Як уважлівы падыход да штучнага інтэлекту скарачае неаб'ектыўныя наборы дадзеных | Martech Zone\nЯк уважлівы падыход да штучнага інтэлекту скарачае неаб'ектыўныя наборы даных\nСубота, кастрычнік 23, 2021 Пятніца, Кастрычнік 22, 2021 Ахмер Інам\nРашэнням на базе штучнага інтэлекту патрэбны наборы даных, каб быць эфектыўнымі. І стварэнне гэтых набораў даных багата праблемай няяўнай прадузятасці на сістэматычным узроўні. Усе людзі пакутуюць ад прадузятасцяў (як свядомых, так і несвядомых). Ухілы могуць прымаць любыя формы: геаграфічныя, моўныя, сацыяльна-эканамічныя, сэксісцкія і расісцкія. І гэтыя сістэматычныя прадузятасці ўтвараюцца ў дадзеныя, што можа прывесці да прадуктаў ІІ, якія ўвекавечваюць і павялічваюць прадузятасць. Арганізацыям неабходны ўважлівы падыход, каб паменшыць прадузятасць, якая закрадаецца ў наборы даных.\nПрыклады, якія ілюструюць праблему зрушэння\nАдным з прыкметных прыкладаў прадузятасці гэтага набору дадзеных, які выклікаў шмат негатыўнай прэсы ў той час, было рашэнне для чытання рэзюмэ, якое аддавала перавагу кандыдатам-мужчынам, а не жанчынам. Гэта тлумачыцца тым, што наборы даных інструмента найму былі распрацаваны з выкарыстаннем рэзюмэ за апошняе дзесяцігоддзе, калі большасць заяўнікаў складалі мужчыны. Дадзеныя былі неаб'ектыўнымі, і вынікі адлюстроўвалі гэтую прадузятасць.\nЯшчэ адзін шырока распаўсюджаны прыклад: на штогадовай канферэнцыі распрацоўшчыкаў Google I/O Google падзяліўся папярэднім праглядам інструмента дапамогі дэрматалогіі на базе штучнага інтэлекту, які дапамагае людзям зразумець, што адбываецца з праблемамі, звязаных з іх скурай, валасамі і пазногцямі. Памочнік па дэрматалогіі падкрэслівае, як ІІ развіваецца, каб дапамагчы ў ахове здароўя, але таксама падкрэсліла магчымасць прадузятасці пракрасціся ў ІІ пасля крытыкі, што інструмент неадэкватны для каляровых людзей.\nКалі Google анансаваў інструмент, кампанія адзначыла:\nКаб пераканацца, што мы ствараем для ўсіх, наша мадэль улічвае такія фактары, як узрост, пол, расу і тыпы скуры - ад бледнай скуры, якая не загарае, да карычневай скуры, якая рэдка пячэ.\nGoogle, выкарыстоўваючы AI, каб дапамагчы знайсці адказы на распаўсюджаныя захворванні скуры\nАле ў артыкуле ў Vice было сказана, што Google не выкарыстаў комплексны набор дадзеных:\nДля выканання задачы даследчыкі выкарыстоўвалі набор навучальных даных з 64,837 12,399 малюнкаў 3.5 90 пацыентаў, размешчаных у двух штатах. Але з тысяч скурных захворванняў, прадстаўленых на фота, толькі XNUMX адсотка прыходзілі ад пацыентаў з тыпамі скуры па Фіцпатрыку V і VI - з карычневай скурай і цёмна-карычневай або чорнай скурай адпаведна. Паводле даследавання, XNUMX працэнтаў базы дадзеных складаліся з людзей са светлай скурай, больш цёмнай белай скурай або светла -карычневай скурай. У выніку тэндэнцыйнага адбору проб, дэрматолагі кажуць, што прыкладанне можа ў канчатковым выніку занадта або недастаткова дыягнаставаць людзей, якія не белыя.\nVice, новае дэрматалагічнае прыкладанне Google не прызначана для людзей з больш цёмнай скурай\nGoogle у адказ заявіў, што ўдасканаліць інструмент, перш чым выпусціць яго афіцыйна:\nНаш інструмент для дапамогі ў галіне дэрматалогіі на базе штучнага інтэлекту - гэта кульмінацыя больш чым трох гадоў даследаванняў. Паколькі наша праца была прадстаўлена ў Nature Medicine, мы працягвалі распрацоўваць і ўдасканальваць нашу тэхналогію, уключыўшы дадатковыя наборы даных, якія ўключаюць даныя, ахвяраваныя тысячамі людзей, і мільёны больш адабраных малюнкаў, звязаных са скурай.\nНаколькі мы маглі спадзявацца, што праграмы AI і машыннага навучання могуць выправіць гэтыя ўхілы, рэальнасць застаецца: яны толькі такія разумны паколькі іх наборы дадзеных чыстыя. У абнаўленні старой прымаўкі праграмавання смецце ў / смецце, Рашэнні AI толькі настолькі моцныя, наколькі якасць іх набораў даных з самага пачатку. Без карэкціроўкі праграмістаў гэтыя наборы даных не маюць фонавага вопыту, каб выправіць сябе - бо ў іх проста няма іншай сістэмы адліку.\nАдказнае стварэнне набораў даных - гэта аснова ўсяго этычны штучны інтэлект. І людзі ў аснове рашэння.\nУважлівы AI - гэта этычны AI\nАдсутнасць не адбываецца на пустым месцы. Неэтычныя або прадузятыя наборы даных узнікаюць у выніку няправільнага падыходу на этапе распрацоўкі. Спосаб барацьбы з памылкамі прадузятасці заключаецца ў прыняцці адказнага, арыентаванага на чалавека падыходу, які многія ў галіны называюць Уважлівым ШІ. Уважлівы AI мае тры важныя кампаненты:\n1. Уважлівы ІІ арыентаваны на чалавека\nЗ самага пачатку праекта ІІ, на этапах планавання, патрэбы людзей павінны быць у цэнтры кожнага рашэння. А гэта азначае, што ўсе людзі - не толькі падмноства. Вось чаму распрацоўшчыкам трэба разлічваць на разнастайную каманду людзей з глабальнага ўзроўню, каб навучыць прыкладання AI быць інклюзіўнымі і без прадузятасці.\nКраўдсорсінг набораў даных з глабальнай, разнастайнай каманды гарантуе ранняе выяўленне і адфільтраванне збояў. Прадстаўнікі рознай этнічнай прыналежнасці, узроставых груп, полу, узроўню адукацыі, сацыяльна-эканамічнага паходжання і месцаў могуць больш лёгка выявіць наборы дадзеных, якія аддаюць перавагу аднаму набору каштоўнасцей над іншым, тым самым адсяваючы ненаўмысную прадузятасць.\nЗірніце на галасавыя прыкладанні. Прымяняючы ўважлівы падыход да штучнага інтэлекту і выкарыстоўваючы магчымасці глабальнага пула талентаў, распрацоўшчыкі могуць улічваць такія моўныя элементы, як розныя дыялекты і акцэнты ў наборах дадзеных.\nСтварэнне арыентаванай на чалавека структуры дызайну з самага пачатку мае вырашальнае значэнне. Гэта вельмі важна для таго, каб генераваныя, адабраныя і пазначаныя даныя адпавядалі чаканням канчатковых карыстальнікаў. Але таксама важна трымаць людзей у курсе на працягу ўсяго жыццёвага цыкла распрацоўкі прадукту.\nЛюдзі ў пятлі таксама могуць дапамагчы машынам стварыць лепшы вопыт AI для кожнай канкрэтнай аўдыторыі. У Pactera EDGE нашы групы па праектах дадзеных AI, размешчаныя па ўсім свеце, разумеюць, як розныя культуры і кантэксты могуць паўплываць на збор і захаванне надзейных навучальных дадзеных AI. У іх ёсць неабходныя інструменты, каб пазначыць праблемы, кантраляваць іх і выправіць іх, перш чым рашэнне на аснове штучнага інтэлекту будзе ажыццёўлена.\nЧалавек у пятлі AI - гэта праект «сеткі бяспекі», які спалучае ў сабе моцныя бакі людзей - і іх рознае паходжанне з хуткай вылічальнай магутнасцю машын. Супрацоўніцтва паміж людзьмі і ІІ неабходна наладзіць з самага пачатку праграм, каб неаб'ектыўныя даныя не сталі асновай праекта.\n2. Уважлівы ІІ нясе адказнасць\nАдказнасць - гэта гарантаваць, што сістэмы штучнага інтэлекту без прадузятасці і заснаваныя на этыцы. Гаворка ідзе пра тое, каб памятаць пра тое, як, чаму і дзе ствараюцца дадзеныя, як яны сінтэзуюцца сістэмамі ІІ і як яны выкарыстоўваюцца пры прыняцці рашэнняў, рашэнняў, якія могуць мець этычныя наступствы. Адзін са спосабаў для бізнесу зрабіць гэта - працаваць з недастаткова прадстаўленымі супольнасцямі, каб быць больш інклюзіўнымі і менш прадузятымі. У галіне анатацый дадзеных новыя даследаванні падкрэсліваюць, як шматзадачная мадэль з некалькімі анататарамі, якая разглядае этыкеткі кожнага анататара як асобную падзадачу, можа дапамагчы змякчыць магчымыя праблемы, уласцівыя тыповым метадам праўдзівасці, калі рознагалоссі анататараў могуць быць з-за недастатковага прадстаўлення і можа ігнаравацца ў сукупнасці анатацый да адной асноўнай праўды.\nНадзейнасць прыходзіць ад таго, што бізнес празрысты і тлумачыцца тым, як навучаецца мадэль ІІ, як яна працуе і чаму яны рэкамендуюць вынікі. Бізнесу патрэбны вопыт лакалізацыі AI, каб зрабіць магчымым для сваіх кліентаў зрабіць свае прыкладання AI больш інклюзіўнымі і персаналізаванымі, паважаючы крытычныя нюансы мясцовай мовы і карыстальніцкага досведу, якія могуць павысіць ці парушаць аўтарытэт рашэння AI з адной краіны ў іншую . Напрыклад, бізнес павінен распрацоўваць свае прыкладання для персаналізаванага і лакалізаванага кантэксту, уключаючы мовы, дыялекты і акцэнты ў галасавых праграмах. Такім чынам, прыкладанне прыносіць аднолькавы ўзровень складанасці галасавога вопыту для кожнай мовы, ад ангельскай да мала прадстаўленых.\nСправядлівасць і разнастайнасць\nУ рэшце рэшт, уважлівы AI гарантуе, што рашэнні будуюцца на сумленных і разнастайных наборах дадзеных, дзе наступствы і ўплыў канкрэтных вынікаў адсочваюцца і ацэньваюцца да выхаду рашэння на рынак. Будучы ўважлівымі і ўключаючы людзей у кожную частку распрацоўкі рашэння, мы дапамагаем гарантаваць, што мадэлі AI застаюцца чыстымі, мінімальна прадузятымі і максімальна этычнымі.\nКлючавыя словы: aiштучны інтэлектзрушэнненаборы дадзеных зрушэннянаборы даных зрушэннянеаб'ектыўныя дадзеныяпрадузятыя наборы даныхнаборы дадзеныхэтычны айэтычны штучны інтэлектсправядлівасцьгеаграфічныGoogleлінгвістычнаяпамятаючырасізмсексізмженофобсацыяльна-эканамічныядавер\nАхмер Інам з'яўляецца галоўным дырэктарам па ІІ Pactera EDGE, вядучая сусветная кампанія па лічбавых і тэхналагічных паслугах. Ён з'яўляецца дасведчаным кіраўніком у галіне даных і аналітыкі з больш чым 20-гадовым вопытам у кіраванні арганізацыйнай трансфармацыяй з выкарыстаннем дадзеных, тэхналогій, інфармацыйных сістэм, аналітыкі і прадуктаў даных.\nТэндэнцыі MarTech, якія стымулююць лічбавую трансфармацыю


30.04.2021 / 15:25\nУ сераду на 80-м годзе пайшоў з жыцця кіраўнік заслужанага калектыву «Церніца» Іосіф Несцяровіч. У яго быў каранавірус. Пра гэта Tut.by распавялі яго блізкія.\nІосіф Несцяровіч разам з жонкай больш за тры дзесяцігоддзі аддаў ансамблю. Ён у 2002 годзе стаў першым, каму было прысвоена званне «Заслужаны аматарскі калектыў Рэспублікі Беларусь». Ансамбль актыўна гастраляваў па Беларусі і за мяжой, атрымаў розныя прэміі.\nРодныя Іосіфа Аляксандравіча распавялі, што ў мужа і жонкі Несцяровічаў быў дыягнаставаны каранавірус. Мужчына правёў у бальніцы каля двух тыдняў і памёр у сераду. У даведцы аб смерці — лёгачна-сардэчная недастатковасць і двухбаковая пнеўманія.\nСвой творчы шлях Іосіф Несцяровіч пачынаў у ансамблі «Харошкі»: як кажуць сваякі, «разам з Валянцінай Гаявой фактычна ствараў калектыў».\nЗатым працаваў у Нацыянальным акадэмічным народным хоры імя Цітовіча, а пасля гэтага стаў кіраваць «Церніцай».\n— Ён быў такі вясёлы, яму хацелася жыць… Мы ўсе яго чакалі, — кажуць удзельнікі калектыву.\nУ Аманскай затоцы захапілі танкер «Асфальт прынцэс», а потым пакінулі яго\n«Змірыцца — дрэнная стратэгія». Як Калеснікава і Знак сталі сімваламі свабоды, а цяпер ім пагражае да 12 год


Як пад Глыбокім былыя настаўнікі вырошчваюць "зожную" грэчку\nВасіль і Святлана Сенькаўцы – уладальнікі сельскай фермерскай гаспадаркі “Ричев” у Глыбоцкім раёне – без усялякіх пестыцыдаў і іншай “хіміі” вырошчваюць грэчку. Прычым грэчку не звычайную, а зялёную. Тую, якая лічыцца самай карыснай і якую любяць “ЗОЖнікі”. Гледзячы на Васю і Свету, з цяжкасцю верыш, што зусім нядаўна яны жылі ў Віцебску і выкладалі музыку. А потым крута памянялі жыццё: пераехалі ў вёску і заняліся арганічным земляробствам. Сёння экс-настаўнікі выглядаюць як сапраўдныя фермеры і ведаюць пра агратэхніку грэчкі і іншых культур не менш аграрыяў. Музіцыраваць цяпер, вядома, атрымліваецца рэдка, затое Сенькаўцы даказалі, што грэчка добра расце нават на Віцебшчыне. TUT.BY паглядзеў, як на палях у самым халодным рэгіёне Беларусі прыбіраюць гэтую культуру.\nЗ настаўнікаў – у фермеры\nВасіль Сенькавец нарадзіўся ў Глыбокім, а Святлана – у Віцебску. У абодвух музычна-педагагічная адукацыя, у кіраўніка сям'і – яшчэ і дыплом псіхолага. За свае 30 з “хвосцікам” гадоў муж і жонка паспрабавалі сябе ў розных сферах. Спачатку працавалі па спецыяльнасці – вучылі дзяцей музыцы, пазней працавалі ў гандлі.\nЖылі то ў Глыбокім, то ў Віцебску, дзе сям'я пабудавала кватэру. У пары трое дзяцей: Каця – 11 гадоў, Елісей – першакласнік і малодшая, Глікерыя, – 3 гады.\nАле 4 гады таму кіраўнік сям'і прыняў рашэнне пераехаць у глыбінку і працаваць на зямлі. Свеце не заставалася нічога іншага, як рушыць услед за мужам. Дарэчы, да замужжа яна збіралася паступаць у кансерваторыю ў Санкт-Пецярбург, і выкладчыкі бачылі ў ёй музычны талент.\n– Але сустрэла Васю – і перадумала ехаць, – усміхаецца маладая жанчына. – А калі муж вырашыў стварыць у вёсцы нешта сваё, вырашыла яго падтрымаць. Бо яму ўвесь час падабалася вясковая праца. Мне ж спачатку было няпроста ў вёсцы, але ўжо ўцягнулася. Галоўнае ў нашай працы – пісьменнае планаванне, і тады ўсё атрымліваецца.\nМуж не хавае, што ганарыцца жонкай:\n– Света – малайчына, хоць усё гэта ёй цяжка даецца да гэтага часу. Весці сельскі бізнес – а пачыналі мы з нуля – вельмі складана. Па фінансах ў нас усё сціпла, жывём эканомна. А адсутнасць стабільнасці пераносіць цяжка, асабліва жанчыне.\nТым не менш былая настаўніца музыкі за пару гадоў стала выдатным менеджарам і аграномам. Бо Сенькаўцам даводзіцца разлічваць толькі на сябе: у сялянска-фермерскай гаспадарцы “Ричев” усяго два работнікі – гэта яны самі.\nПачалі з агуркоў, перайшлі на грэчку\nЧатыры гады таму Сенькаўцы пачалі з агурочнай цяпліцы. Васіль збудаваў яе на бацькавым участку пад Глыбокім. Нейкі час жылі як качэўнікі: то ў Віцебску, то тут, каля новай гаспадаркі.\n– Спачатку мы наогул нічога не ведалі пра агародніцтва, – узгадвае Святлана. – Мая мама родам з Палесся, з Тураўшчыны, што ў Гомельскай вобласці. А там недалёка Альшаны – знакаміты агурочны край. І вось адзін знаёмы, у якога цяпліцы ў Тураве, кансультаваў нас, як вырошчваць агуркі. Пасадзілі іх – і тут пачалося! То тым прэпаратам трэба апырскаць ад шкоднікаў і хвароб, то гэтым, то яшчэ вось гэтым... Чытаю ў інтэрнэце, што гэта за сродкі такія. А там першы клас небяспекі! Працаваць трэба ў цяпліцы ў хімабарончым адзенні, у масцы. Тэлефаную ў Тураў: “А вы ўсе гэтыя правілы выконваеце?” – “Ой, ды ў нас ніхто гэтым не забівае галавы, нармальныя агуркі вырастуць з гэтымі прэпаратамі, не бойцеся”.\nІ ўсё ж Сенькаўцы “забілі”. Прачыталі кучу літаратуры. І знайшлі альтэрнатыву ядахімікатам – арганічнае земляробства.\n– Прэпараты ў цяпліцы мы перасталі ўжываць ужо ў першы год. Які ж гэта агурок, нашпігаваны “хіміяй”? І, тым больш, як даць яго дзіцяці? І ўсё, дзякуй Богу, расло добра і без пестыцыдаў. Ураджай быў, нават акупілі выдаткі. А ў наступным сезоне мы ўжо мэтанакіравана заняліся экалагічным земляробствам. Працэс цікавы, творчы, – распавядае Святлана Сенькавец.\nУ прыватнасці, на градках у цяпліцы сталі выкарыстоўваць мульчу: сена, пілавінне і іншую арганіку.\nПазней муж і жонка стварылі СФГ “Ричев”, узялі ў арэнду зямлю. Купілі дом у вёсцы Ластавічы ў 5 км ад Глыбокага. І цалкам развіталіся з гарадскім жыццём.\nСпачатку гаспадарка была невялікай – 5 га зямлі. Цяпер – амаль 70.\n– З іх каля 40 га займае грэчка. Яшчэ 20 – лес і хмызнякі. І на невялікай плошчы пасадзілі пшаніцу, гарох, авёс – каб карміць хатнюю жыўнасць. Трымаем курэй, качак.\nУ СФГ “Ричев” вырошчваюць грэчку айчыннага гатунку “Купава”. Насенне купляюць у Беларусі. “Спецыфіка грэчкі ў тым, што яна завязвае зярняткі да самых замаразкаў. І поле выглядае так: ніжняя частка сцёблаў ужо карычневая, сухая, але пры гэтым некаторыя расліны яшчэ квітнеюць. І для жніва трэба выбіраць момант агульнай спеласці. Адбываецца гэта звычайна ў першай дэкадзе верасня».\n“Гэта міф, што грэчка не расце на Віцебшчыне”\n– Дык чаму ўсё-ткі вырашылі рызыкнуць з грэчкай? Кажуць, на поўначы Беларусі яе практычна не вырошчваюць: нібыта гэтая культура баіцца холаду.\n– На грэчцы спыніліся па некалькіх прычынах. Гэтая культура непатрабавальная, “душыць” пустазелле. Таму яна добрая для пераходнага перыяду, пакуль адновіцца “забітая” пестыцыдамі глеба, якую раней выкарыстоўваў калгас. А яшчэ грэчка даволі хутка дае фінансавую аддачу, – тлумачаць муж і жонка.\nСвятлана запэўнівае, што грэчка нармальна расце ў кліматычных умовах Віцебскай вобласці:\n– Старыя распавядалі, што раней грэчку саджалі і тут, на Глыбоччыне, і на суседняй Пастаўшчыне. Але ў савецкі час у калгасах чамусьці вырашылі, што гэта цеплалюбівая культура. На самай справе, яна толькі баіцца замаразкаў. Галоўнае тут – выканаць тэрмін сяўбы: гэта апошняя дэкада мая - пачатак чэрвеня. Але, вядома, калі замаразкі наляцяць ў чэрвені, то грэчку не выратуюць нідзе: ні на Гомельшчыне, ні на Віцебшчыне. Мы не рызыкавалі і два гады запар сеялі грэчку 30 траўня. А ў гэтым годзе не было зваротных замаразкаў, можна было і раней пасадзіць.\nУ першы раз фермеры засеялі грэчкай 30 га. Сабралі з іх 30 тон. Поспех натхніў, і ў гэтым годзе каштоўная харчовая культура заняла ўжо амаль 40 га. У верасні пачалі жніво. Уборка яшчэ не скончылася, але, па папярэдняй ацэнцы, ураджай павінен зноў парадаваць:\n– Год для грэчкі быў ўдалы. Хоць у пачатку чэрвеня не было дажджоў, і яна туга ўсходзіла. Месцамі ўжо вырас пырнік, а грэчка толькі-толькі пачынала прабівацца. Мы з Васем былі ў шоку: што ж гэта будзе? Але потым пайшлі дажджы, і грэчка – а яна агрэсіўная культура – забіла гэты пырнік. І вымахала па пояс!\n“Залежым ад калхознай тэхнікі”\nГалоўная праблема для фермераў цяпер – не сюрпрызы надвор'я, а адсутнасць уласнай тэхнікі для палявых работ. Увесну сеялку, а восенню камбайн даводзіцца браць у арэнду ў навакольных калгасаў.\nГрэчышнае поле прыбірае велізарны камбайн New Holland\n– І ты заўсёды на нервах: дадуць табе тэхніку – не дадуць, паляціць у яе рухавік – не паляціць... А тут як раз стаіць добрае сухое надвор'е, і трэба хутчэй усё паспець сціснуць. Потым – адвезці грэчку на сушылку. Потым яшчэ трэба будзе перапрацоўка збожжа, – пералічвае клопаты Васіль.\nУ мінулым годзе збожжа на перапрацоўку Сенькаўцы вазілі на прадпрыемства ў Гродзенскай вобласці. Там насенне вызваляюць ад карычневай лускі і атрымліваецца светла-зялёная крупа.\nАле ў гэтым сезоне фермеры спадзяюцца, што змогуць заняцца перапрацоўкай самі. Святлана (якая яшчэ два гады таму не ўяўляла, як выглядае грэчка – не тая, што ў кашы, а тая, што ў полі) вучылася ў Школе сельскага бізнесу і выйграла грант Еўрасаюзу на 9 тысяч еўра. На гэтыя грошы сям'я вырашыла купіць абсталяванне для перапрацоўкі зерня грэчкі ў крупы зялёнай грэчкі.\n– Тэхніку я замовіла ў Расіі і Ўкраіне. У лістападзе-снежні нам павінны прыйсці два агрэгата: сепаратар для ачысткі збожжа і машына, якая здымае з яго шалупіну. Дзякуючы гэтаму сыдуць выдаткі на перапрацоўку, знізяцца лагістычныя выдаткі. А галоўнае, мы зможам самі кантраляваць працэс ператварэння збожжа ў крупы, – цешыцца Святлана.\n“Хочам атрымаць сертыфікат экагаспадаркі”\nВакол грэчкавых палёў ГФС “Ричев” – пейзажы, якія просяцца на палатно: лес, пагоркі, маляўнічае возера Ластавіцкае.\n– Проста ідэальнае месца для экалагічнага вырошчвання культур, – лічаць муж і жонка.\nУ 2019-м фермеры разлічваюць атрымаць сертыфікат гаспадаркі, якая спецыялізуецца на арганічным земляробстве. Тады яны атрымаюць права нанасіць на прадукцыю экамаркіроўку і экспартаваць зялёную грэчку ў Еўропу.\nВось ужо два сезоны запар землі, прадукцыю і ў цэлым работу ГФС “Ричев” правярае спецыяльная камісія. У яе ўваходзяць эксперты кампаніі STC з Латвіі, а таксама спецыялісты з Беларусі.\n– Нашы землі знаходзяцца ўдалечыні ад горада, ад дарог. Побач возера, а ў водаахоўнай зоне нельга ўжываць хімікаты. Ад іншых палёў, калгасных, куды ўносяць ўгнаенні, нас аддзяляе лес, – распавядае Святлана. – У гэтым годзе камісія ўзяла ў нас на пробы грэчку мінулага ўраджаю. І пасля праверкі нам паведамілі: “Па аналізах – усё добра. Віншуем!” Так што спадзяёмся, што атрымаем сертыфікат арганічнай гаспадаркі.\n“Зялёная грэчка не можа каштаваць танней”\nЗялёную грэчку ад Сенькаўцоў можна купіць у сетцы гіпермаркетаў “Green” пад брэндам “Местное-известное”. Упакоўка вагой 800 грамаў каштуе 4,16 рубля.\n– Але гэта ўсё роўна танней, чым зялёная грэчка з Расіі, Польшчы і г.д. Пакуль, па меншай меры, – распавядае Васіль Сенькавец.\nНа першы погляд, зялёная грэчка здаецца не паспелай. Але гэта не так: збожжа цалкам саспела, і над ім прарабілі шмат працы. Фермер тлумачыць, чым іх прадукт адрозніваецца ад звычайнай грэчкі, з якой мы варым кашы:\n– Карычневую грэчку сушаць пры больш высокай тэмпературы. І амаль усе карысныя рэчывы знішчаюцца. У выніку такая грэчка не прарастае. А для сушкі зялёнай патрэбна значна меншая тэмпература і больш часу. Па сутнасці, яе толькі чысцяць ад лускі. Такую крупу можна прарошчваць, дадаваць у ёгурты, рыхтаваць з яе кашы, салаты, прысмакі з мёдам.\nЗерне, якое камбайн высыпае ў грузавік. Каб атрымаць якасную зялёную грэчку, наперадзе яшчэ шмат працы: сушка, перапрацоўка, ачыстка ад лускі\nНа сабекошт зялёнай грэчкі, у прыватнасці, уплываюць наступныя прычыны:\n– На яе сушку выдаткуецца значна больш дызпаліва. Акрамя таго, зялёная грэчка – больш мяккая, і пры яе перапрацоўцы прыкладна 50% збожжа пераціраецца, сашпільваецца, то бок палова ідзе ў адыход. А ў прапараныя страты складаюць 20%. Плюс – працавыдаткі на экалагічную вытворчасць.\nТаму арганічныя прадукты не могуць каштаваць танней “хімічных”, упэўнены фермеры.\nСенькаўцы прызнаюцца, што бізнэс на грэчцы – “вельмі нервовая праца”: “Рызыка тут на кожным кроку. Важна не пралічыцца з тэрмінам пасева. Потым перажываеш: узыдзе – не ўзыдзе? Потым: вырасце – не вырасце? Затым думаеш: як прыбраць? Дадуць камбайн і сушылку – не дадуць? І каб толькі тэхніка нідзе не зламалася... Увогуле, ці ледзь не кожны дзень рызыкуеш усё страціць”.\nТым не менш маладыя прадпрымальнікі вераць у сябе і ўпэўнены, што за экапрадуктамі, выгадаванымі на невялікіх сямейных фермах, будучыня. А значыць, яны занялі сваю нішу.


Езус побач - Часопіс «Ave Maria»\nДванаццатая звычайная нядзеля, год В (21.06.2015)\n«У той дзень, калі настаў вечар, Езус сказаў сваім вучням: “Пераправімся на другі бераг”. І, адпусціўшы людзей, яны забралі Яго з сабою, так як быў, у човен; таксама былі з Ім іншыя чаўны. І ўзнялася вялікая бура. Хвалі так залівалі човен, што ён ужо напаўняўся вадою. А Езус спаў на карме на ўзгалоўі. Пабудзілі Яго і сказалі Яму: “Настаўнік, не хвалюе Цябе, што мы гінем?” Устаўшы, Ён загадаў ветру і сказаў мору: “Змоўкні, супакойся!” І вецер сціх, і настала вялікая ціша. Тады сказаў ім: “Чаго вы такія баязлівыя? Яшчэ не маеце веры?” Яны напоўніліся вялікім страхам і гаварылі паміж сабой: “Хто ж Ён такі, што і вецер, і мора слухаюцца Яго?”» (Мк 4, 35–41).\nУ нашым жыцці здараюцца такія цяжкія моманты, калі здаецца, што мы застаемся з выпрабаваннем сам-насам. Няма побач сяброў, якія могуць нас падтрымаць. Хтосьці можа нам спачуваць, але гэта не прыносіць суцяшэння. Час выпрабавання можа стаць часам роспачы: «Не, гэта пераўзыходзіць мае сілы».\nКаб не глядзець аднабакова, можна ўявіць іншую сітуацыю, калі з намі здараюцца добрыя рэчы. Мы адкрываем ў сваім жыцці нешта захапляльнае, раптам пачынаем разумець нешта значнае, тое, чым хочацца падзяліцца, але побач таксама нікога, кожны мае свае справы альбо проста не разумее нашага захаплення. Радасць траціць свае барвы. Застаецца сумненне: «А можа, сапраўды нічога ў гэтым незвычайнага?»\nЦі могуць такія сітуацыі мець іншае развіццё? Так, калі і ў радасці, і ў смутку мы даверымся Богу. Адзін айцец дамініканін, які жыў на пачатку ХХ стагоддзя, пісаў ва ўспамінах пра сваё жыццё прыкладна так: «Пан Бог меў ласку адарыць мяне хваробаю...» Гэта зусім іншы ход думак, які дазваляе бачыць каштоўнасць нават цяжкіх часоў. Чаму не пачаць дзякаваць Богу за тое, што, нягледзячы на цяжкасці, Ён побач? Мы можам даць Езусу магчымасць спакойна адпачыць, бо вера дае нам упэўненасць, што Ён блізка. Спіць Той, хто мае ўладу суцішыць мора. А мы ў гэты час можам захапляцца прыгажосцю грознай стыхіі, ведаючы, што Езус побач.


ДЗЯКУЮЧЫ ВЯЛІКАМУ СТАЛІНУ | Несвиж. Нясвіжскія навіны. Новости Несвижа. Районная газета\n19.09.2014 635 Нясвiжскiя Навiны Комментариев нет\nУсю цяжкасць нацыянальнага прыгнёту пры панскай Польшчы спытаў я на сваім кароткім жыцці. Жыў я бедна. Меў усяго гектар з чвэрткай зямлі. Каня свайго не было. І каб апрацаваць гэты маленькі кавалачак, я павінен быў хадзіць і кланяцца ў ногі пану, прасіць каня. А за гэта я ў некалькі разоў павінен быў адпрацаваць яму на яго полі.\nНа сваёй роднай мове нельга было гутарыць і дома. Забаранялася спяваць беларускія і рускія песні, чытаць літаратуру, слухаць перадачу совецкіх радыёстанцый. Я два разы сядзеў у турме толькі за тое, што расказваў сялянам праўду аб жыцці ў совецкай Беларусі, заклікаў сялян не выходзіць з вёскі на хутары.\nНа працягу ўсіх 20 год не пакідаў верыць у другое, шчаслівае жыццё.\nІ адвечная мая мара збылася 17 верасня 1939 года, калі Чырвоная Армія перайшла граніцу і савецкая дзяржава ўзяла нас пад сваю апеку. Новае жыццё пачалося для нас з часу прыняцця Заходніх Абласцей Беларусі ў адзіную совецкую дзяржаву, у шчаслівую сям’ю совецкіх народаў.\nУ 1940 годзе народ аказаў мне вялікае давер’е, выбраўшы дэпутатам Вярхоўнага Совета БССР, аб чым я раней і не мог марыць.\nУсімі сіламі я стараюся апраўдаць давер’е народа. Усю сваю дэпутацкую дзейнасць накіроўваю на ўмацаванне нашай любімай Радзімы, на паляпшэнне жыцця нашага народа.\nПрацуючы старшынёй Быхаўшчынскага сельсовета, я прыкладваю ўсе сілы, каб сельскі совет не быў адстаючым ва ўсіх гаспадарча-палітычных кампаніях. Уборка ўраджаю па сельсовету праведзена ў тэрмін і без страт. Зараз сяляне малоцяць, капаюць бульбу. Абавязковыя пастаўкі дзяржаве па хлебу выкананы. Апрача таго, сяляне здалі ў фонд Чырвонай Арміі 40 тон хлеба. Многія сяляне ўжо здаюць дзяржаве бульбу.\nТолькі дзякуючы таварышу Сталіну і вялікаму рускаму народу мы атрымалі незалежнасць, атрымалі сваю Радзіму, на ўмацаванне якой мы не шкадуем сваіх сіл і працы.\nНаздрачоў, дэпутат Вярхоўнага Совета БССР, старшыня Быхаўшчынскага сельсовета\n← Ещё раз о беспроводном радио\nНаступает отопительный сезон… →\nТатары в Осмолове


ФК Хал Сіці — Вікіпедыя\nФК Хал Сіці\n(Пасля перасылкі з Хал Сіці)\n«Хал Сіці» (англ.: Hull City Association Football Club) — прафесійны англійскі футбольны клуб з горада Кінгстан-апан-Хал, Усходні райдынг Ёркшыра. У сезоне 2008/09 клуб упершыню ў сваёй гісторыі выступіў у Прэм’ер-лізе, правёўшы ў вышэйшым дывізіёне два сезоны запар. У сезонах 2013/14 і 2014/15 клуб зноў гуляў у Прэм’ер-лізе, пасля вярнуўся туды ў сезоне 2016/17.\nThe Tigers (Тыгры)\nУмяшчальнасць: 25 450\n▲ 1 месца ў Лізе 1\nЗаснаваны ў 1904 годзе «Хал Сіці» меў сваім найвышэйшым дасягненнем толькі 3 месца ў старым Другім Дывізіёне Футбольнай лігі. Каманда паўтарыла гэта дасягненне ў сезоне 2007/08 гадоў ужо ў Чэмпіянаце Футбольнай лігі, заняўшы 3 месца пасля перамогі над «Брысталь Сіці» з лікам 1:0 у фінале плэй-оф на «Уэмблі». Найвялікшым кубкавым дасягненнем каманды з’яўляецца паўфінал Кубка Англіі ажно ў 1930 годзе. «Хал Сіці» праводзіць хатнія сустрэчы на стадыёне «КС Стэдыум» ёмістасцю 25 404 чалавекі. Да 2002 года каманда выступала на стадыёне «Бутферы Парк». Традыцыйнымі колерамі клуба з’яўляюцца чорны і бурштынавы. Дызайн футбольных кашуляў звычайна ўтрымлівае палоскі, адгэтуль і мянушка каманды — тыгры. Талісманам клуба з’яўляецца тыгр, які рычыць (англ.: Roary The Tiger).\n2 Ігрок сезона\n«Хал Сіці» быў заснаваны ў чэрвені 1904 года. Дагэтуль былі зроблены некалькі спробаў да стварэння клуба, але яны апынуліся няздалымі з-за дамінавання ў горадзе рэгбійных каманд, як «Хал» і «Хал Кінгстан Роверс». Першы сезон клуба складаўся толькі з удзелаў у таварыскіх гульнях, бо клуб не паспеў падаць заяўку на ўступ у Футбольную лігу ў сезоне 1904/05. Першы таварыскі матч клуба прайшоў 1 верасня 1904 года супраць клуба «Нотс Каўнці» і скончыўся ўнічыю з лікам 2:2 унічыю, на матчы прысутнічала каля 6 тысяч гледачоў. Гэтае супрацьстаенне прайшло на стадыёне рэгбійнага клуба «Хал». Першы афіцыйны матч футбольны клуб правёў у рамках розыгрышу Кубка Англіі 17 верасня супраць клуба «Скотан». Гульня скончылася з лікам 3:3, але ў перайгроўцы 22 верасня ігракі «Хала» атрымалі паражэнне з лікам 1:4. Пасля спрэчак з арэндадаўцамі з рэгбійнага клуба, «Хал Сіці» пераехаў на Энлэбі Роўд Крыкет Граўнд. Згуляўшы 44 таварыскія гульні ў папярэднім сезоне клуб быў, нарэшце, прыняты ў Другі дывізіён на сезон 1905/06. Супернікамі клуба па чэмпіянату былі клубы, як «Манчэстэр Юнайтэд» і «Чэлсі», а таксама супернікі па Ёркшыру клуб «Барнслі», «Брэдфард Сіці» і «Лідс Сіці». «Хал Сіці» першую гульню праводзіў дома, прыняўшы ў сябе «Барнслі» і атрымаўшы перамогу з лікам 4:1. У рэшце рэшт, «Хал Сіці» скончыў сезон на пятым месцы.\n«Хал Сіці» і «Грымсбі Таўн» былі адзінымі прафесійнымі клубамі, якія мелі афіцыйны дазвол гуляць у футбольнай лізе на Каляды з-за патрабаванняў гандлю рыбай. Але гэтая традыцыя ў тыя часы знікла пасля рэзкага скарачэння іх флоту траўлераў у апошнія гады да таго. У наступным сезоне клуб пераехаў на новы адбудаваны стадыён, які размяшчаўся насупраць ад крыкетнай пляцоўцы, дзе клуб праводзіў свае матчы. Усё яшчэ знаходзячыся пад кіраўніцтвам трэнера Эмброўза Лэнглі, «Хал» працягваў паслядоўна фінішаваць у верхняй палове выніковай табліцы. Клуб наблізіўся да прасоўвання ў вышэйшы дывізіён у сезоне 1909/10 і гэты сезон быў самым паспяховым у гісторыі клуба да 2008 года. «Хал Сіці» заняў трэцяе месца і меў роўную колькасць пунктаў з размешчаным на другім радке «Олдхэмам Атлетык», аднак паказчык сярэдняй колькасці галоў за матч (0,29) не дазволіў клуба атрымаць павышэнне ў класе. «Хал» рэгулярна фінішаваў у першай палове табліцы да пачатку Першай сусветнай вайны, але пасля вайны каманда сканчвала сезон у ніжняй палове на працягу сямі сезонаў з апошніх адзінаццаці, у выніку выляцеўшы ў трэці дывізіён у 1930 годзе.\nУ 1930 годзе клуб дасягнуў паўфіналу Кубка Англіі. На шляху да паўфіналу «Хал Сіці» выбіў з турніру «Лідс Юнайтэд», «Блэкпул», «Плімут Аргайл», «Манчэстэр Сіці» і «Ньюкасл Юнайтэд». У паўфінале «тыгры» сустрэліся з «Арсеналам». Матч завяршыўся ўнічыю 2:2, а ў перагулёўцы мацней апынуліся «кананіры», якія атрымалі перамогу з лікам 1:0. У сезоне 2003/04 «Хал Сіці» заняў другое месца ў трэцім дывізіёне, у сезоне 2004/05 — другое месца ў першай лізе. У выніку, ужо ў на наступны сезон клуб выступаў у Чэмпіянаце Футбольнай лігі, заняўшы па выніках сезона 18 месца. Сезон 2006/07 клуб скончыў на 21 месцы, ледзь не апусціўшыся ў ніжэйшую лігу.\n↑ 1,0 1,1 1,2 1904–1915: The Formative Years. Hull City Mad\n↑ Hull City. Historical Football Kits.\n↑ History of the Tigers. Hull City A.F.C.\n↑ 4,0 4,1 4,2 Peterson, Mike (1999). The Definitive Hull City A.F.C. : A statistical history to 1999. Tony Brown. p. 13. ISBN 1-899468-13-7.\n↑ 5,0 5,1 5,2 Hull City. Football Club History Database\n↑ Grimsby fish market to open over festive period — FISHupdate.com\nНа Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме ФК Хал Сіці\nГісторыя футбольнай формы клуба (англ.)\nСайт рускамоўных заўзятараў «Хал Сіці»\nУзята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=ФК_Хал_Сіці&oldid=3890738"\nАпошнія змены 2 жніўня 2021 а 23:52\nАпошняе змяненне старонкі адбылося 23:52, 2 жніўня 2021.


Дзе і як утылізаваць бытавыя прыборы ў Мінску\nДзе і як утылізаваць бытавыя прыборы ў Мінску 2\nСучасны чалавек не ўяўляе свайго жыцця без электроннай тэхнікі і электрапрыбораў. Штогод колькасць самых разнастайных гаджэтаў і «памагатых у побыце» толькі павялічваецца. Пагоня ж за новым дызайнам і ўдасканаленымі тэхналогіямі нярэдка скарачае іх тэрмін службы. Таму пытанне, што рабіць з сапсаванымі альбо «маральна састарэлымі» мабільным тэлефонам, лядоўняй, пральнай машынкай, электрачайнікам і як правільна ўтылізаваць такога роду тэхніку, рана ці позна паўстае перад кожным.\nДля жыхароў Мінска вырашэнне ўсіх гэтых пытанняў не ўяўляе вялікай праблемы. У сталіцы створаны спрыяльныя ўмовы для таго, каб непатрэбная электронная тэхніка і электрапрыборы патрапілі не ў кантэйнер для смецця, а былі ўтылізаваныя належным чынам.\nБытавую тэхніку можна здаць у некаторыя пункты прыёму другаснай сыравіны (з адным са спісаў можна азнаёміцца тут). А можна скарыстацца паслугамі арганізацый, якія спецыялізуюцца на скупцы, перапрацоўцы і ўтылізацыі электрапрыбораў і электроннай тэхнікі і маюць ліцэнзію на працу з каштоўнымі металамі. Дарэчы, каштоўныя металы, здабытыя ў працэсе перапрацоўкі, папаўняюць Дзяржфонд Беларусі.\nНа гэты момант у Мінску працуюць дзве арганізацыі, якія прымаюць бытавую тэхніку ад насельніцтва. Спектр прапанаваных імі паслуг і расцэнкі фактычна не адрозніваюцца. Можна самастойна прывезці тэхніку ў пункт прыёму і атрымаць за яе грошы. А можна замовіць бясплатны вываз буйнагабарытнай тэхнікі з кватэры, дому, гаража (грашовае ўзнагароджанне ў такім выпадку не прадугледжана). Адпаведна выбар, куды звярнуцца, каб пазбавіцца ад непатрэбнай тэхнікі, залежыць толькі ад уласных пераваг і месцазнаходжання пунктаў прыёму.\nПункт прыёму: вул. Славінскага, 1.\nГадзіны працы: панядзелак — пятніца з 8.00 да 20.00, субота — з 8.00 да 17.00 (без перапынку на абед)\nКантактныя тэлефоны: +375 17 369 83 63, +375 17 369 83 23, +375 29 626 88 57\nПрыём тэхнікі ад насельніцтва за грошы пры ўмове самастойнай дастаўкі тэхнікі ў пункт прыёму. Грашовая ўзнагарода — ад 20 капеек за кг (абавязковая ўмова — тэхніка павінна быць камплектнай і ўтрымліваць асноўныя часткі — рухавік, кампрэсар і г.д.).\nРасцэнкі на асобныя віды электроннай тэхнікі (смартфоны, сістэмныя дыскі, ноўтбукі і г. д.) вышэйшыя. З прэйскурантам цэн можна азнаёміцца на сайце.\nВажна: для атрымання грашовай выплаты пры сабе неабходна мець пашпарт.\nБясплатны вываз буйнагабарытнай тэхнікі (у Мінску і Мінскім раёне) без выплат за тэхніку.\nКаб скарыстацца дадзенай паслугай, трэба пазваніць на кароткі нумар 7383 альбо па тэлефонах +375 17 369 83 23; +375 17 369 83 63, +37529 626 88 57. Можна таксама пакінуць анлайн-заяву. У заяве неабходна ўказаць раён горада, адрас, кантактны тэлефон, від і колькасць тэхнікі, прозвішча, імя і імя па бацьку.\nВываз тэхнікі адбываецца пасля таго, як па раёне назбіраецца неабходная колькасць заявак. Супрацоўнікі прадпрыемства самі вынесуць тэхніку і пагрузяць яе.\nПункты прыёму: пр-т Партызанскі 2/4, вул. Лынькова 125\nГадзіны працы: панядзелак — пятніца з 8.30 да 17.00\nКантактныя тэлефоны: +375 29 110 33 04, +375 17 388 28 60\nПрыём тэхнікі ад насельніцтва за грошы — ад 20 капеек за кг (пры наяўнасці ўсіх складовых частак прыстасавання і самастойнай дастаўцы тэхнікі ў пункт прыёму).\nРасцэнкі на электронны лом і радыёэлементы могуць быць значна большымі і адрозніваюцца ў залежнасці ад віду дэталяў (з прэйскурантам можна азнаёміцца на сайце)\nВажна: пры здачы электроннага лому неабходна прад’явіць пашпарт.\nБясплатны вываз буйнагабарытнай тэхнікі без выплат за тэхніку.\nЗамовіць бясплатны вываз можна, пакінуўшы адпаведную анлайн-заяву на сайце альбо па тэлефонах: +375 29 392 14 92 (Velcom / Viber), +375 17 388 28 60 (гарадскі).\nЗаявы прымаюцца цягам працоўнага тыдня з панядзелка па пятніцу з 8.30 да 17.00. Служба вывазу працуе з панядзелка па пятніцу з 9.00 да 20.00. Вынас тэхнікі і яе пагрузка ажыццяўляюцца супрацоўнікамі самастойна.\nУтылізуйце непатрэбную бытавую тэхніку правільна і памятайце, што гэта ўклад не толькі ў нашае сёння, але і ў будучыню.


Dzieciuki папоўнілі «чорны сьпіс» (+камэнтар гурту). Тузін Гітоў. Слушны музычны партал Menu\nМузычныя навіны 2193 / 0 13.04.2016\nМенскія ідэолягі абвесьцілі гарадзенскаму фольк-панк гурту вайну і маюць намер перашкаджаць ягоным выступам у сталіцы. Dzieciuki тры разы спрабавалі зладзіць прэзэнтацыю новага альбому «Рэха» ў Менску. Спачатку канцэрт меркавалася правесьці на пачатку сакавіка ў «Пляцоўцы Хол», але незадоўга да гэтага клюб быў зачынены назаўжды. Выступ перанесьлі ў Re:Public на сярэдзіну траўня, але неўзабаве падрыхтаваныя ўжо дакумэнты ў Менгарвыканкам на атрыманьне гастрольнага пасьведчаньня былі адкліканыя — клюб прымаць музыкаў адмовіўся. Яшчэ адна спроба правесьці канцэрт у бары Beer&Wine 15 траўня таксама скончылася безвынікова. Гэтым разам справа дайшла да падачы дакумэнтаў. Ідэалягічнае ўпраўленьне Менгарвыканкаму запатрабавала тэксты песень гурта, а пасьля прыняла рашэньне канцэрт не дазваляць. Матывацыя тая ж, што і ў выпадку з Вайцюшкевічам: чыноўнікі мяркуюць, што музыкі — экстрэмісты і ўяўляюць пагрозу для беларускага грамадзтва. Адказнасьць за забарону выступа гурта ўзяў на сябе кіраўнік галоўнага ўпраўленьня ідэалягічнай работы, культуры і па справах моладзі Павал Скалабан. Паша Трабл, Dzieciuki, на сумесным канцэрце з Brutto ў Беластоку, 12.03.2016\n«Ня бачу тут ніякай лёгікі, хоць пайшла агульная хваля: Гуркоў, потым адразу мы. Калі нас ужо прызналі экстрэмістамі, то далей можна чакаць усяго чаго хочаш. Хацеў бы тым, хто прымае такія рашэньні сказаць, каб яны памяталі пра тое, што іх сьцежка даволі тонкая. Напрыклад, у сталінскія часы ідэолягі нядоўга сядзелі на сваіх пасадах. Іх хутка зьмянялі такія ж самыя, а лёс папярэднікаў быў незайздросным… А наконт далейшых выступаў мы ня дужа непакоімся. Мы і раней мелі праблемы. Выступалі падпольна. Будзем спрабаваць і надалей. Для некаторых гэта нейкая гульня. Рамантыка такая. Але для нас такія гульні не зусім цікавыя. Мы паспрабавалі вырвацца з падвалаў. На жаль, пакуль што ў Беларусі гэта зрабіць немагчыма», — зазначыў у камэнтары для Tuzin.fm вакаліст гурту Dzieciuki Алесь Дзянісаў. Цяпер Dzieciuki знаходзяцца ў туры па Польшчы і Ўкраіне. Найбліжэйшыя канцэрты гурта заплянаваныя ў Адэсе, Кіеве і Чарнігаве. 28 траўня гарадзенцы даюць сумесны канцэрт з Brutto ў Варшаве. Падрабязнасьці — у афіцыйнай суполцы.\nТэгi: ЗАбарона!, Dzieciuki, Brutto, Алесь Дзянісаў, Паша Трабл, Віталь Гуркоў Твитнуть\nДвайная перамога Nizkiz (аўдыё)\t989 / 0\t29.02.2016\t«Палац»: «Ушанаваць рух ад мінулага да будучыні» (відэа)\t1695 / 1\t17.12.2013\tТацяна Заміроўская. Go, Hena, Go!\t1282 / 1\t22.03.2015\tПаліна Рэспубліка дае вялікі сольны канцэрт на 20-годьдзе\t5396 / 0\t25.02.2014\tКАМЕНТАВАЦЬ


Менавіта вытворчасць на вёсцы забяспечвае харчовую бяспеку краіны\nВажкія ўраджаі на сваім полі\nОпубликовано: 06.10.2015 16:35:46\nГістарычна вёска і зямля — аснова асноў, дзякуючы якой захаваўся наш народ. Менавіта вытворчасць на вёсцы забяспечвае харчовую бяспеку краіны. Яшчэ ў СССР Беларусь займала лідарскія пазіцыі па ўзроўні развіцця сельскай гаспадаркі. У 1990-1991 гадах у разліку на душу насельніцтва мы выраблялі мяса і малака больш, чым Германія, Францыя, Вялікабрытанія; а збожжа — на трэць больш, чым краіны цяперашняга Еўрасаюза. Нам належала і сусветнае першынство ў вытворчасці бульбы ды ільновалакна. З развалам СССР становішча змянілася. Рэформы ў пачатку 90-х прывялі да разбурэння сістэмы датацый, росту стратных сельгаспрадпрыемстваў. Матэрыяльная база АПК была падарваная, тэхніка-эканамічны патэнцыял знізіўся, дыспарытэт цэн на прамысловыя тавары і прадукты дасягнуў касмічных прапорцый. Заработная плата вяскоўцаў складала ў эквіваленце 10 долараў. Але сельская гаспадарка нават у самыя цяжкія гады займала ў структуры ВУП 10 працэнтаў, а аграпрам у цэлым — амаль трэць. Менавіта гэты факт шмат у чым абумовіў пастаноўку дзяржавай задачы па адраджэнні і развіцці вёскі.\nЦвёрдая глеба пад нагамі\nУказ Прэзідэнта ад 6 лютага 1995 года “Аб мерах па далейшым развіцці сельскагаспадарчай вытворчасці” азначаў сабою постсавецкі этап адраджэння вёскі. Пачалася рэарганізацыя сельгаспрадпрыемстваў, з’явіліся акцыянерныя таварыствы. Да 2000 года ўзнікла патрэбнасць рэалізаваць новы комплекс арганізацыйных, эканамічных і сацыяльных намаганняў. Была прынята праграма ўдасканалення АПК на 2001-2005 гады. А з ёй пачаўся перыяд устойлівага развіцця. Апраўдаў сябе і курс на стварэнне і ўмацаванне буйной таварнай вытворчасці. 25 сакавіка 2005 года быў падпісаны Указ № 150 “Аб Дзяржаўнай праграме адраджэння і развіцця вёскі на 2005-2010 гады”. Два галоўныя напрамкі — эканамічнае развіццё і рост якасці жыцця людзей. Акцэнт зроблены на інтэнсіфікацыі вытворчасці, укараненні дасягненняў навукова-тэхнічнага прагрэсу. У выніку, калі ў 2002 годзе экспарт прадпрыемстваў Мінсельгасхарчу складаў 234 мільёны долараў, то ўжо ў 2007-м ён перавысіў мільярд. Па спажыванні мяса наша краіна выйшла ў СНД на першае месца, па спажыванні малака — на другое. Асноўная задача цяперашняй Дзяржпраграмы ўстойлівага развіцця вёскі (на 2011-2015 гады) — далейшае паляпшэнне эканомікі АПК.\nModern Talking, або Класіка для кароў\nПаўстагоддзя назад сярэдняя ўраджайнасць збожжавых у нашай краіне складала каля 9 цэнтнераў з гектара, у 1970-я дасягнула 17. У той жа час паўднёвыя рэгіёны Украіны здзіўлялі СССР рэкорднымі 30 цэнтнерамі. Хто мог падумаць, што для суверэннай Беларусі такая ўраджайнасць стане звычайнай, а асобныя гаспадаркі змогуць збіраць і сотню цэнтнераў з гектара? Істотныя перамены адбыліся за два апошнія дзесяцігоддзі і ў жывёлагадоўлі. Рэальнасцю сённяшняга дня стала класічная музыка на многіх МТФ, чыстыя халацікі сучасных даярак, наяўнасць высокатэхналагічнага абсталявання. А кажучы прасцей, новыя малочна-таварныя фермы. У 2013 годзе тагачасны віцэ-прэм’ер Пётр Пракаповіч адзначыў: “Калі б мы маглі сёння мець 2,5 мільёна кароў, як у 1992 годзе, і кожная карова давала б 5 тысяч літраў малака, у нас бы наогул сёння ніякіх праблем у эканоміцы не было”. У любым выпадку задача з экспарту харчавання ў 5,8 мільярда долараў, які існуе на сёння, выйсці на 7 мільярдаў ужо не падаецца такой неверагоднай, як гэта было раней. Нашы сыры, ёгурты, смятана і многае іншае ўжо не проста вядомыя за мяжой — попыт на іх працягвае расці.\nЦяплічныя ўмовы поспеху\nДзесяць гадоў назад Урад прадаставіў аднаму з банкаў гарантыі па крэдытах, якія ідуць на будаўніцтва зімовых энергазберагальных цяпліц. Прычым у кожнай гаспадарцы праект цяпліцы быў строга індывідуальным. Часам даводзілася нават будаваць асобныя ЛЭП, рэканструяваць кацельні, праводзіць дадатковыя цеплатрасы. Але вынік не прымусіў сябе чакаць. Сёння ўраджайнасць у такіх цяпліцах не ніжэйшая, чым у дзяржавах ЕС, а некаторыя нашы гаспадаркі ўжо вырошчвюць кавуны і дыні. Не адстаюць і прыватнікі: знакамітыя столінскія агуркі даўно сталі прывычныя вясною не толькі ў нашай краіне, але і на рынках Масквы і Санкт-Пецярбурга.\nГарады паблізу раллі\nАграгарадкоў у краіне ўжо больш за паўтары тысячы. І гэта не проста чарада рознакаляровых дамоў, якая замілоўвала праезджых турыстаў. Гэта — якасна новы тып сельскіх паселішчаў. І нядрэнны спосаб замацаваць спецыялістаў на вёсцы. Па сутнасці, аграгарадкі — гэта добраўпарадкаваныя населеныя пункты, у якіх створаны вытворчая і сацыяльная інфраструктура. Там ёсць водаправод, газ і асфальтавыя дарогі, пасажырскія зносіны з раённым і абласным цэнтрамі. А таксама магазіны, дзіцячыя сады, школы, спартыўныя аб’екты, амбулаторыі, установы культуры. І гэты досвед запатрабаваны за мяжой: аграградкі па нашых праектах ужо будуюць у Венесуэле, Казахстане і Расіі, да іх прыглядаюцца Азербайджан, ПАР. Знакаміты французкі акцёр Жэрар Дэпардзьё назваў нашу праграму будаўніцтва аграгарадкоў унікальнай і для Еўропы.\nНавука і тэхніка — вёсцы\nЭнерганасычаны трактар, які мацнейшы за сваіх радавых сабратаў часам у 10 разоў, ужо стаў звычайнасцю на нашых палях. Як і камбайны гомельскай і лідскай вытворчасці. А зіхатлівыя на сонцы зерневыя сушыльныя комплексы зачароўваюць нават дылетантаў, далёкіх ад вёскі. Вытворчасць зернесушылак была наладжана ў нашай краіне з 1995 года, яны створаны канструктарамі “Амкадора” сумесна з навукоўцамі НВЦ па механізацыі сельскай гаспадаркі НАН і Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта. Зрэшты, гэтым уклад навукоўцаў зусім не абмежаваны. Па выніках сортавыпрабаванняў з гэтага года ў Дзяржрэестр дадаткова ўключана 379 гатункаў, у тым ліку 68 — айчыннай селекцыі. Усяго ж на пачатак года ў рэестры налічваецца 4519 гатункаў, з іх 1110 — выведзеныя нашымі спецыялістамі. Прыйшлі ў аграпрам і нанатэхналогіі: новыя пажыўныя рэчывы, рэгулятары росту, біячыпы, фоташкло для цяпліц. Даўгавечнасць тэхнікі ўсё часцей забяспечваюць зносастойкія пакрыцці механізмаў.\nСельскі турызм — у фестывальную феерыю\nАграэкатурызм стаў адным з самых прывабных варыянтаў адпачынку ў нашай краіне і для яе жыхароў, і для замежных гасцей. Атрымаць аслоду ад прыгажосці прыроды, адправіцца на паляванне або рыбалку, спрычыніцца да нацыянальных культурных традыцый, самому змайстраваць сапраўдныя беларускія сувеніры становіцца ўсё больш модным. Гаспадары аграсядзіб, фермеры, рамеснікі, прадстаўнікі турбізнесу аб’ядноўваюцца ў кластары, прапаноўваючы гасцям шырокі комплекс паслуг, ствараючы ўнікальныя турыстычныя прапановы і ўласныя брэнды. У краіне ўжо больш за 2 тысячы аграсядзіб. А гэта азначае тысячы новых працоўных месцаў, развіццё інфраструктуры на месцах ды падвышэнне іміджу нашай краіны ў свеце.


Падарожжа па родным краі. Новаандрэеўка | Глуск | Глусский район | Погода в Глуске | Новости Глуска | Новости Глусского района | Родина | Радзiма | Газета Глуска\nПадарожжа па родным краі. Новаандрэеўка\nЧетверг, 21.06.2018 15:00. Category: Творческие проекты\nЖывёла была не надта танная: “крайние цены на коней — 30 и 65 р; за корову — 20 и 40 р; за овцу простую — 1 р и 2 р; за тонкорунную овцу — 2 и 3 р; за свинню — 6 и 20 рублей”. Прадавалі і мяса. Пуд ялавічыны каштаваў вясною і летам 2 рублі 30 капеек, а восенню і зімою — 2 рублі. Бараніна — 1 рубль 60 капеек, свініна — 2 рублі за пуд, гэтае мяса прадавалі толькі восенню. Калі што прадаў селянін, то можна было прыкупіць нешта ў гаспадарку. Толькі з продажу і з’яўляліся ў сялян грошы, бо больш не было адкуль.\nУ пана вяскоўцы адбывалі павіннасць, у асноўным адпрацоўвалі ўстаноўленую колькасць дзён на год. Таксама належала аддаваць пану і даніну, натуральна ці грашыма. “Данина: гусь — 1—15 коп.; кур — 2—15 коп.; яиц — 30 шт. — 7 ½ коп.; грибов — 5 фунтов — 37 ½ коп…”\nУ 1847 годзе ў вёсцы Адэльсдорф налічвалася 16 цяглавых двароў. Ва ўжо ўзгаданым “Інвентарным перапісу…” на апошняй старонцы значацца прозвішчы прадстаўнікоў усіх вёсак маёнтка Машніцы. Ад вёскі Адэльсдорф гэта “Гаврила Игнатович Заяц, Григорий Григорьевич Кипель и Григорий Захарьевич Малашук”. А вось вёскі з назвай Андрэеўка ў гэтым перапісе таксама няма. У даведачнай кнізе па Мінскай губерні ў Глускай воласці ў 1889 годзе значыцца “деревня Адель-Дорфъ”. А ў 1909 годзе ў дакументах з’яўляецца запіс: “Андреевка Новая — деревня”, знаходзіцца за 9 вёрст ад валаснога цэнтра, ад павятовага горада Бабруйска — за 57 вёрст, ад горада Мінска — за 197 вёрст. Колькасць двароў — 33, усяго жыхароў — 329 чалавек (мужчын — 165, жанчын — 164), і ўсе беларусы. Пазней “деревня Андреевка Новая” таксама пісалася ў розных дакументах неаднолькава: то “Ново-Андреевка”, то “Новая Андреевка”, то “Новоандреевка”, і ўсё гэта адна і тая ж вёска з першапачатковай назвай Адэль, Адэльсдорф, скасаванай у пачатку ХХ стагоддзя. Магчыма, у сувязі з дрэннымі адносінамі Расіі і Германіі, бо ў Германіі ж нямала паселішчаў, назвы якіх заканчваюцца на “дорф”. Але гэта толькі асабістае меркаванне…\nДарэчы, тая даўняя назва Адэль дасюль захавалася ў мясцовым прозвішчы жыхароў Новаандрэеўкі — “адэльцы”.\nПамяць пра шведаў?\nУ “Звестках 1882 года” пісалася так: “При деревне “Афельдорфъ, расположенной на левом берегу речки Докольки, на площади, пространствомъ въ 500 кв. саж, находится 39 кургановъ изъ которыхъ двадцать три кургана размером каждый 6 1/3 с., 5 с., 1 с., 1 с. Остальные шестнадцать кургановъ разрушены временем и не имеють никакой формы и правильности в размерах. Все эти курганы расположены двумя звездообразными группами, поросли хвойным лесом, имеють форму кругообразную, многия из них представляются как бы впавшими внутрь, что представляется в виде незначительного углубления, других признаков нет. На окраинах мелкия распахивались на поле и в них находили человеческие кости”. (Адзін сажань — 2,13 метра. — Заўв. аўт.)\nГэтыя курганы і зараз ёсць на ўскраіне Новаандрэеўкі. У 1964 годзе іх даследаваў вучоны Леанід Побаль. Ён пісаў, што курганны магільнік знаходзіцца ў дубовым гаі. Дваццаць пяць насыпаў вышынёй ад 2,5 метра да 60 метраў, дыяметрам 5—16 метраў. Параслі курганы дрэвамі. Унізе, у падножжы курганоў, відны невялікія ровікі, 16 курганоў пашкоджана кладашукальнікамі — засталіся ямы рознай велічыні. І адносяцца гэтыя курганы да часоў Старажытнай Русі.\nМясцовая назва гэтай мясціны — “Курганы”, “У курганах”, “Шведскія курганы”. Магчыма, і ёсць нейкая сувязь са шведамі. У часы Паўночнай вайны Расіі са Швецыяй (1700—1721 гг.) арэнай ваенных дзеянняў стала тэрыторыя Беларусі. Восенню 1704 года руская армія пад камандаваннем князя Мікіты Іванавіча Рапніна ступіла на беларускую зямлю. З гэтага часу Расія і Швецыя зводзілі свае рахункі на тэрыторыі Рэчы Паспалітай, у асноўным на беларускіх землях. У 1709 годзе шведы на чале з Карлам XVII рушылі на Украіну. Ішлі яны з поўначы на поўдзень, як сведчыць гісторыя, па тэрыторыі суседніх з намі раёнаў, то, па ўсёй верагоднасці, абмінуць нашы мясціны было даволі цяжка.\n“Курганы гэтыя ў Новаандрэеўцы існуюць з даўніх-даўніх часоў, і на іх заўсёды раслі вялікія дубы, цэлая дубовая града, — разважалі колісь сяльчане. — Быццам бы хто пасадзіў іх там, бо вакол жа дубоў, каб выраслі такім чынам, больш у гэтых мясцінах няма. Так, пракідаюцца дзе-нідзе, але каб вось такіх? Такіх няма”. Успаміналі новаандрэеўцы, што ў адным з курганоў быў нават склеп. Туды лазілі дзеці, але дарослыя, баючыся, што склеп той можа абваліцца ды яшчэ бяды нарабіць, засыпалі яго і зраўнялі тое месца з зямлёю. У тых курганах, апавядалі вяскоўцы, знаходзілі і пацеркі, і гузікі, і нават чалавечыя чарапы і косці. А яшчэ ноччу альбо ўранні, калі цёмна, некаторыя жыхары заўважалі на курганах нейкі бляск, іншыя ж бачылі, як у курганах паміж дрэў мільгаюць нейкія агеньчыкі. Казалі старыя людзі: “Мо гэта золата перасушваецца, якое тут захавана і людзям не даецца, а толькі паказваецца?”. Больш маладзейшыя вяскоўцы выказвалі думку, што “там ваўкі бегаюць і вочы іх блішчаць у цемры”. Баяліся ноччу хадзіць у тыя курганы, але калі хто адважваўся, адзін ці гуртам, то не бачылі там ні золата, ні ваўкоў.\nТаямніца за таямніцаю…\nТак і засталося таямніцаю, што гэта была за з’ява такая, як і тое, адкуль з’явіліся ў гэтым краі загадкавыя камяні. У лесе каля дарогі непадалёк ад Новаандрэеўкі на іх у 2004 годзе выпадкова наткнулася жанчына. На адным з камянёў добра відзён крыж, на другім, які знаходзіцца ад першага крышку воддаль, — нешта накшталт чалавечага твару — вочы, рот, на ніжнім тарцы — быццам адбіткі дзвюх ног. Вучоныя разгадкі пакуль не далі, а вось “настоятель Кресто-Воздвиженского храма отец Сергий, глянув на фотографии следов, сказал, что “вероятнее всего, на этом месте когда-то произошло некое святое событие. Но память о нем стерлась во времени и памяти людской”. Кресты же на камнях, по мнению священника, появляются на месте, где произошла какая-то крупная трагедия”, — так апавядаў у сваім артыкуле журналіст Павел Мінчанка, які прыязджаў паглядзець на тыя камяні. Таямніца за таямніцаю…\nМяняліся часы, неаднойчы мянялася назва вёскі, але на жыццё вяскоўцаў гэта аніяк не ўплывала. Жылі сабе людзі ў гэтым ціхім куточку, нараджаліся, жаніліся, паміралі…\nА вось сваіх могілак у Новаандрэеўцы ніколі не было. “Хаваюць адэльцаў у Клетным, на старых могілках, што знаходзяцца з боку новай фермы, у Рабінніцы. Чаму Рабінніца? Мо таму, што там рабін багата. Мабыць, хаваюць у Клетным таму, што раней вёска Новаандрэеўка знаходзілася там, дзе Ліпкі (прынамсі, так казалі колісь старыя), а адтуль да Клетнага недалёка”, — апавядаюць вяскоўцы. — Тры сям’і вязуць сваіх нябожчыкаў у вёску Веснава — “на тамтэйшых могілках увесь іхні род, уся радня”. Ёсць пахаванні новаандрэеўцаў і ў іншых навакольных вёсках.\nУ 1926 годзе ў вёсцы налічваўся 61 двор, 373 жыхары, у кожным двары — па 6—7 чалавек.\nНе стала паноў, пачала ўсталёўвацца новая ўлада — Саветы. Цяжка сяльчане прызвычайваліся да яе, але ж у 1932 годзе ў вёсцы быў створаны калгас “Чырвоны франтавік”, у склад якога ўвайшла палова сялянскіх двароў — 31 гаспадарка. Астатнія доўга разважалі, больш за дзесяць сямей амаль да вайны лічылася аднаасобнікамі, тым не менш к канцу 30-х гадоў ХХ стагоддзя ўсе сталі калгаснікамі. У калгас сяльчане ў першую чаргу павялі коней, а яшчэ здавалі плугі, баронкі, падводы… Трэба ж было араць зямлю, потым яе засяваць. Панеслі і сваё насенне. У калгасе быў створаны насенны фонд. Па Дакольскім сельскім Савеце, у склад якога ўваходзіла і Новаандрэеўка, брыгадзірам па стварэнні насенфонду ў калгасах быў прызначаны чалавек па прозвішчы Райхман. Па яго інфармацыі, першым у гэтым сельскім Савеце скончыў ссыпку насенфонду калгас “Чырвоны франтавік”. “Астатнія калгасы павінны паследаваць прыкладу калгаса “Чырвоны франтавік”. Калгас “Чырвоны франтавік” павінен узяць на грамадскі буксір калгасы “Чырвоны араты” і “Будаўнік сацыялізму”, якія адстаюць у ссыпцы насення,” — так значылася ў дакументах за 1932 год. Новая ўлада, новыя патрабаванні, “прыходзілася ўсё выконваць, інакш можна было і на Салаўкі трапіць”, успаміналі сяльчане. Усіх абавязвалі здаваць дзяржаве і бульбу, і яйкі, і нават малако. На кожную сям’ю была свая норма.\nПрацаваў у калгасе “Чырвоны франтавік” маслапрам, ён знаходзіўся ў “Курганах”, загадчыкам быў Васіль Тарасавіч Караленя. Вось на гэты маслапрам і насілі малако вяскоўцы, тут на сепаратары пераганялі яго, атрымлівалі “сліўкі”, з якіх білі масла, і ўсё адпраўлялі на горад. План па здачы быў жорсткім, жорсткім быў і кантроль. Бывала, што нават сям’і не заставалася таго малака. Аб продажы лішкаў не было і гаворкі. Хоць бы выжыць. І выжывалі — са сваёй гаспадаркі ды агарода, бо грошай аніякіх за працу калгас не плаціў, разлічваўся ў канцы года працэнтамі з сабранага ўраджаю.\nАдметна было тое, што ў вёсцы людзі ладзілі паміж сабою, па магчымасці дапамагалі адзін аднаму, таму і даносаў ніякіх не было “ў часы хапуна, калі чорны воран па вёсках ездзіў”. Аднаго толькі Дзядзюлю Пятра Рыгоравіча, які працаваў загадчыкам гаспадаркі дзіцячага дома ў Веснаве, арыштавалі ў 1939 годзе, але следчая справа была спынена праз дзевяць месяцаў.\nПрацавалі, будаваліся, радаваліся жыццю вяскоўцы. Але 1941 год. Вайна…\n“Немцы ехалі на матацыклах з-за моста, была там прамая дарога з Глуска на Новаандрэеўку. Я якраз сядзела з бацькам на прызбе. А ў бацькі на нагах хромавыя боты былі. І вось, каб немцы не ўбачылі тыя боты, бацька ўзяў мяне на рукі. А жылі мы з самага краю вёскі, ад лесу, таму і ўбачылі першымі тых немцаў, што прыехалі ў вёску”, — так успамінала вайну Ніна Васільеўна Караленя, якой на пачатак таго ліхалецця было толькі шэсць год. Апавядала яшчэ яна, што бацька, як прыйшлі немцы, пайшоў у партызаны. У слаўкавіцкіх лясах яны збіралі зброю, што засталася ад нашых, калі тыя адступалі. Хадзілі і ў Любань, і ў Старыя Дарогі, зброю тую можна было знайсці ў самых розных месцах. А пад зіму 1941 года Васіль Тарасавіч Караленя забраў у партызаны і сям’ю — жонку і двое дзяцей. “Ехалі на конях. Даехалі да Байлюкоў і ўбачылі, што з таго краю Новаандрэеўкі, дзе была наша хата, цягнуцца чорныя клубы дыму. Потым ужо даведаліся, што немцы спалілі нашу хату і хату Валодзі Кіпеля, яго сям’я таксама паехала ў партызаны”, — успамінала Ніна Васільеўна. Спалілі ў вайну і хату Данілы Цярэнцьевіча Кіпеля, і яшчэ багата хто застаўся без жылля.\nУ партызанах Васіль Караленя хадзіў на заданні заўжды з кулямётам. Аднойчы, у баі каля Слаўкавіч, быў паранены. Непадалёк знаходзілася канава, цераз якую быў перакінуты драўляны масток. “Паранены бацька дапоўз да канавы, залез пад мост і амаль з галавою схаваўся ў гразь і твань. Немцы яго шукалі, ён чуў, што размаўлялі непадалёк, хацелі ўзяць жывым. І бацька тады парашыў: калі што — застрэліцца, але жывым не возьмуць. На шчасце, абышлося, а калі ўсё сціхла, яго знайшлі партызаны. Параненага ў грудзі з боку сэрца, бацьку з Загальскага аэрадрома на самалёце адправілі на Каўказ. Рабілі яму там шэсць аперацый, асколкі былі па ўсім тулаве. Бацька вярнуўся толькі ў 1946 годзе, паспеў перавезці хату з Бараціна і паставіць на дзве палавіны. Бо, пакуль яго не было, сям’я жыла ў хляве, які ўцалеў, а калі пахаладала — па людзях. У 1947 годзе бацька памёр, бо тое раненне давала аб сабе знаць кожны дзень”, — успамінала Ніна Васільеўна.\nУ гады вайны ў Клетным, а гэта за некалькі кіламетраў ад Новаандрэеўкі, стаяў нямецкі гарнізон. Партызаны неаднойчы наведвалі Новаандрэеўку і ў яе ваколіцах рабілі засады на ворага. Калі паспяхова, а калі і самі гінулі, як тое было 15 сакавіка 1943 года.\n“У тры гадзіны ночы партызанскі атрад пайшоў на заданне. Праціўніка чакалі з боку Даколі, а ён нечакана з’явіўся з тылу, з боку Новаандрэеўкі. Мы ўбачылі, як рухаецца дзевяць павозак, гружаных абмундзіраваннем і боепрыпасамі. Яны суправаджаліся некалькімі немцамі і паліцэйскімі. Пачакаўшы крыху, мы адкрылі агонь. У гэтым баі загінулі Касько і Яўген Цюрын”, — так пісаў у сваім партызанскім дзённіку Станіслаў Францавіч Шумоўскі. І такіх баявых аперацый было багата.\nМногія з вяскоўцаў змагаліся супраць ворага ў радах народных мсціўцаў, і ні адзін жыхар Новаандрэеўкі не стаў здраднікам. А выпадкаў розных за вайну хапала. У 1943 годзе, позняй восенню, у хату да Ганны Піліпаўны Дзядзюлі зайшло двое хлопцаў. Распытвалі, ці ёсць у вёсцы немцы. Пакуль жанчына, што ведала, расказвала ды карміла іх, на вуліцы пачуўся трэск матацыклаў. Гаспадыня загадала хлопцам лезці пад ложак, нізка сцягнула посцілку, аж да долу, і паклала на ложак маленькую дачушку. Праз колькі хвілін немцы зайшлі ў хату. Патрабавалі яек. Жанчына дастала міску з яйкамі і аддала аднаму з немцаў, другі ў гэты час разглядаў фотаздымкі на сцяне. Забраўшы яйкі, немец кінуў пустую міску на падлогу, яна пакацілася аж да ложка і супынілася. Другі немец нешта стаў прыслухоўвацца, дзіця пачало моцна плакаць, і жанчына ўзяла немаўлятка на рукі. Потым немец наставіў на жанчыну аўтамат, але не стрэліў, а, падбіўшы нагою тую міску, зарагатаў, і яны абое пайшлі. І толькі позна ноччу хлопцы пакінулі яе хату.\n« Таланты и конкурсы\nСгорело несколько построек »


“Мова – тое, што нас яднае”. У Гродзенскім аблвыканкаме напісалі беларускамоўную дыктоўку\n12:15 19 Февраля 2021\nНапярэдадні Дня роднай мовы каля 50 супрацоўнікаў аблвыканкама сабраліся разам, каб напісаць беларускамоўную дыктоўку.\nМерапрыемства стала ўжо традыцыйным для Гродзеншчыны. Кожны год яго ўдзельнікі з задавальненнем бяруць чысты ліст паперы і ручку, каб звярнуцца да мілагучнага беларускага слова. Многія прызналіся, што напачатку крыху хваляваліся, але, нягледзячы на гэта, атрымалі добры настрой і шмат пазітыўных эмоцый.\n– Беларуская мова – родная мова маёй бабулі і матулі, тое, што заўсёды застанецца ў сэрцы, – падзяліўся намеснік старшыні аблвыканкама Віктар Пранюк. – Хачу сказаць усім нам, што мова – адзіная частка нашай культуры, якая аб’ядноўвае ўсіх жыхароў краіны. Таму, калі 2021 год мы аб’явілі Годам народнага адзінства, то павінны менавіта мову зрабіць тым падмуркам, на якім гэтае адзінства будзе будавацца.\nСёння ўдзельнікі прыгожай беларускамоўнай акцыі ўспомнілі, што значыць уважліва слухаць настаўніка, успрымаць тэкст на слых, самастойна правяраць памылкі і атрымоўваць адзнакі. У аўдыторыі, трэба сказаць, аказалася шмат выдатнікаў.\n– Дыктоўка заўсёды праходзіць у вельмі прыемнай атмасферы: мы запрашаем настаўніка вышэйшай катэгорыі, падбіраем тэксты, якія было б зручна напісаць любому ўдзельніку і якія расказваюць нам пра нашу Радзіму, – рассказаў начальнік галоўнага ўпраўлення адукацыі аблвыканкама Руслан Абрамчык. – Важна таксама, каб не толькі ў гэтыя дні, а на працягу ўсяго года мы ўспаміналі тых людзей, якія стваралі літаратурную беларускую мову. Ва ўстановах адукацыі і культуры мы будзем ушаноўваць імёны нашых пісьменнікаў – стогадовых юбіляраў Івана Шамякіна і Івана Мележа, а таксама Кандрата Крапіву, святкуючы яго 125-годдзе. Гэтаму будзе прысвечана шмат цікавых мерапрыемстваў, конкурсаў.\nЧытала дыктоўку настаўніца беларускай мовы гімназіі №10 Гродна Ірына Мялешка. Яна прапанавала тэкст беларускага пісьменніка Янкі Сіпакова “Наш родны край”.\n– Абраны тэкст вельмі прыгожы, блізкі і мілы майму сэрцу, – рассказала настаўніца, – і, я думаю, усе, хто сёння пісаў гэтую дыктоўку, таксама адчулі прыгажосць слова нашага пісьменніка. Тэкст быў нескладаны, насычаны, канешне, знакамі прыпынку, але тыя, хто ўважліва слухаў, памылак не дапусцілі. Наша зямля, наша мова – тое адзінае, чым мы павінны даражыць, тое, што нас аб’ядноўвае і робіць сапраўднай нацыяй.\nДарэчы, напісаць дыктоўку сёння планавалася не толькі ў Гродзенскім аблвыканкаме. Такое ж мерапрыемства пройдзе ў абласным інстытуце развіцця адукацыі і абласной навуковай бібліятэцы імя Карскага. У раёнах вобласці акцыю правядуць грамадскія аб’яднанні.\n#новости гродно #языковой диктант


130 гадоў з дня нараджэння Аляксандра Сака | Гарадзенская вясна\n130 гадоў з дня нараджэння Аляксандра Сака\nБеларускі культурны дзеяч, паэт, каталіцкі святар Аляксандр Сак нарадзіўся 14 жніўня 1890 года ў вёсцы Сёгда на Наваградчыне (цяпер на тэрыторыі Карэліцкага раёна). Паходзіў з сям’і селяніна-каваля. Спачатку вучыўся ў народнай, а потым у гарадской вучэльні ў Наваградку. Потым паступіў у Пінскую рэальную вучэльню, у якой правучыўся тры з паловай гады. У 1907 годзе быў арыштаваны і выключаны з вучылішча па падазрэнні ў рэвалюцыйнай дзейнасці. Праз два гады быў выпушчаны на волю з прычыны адсутнасці доказаў вінаватасці ў следства.\nЗ 1911 года Аляксандр Сак вучыўся ў Пецярбургу ў Інстытуце лясной гаспадаркі. У 1913 годзе пасля трэцяга курса спыніў вучобу і паступіў у Магілёўскую рымска-каталіцкую духоўную семінарыю ў Пецярбургу, якую скончыў у 1917 годзе. Гэта быў час, калі каардынатарам беларускіх гурткоў у Пецярбургу быў Браніслаў Эпімах-Шыпіла. Ён ладзіў сустрэчы на гурткоўскіх сходках, на якіх адбываліся знаёмствы клерыкаў з свецкай беларускай інтэлігенцыяй. Часам такія знаёмствы перарасталі ў цесную супрацу і сяброўства. Так будучыя святары Фабіян Абрантовіч, Аляксандр Сак, Аляксандр Астрамовіч пазнаёміліся, прыкладам, з Янкам Купалам.\nПасвячоны ў святара Аляксандр Сак быў у 1917 годзе. Душпастырскую дзейнасць ён пачаў у Магілёўскай губерні ў мясцовасці Фашчоўка каля вёскі Мікуліна ў Аршанскім павеце. Сак удзельнічаў у з’ездзе беларускіх каталіцкіх святароў у Мінску, які прайшоў 24-25 траўня 1917 года, быў сябрам саюзу ксяндзоў-беларусаў.\nЗ 19 снежня 1918 года Аляксандр Сак жыў у мястэчку Сянно (зараз раённы цэнтр Віцебскай вобласці). У 1919-21 гадах быў пробашчам у Свяцілавіцкім касцёле і адміністратарам у Шклове. Духоўныя ўлады Магілёўскай архідыяцэзіі ў 1922 і 1924 гадах мелі намер накіраваць святара Сака для службы ў Петраград, але ён папрасіў пакінуць яго ў Беларусі. Далей служыў святаром на Міншчыне і Мазыршчыне, у Койданаве і Хойніках. Аляксандр Сак быў перакананым прыхільнікам беларусізацыі рэлігійнага жыцця беларусаў-каталікоў, шырока выкарыстоўваў беларускую мову ў сваёй душпастырскай дзейнасці.\nЗ вясны 1924 года Аляксандр Сак жыў у Мінску, дзе часта гасцяваў у Янкі Купалы. Да гэтага перыяду адносяцца многія яго лірычныя вершы, паэмы і вершаваныя драматургічныя творы. Аляксандр Сак непазбежна трапіў пад пераслед савецкіх уладаў. Паводле дакументаў 17 снежня 1929 года Сака змусілі публічна адмовіцца ад святарскага сану. Далей ён працаваў стыль-рэдактарам у Беларускім дзяржаўным выдавецтве. Аляксандр Сак быў першым мужам беларускай пісьменніцы Ядвігі Бяганскай.\n24 ліпеня 1930 года Аляксандр Сак быў арыштаваны ДПУ БССР па справе так званага “Саюзу вызвалення Беларусі”. Яму прысудзілі 5 гадоў сталінскіх канцлагераў. Да 1934 года адбываў тэрмін зняволення на будаўніцтве Беламорска-Балтыйскага каналу. Другі раз яго арыштавалі 25 жніўня 1937 года. Тады ж быў арыштаваны і цесць Іосіф Бяганскі. Меркавана, што ўжо на наступны дзень энкавэдысты абодвух расстралялі. Жонку Сака Ядвігу Бяганскую таксама арыштавалі ў лістападзе 1937 года, засудзілі да 10 гадоў канцлагеру, адправіўшы на Калыму. Яна была рэабілітаваная ў 1954 годзе, а пасля рэабілітацыі Аляксандра Сака ў 1955 годзе з новай сям’ёй змагла вярнуцца ў Мінск. Аляксандр Сак амаль забытая постаць беларускага руху, да гэтай публікацыі не ўдалося знайсці нават яго фота.\n14.08.2020 Тэгі: каляндар


Грамадства 23.04.2019 | 14:55\n23 красавіка, Мінск /Кар. БЕЛТА/. Беларуская моладзь аддае перавагу арыгінальным таварам кантрафакту, асабліва гэта датычыцца харчовай прадукцыі і лякарстваў, а таксама гаджэтаў. Такія рэзультаты сацыялагічнага даследавання прадставіла сёння намеснік старшыні асацыяцыі "БелБрэнд" Валянціна Дыніч на прэс-канферэнцыі ў прэс-цэнтры БЕЛТА.\nАдзначана, што ў асноўных групах тавараў удзельнікі апытання выбіраюць арыгінал кантрафакту. Найбольш крытычна ў гэтых адносінах рэспандэнты ставяцца да харчовых тавараў і лекавых сродкаў. Гэта значыць там, дзе магчымы сур'ёзныя наступствы для здароўя спажыўца з-за няякаснага тавару. Практычна ўсе рэспандэнты выбралі ў гэтых катэгорыях арыгіналы. Таксама яны часцей аддаюць перавагу арыгінальным гаджэтам, а не падробкам.\nНайбольш лаяльнае стаўленне да кантрафакту рэспандэнты выказалі ў 101 катэгорыі "адзенне" і "абутак". І прыкладна пасярэдзіне размясцілася касметыка і парфумерыя. "Мы хацелі падкрэсліць усвядомленасць выбару моладзі: яны разумеюць розніцу, але часам купляюць кантрафакт, - сказала Валянціна Дыніч. - Там, дзе можа быць патэнцыяльная пагроза здароўю, моладзь выбірае правільна. Там, дзе з пункту гледжання моладзі, рызыка меншая, можна "сэканоміць". Але ёсць і такая асаблівасць: кожны трэці выбірае кантрафактныя аўтазапчасткі, хоць гэта небяспечна". Галоўная ж праблема ў тым, што пакупнікі не бачаць сацыяльна-эканамічных наступстваў такога выбару, дадала спікер.\nСацдаследаванне "Маладзёжны брэнд" штогод праводзіцца Асацыяцыяй абароны інтэлектуальнай уласнасці "БелБрэнд" і Маладзёжнай лабараторыяй сацыялагічных даследаванняў ЦК ГА "БРСМ" з мэтай вывучэння папулярнасці беларускіх і замежных брэндаў і вытворцаў у маладзёжным асяроддзі. Асобны блок пытанняў быў накіраваны на вывучэнне стаўлення моладзі да кантрафактнай прадукцыі, пірацтва і падробак. Падставай для гэтага паслужыла ў тым ліку тое, што 26 красавіка - Міжнародны дзень абароны інтэлектуальнай уласнасці. У 2018 годзе ў працэсе даследавання было апытана больш за 1,2 тыс. беларусаў ад 18 да 32 гадоў, якія прадстаўляюць асноўныя тэрытарыяльна-эканамічныя зоны Беларусі. Прычым, гэта выбарка пераправяраецца экспертамі, што забяспечвае большы давер рэзультатам апытання.\nНамеснік старшыні Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў па прамысловасці, паліўна-энергетычным комплексе, транспарце і сувязі Ігар Камароўскі адзначыў важнасць даследавання: гэта, з аднаго боку, маркетынгавае даследаванне, з іншага, - вывучэнне ў цэлым маладзёжнага спажывецкага асяроддзя, яго размеркавання па ўзроўні матэрыяльнай забяспечанасці і перавагах, па стаўленні да кантрафакту і нелегальнага гандлю. А таксама інфармацыйная аснова, каб выпрацаваць комплекс мер па павышэнні канкурэнтаздольнасці айчынных тавараў і процідзейнічаць кантрафакту. "Альтэрнатыўных даследаванняў такога маштабу больш няма. А яны важныя і для рэальнага сектара эканомікі, для ўрада. Асабліва што датычыцца прадукцыі нашага легпрама і яго брэндзіравання", - сказаў на заканчэнне Ігар Камароўскі.-0-


Духоўнік Лукашэнкі ў Курапатах: «У гісторыкаў няма афіцыйнай вэрсіі»\n06 сакавік 2017, 13:18\nНастаяцель Усіхсьвяцкага прыходу РПЦ у Менску а. Фёдар Поўны, якога ў СМІ называюць «духоўным» Аляксандра Лукашэнкі, наведаў Курапаты. У інтэрвію тэлеканалу СТВ ён распавёў, што, праяжджаючы побач з Курапатамі, заўсёды хрысьціцца.\n«Гэтае месца павінна быць аформлена так, каб і мінак, і той, хто адмыслова сюды прыяжджае, схіліў галаву перад памерлымі. Памаліўся і задумаўся пра жыцьцё. Добра, калі гэты куток Менску будзе архітэктурна і ляндшафтна прыгожым», — сказаў Поўны.\nНастаяцель менскага прыходу назваў тэму рэпрэсіяў «вельмі тонкай», бо грамадзтва Беларусі, на ягоную думку, жыве спадчынаю савецкай эпохі.\n«Ёсьць шэраг вялікіх дасягненьняў той эпохі. І, кажучы пра адмоўныя моманты, нават пра такую страшную праўду, мы заўсёды павінны бачыць гэты фон. Гэта не апраўданьне забойстваў, але гэта два паралельныя працэсы, якія гістарычна ўжо непадзельныя. А таму, будуючы памятны комплекс ахвярам рэпрэсіяў, нам трэба мець музэй дасягненьняў савецкай эпохі», — лічыць Ф. Поўны.\nТолькі тады, на думку Поўнага, магчымы абʼектыўны погляд. Калі ж на хісткай аснове пабудаваць мэмарыял, то ён можа аказацца вялікай правакацыяй, сказаў Поўны.\n«У гісторыкаў пакуль няма афіцыйнай вэрсіі. Але грамадзтва чакае яснай пазыцыі. Спачатку трэба вызначыць на дзяржаўным і грамадзкім узроўнях статус гэтай тэрыторыі. Тады спыніцца яе выкарыстаньне ў розных мэтах і часта настроенымі супраць улады абʼяднаньнямі і групамі» — сказаў настаяцель Усіхсьвяцкага прыходу РПЦ у Менску а. Фёдар Поўны.\nДзяржаўная камісія па расьсьледаваньні злачынстваў у Курапатах была створаная ў сярэдзіне ліпеня 1988 г. Саветам Міністраў БССР. Першае сьледзтва па факце масавых расстрэлаў скончылася ў лістападзе 1988 году і вызначыла колькасьць забітых у ня менш за 30 тысяч чалавек. Лічба была агучаная Генэральным пракурорам БССР Георгіем Тарнаўскім. Пасьля заканчэньня сьледчых дзеяньняў Генэральнай пракуратурай БССР была абнародавана пастанова пра спыненьне крымінальнай справы, датычнай Курапатаў: «...Дакладна даказана, што расстрэлы пакараных ажыцьцяўляліся супрацоўнікамі камэндатуры НКУС БССР...»\nЗ 1993 году ўрочышча Курапаты занесенае ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусі як месца пахаваньняў ахвяраў палітычных рэпрэсіяў 1930–1940-х гадоў. Курапаты маюць статус гісторыка-культурнай каштоўнасьці першай катэгорыі.


Публічная справаздача аб рабоце ўстановы адукацыі за 2019/2020 навучальны год - Дзяржаўная ўстанова адукацыі "Гурнаўшчынскі вучэбна-педагагічны комплекс дзіцячы сад-базавая школа Клецкага раёна"\nГалоўная старонка » Аб установе » Публічная справаздача аб рабоце ўстановы адукацыі за 2019/2020 навучальны год\nДзейнасць Дзяржаўнай установы адукацыі “Гурнаўшчынскі вучэбна-педагагічны комплекс дзіцячы сад - базавая школа Клецкага раёна” ў 2019/2020 навучальным годзе арганізоўвалася згодна з Кодэксам Рэспублікі Беларусь аб адукацыі, была накіравана на забеспячэнне якаснага адукацыйнага асяроддзя з улікам інтэлектуальна-творчых здольнасцей кожнага навучэнца. Выкананне дадзенай мэты забяспечвалася праз рэалізацыю вызначаных перад педагагічным калектывам задач, сацыяльнае партнёрства. Наладжана супрацоўніцтва з КСУП “Племянны завод Чырвоная Зорка” (работа камісіі па садзейнічанні сям’і і школе), Чырваназоркаўскім сельскім выканаўчым камітэтам (удзел у рабоце савета ўстановы адукацыі, савета па прафілактыцы безнагляднасці і правапарушэнняў непаўналетніх), протаіерэем храма в. Цапра В.Вячорка, загадчыкам ФАПа в. Гурнаўшчына Груша С.Э.\nЗапланаваныя арганізацыйна-педагагічныя мерапрыемствы, накіраваныя на атрыманне вучнямі адукацыі, выкананы.\nУ 2019/2020 навучальным годзе ўстанова адукацыі працавала ў рэжыме 5-дзённага вучэбнага і 6-дзённага рабочага тыдня. Ва ўстанове навучалася 23 вучні: на I ступені – 12, на II ступені – 11 (2018/2019 н.г. – 26 вучняў: на I ступені – 14, на II ступені – 12, 2017/2018 н.г. – 35 вучняў), і 10 выхаванцаў дашкольнай рознаўзроставай групы (2018/2019 н.г., 2017/2018 н.г. – 8 выхаванцаў).\nСярэдняя напаўняльнасць класаў у 2019/2020 навучальным годзе склала 3,3.\nКолькасць выхаванцаў дашкольнай групы павялічылася з 2017 года ад 8 да 10 выхаванцаў у 2019/2020 н.г. Забяспечаны 100% паказчык ахопу дзяцей ад 3 да 6 гадоў дашкольнай адукацыяй (2018/2019 н.г. – 92%, раённы – 71,8 %). На працягу двух гадоў функцыянавала форма дашкольнай адукацыі – прагулачная група.\nЗабяспечанасць вучняў падручнікамі, выхаванцаў дашкольнай групы вучэбнымі дапаможнікамі саставіла 100%. Агульны фонд бібліятэкі – 7167 экзэмпляраў, паступіла 96 экзэмпляраў вучэбнай і 42 мастацкай літаратуры, набыта 9 экзэмпляраў сацыяльна значымай літаратуры на суму 72,34 руб., па арганізацыі адукацыйнага працэсу ў дашкольнай групе – 4 экзэмпляры на суму 25,00 руб., па папаўненні вугалка чытання дзіцячай літаратурай у дашкольнай групе – 6 экзэмпляраў на суму 11,00 руб. Працуе праграмны комплекс БібліёГраф, занесена 100% вучэбнай і 73% мастацкай літаратуры.\nДля ажыццяўлення адукацыйнага працэсу выкарыстоўваліся: 10 вучэбных кабінетаў, камп’ютарны клас (6+1), у якім дзейнічае лакальная сетка, усе камп’ютары маюць доступ да сеткі Інтэрнэт, кабінет інтэрактыўнага навучання (мультымедыйная ўстаноўка + ноўтбук), бібліятэка з чытальнай залай, музей, спартыўная зала, гульнявы, спальны пакоі, спартыўная зала ў дашкольнай групе. Праводзілася мэтанакіраваная работа па папаўненні прадметна-развіваючага асяроддзя ў дашкольнай групе. Па выніках раённага агляду-конкурсу “Лепшая група ўстаноў, якія рэалізуюць праграму дашкольнай адукацыі”, – 3 месца.\nМаецца харчблок і абедзенная зала. Ахоп гарачым харчаваннем складае 100%.\nПрацягвалася работа па стварэнні адаптыўнага адукацыйнага асяроддзя для дзяцей з АПФР. У 2019 годзе папоўнены гульнявы і дыдактычны матэрыял. З мэтай падтрымкі дзяцей з асаблівасцямі развіцця наладжана работа групы псіхолага-педагагічнага суправаджэння. Кіраўніцтвам установы ажыццяўляўся кантроль за аказаннем карэкцыйна-педагагічнай дапамогі вучням з АПФР.\nНа працягу навучальнага года праводзіліся мерапрыемствы, накіраваныя на захаванне бяспечных умоў жыццядзейнасці навучэнцаў. Кабінеты інфарматыкі, хіміі, фізікі забяспечаны вогнетушыцелямі, укамплектаваны аптэчкамі. Ва ўсіх вучэбных кабінетах маюцца графікі праветрывання, светавога рэжыму, правілы бяспечных паводзін для вучняў, у актавай і спартыўнай зале – агульнааб’ектавая інструкцыя па пажарнай бяспецы, на першым, другім паверхах, спартыўнай зале, у дашкольнай групе – планы эвакуацыі, цэнтральны і запасныя выхады абсталяваны замкамі, якія забяспечваюць магчымасць адкрыцця без ключа.\nАдукацыйны працэс ва ўстанове ажыццяўляўся ў адпаведнасці з нарматыўнымі прававымі дакументамі, рэкамендаванымі Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь для ўстаноў адукацыі ў 2019/2020 навучальным годзе, лакальнымі нарматыўнымі дакументамі і планам работы ўстановы на 2019/2020 навучальны год.\nВучэбны план установы на 2019/2020 навучальны год быў складзены на аснове тыпавога вучэбнага плана базавай школы, зацверджанага пастановай Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь ад 29.04.2019 № 44. З захаваннем санітарна-гігіенічных норм быў састаўлены расклад вучэбных, факультатыўных заняткаў. Узровень тыднёвай нагрузкі на вучня не перавышаў максімальна дапушчальнай нормы. Вучэбныя праграмы і іх практычная частка выкананы.\nЗаняткі ў дашкольнай групе былі наладжаны згодна з патрабаваннямі праграмы і стандарта дашкольнай адукацыі з улікам узроставай катэгорыі груп выхаванцаў. Аснашчанасць дашкольнай групы сродкамі навучання, гульнявым і вучэбным абсталяваннем складае 88,9% (раённы паказчык 86,6%, абласны 86,7%), вучэбнымі і метадычнымі выданнямі – 89,8%, у тым ліку вучэбнымі выданнямі для педагогаў 90,1%, для выхаванцаў 89,5% (раённы паказчык адпаведна 86%, 85,3% і 86,7%), надворным абсталяваннем – 87,6% (раённы паказчык 74,2%), што вышэй, чым раённы і абласны паказчыкі.\nЗ мэтай задавальнення адукацыйных запытаў вучняў праводзілася анкетаванне вучняў і іх бацькоў. Згодна з анкетаваннем вучняў і іх законных прадстаўнікоў былі арганізаваны 6 факультатыўных заняткаў: прадметных – 3 (50%): па англійскай мове, I, V класы (настаўнік Жаўнерык М.В.), беларускай літаратуры, VII клас (настаўнік Маліноўская Н.І.), развіццёвых – 3 (50%): у I, IV, VI класах (настаўнікі Вячорка В.В., Горбач Т.Л., Піструй М.В.). Працэнт ахопу факультатыўнымі заняткамі – 74%.\nСярэдні бал ва ўстанове адукацыі за 2019/2020 навучальны год склаў 6,3 бала. У III-IV класах сярэдні бал – 6,7 бала, у V-VII класах сярэдні бал – 6,0 бала.\nНавучэнцы ўстановы адукацыі ўдзельнічаюць у рэспубліканскай алімпіядзе па вучэбных прадметах, дыстанцыйных і інтэрнэт-алімпіядах, конкурсе (канферэнцыі) работ даследчага характару. Да ўдзелу ў абласным конкурсе (канферэнцыі) работ даследчага характару было заяўлена 4 работы па вучэбных прадметах “Матэматыка”, “Беларуская мова і літаратура”, “Працоўнае навучанне”.\nТрадыцыйна (люты 2020) праведзены школьны конкурс даследчых работ, на які былі прадстаўлены чатыры работы малодшых школьнікаў і адна выхаванца дашкольнай групы, пяць работ вучняў V-VII класаў. Па выніках конкурсу работы “Большой семян маленьких семян” выхаванца дашкольнай групы Бычэнка А. (кіраўнік Вашкевіч С.І.), “Её величество бумага, или секреты обычного белого листа (Дзікарэвіч М., I клас, настаўнік Вячорка В.В.), “Почему ураганы называют женскими именами” (Лобан Д., II клас, настаўнік Казак С.У.), “Необычные свойства обычного куриного яйца” (Раманчук А., III клас, настаўнік Качура Н.Л.), “Как проверить качество воды в обычных домашних условиях” (Лявончык Я., IV клас, настаўнік Горбач Т.Л.), “Імёны беларускага народнага календара з характарыстычным кампанентам” (Горбач А., V клас,настаўнік Ма ліноўская Н.І.), “Гісторыя ткацтва ў экспанатах школьнага краязнаўчага музея” (Бяганская В., V клас, настаўнік Горбач С.В.), “Игры и выигрышные стратегии” (Сёмуха К., V клас, настаўнік Забэла С.У.), “Языковые и смысловые особенности названия белорусских конфет” (Мамчыц А., VII клас, настаўнік Хаванская Н.У.) “Английский календарь” (Горбач К., VII клас, настаўнік Жаўнерык М.В.) былі прадстаўлены на раённы конкурс даследчых работ. Дыпломам III ступені аздначана работа “Імёны беларускага народнага календара з характарыстычным кампанентам”. Тры работы вучняў пачатковых класаў і работа выхаванца дашкольнай групы таксама прынялі ўдзел у раённым конкурсе.\nМэтанакіраваную работу з матываванымі вучнямі на працягу трох гадоў настаўнікаў беларускай мовы і літаратуры Маліноўская Н.І., гісторыі Муравейка І.С., працоўнага навучання Горбач С.В., выхавальнік дашкольнай адукацыі Вашкевіч С.І.\nНа працягу 2019/2020 навучальнага года вучні і педагогі ўстановы прымалі ўдзел у творчых конкурсах абласнога і рэспубліканскага ўзроўняў з наступнымі рэзультатамі: Дыплом ІІІ ступені ў абласным конкурсе творчых работ “Вялікая Перамога: спадчына і нашчадкі”, прысвечаным 75-годдзю Перамогі беларускага народа ў Вялікай Айчыннай вайне, намінацыя “Няма большай любові, чым калі хто зложыць душу сваю за сяброў сваіх”, эсэ, узроставая катэгорыя – 11-13 гадоў (Горбач К.), настаўнік Маліноўская Н.І., Дыплом IІІ ступені ў VРэспубліканскім конкурсе “Бібліятэка – цэнтр духоўнай асветы і выхавання”, бібліятэкар Горбач С.В.\nВучні ўстановы адукацыі – удзельнікі абласных і рэспубліканскіх конкурсаў. У 2019/2020 навучальным годзе атрыманы два прызы ў конкурсе “Кенгуру” (II, VII класы, настаўнік Забэла С.У.), прыз у конкурсе “Буслік” (VI клас, настаўнік Маліноўская Н.І.), 3 прызы ў конкурсе “Алімпіёнак” (IV, V, VII класы, настаўнік Таўпека А.М.), прыз у конкурсе “Кентаўрык” (V клас, настаўнік Муравейка І.С.), прыз у конкурсе “Лингвистенок” (IV клас, настаўнік жаўнерык М.В.), прыз у конкурсе “Журавлик” (II клас, настаўнік Хаванская Н.У.), прыз у конкурсе “Бабёр” (I клас), удзел у другім этапе дыстанцыйнай алімпіядзе па матэматыцы (настаўнік Забэла С.У.).\nВучэбны план адпавядаў патрабаванням нарматыўных прававых дакументаў, рэалізаваны ў поўным аб’ёме; вучэбныя праграмы па прадметах за 2019/2020 навучальны год выкананы; захаваны нарматывы максімальна дапушчальнай нагрузкі і гігіенічныя патрабаванні; арганізацыя факультатыўных заняткаў з’яўляецца аптымальнай у сувязі з нізкай напаўняльнасцю класаў.\nУ 2019/2020 навучальным годзе школьны краязнаўчы музей “Гісторыя вёскі Гурнаўшчына” ажыццяўляў сваю дзейнасць у рамках рэалізацыі педагагічнага праекта “Развіццё даследчых уменняў навучэнцаў у працэсе вывучэння малой радзімы”.\nМэта дзейнасці музея – садзейнічаць фарміраванню нацыянальнай самасвядомасці навучэнцаў, беражлівых адносін да помнікаў гісторыі, культуры, прыроды.\nМатэрыялы музея структурыраваны па наступных экспазіцыях: “З гісторыі Клеччыны”, “Далёкае мінулае вёскі Гурнаўшчына”, “Землі нашай мясцовасці пад уладай Польшчы”, “Гісторыя калгаса”, “Вялікая Айчынная вайна”, “Наша школа ўчора і сёння”, “Этнаграфічны раздзел”.\nФонд музея налічвае 799 экспанатаў, з іх 628 – асноўнага фонду. За 2019/2020 навучальны год асноўны фонд музея павялічыўся на 11 экспанатаў. Найбольш значныя экспанаты – прадметы побыту, нумізматыкі.\nУ 2019/2020 навучальным годзе работу музея ўзначальваў Савет музея ў колькасці 5 вучняў: Аляшкевіч Станіслаў (7 клас) – старшыня Савета музея;\nГорбач Ксенія (7 клас) – намеснік старшыні; Мамчыц Анастасія (7 клас) – кіраўнік экскурсійнай групы; Горбач Андрэй (6 клас) – кіраўнік фондавай групы; Сёмуха Кірыл (5 клас) – кіраўнік пошукавай групы. З вучняў 5-7 класаў былі сфарміраваны пошукавая, фондавая, экскурсійная групы.\nНа працягу 2019/2020 навучальнага года актыўна працавала экскурсійная група. Слухачамі экскурсаводаў былі вучні, выхаванцы дашкольнай групы, настаўнікі ўстановы, былыя выпускнікі, члены метадычных аб’яднанняў настаўнікаў раёна: класных кіраўнікоў (студзень 2020), намеснікаў дырэктараў вучэбна-педагагічных комплексаў (люты 2020).\nУ 2019/2020 навучальным годзе былі праведзены музейныя ўрокі, прысвечаныя юбілейным датам: “Гартаем старонкі гісторыі” (да 80-годдзя ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР”, верасень 2019); “Кітай: гісторыя, традыцыі, культура” (да 70-годдзя ўтварэння КНР, кастрычнік 2019),“Блакада Ленінграда” (да 75-годдзя зняцця блакады, студзень 2020); “Таямніцы далёкіх экспедыцый” (да 200-годдзя адкрыцця рускімі мараплаўцамі Антарктыды, люты 2020).\nНа працягу 2019/2020 навучальнага года працавалі тэматычныя выставы:\n“Мая малая радзіма”; “Мой родны кут”; “Чарнобыльская катасрофа”; “Памяць жыве вечна”; Навагоднія паштоўкі ХХ стагоддзя”.\nУ рамках асветніцкай работы праводзіўся цыкл пазнавальных гадзін “Мастакі Беларусі”, у ходзе якіх вучні пазнаёміліся з творчасцю мастакоў М.Савіцкага, А.Вашчанкі.\nНа пачатак навучальнага года вучні і выхаванцы ўстановы адукацыі былі размеркаваны на групы здароўя і групы па фізічнай культуры з мэтай карэкцыі і вызначэння накірункаў работы па здароўезберажэнні.\nПа выніках паглыбленага медыцынскага агляду 96% вучняў аднесены да асноўнай групы для вучэбных заняткаў “Фізічная культура і здароўя”.\nВа ўстанове адукацыі на працягу 2019/2020 навучальнага года праводзіліся мерапрыемствы па прафілактыцы грыпу і вострых рэспіраторных вірусных інфекцый. Колькасць пропускаў па хваробе за 2019/2020 навучальны год склала 1,5 пропускаў на адного вучня. Колькасць дзён, прапушчаных па хваробе на аднаго выхаванца за 2019/2020 год склала 1,1.\nФарміраванне навыкаў рухальнай актыўнасці ажыццяўлялася праз правядзенне ў дашкольнай групе ранішняй гімнастыкі, фізкультхвілінак (штодзённа), рухавых гульняў і фізічных практыкаванняў (на 1-й і 2-й прагулках), у школе – рухомых перапынкаў (кожны дзень пасля другога ўрока, п.123 Санітарных норм і правіл “Патрабаванні для ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі”), заняткаў аб’яднання па інтарэсах “Вясёлыя старты” для вучняў 1-5 класаў (шосты школьны дзень, настаўнік фізічнай культуры і здароўя Таўпека А.М., ДУДА “Клецкі ЦДТ”), дзён здароўя і спартыўных мерапрыемстваў (згодна з планам шостага школьнага дня), дадатковых заняткаў з вучнямі па агульнай фізічнай падрыхтоўцы, спартыўных гульняў для вучняў V, VI, IX класаў (шосты школьны дзень). У кастрычніку 2019 года праведзены аднадзённы турыстычны паход для вучняў другой ступені. На працягу 2019/2020 навучальнага года вучні ўстановы прымалі ўдзел у 32-й раённай спартакіядзе.\nЦікава і карысна праходзілі дні здароўя: 14.09.2019 – дзень здароўя “Усе на старт”, навучэнцы 1-7 класаў, законныя прадстаўнікі непаўналетніх, педагогі ўстановы адукацыі; 23.09.2019-28.09.2019 – тыдзень здароўя і спорту, 11.09.2019 – дзень здароўя “Быць сям’і здаровай модна”, прынялі ўдзел вучні, законныя прадстаўнікі навучэнцаў; 14.12.2019 – дзень здароўя “Снежныя забавы”, навучэнцы 1-7 класаў, 07.04.2020 – цыкл мерапрыемстваў да Сусветнага дня здароўя, навучэнцы 1-7 класаў.\nУ 2020 годзе ў перыяд летняга аздараўлення (ліпень, жнівень) дашкольную групу наведвалі 3 выхаванцы, 30%. За перыяд 2019/2020 навучальнага года вучні ўстановы не карысталіся пуцёўкамі ў санаторныя школы. Інфармацыя аб наяўнасці пуцёвак, датах заездаў даводзілася да законных прадстаўнікоў непаўналетніх шляхам размяшчэння на стэндзе ўстановы, на сайце на старонцы “Бацькам”.\nВа ўстанове складзены і рэалізоўваліся планы фізкультурна-аздараўленчай і спартыўна-масавай работы на І і ІІ паўгоддзе бягучага навучальнага года; праводзілася мэтанакіраваная работа па захаванні здароўя навучэнцаў; летнім аздараўленнем ахоплены выхаванцы дашкольнай групы.\nУстанова адукацыі ўкамплектавана кадрамі. У 2019/2020 навучальным годзе працавала 13 педагогаў, з іх 12 – настаўнікі, 1 – выхавальнік дашкольнай адукацыі. Колькасць педагагічных работнікаў з вышэйшай адукацыяй – 8 (62%), з сярэдняй спецыяльнай адукацыяй – 5 (38%) педагогаў. Вышэйшую кваліфікацыйную катэгорыю маюць 2 педагогі (15%), першую – 8 (62%), другую – 0 (0%), без катэгорыі – 3 (23%) педагогі, якія з’яўляюцца маладымі спецыялістамі. Стаж работы больш за 20 гадоў маюць 8 педагогаў (62%), ад 10 да 20 гадоў – 2 педагогі (15%), да 5 гадоў –3 педагогі (23%). Cярэдні ўзрост педагагічных работнікаў – 43 гады, два настаўнікі-пенсіянеры (15%).\nВа ўстанове працавалі тры (23%) маладыя спецыялісты першага года работы: Піструй М.В., настаўнік англійскай мовы, вышэйшая адукацыя, Вячорка В.В., настаўнік пачатковых класаў, сярэдняя спецыяльная адукацыя, працягвае завочнае навучанне, Таўпека А.М., настаўнік фізічнай культуры і здароўя.\nКазак С.У., настаўнік пачатковых класаў, узнагароджана Ганаровай граматай начальніка ўпраўлення па адукацыі, спорце і турызме Клецкага райвыканкама (30.09.2019), падзякай начальніка ўпраўлення па адукацыі, спорце і турызме Клецкага райвыканкама (17.04.2020), Горбач Т.Л., настаўнік пачатковых класаў, узнагароджана Ганаровай граматай начальніка ўпраўлення па адукацыі, спорце і турызме Клецкага райвыканкама (03.12.2019).\nДля аказання метадычнай дапамогі педагогам была арганізавана работа па самаадукацыі, функцыянавалі тры медадычныя аб’яднанні: настаўнікаў пачатковых класаў і выхавальнікаў дашкольнай адукацыі (кіраўнік Казак С.У.), настаўнікаў прыродазнаўча-матэматычнага і гуманітарнага цыклаў (кіраўнік Маліноўская Н.І.), класных кіраўнікоў (кіраўнік Горбач С.В.). На пачатак навучальнага года арганізавана настаўніцтва (загад ад 31.08.2019 № 187), працуе Школа маладога педагога (кіраўнік Хаванская Н.У.). Па выніках школьнага этапу конкурсу маладых педагогаў настаўнік англійскай мовы Піструй М.В. прыняла ўдзел у занальным этапе. Ва ўстанове адукацыі праведзены школьны этап рэспубліканскага конкурсу прафесійнага майстэрства “Настаўнік года Рэспублікі Беларусь”.\nШкольныя метадычныя аб’яднанні ўзначальвалі кваліфікаваныя педагогі. У 2019/2019 навучальным годзе абагульняўся вопыт настаўніка беларускай мовы і літаратуры Маліноўскай Н.І. па тэме “Тэставы кантроль на ўроках беларускай мовы і літаратуры як сродак павышэння якасці адукацыі”, які прадстаўлены ў “Настаўніцкай газеце” ад 27.08.2020.\nРабота па папулярызацыі педагагічнага вопыту ажыццяўляецца праз стварэнне віртуальных кабінетаў. У раённым конкурсе віртуальных кабінетаў працоўнага навучання настаўнік Горбач С.В. заняла 3 месца.\nПедагогі ўстановы ўдзельнічаюць у рабоце раённых метадычных аб’яднанняў, абласных семінарах, вебінарах рознай накіраванасці, дыстанцыйным анкетаванні. Сертыфікат ПВТ аб праходжанні анлайн-курса “Scratch 3,0 для пачынаючых” у рамках адукацыйнага праекта “Праграміраванне – другая граматнасць” атрымала настаўнік англійскай мовы Піструй М.В.\nУ 2019/2020 навучальным годзе на базе ўстановы прайшлі два метадычныя аб’яднанні: класных кіраўнікоў (17.01.2020), намеснікаў дырэктараў вучэбна-педагагічных комплексаў і выхавальнікаў дашкольнай адукацыі (18.02.2020).\nЗ 2019/2020 навучальнага года ва ўстанове адукацыі рэалізуецца педагагічны праект абласнога ўзроўню па тэме “Развіццё даследчых уменняў вучняў у працэсе вывучэння малой радзімы”, тэрмін рэалізацыі праекта – 2019-2022 гады.\nАрганізавана работа атэстацыйнай камісіі, якую ўзначальвала намеснік дырэктара па вучэбна-выхаваўчай рабоце Хаванская Н.У. У 2019/2020 навучальным годзе прайшла атэстацыю на прысваенне вышэйшай квалікацыйнай катэгорыі настаўнік беларускай мовы і літаратуры Маліноўская Н.І. (красавік 2020), педагог дадатковай адукацыі Маліноўская Н.І. на прысваенне першай катэгорыі кіраўніка гуртка (снежань 2019).\nНа працягу 2019/2020 навучальнага года курсы павышэння кваліфікацыі прайшлі два (15%) педагогі. Па стане на май 2020 года 100% педагагічных работнікаў прайшлі павышэнне кваліфікацыі, у тым ліку і настаўнік-пенсіянер.\nПедагогі прымяняюць на ўроках сучасныя адукацыйныя тэхналогіі – інфармацыйныя (настаўнікі Забэла С.У., Маліноўская Н.І., Піструй М.В.), гульнявыя (Вашкевіч С.І., Вячорка В.В., Казак С.У., Горбач Т.Л., Качура Н.Л.), тэхналогію праектнай дзейнасці Горбач С.В. З верасня 2017 года педагогі працуюць з сістэмай электронных журналаў і дзённікаў на платформе Znau.by.\nУ прадметных кабінетах маецца неабходная дакументацыя, вучэбнае абсталяванне, азеляненне. Мэтанакіраваную работу па стварэнні дыдактычнай базы кабінета праводзяць педагогі Забэла С.У., Маліноўская Н.І., Казак С.У., Антановіч А.П. Патрабуюць замены інфармацыйныя стэнды ў кабінеце англійскай мовы (настаўнік Піструй М.В.), хіміі, пачатковых класаў № 4 (настаўнік Горбач Т.Л.).\nВа ўмовах вучэбна-педагагічнага комплексу рэалізацыя пераемнасці паміж дашкольным навучаннем і пачатковай школай ажыццяўлялася праз узаеманаведванне ўрокаў у пачатковай школе і заняткаў у дашкольнай групе, пасяджэнні МА настаўнікаў пачатковых класаў і выхавальнікаў дашкольнай адукацыі, метадычныя семінары. Асноўнымі пытаннямі самакантролю за забеспячэннем якасці адукацыйнага працэсу ў 2019/2020 навучальным годзе былі выкананне Палажэння аб арганізацыі ўліку дзяцей, якія падлягаюць навучанню на ўзроўні агульнай сярэдняй адукацыі, якасць ведаў вучняў, работа па выкананні школьнай праграмы “Адораныя дзеці”, арганізацыя работы па стварэнні бяспечных умоў жыццядзейнасці і выкананні санітарных правіл, работа бібліятэкі як інфармацыйна-рэсурснага цэнтра, дашкольнай групы, выкананне вучэбных праграм і іх практычнай часткі па прадметах, занятасць вучняў у 6-ты школьны дзень, арганізацыя выхаваўча-прафілактычнай работы, вядзенне школьнай дакументацыі. Вынікі асноўных відаў кантролю разглядаліся на нарадах пры дырэктару, педагагічным савеце.\nНа сайце ўстановы на старонцы “Метадычная капілка” прадстаўлены матэрыялы з вопыту работы педагогаў, ссылкі на віртуальныя кабінеты настаўнікаў рускай, беларускай мовы і літаратуры.\nАналіз кадравага саставу паказвае дастатковы вопыт педагогаў для забеспячэння якаснага адукацыйнага працэсу ва ўмовах малакамплектнай сельскай школы; ва ўстанове створаны ўмовы для прафесійнага росту педагогаў; наладжана сістэма метадычнай работы.\nУ 2019/2020 навучальным годзе выхаваўчая і ідэалагічная работа ва ўстанове адукацыі будавалася ў адпаведнасці з асноўнымі накірункамі Праграмы бесперапыннага выхавання дзяцей і навучэнскай моладзі на 2016-2020 гады.\nПрацэс выхавання дзяцей наладжаны праз агульнашкольныя мерапрыемствы, сумесную дзейнасць класных кіраўнікоў і выхавальніка дашкольнай адукацыі з непаўналетнімі і іх сем’ямі, работу аб’яднанняў па інтарэсах “На крылах надзеі”, “Вясёлыя старты” (педагогі дадатковай адукацыі Маліноўская Н.І., Таўпека А.М.). Ва ўстанове дзейнічала піянерская дружына (15 вучняў), клуб юных выратавальнікаў і пажарных (20 вучняў).\nДля фарміравання інфармацыйнай культуры штотыднёва праводзіліся інфармацыйныя гадзіны, кожны трэці чацвер – Адзіны дзень інфармавання.\nАсаблівае месца ў выхаванні патрыятызму і грамадзянскасці займала работа школьнага краязнаўчага музея “Гісторыя вёскі Гурнаўшчына”. У музеі былі арганізаваны і праведзены ўрокі мужнасці, урачыстыя лінейкі-прыёмы ў акцябраты, у піянерыі, аглядныя і тэматычныя экскурсіі. Распрацаваны экскурсійны маршрут “Па сцежках роднага краю, здзейснены аднадзённы турыстычны паход “Сцяжынкамі роднага краю” (кастрычнік 2019), арганізавана выязная экскурсія ў г. Мінск на ААТ “Камунарка” (люты 2020).\nНаладжана цеснае супрацоўніцтва з прадстаўніком Беларускай Праваслаўнай Царквы протаіерэем Валерыем Вячорка, настаяцелем царквы Уздзвіжання Крыжа Гасподня, які неаднаразова прымаў удзел у мерапрыемствах установы адукацыі, у тым ліку і ў дашкольнай групе.\nВыхаванне бяспечнай жыццядзейнасці ажыццяўлялася праз супрацоўніцтва з прадстаўнікамі Клецкага РАУС, РАНС, УЗ “Клецкая ЦРБ”, ДУА “Клецкі раённы СПЦ”.\nНа працягу 2019/2020 навучальнага года ва ўстанове вялася мэтанакіраваная работа па фарміраванні каштоўнасных адносін да сям’і, па эканамічным, працоўным і прафесійным выхаванні. На пачатак навучальнага года быў складзены план прафарыентацыйнай работы, наладжаны сустрэчы з прадстаўнікамі УССА. На сайце ўстановы адукацыі на старонках “Выпускніку” і “Бацькам” падтрымліваецца ў актуальным стане прафарынтацыйная інфармацыя, праведзеныя прафарыентацыйныя мерапрыемствы адлюстроўваецца на старонцы “Навіны”.\nЗмест вучэбна-выхаваўчай работы па выхаванні ў вобласці аховы навакольнага асяроддзя і прыродакарыстання заключаўся ў фарміраванні каштоўнасных адносін да прыроды, культуры ўзаемаадносін з прыродай. Удзялялася ўвага і выхаванню псіхалагічнай культуры, культуры быту і вольнага часу, накіраванага на фарміраванне ў навучэнцаў каштоўнасных адносін да матэрыяльнага наваколля, умення мэтазгодна і эфектыўна выкарыстоўваць вольны час.\nРаспрацаваны экскурсійны маршрут “Па сцежках роднага краю”: Дзяржаўная ўстанова адукацыі “Гурнаўшчынскі вучэбна-педагагічны комплекс дзіцячы сад - базавая школа Клецкага раёну" - школьны краязнаўчы музей "Гісторыя вёскі Гурнаўшчына”- брацкая Магіла савецкіх воінаў, в. Гурнаўшчына – батанічны помнік прырода мясцовага значэння “Дубовыя алеі сядзібы Чарноцкіх”, в. Лецяшын (настаўнік гісторыі Муравейка І.С.);\nНа працягу 2019/2020 навучальнага года навучэнцы ўстановы адукацыі прымалі ўдзел у акцыі “Дом без адзіноты да Дня пажылых людзей, піянеры ўстановы адукацыі – у цыкле мерапрыемстваў да дня яднання народаў Беларусі і Расіі, навучэнцы 1-7 класаў; прымеркаваных да дня Чарнобыльскай трагедыі,\nУ школе сфарміравана пэўная сістэма арганізацыі занятасці вучняў у 6-ты школьны дзень: работа аб’яднання па інтарэсах, выхаваўчыя мерапрыемствы. Сярэдняя колькасць прысутных вучняў склала 21 вучань, 91,3% (2018/2019 н.г. – 23 вучні, 88,4 %) ад агульнай колькасці вучняў.\nВа ўстанове склалася сістэма выхаваўчай работы з улікам малакамплектнай сельскай школы; наладжана супрацоўніцтва з Беларускай праваслаўнай царквой; праводзіцца прафарыентацыйная работа.\nПрафілактычная работа з непаўналетнімі і іх сем’ямі ажыццяўлялася педагагічнымі работнікамі, класнымі кіраўнікамі, выхавальнікам дашкольнай адукацыі.\nУсяго ва ўстанове адукацыі 19 сямей, мнагадзетных – 5, навучаюцца і выхоўваюцца 17 дзяцей, няпоўных – 5 (8 дзяцей), малазабяспечаных сямей няма.\nЗ мэтай аказання псіхалагічнай дапамогі, накіраванай на своечасовае папярэджанне магчымых парушэнняў у станаўленні і развіцці асобы навучэнцаў і міжасобасных адносін ва ўстанове арганізавана супрацоўніцтва з педагогам-псіхолагам, педагогам сацыяльным ДУА “Клецкі раённы СПЦ”.\nЗ 2015 года дзейнічае сямейны клуб “Садружнасць”. Пасяджэнні клуба праводзяцца з перыядычнасцю адзін раз у чвэрць.\nПраведзены чатыры агульнашкольныя бацькоўскія сходы, на якіх арганізаваны сустрэчы з пракурорам Клецкага раёна Жукоўскім В.В., начальнікам Клецкага РАНС Вашкевічам У.М., начальнікм штаба Клецкага РАУС Ціхамаем А.І., інспектарам АДАІ Цішаловічам П.А., работнікам УЗ “Клецкая ЦРБ” Грыневічам П.Ф.\nНа працягу 2019/2020 навучальнага года праводзіліся экалагічныя акцыі па добраўпарадкаванні тэрыторыі, азеляненні: 01.11.2019-01.05.2020 – працоўная акцыя па зборы макулатуры і металалому “Зробім свет чысцейшым”, праведзены дзень экалагічнай культуры, навучэнцы 1-6 класаў; тыдзень экалагічнага выхавання “Ад экалогіі прыроды да экалогіі душы.\n21.03.2020 -26.03.2020 – навучэнцы і работнікі ўстаноы прынялі актыўны ўдзел у тыдні лесу. Выканана пасадка лясных культур у Навінкаўскім лясніцтве на плошчы 2,6 га, усяго высаджана 13,6 тыс. штук сеянцаў на суму 378,57 руб.\nПа падрыхтоўцы да 2019/2020 навучальнага года афарбавана падлога ва ўсіх вучэбных памяшканнях і на калідорах 1-га і 2-га паверхаў, спартыўнай, актавай зале, праведзены рамонт і набыта абсталяванне для вучэбнага кабінета “Працоўнае навучанне”, касметычны рамонт кабінета пачатковых класаў № 4, набыты гульнявы і спартыўны інвентар, кухонны і сталовы посуд, абноўлены стэнд у фае другога паверха на суму 2459,81руб.\nУ красавіку 2020 года была праведзена работа па падрыхтоўцы дашкольнай групы да летняга аздараўлення: замена плоту, набыццё дывана ў гульнявы пакой, рол-штор, рамонт і афарбоўка спартыўнага і гульнявога абсталявання за кошт сродкаў папячыцельскага савета, пазабюджэтных сродкаў (980,00 руб.).\nСтан вучэбна-матэрыяльнай базы здавальняючы, нарматывы сацыяльных стандартаў выконваюцца.


У год Малой радзімы і з нагоды 100–гадовага юбілею aўтара Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь прадстаўляе выставу “Ян Камар. Фатограф з Нянькава”.\nІван Ігнатавіч Камар – адзін са старэйшых фатографаў–аматараў Беларусі. Яго бацькі – простыя сяляне – Ігнат Парфенавіч і Алімпіяда Кліменцеўна з вёскі Нянькава, што на Наваградчыне. У гэтай невялікай і ўтульнай вёсачцы, якую ў свой час уславіў знакаміты беларускі палеантолаг і фалькларыст Уладзіслаў Дыбоўскі, Іван Ігнатавіч пражыў практычна ўсё сваё жыццё. Пачаўшы фатаграфаваць у 1958 годзе малафарматным “Зенітам–С”, ён працягвае здымаць і сёння, але на лічбавую камеру і смартфон.\nЗ 97–гадовым Іванам Камаром мы пазнаёміліся падчас музейнай экспедыцыі, якая шукала аўтара вялізарнага фотаархіва міжваеннага часу. Тады, у верасні 2017 года, Іван Ігнатавіч уважліва вывучыўшы архіўныя фатаграфіі, знайшоў здымкі сваіх аднакласнікаў, і, не задумваючыся, назваў імя іх аўтара – Сава Сіўко. Гэта сустрэча стала своеасаблівай кропкай адліку, якая дала старт усім наступным знаходкам і адкрыццям. І адным з такіх адкрыццяў стала новае імя на небасхіле творчай фатаграфіі Беларусі 1950–х – пачатку 1960–х гадоў. Гэта той час, калі ў фатаграфію прыйшлі аматары–самавукі, прадстаўнікі розных прафесій, многія з якіх прайшлі вайну і рэпрэсіі. Часцей за ўсё гэта выхадцы з вёсак – Пётр Таранда з Зарытава, Фёдар Кавалёў (“Баразна”) з Неглюбкі, Пётр Хвіневіч (“Дзяд”) з Антонаўшчыны, Улляна Мельнік з Чэмерына і зараз Ян Камар з Нянькава.\nУ 1946 годзе, вярнуўшыся пасля дэмабілізацыі з арміі ў родную вёску, былы пехацінец Іван Камар некаторы час працаваў у калгасе, а затым краўцом па пашыве мужчынскага адзення ў камбінаце бытавога абслугоўвання ў вёсках Нянькава і Пантусавічы. У 1958–м, аддаўшы дзве сваіх зарплаты за новенькі “Зеніт”, вывучыўшы спецыяльную літаратуру, Іван Ігнатавіч пачаў фатаграфаваць сваіх родных, блізкіх, сяброў і знаёмых. На першы погляд сюжэты простыя – фота на дакументы, партрэты на памяць сваіх аднавяскоўцаў – дарослых і дзяцей,у іх простым паўсядзённым жыцці, у святы і будні. Звяртаўся і да даволі рэдкіх для вясковага фатографа сюжэтаў – нацюрморта і аўтапартрэтаў–сэлфі. Дасканалая кампазіцыя, пачуццё кадра, уменне выбраць той самы, неабходны момант здымкі робяць фатаграфіі Івана Камара яркімі і запамінальнымі, дазваляюць адчуць своеасаблівы каларыт беларускай вёскі канца 1950–х – сярэдзіны 1970–х гадоў.\nСёння больш двух тысяч яго фотанегатываў алічбаваны мінскім фотамастаком, куратарам выставы Альбертам Цэхановічам. Для юбілейнай экспазіцыі адабраны найбольш яркія і цікавыя кадры, якія Альберт Цэхановіч надрукаваў уручную з аўтарскіх фотанегатываў на старой фотапаперы 1980–х гг.\nТаксама на выставе будуць прадстаўлены найкаштоўнейшыя дакументы сваёй эпохі: школьныя пасведчанні 1930–х гадоў, сшыткі вучня польскай, а затым беларускай савецкай школы Яна Камара, лісты і фатаграфіі з фронту ветэрана Вялікай Айчыннай вайны Івана Камара і шэраг іншых найцікавых матэрыялаў, перададзеных у дар Нацыянальнаму гістарычнаму музею гэтым дзіўным чалавекам у 2017 годзе.\nУ рэжыме нон–стоп будзе дэманстравацца прысвечаны фатографу аднайменны кароткаметражны фільм, зняты ў 2019 г. Андрэем Васкрасенскім па сцэнары Альберта Цэхановіча.\nАсобным акордам урачыстага адкрыцця выставы стане міні–прэзентацыя альбома–каталога Надзеі Саўчанка "Сава Сіўко. Фатограф Любчанскага края", выдадзенага музеем у 2019 годзе пры падтрымцы генеральнага партнёра – кампаніі JTI ў Беларусі.\nФільм "Ян Камар. Фатограф з Нянькава".