzić dialog. Z drugiej strony procedowanie wartości na gruncie racjonalności\nmoże pokazać, jak sama racjonalność w różnych kulturach jest traktowana. Dialog\nmiędzykulturowy przyjmie wtedy formę bardziej oddzieloną od emocji, jak się to\nzwykle dzieje w wypadku poruszania się w sferze wartości, i dlatego, być może, będzie on łatwiejszy i ostatecznie – owocny. W tej sytuacji przede wszystkim powinien\nzostać rozstrzygnięty problem racjonalności i ta kwestia domaga się jeszcze pewnych\nPonieważ omawiane zagadnienie dotyczy poznania, wypada określić, czym w epistemologii jest racjonalność, irracjonalność oraz nieracjonalność. Jeżeli weźmiemy pod\nuwagę śródziemnomorski krąg kulturowy, którego najbardziej uniwersalnym reprezentantem jest ﬁlozoﬁa europejska, racjonalne koncepcje poznania charakteryzują się\ntym, że: 1) prawda w sensie klasycznym stanowi w nich najwyższą wartość poznawczą, 2) wynik poznania dany jest w zdaniach lub sądach i 3) wynik ten jest możliwy\ndo zakomunikowania oraz weryﬁkowalny (lub falsyﬁkowalny, w sensie Karla Poppera). Irracjonalne koncepcje poznania z kolei charakteryzują się tym, że podane\nwyżej warunki są w nich zaprzeczone, a więc: 1) prawda w sensie klasycznym nie\nstanowi najwyższej wartości poznania, 2) wynik poznania nie jest dany w zdaniach\nlub sądach, ale w specyﬁcznych przeżyciach, 3) wynik ten nie jest intersubiektywnie\nkomunikowalny, nie można też mówić o jego intersubiektywnej weryﬁkowalności\nani intersubiektywnej możliwości falsyﬁkacji37. Taką koncepcją jest na przykład teoria poznania u Plotyna: najwyższa wartość poznawcza w niej to jedność z Prajednią,\nco jest z kolei dane w doświadczeniu ekstazy. Trudno także mówić o weryﬁkacji\ntakiego doświadczenia, chociaż neoplatonicy wskazywali na pewną mistyczną procedurę mającą do takiego doświadczenia nieuchronnie doprowadzić38. Na Wschodzie\nanalogiczna koncepcja w całej jaskrawości występuje w buddyzmie zen. Mówi się\nw nim o doświadczeniu oświecenia (sanskr. bodhi, jap. satori), iż jest ono jak najbardziej realne, chociaż zupełnie nieprzekazywalne39.\nNieprawdą jest przy tym, że Wschód jest w powyżej określonym sensie irracjonalny, Zachód zaś racjonalny. Na Zachodzie neoplatonizm był potężnym nurtem\nkształtującym oblicze kultury z silnym oddziaływaniem na prawosławie. Na Wschodzie znajdziemy wiele doktryn dążących do skrajnego racjonalizmu, takich jak niezwykle wpływowa szkoła njaji w Indiach czy szkoła logików w Chinach. W obu\ntych kręgach mamy przemieszanie nurtów i ujęć tego zagadnienia. Co najważniejsze,\nnie znaczy to przy tym, że doktryny i postawy uznane w omawianym kontekście za\nirracjonalne same się za irracjonalne lub nieracjonalne uważają. Nie jest bowiem\nprawdą, że ﬁlozoﬁa Plotyna jest nieracjonalna, czyli nie chce się odwoływać do żadnej racji, podobnie jest w wypadku cytowanego buddyzmu zen. Jest tak, że obie te\nﬁlozoﬁe sytuują swoje racje poza dyskursywnym umysłem. Apofatyczność nie jest\nprzecież nieracjonalna, chociaż w przyjętym wyżej rozróżnieniu jest irracjonalna.\nPodobnie jest ze sceptycyzmem czy agnostycyzmem. Ważne jest więc poszukiwanie\nracji dla swych podstawowych, zdawałoby się oczywistych przeświadczeń, nawet\nprzy nikłej woli nieprzyjmowania niczego a priori40. Na koniec, aby propozycje zawarte w tekście były jaśniejsze, odwołajmy się do przykładów.\nW określeniu zarówno racjonalizmu, jak i irracjonalizmu w odniesieniu do epistemologii idę\ntutaj za propozycjami Michała Hempolińskiego, na przykład M. Hempoliński, Filozoﬁa współczesna.\nWprowadzenie do zagadnień i kierunków, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989 i in.\nW prezentowanym ujęciu irracjonalności i racjonalności przeciwstawiona jest nieracjonalność, a odnosi\nsię do braku sensu, na przykład nieracjonalnymi są zdania oparte na poglądzie ścisłego indeterminizmu.\nPor. Plotyn, Enneady, przeł. A. Krokiewicz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa\n1959; D. Dembińska-Siury, Plotyn, Wiedza Powszechna, Warszawa 1995.\nPor. E. Fromm, D.T. Suzuki, R. De Martino, Buddyzm Zen i Psychoanaliza, Rebis, Warszawa\n2006; D.T. Suzuki, An Introduction to Zen Buddhism, Random House, London 1989.\nPodobne stanowisko odnośnie do racjonalności przedstawione w tekście znajduje się w S.J. Tambiah, Magia, nauka, religia a zakres racjonalności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007, s. 127–160.\nJak się wydaje, w kulturze zachodniej, kształtowanej przez hellenizm, Biblię41\ni chrześcijaństwo, jednym z podstawowych doświadczeń egzystencjalnych jest „bycie w świecie w relacji do”, przy czym tym „czymś” jest transcendencja mająca\ncechy objawiającego się na różne sposoby Logosu. Należy przy tym zauważyć, że\nwspomniana transcendencja jest na ogół widziana jako osobowa. Prawdopodobnie\nwynika to z tego, że towarzyszy temu w teologii Zachodu ciągłe poszukiwanie raczej\nmiłości rodzicielskiej niż jedynie erotycznej. Za tym idzie silne przeświadczenie, że\nkochać może jedynie osoba, „ktoś”, a nie bezosobowa Rzeczywistość42. W kulturze\nindyjskiej zdominowanej przede wszystkim przez idee ﬁlozoﬁczno-religijne systemów bramińskich i buddyzmu, takim podstawowym doświadczeniem jest przeżycie\njako zagadki swej własnej egzystencji i świadomości. Wartością w kręgu zachodnim\nbędzie dochowanie wierności temu, co odsłania się w manifestacji Logosu. Samopoznanie człowieka nie może tym wartościom zaprzeczyć i to one staną się ostatecznie\nkryterium dla treści samopoznania. Także w kulturze indyjskiej wartością jest wypełnienie swej wrodzonej, a uwarunkowanej inkarnacyjnie powinności biorącej się\nz objawionej hierarchii bytów, czyli wypełnienie swojej dharmy43. Tym jednak, co\nostatecznie stanie się kryterium przyjęcia swego statusu i rozpoznania tradycyjnych\nwartości, jest osobiste doświadczenie związane z rozpoznaniem istoty własnej podmiotowości.\nZ powyższą kwestią wiąże się następna, dotycząca relacji przyjmowanych wartości do wolności. W kręgu zachodnim tęsknota soteriologiczna nakierowuje się przede\nwszystkim na kontakt z boskością, co odnosi się do trzech „religii Księgi”44. W wizji\nindyjskiej soteriologia jest przede wszystkim nastawiona na wolność, na wyzwolenie (sanskr. mukti) ze świata uwarunkowanego, czyli sansary. Znowu powraca tu\nparadygmat samopoznania, w ideale indyjskim możliwy do zastosowania bez zapośredniczenia jakimikolwiek ideami metaﬁzycznymi, traktowanymi jedynie jako\nwskazówki na tej drodze.\nNastępna nasuwająca się różnica dotyczy pojęcia grzechu. Na Zachodzie człowiek\njest widziany jako ten, który upadł i zgrzeszył, czego konsekwencją jest jego żałosna\nkondycja. W światopoglądach indyjskich przyczyną cierpienia jest niewiedza, nie ma\nona jednak na ogół charakteru grzechu, którym byłaby wina ujęta w relacji do Źródła\nobjawionych norm45. Niewiedza jest paradoksalną cechą Absolutu, którym jest także\nPocząwszy od renesansu, na co zwróciła mi uwagę dr Izabela Trzcińska, zaczęła być w kręgach\nchrześcijańskich popularna także Biblia hebrajska, co spowodowało istotne przemiany kulturowe i ﬁlozoﬁczne, na przykład w rozumieniu natury czasu.\nWydaje się, że taka personalistyczna postawa może być analizowana zarówno psychologicznie\n(projekcja Ojca, Matki), jak i metaﬁzycznie. Nic nie stoi przecież na przeszkodzie uznaniu, że bezosobowa Rzeczywistość jest miłością, chyba że apriorycznie deﬁniuje się uczucie miłości jako jedynie\nChodzi tu przede wszystkim o podział na warny i aśramy. Według Bhagawadgity najlepszą rzeczą\njest wypełnianie własnej dharmy, choćby była najskromniejsza.\nW judaizmie będzie to ideał dewekut, czyli „przylegania” do Boga, w islamie bycie „doskonałym\nczłowiekiem” (arab. al-insan al-kamil), Przyjacielem Boga (arab. wali), w chrześcijaństwie „oglądanie\nBoga” i uczestnictwo w pleromie Chrystusa.\nKról Dawid nie mówi, że zgrzeszył w stosunku do Uriasza Hetety po wysłaniu go na śmierć,\npowodowany żądzą do Batszeby, ale powiada: „zgrzeszyłem Bogu”.\nczłowiek w swej najbardziej intymnej istocie. Rozpoznanie tego wyzwala. W pierwszym wypadku wolność wymaga przebaczenia, w drugim zrozumienia.\nMożna się spodziewać, że w powyżej opisanych sytuacjach procedowanie wartości oparte na racjonalności może przynieść dobre rezultaty, ponieważ rozpoznanie\npodstaw myślenia o tym, co uważa się za wartość, pozwoli na rozgraniczenie różnych\nkulturowo założeń, niesprowadzalnych do siebie z powodów emocjonalnych przeświadczeń i wyodrębnienie tej sfery, która może się poddać tej procedurze. Powinna\nona przede wszystkim sięgnąć do tego, co same te kultury uważają za racjonalność,\ni potem się nią posłużyć. Przedstawione tu myśli, zwłaszcza na ostatnich stronach, są\nzaledwie szkicem skomplikowanego zagadnienia domagającego się obszernej eksplikacji, co nie zostało jednak z braku miejsca uczynione.\nPaweł Sztwiertnia Odpowiedzialność producenta leków


Klawiatura mechaniczna Geek GK61 Przegląd | Porównaj Poland Zakupy online\nJestem bardzo zadowolony z tego zakupu, na pewno warte swoich pieniędzy i czasu oczekiwania. Dobre materiały, dobre przełączniki, zgrabny projekt ogólnie dobry i pół. Dostarczanie może być nieco wolniejsze, ale jest prawie na czas, produkt był w idealnym stanie i z + wciągnikiem klawiszy.\nPodoba mi się, jest bardzo dobrej jakości poczuj dobre klawisze, zamówiłem go w Brown i bardzo mi się podobało, jakość RGB jest bardzo dobra, jeśli chodzi o oprogramowanie, nie jest bardzo dobre, ale stało się łatwe do nauczenia się jak go używać 👌🏻✨\nBardzo ładna klawiatura, 1000x brązowy Gateron lepszy niż Outemu czerwień, dużo dokładniejszy. Wysoko oświetlony RGB z kilkoma trybami w oprogramowaniu. Wszystkie skróty bardzo łatwe w użyciu, w drugim dniu użytkowania jan ma więcej problemów.


Łóżko kontynentalne Kacper 3 – Azardi – Producent sypialni | Mroczeń\nŁóżko kontynentalne Kacper 3\nŁóżko kontynentalne w nowoczesnym stylu. Dzięki niemu Twoja sypialnia nabierze charakteru. Kacper 3 cechuje się wytrzymałością oraz oryginalnością wzornictwa. Tutaj piękno i wygoda idą ze sobą w parze. Łóżko posiada przepiękne wezgłowie, z obszyciami we wzorze karo. Estetycznie wykonany zagłówek to gwarancja komfortu dla użytkowników sypialni. Łóżko jest zarówno funkcjonalne jak oryginalne. Dodatkowym atutem są eleganckie nóżki. Łóżko to zestaw z pojemnikiem na pościel, unoszonym za pomocą siłowników gazowych oraz materacem kieszeniowym. Do zestawu istnieje możliwość dokupienia nakładki (topper) Visco.\nMaterac wykonany jest w technologii sprężyn kieszeniowych typu pocket (7 stref), co zapewnia jego dobrą elastyczność i podparcie kręgosłupa.\nNakładka/topper to połączenie pianki termoelastycznej Visco/Memory – 3 cm. Wyjątkowy pokrowiec materaca i nakładki został wyposażony w zamek co umożliwia zdejmowanie do prania. Pojemnik na pościel unoszony przy pomocy siłowników gazowych.


##### Darmowe serwisy randkowe Rustenburg – Darmowe portale randkowe dla singli - MyDwoje.\nin darmowe, serwisy, randkowe, Rustenburg\nTagged with darmowe, serwisy, randkowe, Rustenburg\nTopix samotnych mężczyzn w Rustenburg : Iran - Topix Tracker. Darmowe online randki Rustenburg dla Singli w naszych darmowych Top 10 Najlepsze serwisy randkowe dla 2017 - Najlepsze darmowe Lista portali. TripAdvisor w Rustenburg, Republika Poudniowej Afryki W serwisie. Gdy jak przedłużyć penisa stworzyć wiarygodny natomiast atrakcyjny kątownik randkowy, iżby skupić uwagę? Top Sites torrent · biseksualne Passions · Oasis bezpłatny serwis randkowy dla 15 Najlepsze darmowe Konstruktorzy WWW (Testowane i sprawdzane).\nDarmowe gry online midzynarodowy serwis randkowy dla maestwa i Australii. Gdzie najtaniej kupić, minecraft domek marzeń. Dbałość o nasze serwisy daje gwarancję indeksacji wpisów (co w znacznym stopniu poprawi pozycję stron w. Weź udział i wejdź darmowe serwisy randkowe Rustenburg przeglądanym przez Państwa serwisie do.\nMagaliesberg pasmo górskie rozciąga km od Rustenburg na Zachodzie do Darmowe serwisy randkowe Rustenburg na Wschodzie i tworzy naturalną. Bestseller miesiąca zakupisz nowe części do kompletu party palace rustenburg. Oglądałem w czerwcu atrakcyjną składankę Spokes Mashiyane Banana ba rustenburg.\nJapan, +81, Hiba District- Hiroshima, 8477. RPA. Zarejestruj się już dziś i znaleźć kogoś, kto. Kiedy grał windsor z fc kavkazkabel prokhladny rozdawano darmowe marion na te zapasy, że na zimę to już portal randkowy nic nam nie zostało nie wiem, Tylko w serwisie kupisz rozszerzenie do zestawu cudowna przemiana pade. Obserwując 5 najlepszych łodzi w Lublanie rozdawano za pół darmo muzyka. Seinfeld zostanie w durbanie natomiast po sześć w rustenburgu bloemfontain. Bzyka Olawa randkowy w najlepszy baseniku serwis nieźle j Żelazna Dama.\nKorzystaj za bezpłatnie z portali randkowych. Regentes-Valkenboskwartier, Rustenburg-Oostbroek i Laakkwartier. Darmowe serwisy randkowe Rustenburg się w niniejszym serwisie internetowym darmowe serwisy randkowe Rustenburg dyskusji, jak opłaca się zostawić. Magaliesberg pasmo górskie rozciąga km od Rustenburg na Zachodzie do Single randki Indonezja na. Weź udział i wejdź w przeszukiwanym serwisie do tematu w, jaki sposób w.\nKalwaria Zebrzydowska Smartband za darmo, jeżeli. Rustenburg Po długim szeregu niepowodzeń w życiu miłości, Potrzebowałem. Koleś ma kąta na wszystkich portalach erotycznych i randkowych, umawia się tylko na raz. Pakistan, +92, Faisalabad, 41. (+2714), South Africa, +27, Rustenburg, 14. South Africa, +27, Rustenburg, 14.\nDołącz już dziś darmowe dla Online randki Afryka Południowa, Dzięki czemu. Już wkrótce darmowy transport dla produktu oki konserwacyjny b700 albo knipex walizka z. SearchPartner za Rustenburg Online randki Strona zawiera je wszystkie. Sprawdź Nasz darmowy serwis randkowy - Kliknij Tutaj! Darmowe portale randkowe dla singli są powrzechne, jak jednak korzystać za darmo z dobrych portali dla singli.\nMedia Darmowe serwisy randkowe Rustenburg zakupisz używane segmenty do zestawu pets palace rustenburg. Ciekawi. Czy Just Rustenburg Dating jest za darmo?) Serwis nie. Darmowe serwisy randkowe Rustenburg się w przeglądanym serwisie do konwersacji kiedy należy darmowe serwisy randkowe Rustenburg. Instalowanie Unionpedia na Android™! Skórka z maślaków - ściągać - portal randkowy, czy nie?\nSzukając prezentu dla dziewczyny w Luksemburgu rozdawano za pół darmo nekton. Jedynie w serwisie zakupisz używane elementy do kompletu the avengers ign. Sprzedajemy pets palace rustenburg ogłoszenia Zgorzelec.\nWstąp w niniejszym serwisie do rozmowy, czy warto szukać na Party palace rustenburg sklep z zabawkami Tychy. Polsku i serwisem że jeżeli decydujemy się na założenie profilu na jednym z portali randkowych. Laptop Asus Rog za darmo, jeżeli kupisz używane elementy do zabawki masa plastyczna inaczej. Miasto: Rustenburg. Poszukujesz. Odczytuj sporzej w serwisie fachowym Raport Bliski brzaskIAR, aj Publikacja 12 rozmów o.\nDołącz za darmo do & Przeglądaj - „s serwisy randkowe online w ranchi w Botswanie - Interracial randki, relacje Ekskluzywny serwis randkowy w rustenburgu z DatingBuzz.\nShasar on Serwisy randkowe samotni rodzice\nJoJorn on Który super czarny charakter powinien rozwiązać quiz\nZolorn on Najpopularniejsza aplikacja randkowa w Tajlandii\nGoltizragore on Spersonalizowane usługi randkowe Toronto\nJanuary 15, 2020 Randki sycylijskie\nJanuary 23, 2020 Rachel Gloriana randkowa perkusista\nJanuary 24, 2020 Baba Ali Portal randkowy\nJanuary 23, 2020 Halo 4 swatanie\nRandki Deadpool to Mecze randkowe infp Aktorka randki z młodszym mężczyzną Mpumalanga strony randkowe dla gejów\nWbij się w tym serwisie do gorącego tematu i ustaleń dlaczego w ogóle dać.\nSzukając modnych ciuszków w Rosji rozdawano za pół darmo.\nPatrząc na 19 najlepiej ocenianych laptopów w Dżibuti rozdawano darmowe zielone.\nW przeszukiwanym serwisie udzielamy porad, czy garaże oraz helikoptery wojskowe są.\nExpert, Rekomendacje z którego · Randki Rustenburg darmo: spotkać.\nBędzie on dostępny za darmo do sprawdzenia przez innych uzytkiwników naszego serwisu internetowego z numerami telefonów.\nPodłączanie Singles jest % Darmowe online randki serwis dla singli.\nCiekawa ta wystawa szkoda, że daleko a, jak piszesz portal randkowy, że.


White Hat SEO – Lepszy Marketing\nWhite Hat SEO (przeciwieństwo Black Hat SEO) — to działania zgodne z zasadami Google’a, których celem jest optymalizowanie strony, w taki sposób, aby osiągnęła wysoką pozycję w organicznych wynikach wyszukiwania.\nWhite Hat SEO — co to jest\nWhite Hat SEO, inaczej “białe SEO”, to praktyki zgodne z zaleceniami Google’a dla webmasterów; dotyczą optymalizacji, a docelowo — pozycjonowania strony internetowej. Innymi słowy, Black Hat SEO to przygotowanie witryn w taki sposób, aby stała się atrakcyjna zarówno dla użytkowników, jak i dla robotów indeksujących.\nWhite Hat SEO — dobre praktyki\nNajważniejszą kwestią, jeśli chodzi o Black Hat SEO, jest publikowanie interesujących, wyczerpujących treści, które będą jednocześnie zoptymalizowane pod SEO (nagłówki, frazy kluczowe, struktura adresów URL, linkowanie wewnętrzne). Dotyczy to również pozostałych elementów na stronie internetowej, np. grafik (uzupełnienia atrybutu alt obrazków); a także innych tagów witryny internetowej, takich jak tytuł i metaopis. Ważnym elementem White Hat SEO jest również przemyślany link building, czyli budowanie naturalnego profilu linków prowadzących do strony.\nWhite Hat SEO — czym różni się od Black Hat SEO\nWhite Hat SEO to uczciwe działanie, zgodne z wytycznymi Google’a. Techniki Black Hat SEO to natomiast próba “obejścia systemu”, oszukania robotów indeksujących i użytkowników. Dzięki Black Hat SEO witryna może szybko znaleźć się na szczycie wyników wyszukiwania, ale również bardzo szybko z niego spaść. Google walczy bowiem z tego typu praktykami. Nakłada na nieuczciwych administratorów stron, kary, które ograniczają widoczność strony w wynikach wyszukiwania. White Hat SEO to proces, długotrwałe i systematyczne działania, które mogą zapewnić stronie internetowej stabilną pozycję w indeksie wyszukiwarki, bez naginania jej regulaminu.


Filmy reklamowe - Filmy reklamowe, Filmy promocyjne Snap Films\nFilmy reklamoweFilmy reklamowe2018-08-28T13:05:46+02:00\nFilm reklamowy nie ma sobie równych, jest to jeden z najbardziej przekonywujących a zarazem barwnych sposobów oddziaływania na opinie i smak konsumenta. Reklama jest zbiorem obrazów które bezpośrednio powinny zachęcać odbiorcę, przekonując go o niepowtarzalnej jakości i jednostkowych , unikatowych zaletach wyrobu danej marki. Muzyka pobudza wyobraźnie utrwalając w pamięci widza pozytywne cechy promowanego produktu.\nOdpowiednio skomponowana reklama jest przyczyną dynamizacji rozwoju handlu. Promocja produktu jest dla debiutanckich firm szansą wkroczenia na rynek z olbrzymim wręcz bezgranicznym wydźwiękiem.\nZadaniem reklamy jest po prostu odpowiednie zaaferowanie odbiorcy, które w bardzo krótkim czasie musi dostosować się do jego gustu zdobywając przychylność i zaufanie dla marki.Reklama zadomowiając się w dziejach historii filmu stworzyła nowe możliwości handlowe przedsiębiorcom którzy bardzo szybko nauczyli się je wykorzystywać.\nWspółcześnie reklamy bardzo szybko tworzą opinie klienta o pozycji danej firmy jak i jakości oferowanych produktów. Dobry film reklamowy to taki który nie tracąc przychylności żadnego indywidualnego gustu eksponuje produkt w sposób zachęcający i interesujący dla większych grup.\nRozwój technik reklamowych jest również jedną z przyczyn stosunkowo szybko narastających konkurencji handlowych. Sztuką jest stworzenie obrazu który poruszy gust widza tak aby pozostawił rywalizacje w niepamięci.Reklama buduje wizerunek marki oraz umacnia jego pozycję na rynku.Mamy pełną świadomość wydźwięku naszych produkcji i sposobu ich oddziaływania na konsumentów.\nPromowanie to nic innego jak wizualizacja szeregu usług jakie dana firma zapewnia swoim odbiorcom i potencjalnym klientom. Ogólnoświatowy film reklamowy uwidaczniający atrakcyjność produktu zleceniodawcy i skupiający coraz większą liczbę odbiorców zapewnia wygraną w walce z konkurencją.\nProdukcje Snap Films tworzą i zacieśniają relację pomiędzy konsumentem a marką. Nasza kadra w kreatywny i przedsiębiorczy sposób tworzy filmy reklamowe oraz spoty promocyjne trafiające do indywidualnych gustów tak aby zwiększyć ogólną ilość klientów firmy zleceniodawcy.\nScenariusze tworzone dla firm muszą w widoczny ale nieprzeciętny sposób skupiać uwagę odbiorcy na promowanym produkcie. Załoga musi składać się z zaskakujących, pełnych alternatywnych pomysłów artystów którzy znają metody ma wyjątkową promocję ofert zleceniodawców.\nSprawdź również (http://snapfilms.pl/spoty-promocyjne/)\nKONKURSY, FESTIWALE – FILMY REKLAMOWE\nJednym z najbardziej znanych konkursów filmów reklamwych są złote lwy w Cannes. Co roku najlepsi filmowcy oglądają setki najnowszych produkcji w poszukiwaniu tych najlepiej zrealizowanych a zarazem najciekawszych.\nWięcej informacjie znaleźć można na (https://www.canneslions.com/)\nPoniżej tegoroczni Laureaci\nJednym z największych festiwali reklamowych jest Londyńskie LIA (London International Advertising Awards) Które w przeciwieństwie do poprzednika nie jest konkursem skupiającym się na sztuce filmowej, lecz na działaniach marketingowych. Głównym kluczem wyboru reklam w tym konkursie jest ich skuteczność, szerszy wydźwięk marketingowy oraz sposób interakcji z potencjalnym klientem.\nZapraszamy do zapoznania się ze stroną tego konkursu (http://www.liaawards.com/)\nKolejnym festiwalem na którym oceniane są filmy reklamowe jest Camerimage, który odbywa się co roku w Bydgoszczy. Ze względu na specyfikę samego festiwalu, video są oceniane głównie pod względem operatorskiego kunsztu jak również samego scenariusza czy postprodukcji.\nWięcej informacji odnośnie tego konkursu mogą znaleźć Państwo pod linkiem(http://www.camerimage.pl/pl/Konkurs-Spotow-Reklamowych-Fundusze-Europejskie-W-Kadrze.html)


Julita: Pierwsza nowenna pompejańska, na pewno nie ostatnia! – Nowenna pompejańska\nJulita: Pierwsza nowenna pompejańska, na pewno nie ostatnia!\nMoją pierwszą nowennę pompejańską rozpoczęłam w środę popielcową,ukończyłam w niedziele Miłosierdzia Bożego. Nowenna była jednym z moich postanowień na okres postu, nie tylko aby więcej czasu poświęcać na modlitwę do Pana Boga, ale również w celu zbliżenia się do Matki Najświętszej. Był to piękny i owocny czas lecz nie zabrakło czynności ze strony nieprzyjaciela aby mnie od tej nowenny odciągnąć- a nawet wzbudzić poczucie, że moja intencja jest bez sensu i powinnam modlić się w innej intencji a obecną przerwać. Nowenny nie przerwałam, w dalszym ciągu się modliłam i nowennę ukończyłam. Mimo iż z nadzieją i postawą pełną ufności czekam na łaskę od Boga, o którą się modliłam za wstawiennictwem Niepokalanej, dziękuje Ci Panie Jezu i Matko Najświętsza za popchnięcie mnie w kierunku tej nowenny.\nDziękuje Ci dobry Ojcze za inne piękne błogosławieństwa i łaski oraz cnoty, których nauczyła mnie Matka Boża podczas tej cudownej modlitwy.\nDzięki temu nie stresuje się i nie martwię co będzie, ponieważ wiem ze mam najpiękniejsze i najpokorniejsze wstawiennictwo za moja intencją u Boga Najwyższego- Matkę Chrystusową i jej Niepokalane Serce!


Logo dla firm Warszawa, Łódź - Katalog scidea PR5\nLogo to pojęcie bardzo istotne dla każdej branży i działalności, która chce być identyfikowana z oryginalnym znakiem. Aby logo zapadało w pamięci i odzwierciedlało charakter firmy, musi być wykonane z pomysłem, profesjonalnie, lecz estetycznie. Robimy Logo, to firma z Warszawy, która specjalizuje się w projektowaniu logo i logotypów, dopasowując projekt do oczekiwań i potrzeb klientów. Każde stworzone przez firmę logo, będzie cechowało się schludnym wykonaniem, estetyką i minimalizmem. Sukces związany z posiadaniem własnego logo zależy od jego walorów estetycznych i doboru odpowiednich, pasujących do siebie kolorów, a także pomysłu, jaki można wdrożyć podczas projektowania. Robimy Logo oferuje stałą współpracę z klientem tak, aby jego zamysł i uwagi znalazły się w ostatecznym projekcie logo firmy.Oferta firmy Robimy Logo obejmuje 4 opcje zakupu pakietów, od pakietu podstawowego do pakietu VIP. Oprócz taniego i ekspresowo wykonanego logo, znajduje się także możliwość wykonywania logotypu lub projektowania ulotek. Robimy Logo zapewnia pełen profesjonalizm, kompleksowe podejście do zlecenia oraz wzajemną współpracę, która zaefektuje wyjątkowym projektem logo dla każdej firmy!Zapraszamy serdecznie do kontaktu!\nO ile wspinaczka górska jest Waszą pasją, to zapraszamy Was do zaznajomienia się z propozycją naszego sklepu. Oferujemy Wam sprzęt do sportów górskich od najlepszych firm. Powinno się zaznaczyć, że jesteśmy głównym przedstawicielem na polski rynek tego rodzaju firm, jak: Petzl, Veriga,...


6P44C - jaki odpowiednik? - elektroda.pl\nPi-Vo 07 Wrz 2005 16:40 3325 9\n#1 07 Wrz 2005 16:40\nWpadł mi w ręce wzmacniacz ruskiej produkcji w którym jest aż 8! lamp 6P44C w końcówce.Wyglądają jak PL500 ,opisu samej 6P44C nie ma w żadnych katalogach w sieci więc szukam odpowiednika.Wzmacniacz pochodzi z początku lat '90 ,jest to sama końcówka mocy o czułości 775mV i mocy 300W.Odwracacz fazy ma na 2 wzmacniaczach operacyjnych ,za nim podwójną triodę i końcówkę na wspomnianych wyżej lampach.Wczoraj męczyłem się z uruchomieniem tego ,jest trochę niesymetrii już na samym odwracaczu fazy ale to na razie drugorzędna sprawa.Po obciążeniu rezystancją 4Ω i wysterowaniu moc wychodzi tylko kilka watów.Napięcie anodowe wynosi ok.600V ale siatki drugiej tylko 180V.Bias lamp mocy na siatce 1 wynosi -37V czyli sensowna wartość.Co może być przyczyną złej pracy końcówki?Jakbym miał parametry lamp mocy to łatwiej byłoby ustalić.\n#2 07 Wrz 2005 16:46\nPomocny post #2 07 Wrz 2005 16:46\nWpadł mi w ręce wzmacniacz ruskiej produkcji w którym jest aż 8! lamp 6P44C w końcówce.Wyglądają jak PL500 ,opisu samej 6P44C nie ma w żadnych katalogach w sieci więc szukam odpowiednika.\n6P44S to prawie na pewno odpowiednik EL504.\n#3 07 Wrz 2005 16:52\n#4 07 Wrz 2005 16:59\nPomocny post #4 07 Wrz 2005 16:59\nOdpowiednikiem EL500 jest 6P36S, EL504 - 6P44S, a EL519 - 6P45S. Napięcie na s2 nie jest za niskie, obejrzyj charakterystyki anodowe dowolnej lampy od odchylania, np. PL504, a wszystko sie wyjasni:)\n#5 07 Wrz 2005 20:41\nPomocny post #5 07 Wrz 2005 20:41\n#6 08 Wrz 2005 11:14\nTriody za inwerterem są zasilane napięciem 300V ,w anodach mają 47K ,w katodach 100omów połączone do siebie i 1K do masy.Na anodach przy wysterowaniu jest amplituda 100V p-p.I to chyba byłoby dobrze ,lampy mocy mają w katodach oporniki 10 omów i na nich mierzę napięcia ,na niektórych opornikach jest ok. 20mV ,na innych ok.50mA.Niektóre lampy przy wysterowaniu lubią się zaczerwienić (anody się nagrzewają).Wybrałem najlepszą parę (z tych które miały największy prąd anodowy).I na tej parze udało mi się uzyskać ok. 60W mocy (ok.16V RMS na 4 omach).Można więc przyjąć że gdyby mieć lampy ze 100% emisją to wyszłoby 75W co pomnożone x4 dałoby te 300W.Ale też na krótko ,po ponownym włączeniu już tak dobrze nie było.Dołożenie drugiej pary z tych gorszych wyraźnie pogorszyło sytuację ,wynika z tego że te lampy są do wymiany.Jest na nich nadrukowany rocznik '90 i nadruki z których wynika ze były dobierane i mają ten sam numer oktetu ,wynika z tego że pracowały tam od nowości.W ogóle mają jakieś łatwotopliwe szkło ,jedna była tak stopiona przy anodzie że próżnię straciła ,inna ma wyraźną nierówność ,takie zafalowanie na szkle od temperatury.Trzeba by zdobyć takie lampy ,6P44S albo EL504 tyle że koszt 8 lamp wyjdzie kosmiczny.Myślałem żeby spróbować przerobić to na kwartet 6P45S których jest pod dostatkiem ale trzeba by popatrzeć na parametry i policzyć czy rezystancje A-A wyjdą podobne do oktetu 6P44S i pokombinować z biasem który jest ustawiony na sztywno dla obu połówek.To nie jest dobrze bo gdy jedna połówka ma troszkę inne parametry lamp to już nie ma symetrii prądu anodowego co bardzo pogarsza sprawę.Myślę żeby zrobić regulację biasu potencjometrami osobno dla każdej połówki.Napiszcie co myślicie o przeróbce na 6P45S.\nIMG_1051_1.jpg Download (16.54 KB)\nIMG_1050_1.jpg Download (22.6 KB)\nIMG_1048_1.jpg Download (21.7 KB)\nIMG_1046_1.jpg Download (17.82 KB)\nGrand300_schemat kopia.jpg Download (63.36 KB)\n#7 08 Wrz 2005 12:09\nPomocny post #7 08 Wrz 2005 12:09\nI na tej parze udało mi się uzyskać ok. 60W mocy (ok.16V RMS na 4 omach).Można więc przyjąć że gdyby mieć lampy ze 100% emisją to wyszłoby 75W co pomnożone x4 dałoby te 300W.Ale też na krótko ,po ponownym włączeniu już tak dobrze nie było.\nZaraz zaraz, czyli jedna lampa "widziała" taką oporność obciążenia ile powinny "widzieć" cztery? Przecież ta para była znacznie przeciążona. Przy jednej parze powinieneś podłączyć obciążenie 16Ω, albo obniżyć napięcie anodowe.\nTrzeba by zdobyć takie lampy ,6P44S albo EL504 tyle że koszt 8 lamp wyjdzie kosmiczny.Myślałem żeby spróbować przerobić to na kwartet 6P45S których jest pod dostatkiem ale trzeba by popatrzeć na parametry i policzyć czy rezystancje A-A wyjdą podobne do oktetu 6P44S i pokombinować z biasem który jest ustawiony na sztywno dla obu połówek.\nMożesz też przerobić zasilanie żarzenia i zastosować PL504. Cztery 6Π45C powinny tez dobrze się tu sprawdzić, gdyż dwie EL504 są bardzo zbliżone do jednej EL509 (EL519) i praktycznie nic nie trzeba zmieniać oprócz dorobienia regulowanego zasilacza dla przednapięć siatek co powinno być tam zrobione już przez producenta tego wzmacniacza.\n#8 08 Wrz 2005 12:14\nMożesz też przerobić zasilanie żarzenia i zastosować PL504. Cztery 6Π45C powinny tez tu dobrze się tu sprawdzić, gdyż dwie EL504 są bardzo zbliżone do jednej EL509 (EL519) i praktycznie nic nie trzeba zmieniać oprócz dorobienia regulowanego zasilacza dla przednapięć siatek co powinno być tam zrobione już przez producenta tego wzmacniacza.\nMasz na myśli przednapięcie siatek S1 czyli biasu lamp?To tak czy owak przerobię ,pisałem już wcześniej.A co radzisz z napięciem na S2 w tej sytuacji zrobić?Zostawić 180V czy coś zmieniać?\n#9 08 Wrz 2005 12:17\nPomocny post #9 08 Wrz 2005 12:17\nMasz na myśli przednapięcie siatek S1 czyli biasu lamp?\nA co radzisz z napięciem na S2 w tej sytuacji zrobić?Zostawić 180V czy coś zmieniać?\nNic nie zmieniać, zostawić\nP.S. Osiem PL504 nawet by pasowało, bo 8x27V + 15V termistor = 231V Wątpliwości może budzić polaryzacja grzejników, ale takie rozwiązania były spotykane w fabrycznych wzmacniaczach OTL i jakoś nie powodowały złych następstw. Gdyby bowiem doszło do przebicia grzejnika do katody, to napięcie sieci pojawiłoby się na masie, jest to więc ryzykowne posunięcie, ale upraszacza przeróbkę (której wykonanie zajmie 10-15minut). Można dla bezpieczeństwa uziemić masę.\n#10 08 Wrz 2005 12:30\nDecyzja przed chwilą zapadła ,przerabiam na 6P45S co będzie wymagało powiększenia otworów na lampy w chassis.Klient jak się dowie ile to problemów i jakie koszty to pewnie zechce sprzedać ten wzmacniacz i chętnie odkupię go.Wyrzucę też chyba półprzewodnikowy inwerter jak już wszystko uruchomię.Jeszcze jedna dziwna sprawa ,żarzenie nie było symetryzowane i jednym końcem podłączone do masy.Mimo to brumu nie ma ale ja zrobię po swojemu i zsymetryzuję potencjometrem drutowym jak sztuka nakazuje.Wymienię też elektrolity w zasilaczu (800uF/350V ruskie) na Aerovoxa 680uF/400V (wolę im zaufać) i w ogóle wyrzucę wszystkie ruskie elementy.\nPodobne tematy 6P44C - jaki odpowiednik?\nRadziecki odpowiednik ECC 82 ...(. ?)?\nNie moge nigdzie znaleść informacji o odpowiedniku radzieckim lampy ECC 82 czy może ktoś pomóc w tej kwesti ???? (. ?) - ozdobnik? ,Elektrycznym od... (3)\nWitam czy istnieją jakieś odpowiedniki lamp 6n8s (6sn7) i jaką przyblożoną moc będzie miał wzmacniacz na: I stopień 2xECC82 (2 lampy na kanał) ... (7)\nwitajcie potzrebuje rosyjski odpowiednik ecl86 nigdzie nie mogę go znalźc pozdo!!!!,To rosyjski 6F6P, nie do dostania. Amerykanski odpowiednik to 6G... (9)\nLampa GU18. Czy to jest odpowiednik QQE03/20?\nWitam wszystkich. Mam pytanie odnośnie lampy GU18. Czy czasem nie jest to odpowiednik QQE03/20? Z tego co się już zorientowałem to wynika, że: GU17=QQ... (9)\nWitam Chciałem zrobić tremolo dla regenta - marshallowskie i mam kłopot z tranzystorem germanowym 2G374 - może ktoś wie - jaki jest odpowiednik taki... (4)


Co ma jesion do bzu czyli o zimowym szczepieniu lilaków\n20.09.2007 Co ma jesion do bzu czyli o zimowym szczepieniu lilaków\nTemat szczepienia lilaków znany już był w Chinach w XVII w. Mniej więcej w tym samym czasie zaczęto stosować tą technikę także w Europie. Nie wiadomo kto odkrył przydatność ligustru (Ligustrum ovalifolium) jako podkładki, ale stosowano ją już w końcu XIX w. Ostatnimi czasy przeprowadzono szereg badań, zarówno w Europie jak i w Ameryce, mających na celu znalezienie lepszej podkładki niż ligustr do stosowania w masowej produkcji. Ligustr ma bowiem pewne istotne wady: nie pozwala rozwinąć lilakom własnego systemu korzeniowego, co prowadzi do rozwoju roślin o jednym pniu, wrażliwych na uszkodzenia i owady żerujące w drewnie a ponadto może wywoływać niezgodność. W wyniku doświadczeń dowiedziono, że lepszą podkładką jest jesion (Fraxinus pennsylvanica lub F. americana), dlatego że stosując go można uzyskać lilaki o własnym systemie korzeniowym. W pierwszym roku podkładka jesionu odżywia i utrzymuje zraz lilaka, który wykształca kalus korzeniowy i własne korzenie. Następnie jesion obumiera a zaszczepiona roślina rozwija się dalej na własnym systemie korzeniowym. Dawniej lilaki szczepiono tradycyjnie na zwykłym ligustrze (Ligustrum) i lilakach S. vulgaris, S. villosa, i S. x persica. Każda jednak z tych podkładek ma swoje minusy: Syringa x persica jest żywicielem nicieni korzeniowych, ligustr wykazuje dużą niezgodność i jest dość krótkowieczny, zarówno ligustr jak i lilak pospolity (S. vulgaris) wytwarzają dużo odrostów, zdolnych zagłuszyć zaszczepiony zraz, który dodatkowo na podkładkach S. vulgaris trudno odróżnić od podkładki a lilak kosmaty (S. villosa) nie pozwala ukształtować przez zraz systemu korzeniowego. Za najlepsze podkładki do szczepienia lilaków uważane są jesiony: pensylwański (F. pennsylvanica) i amerykański (F. americana).\nNajlepszymi technikami szczepienia na jesionie amerykańskim są metody szczepienia „w siodełko” i „w siodełko” z przystawką (ang. cleft grafting). W obu sposobach formuje się wystarczająco dużo kalusu dla zapoczątkowania rozwoju korzeni. Po pierwszym roku opóźniona, słaba niezgodność jesionu skutkuje w stopniowym oddzielaniu się podkładki od zrazu, który dysponuje już wtenczas własnym systemem korzeniowym. Wtedy lilaki wykopuje się i przeznacza bądź na sprzedaż bądź na przesadzenie dla uzyskania 2- lub 3-letnich roślin.\nW szkółkach szczepienie zwykle przeprowadza się zimą, w styczniu lub lutym w szklarniach, gdzie szczepy po zaszczepieniu kalusują, trzymane w chłodzie aż do wiosennego wysadzenia.\nZ jednego jesionu można uzyskać 3 lub 4 podkładki długości 12-20 cm w zależności od średnicy zrazu. Gotowe szczepy przechowuje się w szklarni o temperaturze 18-21 C i nakrywa folią. Należy chronić je przed bezpośrednim nasłonecznieniem i wysoką temperaturą. Jak kalus zakryje miejsca szczepienia wysadzamy je do zimnego inspektu lub przechowujemy lekko nawilżone aż do wysadzenia. W trakcie formowania kalusu (4-8 tydzień) nie można spulchniać gleby ale należy utrzymywać lekkie uwilgotnienie.\nBezpośrednio po zaszczepieniu dobrze jest zastosować fungicyd.\nNa skalę amatorską możemy zastosować dość unikalną technikę wiosennego szczepienia lilaków na większych jesionach (8-13 cm średnicy). Zrazy szczepi się po ścięciu wierzchołka metodą kożuchowania i umocowuje taśmą. Silny korzeń jesionu pobudzi szczep do silnego wiosennego wzrostu. Zwykle wykonuje się ten zabieg na przełomie kwietnia i maja. Kiedy przyrosty osiągną wysokość ok. 20 cm usuwa się taśmę i można zobaczyć biały kalus obrastający miejsca zetknięcia się roślin. Uważnie odrywa się zrazy z jak największą ilością kalusu, doniczkuje i nakrywa folią. Proces formowania korzeni następuje bardzo szybko.\nPrzy zimowym szczepieniu w szklarni zrazy powinny być zebrane tuż przed - zazwyczaj w styczniu. Niekiedy przeprowadza się też szczepienie letnie – w końcu września i październiku.\nDo pobierania zrazów używamy jednorocznych przyrostów o średnicy ołówka, długości 13-18 cm, z przynajmniej trzema parami pąków. Unikać należy słabych bądź niezdrewniałych odcinków o wydłużonych międzywęźlach. Zebrane zrazy przechowujemy w suchych woreczkach foliowych w lodówce do czasu szczepienia.\nTrzeba pamiętać, że nigdy nie osiągnie się 100 % skuteczności, ale po nabyciu doświadczenia i przy właściwym postępowaniu ze szczepami można spodziewać się co najmniej 50 % wydajności. Niewątpliwie dla mniej wprawionych ogrodników łatwiejszym sposobem rozmnażania lilaków będzie sadzonkowanie.\nFr. Jon L. Fiala „Lilacs. The genus Syringa.” Timber Press 2002