Gminna Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Kalinowo na lata 2012 -2020 | GOPS - Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej Kalinowo\nGminna Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Kalinowo na lata 2012 -2020\nDodał/a: Monika Suchańska w Aktualności\t, data: 20 czerwca 2012\nna lata 2012 -2020\n2. Zgodność celów Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminny Kalinowo z celami polskich strategii na różnych poziomach oraz z polskim ustawodawstwem…………………………………………………………\n2.1. Zgodność z krajowymi i lokalnymi strategiami ……………….………..\n2.2. Podstawy prawne w zakresie planowania polityki społecznej w Unii Europejskiej\n2.3. Metodologia tworzenia strategii…………………………………………. 7\n3. Charakterystyka gminy Kalinowo ……………………………………….\n3.1. Położenie geograficzne gminy Kalinowo …………………………………\n3.2. Demografia ………………………………………………………………..\n3.3. Środowisko przyrodnicze ………………………………………………….\n3.4. Turystyka i wypoczynek…………………………………………….…….\n3.5. Rynek pracy………….………………………………………………………\n3.6. Ochrona zdrowia …………………………………………….……………\n3.7. Środowisko kulturowe…………………………………………….………\n3.9. Organizacje pozarządowe…………………………………………….…..\n4.Diagnoza sytuacji społecznej na terenie gminy Kalinowo………….…….\n4.1. Pomoc społeczna w gminie Kalinowo……………………………………..\n4.4. Niepełnosprawność, długotrwała choroba…………………………………\n4.6. Rodzina dysfunkcyjna…………………………………………….………..\n4.7. System opieki nad dzieckiem………………………………………………..\n5. Kierunki rozwoju gminy ……………………………………………………….\n5.1. Drzewo problemów …………………………………………………………\n5.3. Wizja ………………………………………………………………………..\n5.4. Cele główne i szczegółowe …………………………………………………\n5.5. Organizacja i przebieg zadań………………………………………………..\n6. Zarządzanie realizacją strategii………………………………………………\n6.1. Koordynacja realizacji strategii ………………………………….………..\n6.2. Zasady współpracy z organizacjami pozarządowymi…………………….\n6.3. Sposoby i częstotliwość dokonywania oceny stopnia realizacji strategii….\n6.4. Aktualizacja strategii………………………………………………………..\n7. Źródła finansowania………………………………………………………………\nLista osób uczestniczących w warsztatach dotyczących aktualizacji Gminnej Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych………………….\nWraz z zaliczeniem Polski w poczet państw Unii Europejskiej, samorządy gminne stanęły przed obowiązkiem przejęcia na siebie wielu zadań na obszarze polityki społecznej. Podstawę prawną stanowi tu art. 17 ust.1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 ze zm.). Znajdujemy w niej zapis, mówiący, iż: „Do zadań własnych gminy o charakterze obowiązkowym należy: opracowanie i realizacja gminnej strategii rozwiązywania problemów społecznych ze szczególnym uwzględnieniem programów pomocy społecznej, profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych i innych, których celem jest integracja osób i rodzin z grup szczególnego ryzyka”. Zwiększająca się ilość problemów społecznych, a także ich specyfika, uzależniona od typu społeczeństwa, jak i warunków prawno-ekonomicznych, stawiają jednostkę samorządu terytorialnego, jaką jest gmina przed niezwykle ważnym, jak i trudnym zadaniem. Zgodnie z art. 16 ustawy o pomocy społecznej strategia, o której mowa powinna zawierać w szczególności:\ncelów strategicznych projektowanych zmian;\nsposobu realizacji strategii oraz jej ram finansowych\nwskaźników realizacji działań\nOd efektywności rozwiązywania problemów społecznych zależy bowiem funkcjonowanie społeczności lokalnej. Pełnię osiąga ona, gdy jest w stanie skutecznie realizować swoje cele oraz zaspokajać potrzeby swych członków na różnych płaszczyznach.\nSpecyfika problemów społecznych leży w jej złożonej strukturze. Bardzo często wiele trudności przysparza identyfikacja problemu. Powodem tego jest fakt, iż problemy społeczne nie występują w pojedynkę. Zazwyczaj pojawienie się jednego problemu implikuje powstanie innego, np. bezrobocie powoduje ubóstwo, ubóstwo zaś przygotowuje dobry grunt pod rozwój patologii, które, z kolei, przyczyniają się do dysfunkcji rodziny, problemów wychowawczych itp. Zatem, by w jak największym stopniu minimalizować skutki problemów społecznych, należy dobrze zdiagnozować ich źródło, by podjęte działania były efektywne od samego początku.\nRównież zdefiniowanie problemu społecznego nie jest, wbrew pozorom, sprawą łatwą. W socjologii istnieje wiele szkół podejścia do problemów społecznych. Zgodnie z definicją prof. B. Misztal (2000), problemy społeczne są efektem procesu społecznego, który jest niezgodny z systemem wartości i ocen charakteryzujących dany etap rozwoju społeczeństwa ze względu na swoje natężenie, zakres występowania lub widzialność społeczną, oceniany jako uciążliwy dla całego społeczeństwa albo niektórych jego grup.\n2. Zgodność celów Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Kalinowo z celami polskich strategii na różnych poziomach oraz z polskim ustawodawstwem\n2.1. Zgodność z krajowymi i lokalnymi strategiami\nStrategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Kalinowo zgodna jest z innymi dokumentami strategicznymi, wśród których wskazać można:\n1. Narodowa Strategia Integracji Społecznej to dokument przygotowany przez Zespół Zadaniowy d.s. Reintegracji Społecznej. Cele pracy nad strategią określono jako pomoc w procesie włączania się Polski w realizację drugiego z celów Strategii Lizbońskiej UE stawiającego na modernizację europejskiego modelu socjalnego, inwestowanie w ludzi oraz zwalczanie wykluczenia społecznego. Realizacja konkretnych działań prowadzić ma do następujących efektów:\ndostosowania edukacji i szkolenia do wymogów życia i pracy w społeczeństwie opartym na wiedzy,\nrozwijania aktywnej polityki zatrudnienia przyczyniającej się do tworzenia większej liczby lepszych miejsc pracy,\nmodernizacji systemu ochrony socjalnej, w tym systemów emerytalnych i ochrony zdrowia, m.in. w celu zapewnienia ich finansowej stabilności oraz odpowiedniej koordynacji z celami polityki edukacyjnej i polityki zatrudnienia,\nwspierania integracji społecznej, aby uniknąć pojawienia się trwale zmarginalizowanej klasy ludzi niezdolnych do funkcjonowania w społeczeństwie opartym na wiedzy.\nCele Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Kalinowo zgodne są z priorytetami Narodowej Strategii Integracji Społecznej określonymi jako:\n– wzrost uczestnictwa dzieci w wychowaniu przedszkolnym;\n– poprawa jakości kształcenia na poziomie gimnazjalnym;\n– upowszechnienie kształcenia wyższego i jego lepsze dostosowanie do potrzeb rynku pracy;\n– rekompensowanie deficytu rozwoju intelektualnego i sprawnościowego dzieci;\n– radykalne ograniczenie ubóstwa skrajnego;\n– ograniczenie tendencji do wzrostu różnic dochodowych;\n– ograniczenie bezrobocia długookresowego;\n– zmniejszenie bezrobocia młodzieży;\n– zwiększenie poziomu zatrudnienie wśród niepełnosprawnych;\n– zwiększenie liczby uczestników w Aktywnej Polityce Rynku Pracy – ALMP (z ang. Active Labor Market Policy);\n– upowszechnienie kształcenia ustawicznego;\n– wydłużenie przeciętnego dalszego trwania życia w sprawności;\n– powszechne ubezpieczenie zdrowotne;\n– kobiety i dzieci objęte programami zdrowia publicznego;\n2. Strategia Polityki Społecznej Województwa Warmińsko-Mazurskiego do 2020 roku. Cel główny Strategii Polityki to: „Osoby i rodziny z województwa Warmińsko-Mazurskiego, ich środowiska lokalne i otoczenie instytucjonalne współdziałają ze sobą i są zaangażowane we wzmacnianie integracji oraz aktywizacji społecznej i zawodowej.”\nW ramach celu głównego Strategii przyjęto cztery zasadnicze priorytety odpowiadające głównym obszarom problemowym w regionie;\nStrategia Rozwoju Województwa Warmińsko-Mazurskiego, określająca priorytetowe dziedziny, których rozwój wpłynie na poprawę wizerunku województwa warmińsko-mazurskiego, jak i na wzrost standardu życia jego mieszkańców. Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Kalinowo zgodna jest z celem głównym Strategii Rozwoju Województwa Warmińsko-Mazurskiego, który zapisany jest jako Rozwój Warmii i Mazur na rzecz spójności ekonomicznej, społecznej i przestrzennej w jednoczącej się Europie. Ponadto wpisuje się w priorytet Restrukturyzacja obszarów wiejskich. W zakresie celów strategicznych koresponduje z celami strategicznymi:\n-Lepsza infrastruktura społeczna,\n-Podniesienie poziomu wykształcenia.\nPonadto dokument wpisuje się w priorytet zapisany w Strategii Rozwoju Województwa Warmińsko-Mazurskiego zapisany jako: Atrakcyjność zamieszkania i realizuje cel strategiczny Zapewnione bezpieczeństwo socjalne i infrastruktura socjalna sprzyjająca aktywizacji i zapobiegająca marginalizacji społecznej. Efektem realizacji tego celu będzie zwiększenie aktywności społecznej i zawodowej świadczeniobiorców pomocy społecznej, zdolności do uzyskania pracy, a tym samym zmniejszenie wydatków finansowych ze środków publicznych.\n4. Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Kalinowo zgodna jest również z Strategią Rozwoju Pomocy Społecznej w powiecie ełckim do 2015 roku. Wizja strategii określona została w następujący sposób: „Powiat ełcki ze sprawnym systemem opieki społecznej i wysokim poziomem bezpieczeństwa socjalnego, przyjazny mieszkańcom, z niewielkim bezrobociem oraz współpracujący z samorządami i organizacjami pozarządowymi.” W ramach strategii określono również następujące cele, z którymi zgodna jest Gminna Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Kalinowo:\nPrzeciwdziałanie kryzysowi rodziny\nPrzeciwdziałanie marginalizacji grup społecznych\nPrzeciwdziałanie długotrwałemu i strukturalnemu bezrobociu\nPoprawa bezpieczeństwa socjalnego\nWspółpraca jednostek pomocy społecznej z organizacjami pozarządowymi\n5. Ostatnim z dokumentów na szczeblu lokalnym jest Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Kalinowo. Cel 2, który otrzymał brzmienie: Poprawa warunków i jakości życia mieszkańców, w tym struktury zamieszkania koresponduje z celami Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Kalinowo.\n1. Strategia Lizbońska, a zwłaszcza jej konkretyzacja określona w Celach Nicejskich, sformułowanych jako:\nZapobieganie ryzyku wykluczenia.\nPomoc najbardziej narażonym (wspieranie najsłabszych).\nMobilizacja wszystkich aktorów/organizacji ze sfery polityki, gospodarki oraz życia społecznego.\n2.3. Metodologia tworzenia strategii\nStrategię rozwoju polityki społecznej gminy Kalinowo opracowano metodą ekspercko- społeczną. Metoda ta zapewnia nam partycypację społeczeństwa w tworzeniu strategii i wydaje się być najlepsza, ponieważ zawiera postulaty i kierunki rozwoju społeczności lokalnej oraz chłodne spojrzenie na rzeczywiste możliwości rozwoju jakie zapewniają eksperci. W tym celu zostały zorganizowane warsztaty, które przeprowadził moderator. Podczas spotkań dokonano analizy sytuacji społecznej na terenie Gminy Kalinowo określono zasoby gminy, opracowano drzewo problemów, dokonano hierarchizacji problemów , zdefiniowano cele i wizję . W warsztatach udział wzięło blisko 30 osób. Strategia jest zbiorem oczekiwanych przez społeczność lokalną celów, działań i planów, mobilizujących mieszkańców do rozwiązywania kluczowych przedsięwzięć, zmierzających do poprawy ich życia zgłoszonych podczas warsztatów. W trakcie warsztatów zwrócono uwagę, że model partycypacyjny nie rozwiąże problemów społecznych gminy, pozwoli jednak w dłuższej perspektywie na wyzwolenie aktywności wielu grup, zbudowanie procedur decyzyjnych, poprawę komunikacji społecznej a także podwyższenie stopnia identyfikacji ze zbiorowością. A akceptacja wspólnie przyjętych rozwiązań przyczyni się do odpowiedzialności za realizację strategii. Aby trafnie określić cele i zadania do realizacji potrzebna jest współpraca całej społeczności gminy. Strategia to dokument, który stanowi plan długofalowych działań prowadzących do polepszenia warunków społecznych. Jest w końcu zbiorem oczekiwanych przez społeczność lokalną celów, działań i planów, mobilizujących mieszkańców do rozwiązywania kluczowych przedsięwzięć.\n3. Charakterystyka Gminy Kalinowo\n3.1. Położenie geograficzne Gminy Kalinowo\nGmina Kalinowo leży we wschodniej części województwa warmińsko – mazurskiego, zajmując południowo – wschodnią część Pojezierza Ełckiego. Należy ona do powiatu ełckiego i sąsiaduje z gminami Wieliczki, Raczki, Augustów, Bargłów Kościelny, Rajgród, Prostki, oraz Ełk i Olecko. Pod względem gospodarczym był to zawsze i jest obszarem wybitnie rolniczym, często określanym jako „peryferyjny” i „zaniedbany”.\nWedług danych statystycznych, Gminę Kalinowo na dzień 31.12.2011 r. zamieszkiwało 7310 osób. Stan ludności w latach 2008 – 2011 przedstawia poniższa tabela:\nTabela 1. Stan ludności Gminy Kalinowo w latach 2008 – 2011\nŹródło: dane własne Ewidencja Ludności Kalinowo\nJak widać na podstawie analizy powyższego zestawienia, w Gminie Kalinowo utrzymuje się w miarę stała liczba ludności. Odnotowane wahania są stosunkowo niewielkie.\nTabela 2. Stan ludności Gminy Kalinowo w latach 2008-2011 r. z uwzględnieniem płci\nZ powyższych danych (Tabela 2) wynika, że w Gminie Kalinowo na przestrzeni czterech lat populacja mężczyzn i kobiet waha się w granicach 50% i utrzymuje się na tym samym poziomie.\n3.3. Środowisko przyrodnicze\nGmina Kalinowo położona jest w obrębie Pojezierza Ełckiego, będącego częścią dużej jednostki morfologicznej Pojezierza Mazurskiego. Rzeźba terenu obszaru gminy jest typowa dla krajobrazu młodoglacjalnego, powstałego podczas faz zlodowacenia bałtyckiego. Cały obszar gminy stanowi powierzchnię urozmaiconą, lekkofalistą o ogólnym nachyleniu z północy ku południowi.\nNajniżej położony teren rozciąga się w południowo-zachodniej części gminy pomiędzy jeziorami Stackim jako odnogą jeziora Rajgrodzkiego a jeziorem Krzywym położonym już na terenie gminy Prostki – na wysokości 118 m n.p.m.\nNajwyżej położony punkt 182,7 m n.p.m. leży w północno-wschodniej części gminy, powyżej wsi Wierzbowo, w pobliżu granicy z gminą Wieliczki.\nZ form związanych z działalnością lodowca największy procentowo obszar zajmuje wysoczyzna morenowa, głównie we wschodniej części gminy. Jest to powierzchnia lekko falista o deniwelacjach dochodzących do 10 m, wykształcona w formie garbów, pagórków o łagodnych stokach o średnim nachyleniu do 5%.\nMiędzy tymi wzniesieniami występują liczne zagłębienia, często podmokłe lub z okresowymi ciekami.\nMniejszy obszar zajmuje równina sandrowa rozciągająca się na południe od jeziora Skomętno i dochodzi aż do jezior: Rajgrodzkiego i Selment Wielki. Jest to forma prawie płaska o słabo urzeźbionej powierzchni. Wzdłuż drogi prowadzącej ze wsi Borzymy przez Pisanicę do Sędek w terenie dość wyraźnie zaznacza się granica pomiędzy równiną sandrową a wysoczyzną morenową. Jako forma erozji polodowcowej występuje rynna polodowcowa długości ok. 60 km przecinająca teren gminy południkowo, prawie w środkowej jej części.\nW rynnie tej znajduje się rzeka Przepiórka. Szerokość tej doliny jest największa w jej części południowej, gdzie dochodzi do 200 m. Zwężenie do ok. 50 m występuje w okolicach wsi Borzymy.\nDolina rzeki Przepiórki w swoim przebiegu jest płaska, miejscami silnie podmokła.\nTa naprzemianległość form charakteryzuje się nie tylko zróżnicowanymi warunkami rzeźby lecz i zróżnicowanymi warunkami geologicznymi oraz glebowymi.\nObszar gminy należy do tektonicznej jednostki wyniesienia mazursko-augustowskiego. Platforma prekambryjska zalega tu na głębokości do 1000 m. Na utworach starszych formacji geologicznych zalegają utwory najmłodsze-czwartorzędowe. Średnia miąższość tych utworów w gminie Kalinowo sięga 150-200m.\nCzwartorzęd reprezentowany jest przez utwory: plejstoceński i holoceński. Plejstocen wyraża się utworami morenowymi wykształconymi jako gliny bardziej lub mniej piaszczyste, piaski gliniaste, piaski, żwiry i iły.\nRównina sandrowa zbudowana jest głównie z utworów piaszczystych lub słabo gliniastych o dużej przepuszczalności.\nHolocen wyrażają utwory najmłodsze o bardzo małym zasięgu powierzchniowym. Holocen występuje w dolinach i zagłębieniach i wykształcony jest jako muły, mułki i mady.\nNa terenie gminy występują dość liczne pokłady żwiru, piasku, szczególnie w okolicach wsi: Skomętno, Długie, Krzyżewo, Borzymy, Grądzkie Ełckie, Koleśniki koło jeziora Przepiórka i Nieciecz oraz gliny w okolicach wsi Kucze i Pisanica, gdzie znajduje się cegielnia.\nPonadto we wsi Romoty odkryte zostały i udokumentowane złoża kredy jeziornej szacowane na 1.121.900 ton, oraz torfu szacowane na 342.100 ton.\nDokumentację geologiczną tych zasobów przygotowało Przedsiębiorstwo Geologiczne POLGEOL z Warszawy na zlecenie Ministerstwa Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa.\nWody powierzchniowe zajmują w gminie Kalinowo 1264 ha, co stanowi 4,4 % ogólnej powierzchni. Około połowę tej wartości zajmują jeziora, reszta przypada na wody płynące (rzeki, cieki) i stojące (stawy).\nGłównym ciekiem odwadniającym jest rzeka Przepiórka z odcinkiem źródłowym na północ od wsi Krzyżewo i ujściem do jeziora Przepiórka. Jest to największy ciek na terenie gminy – liczący ok. 40km.\nRównolegle do rzeki Przepiórki zachodnią część gminy odwadnia rzeka Kalinka wchodząca do jeziora Skomętno i wypływający z niego ciek pn. rzeka Pietraszka, która z kolei wpływa do rzeki Legi łączącej jeziora Selment Wielki z jeziorem Stackim. Wymienione cieki wodne charakteryzują się małymi wahaniami wodostanu i nie zagrażają wylewami. Występujące na terenie gminy jeziora są różnej wielkości, o mniej lub bardziej rozwiniętej linii brzegowej i różnej głębokości, mają wspólną genezę – polodowcowe pochodzenie. Największe z nich to: jezioro Skomętno o pow. 160ha; Stackie o pow. 138ha; Białe o pow. 120ha; Przepiórka o pow. 124ha, Golubskie o pow. 96ha; Nieciecz o pow. 44ha. Poza nimi występuje cały szereg małych jezior jak: Kuczki, Rudnik, Głębokie, Błotniste, Okrągłe i inne, z których zbiorniki położone między jeziorami Nieciecz a Stackim wydają się być oczkami nieistniejącej rynny jeziornej, o czym świadczą znaczne głębokości np. jeziora Głębokiego do 34,3m a Okrągłego do 9m. Większość jezior pozostaje w II klasie czystości.\nWody gruntowe stanowią pierwszą warstwę wodonośną, zalegającą na warstwie nieprzepuszczalnej. Wody z tego poziomu są znacznie zanieczyszczone, stąd eliminuje się stopniowo pobór tych wód w gospodarstwach rolnych na cele spożywcze – przez szybkie wodociągowanie wsi i zaopatrywanie w wodę z ujęć z głębszych warstw wodonośnych. Problem zanieczyszczenia wód gruntowych a także powierzchniowych przez duże gospodarstwa rolne (byłe PGR) przestał istnieć z chwilą ich likwidacji i dokonanych przekształceń w strukturze użytkowania ziemi na terenie gminy.\nWażnym miernikiem zasobów przyrodniczych oraz predyspozycji obszaru jest sposób użytkowania ziemi i wartość bonitacyjna gleb. Grunty orne charakteryzują się na ogół wysoką wartością użytkowo-rolniczą, o czym świadczy udział gleb klasy III – IV wynoszący ponad 80% ogólnej powierzchni gruntów rolnych. Dotyczy to szczególnie północno-wschodniej części gminy, ale także i terenów przylegających do jeziora Selment Wielki. Stąd na przestrzeni minionych lat ukształtowały się zasady wykorzystania ziemi polegające niejednokrotnie na sprzecznym z predyspozycjami turystycznymi ich wykorzystaniem.\nDo chwili obecnej na terenie gminy Kalinowo nie występują prawnie chronione obszary przyrodnicze. Występują tu rzadkie rośliny bagienne oraz gniazda rybołowa i orlika białego. W okolicach na północ od wsi Zocie występuje rosiczka – owadożerna roślina, w związku z czym nie wyklucza się powstania tam rezerwatu przyrody, po udokumentowaniu, który z gatunków rosiczki tu występuje.\nZnaczna część obszaru gminy Kalinowo posiada nieprzeciętne, wysokie walory krajobrazowe i to dość zróżnicowane w formie. W północno-wschodniej części gminy dominuje krajobraz pagórkowaty w naturalny sposób komponujący się z zielenią lasów i śródpolnych zadrzewień. W południowej części natomiast kompozycje krajobrazu tworzą przede wszystkim wody otwarte, szczególnie pięknie rysujące się na tle lasów. Wymienić tu należy południowy brzeg jeziora Skomętno, dolinę z zespołem jezior i oczek jeziornych od jez. Nieciecz zaczynając, a na jez. Stackim kończąc. Przepięknie w krajobrazie rysują się meandry rzeki Legi szczególnie na odcinku od Sypitek do wsi Stacze.\nPodkreślenie walorów krajobrazowych gminy stanowią strefy chronionego krajobrazu ustalone Rozporządzeniem Nr 21 Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia 14 kwietnia 2003r.\nNa terenie gminy występuje szereg tzw. jednostek architektoniczno-krajobrazowych.\nSą to sylwety obiektów architektonicznych, często zabytkowych w powiązaniu z elementami środowiska przyrodniczego. Po raz pierwszy w planowaniu przestrzennym, gminy podjęto próbę zwrócenia uwagi na wartości kulturowo-przestrzenne w krajobrazie, co zostało w „Studium” gminy uwidocznione na wyodrębnionych planszach mapowych.\nPowiązania przyrodnicze na terenie gminy mają ścisły związek nie tylko z lokalnym ekosystemem, ale także z ekosystemem regionu, kraju, a nawet Europy. Znaczna część obszaru gminy położona w obszarze położonym na południe od drogi krajowej Ełk – Augustów wraz z zespołem jezior: Selment Wielki i jeziorami rajgrodzkimi, odnogami których są położone na terenie gminy jeziora: Stackie i Przepiórka, stanowi element ekosystemu (ECONET) jako korytarz ekologiczny o znaczeniu krajowym oraz obszar węzłowy o znaczeniu międzynarodowym.\nW aktualnej sytuacji na terenie gminy Kalinowo ostro rysujących się konfliktów ekologicznych nie ma.\nDo przeszłości należą degradujące środowisko przyrodnicze wielkotowarowe fermy hodowlane byłych Państwowych Gospodarstw Rolnych.\nKonflikty ekologiczne jako takie niestety istnieją i nie pozostaną bez wpływu na stan środowiska naturalnego, w tym także na jakość życia mieszkańców gminy. Są to m.in. niedostosowane do wzrastającego natężenia komunikacyjnego drogi kołowe tak pod względem nawierzchni, parametrów jak i układów przestrzennych. Przykładem takiej drogi jest droga krajowa Ełk – Augustów biegnąca przez zabudowane intensywnie wsie ( Kalinowo, Długie).\nPotencjalne zagrożenie ekologiczne stanowić mogą lokalne ujęcia wód do celów spożywczych – tam gdzie nie dotarły jeszcze wodociągi komunalne.\nSzczególnym zagrożeniem na terenach przyjeziornych jest brak systemowych rozwiązań odprowadzania ścieków i usuwania odpadów stałych.\nDo konfliktów ekologicznych należy zaliczyć także niekontrolowany pobór żwiru lub piasku. Nielegalne, dzikie wyrobiska, czynione niekiedy składowiska odpadów.\nNa terenie gminy jako problem to zjawisko nie występuje. Dobrze została rozwiązana kwestia gromadzenia odpadów w kontenerach wywożonych na wysypisko w Siedliskach k/Ełku.\nDo konfliktów ekologicznych już dziś niespotykanych, ale byłych w latach gospodarki w PGR było niszczenie śródpolnych zadrzewień.\n3.4. Turystyka i wypoczynek\nGmina Kalinowo posiada dogodne warunki dla rozwoju funkcji turystycznej oraz agroturystyki. Tereny o szczególnych predyspozycjach dla lokowania różnych form działalności turystycznej rozciągają się wzdłuż południowych i południowo-zachodnich granic gminy, wzdłuż brzegów jezior: Stackiego, Białego, Przepiórka oraz wzdłuż brzegów jeziora Selment Wielki. Dobre warunki charakteryzują też tereny otaczające jeziora Skomętno oraz Nieciecze.\nDo zalet wymienionych obszarów zaliczyć można:\n– wybitne walory krajobrazowe\n– duże powierzchniowo akweny jezior\n– dostępne, płytkie brzegi jezior\n– liczne lasy, zagajniki, „oczka wodne”\ndotychczasowa mała intensywność ruchu turystycznego\n– stosunkowo słabsze bonitacje gleb\n– dobre połączenia komunikacyjne (drogowe)\n– brak bazy noclegowo-gastronomicznej (poniżej 1 miejsca noclegowego / km²)\n– istniejące zagrożenia dla czystości środowiska naturalnego\n– konieczność objęcia ochroną terenów o unikalnych walorach\nprzyrodniczych (np. jezioro Nieciecz)\nPotencjalne możliwości znaczącego rozwoju turystyki na tych terenach zostały dostrzeżone i zbadane już w latach 80-tych. Opisane w opracowaniach studialnych i częściowo uwzględnione w poprzednich opracowaniach planistycznych.\nCałe otoczenie zespołu jezior rajgrodzkich między innymi jeziora: Stackie, Białe i Przepiórka zaliczone zostały do obszarów turystycznych I rangi a jezioro Selment Wielki wraz z otaczającymi terenami – do obszarów turystycznych II rangi. Jeziora sklasyfikowano w I klasie przydatności rekreacyjnej. Szlak wodny z jeziora Stackiego, rzeką Legą do jeziora Selment Wielki zakwalifikowano do II rangi.\nCały ten rejon znajduje się w zasadzie poza uczęszczanymi drogami penetracji turystycznej. Dominującą formą rekreacyjnego wykorzystywania terenu są powstające zespoły zabudowy letniskowej, m.in. w Romotach i Jędrzejach oraz wykup i zmiana przeznaczenia istniejących budynków na cele letniskowe. Podstawowe formy turystyki występujące na terenie gminy to turystyka pobytowa oraz spływy kajakowe. Turystyka piesza ma znaczenie marginalne, natomiast wzrasta zainteresowanie turystyką rowerową. Potencjalne możliwości rozwoju turystyki i rekreacji posiadają wsie: Laski Wielkie, Łoje, Makosieje, Jędrzejki, Lisewo, Romoty, Skomętno, Skrzypki, Stacze, Sypitki, Golubie, Szczudły i Kulesze i tu wymienić należy:\nObiekty niezwykle skromnej bazy turystycznej mają przeważnie charakter sezonowy. Znane obiekty to:\n– Ośrodek Kolonijny Skrzypki\n– Dom Pomocy Społecznej „Lili” w Golubiach\n– Ośrodek Sportów Wodnych w Staczach\n– pola namiotowe w Staczach , Pisanicy, Jędrzejkach\n– gospodarstwa agroturystyczne: Łoje, Makosieje, Stacze, Kalinowo.\nGmina Kalinowo ma atrakcyjne tereny turystyczno-rekreacyjne (jeziora i kompleksy leśne).Są tu znakomite warunki do wypoczynku stałego, turystyki pieszej, wodnej i wędkarstwa. Tereny te są jednak słabo zagospodarowane pod względem turystyczno-wypoczynkowym. Istniejąca tu baza noclegowo-gastronomiczna jest bardzo skromna.\n3.5. Rynek pracy\nGmina Kalinowo należy do gmin o charakterze typowo rolniczym, a użytki rolne zajmują 67,4% powierzchni Gminy. W 73% wykorzystuje się te tereny jako grunty orne. Dominują tu głównie indywidualne gospodarstwa o niewyspecjalizowanej, wielokierunkowej produkcji. Większość indywidualnych gospodarstw rolnych, oprócz zasiewów prowadzi też hodowle bydła. Na terenie Gminy Kalinowo funkcjonują również zakłady prywatne zatrudniające od 1-20 osób, są to m.in. Cegielnia MARANT (czynna sezonowo IV-X),Zakład produkcji kostki brukowej JAR-TECH, OLZNAS-CN Sp. z o. o ,Sklepy Spożywczo-przemysłowe (20 punktów handlowych), Piekarnia M. Kamiński, Stacja Paliw, Dom Pomocy Społecznej „LILI” w Golubiach, Auto-gaz, Auto-naprawa, Auto-szrot , Restauracja „Kalinka”, PPHU Komplex S.c Skrocki- Kalinowo, Budownictwo Ogólne Miller- Kalinowo, Prywatne Gospodarstwo Rolne W. Jankowski- Milewo, Uni-Agro Sp. z o.o – Mazurowo, Zakład Usługowy M. Markiewicz-Długie, Gospodarstwo rolne D. Masiewicz – Piętki.\nWsie w Gminie Kalinowo charakteryzują się nadmiarem siły roboczej w rolnictwie i brakiem miejsc pracy dla ludności nierolniczej, co też zmusza mieszkańców do poszukiwania zatrudnienia w sąsiednich gminach i wyjazdów zagranicznych.\nTabela 3. Bezrobotni w Gminie Kalinowo w latach 2008-2011\nŹródło: dane Powiatowego Urzędu Pracy w Ełku\nAnalizując powyższą tabelę, zauważyć można że na terenie Gminy Kalinowo bezrobocie od 2009 roku utrzymuje się na tym samym poziomie. Bezrobotni w 2010 roku stanowili 9,39% zaś w 2011 roku 9,19% ogółu mieszkańców. Wahania są stosunkowo niewielkie.\nBezrobotni mieszkańcy gminy Kalinowo mają małe szanse na znalezienie zatrudnienia na lokalnych rynkach pracy. Istniejące prywatne zakłady pracy i indywidualne gospodarstwa rolne nie stwarzają dużego zapotrzebowania na siłę roboczą.\n3.6. Ochrona zdrowia\nNa terenie Gminy Kalinowo funkcjonują 2 ośrodki zdrowia Kalinowie i w Pisanicy, gdzie\nzatrudnionych jest trzech lekarzy rodzinnych, dwóch stomatologów, jeden ginekolog oraz pielęgniarki środowiskowe i szkolne . Na terenie Gminy funkcjonują też 2 punkty apteczne prowadzone przez Caritas Diecezji Ełckiej.\nOd stycznia 2008 roku na terenie gminy Kalinowo działa również zespół ratownictwa medycznego prowadzony przez Mazurskie Centrum Zdrowia Zakład Opieki Zdrowotnej w Ełku – Pro – Medica w Ełku Sp. z o.o.\n3.7. Środowisko kulturowe\nTeren Gminy Kalinowo zachwyca nie tylko niespotykanymi walorami przyrodniczymi, ale poszczycić się może również znajdującymi się nań zabytkami. Zaliczyć do nich możemy:\nZespół dworski – park w Golubiach – obecnie Dom Pomocy Społecznej\nKościół w Kalinowie I poł. XX w.\nKościół w Prawdziskach z 1921r.\nKościół w Pisanicy z 1894r.\nII. Ośrodki życia kulturalnego\nNa terenie Gminy Kalinowo działają następujące instytucje kultury:\nGminny Ośrodek Kultury w Kalinowie, do którego zadań należy:\n1) tworzenie warunków dla rozwoju amatorskiego ruchu artystycznego oraz zainteresowania wiedzą i sztuką,\n2) tworzenie warunków dla rozwoju folkloru a także rękodzieła ludowego i artystycznego,\n4) ochrona i udostępnienie dóbr kultury,\n5) edukacja kulturalna i wychowanie przez sztukę,\n6) organizowanie imprez rozrywkowych w ramach działalności kulturalnej,\n7) podejmowanie również innych działań wynikających z potrzeb środowiska,\n8) prowadzenie spraw związanych z realizacją zadań z zakresu ochrony dóbr kultury.\nGminna Biblioteka Publiczna, do której zadań należy:\n– gromadzenie, opracowywanie i przechowywanie materiałów bibliotecznych, ze szczególnym uwzględnieniem materiałów dotyczących własnego regionu,\n– udostępnianie zbiorów bibliotecznych w czytelni, wypożyczanie do domu oraz prowadzenie wypożyczeń międzybibliotecznych z uwzględnieniem szczególnych potrzeb dzieci i młodzieży oraz ludzi niepełnosprawnych\n– prowadzenie działalności informacyjno- bibliograficznej,\n– popularyzacja książki i czytelnictwa ,\n– współdziałanie z bibliotekami innych sieci, instytucjami upowszechniania kultury , organizacjami i towarzystwami w rozwijaniu i zaspokajaniu potrzeb oświatowych i kulturalnych społeczeństwa,\n– prowadzenie działalności edukacyjnej, instrukcyjno- metodycznej,\n– doskonalenie form i metod pracy bibliotecznej,\n– podejmowanie również innych działań wynikających z potrzeb środowiska lokalnego.\nGminna Biblioteka Publiczna w Kalinowie tworzy sieć biblioteczną w skład której wchodzą:\n– Gminna Biblioteka Publiczna w Kalinowie\n– Filia Biblioteczna w Pisanicy\nKsięgozbiór w Kalinowie liczy 7017 woluminy ma 146 czytelników, wypożycza rocznie około 3205 pozycji zaś w Filia w Pisanicy posiada w swoim księgozbiorze 6046 woluminy ma 204 czytelników wypożycza rocznie około 1843 pozycji. Ponadto biblioteki te posiadają 8 komputerów do których czytelnicy mają bezpłatny dostęp. Komputery te zostały pozyskane z programu „ikona” i KISS . Stałe formy popularyzacji czytelnictwa to:\n– wystawy książek\n– głośne czytanie najmłodszym\n– wystawki, gazetki.\n– Program ORANGE dla bibliotek – darmowy internet dla mieszkańców w Kalinowie i Pisanicy\nNa terenie gminy Kalinowo działają jako samodzielne jednostki dwa gimnazja (Kalinowo i Pisanica) oraz pięć szkół podstawowych W roku szkolnym 2011/2012 w szkołach podstawowych łącznie z zerówkami uczyło się na terenie gminy łącznie 594 uczniów, natomiast w gimnazjach 277 uczniów. Łącznie naukę pobierało 871 dzieci.\nWykres 1. Liczba uczniów w szkołach w latach 2008-2011\nŹródło: na podstawie danych ZOS w Kalinowie\nPotrzeby szkół wchodzących w skład Zespołu Obsługi Szkół w Kalinowie są znaczne. Niezbędne jest przeprowadzenie remontów kapitalnych w takich szkołach jak SP Kalinowo, SP Sypitki oraz remonty bieżące w placówkach, a także doposażenie szkół w pomoce naukowe i środki finansowe na koła zainteresowań. Dodatkowo, z roku na roku pedagodzy w/w placówek oświatowych obserwują wzrost agresji wśród dzieci i młodzieży, występujące patologie oraz borykają się coraz częściej z problemami wychowawczymi uczniów. Zauważa się także coraz więcej dzieci, które wymagają ze względu na trudną sytuację materialną w rodzinach, dożywiania w szkołach.\n3.9. Organizacje pozarządowe\nStowarzyszenie „Kalina” w Kalinowie\n19-314 Kalinowo, ul. Szkolna 2\nrozwój obszarów wiejskich gminy Kalinowo\nrozwijanie umiejętności interpersonalnych służących lepszemu funkcjonowaniu w rodzinie i w szkole\nprowadzenie szkoleń dla dzieci, młodzieży i rodziców\nOchotnicza Straż Pożarna w Kalinowie\n19-314 Kalinowo, ul. M. Konopnickiej\nwspomaganie rozwoju społeczności lokalnej\nprowadzenie centrum edukacyjno-oświatowego\norganizacja festynów strażackich\nStowarzyszenie wspierania inicjatyw wiejskich „Wokół Sypitek”\n19-314 Kalinowo, Sypitki 3\ndziałania na rzecz rozwoju obszarów wiejskich\nwspieranie inicjatyw społecznych, kulturalnych, edukacyjnych, sportowych i gospodarczych mieszkańców naszych wsi\nzwalczenie i przeciwdziałanie patologiom społecznym\nrozwój talentów społeczności lokalnej\norganizacja festynów, imprez kulturalnych\nStowarzyszenie Bilarda Amerykańskiego\nLudowy Klub Sportowy „Junior” w Kalinowie\n19-314 Kalinowo, ul. Kajki 1\nLudowy Klub Sportowy ABC „Żak” w Pisanicy\n19-314 Kalinowo, Pisanica 65\n4. Diagnoza sytuacji społecznej na terenie Gminy Kalinowo\nŚwiat wokół nas zmienia się w zawrotnym tempie. Niejednokrotnie sami zaskoczeni jesteśmy tym, jak sytuacja w dniu obecnym inna jest od tego, z czym mieliśmy do czynienia wczoraj. Czasami zdajemy sobie sprawę, jak niewielki kroczek potrzebny jest ku temu, by radykalnie zmienić swoje życie na lepsze, ale jeszcze prościej – na gorsze. Wiele z problemów społecznych, z którymi borykają się ludzie jest wynikiem takich właśnie zmian – zmian nagłych, zaskakujących, do których nie byli oni przygotowani. Innym powodem jest wrodzona bezradność, dziedziczenie niemożności radzenia sobie w życiu, wyuczona bierność w dążeniu do poprawy swego bytu. Innym jeszcze – nieszczęśliwy wypadek, splot niesprzyjających okoliczności.\nBez względu na to, jakie źródło mają przedstawione poniżej problemy społeczne, z którymi borykają się mieszkańcy Gminy Kalinowo, faktem jest, iż trzeba dołożyć wszelkich możliwych starań, by sytuacje te przezwyciężyć oraz pomóc dotkniętym tymi problemami ludziom w rozpoczęciu życia godnego, ludzkiego.\n4.1. Pomoc społeczna w Gminie Kalinowo\nGminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Kalinowie jest jednostką organizacyjną Gminy Kalinowo utworzoną na mocy uchwały nr XII/47/90 Gminnej Rady Narodowej z dnia 28 lutego 1990 r. w sprawie powołania Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej. Swoją siedzibę ma na piętrze w wynajmowanym budynku Banku Spółdzielczego, zajmuje 105m² powierzchni. W ośrodku zatrudnionych jest 9 pracowników (dane 2011 r.)tj:\n– dwóch pracowników socjalnych\n– dwóch specjalistów pracy socjalnej\n– inspektor d/s płac i świadczeń rodzinnych\n– inspektor d/s funduszu alimentacyjnego\n– młodszy opiekun w ośrodku pomocy społecznej\nW wyniku przekształceń własnościowych w Polsce po 1989 roku zmienił się system ekonomiczny. Ukształtował się podział na sektor publiczny i prywatny. Sektor prywatny stał się na obszarze całego kraju dominującym we wszystkich dziedzinach życia gospodarczego. Większość zakładów przemysłowych, państwowych lub spółdzielczych wykazała spadek produkcji, zmniejszenie zatrudnienia i rosnące zadłużenie.\nNa skutek pogłębiających się trudności na rynku pracy, zjawiskiem powszechnym na wsi i w małych miastach jest utrzymywanie gospodarstw domowych z emerytur i rent. To właśnie one stają się jednym z niewielu stałych i pewnych dochodów rodzin. W biednych środowiskach na wsi i w małych miejscowościach również praca zarobkowa dzieci staje się elementem strategii zapewnienia możliwości minimum egzystencji.\nW wyniku przemian strukturalnych na przełomie lat dziewięćdziesiątych zjawisko bezrobocia dotknęło mieszkańców wsi w wyniku:\nlikwidacji pgr-ów zatrudniających około 700 tys. osób,\nredukcji w przedsiębiorstwach państwowych obejmujących w pierwszym rzędzie ludność dwuzawodową, tzw. chłopo-robotników,\nlikwidacji wielu nierentownych państwowych i spółdzielczych zakładów pracy na wsi, zajmujących się obsługą rolnictwa (np. spółdzielni kółek rolniczych, Samopomoc Chłopska).\nPogłębia się również zróżnicowanie przestrzenne bezrobocia na wsi. W szczególnie trudnej sytuacji znajduje się młodzież i kobiety. Cechą charakterystyczną bezrobocia na wsi jest:\n– koncentracja bezrobocia jawnego wśród ludności niechłopskiej,\n– koncentracja bezrobocia ukrytego wśród ludności chłopskiej.\nNa wsi polskiej mamy więc do czynienia z nadmiarem siły roboczej w rolnictwie i brakiem miejsc pracy dla ludności nierolniczej. Bezrobotni mieszkańcy wsi mają małe szanse na znalezienie zatrudnienia na lokalnych rynkach pracy. Funkcje nierentownych państwowych i spółdzielczych zakładów pracy przejęły zakłady prywatne. Jednakże nie odtworzyły one wszystkich miejsc pracy, a indywidualne gospodarstwa rolne nie stwarzają dużego zapotrzebowania na siłę roboczą.\nBezrobocie odcisnęło swe piętno również w województwie warmińsko- mazurskim, w tym w Gminie Kalinowo.\nGmina Kalinowo należy do gmin typowo rolniczych. W związku z pogarszaniem się opłacalności produkcji rolnej w ostatnich latach, poziom życia mieszkańców gminy Kalinowo ulegał obniżeniu. Obserwowane trudności na rynku pracy w sąsiednich aglomeracjach tj. Ełku i Augustowie powodowały znaczny wzrost bezrobocia. Według ewidencji Powiatowego Urzędu Pracy na koniec listopada 2011r zarejestrowanych było 621 osób z terenu gminy Kalinowo. Stopa bezrobocia dla powiatu ełckiego wynosiła na koniec listopada 2011 roku – 24%. W latach 2009-2011 obserwuje się, ze poziom bezrobocia utrzymuje się na tym samym poziomie, różnice są poniżej 1%.\nStrukturę bezrobocia w Gminie Kalinowo w latach 2008-2011 prezentują poniższe tabele.\nTabela 4. Zarejestrowani bezrobotni w Gminie Kalinowo w latach 2008-2011\nStopa bezrobocia w powiecie ełckim\n% w stosunku do liczby bezrobotnych\nŹródło: Opracowanie własne na podstawie danych PUP Ełk\nDane z tabeli wskazują, że sukcesywnie z roku na rok zwiększa się stopa bezrobocia zarówno w kraju, województwie i gminie. Warto wskazać, iż stopa bezrobocia wynosząca ponad 20% to wskaźnik wysoki, korelujący jednak ze wskaźnikiem wojewódzkim, wynoszącym w 2011 roku 24% i wojewódzkim – 20,1%. Jednakże średnia krajowa stopa bezrobocia na koniec 2011 roku wynosiła 12,5%. Tak wysoka stopa bezrobocia na terenie Gminy Kalinowo wynika z jej specyfiki ekonomiczno-gospodarczej.\nBezrobocie wywołuje negatywne skutki w sferze ekonomicznej i psychospołecznej, które nasilają się w miarę wydłużenia się okresu pozostawania bez pracy. W przypadku trwale bezrobotnych osób prowadzi m.in. do:\npogorszenia standardu i jakości życia, poprzez trudności finansowe, które prowadzą także do pozbawienia bezrobotnego możliwości nabywania dóbr, będących symbolami statusu, a to z kolei prowadzi do obniżenia samooceny;\nnarastania problemu związanego z zagospodarowaniem czasu wolnego;\npojawienia się poczucia krzywdy, frustracji;\nnarastania stresu i utraty stabilizacji prowadzącą do niemożności podejmowania racjonalnych decyzji;\nutraty kwalifikacji zawodowych;\npogorszenia stanu zdrowia osób bezrobotnych;\nrozszerzenia sfery ubóstwa;\nobniżenia poczucia własnej wartości, utraty autorytetu w rodzinie;\ndyskomfortu psychicznego i poczucia bezsilności, apatii, zniechęcenia;\nwzrostu konfliktów społecznych oraz zjawisk niepożądanych (zachowań patologicznych) takich jak: alkoholizm, narkomania, przestępczość, samobójstwa;\nograniczenia lub zaniechania uczestnictwa w życiu politycznym i kulturalnym.\nDługotrwałe bezrobocie powoduje szybką degradację ekonomiczną osoby i rodziny. Zdarza się, że objęta tym zjawiskiem jest nawet cała rodzina, w której z upływem czasu pojawia się bierność i zjawisko patologii, głównie nadużywanie alkoholu. Z biegiem czasu rodzina taka traci zdolność przystosowywania się do zmieniających się zasad funkcjonowania na rynku.\nPiętno bezrobocia wpływa nie tylko na bezrobotnych dorosłych, ale także na ich dzieci, które odczuwając własną sytuację materialną jako gorszą, stopniowo zaczynają izolować się. Jest to dotkliwym ograniczeniem naturalnych potrzeb związanych z rozwojem intelektualnym i społecznym dziecka. Zawęża się krąg wspólnych zainteresowań rówieśniczych, dzieci przestają być zapraszane do wspólnej nauki i zabawy. Zdarza się także, że jednocześnie z odrzuceniem przez rówieśników, z powodu trudnej sytuacji materialnej rodziny, dzieci popadają w sytuacje konfliktowe w szkole z wychowawcami i nauczycielami. Odbija się to wszystko bardzo silnie na postawach dzieci i młodzieży, na ich zachowaniu oraz wartościowaniu zjawisk i osób. Skutkiem bezrobocia w rodzinie jest także osłabienie autorytetu rodziców. W opinii dzieci, zwłaszcza nastolatków, taka sytuacja jest przejawem braku zaradności, nieumiejętności dostosowania się do nowej rzeczywistości społeczno – ekonomicznej czy życiowego nieudacznictwa. Powoduje to zachwianie systemu wartości młodego pokolenia i obniżenie w hierarchii takich wartości jak wykształcenie, uczciwa praca, solidarność.\nRodziny, w których żyją osoby bezrobotne, szczególnie długotrwale pozostające bez prawa do zasiłku, z konieczności stają się klientami pomocy społecznej. Równowaga lokalnego rynku pracy to jeden z najważniejszych celów polityki rozwoju społeczno-gospodarczej każdego miasta, tak w wymiarze czasu bieżącego jak i wymiarze wielu lat, bliższej i dalszej przyszłości.\nMimo, iż wspomniano wcześniej, iż zmniejsza się stopa bezrobocia na terenie Gminy Kalinowo, nie oznacza to, iż jest to problem, który nie potrzebuje już ingerencji w celu jego niwelacji. Ciągle średnio około 20 % populacji gminy w wieku produkcyjnym pozostaje bez pracy, a tym samym bez środków do godnego, ludzkiego życia. Tak więc trzeba dołożyć wszelkich starań, by problem ten wciąż minimalizować do tego stopnia, by zatrudnienie mogły znaleźć wszystkie osoby, które rzeczywiście pracy szukają.\nTabela 5. Pomoc udzielona przez GOPS w Kalinowie z tytułu bezrobocia w latach 2008-2011\nLiczba rodzin Liczba osób w rodzinach\nŹródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań MPiPS z lat 2008 – 2011 GOPS w Kalinowie\nBezrobocie stanowi główny powód przyznawania przez Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Kalinowie pomocy społeczności lokalnej co potwierdza analiza sprawozdań MPiPS z lat 2008-2011. Tabele obrazują rozmiar pomocy z zakresu bezrobocia przyznany przez Ośrodek w latach 2008 – 2011.\nTabela 6. Udzielone przez GOPS w Kalinowie świadczenia z powodu bezrobocia\nŹródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań MPiPS z lat 2008 – 2011GOPS w Kalinowie\nAnaliza przedstawionych w Tabeli 6 , czterech lat działania GOPS z tytułu bezrobocia społeczności lokalnej wyraźnie wskazuje na ogromną potrzebę pomocy w tym zakresie. W roku 2011 w porównaniu z 2010 widoczny jest spadek wypłaconych kwot świadczeń, jednak liczba świadczeń zostaje na tym samym poziomie.\nUbóstwo jest złożonym zjawiskiem społecznym, przybierającym różne formy. Może przejawiać się ono brakiem zasobów finansowych, materialnych, głodem, brakiem godnego miejsca zamieszkania. Złożony charakter zjawiska ubóstwa wiąże się również z tym, iż zazwyczaj dysfunkcji tej towarzyszą inne problemy, tj. bezrobocie, niepełnosprawność, czy uzależnienia. Ubóstwo można postrzegać w kategoriach ilościowych (wspomniane niskie dochody), jak i jakościowych (słabsze wykształcenie, gorsze warunki mieszkaniowe).\nUbóstwo na wsi jest zjawiskiem bardzo zróżnicowanym – z jednej strony związanym z wysokim wskaźnikiem bezrobocia, spowodowanym likwidacją PGR-ów, a z drugiej – z brakiem reform sektora rolnictwa prywatnego i nieopłacalnością produkcji rolnej.\nBlisko 40% gospodarstw domowych na wsi i w małych miejscowościach stosuje znaczące ograniczenia zakupów żywności, ubrań i podręczników szkolnych (GUS, 2003) . Z analiz przygotowanych do założeń Narodowego Planu Rozwoju na lata 2004-2006 wynika, że znaczna liczba uczniów na wsi i w małych miejscowościach wychowuje się w gospodarstwach domowych o obniżonym standardzie lokalowym. Bardzo często wspólne zamieszkiwanie rodzin wiąże się z przeludnieniem zajmowanych lokali. Przeciętny stopień wyposażenia mieszkań wiejskich w infrastrukturę kanalizacyjną wynosi zaledwie 4,5 %. Dysproporcja między rozwojem infrastruktury kanalizacyjnej i wodociągowej jest ogromna i nie zmniejsza się (por. Strategia rozwoju obszarów wiejskich, 2004).\nKwalifikując klientów Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej do grupy ludzi ubogich, za główne kryterium przyjmuje się wysokość dochodów danego gospodarstwa domowego. Ubóstwo jest więc zatem określane nie na zasadzie funkcjonowania w warunkach charakterystycznych dla ubóstwa, lecz z odpowiednio niskimi źródłami finansowymi. Należy jednak pamiętać, iż ubóstwo jest następstwem długotrwałego pozostawania bez odpowiedniej ilości środków finansowych, zapewniających godny byt, pozwalający zaspokoić wszystkie elementarne potrzeby ludzkie.\nNa poniższym wykresie przedstawiono strukturę ubóstwa na terenie Gminy Kalinowo na przestrzeni ostatnich czterech lat. W roku 2009 zaobserwować można niewielki spadek świadczeniobiorców. Zjawisko to jednak nie wynika ze zmniejszenia się skali ubóstwa, lecz ze zmian formalno – prawnych na gruncie udzielania świadczeń z tego tytułu. Przyjmując stan ludności Gminy Kalinowo w ilości 7 310 mieszkańców na koniec 2011 roku, pomoc społeczną z tytułu ubóstwa przyznano 5,91% populacji Gminy.\nWykres 2. Liczba osób, dla których jedną z przyczyn przyznania pomocy było ubóstwo\nŹródło: Opracowanie własne na podstawie danych Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Kalinowie\nOśrodki Pomocy Społecznej w Kalinowie realizuje, w ramach walki z ubóstwem, działania służące objęciu dzieci i młodzieży w okresie nauki w szkole dożywianiem. Obserwacje pracowników wskazują, że ten posiłek dofinansowywany przez Ośrodek jest często jedynym pełnowartościowym, głównym pożywieniem niektórych dzieci oraz pozwala na sprawne funkcjonowanie organizmu, zwłaszcza w wytężonym okresie nauki. Dodatkowo, pomoc taka odciąża niejednokrotnie rodziny borykające się z trudną sytuacją finansową.\nSprawozdania opracowywane przez GOPS w Kalinowie informują, iż z roku na rok zmniejsza się liczba uczniów objętych dożywianiem w szkole. Analizując lata 2008-2011, można stwierdzić, że w ostatnich 4 latach, nastąpił spadek liczby dzieci objętych dożywianiem co wynika ze spadku liczby dzieci realizujących obowiązek szkolny.\nWykres 3. Liczba uczniów objętych dożywianiem w Gminie Kalinowo w latach 2008-2011\nBiorąc pod uwagę całkowitą liczbę uczniów, można stwierdzić, iż w latach 2008-2011 objętych dożywianiem było:\n2008 r. – ponad 68 %,\n2009 r. – ponad 65 %,\n2010 r. – ponad 65 %,\n2011 r. – ponad 62 % ogółu uczących się dzieci.\nPosiłki podawane są w formie pełnego obiadu lub mleka, bułki/kanapki. Tylko w 2008 roku wydano 91 995 posiłków, w 2009 roku 86 318 posiłków, a w roku 2010 wydano 79 522 posiłków. → Tabela 7.\nTabela 7. Zadania własne – posiłek dla dzieci i młodzieży w okresie nauki w szkole\nŹródła: na podstawie danych GOPS w Kalinowie\n4.4. Niepełnosprawność, długotrwała choroba\nUjmowany w skali globalnej problem niepełnosprawności traktowany jest najczęściej jako nie tylko problem zdrowotny, ale także problem społeczny. Niepełnosprawność staje się udziałem coraz większej rzeszy ludzi, zwłaszcza w związku z postępem nauki ratującej życie w przypadkach: ciężkich uszkodzeń organizmu, wad wrodzonych i wcześnie nabytych. Zauważalny wzrost liczby osób niepełnosprawnych wyznacza coraz większą rangę temu zjawisku wśród innych problemów społecznych i stawia przed polityką społeczną szereg zadań służących m.in. rozwijaniu służb społecznych, stworzenie odpowiednich zabezpieczeń, podjęcie działań osłonowych.\nPojęcie niepełnosprawność pojawia się często zarówno w języku potocznym określane jako inwalidztwo, kalectwo, ułomność, upośledzenie, jak również w dokumentach polityki społecznej, aktach prawnych czy opracowaniach naukowych.\nOpracowana w 1996 roku definicja „osoby niepełnosprawnej” określiła definicję osoby niepełnosprawnej jako:\nosoby, której stan fizyczny lub/i psychiczny trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza lub uniemożliwia wypełnienie zadań życiowych i ról społecznych zgodnie z przyjętymi normami prawnymi i społecznymi.\nKarta Praw Człowieka definiuje osoby niepełnosprawne jako:\nosoby, których sprawność fizyczna, psychiczna lub umysłowa trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza bądź uniemożliwia życie codzienne, naukę, pracę oraz pełnienie ról społecznych, zgodnie z normami prawnymi i zwyczajowymi.\nUstawa z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, za niepełnosprawne uważa:\nte osoby, których stan fizyczny, psychiczny lub umysłowe trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza bądź uniemożliwia wypełnianie ról społecznych, a w szczególności zdolności do wykonywania pracy zawodowej,\njeżeli uzyskały orzeczenie:\nzakwalifikowaniu przez organy orzekające do jednego z trzech stopni niepełnosprawności określonych w art. 3 ustawy,\ncałkowitej lub częściowej niezdolności do pracy, na podstawie odrębnych przepisów lub\nrodzaju niepełnosprawności osoby, która nie skończyła 16 roku życia, na podstawie odrębnych przepisów.\nPolityka Wspólnoty Europejskiej również ukierunkowana jest na rzecz działań w zakresie osób niepełnosprawnych. Pierwszym dokumentem przedstawiającym ogólną strategię w tej kwestii był komunikat Komisji Europejskiej z 1996 roku w sprawie równych szans osób z niepełnosprawnością „Nowa strategia Wspólnoty Europejskiej w odniesieniu do osób niepełnosprawnych”. W 1997 roku podpisano Traktat Amsterdamski, w którym Unia odniosła się bezpośrednio do kwestii niepełnosprawności. Strategia Unii Europejskiej wobec niepełnosprawności to m.in.:\n¨ Wyrównywanie regionalnych nierówności i w sytuacji niepełnosprawnych obywateli Wspólnoty w poszczególnych krajach członkowskich;\n¨ Upowszechnianie problematyki niepełnosprawności we wszystkich inicjatywach podejmowanych przez Komisję Europejską;\n¨ Wzmacnianie współpracy między krajami członkowskimi, zbieranie i wymiana informacji, danych statystycznych i przykładów dobrej praktyki;\n¨ Uwrażliwianie społeczeństwa oraz władz na prawa i potrzeby osób z niepełnosprawnością;\n¨ Ścisła współpraca Komisji Europejskiej z organizacjami pozarządowymi działającymi na rzecz osób niepełnosprawnych.\nWyróżnia się następujące rodzaje niepełnosprawności:\n– słabo słyszący,\n– upośledzenie intelektualne,\n– upośledzenie lekkie,\n– upośledzenie umiarkowane,\n– upośledzenie znaczne,\n– niepełnosprawni ruchowo,\nNiepełnosprawności, oprócz uszkodzenia ciała czy choroby, towarzyszą często liczne, związane z samodzielnym, codziennym funkcjonowaniem przeszkody – bariery architektoniczne, psychiczne, komunikacyjne, materialne, prawne, społeczne (mentalne). Już sam fakt bycia osobą niepełnosprawną sprawia, że dostęp do wszelkich dziedzin życia społecznego jest utrudniony.\nOsoba niepełnosprawna, której towarzyszy brak tolerancji dla odmienności w swoich społecznościach, ograniczony dostęp do wszystkich społecznych zasobów, dyskryminacja w wielu dziedzinach życia społecznego, musi pokonać funkcjonujące w społeczeństwie bariery świadomościowe takie jak bierność, niezrozumienie, niechęć i niewiedzę. Podobne problemy dotyczą osób długotrwale chorych, które w okresie choroby mają ograniczone możliwości wypełniania swych ról społecznych. Przyczyną tego jest często izolacja osób niepełnosprawnych od świata, zamknięcie się ich w „czterech ścianach” domu, a nawet podziale ludzi – na zdrowych i niepełnosprawnych.\nIstotne, podczas rozwiązywania problemów osób niepełnosprawnych, jest przestrzeganie i postępowanie zgodnie z prawem wynikającym z Konstytucji RP, Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Konwencji Praw Dziecka, Standardowych Zasad Wyrównywania Szans Osób Niepełnosprawnych, Karty Osób Niepełnosprawnych, aktów prawa międzynarodowego i wewnętrznego.\nPrzeprowadzony w Polsce w 2002 roku Narodowy Spis Powszechny zarejestrował 5.456.700 niepełnosprawnych, co stanowi 14,3 % całego społeczeństwa. Spis ten wykazał, że co siódmy Polak jest osobą niepełnosprawną, a w ciągu 14 lat odsetek ludzi niepełnosprawnych wzrósł o 4,4 %.\nWedług danych z Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 r. liczba niepełnosprawnych w Gminie Kalinowo wynosiła 727 osób, czyli 11,63 % ogółu ludności gminy.\nTylko w ostatnim analizowanym roku (2011) z tytułu pomocy niepełnosprawnym i chorym zamieszkującym Kalinowo, Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej wydatkował 15 013 zł, udzielając 57 świadczeń. Obserwuje się, zwłaszcza w przypadku pomocy Ośrodka mieszkańcom długotrwale chorym spadek liczby rodzin, które skorzystały z pomocy w tym zakresie (Tabela 8). Zapotrzebowanie społeczeństwa na pomoc osobom długotrwale chorującym jest jeszcze większa. Prognozy przewidują dalszy wzrost liczby ludności niepełnosprawnej i długotrwale chorej na skutek starzenia się społeczeństwa oraz w związku z postępem nauki ratującej życie w ciężkich i skomplikowanych przypadkach.\nTabela 8. Pomoc przyznana przez GOPS w Kalinowie z latach 2008-2011 tytułu niepełnosprawności i długotrwałej choroby\nŹródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań MPiPS z lat 2008-2011 GOPS w Kalinowie\nPomocy osobom niepełnosprawnym z terenu Kalinowa, udzielają także, w ramach podstawową opieki zdrowotnej, lekarze w Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej „MEDYK” w Kalinowie. W swoich działaniach realizuje:\n– leczenie ogólne i specjalistyczne,\n– udziela informacji o placówkach wsparcia i rehabilitacyjnych,\n– kieruje na leczenie szpitalne i w ośrodkach rehabilitacyjnych.\nChorzy wymagający leczenia specjalistycznego lub szpitalnego kierowani są do Ełku, gdzie znajdują się dwa nowoczesne szpitale, pogotowie ratunkowe i wiele placówek ambulatoryjnych.\nUzależnienia stanowią poważny problem społeczny XXI wieku – prowadzą do zaburzenia normalnych, prawidłowych czynności człowieka, wywołują dysfunkcjonizm w jego życiu codziennym, człowiek nie jest w stanie pełnić swoich ról w życiu społecznym.\nZjawisko uzależnienia jest zazwyczaj powiązane z innymi dysfunkcjami, jakie dotyczą danej jednostki, np. z bezrobociem, czy z przestępczością. Nie tylko degraduje fizycznie, psychicznie, czy społecznie człowieka, ale także oddziałuje negatywnie na funkcjonowanie jego całej rodziny. Utarte wśród uzależnionych przeświadczenie, że jest ono odpowiedzią na trudną sytuację życiową, ucieczką od złego, jeszcze bardziej przygnębia i komplikuje życie, bowiem przynosi jeszcze bardziej negatywne i wyniszczające skutki.\nObserwowany wśród uzależnionych wzrost przestępczości dodatkowo napawa pesymizmem. Powody włączenia się osoby uzależnionej w środowiska przestępcze mogą być różne: zamroczenie środkami uzależniającymi, przez co jednostka zatraca podział na dobro i zło oraz umiejętność racjonalnych wyborów; innym powodem może być potrzeba zdobycia środków uzależniających.\nNiezwykle niepokojącym zjawiskiem jest także wzrost uzależnień wśród dzieci i młodzieży.\nNa terenie Gminy Kalinowo pomocy uzależnionym udziela Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Kalinowie.\nDnia 28 lutego 2012 roku, Uchwałą Nr XII/83/12 Rada Gminy Kalinowo przyjęła Gminny Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych Gminy Kalinowo na 2012 rok, oraz dnia 28 kwietnia 2009 roku, Uchwałą Nr XXX/178/09 Rady Gminy Kalinowo przyjęto Gminny Program Przeciwdziałania Narkomanii Gminy Kalinowo na lata 2009-2012.\nGminny Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych Gminy Kalinowo jest zadaniem własnym Gminy Kalinowo. Zawiera zadania określone w ustawie o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi i określa sposoby realizacji tych zadań w zakresie profilaktyki rozwiązywania problemów alkoholowych na terenie Gminy Kalinowo w 2012 roku. Program określa działania w oparciu o realizację profilaktyki I, II i III stopnia. W ramach pomocy osobom uzależnionym od alkoholu na terenie gminy Kalinowo działa Punkt Konsultacyjny dla Osób z Problemem Alkoholowym i ich Rodzin. Osoby mające problem z alkoholem i zgłaszające się po pomoc, kierowane są do Poradni Leczenia Uzależnień w Ełku.\nW celu zwiększenia skuteczności przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz ochrony ofiar przemocy w rodzinie 2011 roku został powołany Zespół Interdyscyplinarny – Zarządzeniem Wójta Gminy Kalinowo Nr 55/2011 z dnia 2 listopada 2011r., który funkcjonuje w strukturach Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej.\nOśrodek Pomocy Społecznej w Kalinowie udziela wsparcia ofiarom przemocy domowej, w związku z tym, iż zjawisku nadużywania alkoholu często towarzyszy zjawisko przemocy fizycznej i psychicznej stosowanej zarówno wobec dorosłych, jak i dzieci. W celu usprawnienia pomocy rodzinom, w których występuje przemoc pracownicy socjalni i policja stosują procedurę „Niebieskich Kart”. W ramach tych wyjazdów interwencyjnych pracownicy analizują potrzebę objęcia różnego rodzaju pomocą konkretnych mieszkańców gminy. Ośrodek stara się organizować inne formy pomocy skierowane do rodzin, w których problem alkoholizmu występuje. Wspomnieć tu można profilaktykę w szkole, profilaktykę pozaszkolną i edukację publiczną w zakresie przeciwdziałania uzależnieniom. Tabela 9 ukazuje liczbowo prowadzoną przez pracowników GOPS w Kalinowie statystykę z zakresu pomocy przyznanej z tytułu alkoholizmu.\nTabela 9. Pomoc udzielona przez GOPS w Kalinowie społeczności lokalnej z powodu alkoholizmu w latach 2008-2011\nStosunkowo niewielki rozmiar prowadzonej przez Ośrodek pomocy nie sugeruje małego zaangażowania pracowników socjalnych, lecz wynika z faktu, iż problem uzależnień często towarzyszy innym problemom, które stały się powodem udzielania pomocy przez GOPS w Kalinowie, stąd nie zostały wykazane w bezpośrednim obszarze dotyczącym pomocy uzależnionym. W związku z powyższym, nie sposób podać dokładną liczbę osób uzależnionych i współuzależnionych, którym przyznano specjalistyczną pomoc. Przypuszczać można, iż w rzeczywistości ma on o wiele szerszy zasięg. Pracownicy socjalni, w ramach wykonywania obowiązków zawodowych, spotykają się z uzależnieniami społeczności lokalnej od wielu lat i obserwują zjawisko obniżania wieku społeczności lokalnej pierwszego kontaktu (spożycia) z alkoholem, stwarzania sytuacji sprzyjających piciu alkoholu, stosowania zachęty do jego spożywania, a co gorsze „dziedziczenia” alkoholizmu. Jednakże nie każdy zgłasza się w takim przypadku po pomoc, gdyż jest to bardzo krępująca sprawa. Niewielki rozmiar pomocy kalinowskiego GOPS wynika z przekonania mieszkańców, iż problem ten jest zjawiskiem wstydliwym, o którym nie należy mówić z obcymi oraz z którym należy uporać się w domowym kręgu. Niekiedy członkowie rodzin alkoholików boją się również agresywnej reakcji ze strony domownika – alkoholika w przypadku ujawnienia sytuacji osobom trzecim. Analiza opracowań GOPS w Kalinowie nie wykazała przyznanej pomocy z tytułu narkomanii. Z pewnością, ogólnie problem narkomanii jest problemem o wiele mniejszym niż alkoholizm, aczkolwiek towarzyszy jemu jeszcze większa wstydliwość i o wiele większa nieakceptacja społeczna. Niemniej jednak jest to problem, który, jak wskazują wszelkie prognozy krajowe, będzie narastał, gdyż zażywanie narkotyków – początkowo „miękkich”, zwłaszcza wśród młodzieży, staje się „trendy” i stanowi swoisty wyznacznik niektórych subkultur młodzieżowych. A od narkotyków „miękkich” już tylko o krok do „twardych” używek. One, z kolei, sieją już ogromne spustoszenie w organizmie ludzkim. Poza tym, w lecznictwie coraz częściej pojawiają się pacjenci, których trudno jednoznacznie zdiagnozować jako uzależnionych wyłącznie od narkotyków czy alkoholu.\nW Gminie Kalinowo, istnieje opracowany na lata 2009-2012 Gminny Program Przeciwdziałania Narkomanii Gminy Kalinowo, obejmuje prowadzenie działań profilaktycznych na trzech poziomach:\nprofilaktyka uniwersalna – ukierunkowana na całe populacje – zapobieganie problemom alkoholowymi przeciwdziałanie przemocy domowej adresowane do ogółu mieszkańców Kalinowa. Są to działania adresowane do całych grup bez względu na stopień indywidualnego ryzyka występowania problemów alkoholowych. Ich celem jest zmniejszenie lub eliminowanie czynników ryzyka sprzyjających rozwojowi problemów w danej populacji.\nprofilaktyka selektywna – ukierunkowana na jednostki i grupy zwiększonego ryzyka -wczesne rozpoznawanie czynników ryzyka występowania problemów alkoholowych i przemocy domowej oraz oddziaływanie psycho-edukacyjne i interwencja kryzysowa dla osób z grup ryzyka.\nprofilaktyka wskazująca-ukierunkowana na jednostki lub grupy wysokiego ryzyka, demonstrujące pierwsze symptomy problemów alkoholowych – czyli grupy, które demonstrują wczesne symptomy problemów alkoholowych ale jeszcze nie spełniają kryteriów diagnostycznych picia szkodliwego.\nDokument ten ujmuje, w zakresie przeciwdziałania narkomanii, działania informacyjne, edukacyjne, alternatywne, interwencyjne, zmniejszania szkód.\n4.6. Rodzina dysfunkcyjna\nRodzina jest najważniejszą komórką życia społecznego. W niej to odbywa się socjalizacja pierwotna dziecka, to rodzina i jej kondycja ma największy wpływ na kształtowanie się charakteru dziecka we wczesnych latach jego życia, to wreszcie dom rodzinny postrzegany jest jako ostoja bezpieczeństwa i wsparcia. Niestety, dzisiejsza rodzina zmaga się często z różnymi trudnymi problemami, przeżywa kryzys, który nie tylko przejawia się zachwianiem lub niewypełnieniem jednej lub więcej funkcji rodziny, ale także wpływa niekorzystnie również na kondycję społeczeństwa. Ów niekorzystny wpływ polega na tym, iż dorośli członkowie rodzin dysfunkcyjnych odrzucają podstawowe i obowiązujące normy społeczne i tak funkcjonują nie tylko w rodzinie, ale i w szerszej grupie społecznej, na zewnątrz rodziny. Ponadto, młode jednostki, przechodzące proces socjalizacji w rodzinie dysfunkcyjnej, czy patologicznej wkraczają w życie społeczne z pewnym uciążliwym psychicznym bagażem wyniesionym ze struktur rodzinnych – może nim być zarówno odrzucenie powszechnie obowiązujących norm społecznych, jak i nieprzystosowanie do życia w społeczeństwie, jak i w późniejszym czasie – niechęć do założenia własnej rodziny lub nieumiejętność prawidłowego funkcjonowania w niej.\nRodzinę dysfunkcyjną charakteryzuje występowanie równocześnie innych problemów: ubóstwa, alkoholizmu lub innego uzależnienia, bezrobocia, przemocy.\nPonadto, dewiacyjne i patologiczne zachowania w ramach rodziny i grup sąsiedzkich bardzo często wymuszane są na młodej jednostce przez stosowanie nieformalnych sankcji negatywnych, przymuszających bądź mobilizujących dziecko do akceptowanych przez grupę zachowań. W związku z tym, młoda jednostka socjalizuje takie wzorce zachowań, przyjmując je za obowiązujące i właściwe, a tym samym dziedziczy zachowania patologiczne, dewiacyjne. Badania potwierdzają, iż dzieci wobec których stosowana była przemoc w życiu dorosłym tą przemoc kontynuują wobec swoich dzieci. Działa to na zasadzie przekazywania sobie pewnego typu doświadczeń. I mimo, że bardzo często ktoś, kto wychowywał się w rodzinie, w której była przemoc i alkohol, zakłada, że sam nigdy nie będzie tak żył, to już w okresie dorastania powiela znany z dzieciństwa scenariusz. Dzieje się tak dlatego, gdyż jest to znany dla niego świat. Świat, w którym, paradoksalnie, czuje się on bezpieczny. Drugim powodem jest potrzeba rozegrania raz jeszcze tej samej batalii – batalii, którą się przegrało w dzieciństwie po to, by ją teraz wygrać. W człowieku istnieje rozwojowa potrzeba posiadania dobrej relacji z „innymi znaczącymi” lub „dobry obiekt” – czyli bardzo często funkcję pełnią osoby bliskie(matka, ojciec). Mechanizm jest następujący: jeśli „dobry obiekt” zawiódł dziecko, to ma ono niezaspokojony deficyt. Dlatego więc dziecko wchodzi w podobne relacje, by deficyt ten zaspokoić. Dlatego też występuje wysokie prawdopodobieństwo dziedziczenia dysfunkcji rodzinnych przez dzieci wychowujące się w takiej rodzinie. Jednakże nie jest to sprawa przesądzona, gdyż w ciągu dziecięcego życia, dziecko może przyswoić zasady innego „dobrego obiektu”. Stać nim może się postać z bajki lub powieści, bohater historyczny, czy ojciec kolegi. Dlatego warto uświadamiać rodziców i najbliższe otoczenie rodziny, że dobra, zdrowa rodzina, to najwartościowsze środowisko wychowawcze. Cechy takiej rodziny, to wzajemna życzliwość, troska o losy najbliższych, miłość oraz postępowanie zgodnie z powszechnie obowiązującymi normami społecznymi. Jednym z zadań Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Kalinowie jest pomoc rodzinom borykającym się z różnymi problemami.\nTabela 10. Liczba rodzin objętych pomocą społeczną w latach 2008 – 2011\nl. osób w rodzinach\nrodziny ogółem, w tym:\nŹródła: Opracowanie własne na podstawie danych GOPS Kalinowo\nZ analizy dokumentów i sprawozdań GOPS w Kalinowie wynika, iż Ośrodek udzielił tylko w 2010 roku pomocy 444 rodzinom, liczących w sumie 1682 osoby w rodzinach.\nPomoc Ośrodka w Kalinowie, skupiała się także wokół przyznawania lokalnym rodzinom zasiłku okresowego, udzielania pomocy z tytułu bezradności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzenia gospodarstwa domowego.\nTabela 11. Pomoc rodzinom przyznana w latach 2008 – 2011 z powodu bezradności w sprawach opiekuńczo wychowawczych i prowadzenia gospodarstwa domowego\nŹródło: Opracowanie własne na podstawie danych GOPS Kalinowo\nJak widać na podstawie analizy danych zawartych w powyższych tabelach i wykresach, liczba osób i rodzin korzystających z pomocy społecznej z powodu kłopotów rożnej natury w rodzinie jest niewielka, aczkolwiek potrzebna. Niewielki rozmiar pomocy w tym zakresie wynika z niedostatecznych środków finansowych, jakimi dysponuje GOPS w Kalinowie. Poza tym, pomoc rodzinom udzielana jest także z racji występowania innych pojawiających się problemów egzystencjalnych rodzin lokalnych.\nAnalizując problemy rodzin, warto zauważyć, że pomoc finansowa, główna forma realizowanej pomocy, nie rozwiąże kłopotów, jakie nękają rodzinę, gdyż często nie ograniczają się one jedynie do braku odpowiedniej ilości środków finansowych. Często jest to również alkoholizm, przemoc i inne dewiacje, zakłócające zdrowy tryb funkcjonowania rodziny. W związku z tym zwrócić uwagę należy również na swego rodzaju edukację rodzinną środowisk zagrożonych dysfunkcjami rodziny.\n4.7. System opieki nad dzieckiem\nDzieciństwo to czas beztroski i zabawy. Jednakże nie wszystkie dzieci mogą cieszyć się w pełni tym okresem. Niektóre z nich odczuwają jedynie ból, głód i samotność. Dzieje się tak, gdyż ich rodziny nie zaspokajają ich elementarnych potrzeb, jakimi są:\n1. Potrzeba bezpieczeństwa – dziecko nieustannie potrzebuje poczucia bezpieczeństwa,\nczułego, uspokajającego gestu, by móc normalnie funkcjonować w dorosłym życiu, a ludzie,\nktórym zapewniono poczucie bezpieczeństwa i uczyniono je silnymi w najwcześniejszych latach\nżycia, mają tendencję do pozostania takimi w obliczu jakichkolwiek zagrożeń. \n2. Potrzeba przynależności i miłości – dziecko stale potrzebuje miłości, czułości oraz przynależności – zarówno w formie przywiązania do osoby, jak i do miejsca. Nieustannie pyta, czy jest kochane, nieustannie szuka dowodów na to. Otrzymanie odpowiedzi na to pytanie, a także znalezienie szukanych dowodów, to niepodważalnie najważniejsze dla jego rozwoju elementy. Rodzice, za pośrednictwem swego zachowania zaspokajają te potrzeby, ale są w stanie tego dokonać tylko wówczas, gdy wzajemne stosunki oparte są na bezwarunkowej miłości. \n3. Potrzeba uznania – to potrzeba kształtowania dodatniej samooceny. Jej brak przejawia się zamknięciem się psychologicznym dziecka, lekiem, niedowartościowaniem, zaniżaniem ambicji i własnych możliwości. \n4. Potrzeba samorealizacji – już od najwcześniejszych lat dziecko ujawnia potrzebę nieustannego przekraczania tego, co już potrafi, co już może. Jest to efektem wrodzonego pędu do rozwoju. Brak odpowiednich warunków fizycznych, materialnych, jak i psychologicznych otoczenia, powoduje w dziecku ograniczenie tego pędu, a tym samym – jego słabszy rozwój. \nZ roku na rok, pracownicy socjalni GOPS w Kalinowie obserwują spadek zamożności mieszkańców Kalinowa. Spadek dochodów rodzin, a tym samym wzrost ubóstwa społeczności lokalnej i postępujące zjawisko szerzenia się wielu problemów społecznych jest powodem udzielania pomocy całym rodzinom, w tym objęcia szczególną opieką najmłodszych członków Gminy Kalinowo, czyli dzieci.\nZakres obowiązków Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Kalinowie obejmuje również zadania z dziedziny opieki nad dzieckiem i rodziną. Obowiązek ten Ośrodek realizuje poprzez, m.in. pomoc w dożywianiu dzieci i młodzieży w szkołach (patrz: Podrozdział Ubóstwo), organizowaniu dzieciom wypoczynku letniego.\nZ analizy sprawozdań z działalności Gminnego Ośrodka Kultury w Kalinowie wynika, że przez cały rok w Gminnym Ośrodku Kultury funkcjonuje kawiarenka internetowa (w Kalinowie – 3 stanowiska, w Pisanicy – 3 stanowiska), z której korzystać mogą dzieci. W czasie wakacji organizowane są dzieciom półkolonie, letnie festyny.\nBezdomność staje się coraz bardziej poważnym problemem społecznym. Ustawa o pomocy społecznej definiuje osoby bezdomny jako „osoby niezamieszkujące w lokalu mieszkalnym w rozumieniu przepisów o ochronie praw lokatorów i mieszkaniowym zasobie gminy i niezameldowane na pobyt stały, w rozumieniu przepisów o ewidencji ludności i dowodach osobistych, a także osoby niezamieszkujące w lokalu mieszkalnym i zameldowane na pobyt stały w lokalu, w którym nie ma możliwości zamieszkania”.\nNa terenie Gminy Kalinowo pomoc bezdomnym świadczona jest przez Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej. W 2008 roku z powodu bezdomności GOPS w Kalinowie udzielił pomocy pięciu osobom, a w 2009 i 2011 roku – również pięciu osobom. Według stanu na dzień 31 grudnia 2005 roku analiza sprawozdań opracowywanych przez Ośrodek wykazała 9 osób bezdomnych, którym udzielił pomocy. W roku 2010 liczba osób bezdomnych korzystających ze wsparcia Ośrodka wyniosła 4 osoby. (Tabela 12).\nTabela 12. Bezdomność jako powód przyznania pomocy społecznej\nŹródło: Opracowanie własne na podstawie danych GOPS Kalinow\nAnaliza powyższej Tabeli wskazuje, że problem bezdomności na terenie Kalinowa ma charakter marginalny, stąd też Ośrodek nie realizował indywidualnych programów wychodzenia z bezdomności. Na terenie Gminy Kalinowo nie istnieją także instytucje świadczące usługi dla osób bezdomnych – placówki typu: schroniska, domy dla bezdomnych, noclegownie, lokale socjalne i inne miejsca.\nW ramach pomocy z tytułu bezdomności, Ośrodek kieruje osoby bezdomne do placówek przystosowanych na przyjęcie i specjalistyczną pomoc bezdomnym z terenu województwa, m.in. do Noclegowni Caritas Diecezji Ełckiej.\nCzynnikiem niezwykle ważnym w życiu człowieka jest poczucie bezpieczeństwa. Każdy człowiek, żyjący w społeczeństwie – we wspólnocie państwa, miasta czy osady, doświadcza (jako uczestnik bądź obserwator) pozytywnych i negatywnych zjawisk zachodzących w społeczeństwie. Styka się bezpośrednio lub poprzez media z osobami uzależnionymi od alkoholu czy narkotyków. Strach przed przestępczością stał się zjawiskiem ważnym społecznie.\nPrzez pojęcie przestępczość rozumie się zbiór czynów zabronionych ustawowo pod groźbą kary, a popełnionych na obszarze danej jednostki terytorialnej. Przestępczość jest zjawiskiem społecznym. Charakteryzuje się następującymi cechami:\nWyraża się we wzroście liczby osób, które popełniły przestępstwa w stosunku do ogółu.\nZjawisko przestępczości nasila się w Polsce z roku na rok. Szczególnego znaczenia przybiera zjawisko przestępczości wśród nieletnich.\nNa terenie Gminy Kalinowo, porządku publicznego strzeże policja, do której obowiązków należy interwencja w przypadku przestępstw i wykroczeń zaistniałych na tym obszarze. Dodatkowo, zadania służące poprawie sytuacji bezpieczeństwa człowieka realizuje Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Kalinowie. Jako jednostka pomocy społecznej, realizuje zadania służące nie tylko wspomnianej poprawie sytuacji bezpieczeństwa człowieka, ale także związanych z tym różnych innych problemów.\nW latach 2008-2011 na terenie Gminy Kalinowo, Komenda Powiatowa Policji w Ełku zarejestrowała 555 przestępstw, średnio 138 przestępstw co roku (Tabela 13).\nTabela 13. Przestępczość stwierdzona w Gminie Kalinowo w wybranych kategoriach w latach 2008 – 2011\nZniszczenie, uszkodzenie mienia\nZmuszanie do określonego zachowania się\nDoprowadzenie nieletniego poniżej lat 15 do obcowania płciowego bądź poddania się innej czynności seksualnej\n14. Kłusownictwo ryb\n15. Kierowanie pojazdami pod wpływem alkoholu\n16. Wypadek drogowy\n17. Z ustawy o Przeciwdziałaniu Narkomanii\nZ ustawy o Broni i Amunicji\nWprowadzenie do obrotu artykułów spirytusowych i tytoniowych bez polskich znaków akcyzy\nWpuszczanie do obiegu podrobionego banknotu\nŹródło: opracowanie własne na podstawie danych Komendy Powiatowej Policji w Ełku\nBadając okres czteroletni stwierdzonej przestępczości (Tabela 13), zauważyć można, że liczba popełnionych przestępstw w poszczególnych latach tylko nieznacznie się od siebie różni.\nPracownicy socjalni Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Kalinowie nieustannie współpracują z policją, w wyniku której następuje wymiana informacji na temat skali i rodzajów popełnianych przestępstw i wykroczeń mających miejsce na terenie Gminy. Wspólne także organizują wyjazdy interwencyjne w ramach „Niebieskiej Karty” do rodzin, które zgłaszają potrzebę przybycia policji.\nGOPS w Kalinowie współpracuje również z sądem (Wydział dla Rodzin i Nieletnich) i współdziała z kuratorami. Pracownicy socjalni wraz z pracownikami sądu uczestniczą w wyjazdach w teren – szczególnie do rodzin nadzorowanych przez sąd. W porozumieniu z Zakładami Karnymi pracownicy Ośrodka przygotowują także osoby opuszczające placówki penitencjarne do dostosowania się do warunków życia istniejących na wolności. Zapobiegają w ten sposób niedostosowaniu tychże osób do życia w społeczeństwie, zwłaszcza z uwagi na fakt, iż wiele osób, odsiadujących wyroki i kary, znajdowało się przez wiele miesięcy, a nawet lat, w zakładach karnych, z dala od „normalnych” spraw codziennego życia. Z powodu trudności adaptacyjnych po opuszczeniu zakładu karnego Ośrodek, aczkolwiek w niewielkim stopniu, udziela pomocy społecznej, i tak na przykład w 2008 roku GOPS w Kalinowie udzielił takiej pomocy jednej rodzinie, w 2011 roku zaś pięciu rodzinom.\nTabela 14 przedstawia rozmiar pomocy GOPS w Kalinowie dla osób z tytułu trudności w przystosowaniu się do życia po zwolnieniu z zakładu karnego\nTabela 14. Trudności w przystosowaniu się do życia po opuszczeniu zakładu karnego jako powód przyznania pomocy społecznej\nŹródło: Opracowanie własne na podstawie danych GOPS\nPodsumowując zjawisko przestępczości, można stwierdzić, że przemoc w rodzinie jest wątkiem wstydliwym, który rzadko bywa poruszanym na forum publicznym przez społeczeństwo. Problem ten jest zwykle rozwiązywany lub pozostawiany w „czterech ścianach” domów mieszkańców, stąd niezależnie od przyjętego celu działania Ośrodka Pomocy Społecznej i chęci podjęcia działań przez pracowników socjalnych w kierunku poprawy sytuacji rodzin, pomoc w tym zakresie jest ciągle za mała.\n5.Kierunki rozwoju gminy\nNieustannie zachodzące zmiany społeczno – gospodarcze powodują, że proponowane w strategii cele i działania nie wyznaczają ostatecznej wersji prowadzonej polityki w zakresie rozwiązywania problemów społecznych na terenie Gminy Kalinowo, a wszelkie działania, tj.: modyfikacje, tworzenie innych założeń strategii, są dopuszczalne, ponieważ dokument ten ma w jak największym stopniu pomóc mieszkańcom gminy w zakresie rozwiązywania problemów społecznych.\n5.1 Drzewo problemów:\nTworzenie warunków dla wszechstronnego rozwoju oraz godnego życia mieszkańców Gminy Kalinowo poprzez wyzwalanie różnych form aktywności edukacyjnej, społecznej, kulturalnej i zawodowej, a także wspieranie lokalnego patriotyzmu, otwartości i dialogu społecznego\nUczestnicy podczas warsztatów dotyczących aktualizacji Gminnej Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych odpowiadali na pytanie : Jaka będzie Gmina Kalinowo w 2020 roku?\nWiększa aktywność społeczna: mieszkańcy uczestniczą w różnych wydarzeniach i imprezach oraz biorą udział w ich organizacji.\nMieszkańcy aktywnie spędzają czas wolny (np. jeżdżą rowerami, aerobik, śpiew, taniec, itp.)\nKościół współpracuje z parafianami, parafia jest wspólnotą która aktywnie działa i pomaga wszystkim mieszkańcom.\nOsoby z problemami alkoholowymi są pod opieką specjalistów i uczestniczą w terapii.\nSpołeczność pomaga sobie w grupach wsparcia ( alkohol, przemoc, i innych)\nMłodzi ludzie mają lepsze warunki do życia i rozwoju, ponieważ jest więcej mieszkań, miejsc pracy, istnieją przedszkola, są wyższe zarobki.\nJest więcej miejsc na odpoczynek, relaks, zabawę dla wszystkich grup wiekowych.\nOsoby starsze spotykają się, są bardziej aktywne, realizują swoje zainteresowania.\nOrganizacje pozarządowe rozwijają się i prowadzą więcej działań na rzecz mieszkańców.\nSpołeczeństwo szanuje i dba o swoje otoczenie i środowisko.\nZrównoważony rozwój ma na celu kompleksowy rozwój gminy:\n*rozwój gospodarczy przyczyni się do zmniejszenia bezrobocia w gminie Kalinowo, a co za tym idzie podniesienie stopy życiowej mieszkańców,\n*rozwój społeczny wpłynie na poprawę jakości życie mieszkańców i przyczyni się do ich aktywnego udziału w życiu gminy,\n*rozwój przyrodniczy spowoduje większą dbałość mieszkańców o środowisko przyrodnicze terenu gminy.\nWizja zawarta w Strategii ma na celu ukierunkowanie działań dbających o rodzinę i dziecko poprzez organizację wspólnego spędzania czasu, co przyczyni się do wzmocnienia więzi i relacji rodzinnych, mających duży wpływ na wychowanie i rozwój dziecka oraz zapobieganie patologiom.\nIstotnym elementem jest również opieka nad osobami niepełnosprawnymi i starszymi poprzez organizowanie spotkań i zapewnienie usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania, co przyczyni się do zmniejszenia się osamotnienia wśród tych osób oraz do włączenia ich do aktywnego życia w społeczności lokalnej i ograniczenia izolacji społecznej.\n5.4 Cele główne i szczegółowe\nPoprawa warunków życia i rozwoju mieszkańców gminy Kalinowo.\nDla opracowywania niniejszej Strategii w ramach warsztatów na podstawie drzewa problemów wypracowano następujące obszary priorytetowe:\n1. Edukacja, kultura, rekreacja i sport\n2. Bezpieczeństwo publiczne i patologie społeczne\nI Obszar – Edukacja, kultura, rekreacja i sport\nCel główny: poprawa oferty edukacyjnej, kulturowej, rekreacyjnej i sportowej dla mieszkańców gminy Kalinowo\nRozwój zainteresowań wśród dzieci i młodzieży.\nRozbudzenie zainteresowań oraz podniesienie świadomości z zakresu konstruktywnego spędzania wolnego czasu.\nII Obszar – Bezpieczeństwo publiczne i patologie społeczne\nCel główny: Zwiększenie bezpieczeństwa i zapobieganie patologiom społecznym\nZwiększenie dostępu do bazy usług specjalistycznych (punkty konsultacyjne, doradztwo, terapeuci itp.)\nIII Obszar – Zdrowie\nCel główny: Osoby niepełnosprawne, starsze i długotrwale chore aktywnymi uczestnikami życia społecznego Gminy Kalinowo\nPoprawa warunków uczestnictwa w życiu społecznym osób niepełnosprawnych, długotrwale chorych i starszych.\nPodniesienie poziomu wiedzy dotyczącej zdrowego stylu życia.\nWsparcie osób niepełnosprawnych długotrwale chorych i starszych.\nIV Obszar – Integracja społeczna\nCel główny: Zwiększenie działań ukierunkowanych na integrację społeczną.\nZwiększenie oferty działań integracyjnych.\nWzrost zainteresowania społecznego pracą na rzecz środowiska lokalnego i wolontariatem.\nV Obszar – Aktywność zawodowa\nCel główny: Podniesienie aktywności zawodowej mieszkańców.\nZwiększenie szans mieszkańców na rynku pracy\nPodniesienie wiedzy mieszkańców w zakresie prowadzenia własnej działalności gospodarczej.\nStrategia to dokument, który stanowi plan długofalowych działań prowadzących do polepszenia warunków społecznych w gminie.\nZrealizowanie celu głównego GSRPS przyczyni się poprzez realizację oczekiwanych przez społeczność lokalną celów, działań i planów, mobilizujących do rozwiązywania kluczowych przedsięwzięć, do poprawy ich życia i rozwoju osobistego.\nW trakcie warsztatów założono, że realizacja celów szczegółowych pozwoli w dłuższej perspektywie na osiągnięcie następujących rezultatów:\n– podniesienie poziomu aktywności zawodowej wśród mieszkańców gminy\n– zwiększenie oferty działań integracyjnych dla wszystkich grup wiekowych\n– przełamanie barier i różnic pokoleniowych wśród mieszkańców\n– poprawę bezpieczeństwa publicznego.\nOrganizacje i instytucje zaangażowane oraz realizujące założone cele i proponowane działania to:\nPowiatowy Urząd Pracy w Ełku;\nUrząd Gminy Kalinowo;\nKomenda Powiatowa Policji w Ełku;\nPowiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Ełku;\ninstytucje i organizacje pozarządowe.\n5.5 organizacja i przebieg zadań\nI. Poprawa oferty edukacyjnej, kulturowej, rekreacyjnej i sportowej dla mieszkańców Gminy Kalinowo\nRozwój zainteresowań wśród dzieci i młodzieży\n1. Zwiększenie oferty zajęć dodatkowych i organizacja czasu wolnego dzieci i młodzieży 2012 2020 Urząd gminy, , Biblioteki, Szkoły, Kościół, Liczba i zorganizowanych zajęć, Fundusze zewnętrzne-118 000,\nBudżet Gminy-20 000\n2. Tworzenie punktów przedszkolnych 2012 2014 Urząd Gminy,\nSzkoły Liczba przedszkoli, dzieci uczęszczających na zajęcia, Budżet gminy- 150 000 rocznie,\n3. Wsparcie młodzieżowych drużyn pożarniczych 2012 2020 OSP, Urząd Gminy, Liczba uczestników, liczba zajęć, Budżet OSP 20 000 rocznie ,\nfundusze zewnętrzne 5000\nRozbudzenie zainteresowań oraz podniesienie świadomości z zakresu konstruktywnego spędzania wolnego czasu\n1. Współorganizowanie imprez i festynów lokalnych 2012 2020 Urząd Gminy, GOK, Szkoły, Kościół, GOPS\nOsoby fizyczne Liczba imprez, festynów Fundusze zewnętrzne,\n2. Tworzenie boisk na terenie gminy i placów rekreacyjnych 2012\nLiczba boisk i placów rekreacyjnych, poziom zadowolenia mieszkańców Budżet gminy 32 800,\n3. Modernizacja istniejących obiektów rekreacyjnych 2012 2014 Urząd Gminy Liczba przeprowadzonych modernizacji Budżet gminy455 745 (3 lata),\nFundusze EFS 305 863\nII. Zwiększenie bezpieczeństwa i zapobieganie patologiom społecznym\nInstytucje odpowiedzialne za realizację zadania\n1. Rozszerzenie monitoringu w szkołach i w miejscach publicznych 2012 2020 Urząd Gminy, Szkoły , Liczba obiektów objętych monitoringiem Budżet gminy, fundusze zewnętrzne\n2. Organizacja spotkań z dziećmi i młodzieżą dotyczących bezpieczeństwa 2012\nSzkoły Liczba spotkań, dane ze szkół\n3. Poprawa istniejącego oświetlenia w miejscach publicznych 2012 2014 Zakład Energetyczny,\nUrząd Gminy Liczba zmodernizowanego oświetlenia baza danych UG Budżet gminy- 25 000, fundusze zewnętrzne\n4. Budowa i modernizacja dróg i chodników na terenie gminy Kalinowo 2012 2015 Urząd Gminy,\nStarostwo Powiatowe Liczba nowych chodników dane UG Budżet gminy- 521 000, fundusze zewnętrzne-\nZwiększenie dostępu do bazy usług specjalistycznych\n1. Bezpłatny punkt poradnictwa prawnego 2012 2020 Urząd Gminy\nLiczba osób korzystających z poradnictwa dane UG Budżet gminy -32 000,\n2. Bezpłatne konsultacje z psychoterapeutą i terapeutą ds. uzależnień 2012 2016 GKRPA, GOPS, ZI, Urząd Gminy\ndane GOPS, GKRPA, ZI Budżet gminy- 8 000 rocznie, fundusze zewnętrzne –\n3. Poradnictwo psychologiczne 2012 2014 GOPS, GKRPA, ZI, Organizacje pozarządowe Dane GOPS Budżet gminy, fundusze zewnętrzne\nIII. Osoby niepełnosprawne, starsze i długotrwale chore aktywnymi uczestnikami życia społecznego Gminy Kalinowo\nPoprawa warunków uczestnictwa w życiu społecznym osób niepełnosprawnych, długotrwale chorych i starszych\n1. Organizacja Dnia Babci i Dziadka\n2015 Gminny Ośrodek Kultury, Szkoły, Kościół\nLiczba zorganizowanych spotkań dane szkoły, Budżet gminy, fundusze zewnętrzne\n2. Zwiększenie oferty kulturalnej skierowanej do osób niepełnosprawnych, długotrwale chorych i starszych 2012 2015 Gminny Ośrodek Kultury, Kościół\nLiczba zorganizowanych spotkań kulturalnych Budżet Gminy, fundusze zewnętrzne\n3. Organizacja czasu wolnego osób starszych, niepełnosprawnych i długotrwale chorych 2012 2015 Urząd Gminy\nGminny Ośrodek Kultury, Kościół\nLiczba zorganizowanych spotkań Budżet gminy, fundusze zewnętrzne\nPodniesienie poziomu wiedzy dotyczącej zdrowego stylu życia\n1. Promocja zdrowego stylu życia – porady specjalistyczne (dietetyk, rehabilitant, pielęgniarka środowiskowa). 2012\n2020 Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej,\nUrząd Gminy, Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie\nLiczba zorganizowanych spotkań Budżet gminy,\n2. Organizacja imprez rekreacyjno-sportowych promujących zdrowy styl życia.\n2012 2020 Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej,\nLiczba zorganizowanych imprez Budżet gminy,\nWsparcie osób niepełnosprawnych, długotrwale chorych i starszych\n1. Organizowanie usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania 2012 2020 Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej,\nUrząd Gminy, organizacje pozarządowe Liczba zorganizowanych usług Budżet gminy –\n30 000 rocznie, fundusze zewnętrzne\n2. Zwiększenie oferty usług medycznych 2012 2020 Urząd Gminy, organizacje pozarządowe, NFZ Liczba zorganizowanych usług medycznych Fundusze zewnętrzne, budżet gminy\n3. Organizacja rehabilitacji w miejscu zamieszkania 2012 2016 NFZ, Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej, UG, organizacje pozarządowe Liczba osób korzystających z rehabilitacji Fundusze zewnętrzne, budżet gminy –\n4. Realizacja usług opiekuńczych w ramach prac społecznie-użytecznych 2012 2017 Urząd Gminy, PUP, organizacje pozarządowe, GOPS Liczba godzin zorganizowanych usług opiekuńczych Fundusz Pracy-\n6 500, budżet gminy- 20 000\nIV. Zwiększenie działań ukierunkowanych na integrację społeczną\nZwiększenie oferty działań integracyjnych\n1. Organizowanie festynów, imprez tematycznych. 2012 2020 Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej,\nUrząd Gminy, organizacje pozarządowe Liczba zorganizowanych imprez. Budżet gminy- 50 000, fundusze zewnętrzne- 15 000\n2. Międzypokoleniowe spotkania integracyjne (dzień babci i dziadka). 2012 2020 Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej, Szkoły, Kościół,\norganizacje pozarządowe Liczba zorganizowanych imprez Budżet gminy, fundusze zewnętrzne\n3. Organizacja dni otwartych połączonych z prezentacją prac mieszkańców gminy Kalinowo (wystawa prac) 2012 2014 Urząd Gminy, Szkoły z terenu gminy Kalinowo,\norganizacje pozarządowe, Kościół Liczba zorganizowanych wystaw Budżet gminy- 4 500, fundusze zewnętrzne\n1. Organizacja spotkań na temat ekonomii społecznej i współpracy z organizacjami pozarządowymi 2012 2014 Urząd Gminy Kalinowo, GOPS, organizacje pozarządowe Liczba zorganizowanych spotkań, Budżet gminy, fundusze zewnętrzne\n2. Organizacja wolontariatu wśród mieszkańców i uczniów z terenu gminy Kalinowo 2012 2020 Urząd Gminy, GOPS, Szkoły, „Caritas”, Kościół Liczba powstałych grup wolontariatu Budżet gminy, fundusze zewnętrzne\n3. Organizacja prac przez mieszkańców na rzecz środowiska lokalnego 2012 2015 Urząd Gminy, organizacje pozarządowe, GOPS Liczba inicjatyw na rzecz środowiska lokalnego Budżet gminy, fundusze zewnętrzne\nV. Podniesienie aktywności zawodowej mieszkańców\n1. Organizacja prac interwencyjnych, stażu przygotowania zawodowego i robót publicznych. 2012 2017 Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej,\nUrząd Gminy, organizacje pozarządowe, PUP Liczba osób którym zorganizowano pracę, dane GOPS, PUP Budżet gminy- 40 000, fundusz pracy -30 000\n2. Organizacja prac społecznie użytecznych. 2012 2020 GOPS, PUP, UG\norganizacje pozarządowe, Liczba osób uczestniczących w PSU Budżet gminy- 20 000, fundusz pracy – 6 500\n3. Organizacja warsztatów doradztwa zawodowe 2012 2014 Urząd Gminy, ,\norganizacje pozarządowe, GOPS, PUP Liczba uczestników warsztatów Budżet gminy, fundusze zewnętrzne\n1. Pomoc w poszukiwaniu ofert pracy oraz zatrudnienia. 2012 2020 Urząd Gminy, GOPS, PUP Liczba osób którym przedstawiono oferty pracy Budżet gminy, fundusze zewnętrzne\n2. Umożliwienie osobom bezrobotnym integracji i powrotu na rynek pracy. 2012 2020 Urząd Gminy, GOPS, PUP, PCPR Liczba osób powracających na rynek pracy Budżet gminy, fundusze zewnętrzne\n3. Organizacja szkoleń 2012 2020 Urząd Gminy, organizacje pozarządowe, GOPS, PUP Liczba osób uczestniczących w szkoleniach Budżet gminy, fundusze zewnętrzne\nPodniesienie wiedzy mieszkańców w zakresie prowadzenia własnej działalności gospodarczej\n1. Spotkania dotyczące zakładania własnej działalności gospodarczej. 2012 2020 Urząd Gminy, PUP Liczba osób uczestniczących w spotkaniach Budżet gminy, fundusze zewnętrzne\n2. Organizowanie spotkań informacyjnych dotyczących funkcjonowania spółdzielni socjalnych. 2012 2020 Urząd Gminy, Szkoły z terenu gminy Kalinowo Liczba spotkań i uczestników Budżet gminy, fundusze zewnętrzne\nGminna Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych obejmuje przedział czasowy od roku 2012 do 2020. Zważywszy na dynamicznie zmieniającą się rzeczywistość jest to okres tym bardziej rozległy. Dlatego też założyć należy otwartość niniejszego dokumentu w sensie możliwości jego uzupełniania i modyfikacji na przestrzeni lat, jakie strategia obejmuje swym zasięgiem. W trakcie realizacji Strategii niektóre działania mogą okazać się niemożliwymi do realizacji z powodów zewnętrznych, inne można będzie uzupełnić, bądź rozszerzyć ich zakres. Okazać się też może, iż rzeczywistość zmieniła się do tego stopnia, że zupełnie nowe działania trzeba będzie skonstruować i wpisać je do dokumentu. Z wyżej wymienionych względów takie założenie dotyczące Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych wydaje się jak najbardziej uzasadnione i praktyczne.\n6.1. Koordynacja realizacji strategii\n„Gminna Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych na lata 2012 – 2020” ma na celu wytyczenie głównych kierunków zmierzających do poprawy jakości życia mieszkańców społeczności lokalnej, jaką jest Gmina Kalinowo. Koordynatorem wdrożenia niniejszej Strategii będzie Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Kalinowie przy zachowaniu zasady, że za kształt i realizację powyższej Strategii odpowiadają władze Gminy, podmioty współpracujące i adresaci programów.\n– zasada pomocniczości\nGmina koncentrować ma swe wysiłki na tych zadaniach, których wykonania nie może przekazać innym podmiotom, i które muszą zostać wykonane przez sektor publiczny. Zadania wytyczone w Strategii dotyczą pomocy mieszkańcom Gminy, ale w dużej mierze wykonane muszą zostać przy współpracy adresatów Strategii z podmiotami publicznymi. Tam, gdzie jednostki społeczne będą w stanie poradzić sobie same ze swoimi problemami, instytucje publiczne ingerować nie będą.\n– zasada efektów odłożonych w czasie\nEfekty działań teraźniejszych w zakresie poprawy sytuacji związanej z np. pomocą społeczną na terenie Gminy Kalinowo, mogą być widoczne dopiero po tygodniach, wielu miesiącach, latach.\n– zasada szerokiego zasięgu skutków, inaczej zasada promieniowania efektów\nPodjęta decyzja, bądź wprowadzona zmiana implikuje zmiany w innych dziedzinach np. życia społecznego.\n– zasada akceptacji społecznej\nJeżeli działania władz budzą pozytywne emocje społeczne, efekt jest szybki. Jeśli natomiast władza lokalna musi zabiegać o akceptację swoich zamiarów, wówczas należy przygotować plan, który powinien zawierać: wyjaśnienie celu podjętego działania, jawność wszelkich poczynań, poparcie uznanych w środowisku autorytetów, akcję informacyjną poprzedzającą decyzje, zaangażowanie do realizacji celu jak największej liczby osób i instytucji, obserwowanie, wskazywanie i podkreślanie pierwszych sukcesów i wspólnego ich świętowania, ujawnianie trudności i ewentualnych niepowodzeń.\n– zasada kontroli społecznej\nPlanując Strategię, należy pamiętać, że każda zbiorowość lokalna rozwija własny system „miar”, ocen, nakazów i zakazów, sankcji, a także uznania.\n– zasada aktywności, zaangażowania społecznego\nZasada ta polega na włączaniu w lokalne życie społeczne jak największej grupy mieszkańców.\n– zasada kompleksowości i sprzężenia zwrotnego\nZmiany dokonane w jednym obszarze życia zawsze powodują zmiany w innych jego dziedzinach. Brak wykształcenia powoduje brak pracy, co skutkuje brakiem dochodu, dalej utratą poczucia własnej wartości i niechęcią do otoczenia, następnie obniżeniem poziomu życia, konfliktami z rodziną, dalej popadaniem w przestępczość, alkoholizm.\n– zasada pozornego altruizmu\nGmina, przyjmując za priorytet pomoc społeczeństwu w rozwiązywaniu ich problemów społecznych, pośrednio poprawia swój wizerunek i podnosi renomę jako jednostki samorządy terytorialnego zaangażowanego w dbałość o dobro społeczne.\nStrategia powinna być realizowana z wykorzystaniem także następujących zasad:\nZasada solidaryzmu – Niektóre zadania i obowiązki muszą być rozłożone na wszystkich adresatów strategii. Dotyczy to głównie zadań z zakresu walki z bezrobociem, pomocy osobom niepełnosprawnym, zapobieganiu dysfunkcjom rodziny.\nZasada zrównoważonego rozwoju – Rozwój społeczno – gospodarczy przy realizacji projektów o dłuższym czasowo zasięgu zachodzić musi przy zachowaniu równowagi pomiędzy elementami ekologicznymi, społecznymi i przestrzennymi. Stanowi to warunek niezbędny do podniesienia poziomu życia na terenie Gminy, jak i funkcjonowania miejscowych instytucji.\nZasada rozwoju wielokierunkowego – W początkowym etapie wdrażania strategii realizowane powinny być działania, w których Gmina ma już pewne doświadczenie i są one łatwiejsze do wykonania. W kolejnym etapie wdrażane powinny być innowacyjne przedsięwzięcia.\nZasada równości szans do świadczenia usług publicznych – Zakłada się tu otwartość do świadczeń i usług publicznych. Adresaci programu liczyć mogą na wsparcie ze strony Gminy, skoncentrowane głównie na uczestniczeniu w systemie świadczeń i usług publicznych (kształcenie, ochrony zdrowia, mieszkania).\nZasada orientacji na mieszkańców – Władze Gminy, programując zadania, mają świadomość, że głównym podmiotem ich projektów są ludzie – społeczność lokalna Gminy Kalinowo, mająca swoje potrzeby, ambicje i umiejętności. Działania muszą być tak zaplanowane, by pobudzić ich aktywność.\nZasada współodpowiedzialności – Za kształt i realizację powyższej strategii odpowiadają wszyscy, tj. władza Gminy, podmioty współpracujące i adresaci programów.\nZasada partnerstwa publiczno – prywatnego – Zasada ta umożliwia łączenie wysiłków finansowych władz lokalnych z pomocą sektora prywatnego, co sprzyja płynności wprowadzanych działań, jak i tworzy dobre podłoże pod programowe konsorcja. Pozwala to na realizację ważnych przedsięwzięć społecznych oraz inwestycyjnych.\nZasada ciągłości działania – Gwarantuje to trwałość, jak i efektywność rozwiązań systemowych służących minimalizowaniu źródeł bezpieczeństwa socjalnego.\n6.2. Zasady współpracy z organizacjami pozarządowymi\nNiepodważalnym faktem jest, iż Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Kalinowie winien prowadzić współpracę z organizacjami pozarządowymi. Zasady tej współpracy powinny być jednak jasno określone, tak, by zapewnić profesjonalne wykonania wspólnych, bądź powierzonych zadań.\nv Na powierzone organizacji pozarządowej zadania można udzielić dotacji, która sfinansuje koszty ich realizacji. Dla udokumentowania podjętych inicjatyw sporządzany powinien być coroczny raport zlecania działań pomocy społecznej.\nv Rozwiązywanie problemów społecznych może być efektywniejsze, gdy wprowadzi się współpracę z sektorem non-profit. Dlatego też ważną kwestię stanowi tu powoływanie wspólnych zespołów, których zadaniem będzie opracowywanie programów mających na celu rozwiązanie danego problemu społecznego, znalezienie rozwiązania.\nv Innym rodzajem współpracy może być bieżący wzajemny kontakt polegający na informowaniu się o zaistniałym stanie rzeczy, o planowanych działaniach, a w konsekwencji, wspólna ich realizacja.\nOrganizacje pozarządowe stają się bardzo istotną strukturą w działaniach podejmowanych przez instytucje samorządowe. Dlatego też tak bardzo ważne jest wypracowanie ścieżki partnerskiej współpracy pomiędzy organizacjami a gminą, co sprzyjać będzie bardziej efektywnym rozwiązaniom, nowatorskim podejściom i odciążeniem pracowników pomocy społecznej.\n6.3. Sposoby i częstotliwość dokonywania oceny stopnia realizacji Strategii\nNależy prowadzić stały monitoring realizacji Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych. Monitoring obejmuje systematyczną obserwację i ocenianie skuteczności Strategii oraz warunków zewnętrznych i wewnętrznych, w tym zwłaszcza specjalnie dobranych elementów i aspektów życia społecznego.\nSłużyć powinien on do:\nrozpoznania, jak postępuje rozwój społeczny\nustalenia sytuacji, wymagającej podjęcia decyzji o korekcie Strategii,\noceny stopnia realizacji poszczególnych celów strategicznych.\nMonitoringu dokonywać będzie zespół powołany 25 sierpnia 2008 roku Zarządzeniem Wójta nr 31/2008 Roboczy ds. Aktualizacji Gminnej Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w następującym składzie:\nEwa Rak – kierownik GOPS\nKrzysztof Baturo – kierownik Rewiru Dzielnicowych w Kalinowie\nAnna Golub – starszy pracownik socjalny Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej\nJadwiga Marcinowska – prezes Stowarzyszenia „Kalina” w Kalinowie\nAnna Wasilewska – pracownik Urzędu Gminy w Kalinowie\nProponuje się zastosowanie następującego trybu postępowania:\nraz w roku powinien być dokonywany – w ramach monitoringu strategii – przegląd celów i zadań oraz postępów i trudności w realizacji Strategii przez grupę osób, która tworzyła Strategię.\nWskaźnikami oceny monitorowania Strategii będą wskaźniki opisane w tabelach zadań oraz dane dostępne w bazach danych GOPS, UG, PUP i innych instytucji zaangażowanych w realizację założonych celów.\nPrzeprowadzony monitoring zmierzy różnicę pomiędzy tym, co zostało zaplanowane a tym, co faktycznie udało się osiągnąć. Będzie to główne źródło informacji potrzebnych do dokonania ewaluacji wdrażania strategii.\n6.4. Aktualizacja strategii\nDnia 25 sierpnia 2008 roku Zarządzeniem Wójta nr 31/2008 został powołany zespół Roboczy ds. Aktualizacji Gminnej Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w następującym składzie:\n1.Ewa Rak – kierownik GOPS\n2.Krzysztof Baturo – kierownik Rewiru Dzielnicowych w Kalinowie\n3.Anna Golub – starszy pracownik socjalny Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej\n4.Jadwiga Marcinowska – prezes Stowarzyszenia „Kalina” w Kalinowie\n5.Anna Wasilewska – pracownik Urzędu Gminy w Kalinowie\nW trakcie spotkań ustalono, że aktualizacja Gminnej Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na lata 2012-2020 będzie dokonywana stosownie do potrzeb, jednak raz na 2 lata zespół w powyższym składzie dokona oceny strategii i ustali czy jest zasadność i potrzeba aktualizacji dokumentu. Aktualizacja przeprowadzona będzie przez stały zespół w formie warsztatów na które zostaną zaproszeni przedstawiciele lokalnej społeczności.\nOkreślone cele i działania w zakresie rozwiązywania problemów społecznych w Gminie Kalinowo wymagają odpowiednich źródeł finansowania. Przewidywane źródła finansowania Strategii to:\nŚrodki finansowe pochodzące z budżetu gminy w zakresie finansowania zadań własnych gminy z tytułu pomocy społecznej oraz w innych obszarach ujętych w strategii.\nŚrodki finansowe pochodzące z budżetu państwa na zadania zlecone gminie przez administrację rządową.\nŚrodki finansowe pochodzące ze źródeł organizacji pozarządowych. Pozyskiwaniem tych środków powinny się zająć podmioty funkcjonujące na terenie gminy, w tym między innym: Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Kalinowie, szkoły, organizacje pozarządowe itp.\nŚrodki finansowe pochodzące z funduszy krajowych, m.in. Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, Fundusz Ochrony Środowiska, Fundusz Mieszkaniowy, itp.\nŚrodki strukturalne Unii Europejskiej w ramach programu:\n¨ Program Operacyjny Kapitał Ludzki.\n¨ Program Rozwoju Obszarów Wiejskich\nŚrodki pochodzące ze Starostwa Powiatowego.\nFundusze inwestorów prywatnych (Sponsorzy).\nCelem opracowania Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w Gminie Kalinowo jest wykształcenie jak najszerszego wachlarza pomocy całej społeczności Gminy Kalinowo. Uwzględnione zostały w niej potrzeby i problemy społeczne zdiagnozowane na terenie Gminy, jak i odpowiadające im działania profilaktyczne i zaradcze.\nBiorąc pod uwagę złożoność sytuacji społecznej na terenie naszego kraju, mnogość problemów i osób nie potrafiących im podołać, niezwykle ważna jest wrażliwość społeczna osób będących w stanie nieść pomoc bliźnim w czynieniu ich życia lepszym i bardziej ludzkim.\nLista osób uczestniczących w warsztatach dotyczących aktualizacji Gminnej Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych\nAdres zamieszkania lub instytucji\n1 Mariusz Klepacki Sekretarz Gminy Kalinowo\n2 Barbara Wnuk Dyrektor Zespołu Szkół w Pisanicy\n3 Ewa Rak Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej Kalinowo\n4 Anna Golub Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej Kalinowo\n5 Renata Baturo Pedagog Szkoły Podstawowej w Kalinowie\n6 Joanna Wiśniewska Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej Kalinowo\n7 Leontyna Kraszewska Dyrektor Szkoły Podstawowej w Sypitkach\n8 Albert Interewicz Proboszcz Parafii Kalinowo\n9 Robert Borkowski Dzielnicowy Rewiru Dzielnicowych w Kalinowie\n10 Krzysztof Baturo Kierownik Rewiru Dzielnicowych w Kalinowie\n11 Andrzej Pieńczykowski Z-ca Dyrektora Szkoły Podstawowej w Kalinowie\n12 Zdzisław Kobierecki Dyrektor Gimnazjum w Kalinowie\n13 Izabela Truszyńska Pedagog Gimnazjum w Kalinowie\n14 Andrzej Zyskowski Dyrektor Szkoły Podstawowej w Borzymach\n15 Bukowska Maria Sołtys Koleśniki\n16 Jadwiga Marcinowska prezes Stowarzyszenia „Kalina” w Kalinowie\n17 Mariola Laura Majewska mieszkanka Piętek\n18 Danuta Kuczyńska mieszkaniec Koleśnik\n19 Anna Sawicka Urząd Gminy Kalinowo\n20 Mirosław Kwapisz Urząd Gminy Kalinowo\n21 Kowalczyk Teresa Mieszkanka Pisanicy,\n22 Renata Zawistowska Mieszkanka Makosiej\n23 Elżbieta Pawłowska Stowarzyszenie Wokół Sypitek\n24 Marta Gwiazdowska Mieszkanka Kalinowa\n25 Beata Jankowska Przedsiębiorca Kalinowo\n26 Wojciech Wrona Dyrektor GOK Kalinowo i WDK Pisanica\n27 Seweryn Żaworonek Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Olsztynie\n28 Grażyna Dziadowicz- Kulka\n29 Tomasz Igielski\nModerator prac nad Strategią – Marek Jurzyński\nTabela 1. Stan ludności Gminy Kalinowo w latach 2008 – 2011………………………..\nTabela 2. Stan ludności Gminy Kalinowo w latach 2008-2011 z uwzględnieniem płci\nTabela 3. Bezrobotni w Gminie Kalinowo w latach 2008-2011…………………………\nTabela 4. Zarejestrowani bezrobotni w Gminie Kalinowo w latach 2008-2011……….\nTabela 6. Udzielone przez GOPS w Kalinowie świadczenia z zakresu bezrobocia – zadania własne……………………………….……………………………………………\nTabela 7. Zadania własne – posiłek dla dzieci i młodzieży w okresie nauki w szkole…\nTabela 8. Pomoc przyznana przez GOPS w Kalinowie w latach 2008-2011 z tytułu niepełnosprawności i długotrwałej choroby……………………………………….\nTabela 9. Pomoc udzielona przez GOPS w Kalinowie społeczności lokalnej z powodu alkoholizmu w latach 2008-2011…………………………………………………………\nTabela 10. Liczba rodzin objętych pomocą społeczną w latach 2008 – 2011……………\nTabela 11. Pomoc rodzinom przyznana w latach 2008 – 2011 z powodu bezradności\nw sprawach opiekuńczo wychowawczych i prowadzenia gospodarstwa domowego…….\nTabela 12. Bezdomność jako powód przyznania pomocy społecznej……………………\nTabela 13. Przestępczość stwierdzona w Gminie Kalinowo w wybranych kategoriach w latach 2008 – 2011……………………………….……………………………….……….\nTabela 14. Trudności w przystosowaniu się do życia po opuszczeniu zakładu karnego jako powód przyznania pomocy społecznej……………………………….………………\nWykres 1. Liczba uczniów w szkołach w latach 2008-2012\nWykres 2. Liczba osób dla których jedną z przyczyn przyznania pomocy było ubóstwo\nWykres 3. Liczba uczniów objętych dożywianiem w Gminie Kalinowo w latach 2008- 2011\n Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Kalinowo na lata 2004 – 2013\n Dz. U. Nr 123, poz. 776, z późn. zm.\n Ozon nr 34/05, Krzysztof Stańczyk, Nieśmiali sprawcy przemocy\n Maslow Abraham A.; Motywacja i osobowość; Warszawa : Instytut Wydawniczy Pax , 1990\n Ross Campbell: Twoje dziecko potrzebuje Ciebie; Kraków: Towarzystwo Krzewienia Etyki Chrześcijańskiej, 1990.\n Brejnak Wojciech; Kocham i wychowuję : poradnik dla rodziców i nauczycieli; Warszawa : Oficyna Wydaw.-Poligraficzna i Reklamowo-Handlowa Adam , 1993\n M.Grzywak-Kaczyńska „ Potrzeby psychiczne dzieci i ich zaspokajanie w środowisku rodzinnym”\n Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, art. 6 pkt.8)\n M. Porowski, Bezdomność…, str. 434\n B. Hołys, Wiktymologia, Warszawa 1997, s. 396