Przewodnik do ćwiczeń z geologii [Piotr Czubla, Włodzimierz Mizerski, Ewa Świerczewska-Gładysz] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE\n00735 014035 21018770 na godz. na dobę w sumie\nAutor: Piotr Czubla, Włodzimierz Mizerski, Ewa Świerczewska-Gładysz Liczba stron:\nISBN: 978-83-01-19985-2 Data wydania: 2018-06-22\nProjekt okładki i stron tytułowych Lidia Michalak Zdjęcie na okładce: Fotolia/DamienGeso Wydawca Katarzyna Włodarczyk-Gil Redaktor merytoryczny Krystyna Wojtala, Małgorzata Nowakowska Redaktor prowadzący Renata Ziółkowska Koordynator produkcji Mariola Grzywacka Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.plKsiążka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo. Więcej na www.legalnakultura.pl. Polska Izba KsiążkiCopyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA Warszawa 2018eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2018 r., (wyd. III) Warszawa 2018ISBN 978-83-01-19985-2Wydawnictwo Naukowe PWN SA 02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2 tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288 infolinia 801 33 33 88 e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl www.pwn.pl\nSpis treści Przedmowa do wydania trzeciego Wstęp 1. Budowa, postać i skład chemiczny minerałów (Piotr Czubla) PYTANIA KONTROLNE ĆWICZENIE 2. Właściwości fizyczne minerałów (Piotr Czubla) PYTANIA KONTROLNE ĆWICZENIA 3. Makroskopowe oznaczanie minerałów (Piotr Czubla) 3.1. Kwarc i inne postacie krzemionki 3.1.1. Rozpoznawanie 3.1.2. Występowanie 3.2. Skalenie 3.2.1. Rozpoznawanie 3.2.2. Występowanie 3.3. Skaleniowce (skalenoidy lub foidy) 3.4. Miki (łyszczyki) 3.4.1. Rozpoznawanie 3.5. Amfibole i pirokseny 3.5.1. Rozpoznawanie 3.6. Oliwiny 3.6.1. Rozpoznawanie 3.7. Granaty 3.8. Turmaliny 3.9. Inne krzemiany i glinokrzemiany 3.10. Tlenki i wodorotlenki 3.11. Siarczki 3.12. Fosforany 3.13. Węglany 3.14. Siarczany 3.15. Halogenki 3.16. Pierwiastki rodzime PYTANIA KONTROLNE ĆWICZENIA 4. Skały – podział i cechy rozpoznawcze (Piotr Czubla) 4.1. Klasyfikacja skał 4.2. Rozpoznawanie skał 4.3. Cechy rozpoznawcze skał 5. Skały magmowe (Piotr Czubla) 5.1. Geotektoniczna pozycja skał magmowych 5.2. Skład mineralny skał magmowych 5.3. Budowa wewnętrzna skał magmowych 5.4. Facje skał magmowych 5.5. Klasyfikacja skał magmowych 5.5.1. Plutoniczne i wulkaniczne skały kwaśne 5.5.2. Plutoniczne i wulkaniczne skały obojętne (pośrednie) 5.5.3. Skały żyłowe 5.5.4. Skały piroklastyczne 5.6. Przegląd skał magmowych i miejsca ich występowania w Polsce 5.6.1. Skały kwaśne 5.6.2. Skały obojętne 5.6.3. Skały zasadowe 5.6.4. Skały ultrazasadowe 5.7. Makroskopowy opis skał magmowych PYTANIA KONTROLNE ĆWICZENIA 6. Skały osadowe (Piotr Czubla) 6.1. Skład skał osadowych 6.2. Skały okruchowe (terygeniczne, detrytyczne lub klastyczne) i rezydualne (wietrzeniowe) 6.2.1. Budowa wewnętrzna skał okruchowych 6.2.2. Przegląd skał okruchowych i rezydualnych 6.2.2.1. Psefity 6.2.2.2. Psamity 6.2.2.3. Aleuryty 6.2.2.4. Pelity i właściwe skały ilaste 6.2.3. Makroskopowy opis skał klastycznych 6.2.4. Skały rezydualne 6.3. Skały organogeniczne i chemogeniczne (chemiczne) 6.3.1. Skały węglanowe 6.3.1.1. Wapienie 6.3.1.1.1. Ważniejsze rodzaje wapieni 6.3.1.2. Dolomity 6.3.1.3. Syderyty 6.3.2. Skały krzemionkowe niedetrytyczne 6.3.3. Skały fosforanowe 6.3.4. Skały siarczanowe i solne (ewaporaty) 6.3.5. Kaustobiolity (organogeniczne skały palne) PYTANIA KONTROLNE ĆWICZENIA 7. Skały metamorficzne (Piotr Czubla) 7.1. Warunki metamorfizmu 7.2. Rodzaje metamorfizmu 7.3. Facje metamorfizmu 7.4. Minerały skałotwórcze skał metamorficznych 7.5. Budowa wewnętrzna 7.6. Klasyfikacja skał metamorficznych 7.7. Przegląd ważniejszych skał metamorficznych 7.7.1. Skały facji zeolitowej, subzieleńcowej i zieleńcowej (metamorfizm niskiego stopnia) 7.7.2. Skały facji epidotowo-amfibolitowej, amfibolitowej i łupków glaukofanowych (metamorfizm średniego stopnia) 7.7.3. Skały facji granulitowej i eklogitowej (metamorfizm wysokiego stopnia) 7.7.4. Skały facji hornfelsowej i sanidynowej (kontaktowo-metamorficzne) 7.7.5. Skały metamorfizmu dyslokacyjnego (dynamometamorfizmu) 7.7.6. Skały ultrametamorficzne 7.8. Skały górnego płaszcza 7.9. Makroskopowy opis skał metamorficznych Pytania kontrolne Ćwiczenia 8. Stratygrafia (Włodzimierz Mizerski, Ewa Świerczewska-Gładysz) 8.1. Względny wiek skał i procesów geologicznych 8.1.1. Biostratygrafia 8.1.1.1. Powstawanie skamieniałości 8.1.1.2. Znaczenie skamieniałości 8.1.1.3. Jednostki biostratygraficzne 8.1.1.4. Systematyka i nomenklatura paleontologiczna 8.1.2. Litostratygrafia 8.1.2.1. Jednostki litostratygraficzne 8.1.3. Metody diastroficzne ustalania względnego wieku skał i procesów geologicznych 8.1.4. Inne metody ustalania względnego wieku skał 8.2. Bezwzględny wiek skał ĆWICZENIA 9. Przegląd systematyczny skamieniałości – bezkręgowce (Ewa Świerczewska-Gładysz) 9.1. Typ: gąbki (Porifera) 9.1.1. Archeocjaty (Archaeocyatha) 9.1.2. Gąbki wapienne (Calcispongea) 9.1.3. Gąbki szklistoszkieletowe (Hyalospongea) 9.1.4. Gąbki zmiennoszkieletowe (Demospongiaea) 9.1.5. Stromatoporoidy (Stromatoporoidea) 9.2. Typ: parzydełkowce (Cnidaria) 9.2.1. Gromada: koralowce (Anthozoa) 9.2.1.1. Denkowce (Tabulata) 9.2.1.2. Koralowce czteropromienne (Rugosa) 9.2.1.3. Koralowce sześciopromienne, madreporowe (Scleractinia) 9.3. Typ: ramienionogi (Brachiopoda) 9.4. Typ: mszywioły (Bryozoa) 9.5. Typ: pierścienice (Annellida) 9.6. Typ: stawonogi (Arthropoda) 9.6.1. Gromada: trylobity (Trilobita) PYTANIA KONTROLNE ĆWICZENIE 9.7. Typ: mięczaki (Mollusca) 9.7.1. Gromada: małże (Bivalvia) 9.7.2. Gromada: ślimaki (Gastropoda) 9.7.3. Gromada: głowonogi (Cephalopoda) 9.7.3.1. Podgromada: łodzikowate (Nautiloidea) 9.7.3.2. Podgromada: amonitowate (Ammonoidea) 9.7.3.3. Podgromada: pochewkowce (Coleoidea) 9.7.3.3.1. Rząd: belemnity (Belemnitida) 9.8. Typ: półstrunowce (Hemichordata) 9.8.1. Gromada: graptolity (Graptolithina) 9.9. Typ: szkarłupnie (Echinodermata) 9.9.1. Gromada: jeżowce (Echinoidea) 9.9.2. Gromada: liliowce (Crinoidea) PYTANIA KONTROLNE ĆWICZENIE 10. Mikroskamieniałości (Ewa Świerczewska-Gładysz) 10.1. Królestwo: protisty (Protista) 10.1.1. Typ: korzenionóżki (Rhizopoda) 10.1.1.1. Gromada: otwornice (Foraminifera) 10.1.2. Typ: promienionóżki (Actinopoda) 10.1.2.1. Gromada: radiolarie, promienice (Radiolaria) 10.1.3. Typ: orzęski (Ciliata) 10.1.3.1. Nadrodzina: kalpionellidy (Calpionellidae) 10.1.4. Typ: złocienice (Chrysophyta) 10.1.4.1. Gromada: okrzemki (Bacillariophyceae, Diatomeae) 10.1.4.2. Gromada: kokolitowce (Coccolithophorales) 10.2. Królestwo: zwierzęta (Animalia) 10.2.1. Typ: stawonogi (Arthropoda) 10.2.1.1. Gromada: małżoraczki (Ostracoda) 10.2.1.2. Gromada: skrzelonogi, liścionogi (Branchiopoda) 10.2.2. Typ: strunowce (Chordata) 10.2.2.1. Gromada: konodonty (Conodonta) 10.3. Królestwo: rośliny (Plantae) 10.3.1. Pyłki i zarodniki PYTANIA KONTROLNE ĆWICZENIE 11. Skamieniałości roślinne (Ewa Świerczewska-Gładysz) 11.1. Królestwo: rośliny (Plantae) 11.1.1. Glony (Algae) 11.1.2. Gromada: rośliny telomowe, osiowe (Embryophyta) 11.1.2.1. Najstarsze rośliny lądowe 11.1.2.2. Paprotniki (Pteridophyta) 11.1.2.2.1. Podgromada: widłakowe (Lycophytina) 11.1.2.2.2. Podgromada: skrzypowe (Sphenophytina) 11.1.2.2.3. Podgromada: paprociowe (Pterophytina) 11.1.2.3. Rośliny nasienne (Spermatophyta) 11.1.2.3.1. Podgromada: nagozalążkowe wielkolistne (Cycadophytina) 11.1.2.3.1.1. Klasa: paprocie nasienne (Pteridospermopsida) 11.1.2.3.1.2. Klasa: sagowce (Cycadopsida) 11.1.2.3.1.3. Klasa: benetyty (Bennettitopsida) 11.1.2.3.2. Podgromada: nagozalążkowe drobnolistne (Pinophytina) 11.1.2.3.2.1. Klasa: kordaity (Cordaitopsida) 11.1.2.3.2.2. Klasa: szpilkowe, iglaste (Coniferophyta) 11.1.2.3.2.3. Klasa: miłorzębowe (Ginkgopsida) 11.1.2.3.3. Pogromada: okrytozalążkowe, okrytonasienne (Angiospermae) PYTANIA KONTROLNE ĆWICZENIE 12. Planisekcja (Włodzimierz Mizerski) 12.1. Bieg i upad granic (powierzchni) geologicznych 12.2. Struktury geologiczne na mapach planisekcyjnych ĆWICZENIA 13. Intersekcja (Włodzimierz Mizerski) 13.1. Zależność przebiegu linii intersekcyjnych od ukształtowania terenu 13.1.1. Intersekcja w obszarze urzeźbionym o budowie płytowej 13.1.2. Intersekcja w obszarze urzeźbionym o warstwach (powierzchniach) nachylonych 13.2. Wyznaczanie linii intersekcyjnej na mapie 13.3. Wyznaczanie biegu i upadu powierzchni na podstawie linii intersekcyjnej ĆWICZENIA 14. Profile i przekroje geologiczne (Piotr Czubla) 14.1. Przykłady interpretacji profili geologicznych 14.2. Zasady interpretacji przekrojów geologicznych PYTANIA KONTROLNE ĆWICZENIA 15. Kompas geologiczny (Włodzimierz Mizerski) 15.1. Budowa kompasu 15.2. Pomiar parametrów zalegania powierzchni 15.3. Pomiar orientacji prostej 15.4. Pomiar wysokości względnych 16. Dokumentacja odsłonięć (Włodzimierz Mizerski) 16.1. Obserwacje litologiczne 16.2. Obserwacje stratygraficzne i paleontologiczne 16.3. Obserwacje i pomiary tektoniczne 16.4. Obserwacje hydrogeologiczne i geologiczno-inżynierskie 16.5. Obserwacje współczesnych procesów geodynamicznych 16.6. Dokumentacja odsłonięcia Literatura uzupełniająca Tabela stratygraficzna\nPrzedmowa do wydania trzeciegoPo dziewięciu latach oddajemy Czytelnikom trzecie, poprawione i uzupełnione wydanie Przewodnika do ćwiczeń z geologii. Podręcznik, przeznaczony dla studentów szkół wyższych, w których programach nauczania znajduje się geologia, spełnił chyba oczekiwania, o czym świadczą cztery jego dodruki w ciągu ostatnich ośmiu lat. W tym czasie Autorzy mieli możność skonfrontować treści podręcznika ze zmieniającym się programem studiów na różnych kierunkach przyrodniczych wyższych uczelni, jak również z najnowszymi trendami w geologii i nowymi metodami w niej stosowanymi. Konfrontacja ta pociągnęła za sobą konieczność modyfikacji treści i rozszerzenia materiału o tematy nieobecne w drugim wydaniu. W ciągu dziewięciu lat nie nastąpiły w geologii żadne radykalne zmiany, jednak utrwaliły się nowe kierunki, które wcześniej nie były jeszcze ugruntowane. Dotyczą one przede wszystkim klasyfikacji świata zwierząt, w tym zwierząt wymarłych, jak też metodyki prac terenowych i kameralnych. Zmianie uległa też i tabela stratygraficzna, która co prawda w podręczniku jest wykorzystywana rzadko, jednak wszystkie nazwy jednostek używane w tekście i ich wiek muszą odpowiadać współczesnym standardom. To wszystko spowodowało, że Autorzy, w porozumieniu z Wydawnictwem Naukowym PWN zdecydowali się na trzecie wydanie książki, w którym znalazły się konieczne uzupełnienia i korekty. Większość informacji zawartych w książce ma znaczenie uniwersalne i nie wymagała zdecydowanych ingerencji w ich treść. Największe, choć niezbyt wielkie zmiany, dotyczą systematyki świata zwierzęcego, co doprowadziło do zmiany kolejności w niektórych rozdziałach. Wymagał tego stan współczesnej wiedzy, szczególnie na temat stromatoporoidów i koralowców denkowych. Zmiany poczynione zostały również w części dotyczącej elementów kartografii i tektoniki, co ma związek z wprowadzeniem nowych metod w zbieraniu i opracowywaniu danych geologicznych. Jednak zasadnicza treść i układ podręcznika nie zostały zmienione, gdyż zawarte w nim informacje mają charakter uniwersalny i od dawna ugruntowany, układ zaś odpowiada generalnie kolejności omawiania zagadnień geologicznych w trakcie ćwiczeń na różnych wydziałach przyrodniczych wyższych uczelni. Autorzy mają nadzieję, że po wprowadzeniu zmian podręcznik będzie mógł być wykorzystywany jeszcze wszechstronniej niż do tej pory.\nWstępCelem Autorów przewodnika jest zaprezentowanie podstawowych zagadnień z dziedziny geologii, zwłaszcza geologii dynamicznej, historycznej i kartografii geologicznej, w formie przekazywanej na ćwiczeniach z geologii, będących praktycznym poszerzeniem wiadomości nabytych na wykładach z tego przedmiotu na wydziałach przyrodniczych uczelni wyższych. Przewodnik ma być uzupełnieniem podręczników Geologia dynamiczna oraz Geologia historyczna i ma nauczyć samodzielnego rozwiązywania podstawowych problemów geologicznych. Autorami przewodnika są pracownicy naukowi Pracowni Geologii (Wydziału Nauk Geograficznych) Uniwersytetu Łódzkiego i Państwowego Instytutu Geologicznego. Przewodnik podzielono na działy zgodnie z programem nauczania geologii w wyższych uczelniach. Będzie on odpowiedni dla studentów geologii, geografii, ochrony środowiska, biologii, archeologii, geofizyki i wszystkich, którzy niezależnie od zakresu studiów chcą poszerzyć swą wiedzę z geologii. Książkę podzielono na 16 rozdziałów poświęconych poszczególnym zagadnieniom. Na końcu każdego rozdziału zamieszczono ćwiczenia. Nauczyciel akademicki, w zależności od potrzeb, może wybrać odpowiednie zagadnienia i na ich podstawie realizować ćwiczenia z geologii dynamicznej, historycznej lub kartografii geologicznej. Zakres nauczania geologii w różnych uczelniach na tych samych wydziałach jest różny. Każdy nauczyciel akademicki będzie mógł użytkować przewodnik w zależności od rodzaju okazów geologicznych, którymi dysponuje. W podręczniku tego rodzaju trudno o propozycje typowych ćwiczeń ze wszystkich zagadnień w nim prezentowanych. Rozpoznawanie minerałów polega na znajomości ich cech diagnostycznych, skał – na znajomości ich składu i budowy wewnętrznej. Część przewodnika, która dotyczy skał i minerałów, jest więc poświęcona prezentacji głównych ich cech rozpoznawczych. Poznawanie historii Ziemi wymaga znajomości skamieniałości. Wiele gatunków można rozpoznać tylko badając je pod mikroskopem. W przewodniku są przedstawione jednak głównie ilustracje skamieniałości, które pomogą w ich makroskopowym rozpoznawaniu. Inaczej rzecz się ma z rozpoznawaniem struktur geologicznych. Można polecić rozwiązywanie samodzielne ćwiczeń w celu wyrobienia u studentów wyobraźni przestrzennej. Zdobywając odpowiednią praktykę, można nauczyć się wyznaczania biegu i upadu powierzchni, osi struktur geologicznych i innych elementów tektoniki. Przedstawiony studentom przewodnik jest niejednorodny pod względem formy przekazu i wiadomości. Ta niejednorodność jest jak najbardziej zamierzona. Mamy nadzieję, że właśnie ona będzie dla studentów ułatwieniem w zrozumieniu trudnych niekiedy zagadnień dotyczących budowy i historii Ziemi. Autorzy pragną podziękować Pani dr hab. Danucie Zdebskiej z Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Pani dr Danucie Olszewskiej-Nejbert i Panu dr. Krzysztofowi Nejbertowi z Uniwersytetu Warszawskiego za krytyczną weryfikację tekstu, a Pani mgr Zofii Balwierz z Uniwersytetu Łódzkiego za pomoc w gromadzeniu materiału ilustracyjnego. Miłym obowiązkiem Autorów jest również podziękowanie Pani redaktor Katarzynie Włodarczyk-Gil za ogromny wkład pracy w redakcję trzeciego wydania podręcznika. Książka ta nie mogłaby powstać, gdyby nie życzliwość naszych Najbliższych, którzy zgodzili się na czasową zmianę ważności priorytetów. Bardzo im za to dziękujemy.\n1Budowa, postać i skład chemiczny minerałówPodstawowym budulcem skał na Ziemi, a tym samym całej skorupy ziemskiej, są minerały. Minerał najczęściej definiuje się jako pierwiastek lub związek chemiczny powstały w sposób naturalny i pozostający w normalnych warunkach w stałym stanie skupienia, mający budowę krystaliczną. Oznacza to, że minerał ma ściśle określony skład chemiczny oraz uporządkowaną budowę wewnętrzną. Jego powstanie wynika z naturalnych procesów geologicznych przebiegających na powierzchni lub w głębi Ziemi. Z grona minerałów wyklucza się krystaliczne substancje mineralne budowane przez organizmy zwierząt i roślin. Z geologicznego punktu widzenia minerałami nie są także różnego rodzaju substancje syntetyczne wykorzystywane we współczesnej gospodarce, takie jak diament syntetyczny, cyrkonia (ZrO2) lub kwarc syntetyczny, mający zastosowanie w elektronice. Niektóre występujące w przyrodzie substancje, zaliczane tradycyjnie do minerałów, nie spełniają wszystkich warunków definicji. Należy do nich m.in. rtęć rodzima, która w normalnych warunkach jest cieczą i nie ma budowy krystalicznej. Niektóre odmiany opalu, pomimo że są ciałem stałym, również nie mają uporządkowanej budowy wewnętrznej. Takie substancje są zaliczane do mineraloidów, określanych także jako substancje mineralne. Obecnie znamy ok. 4100 minerałów. Tylko nieliczne spośród nich odgrywają znaczącą rolę w budowie skorupy ziemskiej (tab. 1). Określa się je jako minerały skałotwórcze. Do grupy tej należy, w zależności od przyjętego kryterium, od kilkudziesięciu do ok. 250 minerałów. Niektóre z nich, jak kwarc, skalenie i granaty, mogą występować w różnych typach genetycznych skał. Inne wchodzą w skład tylko jednego typu skał, np. leucyt – magmowych, halit – osadowych, grafit – metamorficznych, a w pozostałych typach skał bądź nie występują w ogóle, bądź pojawiają się tylko w ściśle określonych, wyjątkowych warunkach.Tabela 1. Udział ważniejszych grup minerałów w budowie skorupy ziemskiej (wg P. Ramdohra i H. Strunza, 1967, uzupełnione) Minerały Udział w budowie skorupy ziemskiej w % Skalenie w tym:plagioklazy skalenie potasowe 57,9 40,2 17,7 Pirokseny 12,0 Oliwiny 2,6 Amfibole 1,7 Kwarc 12,6 Łyszczyki 3,6 Minerały ilaste 1,1 Magnetyt i hematyt 3,5 Kalcyt 1,5 Apatyt 0,6 Pozostałe 2,9 Z ekonomicznego punktu widzenia bardzo duże znaczenie mają minerały będące surowcami. Wśród nich wyróżniane bywają minerały rudne, będące źródłem metali, np. galena, sfaleryt, chalkopiryt, złoto rodzime. Zastosowanie w gospodarce znalazło również wiele minerałów skałotwórczych, np. kwarc, skalenie, kaolinit, magnetyt, hematyt, fluoryt. Nieformalny charakter ma wyróżnianie tzw. kamieni szlachetnych i ozdobnych. Kamienie szlachetne to minerały o wysokiej twardości (ponad 7 w skali Mohsa), wykorzystywane do wyrobu biżuterii i ozdób, np. diament, korund, topaz, beryl. Minerały i mineraloidy, które nie spełniają tego warunku (twardość do 7) oraz liczne skały, są zaliczane do kamieni ozdobnych, np. agat, opal, malachit, turkus, serpentynit, marmur, jaspis. Systematyka minerałów opiera się na składzie chemicznym (tab. 2) i budowie krystalicznej. Zgodnie z systemem zaproponowanym przez Hugona Strunza wyróżnia się dziewięć klas minerałów, od najprostszych pod względem chemicznym pierwiastków rodzimych do najbardziej złożonych krzemianów oraz związków organicznych. Największe znaczenie skałotwórcze mają krzemiany i glinokrzemiany, na które przypada łącznie ponad 80% objętości skorupy ziemskiej. Mają one bardzo złożony skład chemiczny, ze względu na częste występowanie diadochii jonowej. Diadochia jonowa to zjawisko wzajemnego zastępowania się jonów o podobnych rozmiarach w sieci krystalicznej. Sprawia ona, że skład chemiczny wielu minerałów zawiera się w ściśle określonym przedziale. W większości minerałów wykazujących diadochię jonową wyróżnia się tylko ogniwa krańcowe, a granicę pomiędzy nimi ustala się na proporcji 50% molowych obydwu składników. Najbardziej znanym wyjątkiem są plagioklazy (skalenie sodowo-wapniowe), dla których wyróżnia się, poza ogniwami krańcowymi, tj. albitem i anortytem, także cztery pośrednie (oligoklaz, andezyn, labrador i bytownit). Analogiczne ogniwa pośrednie wyznacza się także w szeregach amfiboli, oliwinów, piroksenów i innych minerałów. Ze względu na zmienność składu chemicznego minerały, w których zachodzi zjawisko diadochii jonowej, określa się jako kryształy mieszane.Tabela 2. Systematyka minerałów Klasa Przykładowe minerały 1. Pierwiastki rodzime złoto rodzime, antymon rodzimy, siarka rodzima, platyna rodzima, żelazo rodzime, diament, grafit 2. Siarczki i pokrewne (selenki, tellurki, arsenki...) galena, sfaleryt, piryt, chalkopiryt, antymonit, cynober, nikielin, arsenopiryt, kobaltyn, realgar 3. Halogenki halit, sylwin, karnalit, kryolit, fluoryt 4. Tlenki i wodorotlenki goethyt, chromit, magnetyt, korund, hematyt, kwarc, kupryt, ilmenit, kasyteryt, wolframit, rutyl 5. Węglany, azotany i borany kalcyt, aragonit, dolomit, syderyt, magnezyt, malachit, azuryt, cerusyt, boraks 6. Siarczany, molibdeniany, chromiany, wolframiany gips, anhydryt, baryt, celestyn, anglezyt, krokoit, wulfenit, szelit 7. Fosforany, arseniany, wanadany apatyt, turkus, monacyt, wanadynit, wiwianit, waryscyt 8. Krzemiany (i glinokrzemiany) oliwiny, granaty, cyrkon, dysten, topaz, beryl, skaleniowce, turmaliny, zeolity, pirokseny, amfibole, talk, biotyt, skalenie 9. Związki organiczne humboldtyn, weddelit, ewenkit W warunkach terenowych rozpoznawanie minerałów metodami chemicznymi jest bardzo utrudnione. Jedyną powszechnie stosowaną metodą chemiczną jest identyfikacja węglanów przy użyciu słabego (5–10% wag.) wodnego roztworu kwasu chlorowodorowego (solnego). Można w tym celu wykorzystać również inne kwasy, mocniejsze od węglowego, np. azotowy lub siarkowy, ale wymaga to zachowania szczególnej ostrożności. Niektóre węglany rozkładają się pod wpływem kwasu, uwalniając duże ilości gazowego CO2, który powoduje intensywne spienienie się roztworu (tzw. burzenie). CaCO3+ 2HCl → CaCl2 + H2O + CO2↑ Kwas solny może także posłużyć do identyfikacji galeny (PbS). W reakcji galeny z HCl uwalnia się siarkowodór – gaz o bardzo charakterystycznym zapachu zgniłych jaj. Do rozpoznania dolomitu można wykorzystać roztwór alizaryny, który w reakcji z tym minerałem zabarwia się na kolor pomarańczowoczerwonawy. Minerały mają uporządkowaną budowę wewnętrzną, czyli wszystkie ich elementy składowe, tj. atomy lub jony, są rozmieszczone w ściśle określony sposób, tworząc sieć przestrzenną (krystaliczną). Tak zbudowane ciała nazywa się kryształami (ryc. 1). Pojedyncze kryształy nie tworzą prawidłowo kątów wklęsłych. Kąty pomiędzy analogicznymi ścianami wykształconych kryształów danego minerału są zawsze jednakowe – we wszystkich kryształach tego minerału. Krystalizacja następuje z roztworów i stopów magmowych, z wodnych roztworów nasyconych lub z fazy gazowej (resublimacja). Ryc. 1. Budowa kryształu halitu: a – sieć przestrzenna, b – model kulowy sieci, c – kryształ halitu; jasne kulki oznaczają aniony chloru, a ciemne kationy soduZ uporządkowanej budowy wewnętrznej wynikają ogólne właściwości minerałów (wykazują je również wszystkie inne ciała krystaliczne): ■ jednorodność chemiczna (ten sam skład chemiczny w każdej części kryształu), ■ izotropowość (jednorodność) fizyczna (jednakowe w całym krysztale wartości fizyczne skalarne, tj. gęstość, ciepło i temperatura topnienia), ■ możliwość występowania prawidłowej postaci zewnętrznej (tylko w przypadku swobodnego wzrostu kryształu, np. w pustej szczelinie skalnej, lub krystalizacji ze stopu magmowego), ■ anizotropowość właściwości fizycznych wektorowych (zróżnicowanie m.in. rozszerzalności cieplnej, twardości, łupliwości, kąta załamania światła i innych właściwości optycznych w zależności od kierunku w krysztale). Najmniejszym powtarzalnym elementem sieci krystalicznej jest komórka elementarna (ryc. 2). Jej kształt stanowi podstawę do wyróżnienia 32 klas symetrii i 7 układów krystalograficznych. Matematyczny opis kształtu komórki elementarnej wymaga wpisania jej w trójosiowy układ współrzędnych. Kąty pomiędzy osiami układu (α, β, γ) i stosunki pomiędzy odcinkami wyznaczonymi przez komórkę elementarną na poszczególnych osiach (a, b, c) pozwalają jednoznacznie scharakteryzować budowę wewnętrzną kryształu (tab. 3). Ryc. 2. Parametry komórki elementarnej, wpisanej w trójosiowy układ współrzędnych a, b, c – odcinki tożsamości; α, β, γ – kąty pomiędzy osiami układuTabela 3. Układy krystalograficzne Układ krystalograficzny i typowe formy kryształów Kształt komórki elementarnej Minimalna liczba elementów symetrii Przykładowe minerały krystalizujące w danym układzie Regularny α = β = γ = 90°a = b = c 4L3 piryt, galena, sylwin, magnetyt, granaty, halit, diament Tetragonalny α = β = γ = 90°a = b ≠ c L4 chalkopiryt, cyrkon, kasyteryt Rombowy α = β = γ = 90°a ≠ b ≠ c 3L2 aragonit, baryt, oliwin, topaz, siarka, markasyt Heksagonalny α = β = 90°, γ = 120° a = b ≠ c L6 kwarc α, beryl (np. szmaragd), apatyt, nefelin Trygonalny α = β = 90°, γ = 120° a = b ≠ c L3 kwarc β (np. morion, ametyst), kalcyt, dolomit, syderyt, turmalin Jednoskośny α = γ = 90°, β > 90° a ≠ b ≠ c P lub L2 ortoklaz, biotyt, muskowit, gips, niektóre pirokseny i amfibole Trójskośny α ≠ β ≠ γ, a ≠ b ≠ c C lub brak elementów symetrii dysten, mikroklin, plagioklazy Ryc. 3. Elementy symetrii w poszczególnych układach krystalograficznych (wg G. Gormaza i J. Casanovasa, zmienione) a – układ regularny, b – układ tetragonalny, c – układ rombowy, d – układ heksagonalny, e – układ trygonalny, f – układ jednoskośny, g – układ trójskośny. Kwadraty oznaczają osie czterokrotne, trójkąty – osie trzykrotne, sześciokąty – osie sześciokrotne i elipsy – osie dwukrotne W praktyce identyfikację układu krystalograficznego umożliwiają elementy ograniczające kryształ, tj. ściany, krawędzie i naroża oraz elementy symetrii kryształu (ryc. 2 i 3) – płaszczyzny symetrii (P), osie dwukrotne (L2), trzykrotne (L3), czterokrotne (L4) i sześciokrotne (L6) oraz środek symetrii (C). Każdy układ krystalograficzny charakteryzuje się nie tylko określonym kształtem komórki elementarnej, ale także pewną minimalną liczbą elementów symetrii (w rzeczywistym krysztale może ich być więcej). Każdy minerał występuje w charakterystycznych dla siebie postaciach krystalograficznych lub kombinacjach postaci wynikających z budowy sieci krystalicznej – może ich być po kilka, a nawet kilkanaście dla tego samego minerału. Halit i piryt mogą krystalizować w postaci sześcianu, magnetyt w postaci ośmiościanu, granaty zaś w postaci dwunastościanu rombowego lub dwudziestoczterościanu deltoidowego. Zdecydowanie częściej minerały skałotwórcze tworzą jednak postacie złożone, czyli tzw. kombinacje postaci, jak kwarc α o kryształach będących kombinacją słupa heksagonalnego i podwójnej piramidy heksagonalnej. Prawidłowe zidentyfikowanie postaci krystalograficznej jest możliwe tylko w przypadku idealnie wykształconych kryształów, czyli mających wszystkie charakterystyczne dla nich elementy (ściany, naroża, krawędzie), a te należą do rzadkości. Takie kryształy mogą tworzyć się tylko wtedy, kiedy możliwe jest swobodne narastanie we wszystkich kierunkach. Dzieje się tak podczas wczesnej krystalizacji minerałów w stopie magmowym. Dobrze wykształcone kryształy może budować także gips, narastający w miękkiej, plastycznej glinie lub w luźnych osadach piaszczystych. Znacznie pospolitsze są kryształy narosłe, powstające na ścianach pustek, szczelin, pęcherzy gazowych, przystosowujące się podstawą do podłoża, i kryształy wrosłe, otoczone ze wszystkich stron innymi kryształami, o kształcie uwarunkowanym wielkością i formą wolnej przestrzeni, w której narastał kryształ. Ryc. 4. Automorficzne, hipautomorficzne i ksenomorficzne wykształcenie składników w skale (wg A. Majerowicza i B. Wierzchołowskiego) a – skalenie alkaliczne, b – biotyt, h – hornblenda, k – kwarc, p – plagioklazyPodobieństwo rzeczywistego kryształu do idealnej postaci, w jakiej dany minerał krystalizuje, jest określane jako stopień automorfizmu. Zależy on od kolejności krystalizacji – im wcześniej (w stosunku do innych minerałów w skale) krystalizuje dany minerał, tym lepiej są wykształcone jego kryształy (ryc. 4). Ziarna o kształcie odpowiadającym idealnej postaci krystalograficznej nazywa się automorficznymi (idiomorficznymi), czyli własnokształtnymi. Ziarna ksenomorficzne (obcokształtne) mają formę uwarunkowaną wymiarami i kształtem wolnej przestrzeni, w której dane ziarno narastało. Nie można w nim wyróżnić żadnych prawidłowych ścian, krawędzi ani naroży. Pośrednią pozycję zajmują ziarna hipautomorficzne (hipidiomorficzne), tj. częściowo własnokształtne, w których jest zachowane dość znaczące podobieństwo do postaci idealnej. Stopień automorfizmu jest zazwyczaj zaliczany do cech budowy wewnętrznej, ale ze względu na odmienny sposób określania, tzn. niezależnie dla każdego minerału, powinien być traktowany jako typowa cecha morfologiczna. W kryształach wrosłych można określić tylko ogólny zarys kształtu, czyli pokrój minerału (tab. 4). Pokrój bywa czytelny nawet wtedy, kiedy kryształ tkwiący w skale nie ma żadnych rozpoznawalnych elementów symetrii ani elementów ograniczających. Pokrój można najprościej wyrazić stosunkiem pomiędzy wymiarami ziarna w trzech, wzajemnie prostopadłych kierunkach (a, b, c). Identyfikację pokroju najlepiej jest przeprowadzić na podstawie ziaren położonych w narożach lub krawędziach analizowanej próbki, ponieważ istnieje wtedy możliwość oceny kształtu w dwóch lub trzech kierunkach. Nawet zupełnie płaska powierzchnia próbki dostarcza informacji o pokroju budujących ją minerałów. Wystarczy przeanalizować kształt przekrojów ziaren. Minerały o pokroju blaszkowym będą widoczne jako kreseczki bądź nieregularne plamki. Ziarna izometryczne będą zwykle tworzyły przekroje w postaci kwadratów, niezbyt wydłużonych prostokątów, trójkątów lub innych figur o zarysie zbliżonym do okręgu. Pokrój słupkowy można rozpoznać po dwóch rodzajach przekrojów: wydłużonych paskach lub trójkątach, jeśli minerał jest przecięty wzdłuż dłuższej osi, albo po niewielkich plamkach, jeśli minerał jest przecięty poprzecznie w stosunku do wydłużenia. W analizie pokroju nie wolno oprzeć się na jednym osobniku danego minerału, lecz należy przeanalizować ich możliwie jak najwięcej. Niejednokrotnie zdarza się, że ta sama substancja chemiczna może tworzyć kryształy o zupełnie różnej budowie wewnętrznej. Zjawisko to określa się mianem polimorfizmu. Powstanie takiej, a nie innej odmiany polimorficznej jest uzależnione najczęściej od temperatury i ciśnienia podczas krystalizacji. Typowymi odmianami polimorficznymi krzemionki są kwarc α, kwarc β, trydymit i krystobalit; odmianami węglanu wapnia są trygonalny kalcyt i rombowy aragonit, węgla w postaci rodzimej: regularny diament i heksagonalny grafit. Obecność określonych odmian polimorficznych może stanowić przesłankę pomocną w określeniu warunków, w jakich powstawała dana skała (termometry i barometry geologiczne). Przemiana danej odmiany polimorficznej w inną i produkt takiej przemiany noszą nazwę paramorfozy. Paramorfoza, np. kwarcu β po kwarcu α, jaka zachodzi wraz z ostygnięciem skały zawierającej kwarc poniżej granicznej temperatury 573°C, powoduje zmianę budowy krystalicznej z heksagonalnej na trygonalną, przy zachowaniu pierwotnej postaci zewnętrznej i składu chemicznego minerału. Zdarza się również, że w miejscu zajmowanym pierwotnie przez kryształ jednego minerału powstanie drugi, zupełnie inny minerał. Takie zjawisko to pseudomorfoza. Często spotyka się pseudomorfozy goethytu po pirycie, w których goethyt występuje w nietypowej dla niego sześciennej postaci, odziedziczonej po minerale pierwotnym. W tym konkretnym przypadku pseudomorfoza jest spowodowana postępującym wietrzeniem chemicznym pirytu, którego produktem jest m.in. właśnie goethyt.Tabela 4. Pokroje minerałów Pokrój Wymiary Kształt Przykładowe minerały Izometryczny a ≈ b ≈ c m.in. wszystkie kryształy układu regularnego Tabliczkowy a ≠ b ≠ c ≠a skalenie, gips Płytkowy blaszkowy a ≈ b > c a ≈ b >>> c miki miki, chloryty pokrój płytkowy przyjmują zwykle kryształy układu jednoskośnego i trójskośnego Listewkowy a >>> b > c plagioklazy (rzadko, zwykle mają pokrój tabliczkowy), anhydryt Słupkowy a ≈ b < c kwarc β, turmaliny, amfibole pokrój słupkowy przyjmują zwykle kryszały układu jednoskośnego, rombowego, trygonalnego i heksagonalnego pręcikowy igiełkowy włóknisty a ≈ b << c a ≈ b <<< c a ≈ b <<<< c antymonit epidot chryzotyl Kryształy mogą występować jako osobniki pojedyncze lub wielokrotne – zbliźniaczenia (bliźniaki) i zrosty. Osobniki wielokrotne są stosunkowo łatwe do identyfikacji, ponieważ w prawidłowo wykształconych pojedynczych kryształach występują wyłącznie kąty wypukłe, podczas gdy w zbliźniaczeniach i zrostach obecne są również kąty wklęsłe. W zbliźniaczeniach poszczególne kryształy (części kryształu) są zorientowane zgodnie ze ściśle określonym dla danego minerału kierunkiem krystalograficznym. Wyróżnia się bliźniaki podwójne i wielokrotne (np. skalenie, markasyt), określane też jako polisyntetyczne. Bliźniaki tworzą często skalenie, gips, rutyl, piryt i wiele innych minerałów (ryc. 5). Zbliźniaczone kryształy w skałach można rozpoznać makroskopowo po różnym sposobie odbijania światła przez poszczególne składniki bliźniaka. Ryc. 5. Charakterystyczne zbliźniaczenia a – kalcytu, b – gipsu, c – fluorytu, d – rutylu, e – staurolitu, f – ortoklazu, g – plagioklazu W zrostach poszczególne kryształy są zorientowane przypadkowo – niezależnie od budowy sieci krystalicznej. W ich skład, w przeciwieństwie do zbliźniaczeń, mogą wchodzić kryształy różnych minerałów. Zdarza się niekiedy, że nawet różne minerały łączą się ze sobą zgodnie z jakimś kierunkiem krystalograficznym. Powstałe wówczas zrosty określane są jako epitaksjalne, np. albitu z mikroklinem, znane z dolnośląskich pegmatytów. Zrosty wielu ziaren tego samego, a niekiedy także różnych minerałów, mogą przybierać odmienne, charakterystyczne formy, znane jako skupienia minerałów. Wyróżnia się co najmniej kilkanaście typów skupień. Do pospolitszych należą szczotki krystaliczne, tworzone przez wiele kryształów narastających w przybliżeniu równolegle, np. na ścianach szczeliny skalnej. Bardzo podobne bywają druzy, powstające w efekcie narastania minerałów w nieregularnej pustce wewnątrz skały. Jeżeli wypełniana przez kryształy pustka ma obły kształt, nazywana jest geodą. Kryształy narosłe, budujące szczotki krystaliczne, geody i druzy często bywają bardzo dobrze wykształcone. W wąskich szczelinach skalnych, którymi migrują roztwory wodne różnych związków, mogą tworzyć się dendryty, tzn. gałązkowato narastające skupienia kryształów tlenków manganu. Dendryty łudząco przypominają liście paproci lub plechy glonów i przez osoby niedoświadczone bywają błędnie uznawane za skamieniałości. Wytrącanie minerałów z roztworów wodnych może skutkować powstawaniem skupień naciekowych, do których zalicza się: stalaktyty, stalagmity, stalagnaty, skupienia groniaste i nerkowate. Liczne minerały występują w postaci charakterystycznych skupień ziarnistych: słupkowych, pręcikowych, igiełkowych, włóknistych, tabliczkowych, blaszkowych, promienistych, ziemistych i innych (ryc. 6). Forma skupienia może być w takich przypadkach pomocna w rozpoznaniu minerału, nawet jeśli tworzy on bardzo małe ziarna. Ryc. 6. Charakterystyczne skupienia krystaliczne wybranych minerałów a – ziarniste, np. kwarcu w kwarcycie, b – szczotka kryształów kwarcu, c – pręcikowe, promieniste epidotu lub turmalinu, d – blaszkowe muskowitu lub biotytu, e – oolitowe aragonitu, f – nerkowate malachitu lub goethytu, g – dendrytyczne związków manganu (psylomelanu) lub żelaza, h – naciekowe kalcytu (stalaktyty) PYTANIA KONTROLNE1. Czym różnią się minerały od mineraloidów? 2. Czy kamienie nerkowe są zbudowane z minerałów? Odpowiedź uzasadnij. 3. Wymień warunki, jakie musi spełnić substancja, aby mogła być zaliczana do minerałów. 4. Na czym polega różnica pomiędzy zbliźniaczeniami i zrostami? 5. W jaki sposób można przypisać kryształ do konkretnego układu krystalograficznego? ĆWICZENIE1. Które spośród wymienionych substancji zaliczysz do minerałów: samorodek złota, porcelana, kauczuk naturalny, kryształ diamentu, związek chemiczny rozpuszczony w wodzie mineralnej, beton, saletra amonowa (nawóz), sól kuchenna, szkło kryształowe, muszla ślimaka, tabletka witaminy C, smoła, róża pustyni, stal narzędziowa, węgiel drzewny, stearyna, żeliwo, ziarno piasku morskiego, bomba wulkaniczna, ruda cynku. Uzasadnij swój wybór.\n2Właściwości fizyczne minerałówMakroskopowe rozpoznawanie minerałów opiera się prawie wyłącznie na ich właściwościach fizycznych, które można zidentyfikować przy użyciu najprostszych przyrządów dostępnych w terenie. Wstępna analiza minerałów dotyczy ich właściwości optycznych (głównie barwa, zabarwienie, rysa, połyski, przezroczystość). Zróżnicowanie cech optycznych minerałów i mineraloidów wynika z ich różnej budowy wewnętrznej i składu chemicznego. Budowa krystaliczna decyduje o kącie załamania światła, pochłanianiu lub odbijaniu jakiejś części widma, a tym samym o barwie i zabarwieniu minerałów, ich przezroczystości, połysku i innych właściwościach. Barwa jest cechą charakterystyczną minerału i niezależną od miejsca jego pochodzenia. Minerały mające barwę są określane jako idiochromatyczne (barwne), np. czarny grafit, mosiężny piryt, zielony malachit, niebieski azuryt, żółta siarka rodzima, złote złoto rodzime. Minerały bezbarwne (achromatyczne) nie mają żadnego charakterystycznego koloru. Minerały takie mogą być zupełnie bezbarwne i przezroczyste, jeżeli są zbudowane prawidłowo i nie mają domieszek. Zwykle jednak zawierają one różne domieszki, nadające im jakiś kolor. Określane są wówczas jako minerały zabarwione, czyli alochromatyczne, np. kwarc i korund. Na barwę i zabarwienie minerałów wpływa zdolność pochłaniania różnych fragmentów widma światła białego. Minerały czerwone charakteryzują się pochłanianiem krótszych fal widma i przechodzeniem tylko najdłuższych, tj. czerwonych. Minerały nieprzezroczyste (metaliczne i półmetaliczne) zawdzięczają barwę światłu odbijanemu przez ich powierzchnię. Alochromatyczność jest spowodowana obecnością wrostków innych minerałów, inkluzji gazowych, defektów w sieci krystalicznej, pęknięć, śladowych ilości różnych pierwiastków, działaniem radioaktywności. Liczne minerały, m.in. galena, chalkopiryt, charakteryzują się występowaniem tzw. barw naleciałych. W ten sposób określa się wtórne zabarwienie powierzchni minerału, powstające w efekcie wietrzenia. Niektóre zabarwione minerały anizotropowe wykazują pleochroizm, tzn. mają różny kolor w zależności od kierunku, w jakim przechodzą przez nie promienie światła. Można dostrzec tę cechę, oglądając minerał z różnych stron. Kordieryt w zależności od kierunku widzenia będzie postrzegany jako niebieski lub żółty, beryl zaś jako niebieski lub zielononiebieski. Barwę lub zabarwienie należy zawsze sprawdzać na świeżej powierzchni i w rozproszonym świetle dziennym. Unikać należy powierzchni zwietrzałych (z wyjątkiem opisu barw naleciałych) oraz bezpośredniego światła słonecznego i monochromatycznego światła sztucznego. Odróżnienie minerałów barwnych od zabarwionych jest możliwe na podstawie rysy. Rysa jest to barwa sproszkowanego minerału. Minerały zabarwione, podobnie jak białe i bezbarwne, mają zawsze rysę białą lub jasnoszarą, natomiast minerały barwne mają rysę barwną, zgodną z barwą minerału (malachit, azuryt, siarka rodzima, magnetyt) lub odmienną (złotawy chalkopiryt ma rysę zielonkawoczarną, mosiężnozłoty piryt czarną, brunatny do czarnego hematyt – wiśniową). Rysę najwygodniej jest badać na płytce niepolerowanej, białej porcelany. Użycie porcelany ma sens jedynie dla minerałów o twardości poniżej 6, ponieważ twardsze minerały zarysują tylko porcelanę. W takim przypadku należy posłużyć się korundem lub narzędziem zbrojonym syntetycznymi diamentami, np. „diamentowym” pilnikiem lub wiertłem diamentowym i zdrapać odrobinę analizowanego minerału na kartkę białego papieru. W razie braku porcelanowej płytki tę samą procedurę, ale z użyciem kawałka kwarcu lub zwykłej stalowej igły, można zastosować także do badania bardziej miękkich minerałów. W terenie można w tym celu wykorzystać kawałek drobnoziarnistego, jasnego kwarcytu lub żyłę kwarcową. Badanie rysy minerałów białych i bezbarwnych mija się z celem, ponieważ będzie ona zawsze biała. W systematyce skał magmowych stosuje się podział na minerały jasne (felsytowe) i ciemne (maficzne). Podział ten tylko tradycyjnie odnosi się do barwy lub zabarwienia. W rzeczywistości wyznacznikiem jest skład chemiczny. Minerały maficzne są bogate w magnez i żelazo bądź ich geochemiczne odpowiedniki, felsytowe zaś w krzem, glin, potas, sód i wapń. Minerały bezbarwne są w zasadzie przezroczyste, ale drobne próżnie, banieczki gazu, spękania powodują zmętnienie i zanik przezroczystości – w efekcie kryształy przyjmują biały kolor. Minerały zabarwione również mogą być idealnie przezroczyste, ale wraz z intensywnością zabarwienia i grubością kryształu przezroczystość maleje. Ze względu na przezroczystość wyróżnia się minerały: ■ przezroczyste (kryształ górski, gips, halit, topaz); możliwe jest odczytanie pisma przez kryształ lub niezbyt gruby odłamek minerału; ■ półprzezroczyste (chalcedon, opal); przez cienką płytkę można rozpoznać zarysy przedmiotów; ■ przeświecające (skalenie); przez cienką płytkę przechodzi światło, ale nie można rozpoznać zarysów przedmiotów; ■ nieprzezroczyste (piryt, magnetyt); światło nie przechodzi nawet przez cienkie płytki. Minerały nieprzezroczyste mają zwykle połysk metaliczny lub są matowe. Połysk jest właściwością powierzchni minerału związaną ze sposobem odbijania światła. Cecha ta może być różna w zależności od rodzaju powierzchni, np. inaczej mogą odbijać światło ściany kryształu, inaczej powierzchnie łupliwości lub powierzchnie przełamu. Wydziela się następujące typy połysku: ■ szklisty (zwyczajny) – kwarc (ściany), skalenie, oliwiny, kalcyt, dolomit, halit, granaty; ■ tłusty (bywa również określany jako woskowy) – powierzchnia przełamu kwarcu i siarki rodzimej, bursztyn; ■ perłowy – talk, niekiedy miki (serycyt) i inne minerały o blaszkowej budowie; ■ jedwabisty – chryzotyl, gips włóknisty i inne minerały o włóknistym pokroju; ■ żywiczny – minerały o wysokich współczynnikach załamania światła i żółtej barwie, np. siarka rodzima; ■ metaliczny – piryt, galena, chalkopiryt, markasyt, miedź rodzima, magnetyt oraz inne siarczki, siarkosole i metale rodzime; ■ półmetaliczny – grafit (minerały o połysku półmetalicznym mają najczęściej rysę intensywnie barwną, ale zdecydowanie jaśniejszą od minerałów o połysku metalicznym); ■ diamentowy – cynober, sfaleryt, cyrkon, diament; ■ matowy (brak połysku) – minerały ilaste, np. kaolinit. Wraz z wietrzeniem intensywność połysku maleje aż do zupełnego zaniku. W związku z tym połysk należy określać na możliwie jak najświeższej powierzchni, a ponadto należy zaznaczyć, dla jakiej powierzchni kryształu zostało przeprowadzone badanie (czy jest to powierzchnia łupliwości, przełamu, czy ściana kryształu). Minerały anizotropowe rozszczepiają wiązkę światła na dwie składowe (wynikające z podwójnego kąta załamania światła), tzw. promień zwyczajny i nadzwyczajny – dwójłomność. Przejawem dwójłomności jest „podwójne” widzenie przedmiotu przez płytkę minerału – najwyraźniejsze u kalcytu, ponieważ różnica pomiędzy obydwoma kątami załamania światła jest u niego szczególnie duża. Dwójłomność występuje we wszystkich minerałach przejrzystych, oprócz krystalizujących w układzie regularnym (izotropowych). W przypadku nielicznych minerałów można wykorzystać inne specyficzne cechy optyczne. Należy do nich opalizacja (tęczowa gra kolorów występująca m.in. u opalu) oraz iryzacja, zwana też labradoryzacją (różnobarwne odblaski pojawiające się na ścianach i płaszczyznach łupliwości niektórych plagioklazów, spowodowane występowaniem bardzo drobnych wrostków, będących skutkiem odmieszania skaleni). Wiele minerałów można jednoznacznie zidentyfikować na podstawie właściwości mechanicznych (twardość, łupliwość, przełam, oddzielność). Twardość jest definiowana jako odporność minerału na zarysowanie. Dokładne oznaczenie tej cechy wymaga zastosowania odpowiednich przyrządów – sklerometrów. W praktyce geologicznej badanie twardości przeprowadza się najczęściej w sposób uproszczony przez porównanie z minerałami wzorcowymi zestawionymi w dziesięciostopniowej skali (tab. 5), opracowanej w 1812 r. przez Friedricha Mohsa. Skala Mohsa ma charakter względny. Różnice twardości pomiędzy kolejnymi minerałami skali nie są jednakowe, więc twardości pośrednie określa się z dokładnością tylko do pół stopnia, tzn. że wszystkim minerałom o twardości pomiędzy np. 3 i 4 przypisujemy twardość 3,5. Tabela 5. Skala twardości Mohsa (twardość bezwzględna wg Vickersa) Twardość jest cechą charakterystyczną każdego minerału, ale bywa uzależniona od kierunku, stopnia zwietrzenia i ewentualnie budowy pasowej w kryształach mieszanych. Różnice uwarunkowane kierunkiem lub budową pasową są na ogół tak małe, że nie zaznaczają się przy użyciu skali Mohsa, gdyż mieszczą się w przedziale jednego stopnia tej skali. Wyjątek stanowi dysten, którego twardość w zależności od kierunku waha się w granicach od 4 do 7. Na skutek wietrzenia twardość minerałów obniża się.\n<a href="https://cyfroteka.pl/ebooki/Przewodnik_do_cwiczen_z_geologii-ebookRO/p02045465i020" target="_blank" title="Przewodnik do ćwiczeń z geologii [Piotr Czubla, Włodzimierz Mizerski, Ewa Świerczewska-Gładysz] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="https://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Przewodnik do ćwiczeń z geologii [Piotr Czubla, Włodzimierz Mizerski, Ewa Świerczewska-Gładysz] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>


Botki z kolekcji Jana. Model wykonany z połączenia materiału tekstylnego i syntetycznego. – Nieocieplony model. – Okrągły, usztywniony nosek. – Usztywniony zapiętek. – Antypoślizgowa, gumowa podeszwa. – Zapięcie na suwak. – Długość wkładki wynosi: 24 cm. – Wymiary podane dla rozmiaru: 37. Materiał: tekstylny Materiał: syntetyczny Obcas: płaski Rodzaj: bez ocieplenia Skład: Cholewka: Materiał syntetyczny, Materiał tekstylny, Wnętrze: Materiał tekstylny, Podeszwa: Materiał syntetyczny, ID produktu: 4920-OBD1LL Kod producenta: 8.8.25464.21\nW naszym asortymencie na Casu.pl znajdziesz wygodne botki na koturnie, ultra kobiece botki na szpilce oraz botki na słupku. Proponujemy obuwie klasyczne i minimalistyczne, a także wyróżniające się finezyjnym designem.Opis: Ciemno beżowe eleganckie botki z linii MITO. Fason do kostki z zapięciem na suwak po wewnętrznej stronie. Szeroki obcas 4,5 cm, delikatnie szpiczasty nosek.Botki z kolekcji UGG. Model wykonany ze skóry naturalnej. Wyjątkowo wytrzymały materiał. – Trwała i lekka podeszwa Treadlite idealnie sprawdza się zarówno na suchych, jak i mokrych powierzchniach.Ogłoszenia o tematyce: botki i sukienka na Sprzedajemy.pl – Kupuj i sprzedawaj rzeczy używane i nowe w Twojej okolicy. Szybka, łatwa i lokalna sprzedaż rzeczy z drugiej ręki. Nieruchomości, Motoryzacja, Komputery, Meble, Antyki, Telefony, Sprzęt sportowy i inneBotki to idealne buty na jesienną słotę. Doskonale pasują do każdego ubioru, czy to do spodni czy też do spódniczki. Doskonale pasują do każdego ubioru, czy to do spodni czy też do spódniczki.Damskie botki to charakterystyczne obuwie z cholewką, która sięga zazwyczaj do kostki. Można nosić je przez większą część roku, zarówno wiosną, jak i w okresie jesienno-zimowym. Nie tylko chronią stopy przed chłodem, ale także prezentują się na nodze niezwykle kobieco, elegancko i na czasie.Wykonane ze skóry, sportowe botki damskie, na podwyższeniu w formie zabudowanej koturny. Botki za kostkę, z zaokrąglonym noskiem na przodzie z gumką z subtelną fakturą. Cholewkę botków zdobi biżuteryjny medalion z logo marki Monnari.Botki- seksowne botki na obcasie must have każdej modnej kobiety. Botkina obcasie święcą triumfy już od wielu sezonów, bo w zależności od zastosowanego do wykonania materiału i ogólnej estetyki to buty na każdą okazję i każdą porę roku.Botki Damskie Klasyka i awangarda – te dwa antonimy doskonale określają naszą kolekcję botków. Wśród niej znajdziecie klasyczne czarne buty jak i ażurowe czy zimowe.Sklep internetowy Infolinia e-sklepu +48 25 748 43 10 bok@sklep.ochnik.com Biuro Obsługi Klienta Czynne pon. – pt. 8:00 – 20:00Powiązane wyszukiwania dla: jana – botki na obuwie kozaki i …Powiązane wyszukiwania


Osi priorytetowej 6. Infrastruktura spójności społecznej. Działanie 6.1 Inwestycje w infrastrukturę społeczną - PDF Free Download\nDownload "Osi priorytetowej 6. Infrastruktura spójności społecznej. Działanie 6.1 Inwestycje w infrastrukturę społeczną"\n1 ZINTEGROWANE INWESTYCJE TERYTORIALNE AGLOMERACJI WAŁBRZYSKIEJ - Gmina Wałbrzych pełniąca rolę lidera ZIT AW oraz Instytucji Pośredniczącej w ramach instrumentu Zintegrowane Inwestycje Terytorialne Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Dolnośląskiego ogłasza nabór wniosków o dofinansowanie realizacji projektów ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Dolnośląskiego Osi priorytetowej 6 Infrastruktura spójności społecznej Działanie 6.1 Inwestycje w infrastrukturę społeczną Poddziałanie Inwestycje w infrastrukturę społeczną ZIT AW (Infrastruktura prowadzona przez podmioty opieki nad dziećmi do 3 roku życia) Nr naboru RPDS IP /16\n2 Ogłoszenie o konkursie nr RPDS IP /16 Informacje, które publikowane są na Portalu Funduszy Europejskich Nabór w trybie konkursowym wniosków na projekty, których celem jest zwiększenie dostępu do usług społecznych związanych z procesem integracji społecznej, aktywizacji społecznozawodowej oraz deinstytucjonalizacji usług. Konkurs nr RPDS IP /16 dotyczy projektów w ramach Osi priorytetowej 6 Infrastruktura spójności społecznej, Działanie 6.1 Inwestycje w infrastrukturę społeczną, Poddziałanie Inwestycje w infrastrukturę społeczną ZIT AW C Budowa, remont, przebudowa, rozbudowa, wyposażenie, modernizacja oraz adaptacja infrastruktury prowadzonej przez podmioty opieki nad dziećmi do 3 roku życia (np. żłobki, kluby malucha). Wstępna informacja o naborze Termin, od którego można składać wnioski Termin, do którego można składać wnioski Termin rozstrzygnięcia konkursu Miejsce składania wniosków (wpisz nazwę instytucji oraz jej adres) Sposób składania wniosków o dofinansowanie Nabór w trybie konkursowym dla podmiotów realizujących przedsięwzięcia na terenie Aglomeracji Wałbrzyskiej określonej w Strategii ZIT AW. Przez konkurs ogłaszany w ramach ZIT AW rozumie się prowadzony w trybie konkursowym nabór wniosków o dofinansowanie ogłaszany na projekty realizowane na obszarze ZIT AW /zasięgu nie wykraczającym poza obszar ZIT AW. Instytucją Organizującą Konkurs jest Gmina Wałbrzych pełniąca funkcję Instytucji Pośredniczącej w ramach instrumentu Zintegrowane Inwestycje Terytorialne RPO WD oraz funkcję Lidera ZIT AW. Zadania związane z naborem realizuje Instytucja Pośrednicząca Aglomeracji Wałbrzyskiej, ul. Słowackiego 23A, Wałbrzych r r. IOK szacuje, że orientacyjny termin rozstrzygnięcia konkursu przypadnie na listopad 2016 r. Instytucja Pośrednicząca Aglomeracji Wałbrzyskiej, ul. Słowackiego 23A, Wałbrzych. Wnioskodawca wypełnia wniosek o dofinansowanie za pośrednictwem aplikacji generator wniosków o dofinansowanie EFRR dostępnej na stronie snow-ipaw.dolnyslask.pl i przesyła do IOK w ramach niniejszego konkursu w terminie: od godz dnia 16 maja 2016r. do godz dnia 30 czerwca 2016 r. Logowanie do Generatora Wniosków w celu wypełnienia i złożenia wniosku o dofinansowanie będzie możliwe w czasie trwania naboru wniosków. Aplikacja służy do przygotowania wniosku o dofinansowanie projektu realizowanego ramach\n3 Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Dolnośląskiego System umożliwia tworzenie, edycję oraz wydruk wniosków o dofinansowanie, a także zapewnia możliwość ich złożenia do właściwej instytucji. Ponadto do siedziby IOK należy dostarczyć jeden egzemplarz wydrukowanej z aplikacji generator wniosków papierowej wersji wniosku, opatrzonej czytelnym podpisem/ami lub parafą i z pieczęcią imienną osoby/ób uprawnionej/ych do reprezentowania Wnioskodawcy (wraz z podpisanymi załącznikami) w terminie do godz dnia 30 czerwca 2016 r. Jednocześnie, wymaganą analizę finansową (w postaci arkuszy kalkulacyjnych w formacie Excel z aktywnymi formułami) przedłożyć należy na nośniku CD. Załączniki będące kopiami dokumentów muszą być potwierdzone za zgodność z oryginałem przez osobę/osoby uprawnione do podpisania wniosku o dofinansowanie zgodnie z dokumentami statutowymi lub załączonym do wniosku pełnomocnictwem. Za datę wpływu do IOK uznaje się datę wpływu wniosku w wersji papierowej. Papierowa wersja wniosku może zostać dostarczona: a) osobiście do sekretariatu IPAW pod adresem: Instytucja Pośrednicząca Aglomeracji Wałbrzyskiej Ul. J. Słowackiego 23A Wałbrzych II piętro, pokój nr 203 b) kurierem lub pocztą na adres: Instytucja Pośrednicząca Aglomeracji Wałbrzyskiej Ul. J. Słowackiego 23A Wałbrzych Suma kontrolna wersji elektronicznej wniosku (w systemie) musi być identyczna z sumą kontrolną papierowej wersji wniosku. Wnioski wypełnione odręcznie oraz/lub w języku obcym (obowiązuje język polski) nie będą rozpatrywane. Wniosek w postaci wydruku wraz z załącznikami (jeśli dotyczy) powinien być trwale spięty w kompletny dokument. Wniosek należy umieścić w segregatorze. Grzbiet segregatora powinien być opisany w następujący sposób: Pełna nazwa wnioskodawcy wraz z adresem... Wniosek o dofinansowanie projektu w ramach naboru nr Tytuł projektu Wraz z wnioskiem należy dostarczyć pismo przewodnie, na którym\n4 Kto może składać wnioski? zostanie potwierdzony wpływ wniosku do IOK. Pismo to powinno zawierać te same informacje, które znajdują się na grzbiecie segregatora. Wnioski złożone wyłącznie w wersji papierowej albo wyłącznie w wersji elektronicznej zostaną uznane za nieskutecznie złożone i pozostawione bez rozpatrzenia. W takim przypadku wersja papierowa wniosku (o ile zostanie złożona) będzie odsyłana na wskazany we wniosku o dofinansowanie adres korespondencyjny w ciągu 14 dni od daty złożenia. Oświadczenia oraz dane zawarte we wniosku o dofinansowanie projektu są składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Wniosek o dofinansowanie projektu zawiera klauzulę następującej treści: Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za podanie fałszywych danych lub złożenie fałszywych oświadczeń. Klauzula ta zastępuje pouczenie właściwej instytucji o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Wnioskodawca ma możliwość wycofania wniosku o dofinansowanie podczas trwania konkursu oraz na każdym etapie jego oceny. Należy wówczas dostarczyć do IOK pismo z prośbą o wycofanie wniosku podpisane przez osobę uprawnioną do podejmowania decyzji w imieniu wnioskodawcy. W przypadku ewentualnych problemów z Generatorem, IOK zastrzega sobie możliwość zmiany terminu składania wniosków lub złożenia ich w innej formie niż wyżej opisana. Decyzja w powyższej kwestii zostanie przedstawiona w formie komunikatu we wszystkich miejscach, gdzie opublikowano ogłoszenie. Wsparcie udzielane będzie beneficjentom realizującym przedsięwzięcia na terenie Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych Aglomeracji Wałbrzyskiej określonego w Strategii ZIT AW. O dofinansowanie w ramach konkursu mogą ubiegać się następujące typy beneficjentów: jednostki samorządu terytorialnego, ich związki i stowarzyszenia; jednostki organizacyjne jst; organizacje pozarządowe; kościoły, związki wyznaniowe oraz osoby prawne kościołów i związków wyznaniowych; podmioty zajmujące się opieką nad dziećmi do 3 roku życia*. * Poprzez podmioty prowadzące rozumiane są wszystkie podmioty, które na podstawie właściwych ustaw świadczą/będą świadczyć wymienione w typach projektów usługi i dzięki realizacji projektu uzyskają status podmiotu prowadzącego. W momencie składania wniosku o dofinansowanie wnioskodawca, jakim jest osoba fizyczna, musi mieć zarejestrowaną działalność gospodarczą.\n5 Na co można otrzymać dofinansowanie? P Przedmiotem konkursu jest następujący typ projektów określony dla działania 6.1 Inwestycje w infrastrukturę społeczną Poddziałania Inwestycje w infrastrukturę społeczną - ZIT AW (Infrastruktura prowadzona przez podmioty opieki nad dziećmi do 3 roku życia): C Budowa, remont, przebudowa, rozbudowa, wyposażenie, modernizacja oraz adaptacja infrastruktury prowadzonej przez podmioty opieki nad dziećmi do 3 roku życia (np. żłobki, kluby malucha). Budowa nowych obiektów w schemacie 6.1 C będzie możliwa w uzasadnionych przypadkach, jeśli znajdzie odzwierciedlenie w dokumentacji aplikacyjnej, w konkretnej analizie demograficznej lub potwierdzenie w danych statystycznych, wyłącznie w sytuacji, gdy przebudowa, rozbudowa lub adaptacja istniejących budynków nie jest możliwa lub jest nieuzasadniona ekonomicznie. Pod pojęciem rozbudowy rozumie się sytuację w której rozbudowywana część obiektu będzie funkcjonalnie i rzeczywiście połączona z istniejącą częścią obiektu. Lokal w którym ma być prowadzony żłobek lub klub dziecięcy musi spełniać wymagania lokalowe i sanitarne określone w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 10 lipca 2014 r. w sprawie wymagań lokalowych i sanitarnych jakie musi spełnić lokal w którym ma być prowadzony żłobek lub klub dziecięcy (Dz. U. poz. 925). Wszystkie projekty powinny uwzględniać dostosowanie do potrzeb osób niepełnosprawnych. Aby projekt mógł być realizowany, projektodawca musi wskazać powiązanie z realizacją celów RPO WD w zakresie wsparcia udzielanego w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego, tj. że projekt przyczynia się do osiągnięcia celów zapisanych w RPO WD w zakresie wsparcia udzielanego ze środków EFS. Preferowane będą projekty: związane z tworzeniem nowych miejsc opieki nad dziećmi; o charakterze rewitalizacyjnym wynikające z Lokalnego Programu Rewitalizacji (lub dokumentu równorzędnego) danej gminy, znajdującego się na wykazie IZ RPO WD ; realizowane na obszarach charakteryzujących się słabym dostępem do miejsc opieki nad dzieckiem do lat 3; realizowane na obszarach wiejskich; dotyczące podmiotów realizujących zadania w zakresie opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi. Nie będą finansowane wydatki:\n6 na inwestycje w części związanej z prowadzeniem działalności administracyjnej we wspieranych w projekcie budynkach 1 ; Wydatki na inwestycje w części związanej z prowadzeniem działalności gospodarczej nie związanej celem projektu we wspieranych w projekcie budynkach 2 ; Wydatki na termomodernizację przekraczające 49% wartości całkowitych wydatków kwalifikowalnych na pojedynczy budynek w projekcie; Wydatki na zagospodarowanie otoczenia w zieleń i drobną architekturę przekraczające 15 % wartości wydatków kwalifikowalnych; Wydatki dotyczące infrastruktury przedszkoli 3. Kryteria wyboru projektów Maksymalny dopuszczalny poziom dofinansowania projektu lub maks. dopuszczalna kwota Ww. limity procentowe nie sumują się elementy uzupełniające w projekcie zawsze powinny stanowić maksymalnie 49% całkowitych wydatków kwalifikowalnych. Jeśli projekt składa się z przebudowy obiektu, jego termomodernizacji i zagospodarowanie otoczenia w zieleń, wówczas wydatki na przebudowę obiektu powinny stanowić co najmniej 51% wydatków kwalifikowalnych. Kategorią interwencji (zakresem interwencji dominującym) dla niniejszego konkursu jest kategoria 052 Infrastruktura na potrzeby wczesnej edukacji elementarnej i opieki na dzieckiem. Jeden wnioskodawca może złożyć w tym naborze jeden wniosek o dofinansowanie. Wyciąg z Kryteriów wyboru projektów zatwierdzonych przez KM RPO WD obowiązujących w niniejszym naborze stanowi załącznik nr 3 do niniejszego Regulaminu. Kryteria wyboru projektów w ramach RPO WD , zatwierdzone uchwałą nr 2/15 z dnia 6 maja 2015 r. przez Komitet Monitorujący Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Dolnośląskiego są zamieszczone na stronie i Poziom dofinansowania UE na poziomie projektu wynosi 85% kosztów kwalifikowalnych. 1 Wydatki kwalifikowalne nie obejmują wydatków ponoszonych na część związaną z prowadzeniem działalności administracyjnej. Dlatego należy określić procentowy udział powierzchni użytkowej związanej z prowadzeniem działalności administracyjnej w całkowitej powierzchni użytkowej budynku. Następnie należy wg uzyskanej proporcji obniżyć wydatki kwalifikowalne. 2 Wydatki kwalifikowalne nie obejmują wydatków ponoszonych na część związaną z prowadzeniem działalności gospodarczej. Dlatego należy określić procentowy udział powierzchni użytkowej związanej z prowadzeniem działalności gospodarczej w całkowitej powierzchni użytkowej budynku. Następnie należy wg uzyskanej proporcji obniżyć wydatki kwalifikowalne. 3 Wydatki kwalifikowalne nie obejmują wydatków ponoszonych na część związaną z infrastrukturą przedszkoli. Jeśli wnioskodawca nie ma możliwości wykazania kosztów w podziale na żłobek i przedszkole, należy określić procentowy udział powierzchni użytkowej związanej z prowadzeniem działalności przedszkolnej w całkowitej powierzchni użytkowej budynku. Następnie należy wg uzyskanej proporcji obniżyć wydatki kwalifikowalne.\n7 dofinansowania projektu Ogólna pula środków przeznaczona na dofinansowanie projektów Regulamin konkursu Wzór umowy/decyzji o dofinansowanie Wzór wniosku o dofinansowanie Środki odwoławcze przysługujące składającemu wniosek Pytania i odpowiedzi Alokacja w ramach konkursu wynosi Euro zł. Alokacja przeliczona po kursie Europejskiego Banku Centralnego (EBC) obowiązującym w marcu 2016 r., 1 euro = 4,3631 zł. Ze względu na kurs euro limit dostępnych środków może ulec zmianie. Z tego powodu dokładna kwota dofinansowania zostanie określona na etapie zatwierdzania Listy ocenionych projektów. Wszystkie kwestie dotyczące naboru opisane zostały w Regulaminie, który dostępny jest wraz z załącznikami na stronie internetowej oraz na portalu Funduszy Europejskich Wzór umowy/decyzji o dofinansowanie projektu, która będzie zawierana z wnioskodawcami projektów wybranych do dofinansowania stanowi załącznik nr 2 a i 2 b do niniejszego Regulaminu i jest zamieszczony na stronie Wzór umowy/decyzji zawiera wszystkie postanowienia wymagane przepisami prawa, w tym wynikające z przepisów ustawy o finansach publicznych, określające elementy umowy/decyzji o dofinansowanie. Wzór umowy/decyzji uwzględnia prawa i obowiązki beneficjenta oraz właściwej instytucji udzielającej dofinansowania. Wykaz informacji, których należy udzielić ubiegając się o dofinansowanie projektu zawiera załącznik nr 1 do niniejszego Regulaminu i jest zamieszczony na stronie Na powyższej stronie zamieszczone są również wzory załączników do wniosku o dofinansowanie. Instrukcja wypełniania wniosku zostanie udostępniona wraz z generatorem. W zależności od specyfiki projektu i sytuacji Wnioskodawcy ostateczny zakres informacji niezbędnych do wypełnienia wniosku w generatorze może być inny niż wskazany w załączniku. Wnioskodawcy, w przypadku negatywnej oceny jego projektu, przysługuje prawo do wniesienia protestu, zgodnie z zasadami określonymi w ustawie z dnia 11 lipca 2014 r. o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej (Dz. U. z 2016 r. poz. 217). Szczegółowe informacje na temat procedury odwoławczej znajdują się w Regulaminie Konkursu. IOK udziela wyjaśnień w kwestiach dotyczących konkursu i odpowiedzi na zapytania indywidualne poprzez:\n8 Główny Punkt Informacyjny Funduszy Europejskich: Czynny: w poniedziałki w godzinach w pozostałe dni robocze w godzinach Wrocław, Wybrzeże J. Słowackiego 12-14, pokój nr 300 Infolinia: Tel. (71) , (71) ,Fax (71) Zapytania do ZIT AW (w zakresie Strategii ZIT AW) można składać za pomocą: e mail: telefon: (74) , faks. (74) lub bezpośrednio w siedzibie: Instytucja Pośrednicząca Aglomeracji Wałbrzyskiej ul. Słowackiego 23A Wałbrzych w poniedziałki, środy, czwartki w godz we wtorki w godz w piątki w godz Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania oraz wyjaśnienia o charakterze ogólnym będą zamieszczane na stronie w ramach informacji dotyczących procedury wyboru projektów oraz niezbędnych do przedłożenia wniosku o dofinansowanie. Po ogłoszeniu konkursu IOK zorganizuje spotkanie dla wnioskodawców ubiegających się o dofinansowanie. Szczegółowe informacje dotyczące terminów i miejsca spotkań wraz z formularzem zgłoszeniowym będą zamieszczane na stronie internetowej Przed zadaniem pytania IOK zaleca zapoznanie się z aktualną dokumentacją konkursową, oraz katalogiem najczęściej zadawanych pytań. Konkurs przeprowadzany jest jawnie z zapewnieniem publicznego\n9 Linki Wybierz typ beneficjenta dostępu do informacji o zasadach jego przeprowadzania oraz do list projektów ocenionych w poszczególnych etapach oceny i listy projektów wybranych do dofinansowania. Redaktor naboru umieści wszystkie wymagane linki na stronie Ponadto ogłoszenie o konkursie wraz z Regulaminem jest dostępne na Portalu Funduszy Europejskich O dofinansowanie w ramach konkursu mogą ubiegać się następujące typy beneficjentów: jednostki samorządu terytorialnego, ich związki i stowarzyszenia; jednostki organizacyjne jst; organizacje pozarządowe; kościoły, związki wyznaniowe oraz osoby prawne kościołów i związków wyznaniowych; podmioty zajmujące się opieką nad dziećmi do 3 roku życia*. * Poprzez podmioty prowadzące rozumiane są wszystkie podmioty, które na podstawie właściwych ustaw świadczą/będą świadczyć wymienione w typach projektów usługi i dzięki realizacji projektu uzyskają status podmiotu prowadzącego. Dla kogo? Nie dotyczy Wybierz obszar wsparcia Na co? Poziom dofinansowania Inwestycje w infrastrukturę i wyposażenie Zwiększony dostęp do usług społecznych związanych z procesem integracji społecznej, aktywizacji społeczno-zawodowej oraz deinstytucjonalizacji usług. Poziom dofinansowania UE na poziomie projektu wynosi 85% kosztów kwalifikowalnych. Minimalny wkład własny Minimalny wkład własny beneficjenta na poziomie projektu wynosi 15%. Wartość projektu Dowiedz się więcej Przekierowanie do dokumentów Programu Minimalna wartość projektu: 50 tys. PLN bezpośredni link zostanie umieszczony w dniu ogłoszenia naboru. bezpośredni link zostanie umieszczony w dniu ogłoszenia naboru.


9 października 2013 r. klasa III c zabrała Koziołka Matołka w podróż do królewskiego miasta Toruń. Najpierw odwiedziliśmy dom wielkiego polskiego astronoma Mikołaja Kopernika. Tu też bawiliśmy się w czeladników Mistrza Piekarskiego. Poznaliśmy historię słynnych toruńskich pierników i własnoręcznie je robiliśmy. Wizyta w Planetarium była wielkim przeżyciem. Zachwyciły nas barwy kosmosu. Następnie zwiedzaliśmy Starówkę. Piękny Ratusz Staromiejski, Krzywa Wieża, urokliwe kamieniczki oraz ruiny zamku są piękne, szczególnie oglądane z wysokiej Wieży Ratuszowej. A wizyta w Muzeum Podróżników im.Tony Halika była wspaniałą lekcją geografii.


LaserBling Karolina Berlińska - Halowawa.pl - portal informacyjno - rozrywkowy\nhalowawa.pl » Katalog firm » Moda i uroda » Sztuczna biżuteria, akcesoria, dodatki\nID firmy: 30696\nPoszukujesz modnej biżuterii męskiej, aby prezentować się stylowo wśród znajomych? A może chcesz wręczyć świetny prezent dla taty? Natychmiast zbadaj ofertę witryny Blingart, która w swojej ofercie ma wiele gatunków biżuterii. W ofercie są na przykład bransoletki magnetyczne, które można kupić w bardzo niskiej cenie. Blingart posiada również biżuterię ze stali chirurgicznej, która jest doskonałą alternatywą dla srebra i jest odporna na wszelkiego typu zadrapania.


Nowy numer „Gońca Wolności” listopad 2010 - KoLiber\nNowy numer „Gońca Wolności” listopad 2010\nmateuszkwapich / 6 listopada 2010\nOddajemy Wam do rąk kolejny numer Gońca Wolności – mam nadzieję, że przynajmniej równie ciekawy jak poprzedni. Bardzo wiele miejsca poświęcamy tematowi numeru, czyli wyborom samorządowym. Koordynacją tematu zajmował się Michał Janik, za co mu serdecznie dziękuję. Współpraca z nim była prawdziwą przyjemnością. W tym, najobszerniejszym dziale znajdziecie, Szanowni Czytelnicy, przede wszystkim dużą liczbę wywiadów. Wydaje mi się, że przeczytanie, co mają do powiedzenia na temat samorządu praktycy jest szczególnie ciekawe – pozwala lepiej niż jakiekolwiek teoretyczne dywagacje zorientować się jak tak naprawdę wygląda działalność polityczna na szczeblu lokalnym.\nOpublikowaliśmy nowy numer Biuletynu KoLibra „Goniec Wolności”.\nW numerze znajduje się także całkiem nowy dział – po raz pierwszy na łamach Gońca gości filozofia. Marek Adam Grabowski wprowadza nas w temat ogólnie, tłumacząc czym jest filozofia. Paweł Rzewuski natomiast pisze o tym jak powinna wyglądać racjonalna dyskusja konfrontując to z tym, co można zobaczyć w mediach – bardzo dobrym złym przykładem dyskusji.\nPonadto prezentujemy dwie recenzje. Zachęcam szczególnie do lektury tekstu Adama Marka Grabowskiego, w którym omawia wywiad-rzekę z profesorem Wolniewiczem. Autorowi udało się zachęcić mnie do przeczytania recenzowanej książki, a to nie zdarza się często. Polecam także artykuł Przemysława Mrówki o instytucji autorytetu. Jest to tekst bardzo ciekawy, z którym na pewno warto się zapoznać. Może stanie się też początkiem szerszej dyskusji na ten temat?\nPo raz pierwszy także w Gońcu Wolności można znaleźć … poezję. W numerze prezentujemy dwa wiersze przysłane przez naszego sympatyka, Rafała Popowskiego, których autorką jest jego babcia, pani Irena Bielecka.\nMyślę, że najnowszy numer Gońca Wolności wart jest przeczytania, że tak powiem, „od deski do deski” – teksty, które prezentujemy bardzo się od siebie różnią, ale wszystkie mówią o rzeczach ważnych, którym dobrze jest poświęcić uwagę. Jednocześnie zachęcam wszystkich do wzbogacenia KoLibrowego magazynu o własne teksty, czy to w odniesieniu do publikowanych artykułów, czy też całkiem z nimi niezwiązane – zawsze ciekawie jest, gdy możemy zaprezentować więcej punktów widzenia.


Dostosowywanie zmiennych w aplikacji Skróty na iPhonie lub iPadzie - Wsparcie Apple (PL)\nDostosowywanie zmiennych w aplikacji Skróty na iPhonie lub iPadzie\nNa dole edytora skrótów wyświetlony zostanie edytor zmiennych zawierający narzędzia pozwalające na zdefiniowanie typu zawartości, wybranie szczegółów zawartości, które mają być pobierane, zmianę nazwy zmiennej oraz wyświetlenie czynności, która generuje daną zmienną.\nZmienianie typu zawartości zmiennej\nAplikacja Skróty automatycznie wykrywa typ zawartości przechowywanej w zmiennej i używa tego typu jako domyślnego typu zawartości zmiennej. Możesz wymusić zmianę typu zawartości zmiennej.\nOtwórz widok Moje skróty w aplikacji Skróty na urządzeniu iOS lub iPadOS, a następnie stuknij w na skrócie, który chcesz zmodyfikować.\nStuknij w token zmiennej w edytorze skrótów.\nWyświetlony zostanie edytor zmiennych. W wierszu Typ widoczny jest typ zawartości używanej przez zmienną. Na przykład, w przypadku czynności Zawartość strony jako typ zmiennej wyświetlane jest „URL”.\nStuknij w wiersz Typ, a następnie wybierz z wyświetlonej listy nowy typ zawartości zmiennej.\nUwaga: Jeśli wybierzesz własny typ zawartości, aplikacja Skróty użyje grafu zawartości, aby skonwertować zawartość zmiennej na wybrany typ. Na przykład, jeśli masz zmienną przechowującą adres URL, możesz zmienić jej typ zawartości z URL na artykuł. Aplikacja Skróty automatycznie pobierze szczegóły dotyczące artykułu wskazanego przy użyciu tego adresu URL.\nWybieranie szczegółów dotyczących zawartości zmiennej\nWyświetlony zostanie edytor zmiennych. Właściwości oferowane przez dany typ zawartości wyświetlone są poniżej nazwy zmiennej oraz typu jej zawartości. Lista ta zawiera wszystkie dostępne metadane powiązane z zawartością, pozwalając na wybranie właściwości, której chcesz użyć jako danych wyjściowych zmiennej.\nNa przykład, zmienna Obraz udostępnia między innymi takie właściwości, jak Szerokość, Wysokość, Data wykonania, Położenie oraz Producent aparatu. Każdy typ zawartości oferuje własny zestaw właściwości.\nKażdy typ zawartości ma właściwość domyślną, która jest używana automatycznie, jeśli nie zostanie wybrana żadna inna.\nStuknij w jedną z właściwości na liście.\nToken zmiennej zostanie uaktualniony, wskazując dokonany wybór.\nPorada: Możesz ręcznie pobierać szczegóły z danych wyjściowych dowolnej czynności przy użyciu czynności Pobierz szczegóły — na przykład Pobierz szczegóły strony w Safari lub Pobierz szczegóły obrazów. Przeglądanie tych czynności stanowi także użyteczną metodę odkrywania, które szczegóły mogą być pobierane w przypadku różnych typów zawartości.\nZmienianie nazwy zmiennej\nWyświetlony zostanie edytor zmiennych.\nStuknij w wiersz Nazwa zmiennej, a następnie wprowadź nową nazwę zmiennej.\nNazwa zmiennej zostanie zmieniona we wszystkich jej wystąpieniach.\nWyświetlanie czynności generującej daną zmienną\nW dłuższych skrótach zawierających wiele zmiennych możesz użyć przycisku Pokaż , aby pokazać oryginalną czynność generującą daną zmienną.\nStuknij w Pokaż .\nZawartość edytora skrótów zostanie przewinięta, aby wyświetlić czynność stanowiącą źródło danej zmiennej.\nStuknij w , aby wrócić do edytora skrótów, albo stuknij we Wróć, aby wrócić do edytora zmiennych.\nGdy nauczysz się, jak dodawać, umieszczać i dostosowywać zmienne, zobaczysz, w jaki sposób pozwalają one na osiągnięcie większej dynamiki skrótów. Pozwalają one na wielokrotne używanie tej samej zawartości, wyodrębnianie określonych informacji dotyczących zawartości oraz umieszczanie tej zawartości w dowolnym miejscu skrótu.\nDzięki zmiennym możesz tworzyć skróty dostosowujące się do różnych sytuacji, dynamicznie zmieniające zawartość w trakcie działania, nadal jednak zwracające oczekiwane wyniki.\nPorada: Jeśli to Twoje pierwsze spotkanie ze zmiennymi, pomocne może okazać się eksperymentowanie z istniejącymi skrótami zawierającymi zmienne. Dodaj jeden ze skrótów dostępnych w Galerii, a następnie zmień kolejność czynności lub dodaj nowe zmienne, aby zobaczyć, jaki będzie miało to wpływ na działanie skrótu.\nPoprzednie Używanie zmiennych Następne Używanie czynności list


Obraz geometryczny w kwiaty do salonu i sypialni - grafikiobrazy.pl Rozmiar 40x30cm Rodzaj produktu obraz na płótnie\nObraz na płótnie Kwiat róży (1-częściowy) szeroki\nObraz na płótnie lub grafika na papierze (plakat) Kwiat róży (2020) z pieknej kolekcji Obrazy róże przedstawia kwiaty na geometrycznym tle. Nowoczesny obraz abstrakcyjny z kwiatami róży na ścianę do wnętrz klasycznych i nowoczesnych. Złoto bordowa kolorystyka pasuje zarówno do wystroju surowego, industrialnego jak i do pomieszczeń urządzonych z dużym udziałem drewna i tkanin. Geometryczny obraz w kwiaty polecamy szczególnie do wnętrz skandynawskich i minimalistycznych, zarówno do salonu jak i do sypialni. Inne obrazy geometryczne znajdą Państwo tutaj kliknij i zobacz.