Autor: Jean-Marie Henckaerts - PDF\nAutor: Jean-Marie Henckaerts\nDownload "Autor: Jean-Marie Henckaerts"\n2 Autor: Jean-Marie Henckaerts Tytuł oryginału: Study on customary international law: A contribution to the understanding and respect for the rule of law in armed conflict Wstęp: Prof. dr hab. Karol Wolfke, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Wrocławskiego Tłumaczenie: Michał Sajkowski, Ośrodek Upowszechniania Międzynarodowego Prawa Humanitarnego przy Zarządzie Głównym Polskiego Czerwonego KrzyŜa Nadzór merytoryczny nad tłumaczeniem: Dr ElŜbieta Mikos-Skuza, Instytut Prawa Międzynarodowego Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego Skład: Ewa Szymańska Wydawca: Ośrodek Upowszechniania Międzynarodowego Prawa Humanitarnego przy Zarządzie Głównym Polskiego Czerwonego KrzyŜa Druk i oprawa: Drukarnia Janusz Bieszczad, Warszawa, ul. Moszczenicka 2, tel Niniejsza publikacja stanowi tłumaczenie artykułu J.-M. Henckaertsa, który ukazał się w International Review of the Red Cross, tom 87, nr 857, marzec Publikacja ta została wydana dzięki wsparciu finansowemu Regionalnej Delegatury MKCK w Budapeszcie. This publication is a translation of the article written by J.-M. Henckaerts, which was first published in the International Review of the Red Cross, Volume 87, Number 857, March This publication was published with the financial support of the ICRC Regional Delegation in Budapest.\n3 Prof. dr hab. Karol Wolfke KILKA WSTĘPNYCH REFLEKSJI W ZWIĄZKU Z ARTYKUŁEM J.-M. HENCKAERTSA Jako badacz zwyczajowego prawa międzynarodowego, uczestnik w pracach Międzynarodowego Komitetu Czerwonego KrzyŜa w Genewie nad najnowszym jego Studium o zwyczajowym międzynarodowym prawie humanitarnym, z wdzięcznością przyjąłem zaproszenie do podzielenia się uwagami w związku z cenną inicjatywą Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego KrzyŜa udostępnienia artykułu o tym Studium autorstwa głównego jego redaktora, Jean-Marie Henckaertsa. Od razu pragnę jednak podkreślić, Ŝe nie tylko liczące ponad 5000 stron Studium, ale takŝe interesujący artykuł o nim, zawiera wiele faktów i opinii o samym zwyczajowym prawie międzynarodowym oraz o przebiegu prac nad Studium, toteŝ juŝ choćby z tego względu ograniczę się do kilku uzupełniających uwag. Gdy idzie o zwyczajowe prawo międzynarodowe, nie sposób przemilczeć, Ŝe nadal powszechnie obowiązująca, sięgająca czasów Grocjusza definicja zawarta w Art. 38.1(b) Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości: zwyczaj międzynarodowy jako dowód istnienia powszechnej praktyki, przyjętej jako prawo jest ostatnio w nauce bardzo krytykowana, co więcej, nawet prawo zwyczajowe jako takie często uznaje się juŝ właściwie za nieaktualne. Temu stanowisku, zwłaszcza w odniesieniu do zwyczajowego prawa humanitarnego, zaprzecza właśnie nowe Studium genewskie, powstałe przy współpracy z wieloma ekspertami z całego świata. Prawo to, jak wiadomo, o wielowiekowej juŝ historii, skodyfikowano po raz pierwszy w 1864 roku. Obecnie jest juŝ ono rozbudowane w skali światowej, głównie za sprawą MKCK. Ciągły rozwój tego prawa dokonuje się tradycyjnie, tj. dzięki ogólnie przyjętej praktyce, ale nie tylko. Powstaje ono bowiem takŝe choćby z juŝ istniejącego prawa traktatowego, coraz częściej stosowanego przez państwa, które traktatów same formalnie nie przyjęły. Nadto, stosowanie traktatów, takŝe przez te państwa, samo w sobie staje się źródłem zwyczajów, stanowiących potrzebną interpretację traktatów, których częstą wadą są nie dość szczegółowe czy nieprecyzyjne zapisy. Nie wchodząc w tym krótkim wstępie w szczegóły wspomnianego wcześniej, waŝnego zjawiska, warto się tu posłuŝyć opisanym w Studium, konkretnym przykładem praktyki naszego Państwa. Gdy idzie o udział Polski w tworzeniu traktatowego prawa humanitarnego, podkreślić naleŝy, Ŝe jest on raczej wyjątkowy, gdyŝ obejmuje całość tego prawa, z pominięciem jedynie paru najnowszych umów. Do nich naleŝy Konwencja ottawska z 1997 roku, zakazująca min przeciwpiechotnych. Jak szczegółowo podano w Studium, obecny wkład Polski (takŝe pozostałych 17 państw, które nie przyjęły Konwencji) w kształtowanie zwyczaju zakazania tej broni polega na praktyce manifestowania w róŝnych formalnych deklaracjach swej opinii o konieczności\n4 4 KAROL WOLFKE moŝliwie rychłego wprowadzenia tego zakazu (zob. t. I, s. 283 para. 14, t. II, s para. 192, s para. 201, s para. 422). Co się tyczy prac nad Studium, warto wspomnieć, Ŝe podzielono je na etapy wyznaczone grupom specjalistów, do których naleŝało opracowanie samej koncepcji dzieła, zebranie z całego świata materiałów źródłowych dotyczących dwóch podstawowym elementów zwyczajowego prawa oraz m.in. dyskusje na spotkaniach grup specjalistów lub przedstawicieli państw. Reguły praktyki państwowej były przygotowywane przez narodowe zespoły 47 krajów, natomiast zespół międzynarodowy zbierał praktykę ze źródeł międzynarodowych, uzyskanych od doświadczonych, indywidualnych badaczy. Całe Studium było zaś realizowane pod kierunkiem kilku wybranych profesorów z róŝnych państw. Akademiccy i rządowi eksperci zostali zaproszeni do wstępnej oceny wyników badań. Wielu z nich pracowało w Komitecie na miejscu, a następnie drogą korespondencyjną. Dla przykładu, osobiście uczestniczyłem w roku 1999 w dwóch konferencjach w Genewie w celu przedyskutowania projektów części przyszłego Studium. Opinie o tekstach gotowych do druku przesyłałem juŝ listownie. Dotyczyły one głównie przejrzystości proponowanych norm zwyczajowych, nadto za moją sugestią dokonano podziału całości na dwa tomy, I teksty ustalonych zwyczajów, II praktyka będąca ich podstawą. Na koniec chciałbym podkreślić, Ŝe dzięki ogromnemu wspólnemu wysiłkowi niewątpliwie zrealizowano główny cel omawianego Studium, którym było ustalenie, jakie normy zwyczajowego prawa humanitarnego moŝna drogą indukcji wywieść z państwowej praktyki. Nader waŝkim i, moim zdaniem, szczególnym bolesnym problemem jest upowszechnianie humanitarnego prawa zwyczajowego, przede wszystkim jednak jego respektowanie. Temu problemowi poświęcono w obu tomach Studium ponad 1200 stron, choć z dotychczasowych doświadczeń wiadomo, Ŝe postęp w tej dziedzinie jest niedostateczny, zresztą, co chciałbym szczególnie podkreślić, w niewielkim stopniu zaleŝy on od samego prawa.\n5 Jean-Marie Henckaerts* STUDIUM POŚWIĘCONE ZWYCZAJOWEMU MIĘDZYNARODOWEMU PRAWU HUMANITARNEMU: WKŁAD W ZROZUMIENIE I POSZANOWANIE ZASAD PRAWA DOTYCZĄCYCH KONFLIKTU ZBROJNEGO Streszczenie Niniejszy artykuł wyjaśnia powody powstania Studium poświęconego zwyczajowemu międzynarodowemu prawu humanitarnemu, podjętego współcześnie przez Międzynarodowy Komitet Czerwonego KrzyŜa na wniosek Międzynarodowej Konferencji Czerwonego KrzyŜa i Czerwonego PółksięŜyca. Opisuje wykorzystaną metodologię, sposób w jaki Studium powstawało, a takŝe zarysowuje część spośród głównych wniosków. Niniejszy artykuł nie stanowi natomiast całościowego przeglądu ani teŝ analizy tychŝe wniosków. Wprowadzenie W ciągu ponad pięćdziesięciu lat, które upłynęły od momentu przyjęcia konwencji genewskich z 1949 r., ludzkość doświadczyła alarmującej liczby konfliktów zbrojnych, obejmujących prawie kaŝdy kontynent. W tym czasie cztery konwencje genewskie oraz ich protokoły dodatkowe z 1977 r. zapewniały ochronę prawną osobom nie biorącym lub juŝ dłuŝej nie biorącym bezpośredniego udziału w działaniach zbrojnych (rannym, chorym i rozbitkom, osobom pozbawionym wolności z przyczyn związanych z konfliktem zbrojnym, a takŝe osobom cywilnym). Mimo to, dochodziło do licznych naruszeń tych umów, skutkujących śmiercią i cierpieniami, których moŝna byłoby uniknąć, gdyby międzynarodowe prawo humanitarne było lepiej przestrzegane. W powszechnej opinii naruszenia międzynarodowego prawa humanitarnego nie wynikają z niedoskonałości jego zasad. Są one raczej skutkiem braku woli poszanowania zasad, niedostatecznych środków ich egzekwowania, a takŝe niepewności co do ich zastosowania w niektórych sytuacjach oraz braku świadomości ich * Jean-Marie Henckaerts jest doradcą prawnym w Departamencie Prawnym Międzynarodowego Komitetu Czerwonego KrzyŜa oraz kierownikiem projektu MKCK dotyczącego zwyczajowego międzynarodowego prawa humanitarnego. Ostatnio, wspólnie z Louise Doswald-Beck, zredagował dwutomową publikację poświęconą zwyczajowemu międzynarodowemu prawu humanitarnemu, która ukazała się nakładem wydawnictwa Cambridge University Press. Autor pragnie podziękować Erykowi Mongelardowi za pomoc w przygotowaniu tego artykułu, jak równieŝ Louise Doswald-Beck i współpracownikom z Departamentu Prawnego za wiele wnikliwych komentarzy. Poglądy przedstawione w niniejszym artykule są poglądami autora i niekoniecznie odzwierciedlają stanowisko Międzynarodowego Komitetu Czerwonego KrzyŜa.\n6 6 JEAN-MARIE HENCKAERTS istnienia wśród przywódców politycznych, dowódców wojskowych, kombatantów i ogółu społeczeństwa. Podczas międzynarodowej konferencji na rzecz ochrony ofiar wojny, która odbyła się w sierpniu i wrześniu 1993 r. w Genewie, omawiano m.in. sposoby zwrócenia uwagi na naruszenia międzynarodowego prawa humanitarnego, ale nie zaproponowano przyjęcia nowych zapisów traktatowych. Natomiast, w swojej deklaracji końcowej, przyjętej w drodze konsensu, Konferencja potwierdziła konieczność uczynienia implementacji prawa humanitarnego bardziej skuteczną i zaapelowała do rządu Szwajcarii o zwołanie otwartej międzyrządowej grupy ekspertów w celu zbadania praktycznych środków wspierania pełnego poszanowania i działania zgodnie z przepisami tej dziedziny prawa oraz dla przygotowania raportu do przedłoŝenia państwom, a takŝe podczas najbliŝszej sesji Międzynarodowej Konferencji Czerwonego KrzyŜa i Czerwonego PółksięŜyca 1. Międzyrządowa Grupa Ekspertów na Rzecz Ochrony Ofiar Wojny spotkała się w styczniu 1995 r. w Genewie i przyjęła szereg rekomendacji mających na celu wzmocnienie przestrzegania międzynarodowego prawa humanitarnego, zwłaszcza przy pomocy środków zapobiegania, które przyczyniłyby się do zapewnienia lepszej znajomości oraz skuteczniejszej implementacji jego postanowień. II Rekomendacja Międzyrządowego Zespołu Ekspertów zawierała następującą propozycję: Zwrócenia się do MKCK z prośbą o stworzenie raportu, przy współudziale ekspertów z zakresu międzynarodowego prawa humanitarnego, reprezentujących róŝne obszary geograficzne oraz róŝne systemy prawne, i w rezultacie konsultacji z ekspertami reprezentującymi rządy oraz organizacje pozarządowe, dotyczącego zwyczajowego międzynarodowego prawa humanitarnego mającego zastosowanie w międzynarodowych i niemiędzynarodowych konfliktach zbrojnych oraz przesłanie tego raportu do państw i właściwych gremiów międzynarodowych 2. W grudniu 1995 r., 26. Międzynarodowa Konferencja Czerwonego KrzyŜa i Czerwonego PółksięŜyca zatwierdziła tę rekomendację i oficjalnie upowaŝniła MKCK do przygotowania raportu dotyczącego norm zwyczajowych międzynarodowego prawa humanitarnego, mających zastosowanie w międzynarodowych jak i niemiędzynarodowych konfliktach zbrojnych 3. Blisko dziesięć lat później, w 2005 r., po przeprowadzeniu obszernych badań oraz po szeroko zakrojonych konsultacjach z ekspertami, opublikowany został tenŝe raport, określany obecnie jako Studium poświęcone zwyczajowemu międzynarodowemu prawu humanitarnemu 4. 1 Międzynarodowa Konferencja na rzecz Ochrony Ofiar Wojny, Genewa, 30 sierpnia 1 września 1993 r., Deklaracja Końcowa, International Review of the Red Cross, nr 296, 1993, s Spotkanie Międzyrządowej Grupy Ekspertów na rzecz Ochrony Ofiar Wojny, Genewa, stycznia 1995 r., Rekomendacja II, International Review of the Red Cross, nr 310, 1996, s Międzynarodowa Konferencja Czerwonego KrzyŜa i Czerwonego PółksięŜyca, Genewa, 3 7 grudnia 1995 r., Rezolucja 1, Międzynarodowe prawo humanitarne: Od prawa do działania; Raport dotyczący kontynuacji Międzynarodowej Konferencji na rzecz Ochrony Ofiar Wojny, International Review of the Red Cross, nr 310, 1996, s Jean-Marie Henckaerts i Louise Doswald-Beck, Customary International Humanitarian Law, 2 tomy, tom I zasady, tom II praktyka (2 części), Cambridge University Press, 2005.\n7 STUDIUM POŚWIĘCONE ZWYCZAJOWEMU MPH 7 Cel Celem studium poświęconego zwyczajowemu międzynarodowemu prawu humanitarnemu było przezwycięŝenie niektórych problemów związanych ze stosowaniem traktatowych norm prawa humanitarnego. Prawo traktatowe jest dobrze rozwinięte i obejmuje wiele aspektów wojny, zapewniając ochronę rozlicznym osobom i ograniczając dozwolone metody i środki prowadzenia wojny. Konwencje genewskie i ich protokoły dodatkowe tworzą szczegółowy system ochrony osób nie biorących lub juŝ dłuŝej nie biorących bezpośredniego udziału w działaniach zbrojnych. Uregulowania w prawie traktatowym odnoszące się do metod i środków prowadzenia wojny w sięgają Deklaracji petersburskiej z 1868 r., Konwencji haskich z 1899 r. i 1907 r. oraz Protokołu genewskiego (gazowego) z 1925 r., a współcześnie znalazły wyraz w Konwencji o broni biologicznej z 1972 r., Protokołach dodatkowych z 1977 r., Konwencji o niektórych broniach konwencjonalnych z 1980 r., Konwencji o broni chemicznej z 1993 r. oraz Konwencji ottawskiej o zakazie min przeciwpiechotnych. Zagadnienie związane z ochroną dóbr kultury na wypadek konfliktu zbrojnego zostały szczegółowo uregulowane w Konwencji haskiej z 1954 r. oraz jej dwóch protokołach dodatkowych. Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego z 1998 r. zawiera, inter alia, listę zbrodni wojennych podlegających właściwości Trybunału. Istnieją jednakŝe dwie powaŝne przeszkody w stosowaniu tych traktatów we współczesnych konfliktach zbrojnych, co tłumaczy potrzebę oraz uŝyteczność Studium poświęconego zwyczajowemu międzynarodowemu prawu humanitarnego. Po pierwsze, umowy międzynarodowe mają zastosowanie tylko w stosunku do państw, które je ratyfikowały. Oznacza to, Ŝe róŝne umowy z zakresu międzynarodowego prawa humanitarnego znajdują zastosowanie w róŝnych konfliktach zbrojnych, w zaleŝności od tego, które z nich zostały ratyfikowane przez państwa będące stronami konfliktu. Podczas gdy konwencje genewskie z 1949 r. zostały powszechnie ratyfikowane, reguła ta nie znajduje potwierdzenia w stosunku do innych umów z zakresu prawa humanitarnego, na przykład protokołów dodatkowych. Mimo Ŝe I protokół dodatkowy został ratyfikowany przez ponad 160 państw, jego skuteczność jest obecnie ograniczona, poniewaŝ niektóre państwa, które były uwikłane w konflikty międzynarodowe, nie są jego stronami. Podobnie, w sytuacji gdy blisko 160 państw ratyfikowało II protokół dodatkowy, część państw, na terytorium których toczą się niemiędzynarodowe konflikty zbrojne, tego nie uczyniło. W konfliktach niemiędzynarodowych artykuł 3 wspólny czterem konwencjom genewskim pozostaje często jedynym przepisem traktatowego prawa humanitarnego mającym zastosowanie. Dlatego teŝ pierwszym celem Studium było określenie, które zasady międzynarodowego prawa humanitarnego są częścią międzynarodowego prawa zwyczajowego, przez co mają zastosowanie do wszystkich stron konfliktu, niezaleŝnie od tego czy ratyfikowały one traktaty zawierające te same lub podobne zasady. Po drugie, traktatowe prawo humanitarne nie reguluje w sposób wystarczający przewaŝającej większości współczesnych konfliktów zbrojnych, czyli\n8 8 JEAN-MARIE HENCKAERTS niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych, poniewaŝ konflikty te są przedmiotem o wiele mniejszej liczby norm traktatowych w porównaniu do konfliktów międzynarodowych. Jedynie nieliczne traktaty mają zastosowanie do niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych, a mianowicie znowelizowana Konwencja o niektórych broniach konwencjonalnych, Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego, Konwencja ottawska o zakazie min przeciwpiechotnych, Konwencja o broni chemicznej, Konwencja haska o ochronie dóbr kulturalnych wraz z II protokołem do niej oraz, jak juŝ zostało wspomniane, II protokół dodatkowy i artykuł 3 wspólny czterem konwencjom genewskim. Mimo Ŝe artykuł 3 ma fundamentalne znaczenie, to zapewnia on jedynie podstawowe ramy minimalnych standardów. II protokół dodatkowy w korzystny sposób uzupełnia wspólny artykuł 3, ale mimo to, pozostaje daleko mniej szczegółowy niŝ zasady dotyczące międzynarodowych konfliktów zbrojnych zawarte w konwencjach genewskich i I protokole dodatkowym. II protokół dodatkowy zawiera zaledwie 15 artykułów materialno-prawnych, podczas gdy I protokół dodatkowy zawiera ich ponad 80. Mimo Ŝe same liczby o niczym jeszcze nie przesądzają, to stanowią wyraz zasadniczej dysproporcji w zakresie regulacji traktatowej pomiędzy międzynarodowymi i niemiędzynarodowymi konfliktami zbrojnymi, zwłaszcza w odniesieniu do szczegółowych zasad i definicji. Stąd teŝ, drugim celem Studium było ustalenie, czy międzynarodowe prawo zwyczajowe reguluje niemiędzynarodowe konflikty zbrojne w sposób bardziej szczegółowy w porównaniu z prawem traktatowym i jeŝeli tak, to jak dalece. Metodologia Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości określa prawo zwyczajowe jako: powszechną praktykę przyjętą jako prawo 5. Powszechnie przyjmuje się, Ŝe istnienie normy zwyczajowej wymaga wystąpienia dwóch elementów, a mianowicie praktyki państwa (usus) oraz przeświadczenia, Ŝe praktyka ta jest wymagana, zakazana bądź dozwolona, w zaleŝności od charakteru normy, przez prawo (opinio iuris sive necessitatis). Jak stwierdził Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w sprawie szelfu kontynentalnego: Jest rzeczą oczywistą, Ŝe treści międzynarodowego prawa zwyczajowego naleŝy poszukiwać przede wszystkim we właściwej praktyce oraz opinio iuris państw 6. Dokładne znaczenie oraz treść tych dwóch elementów zostało szeroko opisane przez doktrynę. Metoda przyjęta na potrzeby Studium dla celów stwierdzenia istnienia ogólnej normy międzynarodowego prawa zwyczajowego była metodą klasyczną, określoną przez Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, zwłaszcza w sprawach szelfu kontynentalnego Morza Północnego 7. 5 Artykuł 38 ust. 1 lit. b Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości. 6 Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, sprawa szelfu kontynentalnego (Libia przeciwko Malcie), wyrok z 3 czerwca 1985 r., ICJ Reports 1985, ss , para Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, sprawy szelfu kontynentalnego Morza Północnego (RFN przeciwko Holandii; RFN przeciwko Danii), wyrok z 20 lutego 1969 r., ICJ Reports 1969, s. 3.\n9 STUDIUM POŚWIĘCONE ZWYCZAJOWEMU MPH 9 Praktyka państw Praktykę państw naleŝy rozpatrywać z dwóch perspektyw: po pierwsze, przez pryzmat tego, jaka praktyka przyczynia się do powstania międzynarodowego prawa zwyczajowego (wybór praktyki państw); po drugie, czy praktyka ta tworzy zasadę międzynarodowego prawa zwyczajowego (ocena praktyki państw). Wybór praktyki państw Na praktykę, która przyczynia się do powstania międzynarodowego prawa zwyczajowego, składają się zarówno materialne, jak i werbalne akty państw. Czynności materialne obejmują na przykład zachowanie na polu walki, uŝycie niektórych rodzajów broni oraz traktowanie róŝnych kategorii osób. Czynności werbalne obejmują instrukcje wojskowe, ustawodawstwo krajowe, orzecznictwo sądów krajowych, instrukcje udzielone siłom zbrojnym i porządkowym, komunikaty wojskowe wydawane podczas wojny, protesty dyplomatyczne, opinie oficjalnych doradców prawnych, uwagi rządów dotyczące projektów umów międzynarodowych, decyzje i regulacje wydawane przez władzę wykonawczą, oświadczenia stron przed trybunałami międzynarodowymi, wystąpienia na forach międzynarodowych oraz stanowiska rządów odnośnie rezolucji przyjętych przez organizacje międzynarodowe. Lista ta pokazuje, Ŝe praktyka organów wykonawczych, ustawodawczych i sądowniczych państwa moŝe przyczynić się do powstania międzynarodowego prawa zwyczajowego. Negocjowanie oraz przyjmowanie rezolucji przez międzynarodowe organizacje lub konferencje, wraz z objaśnieniem procesu głosowania, są uznawane za działania państw zaangaŝowanych. Powszechnie przyjmuje się, Ŝe poza paroma wyjątkami, rezolucje nie mają same w sobie mocy wiąŝącej i dlatego teŝ ocena wpływu konkretnej rezolucji na kształtowanie się normy prawa zwyczajowego zaleŝy od jej treści, stopnia udzielonego poparcia oraz spójności związanej z nią praktyki 8. Im większe poparcie dla danej rezolucji, tym większe nadaje się jej znaczenie. Mimo Ŝe decyzje sądów międzynarodowych są pomocniczymi źródłami prawa międzynarodowego 9, nie składają się one na praktykę państw. Dzieje się tak, poniewaŝ w przeciwieństwie do sądów krajowych, sądy międzynarodowe nie są organami państwa. Niemniej jednak, decyzje sądów międzynarodowych mają istotne znaczenie, poniewaŝ stwierdzenie przez sąd międzynarodowy istnienia zasady międzynarodowego prawa zwyczajowego stanowi przekonujący dowód na poparcie takiej tezy. Dodatkowo, ze względu na precedensową moc swoich orzeczeń, sądy międzynarodowe mogą równieŝ przyczynić się do powstawania zasad międzynarodowego prawa zwyczajowego poprzez wpływanie na późniejszą praktykę państw oraz organizacji międzynarodowych. 8 Znaczenie tych warunków podkreślił Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w opinii doradczej w sprawie legalności groźby lub uŝycia broni jądrowej z 8 lipca 1996 r., ICJ Reports 1996, ss Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, artykuł 38 ust. 1 lit. d.\n10 10 JEAN-MARIE HENCKAERTS Praktyka zbrojnych grup oporu, w postaci kodeksów postępowania, komunikatów o zobowiązaniu się do poszanowania określonych zasad międzynarodowego prawa humanitarnego oraz innych oświadczeń, nie tworzy praktyki państw jako takiej. Podczas gdy praktyka ta moŝe zawierać dowód uznania pewnych zasad w przypadku niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych, jej prawne znaczenie jest niejasne, w rezultacie czego nie powoływano się na nią w celu stwierdzenia istnienia międzynarodowego prawa zwyczajowego. Przykłady tejŝe praktyki zostały opisane w rubryce pozostała praktyka w tomie II Studium. Ocena praktyki państw Ocena praktyki państw konieczna jest w celu stwierdzenia, czy jest ona na tyle spójna, aby mogła doprowadzić do powstania normy międzynarodowego prawa zwyczajowego 10. W celu stwierdzenia, Ŝe dana norma ma charakter zwyczaju międzynarodowego, praktyka państw musi być co do zasady jednolita, rozległa oraz reprezentatywna 11. Przyjrzyjmy się zatem bliŝej, co to oznacza. Po pierwsze, aby praktyka państw przyczyniła się do powstania normy międzynarodowego prawa zwyczajowego, musi być ona co do zasady jednolita. RoŜne państwa nie mogą zatem postępować w zasadniczo odmienny sposób. Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości pokazuje, Ŝe odstępstwa od praktyki, które na pierwszy rzut oka wydają się osłabiać jednolitość praktyki, której dotyczą, nie stanowią przeszkody dla powstania normy międzynarodowego prawa zwyczajowego, tak długo jak odstępstw tych wyrzeka się rząd państwa zainteresowanego lub teŝ potępiają je inne państwa. Poprzez akty potępienia lub odrzucenia, zasada ta zostaje de facto potwierdzona 12. Jest to szczególnie istotne w przypadku szeregu norm międzynarodowego prawa humanitarnego, w stosunku do których istnieje olbrzymia liczba dowodów na rzecz poparcia danej normy, obok powtarzających się naruszeń. W przypadku gdy naruszeniom tym towarzyszyły tłumaczenia lub usprawiedliwienia zainteresowanej strony oraz/lub potępienie ze strony innych państw, odstępstwa te nie podwaŝają wówczas istnienia badanej zasady. Państwa, które dąŝą do zmiany istniejącej normy międzynarodowego prawa zwyczajowego muszą czynić to w ramach swojej oficjalnej praktyki, powołując się na przysługujące im do tego prawo. Po drugie, aby mogło dojść do powstania ogólnej zasady międzynarodowego prawa zwyczajowego, praktyka państw musi być zarówno j e d n o l i t a i r e p r e - z e n t a t y w n a. Nie oznacza to jakkolwiek, Ŝe musi być ona uniwersalna; wystarczy, 10 WyraŜenie spójna (ang. dense) uŝyte w tym kontekście pochodzi z publikacji autorstwa Sir Humpreya Waldocka, General Course on Public International Law, Collected Courses of the Hague Academy of International Law, tom 106, 1962, s Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, sprawy szelfu kontynentalnego Morza Północnego, op. cit., s. 43, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, sprawa dotycząca działań wojskowych i parawojskowych w i przeciwko Nikaragui (Nikaragua przeciwko Stanom Zjednoczonym), meritum, wyrok z 27 czerwca 1988 r., s. 98, 186.\n11 STUDIUM POŚWIĘCONE ZWYCZAJOWEMU MPH 11 Ŝe będzie powszechna 13. Nie jest wymagana Ŝadna konkretna liczba lub odsetek państw. Jednym z powodów, dla których nie jest moŝliwe podanie dokładnych rozmiarów wymaganego uczestnictwa jest fakt, iŝ kryterium to jest bardziej jakościowe niŝ ilościowe. Oznacza to, Ŝe nie jest to jedynie kwestia tego, ile państw współuczestniczy w powstaniu danej praktyki, ale równieŝ które państwa uczestniczą w tym procesie 14. Jak określił to Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w sprawach szelfu kontynentalnego Morza Północnego, praktyka powinna obejmować państwa szczególnie zainteresowane (ang. specially affected) 15. Stwierdzenie to prowadzi do dwóch konkluzji. Po pierwsze, gdy reprezentowane są wszystkie państwa szczególnie zainteresowane, nie jest wówczas konieczne aby w danej praktyce uczestniczyła aktywnie większość państw świata, natomiast pozostałe państwa muszą przynajmniej milcząco akceptować praktykę państw szczególnie zainteresowanych. Po drugie, w sytuacji gdy państwa szczególnie zainteresowane nie akceptują danej praktyki, nie moŝe dojść do wykształcenia normy międzynarodowego prawa zwyczajowego, mimo wspomnianego braku wymogu jednomyślności 16. O tym którym państwom, w świetle międzynarodowego prawa humanitarnego, przysługuje status państwa szczególnie zainteresowanego, decydują kaŝdorazowo okoliczności danej sytuacji. Przykładowo, w przypadku legalności uŝycia oślepiających broni laserowych, do grupy państw szczególnie zainteresowanych zaliczono te z nich, które znajdowały się w trakcie procesu tworzenia oślepiających broni laserowych, mimo Ŝe pozostałe państwa mogły potencjalnie doznać szkody w wyniku uŝycia tego rodzaju broni. Podobnie, za szczególnie zainteresowane uwaŝa się państwa, których ludność potrzebuje pomocy humanitarnej, jak równieŝ te z państw, które często udzielają takiej pomocy. W stosunku do jakiejkolwiek normy międzynarodowego prawa humanitarnego, państwa które uczestniczyły w konflikcie zbrojnym są państwami szczególnie zainteresowanymi wówczas gdy praktyka tych państw, badana w odniesieniu do konkretnej normy, ma związek z danym konfliktem zbrojnym. ChociaŜ mogą istnieć państwa szczególnie zainteresowane w ramach poszczególnych obszarów międzynarodowego prawa humanitarnego, prawdą jest równieŝ, Ŝe wszystkie państwa, nawet w sytuacji gdy nie są one stronami konfliktu, mają interes prawny w tym aby domagać się poszanowania przez pozostałe państwa międzynarodowego prawa humanitarnego 17. Ponadto, wszystkie państwa mogą doznać szkody w rezultacie zastosowanych przez pozostałe państwa metod i środków walki. W efekcie, naleŝy wziąć pod uwagę praktykę 13 International Law Association. Final Report of the Committee on the Formation of Customary (General) International Law, Report of the Sixty-Ninth Conference, London, 2000, zasada 14, s. 734 (dalej cytowany jako: ILA Report). 14 Ibid., komentarz (d) i (e) do zasady 14, ss Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, sprawy szelfu kontynentalnego Morza Północnego, op. cit., s. 43, 74. Przez państwa szczególnie zainteresowane (ang. specially affected) naleŝy rozumieć państwa bezpośrednio zainteresowane i objęte funkcjonowaniem danej normy zwyczajowej (przyp. tłum.); za W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2004, s ILA Report, op. cit. (przypis 13), komentarz (e) do zasady 14, s Patrz Customary International Humanitarian Law, op. cit. (przypis 4), tom 1, komentarz do Zasady 144.\n12 12 JEAN-MARIE HENCKAERTS wszystkich państw, niezaleŝnie od tego, czy są one szczególnie zainteresowane w ścisłym znaczeniu tego terminu. Studium nie rozstrzygnęło kwestii, czy zgodnie z prawem dozwolone jest przyjęcie postawy trwałego oponenta (ang. persistent objector) w stosunku do norm zwyczajowego międzynarodowego prawa humanitarnego 18. Podczas gdy wielu autorów uwaŝa, Ŝe nie jest moŝliwe przyjęcie postawy trwałego oponenta w przypadku norm o charakterze ius cogens, cześć z nich w ogóle kwestionuje waŝność koncepcji trwałego oponenta 19. JeŜeli by przyjąć, Ŝe zgodnie z prawem dozwolone jest bycie trwałym oponentem, państwo którego to dotyczy musiałoby sprzeciwić się powstaniu nowej normy w trakcie jej powstawania i następnie konsekwentnie trwać przy sprzeciwie. Nie jest zatem moŝliwe bycie oponentem następczym (ang. subsequent objector) 20. Zazwyczaj, zanim wykształci się nowa norma międzynarodowego prawa zwyczajowego, upływa pewien czas. Nie istnieją jednak w tym względzie Ŝadne sprecyzowane ramy czasowe. Decydujące czynnikiem jest raczej nagromadzenie się wystarczająco spójnej praktyki w znaczeniu jej jednolitości, obszerności i reprezentatywności. Opinio iuris Element opinio iuris, słuŝący stwierdzeniu istnienia normy międzynarodowego prawa zwyczajowego, dotyczy usankcjonowanego prawem przeświadczenia, Ŝe dana praktyka jest realizowana na podstawie przysługującego prawa (as of right). Forma, w której wyraŝane są praktyka oraz przekonanie o jej mocy wiąŝącej, moŝe róŝnić się w zaleŝności od tego, czy norma będąca przedmiotem zainteresowania zawiera zakaz, nakaz czy teŝ zaledwie zezwolenie na zachowanie w określony sposób. Podczas pracy nad Studium ścisłe rozróŝnienie elementów praktyki i przekonania o jej wiąŝącym charakterze okazało się być niezwykle trudne i w większości przypadków jedynie teoretyczne. Częstokroć ten sam akt stanowi wyraz zarówno praktyki jak i przekonania o jej wiąŝącym charakterze. Jak wskazało to Stowarzyszenie Prawa Międzynarodowego, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości nie wyjaśnił w sposób wyczerpujący tego, Ŝe poniewaŝ istnieją (rzekomo) osobne elementy zwyczaju międzynarodowego, ten sam czyn nie moŝe być wyrazem obu. W rzeczywistości rozdzielenie tych dwóch elementów jest często trudne lub wręcz niemoŝliwe 21. Dzieje się tak ze względu na to, Ŝe akty werbalne, takie jak instrukcje wojskowe, są uznawane za dowody praktyki państw i często stanowią jednocześnie wyraz przekonania zaangaŝowanego państwa o wiąŝącym charakterze tejŝe praktyki. 18 Trwały oponent (ang. persistent objector) oznacza państwo, które od początku konsekwentnie i jednoznacznie przeciwstawia się powstaniu danej normy (przyp. tłum.); za W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2004, ss W celu prześledzenia dogłebnej dyskusji na ten temat patrz: Maurice H. Mendelson, The Formation of Customary International Law, Collected Courses of the Hague Academy of International Law, tom 272, 1998, ss ILA Report, op. cit. (przypis 13), komentarz (b) do zasady 15, s Ibid., s. 718, 10 (c). W celu głębeszej analizy tego zagadnienia patrz Peter Haggenmacher, La doctrine des deux éléments du droit coutumier dans la pratique de la Cour internationale, Revue générale de droit international public, tom 90, 1986 r., s. 5.\n13 STUDIUM POŚWIĘCONE ZWYCZAJOWEMU MPH 13 W sytuacji, gdy praktyka jest wystarczająco spójna, wówczas opinio iuris co do zasady zawiera się w tej praktyce i w konsekwencji nie zachodzi konieczność osobnego udowadniania istnienia opinio iuris. JednakŜe w sytuacjach, gdy praktyka jest niejednoznaczna, opinio iuris ogrywa istotną rolę w określeniu tego, czy dana praktyka ma znaczenie dla powstania zwyczaju międzynarodowego. Dzieje się tak często w przypadku zaniechań, gdy państwa nie podejmują działań albo teŝ działają, ale nie wiadomo z jakich powodów. W tych właśnie przypadkach zarówno Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości jak i jego poprzednik, Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej, próbowały stwierdzić osobne istnienie opinio iuris w celu ustalenia czy przypadki niejednoznacznej praktyki moŝna zaliczyć na rzecz powstania międzynarodowego prawa zwyczajowego 22. W dziedzinie międzynarodowego prawa humanitarnego, gdzie wiele zasad wymaga powstrzymywania się od określonego rodzaju działania, zaniechania stanowią szczególny problem przy ocenie opinio iurus, poniewaŝ naleŝy udowodnić, Ŝe powstrzymanie się nie jest dziełem przypadku, lecz Ŝe opiera się na uzasadnionym przekonaniu. W przypadku gdy wymóg zaniechania jest zawarty w instrumentach międzynarodowych i w oficjalnych wystąpieniach, wówczas moŝliwe jest udowodnienie istnienia obowiązku prawnego powstrzymania się od danego działania. Dodatkowo, zaniechania te mogą nastąpić po tym, jak zachowanie będące przedmiotem badania doprowadziło do powstania pewnych wątpliwości, co równieŝ pomaga w wykazaniu, Ŝe dane zaniechanie nie było jedynie dziełem przypadku, mimo Ŝe nie zawsze łatwo jest udowodnić, Ŝe zaniechanie nastąpiło w wyniku przekonania o istnieniu obowiązku prawnego. Wpływ prawa traktatów Umowy międzynarodowe są równieŝ istotne przy ustalaniu istnienia międzynarodowego prawa zwyczajowego, albowiem pozwalają rzucić światło na to, jak państwa postrzegają określone zasady prawa międzynarodowego. Z tego teŝ powodu zawarto w Studium instrumenty ratyfikacji, interpretacji i implementacji umowy, włączając w to zastrzeŝenia i oświadczenia dotyczące interpretacji, dokonywane przy ratyfikacji. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w sprawach Szelfu kontynentalnego Morza Północnego, wyraźnie uwzględnił poziom ratyfikacji traktatu jako istotny czynnik przy ocenie międzynarodowego prawa zwyczajowego. W sprawie tej Trybunał orzekł, Ŝe osiągniętej dotychczas liczby ratyfikacji i akcesji , pomimo iŝ jest ona znaczna, nie moŝna uznać za wystarczającą, zwłaszcza w sytuacji gdy praktyka pozaumowna pozostawała w sprzeczności 23. Inaczej, w sprawie Nika- 22 Patrz, m.in. Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej, sprawa statku Lotus (Francja przeciwko Turcji), wyrok z 7 września 1927, PCIJ Ser. A, nr 10, s. 28 (Trybunał stwierdził, Ŝe państwa nie powstrzymały się od osądzenia czynów bezprawnych popełnionych na pokładach statków ze względu na normę zakazującą im tego); Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, sprawy szelfu Morza Północnego, op. cit. (przypis 7), ss , (Trybunał stwierdził, Ŝe państwa które wyznaczyły granice szelfu kontynentalnego w oparciu o zasadę ekwidystansu nie dokonały tego ze względu na to, iŝ czuły się zobowiązane tak postąpić); ILA Report, op. cit. (przypis 13), zasada 17(iv) wraz z komentarzem. 23 Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, sprawy szelfu Morza Północnego, patrz przypis 7, s. 42, 73.\n14 14 JEAN-MARIE HENCKAERTS ragui, Trybunał przyłoŝył wiele wagi do dokonania oceny zwyczajowego charakteru zasady nieinterwencji, w oparciu o to, Ŝe Karta Narodów Zjednoczonych była praktycznie powszechnie ratyfikowana 24. MoŜe zdarzyć się nawet tak, Ŝe postanowienie umowy międzynarodowej odzwierciedla zwyczaj międzynarodowy, mimo Ŝe umowa ta nie weszła jeszcze w Ŝycie, o ile istnieje wystarczająco zbliŝona praktyka, włączając w to państwa szczególnie zainteresowane, tak, Ŝe istnieje małe prawdopodobieństwo powstania wyraźnego sprzeciwu wobec rzeczonej zasady 25. W praktyce, przygotowywanie projektu postanowień umowy międzynarodowej pomaga skupić światową opinię prawną i ma niewątpliwy wpływ na późniejsze zachowanie państw oraz ich przekonanie o prawnie wiąŝącym charakterze. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości potwierdził to w wyroku w sprawie szelfu kontynentalnego, w której orzekł, Ŝe umowy wielostronne mogą odgrywać istotną rolę przy wskazywaniu i definiowaniu zasad wywodzących się ze zwyczaju, a nawet przy ich rozwijaniu 26. Trybunał potwierdził, Ŝe umowy międzynarodowe mogą kodyfikować istniejące zasady międzynarodowego prawa zwyczajowego, ale mogą równieŝ stanowić podstawę rozwoju nowych norm zwyczajowych w oparciu o normy zawarte w tychŝe umowach. Trybunał posunął się nawet do stwierdzenia, Ŝe moŝe się zdarzyć, Ŝe ( ) bardzo szerokie i reprezentatywne uczestnictwo w danej umowie moŝe okazać się wystarczające, pod warunkiem, Ŝe obejmie ono państwa szczególnie zainteresowane 27. Studium przyjęło ostroŝną postawę, wyraŝającą się w przekonaniu, Ŝe szeroka ratyfikacja stanowi jedynie wskazówkę i Ŝe powinna być oceniana w stosunku w stosunku do innych elementów praktyki, w szczególności praktyki państw nie będących stronami badanej umowy. Stała praktyka państw nie będących stronami umowy była brana pod uwagę jako niewątpliwy dowód na istnienie danej normy. JednakŜe przeciwstawna praktyka państw była uwaŝana za waŝny dowód negatywny. Podobnie, szczególnie istotne znaczenie odgrywa praktyka państw będących stronami umowy w stosunku do państw nie będących stronami tejŝe umowy. Dlatego teŝ Studium nie ograniczyło się jedynie do praktyki państw nie będących stronami określonych umów z zakresu międzynarodowego prawa humanitarnego. Ograniczenie Studium do zbadania praktyki zaledwie trzydziestu kilku państw, które nie ratyfikowały na przykład Protokołów dodatkowych, nie spełniałoby wymogu oparcia międzynarodowego prawa zwyczajowego na szerokiej i reprezentatywnej praktyce. Stąd teŝ, przy ocenie istnienia międzynarodowego prawa zwyczajowego wzięto pod uwagę 24 Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, sprawa działań wojskowych i parawojskowych w i przeciwko Nikaragui, patrz przypis 12, ss , 188. Innym istotnym czynnikiem dla decyzji Trybunału był fakt, Ŝe stosowne rezolucje Zgromadzenia Ogólnego ONZ spotkały się z szerokim poparciem, w szczególności rezolucja 2625 (XXV) dotycząca przyjaznych stosunków pomiędzy państwami, która została przyjęta bez głosowania. 25 Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, sprawa szelfu kontynentalnego, patrz przypis 6, s. 33, 34. (Trybunał stwierdził, Ŝe koncepcja wyłącznej strefy ekonomicznej stałą się częścią międzynarodowego prawa zwyczajowego, mimo Ŝe Konwencja o Prawie Morza nie weszła jeszcze w Ŝycie, poniewaŝ liczba roszczeń dotyczących wyłącznej strefy ekonomicznej wzrosła do 56, włączając w to niektóre państwa szczególnie zainteresowane). 26 Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, sprawa szelfu kontynentalnego, patrz przypis 6, ss , Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, sprawy szelfu kontynentalnego Morza Północnego, patrz przypis 7, s. 42, 73; patrz takŝe ILA Report, patrz przypis 13, Zasady 20 21, 24, 26 i 27, ss\n15 STUDIUM POŚWIĘCONE ZWYCZAJOWEMU MPH 15 fakt, Ŝe w chwili opublikowania Studium, I protokół dodatkowy był ratyfikowany przez 162 państwa, a II protokół dodatkowy przez 157 państw. NaleŜy podkreślić, Ŝe celem Studium nie było stwierdzenie zwyczajowego charakteru kaŝdej z norm traktatowych międzynarodowego prawa humanitarnego, w rezultacie czego systematyka Studium nie naśladuje struktury istniejących traktatów. Studium dąŝyło raczej do dokonania analizy poszczególnych zagadnień w celu ustalenia, które z zasad międzynarodowego prawa zwyczajowego mogą być wyprowadzone indukcyjnie w oparciu o zbadanie odnoszącej się do nich praktyki państw. PoniewaŜ przyjęta metoda nie zakłada analizy kaŝdego postanowienia umowy z zamiarem określenia, czy ma ono czy teŝ nie charakter zwyczajowy, stąd teŝ nie moŝna stwierdzić, Ŝe jakiekolwiek postanowienie umowy nie posiada zwyczajowego charakteru jedynie ze względu na fakt, Ŝe jako takie nie pojawia się w Studium. Budowa Studium Autorzy, w celu określenia najlepszego sposobu wypełnienia powierzonego przez MKCK mandatu, dokonali konsultacji z grupą ekspertów akademickich w dziedzinie międzynarodowego prawa humanitarnego, którzy weszli w skład Komisji Koordynacyjnej Studium 28. Komisja Koordynacyjna w czerwcu 1996 r. przyjęła plan działania, a w październiku rozpoczęto badania. Badania prowadzone były z wykorzystaniem zarówno wewnętrznych jak i międzynarodowych źródeł odzwierciedlających praktykę państw i skupiały się na sześciu częściach Studium określonych w planie działania: zasadzie rozróŝnienia, osobach i obiektach objętych szczególną ochroną, określonym metodom prowadzenia wojny, broniom, traktowaniu osób cywilnych oraz osób wyłączonych z walki, implementacji. Badanie źródeł wewnętrznych PoniewaŜ źródła wewnętrzne są łatwiej dostępne na obszarze danego państwa, stąd teŝ podjęto decyzję o nawiązaniu współpracy z badaczami krajowymi. W tym celu wskazano poszczególnych badaczy lub grupy badaczy w blisko 50 państwach (9 w Afryce, 11 w Amerykach, 15 w Azji, 1 w Australazji i 11 w Europie) i zwrócono się do nich z prośbą o przygotowanie raportu dotyczącego praktyki ich własnych państw 29. Państwa wybierane były w oparciu o kryterium geograficzne, 28 W skład Komisji Kooordynacyjnej weszli profesorowie: Georges Abi-Saab, Salah El-Din Amer, Ove Broing, Eric David, John Dugard, Florentino Feliciano, Horst Fischer, François Hampson, Theodor Meron, Djamchid Momtaz, Milan Šahović oraz Raúl Emilio Vinuesa. 29 Afryka: Algieria, Angola, Botswana, Egipt, Etiopia, Nigeria, Rwanda, Afryka Południowa i Zimbabwe; Ameryki: Argentyna, Brazylia, Kanada, Chile, Kolumbia, Kuba, El Salwador, Nikaragua, Peru, Stany Zjednoczone i Urugwaj; Azja: Chiny, Indie, Indonezja, Iran, Irak, Izrael, Japonia, Jordania, Korea, Kuwejt, Liban, Malezja, Pakistan, Filipiny i Syria; Australia i Oceania: Australia;\n16 16 JEAN-MARIE HENCKAERTS jak równieŝ niedawne doświadczenia róŝnego rodzaju konfliktów zbrojnych w których stosowano róŝne metody prowadzenia wojny. RównieŜ zostały zebrane i zbadane instrukcje wojskowe oraz ustawodawstwo wewnętrzne państw nie objętych raportami. Praca ta była moŝliwa dzięki sieci delegatur MKCK na całym świecie oraz obszernemu zbiorowi ustawodawstwa krajowego zgromadzonemu przez słuŝbę doradczą MKCK w zakresie międzynarodowego prawa humanitarnego. Badanie źródeł międzynarodowych Praktyka państw pozyskana na podstawie źródeł międzynarodowych była gromadzona przez sześć zespołów, z których kaŝdy skupił się na jednej z części Studium 30. Zespoły te badały praktykę w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz innych organizacji międzynarodowych, włączając w to Unię Afrykańską (dawną Organizację Jedności Afrykańskiej), Radę Europy, Radę Współpracy Państw Zatoki, Unię Europejską, Ligę Państw Arabskich, Organizację Państw Amerykańskich, Organizację Konferencji Islamskiej oraz Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Zebrano równieŝ orzecznictwo sądów i trybunałów międzynarodowych, w stopniu w jakim stanowi ono dowód istnienia zasad międzynarodowego prawa zwyczajowego. Badanie w archiwach Międzynarodowego Komitetu Czerwonego KrzyŜa W celu uzupełnienia badań obejmujących źródła krajowe i międzynarodowe, MKCK zbadało własne archiwa obejmujące blisko czterdzieści współczesnych konfliktów zbrojnych (21 w Afryce, 2 w Amerykach, 8 w Azji i 8 w Europie) 31. Wybór konfliktów odbywał się w ten sposób, aby uwzględnić równieŝ państwa i konflikty, które nie były objęte badaniem w ramach poszczególnych raportów dotyczących praktyki państw. Rezultatem tego trzytorowego podejścia zbadania źródeł wewnętrznych, międzynarodowych i emkacekowskich jest to przytoczenie praktyki ze wszystkich Europa: Belgia, Bośnia i Hercegowina, Chorwacja, Francja, Niemcy, Włochy, Holandia, Federacja Rosyjska, Hiszpania, Wielka Brytania i Jugosławia. 30 Zasada rozróŝnienia: profesor Georges Abi-Saab (sprawozdawca) oraz Jean-François Quéguiner (badacz); Osoby i dobra objęte szczególną ochroną: profesor Horst Fischer (sprawozdawca) oraz Gregor Schotten i Heike Spieker (badacze); Określone metody prowadzenia wojny: profesor Theodor Meron (sprawozdawca) oraz Richard Desgagné (badacz); Bronie: profesor Ove Bring (sprawozdawca) oraz Gustaf Lind (badacz); Traktowanie osób cywilnych oraz osób wyłączonych z walki: profesor François Hampson (sprawopzdawca) oraz Camille Giffard (badacz); Implementacja: profesor Eric David (sprawozdawca) oraz Richard Desgagné (badacz). 31 Afryka: Angola, Burundi, Czad-Libia, Demokratyczna Republika Kongo, DŜibuti, Erytrea-Jemen, Etiopia ( ), Liberia, Mozambik, Namibia, Nigeria-Kamerun, Rwanda, Senegal, Senegal-Mauretania, Sierra Leone, Somalia, Somalia-Ethiopia, Sudan, Uganda i Sahara Zachodnia; Ameryki: Gwatemala i Meksyk; Azja: Afganistan, KambodŜa, Indie (Jammu i Kaszmir), Papua Nowa Gwinea, Sri Lanka, TadŜykistan, Jemen, Jemen-Erytrea (w części afrykańskiej); Europa: Armenia-AzerbejdŜan (Górny Karabach), Cypr, była Jugosławia [konflikt w Jugosławii ( ), konflikt w Bośni i Hercegowinie ( ), konflikt w Chorwacji (Krajina) ( )], Gruzja (Abchazja), Federacja Rosyjska (Czeczenia) oraz Turcja.\n17 STUDIUM POŚWIĘCONE ZWYCZAJOWEMU MPH 17 części świata. Jest rzeczą naturalną, Ŝe badanie to nie moŝe uchodzić za wyczerpujące. Studium skupiło się w szczególności na praktyce z ostatnich 30 lat, aby zapewnić, Ŝe skutkiem będzie przytoczenie współczesnego międzynarodowego prawa zwyczajowego, ale tam gdzie okazało się to być istotne przytoczono równieŝ wcześniejszą praktykę. Konsultacje z ekspertami W trakcie pierwszej tury konsultacji MKCK zwróciło się do zaproszonych zespołów badawczych z prośbą o przygotowanie streszczeń zawierających wstępną ocenę międzynarodowego prawa zwyczajowego w oparciu o zebrane dowody praktyki. Streszczenia te były omawiane na forum Komisji Koordynującej podczas trzech spotkań w Genewie w 1998 r. Streszczenia zostały następnie naleŝycie poprawione i uzupełnione i przedstawione grupie ekspertów akademickich i rządowych z całego świata podczas drugiej rundy konsultacji. Eksperci ci zostali zaproszeni przez MKCK do osobistego uczestnictwa w dwóch spotkaniach z Komisją Koordynacyjną, które odbyły się w Genewie w 1999 r., podczas których pomagali ocenić zebrane dowody praktyki oraz wskazywali istotne dowody praktyki, które zostały pominięte 32. Tworzenie raportu Ocena Komisji Koordynacyjnej, po ponownym sprawdzeniu jej przez grupę ekspertów akademickich i rządowych, stanowiła podstawę przygotowania końcowej wersji raportu. Autorzy Studium powtórnie przeanalizowali praktykę, ponownie oszacowali istnienie zwyczaju międzynarodowego, przejrzeli budowę i kolejność zasad, a takŝe przygotowali projekt komentarzy do zasad. Wstępne wersje tych tekstów zostały przedłoŝone Komisji Koordynacyjnej, grupie ekspertów akademickich i rządowych oraz Departamentowi Prawnemu MKCK celem przedstawienia dalszych uwag. Tekst ten został następnie uaktualniony i nadano mu kształt ostateczny, uwzględniając otrzymane uwagi. 32 Następujący eksperci akademiccy i rządowi uczestniczyli osobiście w konsultacjach: Abdullah Ad-Douri (Irak), Paul Berman (Wielka Brytania), Sadi Çaycý (Turcja), Michael Cowling (Południowa Afryka), Edward Cummings (Stany Zjednoczone), Antonio de Icaza (Meksyk), Yoram Dinstein (Izrael), Jean-Michel Favre (Francja), William Fenrick (Kanada), Dieter Fleck (Niemcy), Juan Carlos Gómez Ramírez (Kolumbia), Jamshed A. Hamid (Pakistan), Arturo Hernández-Basave (Meksyk), Ibrahim Idriss (Etiopia), Hassam Kassem Jouni (Liban), Kenneth Keith (Nowa Zelandia), Githu Muigai (Kenia), Rein Müllerson (Estonia), Bara Niang (Senegal), Mohmed Olwan (Jordania), Raul C. Pangalangan (Filipiny), Stelios Perrakis (Grecja), Paulo Sergio Pinheiro (Brazylia), Arpád Prandler (Węgry), Pemmaraju Sreenivasa Rao (Indie), Camilo Reyes Rodríguez (Kolumbia), Itse E. Sagay (Nigeria), Harold Sandoval (Kolumbia), Somboon Sangianbut (Tajlandia), Marat. A. Sarsembayev (Kazachstan), Muhammad Aziz Shukri (Syria), Parlaungan Sihombing (Indonezja), Geoffrey James Skillen (Australia), Guoshun Sun (Chiny), Bakhtyar Tuzmukhamedov (Rosja) oraz Karol Wolfke (Polska).\n18 18 JEAN-MARIE HENCKAERTS Podsumowanie wniosków Stanowcza większość postanowień konwencji genewskich, wliczając wspólny artykuł 3, uznawana jest za część międzynarodowego prawa zwyczajowego 33. Ponadto, biorąc pod uwagę fakt, Ŝe obecnie stronami konwencji genewskich są 192 państwa, jako prawo traktatowe wiąŝą one niemal wszystkie państwa. Dlatego teŝ, zwyczajowy charakter postanowień konwencji nie stanowił sam w sobie przedmiotu badania. Studium skupiło się raczej na zagadnieniach uregulowanych w umowach międzynarodowych, które nie zostały powszechnie ratyfikowane, w szczególności na Protokołach dodatkowych, Konwencji haskiej o ochronie dóbr kulturalnych oraz szeregu szczegółowych konwencji regulujących kwestie uŝycia broni. PoniŜszy opis zasad międzynarodowego prawa zwyczajowego nie ma na celu wyjaśnienia przyczyn dla których zostały one uznane za zwyczajowe, ani teŝ nie wskazuje praktyki na podstawie której oparto ten wniosek. Wyjaśnienie dlaczego dana zasada uznawana jest za zwyczajową znajduje się w tomie I Studium, podczas gdy odpowiadającą jej praktykę moŝna znaleźć w tomie II. Międzynarodowe konflikty zbrojne I protokół dodatkowy dokonał kodyfikacji dotychczas istniejących zasad zwyczajowego prawa humanitarnego, ale jednocześnie połoŝył podwaliny pod powstanie nowych norm zwyczajowych. Praktyka zgromadzona w ramach Studium stanowi dowód na głęboki wpływ I protokołu dodatkowego na praktykę państw, nie tylko w przypadku międzynarodowych, ale równieŝ niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (patrz poniŝej). W szczególności, Studium pozwoliło stwierdzić, Ŝe podstawowe zasady I protokołu dodatkowego spotkały się z bardzo szerokim uznaniem, daleko szerszym niŝ wynikałoby to ze stopnia ratyfikacji I protokołu dodatkowego. Mimo, Ŝe celem Studium nie było określenie zwyczajowego charakteru poszczególnych postanowień traktatowych, w ostatecznym rozrachunku stało się jasne, Ŝe istnieje wiele norm zwyczajowych, które są identyczne bądź podobne do tych, które znajdują się w prawie traktatowym. Przykłady zasad, które zostały uznane za zwyczajowe i które mają swoje odpowiedniki w I protokole dodatkowym obejmują: zasadę rozróŝnienia pomiędzy osobami cywilnymi i kombatantami oraz pomiędzy dobrami cywilnymi i celami wojskowymi 34 ; zakaz ataków bez rozróŝnienia 35 ; zasadę proporcjonalności w czasie ataku 36 ; obowiązek zastosowania środków ostroŝności w czasie ataku oraz przeciwko skutkom ataków 37 ; obowiązek poszano- 33 Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, opinia doradcza w sprawie legalność groźby lub uŝycia broni jądrowej, op. cit. (przypis 8), ss , 79 i 82 (w odniesieniu do konwencji genewskich) oraz sprawa dotycząca działań wojskowych i parawojskowych w i przeciwko Nikaragui, op. cit. (przypis 12), s. 114, 218 (w stosunku do wspólnego artykułu 3). 34 Patrz Customary International Humanitarian Law, op. cit. (przypis 4), tom I, zasady 1 i Ibid., zasady Ibid., zasada Ibid., zasady\n19 STUDIUM POŚWIĘCONE ZWYCZAJOWEMU MPH 19 wania i ochrony personelu medycznego i duchownego, formacji medycznych oraz medycznych środków transportu 38, personelu oraz obiektów pomocy humanitarnej 39, a takŝe dziennikarzy cywilnych 40 ; obowiązek ochrony działalności medycznej 41 ; zakaz atakowania miejscowości niebronionych oraz stref zdemilitaryzowanych 42 ; obowiązek darowania Ŝycia oraz ochrony nieprzyjaciela wyłączonego z walki 43 ; zakaz stosowania głodu jako metody prowadzenia wojny 44 ; zakaz atakowania dóbr niezbędnych dla przetrwania ludności cywilnej 45 ; zakaz nieuprawnionego uŝywania znaków ochronnych oraz wiarołomstwa 46 ; obowiązek poszanowania podstawowych gwarancji osób cywilnych oraz osób wyłączonych z walki 47 ; obowiązek zebrania wszelkich przydatnych informacji o osobach zaginionych 48 ; oraz zasady szczególnej ochrony przyznanej kobietom i dzieciom 49. Niemiędzynarodowe konflikty zbrojne W ciągu ostatnich dziesięcioleci pojawił się szereg dowodów praktyki kładącej nacisk na ochronę gwarantowaną przez międzynarodowe prawo humanitarne w tego rodzaju konfliktach. Praktyka ta w znaczący sposób oddziaływała na kształtowanie się międzynarodowego prawa zwyczajowego mającego zastosowanie w niemiędzynarodowych konfliktach zbrojnych. Podobnie jak I protokół dodatkowy, II protokół dodatkowy miał daleko idący wpływ na tę praktykę, w efekcie czego wiele z jego postanowień uznawanych jest obecnie za część międzynarodowego prawa zwyczajowego. Przykłady zasad, które zostały uznane za zwyczajowe i które mają swoje odpowiedniki w II protokole dodatkowym obejmują: zakaz atakowania osób cywilnych 50 ; obowiązek poszanowania i ochrony personelu medycznego i duchownego, formacji medycznych oraz medycznych środków transportu 51 ; obowiązek ochrony działalności medycznej 52 ; zakaz stosowania głodu jako metody prowadzenia wojny 53 ; zakaz atakowania dóbr niezbędnych dla przetrwania ludności cywilnej 54 ; obowiązek poszanowania podstawowych gwarancji osób cywilnych oraz osób wyłączonych z walki 55 ; obowiązek odszukania oraz poszanowania i ochrony rannych, chorych 38 Ibid., zasady 25 oraz Ibid., zasady Ibid., zasada Ibid., zasada Ibid., zasady Ibid., zasady Ibid., zasada Ibid., zasada Ibid., zasada Ibid., zasady Ibid., zasada Ibid., zasady Ibid., zasada Ibid., zasady 25 oraz Ibid., zasada Ibid., zasada Ibid., zasada Ibid., zasady\n20 20 JEAN-MARIE HENCKAERTS i rozbitków 56 ; obowiązek odszukiwania i ochrony zmarłych 57 ; obowiązek ochrony osób pozbawionych wolności 58 ; zakaz przymusowego przesiedlania osób cywilnych 59 ; oraz zasady szczególnej ochrony przyznanej kobietom i dzieciom 60. JednakŜe najbardziej istotnym wkładem zwyczajowego międzynarodowego prawa humanitarnego w uregulowanie prawne wewnętrznych konfliktów zbrojnych jest to, Ŝe wykracza ono poza postanowienia II protokołu dodatkowego. W istocie, praktyka przyczyniła się do wykształcenia znacznej liczby norm zwyczajowych, które są daleko bardziej szczegółowe od częstokroć szczątkowych postanowień II protokołu dodatkowego, przez co wypełniła istotne luki w regulacji konfliktów wewnętrznych. Przykładowo, II protokół dodatkowy zawiera jedynie szczątkową regulację w kwestii prowadzenia działań zbrojnych. Artykuł 13 przewiduje, Ŝe Ludność cywilna jako taka, jak teŝ [poszczególne] osoby cywilne, nie mogą być przedmiotem ataków chyba Ŝe biorą bezpośredni udział w działaniach zbrojnych, przez czas takiego udziału. W przeciwieństwie do I protokołu dodatkowego, II protokół dodatkowy nie zawiera szczegółowych zasad i definicji dotyczących zasad rozróŝnienia i proporcjonalności. Luki w zakresie uregulowania prowadzenia działań zbrojnych w II protokole dodatkowym, zostały w duŝej mierze wypełnione dzięki praktyce państw, która doprowadziła do stworzenia zasad zbliŝonych do tych zawartych w I protokole dodatkowym, ale mających zastosowanie w konfliktach niemiędzynrodowych jako prawo zwyczajowe. Obejmuje to podstawowe zasady prowadzenia działań zbrojnych i zawiera zasady dotyczące szczególnej ochrony osób i dóbr oraz poszczególnych metod prowadzenia wojny 61. Podobnie, II protokół dodatkowy zawiera jedynie bardzo ogólne postanowienia dotyczące pomocy humanitarnej dla ludności cywilnej będącej w potrzebie. Artykuł 18 ust. 2 stanowi, Ŝe JeŜeli ludność cywilna cierpi bardzo znaczny niedostatek z braku zaopatrzenia niezbędnego dla przetrwania ( ), naleŝy podjąć działania pomocy na rzecz ludności cywilnej, mające wyłącznie humanitarny i bezstronny charakter i prowadzone bez czynienia róŝnic na niekorzyść. W przeciwieństwie do I protokołu dodatkowego, II protokół dodatkowy nie zawiera szczegółowych postanowień nakładających obowiązek poszanowania i ochrony personelu oraz dóbr słuŝących pomocy humanitarnej oraz zobowiązujących strony konfliktu do dopuszczenia i ułatwienia szybkiego i nie utrudnionego przewozu pomocy humanitarnej dla ludności cywilnej w potrzebie, a takŝe zapewnienia swobody przemieszczania się autoryzowanego personelu pomocy humanitarnej, mimo Ŝe moŝna starać się dowieść, Ŝe zobowiązania te są zawarte w artykule 18 ust. 2 II protokołu dodatkowego. Wymogi te w 56 Ibid., zasady Ibid., zasady Ibid., zasady oraz 121 i Ibid., zasada Ibid., zasady Patrz, m.in., ibid. zasady 7 10 (rozróŝnienie pomiędzy dobrami cywilnymi oraz celami wojskowymi); zasady (ataki bez rozróŝnienia); zasada 14 (zasada proporcjonalności); zasady (środki ostroŝności w czasie ataku); zasady (środki ostroŝności przeciwko skutkom ataków); zasady (personel oraz dobra pomocy humanitarnej); zasada 34 (dziennikarze cywilni); zasady (strefy pod szczególną ochroną); zasady (niedawanie pardonu); zasady (dostęp do pomocy humanitarnej) oraz zasady (wprowadzenie przeciwnika w błąd).