29 сьнежань 2004, 12:00\nГазэта “Время” аналізуе вынікі прэзыдэнцкіх выбараў ва Ўкраіне, якія, паводле выданьня, могуць стаць урокам для Беларусі. Масавая фальсыфікацыя другога туру галасаваньня ва Ўкраіне справакавала нэгатыўную рэакцыю ўкраінскага грамадзтва, якое запатрабавала пакараньня фальсыфікатараў. Зараз тут заведзена больш як 100 крымінальных спраў на кіраўнікоў і сяброў выбарчых камісіяў рознага ўзроўню. Як зазначае “Время”, гэта вельмі карысны ўрок для тых беларусаў, што забясьпечвалі так званую “элегантную” перамогу Лукашэнкі. Газэта раіць гэтым асобам зьезьдзіць ва Ўкраіну і папрысутнічаць там хаця б на адным судовым працэсе па факце фальсыфікацыі. Мае ўкраінскі досьвед вялікую каштоўнасьць і для змагароў за волю і дэмакратыю. Тыя зь беларусаў, хто быў на Майдане ў Кіеве, зразумелі, адчулі, як піша “Время”, што ў кожнага народа можа быць свой Майдан.\n“Газэта Слонімская” інфармуе сваіх чытачоў пра нездавальняючае становішча ў гэтым рэгіёне ў сфэры працы. У Слонімскім і Зэльвенскім раёнах сёлета 2 чалавекі загінулі і 6 атрымалі цяжкія траўмы, знаходзячыся на працоўных месцах. Найбольшая колькасьць няшчасных выпадкаў адбываецца, паводле газэты, на мясцовых сельгаспрадпрыемствах. Што тычыцца прычынаў траўматызму, то, як сьцьвярджае выданьне, яны ёсьць наступствамі выкарыстаньня няспраўнага абсталяваньня, ігнараваньня мясцовымі кіраўнікамі і работнікамі правілаў бясьпекі працы.\nВілейская краязнаўчая газэта “Волат” зьвяртаецца да гісторыі Беларусі, зьвязанай зь яе ўваходжаньнем у склад Расейскай імпэрыі. У тыя часы ўсталёўваліся новыя законы й павіннасьці, ці ня самай горшай зь якіх, паводле выданьня, была рэкрутчына. Чалавек, якога аддавалі ў рэкруты, фактычна назаўжды пазбаўляўся сям’і, сваякоў, роднай хаты і радзімы. Паколькі тыя ж латышы, эстонцы, грузіны, украінцы, габрэі, фіны, іншыя народы, што ўваходзілі ў склад Расеі, былі вызваленыя ад рэкруцкай павіннасьці, то тагачасная расейская армія, як вынікае з публікацыі ў “Волаце”, камплектавалася галоўным чынам з расейцаў ды беларусаў.


12.01.2016 Крыніца: Сяргей Пульша для www.baj.by\nНа маю думку, вымяраць «жаноцкасць» ці «мужчынскасць» прафесіі колькасцю атрыманых за яе грашовых адзінак — гэта блытаць цёплае з мяккім. Але ў гэтай дыскусіі ўсё ж ёсць пару момантаў, на якія варта было б звярнуць увагу.\nБарыс Гарэцкі вызначыў планку «дастатковасці» ў тысячу ўмоўных адзінак на месяц – той заробак, які павінен у нас быць зараз згодна з абяцанням Самі-ведаеце-каго на Усебеларускім сходзе 2010 года. Ці сапраўды такая сума — рэч недасягальная?\nСпрэчка «Facebook супраць Барыса» паказала пэўную дэфармацыю мыслення. Вымяраючы «жаноцкасць» прафесіі ў грашовых адзінках, былі звужаныя межы прафесіі. Журналістыкай можна зарабіць тую ж тысячу долараў, на якую арыентаваўся Барыс. Але, да радасці, як іх зарабіць, у галаву ані Барысу, ані ягоным апанентам не прыйшло. І яны вымяралі грашыма «жаноцкасць» незалежнай, недзяржаўнай журналістыкі.\nДэфармацыя мыслення ў тым, што недзяржаўная журналістыка, дзе сапраўды шмат не заробіш — гэта не ўся прафесійная грамада. Я, напрыклад, ведаю, што ў адным дзяржаўным інфармацыйным агенцтве (не самым «цэнтравым») у той час, калі долар каштаваў 11.000, заробкі складалі 11 млн., — неабходная тысяча долараў «па Барысу». Зараз, пэўна, заробкі там знізіліся, але факт застаецца фактам — было такое.\nАле, як заўсёды, тут існуе выбар паміж грашыма і сумленнем. Працуючы ў дзяржагенцтве, прыйдзецца прытрымлівацца і пэўнай палітыкі. Гэта, канешне, не азначае быць «штатным прапагандонам». Але і тыя, хто думае, што «я займаюся сваёй тэмай і далёкі ад прапаганды і палітыкі», усё роўна будуць залежныя ад стандартаў дзяржаўнай ідэалогіі, якія так і не выпрацавалі ўсе нашыя штатныя ідэолагі. Гэта, на жаль, тычыцца ўсіх журналістаў, і за «сваёй тэмай» схавацца не атрымаецца.\nМожна працаваць у дзяржСМІ эканамічным журналістам, і пісаць, напрыклад, што нашыя золатавалютныя рэзервы складаюць чатыры мільярды долараў з хвосцікам. Але пры гэтым не тлумачыць, што неабходным лічыцца ўзровень ЗВР у два месяцы імпарту, што для Беларусі складае суму, у два разы вышэйшую за сённяшні «залаты запас». І маўчаць, што нашыя ЗВР з тым жа хвосцікам усяго толькі пакрываюць сёлетні знешні доўг.\n«Культурнікам» давядзецца асвятляць «ідэалагічна правільныя» мерапрыемствы і абмежавацца трыма радкамі наконт Нобелеўскай прэміі для Алексіевіч. Так, гэта падзея сусветнага маштабу, але Алексіевіч – «ідэалагічна няправільная». Таму – тры радкі, мы бачылі гэта на свае вочы.\n«Крымінальнікі» будуць пісаць пра ўзровень злачыннасці, не тлумачачы прычыны яго росту распараджэннем аднаго вусатага дзядзькі зняць абмежаванні на продаж алкаголю. А «ваяры», нагадаю, тыдзень маўчалі пра «плюшавы дэсант» і дзіравае белаускае паветра…\nПадаецца, проста замоўчваць «непрыемныя» пытанні — гэта не будзе кандовай прапагандай. Можна працаваць і так, мець належны заробак і не лічыць сябе «прапагандонам». Але ці будзе гэта сапраўднай журналістыкай? Магчыма, і слушна Барыс, разважаючы пра заробак журналіста, звузіў гэтае пытанне да заробку ў недзяржаўным журналісцкім сектары?\nСярод крытыкаў тэорыі прэс-сакратара БАЖа заўважаная яшчэ адна тээндэнцыя. Маўляў, хочаш жыць — умей круціцца. Шмат хто казаў: не хапае грошай — шукай дадатковую працу, а прафесію не чапай. Прычым, гэта кажуць і тыя, хто толькі паўгады таму кпіў з міністра працы і сацыяльнай абароны Марыяны Шчоткінай, якая таксама прараіла тым, хто мае нізкі заробак, шукаць падпрацоўкі.\nІ гэтыя дарадчыкі маюць рацыю. Але нават не ў тым, каб зарабіць больш. Зазвычай журналіст рэдка калі працуе на адно выданне.\nКалі нас на адным з семінараў навучалі «англійскай журналістыцы», нам тлумачылі, што ў іх увогуле няма дэфініцыі «працаваць у рэдакцыі». Там ёсць азначэнне «пісаць для выдання». У нашых умовах можна і «працаваць у», і «пісаць для». І гэтае дадатковае «пісаць для» — не толькі і не столькі грошы.\n«Працуючы ў» журналіст зазвычай абмежаваны пэўнымі службовымі абавязкамі. З гэтых абавязкаў вынікаюць пэўныя прафесійныя межы, выйсці за якія з часам становіцца складаней і складаней. Для таго, хто працяглы час займаецца выключна інфармацыйнымі жанрамі, становіцца складана напісаць аналітычны артыкул альбо аформіць інтэрв’ю. І наадварот: тым, хто піша выключна аналітыку з публіцыстыкай і звык выдаваць тэксты «прасцінамі», складана ўкласціся ў 2.500 — 3.000 знакаў інфармацыйнай занатоўкі.\nЗразумела, «талент не прап’еш», але, каб не згубіць прафесіяналізм, трэба ўмець пераключацца з аднаго жанру на іншы, з адной методы на другую. Так што журналісцкая «падпрацоўка» таксама вымяраецца не грашыма. Гэта яшчэ і спосаб захавання прафесіяналізму. Прычым, як спосаб захавання прафесіяналізму, яна значна больш каштоўная за грашовыя адзінкі (хаця і тыя не лішнія).\n«Пісаць для» не трэба саромецца. Так робяць нават самыя «зубратыя» з «зуброў» беларускай журналістыкі. І вось мы бачым ў Die Welt артыкул суаўтарства штатнага супрацоўніка гэтага выдання Джэймса Элінгворта і нашага Юрася Карманава. Нягледзячы на тое, што Юрась «працуе ў» Associated Press.\nІзноўку не ведаю, на радасць ці на жаль, але, падаецца, згуба прафесіяналізму беларускай недзяржаўнай журналітыкі не пагражае. Нашыя акулы пяра робяць паўнавартасныя выданні ўтрох-упяцёх, калі ў іншых краінах над такімі ж аб’ёмамі працуюць дваццаць-трыццаць чалавек. І нездарма тыя «нашыя», якія прамянялі, напрыклад, Мінск на Кіеў ці Маскву, там хутка становяцца «зоркамі». Проста яны звыклі рабіць «за пяцёх», і рабіць якасна. Але гэта ўжо іншае пытанне.\nЦі «жаночая» журналістыка?\nВымяраць нашую журналістыку «жаноцкасцю» ці «мужчынскаю» — сапраўдная лухта. Нават калі скласці рэйтынг аўтарытэтаў беларускай журналістыкі, на кожнага паспяховага мужчыну прыпадзе не менш яскравая ў журналістыцы жанчына. Проста таму, што прафесія — не жаночая і не мужчынская. Яна ўніверсальная.\nНе ўтрымаюся, каб не працытаваць майго ўлюбёнага Дэвіда Рэндалла, былога вядучага супрацоўніка лонданскай «Observer» і дырэктара кампаніі “Independent Press” у Маскве, — тое, з чаго пачынаецца ягоны падручнік «Універсальны журналіст»:\n«Не існуе расійскай журналістыкі, польскай журналістыкі, балгарскай журналістыкі, французскай, нігерыйскай, галандскай, тайскай, фінскай, ісландскай, бірманскай, латвійскай журналістыкі або журналістыкі Саудаўскай Аравіі. Ёсць толькі добрая і дрэнная журналістыка. Таксама не можа быць ліберальнай журналістыкі, рэспубліканскай журналістыкі, нацыяналістычнай, атэістычнай, рэфармісцкай, сепаратысцкай, федэралісцкай, феміністычнай або марксісцкай журналістыкі. У тым выпадку, калі журналісты сваёй працай служаць гэтым або любым іншым мэтам, яны — зусім не журналісты, а прапагандысты. Ёсць толькі добрая і дрэнная журналістыка. Гэтак жа не існуе элітарнай і масавай журналістыкі, журналістыкі сур'ёзных выданняў і бульварных газет. Не існуе камерцыйнай журналістыкі або журналістыкі андэрграўнда, журналістыкі дзяржаўнай або антыдзяржаўнай. Ёсць толькі добрая і дрэнная журналістыка».\nТаксама не існуе «жаночай» і «мужчынскай» журналістыкі. Ёсць толькі добрая і дрэнная журналістыка.\nПочему профессия журналиста в Беларуси – женская?


Анатоль Крэйдзіч. У цягніку\nСа мною ў цягніку ехалі двое - Цягун Толік і Касцюк Васіль. Яны мне ніякія не сябрукі. Так - знаёмыя. Толіка, праўда, ведаю даўно, яшчэ са школы. Ён мяне ў камсамол прымаў. Памятаю, у тых, хто ўжо атрымаў чырвоную кніжачку, я пытаўся: «Хто прымае? Што за чалавек такі?» І чуў у адказ: «Ды Цягун нейкі. Ачкарык. Даўжэзны такі і худы, што саломінка. А па статуце ганяе, па ордэнах, па з'ездах, ажно пакуль з цябе халодны пот не пырсне». Я тады здзіўляўся сваёй празорлівасці: якраз такім, доўгім і ў акулярах, я і ўявіў яго адразу, як толькі пачуў прозвішча Цягун. Бывае ж такое, калі прозвішча падказвае, які выгляд мае яго носьбіт.\nНягледзячы на свае выключныя акуратнасць і прынцыповасць, ён усё ж не ўзняўся вышэй інструктара райкома камсамола. Затое неўзабаве ўзначаліў раённае таварыства «Веды». Толькі і гэтую «канторку» хутка скарацілі. Зноў вярнуўся ў камсамол (дакладней, проста самол), але ўжо асобаю незалежнай - дырэктарам малога прадпрыемства «Ікар» пры РК.\nНасіў ён звычайна светла-карычневую троечку (на гэты раз таксама быў у ёй), яна вельмі пасавала да крыху святлейшых за вопратку валасоў і бледнага твару Цягуна. Шкельцы акуляраў абавязкова мелі форму закругленых па рагах прастакутнікаў, а рукі нязменна, як толькі ён уставаў з сядзення, хаваліся ў адпрасаваных да бляску нагавіцах з вострымі, нібы лязо, кантамі. Ні даць ні ўзяць - правінцыйны арыстакрат. Нават манера весці размову ў гэтага франта мала чым адрознівалася ад яго знешнасці. Такая ж гладкая, хоць часцей за ўсё пустая. Каб дайсці да сэнсу таго, што ён кажа, трэба добра паблытацца паміж шматлікімі да месца і не да месца ўстаўленымі - «так сказать», «в принципе», «в общем», «имеется в виду»...\nТолік ехаў у Менск дамаўляцца з нейкім не то лекарам, не то шаптуном, каб той наведаўся ў раён і правёў там свае сеансы. Падобныя дамовы - клопат яго малога прадпрыемства.\nДля Васіля Менск - толькі пачатак шляху. Адтуль ён на самалёце памчыць у далёкую Цюменскую вобласць, дзе чакаюць яго сябры па вахце, марозны дух і высозныя нафтаздабываючыя вышкі. Васіль, калі няма на стале пляшкі, не вельмі з табою пагамоніць. Ён лепш уткне свой круглы, нібы мячык, твар у газету.\nМяне заўсёды разбірае смех, калі гляджу на Васілёў твар. Выліты калабок. Нават рот пры ўсмешцы расцягваецца гэтак жа шырока і задзірыста, як у казачнага калабка на дзіцячых малюнках. І падстрыжаны ён заўсёды да кароткіх валасоў. А непаслухмяны віхор спераду сведчыць пра далёка не мяккі характар нашага суседа.\n- Ат, ёлкі, як начытаешся гэтых газет, і жыць страшна робіцца. - Васіль усміхаецца аднымі толькі вуснамі, расцягваючы іх ці не да самых вушэй. - На, інтэлігенцыя, зірні, што пішуць.\nТолік разгортвае пярэста-хрусткую газету, праводзіць па ёй позіркам праз тоўстыя выгнутыя лінзы ўдоўж і ўпоперак, а пасля засяроджваецца і, палічыўшы, што знайшоў цікавае, чытае сваім занудлівым голасам:\n- Хотите знать истину?\n- Га? - ускідвае галаву Васіль.\n- Я не табе. Тут загаловак такі.\nІ Толік працягвае далей:\n- Обратитесь к откровению Граля «В свете истины». Так называется книга, презентация которой состоялась... Так-так-так. Во Дворце искусств... Гм, гм. В форме лекций... Существует ли свобода воли...\n- Ты не тое чытаеш. Знайшоў глупства нейкае. - Васіль незласліва хмурыць шараватыя, як цыгарэтны попел, бровы. - Там, на апошняй, пра вампіраў ёсць. І пра бацькоў, якія дзецьмі гандлююць. І яшчэ пра адну маці. Яна немаўля прыдушыла. Сваё. А на першай - пра крадзяжы і забойствы.\n- Да лямпачкі мне твае крадзяжы. Нам трэба шукаць сэнс жыцця, шукаць адказ на пытанне, хто мы такія і для чаго існуем на свеце. Няўжо гэта меней цікава, чым нейкія выдуманыя вампіры?\n- А-а, ідзі ты... Чыстаплюй вашывы... - Васілёва галава паварочваецца да нас стрыжанай патыліцай, а Толік працягвае крыху цішэй, часам збіваючыся на незразумелае балбатанне сабе пад нос:\n- ...Это не религиозное учение. Но... Базируется на наследии Иисуса Христа... Не на наследии его... последователей. Это не одно и то же... Откуда знал тот, кто пятьдесят лет назад умер, что произойдет сегодня... Автор Абд-ру-шин... Сын света... Черпает свои познания из чистейших и высочайших источников.\n- Во даюць. - Не мяняючы паставы, Васіль крутнуў галавою. - І прыдумаюць жа такое.\n- Если вы тоже захотели узнать истину, пожалуйста, обращайтесь к откровению Граля. Оно уже появилось в магазинах.\n- Шчэ чаго не хапала, на розную ерунду траціцца. За гэтую сваю ісціну яны, напэўна, тры шкуры здзяруць. От жа дармаеды. Што толькі не прыдумаюць, абы не працаваць, а грошы лапатаю заграбаць.\nМне надакучыла лаянка ды пустая балбатня хлопцаў, і я ўзяў са століка Толеву кніжку. У ёй пісалася нешта пра мараль, этыку, культуру.\nАдна нудота, і вырашыў выйсці ў праход, што падзяляе салон і тамбур. Балазе наш плацкарт быў апошні і лёгка было юркнуць за дзверы, схавацца ад спрэчак.\nУ праходзе я досыць утульна размясціўся на пласцікавым вечку скрыні для смецця, дастаў з падоранага сябруком на дарогу пачка «астмы» (там мы любілі называць «Астру») пляскатую цыгарэту, з асалодаю пацягнуў гаркавы дымок. Але паглыбіцца ў роздум не паспеў. З'явіўся госць. І я б не сказаў, што жаданы. Гэта быў хлопец гадоў семнаццаці з доўгімі чорнымі пэйсамі і адвіслай ніжняй губою. Крыху згорблены.\n- Чувак, - ён нахабна разваліўся побач і крыва, адным толькі кутком вуснаў, усміхнуўся, быццам паказваючы сваю ўладу нада мною, - забэніць дай.\nЯ насцярожыўся і пачаў пакрысе злавацца. Каму ж падабаюцца такія выхадкі? Да таго ж свядомасць пранізала думка, што ён, напэўна, не адзін у цягніку. Хутчэй за ўсё тут цэлая банда. Але працягнуць цыгарэту мяне змусіў не страх (ён калі і быў, дык у самы першы момант), а цікаўнасць: што ж будзе далей?\n- Шчэ адну дай, калі не жадзён. - Ён нахіліўся, і на мяне патыхнула перагарам.\nЯ працягнуў яму яшчэ тры цыгарэты.\n- Не. Што ты. Дзве хопіць.\n- Бяры-бяры, у мяне многа, - усміхаючыся, я падумаў, што новы знаёмы не такі ўжо і дзялок, якога выпінае з сябе.\n- Слухай, а ты мне білет свой не пазычыш? Далёка едзеш?\n- Да Менска.\n- То пазыч. Я ў Баранавічах выскачу, а білет вярну.\n- О-о-о, брат, у такую далячынь выбраўся, а білет у касе не ўзяў...\n- Разумееш, я не збіраўся нікуды ехаць. Ускочыў у першы ж цягнік, які трапіўся на вочы.\nХлопец усеўся побач са мною, чыркнуў запалкай. Закашляўся і колькі разоў плюнуў сабе пад ногі:\n- У Пінску больш не з'яўлюся. Сучары, яны, пэўна ж, хацелі падставіць мяне, толькі я не такі дурны, каб не заўважыць гэтага.\nЁн зноў плюнуў, толькі ўжо не на падлогу, а перад сабою.\n- Ведаеш, мой стары - мент, маёр міліцыі. Я яго цярпець не магу. Мусар паганы. Сёння ён прагнаў мяне з хаты і сказаў, каб на яго вочы больш не трапляўся. Х-хэ. У труне я бачыў яго... І старую, і ўсіх... Пляваў я на ўсіх з высокага слупа.\n- А маці кім працуе?\n- На-астаўніца, - з'едліва скрывіўся ён і дадаў: - Я ведаю, чаму яны прагналі мяне. Каб не няславіў іх перад людзьмі і, галоўнае, на працы. Ну і трасца з імі. Пражыву і сам. Мне яны яшчэ больш абрыдлі.\nУ гэты час дзверы ў наш праход адчыніліся, і мы падабралі ногі. Васіль і Толік усё яшчэ спрачаліся. Я ўлавіў колькі слоў.\n- Ты кажаш, - даносіўся хрыплаваты голас Васіля, - што ў жыцці нічога не адбываецца выпадкова? Калі чалавек пакутуе, значыць, гэтыя пакуты заслужаныя?..\nДзверы клацнулі, і мы зноў засталіся сам-насам.\n- Я пайшоў да дзяўчыны ў інтэрнат. Каб ты ведаў, якая дзяўчына! Таня. Адна яна мяне разумее. А там якраз мае карашкі: мы з імі на вакзале грошы сшыбаем, пакой адзін грабанулі, дзверы высадзілі. Маг узялі, шмоткі. Цяпер, калі што, мяне падставяць. Людзі ж бачылі мяне там. А пасадзіць мяне, што два пальцы аб асфальт. Я ж судзімы. У Баранавічах сядзеў. У цюразе хацелі пеўнем зрабіць. Ды не на таго нарваліся. Увесь сіні хадзіў, месяцамі свяціў ліхтарамі, а нат і не падумаў здавацца. На канцы я іх бачыў.\n- Та-ак, - пашкадаваў я хлопца. - Цяпер табе не пазайздросціш. Слухай, а калі б табе выпала мажлівасць уладкавацца на працу і пачаць новае жыццё, згадзіўся б?\n- А-а-й, - выдыхнуў вяла мой субяседнік. - Якое новае жыццё? Хадзіў я, прасіўся, а як толькі даведаюцца, што судзімы, - усё, крыж. Не, я чхаў на гэтых таўстазадых.\n- А што ж ты збіраешся рабіць у Баранавічах?\n- Не ведаю. Там у мяне пару карашкоў ёсць. Мне цяпер адна дарога: у цюрагу альбо на той свет. Дык ты, гэта, білет мне дасі?\n- У гэтым цягніку ты не возьмеш тое, што табе трэба, ні ў аднаго пасажыра, бо ўсе квіткі ў правадніцы.\nНедзе ў падсвядомасці маёй гэтыя словы прагучалі так, што, маўляў, у гэтым цягніку ты ні ў каго не знойдзеш спагады, бо яна закратавана падазронасцю і перасцярогай.\n- Калі ты не супраць, я дам табе параду. - Я сапраўды шчыра хацеў дапамагчы хлопцу. - Мне здаецца, што табе лепш за ўсё было б даехаць да Лунінца, зайсці ў міліцыю і там расказаць усё, што ты расказаў мне. І папрасіць у іх дапамогі. Думаю, цябе ўсё ж зразумеюць. А з былымі сябрамі табе лепш не бачыцца зусім.\n- Не-е. Да мянтоў не пайду. Хопіць з мяне іхняй дапамогі.\n- Ты не спяшайся. Я табе пра сябе раскажу.\nІ я пачаў расказваць яму гісторыю, якую пачуў ад свайго добрага знаёмага. Дакладней, прысвоіў тое, што здарылася з ім у юнацтве. Плёў, быццам ездзіў некалі ў Карэлію паступаць у мараходку. Там па нейкай прычыне не прынялі. Але адступацца не хацеў і дахаты не вяртаўся. Жыў на вакзале. Без капейкі ў кішэні. Згаладаўся. Толькі ваду з-пад крана хлабыстаў.\n- Дык вось, - працягваў я, - аднойчы падыходзіць да мяне барыга, а з ім яшчэ чалавек пяць. Той барыга стары быў, увесь у татуіроўках. Давай грошы, кажа. Расказаў я ім, што сам тыдзень галадаю. Тады яны адышлі і праз якія паўгадзіны вярнуліся з пончыкамі, катлетамі... Віна налілі. Захмялеўшы ад ста грамаў, я заладзіў: мужыкі, паеду з вамі, куды вы, туды і я. Тады стары (ён быў за пахана) сказаў: «Калі пойдзеш з намі - загубіш сабе жыццё. Ідзі лепш у міліцыю, раскажы там усё, скажы, што прыехаў з Беларусі, і ўсё ўладзіцца». На развітанне ж ён паклаў мне ў руку дваццацьпятку. Я зрабіў так, як параіў барыга. І праўда, як у ваду глядзеў ён, спраўдзіліся ягоныя словы. Так што...\n- Вой, мне пара, - схамянуўся хлопец.\nЦягнік прыцішваў хаду. За акном праплыў, міргнуўшы жоўтымі вочкамі-вокнамі, будыначак вясковай станцыі.\n- Ты ж да Баранавіч...\n- Ды ну іх. Кантралёр наскочыць, а ў мяне грошай на штраф няма.\n- Я як жа ты... Я дам табе грошы.\n- Не трэба. Ён ужо адчыняў дзверы. Але раптам вярнуўся, падаў руку. - Дзякуй табе, чувак. Бывай.\nКолькі хвілін пастаяўшы ля акна і паназіраўшы, як аддаляецца ў сіратлівым святле адзінокага вулічнага ліхтара цёмна-зялёная спартыўная шапачка над згорбленымі плячыма, я рушыў да дзвярэй. Мне карцела расказаць хутчэй пра выпадковую, але ў нечым сімвалічную гутарку з хлопцам, сваім спадарожнікам. Толькі не паспеў я раскрыць рот, як Васіль астудзіў мяне:\n- Чулі, чулі мы ўсё. Можаш не расказваць. Ты з ім выпадкова не цалаваўся, добрая твая душа? А можа, і праўда нядрэнны быў, хто яго там разбярэ, - сказаў быццам пра нябожчыка.\n- Правер кішэні. Ён у цябе нічога не спёр? - у голасе Толіка была іронія.\nГэтая абыякавасць здзівіла мяне і збянтэжыла. Гаварыць адразу ж перахацелася. Я падняўся і выйшаў у халодны грукатлівы тамбур. За брудным шклом дзвярэй праплывалі зацягнутыя цёмна-сіняю сеткаю вечара тэлеграфныя слупы, рэдкія дрэвы, светлячкі далёкіх паселішчаў.\nЗ гэтага моманту мне ненавісным стала Толікава шуканне сэнсу жыцця. То было не сапраўднае шуканне, а ўсяго толькі шырма, за якою цёпла і ўтульна жывецца. Ненавідзеў я і Васілёву грубую прастакаватасць. Відаць, і гэта таксама шырма, абалонка, за якою можна жыць у адноснай бяспецы. Заставалася толькі згадзіцца з невядомым аўтарам, у якога некалі прачытаў: «сумленнасць і велікадушша і праўда церпяць урон ад развіцця разумення каштоўнасці жыцця і ўласнасці». Церпяць жа. А ці добра гэта, ці так павінна быць, хто вызначыць? Пакуль будзем думаць, той зусім юны небарака павісне на суку ў якім-небудзь лясочку паміж Пінскам і Лунінцом. І мы спішам гэта на лёс.\nЯ зноў зірнуў у акно. Вось яно - жыццё. Гэтая цемрадзь з раскіданымі там-сям плямінамі святла, цягнік, Толік і Васіль, бадзяга, у якога я нават не спытаўся імя, нарэшце - я. Усё гэта - звычайнае, добрае і не вельмі радаснае чалавечае жыццё. І няма чаго тут мудрыць.\nА сэрца ўсё ж не на месцы. От жа...


Хлебаробам прысвячаецца | zviazda.by\nХатняя старонка » Грамадства » Хлебаробам прысвячаецца\nПахмурнае надвор'е ў Клічаве ў мінулую суботу цалкам кампенсавалася шчаслівымі ўсмешкамі тых, каму вобласць абавязана караваем вагой у 1 мільён 176 тысяч тон. Менавіта столькі сёлета было намалочана збожжа сельскагаспадарчымі арганізацыямі Магілёўскай вобласці — на 150 тысяч тон больш, чым летась. А з улікам усіх катэгорый (фермеры, насельніцтва) — 1 мільён 240 тысяч тон.\nНайлепшыя камбайнеры, аграномы, кіроўцы і ўсе тыя, хто прыклаў свае намаганні для атрымання такога важкага ўраджаю, былі адзначаны добрымі словамі і ўзнагародамі. Прадстаўнікі 21 раёна вобласці прайшлі ўрачыстай калонай па цэнтральнай вуліцы абноўленага да свята горада. Павіншаваць іх з дасягненнямі ва ўборцы збожжавых прыехалі кіраўніцтва вобласці на чале са старшынёй аблвыканкама Уладзімірам Даманеўскім, намеснік прэм'ер-міністра Беларусі Міхаіл Русы, іншыя высокапастаўленыя госці, дэпутаты, ветэраны і Героі Сацыялістычнай Працы, дэлегацыі Бранскай вобласці Расіі, розных рэгіёнаў Беларусі.\nНайлепшых вынікаў па вытворчасці збожжа з аднаго гектара сельгасугоддзяў дасягнулі Шклоўскі, Магілёўскі і Хоцімскі раёны. А найбольш высокага валавога збору збожжа (больш за 100 тысяч тон) — хлебаробы Шклоўскага, Магілёўскага, Горацкага і Мсціслаўскага раёнаў. Лідарамі па ўборцы сярод сельскагаспадарчых арганізацый сталі «Агракамбінат «Зара» Магілёўскага раёна (намалочана больш за 30 тысяч тон збожжа пры ўраджайнасці 90 ц/га) і ААТ «Александрыйскае» Шклоўскага раёна (38 тысяч тон пры ўраджайнасці 77,5 ц/га).\nГорад прымаў удзельнікаў і гасцей свята багатымі гандлёвымі радамі, інтэрактыўнымі і канцэртнымі пляцоўкамі, спартыўнымі спаборніцтвамі і відовішчнымі прадстаўленнямі. Шмат было танцаў і спеваў у народным стылі. Клічаў не шкадаваў апладысментаў артыстам Магілёўскай абласной філармоніі і зоркам беларускай эстрады, з задавальненнем спяваў разам з Анатолем Ярмоленкам і яго заслужаным калектывам «Сябры». Сімвал клічаўскага свята — «Рог дастатку» — быў усталяваны на Цэнтральнай плошчы горада напярэдадні Дажынак. Яго аўтар — знакаміты магілёўскі скульптар Андрэй Вараб'ёў.\nА ў гарадскім парку яшчэ да пачатку асноўнай праграмы фестывалю-кірмашу быў адкрыты памятны знак ваенным журналістам Магілёўшчыны.\nСуперфасфат — важнае і патрэбнае ўгнаенне\n2108 Ягадная дарога


“Медыяпрастора” ў Гомелі: жыццё праз аб’ектыў | baj.by\n13.02.2019 Крыніца: Служба маніторынгу ГА "Беларуская асацыяцыя журналістаў"\nНевялікія відэасюжэты, працягласцю дзве-тры хвіліны, разбіралі пакадрава: логіка апавядання, святло, панарамныя здымкі. Трэнер з прафесійным досведам працы на тэлебачанні, сябра ГА “БАЖ” Ларыса Шчыракова не толькі сама аналізавала відэастужкі, але і прыцягвала да абмеркавання прысутных, якіх набралася на ток-пляцоўцы больш за дзясятак. Гэта журналісты-фрылансеры, фотарэпарцёры, прэсавыя сакратары грамадскіх арганізацый, аматары-пачаткоўцы.\nУдзельнічаў у навучанні і кінадакументаліст Максім Сербуноў. Ягоныя ў суаўтарстве з Васілём Асіпцовым стужкі “Любімая мая радзіма” (пра забруджаную радыяцыяй Барталамееўку) і “Дабрыня выратуе свет” (пра жыццё глуханямых людзей) былі паказаныя на кінафестывалі ў славацкім горадзе Кошыцэ. Прычым патрапілі яны на экраны фестывалю пасля папярэдняга адборачнага прагляду дзясяткаў стужак з многіх краін.\nСюжэты ўдзельнікаў ток-пляцоўкі вызначаліся разнастайнасцю — ад сходаў грамадскай суполкі і падарожжа раварыста да меланхалічнага хатняга відэа. Парады і заўвагі трэнера аўдыторыя ўспрымала з разуменнем і цікавасцю.\nУ будучам удзельнікі аператарскага трэнінгу маюць пазнаёміцца з напісаннем сцэнара для відэарэпартажу, засвоіць асаблівасці здымкаў вулічных апытанак, прыдатных для тэлебачання.


Аналітыкі „Ашчадбанка”: Стан беларускай эканомікі пачаў пагаршацца | БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ\nАналітыкі „Ашчадбанка”: Стан беларускай эканомікі пачаў пагаршацца\nСтан беларускай эканомікі пачаў пагаршацца. Да такой высновы прыйшлі аўтары агляду, падрыхтаванага цэнтрам эканамічных даследаванняў расейскага „Ашчадбанка”.\n„Пацвярджаючы нашы папярэднія чаканні, стан беларускай эканомікі пачаў пагаршацца. У студзені—верасні хуткасць скарачэння ВУП не змянілася ў параўнанні са студзенем—жніўнем, склаўшы -1,3%. Аднак пры пераходзе да месячных тэрмінаў такія вынікі азначаюць змену росту ў жніўні на 0,8% скарачэннем на 1,3% у верасні”, — гаворыцца ў аглядзе.\nНайбольшы негатыўны ўнёсак у дынаміку ВУП у студзені—верасні ў транспартнай галіны (-0,6%), за ёй ідуць прамысловасць (-0,4%) і гандаль (-0,3%).\nАналітыкі „Ашчадбанка” асацыююць негатыўную дынаміку ў эканоміцы Беларусі з дзеяннем двух галоўных фактараў — другой хваляй пандэміі і палітычным крызісам.\n„Беларусь, як і многія іншыя краіны, сутыкнулася з другой хваляй пандэміі. Паводле афіцыйнай статыстыкі, якая схільная некалькі аптымістычна ацэньваць сітуацыю, колькасць новых хворых у дзень вырасла са 125 чалавек у жніўні да 219 у верасні і 596 у кастрычніку. Наўрад ці гэтыя звесткі дакладна адлюстроўваюць эпідэміялагічнае становішча ў краіне, аднак імклівы рост інфікавання можа сведчыць пра хуткае распаўсюджванне віруса”, — падкрэсліваецца ў дакуменце.\nЯк адзначаюць аналітыкі, другая хваля робіць націск на эканамічныя паказчыкі адразу па двух каналах — абмяжоўваючы як знешні, так і ўнутраны попыт. У прыватнасці ў Расіі, якая з’яўляецца асноўным гандлёвым партнёрам Беларусі, у верасні прыпынілася аднаўленне эканамічнай актыўнасці.\n„Акрамя таго, у краіне працягваецца палітычны крызіс, які выклікаў прыпыненне крэдытавання. Статыстыка банкаўскага сектара, якая выйшла на мінулым тыдні, праілюстравала першыя наступствы турбулентнасці. Партфель выдадзеных спажывецкіх крэдытаў скараціўся ў верасні на 1,6% пасля росту на 2,5% у жніўні”, — адзначаюць эксперты.\n„Іпатэка, наадварот, хутка расла, прычым рэкорднымі тэмпамі +1,8%. Хутчэй за ўсё, банкі працягвалі выдаваць крэдыты па раней ухваленых заяўках. У такім выпадку мы ўбачым больш рэзкую рэакцыю рынку ў кастрычніку, што дазволіць праверыць гэты тэзіс”, — робяць выснову прадстаўнікі „Ашчадбанка”.\nРост эканомікі Беларусі запаволіўся да 1%\nУ гэтым годзе ВУП рос толькі за кошт Парка высокіх тэхналогій\nВалавы рэгіянальны прадукт у студзені знізіўся ва ўсіх абласцях Беларусі


Сучасны аконны кандыцыянер: што гэта такое? | Інтэр'Ерныя Штучкі\nЧым больш з'яўляецца інавацый у вытворчасці за кліматычную бытавой тэхнікі, тым дбайней спажывец падбірае новыя мадэлі для карыстання дома або ў офісе, тым прыдзірліва ён становіцца і тым лягчэй забывае стары добры аконны кандыцыянер.\nА, зрэшты, стоп! Такі Ці ён стары, ці такі несучасны і такі Ці незапатрабаваны ў супермодный інтэр'еры? Гэты стэрэатып у пух і прах разбіваюць новенькія, вельмі стыльныя і цалкам сучасныя мадэлі форточных кандыцыянераў, якія з задавальненнем усталёўваюць кіраўнікі офісаў для стварэння камфортных умоў для сваіх супрацоўнікаў і ўладальнікі кватэр для стварэння спрыяльнага мікраклімату хаты.\nНекаторыя кансерватыўныя грамадзяне са слязой у голасе ўспамінаюць тыя кандыцыянеры з вентылятарам, якія ў былыя часы тырчалі ці ледзь не з кожнага акна і лічыліся велізарнай раскошай для незбалаваныя камфортам савецкіх людзей.\nАле нават у той перыяд пры жаданні можна было "дастаць" форточный кандыцыянер і атрымліваць асалоду ад прахалодай пакоя або кабінета ў гарачыя летнія дні.\nЗ гісторыі кандыцыянера для вокнаў\nТакі тып бытавой тэхнікі - самыя раннія прадстаўнікі кліматычнага абсталявання, якія з'явіліся ў ЗША ў 30-х гадах ХХ стагоддзя і доўгі час заставаліся па-за канкурэнцыяй.\nЗараз, калі ў побыт трывала ўвайшлі спліты, можна было б і адсунуць звыклы аконны кандыцыянер на другі план, але куды ж нам без яго надзейнасці, даўгавечнасці, кампактнасці? А калі ўзяць пад увагу яшчэ і сур'ёзны гарантыйны тэрмін, то гэта дадае прывабнасці кандыцыянеру у вачах спажыўца.\nА тое, што гэты климатизер застаўся верны сваёй традыцыйнай форме і месцы размяшчэння (у акне), надае яму унікальнасці. Ды і зручна гэта. І звыкла. Бо адкуль мы чакаем прахалоды? З адкрытага аконнага праёму, а ў выпадку з кандыцыянерам - таксама адтуль, толькі цяпер акно адкрываць неабавязкова - свежасць і прахалода будуць зыходзіць з кампактнага агрэгата.\nПеравагі форточного кандыцыянера\nПерш, чым заяўляць, што аконныя кандыцыянеры зжылі сябе, прыводзячы, як аргумент, іх недахопы, неабходна ацаніць іх відавочныя перавагі:\nбюджетность: цана блока невысокая у параўнанні з іншымі аналагічнымі прыборамі;\nадсутнасць у манаблок фреоновых злучальнікаў;\nабсалютная адсутнасць у цэлым шэрагу мадэляў электронных схем;\nнаяўнасць прытокавай вентыляцыйнай функцыі.\nНедахопы ў меншасці\nШто тычыцца недахопаў, то няма такой кліматычнай тэхнікі, у якой бы яны адсутнічалі, інавацыі таксама бываюць не без граху. І добрасумленны вытворца ніколі не хавае ад патэнцыйнага пакупніка мінусы свайго "твора", хоць у аконных кандыцыянерах іх зусім няшмат:\nпадвышаная шумнасць пры працы;\nўцечка цяпла ў зімовы час;\nнемагчымасць мантажу блока ў стандартнае пластыкавае акно.\nІ асобнае незадаволенасць вытворцы атрымліваюць ад хатніх гаспадынь з-за немагчымасці ўпрыгожыць акно з уманціраваным блокам ўтульнымі фіранкамі.\nАле ўсё ж эксперты настойваюць на тым, што сучасныя манаблокі - гэта практычнасць, шматфункцыянальнасць (праца як на астуджэнне паветра, так і на нагрэў). І асабліва спецыялісты акцэнтуюць увагу на бясшумнасці новых форточных кандыцыянераў.\nЭканоміі дзеля можна купіць аконны кандыцыянер б / у, але да чаго вам гэты сэканд хэнд, калі ў продажы цалкам хапае новенькіх і ня грувасткіх сучасных мадэляў?\nПрацуе аконны кандыцыянер на аснове холадагенту, пачаткоўца кіпець пры пакаёвай тэмпературы і паглынаць цяпло ў працэсе рэакцыі.Цёплае паветра перамяшчаецца ў вонкавую частка кандыцыянера і там астуджаецца, а затым, ужо ў "гатовым выглядзе", паступае ў памяшканне.\nВыбар: асноўныя крытэрыі\nШто вас чакае ў краме, у які вы адправіліся па пакупку надзейнай кліматычную тэхнікі? Вядома ж, вельмі шырокі выбар. Аконныя кандыцыянеры, цана якіх можа ўвесці ў зман і дасведчанага ў такіх пакупках чалавека (у тым сэнсе, што форточные климатизеры ў разы танней насценных і гэтым некалькі шакуюць спажыўца), варта выбіраць, зыходзячы з:\nмагутнасці прылады - яе павінна хапіць на пэўную квадратуру пэўнага памяшкання;\nадпаведнасць параметраў кандыцыянера памеры акна, у якое яго будуць мантаваць;\nўзроўню шуму кандыцыянера ў працоўным стане - яго можна (і трэба!) праверыць яшчэ ў краме;\nколькасці функцый і асаблівасцяў кандыцыянера (ўласцівасці не толькі астуджаць, але і чысціць паветра або награваць яго ў халодную пару года);\nдызайну абранай мадэлі.\nНаяўнасць або адсутнасць усяго вышэйпералічанага ўплывае на цэнавую палітыку вытворцы: мадэлі прасцей каштуюць танней, круцейшы - даражэй. Гэта натуральна. Але ў параўнанні са спліт-сістэмамі, цана нават на брэндавыя аконныя кандыцыянеры апынецца прыемнай эканоміяй.\nНекаторыя з мадэляў аконных кандыцыянераў новага пакалення аснашчаны таймерам і пультам кіравання, а сучасны дызайн прылады дазваляе яму гарманічна ўпісацца ў любы інтэр'ер.\nБольш дарагія мадэлі валодаюць поўнай камплектацыяй і гатоўнасцю да працы. Пасля набыцця такога климатизера вам застаецца толькі ўмантаваць яго ў аконны праём (а гэта не больш за гадзіну работы) і атрымліваць асалоду ад свежым ранішнім халадком.\nЯшчэ адзін момант, які неабходна ўлічваць пры выбары: "незаўважнасць" прыбора. Гэта значыць, зусім "нябачным" яго зрабіць немагчыма, але замінаць і блытацца пад нагамі ён дакладна не будзе, як, скажам, падлогавы мабільны кандыцыянер, які таксама не адрозніваецца буйнымі габарытамі і яго тэарэтычна можна прысунуць бліжэй да сцяны, засунуць у куток, але практычна ён заўсёды аказваецца на шляху.\nЧаму кандыцыянер трэба купляць у спецыялізаванай краме?\nДзе іх толькі не прадаюць! Усе тыпы кандыцыянераў вельмі шырока прадстаўлены не толькі ў спецыялізаваных гандлёвых кропках, але і на рынках, і ў тых месцах продажаў, якія мы прывыклі называць стыхійнымі кірмашамі.\nІ вось тут - увага! Якасныя форточные кандыцыянеры немагчыма набыць з рук. Бо звычайна, гэта саматужныя вырабы, без гарантыі, без якасці і наогул - "без мамы і таты". Заўважыўшы падробку, як бы гучна яе не называў прадавец - аконны кандыцыянер LG, ці якой іншай брэнд приплетал - бяжыце ад такога без аглядкі, не спрабуючы гандлявацца або ўважліва разглядаць тавар. Нічога добрага вы там не пабачыце - суцэльная падробка.\nГіпатэтычна можна меркаваць, што тавар, што прапануецца на рынках і стыхійных кропках, якасны, але адразу ж узнікае лагічнае пытанне: а як яго праверыць на ўзровень шуму, калі фонавы шум на рынку стаіць такі, што наўрад ці можна будзе зразумець, як працуе кандыцыянер?\nАдзіна правільнае рашэнне - набываць кліматычную бытавую тэхніку ў спецыялізаваных (у ідэале - фірменных) крамах, дзе вам прафесійна Ахарактарызуйце кожную з мадэляў, наглядна прадэманструюць усе нюансы эксплуатацыі (ўключыць - выключыць - наладзіць), і, што самае важнае, нішто не перашкодзіць вам ацаніць ўзровень шумнасці кандыцыянера.\nАдна з самых важных функцый форточного кандыцыянера - рэгуляванне напрамкі паветранага патоку. Для выканання гэтай функцыі климатизеры (як аконны, так і кандыцыянер спліт) аснашчаны рашоткамі, якія, у залежнасці ад цаны прыбора, рэгулююцца ўручную або з дапамогай дыстанцыйнага пульта кіравання.\nАсноўнае ў жалюзі - каб яны маглі мяняць напрамкі паветра, як па вертыкалі, так і па гарызанталі, тады струмень можна накіраваць у любы кут пакоя.\nАконныя кандыцыянеры адрозніваюцца і па сістэме кіравання (асабліва гэта заўважна па кошце).\nАдрывам большасць климатизеров працуе на электрамеханік. Прынцып кіравання складаецца ў наяўнасці двух верцяцца рэгулятараў, адзін з якіх забяспечвае аптымальную тэмпературу, а другі - адказвае за бесперабойнае кручэнне вентылятара.\nЁсць мадэлі і з электронным кіраваннем, працуюць гэтак жа, толькі замест рэгулятараў яны абсталяваны кнопкамі. Зручнасць новых мадэляў у тым, што яны ўкамплектаваныя пультам дыстанцыйнага кіравання і іх можна ўсталяваць у верхняй частцы акна.\nКраіны-вытворцы: хто лепш?\nБезумоўным лідэрам па вытворчасці бытавой кліматычнай тэхнікі, ды і ўсёй тэхнікі наогул, лічаць Японію.\nЯпонскія канцэрны, а таксама шэраг еўрапейскіх і амерыканскіх, выкарыстоўваюць у вытворчасці найноўшыя тэхналогіі, кожная новая мадэль адрозніваецца ад папярэдняй вялікай колькасцю функцый або якой-небудзь цікавай фішкай, але ўсё бытавыя кандыцыянеры, вырабленыя кампаніямі з сусветнымі імёнамі, аб'ядноўвае шэраг якасцяў, якія прынята лічыць стандартам: даўгавечнасць, шматфункцыянальнасць, высокую якасць.\nСпажывец заўсёды звяртае ўвагу на фірму і месца, дзе выраблены кандыцыянер - бо ад гэтага наўпрост залежыць як доўга і наколькі добра праслужыць нованабыты прыбор.\n"Японцы" і "карэйцы" адрозніваюцца вельмі нізкім працэнтам завадскога шлюбу. Можна сказаць, што ён цалкам адсутнічае ў вырабах, "еўрапейцы" і "амерыканцы" - гэта кампактнасць і нізкі ўзровень шуму.\nГодна зарэкамендавалі сябе кандыцыянер аконны LG і яго "калега" Samsung - вытворчасці карэйскіх кампаній, але ў Расеі дзейнічаюць іх даччыныя прадпрыемствы, таму спажывец ўспрымае мадэлі як айчынныя.\nПрапануем вам кароткую характарыстыку кандыцыянераў ад розных вытворцаў.\nКандыцыянеры General распрацаваны для забеспячэння свежым халодным паветрам памяшканняў невялікі плошчы, кампактныя, не патрабуюць ўстаноўкі дадатковых камунікацый, мантаж манаблока вырабляеце ў падрыхтаваны праём - і карыстайцеся на здароўе.\nКандыцыянер Hitachi (Хітачы) - прадстаўнік высакаякаснай японскай тэхнікі сярэдняга і прэміум-класа, без праблем які выконвае дзве функцыі - награвання і ахаладжэння паветра, забяспечвае прытокавую вентыляцыю. Адсутнасць уцечак холадагенту гарантавана, паколькі ў мадэлі няма раздымных злучэнняў Фреоновые магістралі.\nКандыцыянер Panasonic - класіка камфорту, прыбор працуе выключна на астуджэнне, тэмпературны рэжым у памяшканні змяняе рэкордна хутка. Аконныя кандыцыянеры ад гэтага вытворцы дзесяцігоддзямі застаюцца самымі папулярнымі сярод спажыўцоў - у год канцэрн выпускае каля 4 млн. Форточных климатизеров.\nАконны кандыцыянер Самсунг, мабыць, самы вядомы ў свеце, але гэтая слава саслужыла канцэрну і яго вырабам дрэнную службу - прыборы сталі падрабляць усё, каму не лянота. Асабліва неленивыми ў гэтым плане аказаліся суседзі краіны-вытворцы - кітайцы. Дзякуючы ім увесь свет наводнены фальшывымі вырабамі, колькасць контрафакта зашкальвае на афрыканскім рынку.\nКандыцыянеры McQuay (ЗША) - намінальная плошча астуджэння 15 м2, два рэжыму вентылятара, антыбактэрыйнае пакрыццё выпарніка. Канцэрн - гігант, яго заводы размешчаны на трох кантынентах.\nКандыцыянеры DeLonghi (Італія) не вельмі вядомыя масаваму спажыўцу, паколькі рынак заняты "азіятамі". Але ў сваёй нішы італьянскія аконныя кандыцыянеры заявілі пра сябе даўгавечнасцю, якасцю і разнастайнасцю прадукцыі.\nМантаж манаблока самастойна\nКалі вы з ліку прыхільнікаў спліт-сістэм, якія выйграюць у аконнага кандыцыянера ва ўсім, акрамя кошту, і калі вы аддаеце перавагу кандыцыянер падлогавы, скідаць з рахункаў аконныя не варта, тым больш, што сучасныя мадэлі не выглядаюць такімі неахайнымі і грувасткімі, як климатизеры папярэдніх пакаленняў.\nА самай прыемнай бокам у гэтых прыбораў, як ні круці, застаецца іх кошт.\nАле і яна - не адзіны спосаб зэканоміць. Аконныя кандыцыянеры можна ўсталёўваць самастойна і цалкам бясплатна, не звяртаючыся да дапамогі спецыялістаў і не закупляючы дадатковае абсталяванне і матэрыялы.\nКаб правільна ўсталяваць аконны кандыцыянер, неабходна толькі ўважліва вывучыць інструкцыю. Калі нічога не атрымліваецца і вы не знаходзіце ніводнай старонкі на рускай мове, гэта не азначае, што вы купілі халтуру нейкую, проста выраб не прайшло айчынную сертыфікацыю. Тады варта паглядзець схемы ўстаноўкі - звычайна тэкст суправаджаецца малюнкам.\nНашмат прасцей ўсталёўваць кандыцыянуюць прылада ў звычайным акне, а не шклопакеце. Каб змясціць климатизер, неабходна падрыхтаваць праём на 5-10 мм шырэй ад кандыцыянера па краях.\nРазлічыце размяшчэнне прылады найбольш удала - каб яно было як мага менш схільным ўздзеяння прыродных з'яў (дажджу і снегу).\nРазмяшчайце прыбор не ўпрытык да столі - адлегласць паміж сістэмай і паверхняй павінна складаць не менш за 20 см, інакш кандыцыянер пачне ўсмоктваць паветра.\nЗ вонкавага боку кандыцыянер не павінна нічога загароджваць - ні рэкламныя шчыты, ні сцены суседніх дамоў, ні элементы дэкору будынкаў. Каб максімальна абараніць климатизер, збудуеце над ім пластыкавы або металічны брыль.\nКаб палепшыць працэс зліву кандэнсату, размесціце прыбор так, каб яго вонкавы край знаходзіўся на 10 мм ніжэй ўнутранага.\nПасля мантажу кандыцыянера паклапаціцеся, каб паміж ім і акном не засталося ні найменшага зазору - задуйте шчыліны мантажнай пенай.\nКалі агрэгат для кандыцыянавання паветра "цягне" не больш за 3 кВт, яго можна смела ўключаць у звычайную бытавую разетку. Калі ж мадэль некалькі больш магутны, прыйдзецца рабіць праводку ад шчытка, а тут ужо без спецыяліста-электраманцёра не абысціся.\nСамымі прасунутымі ў сямействе прылад кандыцыянавання застаюцца зусім ня хвалёныя "спліты", а прыборы з інвертарнага сістэмай. Спліт-кандыцыянер размяшчае толькі двума рэжымамі: вкл. і выкл., а інвертар "умее" рэгуляваць кампрэсар па магутнасці.\nДасягнуўшы зададзенай тэмпературы, прыбор не адключаецца, а аўтаматычна зніжае магутнасць і працягвае падтрымліваць клімат на пэўным узроўні.\nТакі няхітры ход дазваляе значна павысіць тэрмін эксплуатацыі агрэгата, да 30% зэканоміць электраэнергію, знізіць узровень шуму, павялічыць хуткасць астуджэння і падтрымліваць клімат у неабходным рэжыме.\nНекалькі слоў пра автокондиционере\nАўтааматары больш за ўсё цэняць камфорт у салоне, паколькі гарачае надвор'е спрыяе настолькі моцнага награвання машыны (жалязякі, па сваёй сутнасці), што ўседзець у ёй немагчыма.\nІ тут два выйсця: альбо адчыняй акно і дадавай хуткасці, каб метал астыў, альбо абзаводзяцца цывілізаваным климатизером.\nАле і ў тым выпадку, калі ён ёсць, многія выказваюць незадаволенасць у сувязі з пахам ў салоне з-за прысутнасці кандыцыянера.\nА тут ужо толькі адзін спосаб - ачышчальнік автокондиционера з любым водарам. Выбірайце, асвяжае ваш кандыцыянер і атрымлівайце асалоду ад чыстым ранішнім халадком з пахам мора (яблыка, апельсіна).\nСамастойная прачыстка ўнітаза пры засмечаных →


Культура - Сусветная спадчына ад піцы да рэгей\nСвята ў Будславе — для ўсіх пакаленняў.\nУвогуле, сам працэс падрыхтоўкі такіх дасье — гэта вельмі карысны досвед. Своеасаблівае практыкаванне: як трэба казаць пра беларускія адметнасці ў вялікім свеце, каб нас зразумелі і належна ўспрынялі? Як пераканаць у іх каштоўнасці тых, у каго Беларусь выклікае не болей асацыяцый, чым у нас — выспа Маўрыкій? І з засвоенымі айчыннымі экспертамі “лайфхакамі” мы будзем\nабавязкова знаёміць. Пагатоў, яны прымяняльныя не толькі ў гэтай даволі вузкай сферы.\nМіж тым, нават і ўнутры краіны прыемная навіна выклікала рэакцыю супярэчлівую. Напэўна, прадстаўнікі якой-небудзь іншай нацыі — без залежнасці ад свайго рэлігійнага светапогляду — адзінадушна радаваліся і святкавалі б, пачуўшы, што з’ява іх культуры атрымала такое высокае прызнанне. Як радуюцца бліскучым перамогам сваёй зборнай нават тыя, каму той футбол да лямпачкі. Балазе, нагода — не меншая. У нас жа ў сеціве сочыцца (хай і зрэдку) незадаволенае буркатанне: маўляў, гэта не наша свята, бо мы не католікі, а паганцы ці атэісты…\nДа ўсяго, той жа vox populi стварае ўражанне, нібы многія нашы суайчыннікі не надта пакуль цямяць, што ж такое нематэрыяльная гісторыка-культурная каштоўнасць. Зразумела, калі справа наўпрост тычыцца народных традыцый — як у выпадку са знакамітым “Юраўскім карагодам” з палескай вёскі Пагост, дасье якога эксперты UNESCO маюць разглядаць ужо налета. Але насамрэч дыяпазон тут куды шырэйшы.\nСкажам, недзе з год таму мы пісалі пра ініцыятыву ўключыць у той самы Рэпрэзентатыўны спіс італьянскую піцу — ці, дакладней, неапалітанскія традыцыі яе прыгатавання. Многім задума падалася дзіўнаватай, але толькі не міжнародным экспертам: тыя акурат любяць, каб было “крэатыўненька”. Літаральна праз месяц пасля публікацыі піцу ўключылі!\nСёлетняя сесія на Маўрыкіі прынесла новую неспадзяванку. На наступны дзень пасля галасавання па Будслаўскім фэсце ў той самы спіс патрапіла і музыка рэгей з Ямайкі. “Ну, вось, вымушаны перапынак. Усе разам спяваюць і танчаць. Сапраўды агульная спадчына чалавецтва, дзякуючы глабалізацыі,” — паведамляе з месца падзей бадай самы аўтарытэтны ў нас спецыяліст у сферы нематэрыяльнай культурнай спадчыны Ала Сташкевіч.\nНаша мысленне ў дадзеным выпадку почасту працуе па аналогіях. Калі высокі статус атрымаў той ці іншы элемент з іншага краю, многія думаюць, што падобны поспех забяспечаны і чамусьці падобнаму з Беларусі. Маўляў, мы ж не горшыя. Хаця насамрэч задача стаіць прынцыпова іншая. Трэба ўбачыць, чаго ў сусветных спісах пакуль не стае і прапанаваць варыянты запаўнення гэтых лакунаў.\nІ тут варта адразу прыгадаць яшчэ адну вельмі важную акалічнасць. Ініцыятыва па ўключэнні той ці іншай з’явы ў спіс шэдэўраў нематэрыяльнай спадчыны чалавецтва павінна сыходзіць менавіта ад саміх яе носьбітаў. Адпаведна, схема такая: мы ўсведамляем каштоўнасць той ці іншай сваёй традыцыі і робім захады, каб давесці, што сусветная культура без яе будзе няпоўнай.\nА далей у справу ўжо ўключаюцца эксперты: дасье павінна адпавядаць пэўным чыста фармальным патрабаванням. І эксперты гэтыя павінны працаваць не на грамадскіх пачатках — прынамсі, калі мы хочам, каб іх дзейнасць была выніковай. Да ўсяго, пэўныя сродкі патрэбны так ці іначай — хаця б на выраб відэадакументацыі і якасны пераклад матэрыялаў на англійскую.\nУ прынцыпе, неяк так усё і адбывалася ў выпадку з Будслаўскім фэстам. Калі б не актыўная падтрымка — у тым ліку, і фінансавая, — з боку беларускай каталіцкай грамады, давесці справу да фінішу было б куды складаней. А вось нейкай цікавай вясковай традыцыі патрапіць у спіс UNESCO будзе куды складаней: сістэма падрыхтоўкі дасье ў нас пакуль як мае быць не адладжана. Зрэшты, гэта тэма для асобнай гутаркі.


У даследчыкі — з першых гадоў жыцця | Настаўніцкая газета\n17.11.2014 - 11:27Дашкольная адукацыя, Рознае\nУ 2012 годзе дашкольны цэнтр развіцця дзіцяці Мастоў стаў раённым рэсурсным цэнтрам па фарміраванні асноў экалагічнай культуры ў дашкольнікаў. Новы статус аказаў значны ўплыў на работу ўсяго калектыву цэнтра. Выхавальнікі пачалі актыўна далучаць дзяцей да практычнай дзейнасці на карысць прыроды, укараняць цікавыя формы работы. Для таго каб заняткі ў экалагічным кірунку былі эфектыўнымі, створаны экалагічны пакой, педагогі аснасцілі інфармацыйна-метадычны кабінет і групы літаратурай, наглядным матэрыялам і ўсім неабходным абсталяваннем.\nСталовыя для птушак\nЗ 2006 па 2009 год цэнтр з’яўляўся рэспубліканскай інавацыйнай пляцоўкай Міністэрства адукацыі па ўкараненні мадэлі фарміравання асноў экалагічнай культуры ў працэсе фізкультурна-аздараўленчай работы. За гэты час у дзейнасць педагогаў установы ўвайшлі розныя цікавыя формы работы. У прыватнасці, быў распрацаваны цыкл заняткаў па фізічнай культуры з выкарыстаннем казак экалагічнай тэматыкі. Дашкольнікаў вельмі захапляюць гульнявыя казачныя вобразы, у якія ім падчас заняткаў фізічнай культурай даводзіцца пераўвасабляцца. Выконваючы розныя ролі, яны шмат рухаюцца і дэманструюць самыя разнастайныя з’явы прыроды, у тым ліку звычкі жывёл і птушак.\nНа прысадаўскім участку цэнтра пракладзена эколага-аздараўленчая сцяжынка, дзе педагогі праводзяць фізкультхвілінкі і рухавыя гульні з дзецьмі, дэманструюць экс-перыменты, разам з выхаванцамі назіраюць за ўсім, што адбываецца ў прыродзе ў розныя поры года. Непадалёк на ўчастку размясцілася зялёная аптэка, дзе прадстаўлены вядомыя многім лекавыя расліны. Педагогі расказваюць дзецям, як гэтыя расліны ўплываюць на арганізм чалавека. Ёсць на ўчастку і невялікі агародзік — сумесны клопат педагогаў і выхаванцаў. Растуць на тэрыторыі цэнтра пладова-ягадныя расліны: маліна, парэчкі, каліна.\n— Наш дашкольны цэнтр наладзіў супрацоўніцтва з раённым эколага-біялагічным цэнтрам, з мясцовым музеем “Лес і чалавек” і Мастоўскім лясніцтвам, — адзначае намеснік загадчыка цэнтра Таццяна Яўгенаўна Фітлоўская. — Дзеці прыходзяць да ляснічага ў госці, з захапленнем слухаюць яго расказы аб таямніцах лесу. Выхаванцы ўдзельнічаюць у пасадцы дрэваў. Прыродаахоўныя акцыі ў дашкольным цэнтры даўно ўжо сталі традыцыйнымі. Адна з іх — “Дапамажы перажыць зіму” — мае на ўвазе выраб кармушак для птушак. Калі надыходзіць зіма, кожная садаўская група вывешвае кармушкі на сваім участку. Іх можна лёгка зняць, і выхаванцы самі насыпаюць для птушак зярняткі, кладуць хлебныя крошкі. Дзеці з радасцю сочаць за птушкамі, калі тыя прылятаюць. Выхавальнік пры гэтым падрабязна расказвае ім пра гасцей. У вырабе зімовых сталовых для птушак дапамагаюць бацькі.\nАжыццяўляецца ў цэнтры яшчэ адна пастаянная акцыя “Выратуем лес” па зборы макулатуры. Дзеці папярэджваюць бацькоў загадзя, што трэба збіраць макулатуру, што паперу нельга выкідаць у сметнік. Здаралася, што за адну такую акцыю бацькі нашых дзяцей прыносілі да 500 кілаграм макулатуры.\nУ нас праходзяць выставы дзіцячых малюнкаў на экалагічныя тэмы і выставы вырабаў з прыроднага матэрыялу. Кожны год для маленькіх выхаванак ладзіцца конкурс “Міс Дзюймовачка”. У адной з намінацый конкурсу дзяўчынкі дэманструюць касцюмы з другаснага матэрыялу. Свае работы яны прэзентуюць і на раённым узроўні.\nУ ДЦРД Мастоў наладжаны кантакт з мясцовай сярэдняй школай № 5, якая знаходзіцца побач і па шчаслівым супадзенні задзейнічана ў вядомым Міжнародным праекце “Зялёная школа”. Нашы выхаванцы ходзяць у гэтую школу на экскурсіі, удзельнічаюць у сумесных экалагічных акцыях.\n— Дзеці з ранняга ўзросту павінны не проста назіраць за прыродай, але і заўважаць, якія змены адбываюцца ў ёй, цікавіцца і задаваць пытанні наконт убачанага, — адзначае Таццяна Яўгенаўна. — Але для таго, каб у малыша ўзнікла слушнае пытанне да дарослага, яму неабходна мець пэўныя веды і вопыт зносін з прыродай. І роля педагога пры гэтым неацэнная. Ён павінен дапамагаць дзецям спасцігаць усе таямніцы прыроды і шукаць разам з імі адказы на пастаўленыя пытанні. Лепш за ўсё рабіць гэта на асобных занятках у экалагічным пакоі нашага цэнтра. Тут размешчана бібліятэка, дзе сабраны кнігі і атласы, перыядычныя выданні, экалагічныя часопісы. Выдзелена зона для калекцыі, дзе сабраны матэрыял, з якім дзеці працуюць, праводзяць даследаванні. Тут і камяні, і насенне раслін, а таксама лісточкі, каштаны, гербарыі, кара дрэў, узоры з пяску і гліны, нават калекцыі матылькоў і жукоў. Усё гэта знаходзіцца ў асобных каробачках і скрыначках, якія падпісаны. Збіраць калекцыю дапамагаюць бацькі, некаторыя экспанаты яны прывозяць з-за мяжы. У лабараторнай зоне экапакоя знаходзяцца лупы, розныя ёмістасці, падносы, прабірачкі (пластмасавыя і шкляныя), мікраскопы. Ёсць нават сапраўдны тэлескоп. Дзеці прыходзяць у экапакой разам з выхавальнікам і свабодна карыстаюцца ўсім абсталяваннем падчас заняткаў, якія праводзяцца ў падгрупах, што дазваляе педагогу больш увагі ўдзяліць кожнаму дзіцяці.\nАснашчэнне памяшканняў цэнтра ажыццяўляецца за бюджэтныя сродкі дзякуючы Мастоўскаму райвыканкаму і аддзелу адукацыі, спорту і турызму Мастоўскага райвыканкама,за пазабюджэтныя сродкі, а таксама дзякуючы дапамозе бацькоў.\nУ мінулым годзе ў раёне праводзіўся конкурс “Я — даследчык”, на якім дашкольнікі выступалі са сваімі творчымі праектамі. Дашкольны цэнтр прадстаўляў на ім тры эксперыментальна-даследчыя праекты, і ўсе яны былі адзначаны дыпломамі. Варта падкрэсліць, што прэзентацыі праектаў былі напісаны ў вершаванай форме нашай выхавальніцай Аленай Міхайлаўнай Буйвід.\nПраект “Піце дзеці малако — будзеце здаровымі” атрымаў на конкурсе дыплом І ступені. Работу падрыхтавалі выхавальнік Т.У.Юшко і выхаванцы старшай групы Настасся Барук і Арыяна Аляхновіч. Дыплом ІІ ступені атрымаў праект “Карысць агародніны”, кіраўніком якога была выхавальнік В.А.Юрчук і выхаванцы сярэдняй групы Дар’я Карлагіна, Вікторыя Чарток і Мікіта Шоцкі. Дыпломам ІІІ ступені быў узнагароджаны праект “Марская свінка”. Яго падрыхтавалі кіраўнік Л.І. Кучун і выхаванцы старшай групы Арцём Карнейчык і Глеб Сяліцкі.\n— Сапраўднае педагагічнае мастацтва — зматываваць дзіця на цікавае пытанне, якое можа стаць у будучыні пунктам адліку для сур’ёзнага даследавання, — адзначае Таццяна Яўгенаўна. — Усе работы-пераможцы цэнтра былі ўзяты з жыцця. У групе, дзе рыхтаваўся праект пра малако, дзеці не вельмі любілі малако і малочныя прадукты ўвогуле. І выхавальнік вырашыла ўзбагаціць веды дзяцей аб карысці малака для дзіцячага арганізма. Выхаванцы разглядалі карцінкі па гэтай тэме, выконвалі малюнкі, хадзілі на экскурсіі ў малочны магазін, дзе прадаўцы расказвалі ім пра малочныя прадукты. Дзеці наведвалі харчаблок дашкольнага цэнтра, дзе кухары таксама расказвалі ім пра малако і стравы з яго, хадзілі на экскурсію ў медыцынскі блок, дзе медсястра інфармавала выхаванцаў па гэтай тэме. Былі экскурсіі і ў прыватны сектар, дзе дзеці ўбачылі, як пасвіцца карова, як яе дояць. Дома з бацькамі малышы спрабавалі рабіць з малака тварог, ёгурты. Яны назіралі, як рэагуе малако на холад і цяпло, дэгуставалі малочныя прадукты падчас эксперыментаў. А свае назіранні фіксавалі. Дзеці параўноўвалі малако і малочныя прадукты па смаку, колеры, паху. Рабілі і сапраўднае малочнае чарадзейства — фарбавалі малако гуашшу, рознакаляровымі чарніламі, мыйнымі сродкамі і назіралі за змяненнямі. Напрыклад, вадкасць для мыцця посуду садзейнічае больш хуткай афарбоўцы малака. Усе гэтыя сумесныя назіранні бацькі фіксавалі і прыносілі ў дзіцячы цэнтр, а выхавальнік апрацоўваў атрыманыя даныя. Вынік рэалізацыі такога праекта самы станоўчы: дзеці сталі піць малако і есці малочныя прадукты з вялікім задавальненнем.\nПраект аб карысці агародніны таксама ўзнік з надзённай праблемы: дзеці не вельмі любілі агародніну і часта пыталіся ў выхавальніка, навошта яе есці. Педагог прапанавала разам ва ўсім разабрацца. Зноў было шмат экскурсій, эксперыментаў, нават дэгуставалі агародніну з заплюшчанымі вачыма. У рэшце рэшт, малышы ахвотна сталі есці агародніну.\nПраект, які атрымаў 3-е месца, прысвечаны нашаму Кузю — марской свінцы, якая жыве ў экалагічным пакоі. Штодня дзеці даглядаюць яе, і аднойчы хлопчык Арцём Карнейчык спытаў: “Чаму свінка называецца марской?” Спытаў і пры падтрымцы педагога пачаў шукаць адказ. Ён шмат назіраў за Кузем, разам з дарослымі чытаў літаратуру па гэтай тэме. Хлопчык высветліў, што марской свінка называецца не таму, што жыла ў моры, а таму што была прывезена калісьці з-за мора. І як своеасаблівы вынік праекта — у цэнтры з’явілася яшчэ адна марская свінка. У экалагічным пакоі ёсць таксама сухапутная чарапашка і залатыя рыбкі. Выхаванцы цэнтра даглядаюць іх, дзяжурства арганізавана па групах. Бацькі з той групы, якая дзяжурыць у экалагічным пакоі, таксама клапоцяцца аб жывёлах, прыносяць агародніну для падкормкі. Кожны малыш марыць, каб хутчэй прыйшлі тыя хвіліны, калі ён будзе даглядаць сваіх любімцаў і, канечне ж, гуляць з імі.\n— Нашы педагогі ўдзельнічаюць у шматлікіх выставах, канферэнцыях, семінарах, майстар-класах, круглых сталах, дзе прыемна ўражваюць сваіх калег з іншых устаноў веданнем экалагічных праблем, — гаворыць Таццяна Яўгенаўна. — У гэтым годзе мы прымалі ўдзел у абласным конкурсе на лепшую арганізацыю работы па пазнавальнай практычнай дзейнасці ў ДЦРД. Мы ахвотна дзелімся вопытам з калегамі з іншых дашкольных устаноў раёна і вобласці. У дапамогу педагогам раёна распрацаваны метадычныя рэкамендацыі “Развіццёвае асяроддзе для экалагічнай адукацыі дашкольнікаў”, “Пакаёвыя расліны ва ўстановах дашкольнай адукацыі”, “Эколага-аздараўленчая сцяжынка на тэрыторыі ўстановы дашкольнай адукацыі” і інш. Творчая група педагогаў нашай установы распрацавала перспектыўнае планаванне па пазнавальнай і практычнай дзейнасці сярод дашкольнікаў ад першай малодшай да старшай групы. Гэтыя рэкамендацыі могуць выкарыстоўваць у сваёй рабоце ўсе педагогі раёна. Значную дапамогу ў арганізацыі работы рэсурснага цэнтра аказваюць галоўны спецыяліст аддзела адукацыі, спорту і турызму Мастоўскага райвыканкама Ала Казіміраўна Кароль і метадыст РВМК Святлана Міхайлаўна Шчука.\nШтомесяц мы выпускаем экалагічную газету, распаўсюджваем яе па групах, а таксама размяшчаем на сайце цэнтра. Кожны жадаючы можа спампаваць яе. Выданне рыхтуе творчая група педагогаў, якія распрацоўваюць тэматыку, па крупінках збіраюць самую цікавую і карысную інфармацыю. Газета асвятляе ўсе падзеі, якія адбываюцца ва ўстанове (выставы, конкурсы), расказвае пра цікавыя моманты з жыцця выхаванцаў цэнтра. Праз газету бацькі знаёмяцца з правіламі беражлівых адносін да навакольнага свету, з правіламі паводзін на прыродзе, а таксама падчас доследаў і эксперыментаў. Педагогі расказваюць аб тым, што можна і чаго нельга рабіць для падтрымання інтарэсу дзяцей да пазнавальнага эксперыментавання, як належным чынам арганізаваць пошукава-даследчую дзейнасць дзяцей дома.\nУ нашых далейшых планах — здымкі вучэбных відэафільмаў, якія будуць выкарыстоўвацца выхавальнікамі пры правядзенні заняткаў па пазнавальна-практычнай дзейнасці.Такім чынам, кожны педагог раёна зможа пазнаёміцца з новым для сябе вопытам.\nУжо трэці год наша ўстанова з’яўляецца раённым рэсурсным цэнтрам па фарміраванні асноў экалагічнай культуры ў дашкольнікаў. У наступным годзе плануем выйсці на абласны ўзровень і стаць абласным рэсурсным цэнтрам у экалагічным выхаванні дашкольнікаў.


Шпоры по истории Беларуси - n85.doc\nШпоры по истории Беларуси - файл n85.doc\n1. Засяленне беларускiх зямель. Фармiраванне этнiчных супольнасцей.\nТэрмiн зясялення тэрыторыi Беларусi – 40 тыс. г да н. эры. (верхнi палеалiт). Першыя стаянкi – сённяшнiя вёскi Бердыж i Юравiчы. Iнтэнсiўнае засяленне – у сярэднiм каменным веке (мезалiт) – 8—5 тыс. до н. эры. У неалiце пачаўся паступовы пераход да вытворчай гаспадаркi.\nПерыяд з 40 тыс. да н. эры па 3—2 тысячагоддзе да н. эры атрымаў назву даiндаеўрапейскага. Iндаеўрапейскi перыяд пачаўся ў бронзавым веку з часу рассялення iндаеўрапейскiх плямён на тэрыторыi Беларусi (3—2 тыс. да н. эры – да нашага часу). Мясцовае насельнiцтва было асiмiлiравана iндаеўрапейскiмi плямёнамi. У рамках iндаеўрапейскага перыяда вылучаецца балцкi этап: 3—2 тыс. да н. эры – 4—5 стагоддзе н. эры. Балты, якiя прыйшлi на Беларусь з сярэдняга Падняпроўя, асiмiлявалi мясцовае насельнiцтва i распаўсюдзiлi тут земляробства i жывёлагадоўлю.\nНовы славянскi этап: 4—5 стагоддзе н. эры – наш час. Засяленне славянамi Беларусi адбывалася ў вынiку мiграцыi славян са сваёй прарадзiмы – тэрыторыi памiж р. Эльба, Вiсла, Неман. Мiграцыйная хваля славян рухалася на ўсход i на поўдзень – паўдневыя i ўсходнiя славяне. Тыя, што засталiся, -- заходнiя. Славяне асiмiлiравалi балтаў i ў вынiку славяна-балцкага ўзаемадзеяння ўзнiклi новыя этнiчныя супольнасцi: ва ўсходняй Еўропе больш за 15, на тэрыторыi Беларусi – 3, гэта крывiчы, дрыгавiчы, радзiмiчы. У асяродзi крывiчоў, дрыгавiчоў, радзiмiчаў не было сацыяльная роўнасцi, з`явiлася палiтычнае кiраванне i свае князi. Яны ўяўлялi сабой протанароднасцi, а iх дзяржаўныя ўтварэннi – протадзяржавы.\n2. Узнiкненне Беларусi: розныя падыходы i канцэпцыi.\nАдзiнай думкi няма. Iснуе некалькi канцэпцый: вялiкаруская i польская, якiя адмаўлялi iснаванне самастойнага беларускага этнасу на той падставе, што ў насельнiцтва Беларусi быццам не было самастойнай славянскай мовы. Адны лiчылi беларусаў часткай польскага этнасу, а iншыя – часткай велiкарускага этнасу.\nУ пачатку XX ст. з`явiлася крывiцкая канцэпцыя. Яна заснавана на сцвярджэннi аб тым, што продкамi беларусаў з`яўляюцца крывiчы. Памылковасць гэтай канцыпцыi ў тым, што крывiчы займалi толькi паўночную i цэнтральную частку Беларусi.\nПазней была выпрацавана крывiцка-дрыгавiцка-радзiмiчская канцэпцыя. Аднак гэта канцэпцыя, як i папярэдняя, не ўлiчвае таго факта, што крывiчы, дрыгавiчы i радзiмiчы знiклi да сярэдзiны XII ст., калi беларусы як этнас не сфармiравалiся.\nIснуе таксама балцкая канцэпцыя. Паводле яе, змяшэнне славян з даславянскiм насельнiцтвам – балтамi – прывяло да з`яўлення беларускага этнасу. Абгрунтаваннем тэорыi з`яўляецца наяўнасць элементаў балцкай культуры i мовы ў культуры i мове беларусаў. Аднак гэтыя элементы маюць iндаеўрапейскае паходжанне, уласцiвыя як славянам, так i балтам.\nЧастка навукоўцаў прытрымлiваецца думкi аб тым, што агульным продкам рускiх, беларусаў i ўкраiнцаў з`яўлялася старажытнаруская народнасць. Яна сфармiравалася ў вынiку змешвання крывiчоў, дрыгавiчоў, радзiмiчаў, палян, вяцiчаў i iнш. у IX—X ст. У якасцi доказаў iснавання старажытнарускай народнасцi навукоўцы прыводзяць наступныя аргументы: iснаванне агульнай мовы ўсходнiх славян; адзiнства матэрыяльнай культуры; наяўнасць этнiчнай самасвядомасцi насельнiцтва Старажытнай Русi; наяўнасць агульнай тэрыторыi старажытнарускай народнасцi, якая ўспрымалася як «Русь».\nIснуе таксама фiнская канцэпцыя, падставай якой служыць наяўнасць гiдранiмаў фiна-угорскага паходжання ў паўночнай частцы Беларусi. Такiм чынам, продкамi беларусаў маглi быць угра-фiны.\nУ пачатку 90-х гг. М. Пiлiпенка распрацаваў новую канцэпцыю. Новым з`яўлялася тое, што тэрыторыя Беларусi ўваходзiла ў дзве дыялектна-этнаграфiчныя зоны – прыпяцкую i падзвiнска-дняпроўскую. У вынiку ўзаемадзеяння памiж зонамi сфармiравалася новая этнiчная тэрыторыя – «Белая Русь». Фармiраванне беларускага этнасу завяршылася ў XVI ст.\n3. Старажытнаруская дзяржава (Кiеўская Русь) – агульная феадальная дзяржава ўсходнiх славян. Барацьба супраць крыжакоў i татара-манголаў.\nДа сярэдзiны IX ст. на ўсей тэрыторыi, заселенай усходнiмi славянамi, пачалi фармiравацца раннефеадальныя княствы. У канцы IX ст. тут узнiкла палiтычнае ўтварэнне – Старажытнаруская дзяржава (Кiеўская Русь) з цэнтрам у Кiеве. Землi крывiчоў, дрыгавiчоў, радзiмiчаў увайшлi ў склад Старажытнарускай дзяржавы. Кiеўская Русь з`яўлялася раннефеадальнай дзяржавай, на чале якой стаяў вялiкi кiеўскi князь. У склад дзяржавы ўваходзiлi асобныя землi на чале са сваiмi князямi. Мясцовыя князi знаходзiлiся ў васальнай залежнасцi ад вялiкага кiеўскага князя. Яны павiнны былi з`яўляцца з дружынай па патрабаваннi вялiкага князя з мэтай ажыццяўлення ваенных паходаў. Падуладнае мясцовым князям насельнiцтва плацiла данiну вялiкаму князю кiеўскаму. У той жа час мясцовыя князi карысталiся амаль неабмежаванай уладай у сваiх княствах.\nНа тэрыторыi Беларусi склалася два раннефеадальныя княствы – Полацкае i Тураўскае, якiя ўваходзiлi ў склад Старажытнаруская дзяржавы. Геаграфiчнае становiшча Полацкага княства стварала спрыяльныя ўмовы для развiцця эканомiкi, перш за ўсе гандлю, а таксама абумовiла значэнне княства як аднаго з ваенных фарпостаў Русi. У Полацку iснавала мясцовая княжацкая дынастыя. Полацкiя князi iмкнулiся праводзiць незалежную ад Кiева палiтыку. У пачатку XII ст. Полацкае княства ўступiла ў перыяд феадальная раздробленасцi i распалася на шэраг удзельных княстваў: Полацкае, Мiнскае, Вiцебскае, Друцкае, Iзяслаўскае, Лагойскае i iнш. Другое раннефеадальнае княства на Беларусi – Тураўскае – утварылася ў канцы IX ст. Тураўскае княства належала то Полацку, то Кiеву ў якасцi часткi вялiкакняскiх уладанняў. У другой палове XII ст. тут усталявалася самастойная княская дынастыя, аднак ужо ў канцы XII – пачатку XIII ст. на тэрыторыi тураўскага княства ўтварыўся шэраг мелкiх феадальных княстваў: Тураўскае, Пiнскае, Слуцкае, Клецкае, Дубровiцкае.\nУ пачатку XIII ст. пачынаецца экспансiя нямецкiх рыцараў-крыжаносцаў у Прыбалтыку. Рыцары захапiлi вусце ракi Дзвiны i такiм чынам паставiлi пад свой кантроль важны для Полацка гандлёвы шлях. Полацкае княства ўступiла ў барацьбу з крыжакамi, абапiраючыся на дапамогу лiтоўскiх плямен i Ноўгарада. У пачатку XIII ст. з усхода на рускiя землi накiравалiся татара-манголы. Беларускiя землi засталiся ў баку ад асноўнага напрамку руху татара-манголаў. Летапiсы ўпамiнаюць аб разбурэннi захопнiкамi Брэста i асобных бiтвах з татара-манголамi на Беларусi.\n4. Увядзенне хрысцiянства на беларускiх землях. Культура.\nХрысцiянства прыйшло на ўсходнеславянскiя землi. Даследчыкi мяркуюць, што ўжо ў IX ст. у Полацкай зямлi былi хрысцiяне. У 988 г. вялiкi кiеўскi князь Уладзiмiр пачаў хрышчэнне Русi. Услед за Кiевам прымусова пападала пад абрад хрышчэння насельнiцтва двух iншых важных цэнтраў – Полацка i Ноўгарада. Язычнiцкае насельнiцтва хрысцiлася прымусова. Забаранялася старая абраднасць i ўводзiлася новая, падлягалi забыццю iмёны старых божастваў, месцы язычнiцкiх маленняў разбуралiся. Хрысцiянства стала дзяржаўнай рэлiгiяй. З прыняццем хрысцiянства разумовы, духоўны, рэлiгiйны стан грамадства зазнаў iстотныя змены. Пасля прыняцця хрысцiянства ў буйных гарадах i княствах пачалi стварацца епархii. У 992 г. узнiкла епархiя ў Полацку. У XII ст. каля Полацку ўзнiкаюць манастыры.\nКультура старажытных беларускiх зямель мае шмат агульнага з культурай iншых усходне-славянскiх народаў. Аднак пры ўсей агульнасцi культуры Старажытная Русi на тэрыторыi сучасная Беларусi яна мела сваю спецыфiку. Найбольш яскрава гэта выявiлася ў матэрыяльная i духоўнай культуры Полацкай зямлi. У IX—XIII стст. у Полацку развiвалася пiсьменства, вялося летапiсанне, шырока распаўсюджвалiся рамествы. Полацк уплываў на гаспадарчае i культурнае развiццё суседнiх неславянскiх народаў.\nЗ прыняццем хрысцiянства ў архiтэкрутры Беларусi пачынаецца ўзвядзенне манументальных культавых пабудоў. У сярэдзiне XI ст. у Полацку ўслед за Ноўгарадам i Кiевам быў пабудаваны Сафiйскi сабор. У XII ст. у Вiцебску была пабудавана Благавеншчанская царква, у Больчыцах – 4 мураваныя саборы, у Полацку – Спаскi сабор. Помнiкам манументальнай архiтэктуры Гродна з`яўляецца Барысаглебская (Каложская) царква, пабудаваная ў XII ст.\nНа Беларусi развiвалася пiсьменства. Разам з перакладнымi лiтаратурнымi творамi тут з`яўляюцца i арыгiнальныя. Маюцца звесткi аб тым, што летапiсы складалiся ў Полацку, Тураве, Новагародку. З прадстаўнiкоў кнiжнай асветы гэтага перыяду трэба адзначыць Клiмента Смаляцiча, Кiрылу Тураўскага, Ефрасiнню Полацкую. Клiмент Смаляцiч напiсаў шмат кнiг, казанняў (пропаведзяў), пасланняў, тлумачэнняў. Кiрыла Тураўскi з`яўляўся епiскапам г. Турава. Ён быў выдатным царкоўным аратарам. Прамовы Кiрылы Тураўскага ўяўляюць сабой узоры царкоўнага красамоўства. Ефрасiння Полацкая паходзiла з сям`i полацкiх князеў. Прыняўшы манаства, яна пачала працаваць над перапiсваннем кнiг. Манастыр, у якiм знаходзiлася Ефрасiння, хутка стаў буйным культурным i рэлiгiйным цэнтрам. Аб высокiм узроўнi прыкладнога мастацтва сведчыць крыж, якi заказала Ефрасiння таленавiтаму мясцоваму майстру Лазару Богшы.\n5. Прычыны i працэс утварэння Вялiкага княства Лiтоўскага.\nДля заходнiх зямель Русi XII—XIII стст. былi перыядам для феадальнай раздробленасцi. Паступова фармiруюцца фактары, якiя падштурхоўвалi заходнерускiя княствы да аб`яднання кансалiдацыi, утварэння адзiнай царквы.\nТэндэнцыя да аб`яднання старажытных рускiх зямель была ўсеагульнай. Але раней яна пачала дзейнiчаць менавiта на заходнiх землях (па прычыне iх размяшчэння па гандлёвых шляхах; тут не было мангола-татарскага iга; на заходнiя землi ў большай ступенi ўплываў знешнепалiтычны фактар у выглядзе двайной пагрозы з боку крыжакоў i мангола-татараў), але самая важная прычына аб`яднанай тэндэнцыi на Русi – унутрыпалiтiычная – у XIII ст. пачаўся новы этап iнтэнсiўнага развiцця феадальных адносiн, а гэта непазбежна вяло да абвастрэння класавай барацьбы, што ў феадальным грамадстве заўседы з`яўлялася фактарам аб`яднальных працэсаў. Такiм чынам, сукупнасць унутраных i знешнiх фактараў адрадзiла iмкненне заходнерускiх княстваў да кансалiдацыi (з яго фактычна былi выключаны Паўночна-Усходнiя i Паўдневыя землi Русi). А аб`яднанай сiлай заходнерускiх княстваў выступiла ўлада вялiкiх князеў лiтоўскiх.\nУ першай палове XIII ст. пачынае стварацца цэнтралiзаваная раннефеадальная Лiтоўская дзяржава з моцнай вялiкакняскай уладай. Яе ўзнiкненне звязана з iмем лiтоўскага князя Мiндоўга, якi шляхам крывавай барацьбы аб`яднаў большасць лiтоўскiх княстваў.\nПрацэс аб`яднання ў ВКЛ быў працяглы i складаны. Ёе адбываўвся больш за стагоддзе – з другой чвэрцi XIII па трэцюю чвэрць XIV ст. шляхамi: на аснове пагадненняў мiж лiтоўскiмi i славянскiмi князямi; дынастычных шлюбаў; пры дапамозе ваеннай сiлы.\nПершымi ў склад ВКЛ трапляюць землi Верхняга Панямоння, Чорная Русь, цi Новагародчына (Новагародак быў першай сталiцай ВКЛ). Полацк апынуўся ў складзе ВКЛ у 1307 г., Вiцебск – у 1320, Турава-Пiнскiя землi – у пачатку XV ст. Асаблiва паспяхова аб`яднальны працэс iшоў пры Гедымiне (1316—1341). Iм была перанесена на ўсе ВКЛ Стараруская мадэль дзяржаўнага кiравання. Рускi ўплыў адлюстроўваўся i на характары вайсковай справы. Старабеларуская мова стала мовай дзяржаўных дакументаў (лiтоўцы пакуль не мелi сваей пiсьменнасцi). ВКЛ – гэта полiэтнiчная дзяржава чатырох асноўных народаў – беларускага, рускага, украiнскага i лiтоўскага, дзе славяне займалi прыкладна 11/12 тэрыторыi i складалi каля 80 % насельнiцтва.\n6. Палiтычная барацьба ў ВКЛ у XIV—XV стст.., Крэўская ўнiя i яе вынiкi.\nЗакладзены з самага пачатку iснавання ВКЛ вялiкi хiб у бок федэралiсцкiх пачаткаў не мог не выклiкаць у велiкакняжацкай улады ўзнiкненне супрацьлеглай тэндэнцыi ў палiтыцы – да цэнтралiзацыi. Барацьба цэнтралiсцкiх i феадалiсцкiх пачаткаў пранiзвае ўсе ўнутрапалiтычнае жыцце ВКЛ у XIV—XVI стст.. Вынiкам гэтай барацьбы былi крызiсы дзяржаўнай улады, што пагражалi распадам дзяржавы. Першы крызiс узнiк пасля смерцi Гедымiна (1341), калi вялiкiм князям стаў яго любiмы сын Еўнут. Найбольш моцныя з яго братоў, Альгерд i Кейстут, зверглi Еўнута. I хаця на велiкакняжацкi прастол быў ўзведзены Альгерд, у ВКЛ склаўся своеасаблiвы дуалiзм вярхоўнай улады. Другi палiтычны крызiс узнiк у 1377 г. пасля смерцi Альгерда. Пры падтрымцы Кейстута на велiкакняжацкi прастол быў ўзведзены Ягайла, сын Альгерда. Аднак яго пазiцыi былi вельмi няўстойлiвыя, i ў 1381 г. Кейстут захапiў вярхоўную ўладу. Наступiў новы, трэцi палiтычны крызiс. Праз год Кейстут быў забiты Ягайлам. Ягайла не змог перамагчы цэнтрабежныя тэндэнцыi i адолець палiтычны крызiс сваiмi сiламi i зрабiў стаўку на знешнюю сiлу – Польшчу. К канцу XIV ст. складваюцца ўмовы зблiжэння ВКЛ i Польшчы (гэтага патрабавала i знешняя небяспека – Тэўтонскi ордэн). У 1385 г. было падпiсана пагадненне мiж ВКЛ i Польшчай – Крэўская ўнiя. Ягайла стаў польскiм каралём. Па сваiх умовах унiя была iнкарпарацыяй ВКЛ у Польшчу i вяла да каталiцкай экспансii на беларуска-лiтоўскiх землях. Незадаволеныя беларуска-лiтоўскiя феадалы пачынаюць барацьбу супраць унii. Яе ўзначалiлi Андрэй Альгердавiч – на першым этапе, Вiтаўт, сын Кейстута – на другiм. Барацьба завяршылася падпiсаннем Востраўскага пагаднення (1392) аб падзеле ўлады памiж Ягайлам i Вiтаўтам. Яна значна карэкцiравала Крэўскую ўнiю: ВКЛ было гарантавана адасобленае дзяржаўнае iснаванне, але ў саюзе з Польшчай i пад верхаўладзем польскага караля. Юрыдычна палiтычная самастойнасць ВКЛ была аформлена падпiсаннем Гарадзельскай унii 1413 г., але ўсе роўна пад уладай польскага караля. Супрацьстаянне бакоў прывяло да грамадзянскай вайны (1431—1436), пад уплывам якой былi прыняты прывiлеi польскага караля (1432) i вялiкага князя (1434), якiя пашыралi правы праваслаўных феадалаў (забарона займаць вышэйшыя дзяржаўныя пасады захоўвалася).\nТакiм чынам, палiтычная гiсторыя ВКЛ прасякнута барацьбой цэнтрабежных i цэнтраiмклiвых тэндэнцый, а палiтычны рэжым ВКЛ паступова прымаў абрысы парламенцкай манархii (паны-рада, вольны сейм, абмежаванне вялiкакняскай улады, правы шляхты). Больш за 100 гадоў ВКЛ знаходзiлася ў стане персанальнай унii з Польшчай, застаючыся пры гэтым суверэннай дзяржавай, дзякуючы намаганням рускiх i лiтоўскiх феадалаў.\n7. Знешняя палiтыка ВКЛ у XIV—сяр. XVI ст.\nЗ другой паловы XV ст. у знешняй палiтыцы ВКЛ паўстае пытанне ўзаемаадносiн з мацнеючым суседам на поўднi – Крымскiм ханствам. Першапачаткова адносiны былi добрыя, але калi ханам стаў Менглi-Гiрэй (1468), ён па дамоўленасцi з Масквой пайшоў вайной на Кiеўскiя землi, узяў Кiеў. Пад нацiскам крымскiх татар паўднёвыя межы ВКЛ адступiлi на поўнач. Толькi за перыяд з 1500 па 1569 г. татары зрабiлi на Беларускiя землi 45 набегаў, у 1505 г. дайшлi да Мiнска i Новагародка, у 1521 г. спустошылi землi памiж Слуцкам i Мiнскам. У 1527 г. лiтоўскiмi, беларускiмi i ўкраiнскiмi атрадамi было нанесена паражэнне крымскiм татарам пад Каневам на Ўкраiне. З гэтага моманту яны ўжо не пагражалi ВКЛ. Пазней татарскiя ханствы выкарыстоўвалiся ВКЛ як iнтрумент усходняй палiтыкi.\nЗ канца XV ст. абвастрылiся адносiны памiж ВКЛ i Рускай дзяржавай. Прычыны – завяршэнне палiтычнага аб`яднання Паўночна-Усходняй Русi пад уладай Масквы (вылучылiся два цэнтры аб`яднання зямель былой Старажытнаруская дзяржавы – ВКЛ i Маскоўская дзяржава), -- асаблiвасцi вырашэння канфесiйнага пытання ў ВКЛ, наступ каталiцызму падштурхнулi беларускiх феадалаў да пераходу пад уладу Масквы. Канфрантацыя памiж маскоўскай дзяржавай i ВКЛ неаднаразова прыводзiла да войн (1492—1494, 1500—1503, 1507—1508, 1512—1522, 1534—1537).\n8. Люблiнская ўнiя. Утварэнне Рэчы Паспалiтай.\nЛюблiнская ўнiя паклала пачатак трагiчнай старонкi айчыннай гiсторыi. З гэтага часу незалежная краiна ВКЛ страцiла сваю самастойнасць, увайшла ў склад новай дзяржавы -- Рэч Паспалiтую. Чаму так здарылася? Першая спроба злiць ВКЛ з Польшчай была зроблена Ягайлам пасля заключэння 1385 г. Крэўскай унii. Гэта была здрада Ягайлы. Ён абяцаў Польшчы вярнуць усе землi страчаныя ей у час войнаў, перавесцi сваiх падначаленых з праваслаўных у католiкаў, далучыць ВКЛ да Польшчы. Гэта была дынастычная вунiя. Амаль два стагоддзi памiж дзяржавамi звязанымi саюзнымi адносiнамi iшла барацьба: з боку Польшчы за iнкарпарацыю саюзнiка, з боку ВКЛ за самастойнасць. Нацiск з боку Польшчы няспынна пышыраўся i паглыбляўся. К сярэдзiне XVI ст. ВКЛ у эканамiчным, дзяржаўным, грамадска-палiтычным жыццi наблiжалася да Польшчы. Пераймалiся польскiя звычаi, абрады, з`явiлiся ваяводствы, воласцi, паветы. Паскорыць працэс iнкарпарацыi прымушала польскiя ўлады i тое, што Жыгiмонт II не меў нашчадкаў.\nВажнае значэнне мелi знешнепалiтычныя абставiны. На поўднi ВКЛ вымушана было абараняцца i весцi няспынныя войны з крымскiмi татарамi. З 1500 па 1569 г. апошнiя 45 разоў рабавалi беларускiя землi, уводзячы палонных у рабства. У гэты ж час на ўсходзе ўзмацняецца маскоўская дзяржава. Яна iмкнулася да берагоў Чорнага мора i ў 1568 г. вяла вайну з Лiвонскiм ордэнам, якi запрасiў дапамогi ў ВКЛ. Расiя пачала баявыя дзеяннi на тэрыторыi ВКЛ. Над княствам навiсла смяротная пагроза. Спробы заключыць мiр з Iванам Грозным не мелi поспеху. Адначасова з боку Польшчы ўзмацнялiся дзеяннi па ўключэнню ВКЛ у склад адзiнай дзяржавы. У такiх умовах 10 студзеня 1569 г. пачаў працаваць Люблiнскi Сейм. Кароль i яго прыхiльнiкi iмкнулiся шляхам унii ўключыць ВКЛ у склад кароны. Пасля ВКЛ вымушаны былi iсцi на саюз з Польшчай, але iмкнулiся захаваць незалежнасць сваей краiны. Яны прапанавалi свае ўмовы аб`яднання: адзiн кароль абiраецца роўнай колькасцю паслоў ад Польшчы i ВКЛ, карануецца ў Кракаве i Вiльнi, княства i карона будуць мець свае асобныя органы ўлады i кiравання, захоўваць сваю тэрытарыяльную цэласнасць i недатыкальнасць i iнш. Гэтыя прапановы не знайшлi падтрымкi на сейме. Паслы ВКЛ ад`ехалi на месцы. Гэта выклiкала абурэнне караля i польскiх паслоў. Пад iх уцiскам, гвалтоўна, не маючы права без згоды сейма i рады прымаць рашэнне, Жыгiмонт II Аўгуст скасоўвае ўсе папярэднiя прывiлеi, дадзеныя ВКЛ i шляхце, далучае Падляшша, Валынь i Падоллю да Польшчы. Пад пагрозай пазбаўлення маёнткаў i высылкi з краю ён прымушае паслоў гэтых зямель падпiсаць унiю. У складзе ВКЛ засталiся Лiтва i Беларусь. Нягледзячы на ўсе iх супрацьстаянне, яны вымушаны былi таксама падпiсаць унiю. Так 1 лiпеня 1569 г. згодна Люблiнскай унii ВКЛ i Польшча злучылiся ў адзiны народ, адзiную дзяржаву – Рэч Паспалiтую, феадальную рэспублiку. Быў абраны адзiны гаспадар – кароль польскi i вялiкi князь лiтоўскi, рускi, прускi, мазавецкi, жамойцкi, кiейскi, валынскi, падляшскi, лiфляндскi. Спынiлася абранне вялiкага князя ВКЛ, яго пажыццевае валодання княствам. Выбiраўся адзiны сейм, якi павiнен быў склiкацца толькi ў Польшчы. Уводзiлася адзiная мытная прастора, грашовая адзiнка, агульная знешня палiтыка. Усе жыхары РП мелi права набываць маенткi i зямлю, уласнасць у любой частцы краiны. Скасоўвалiся ўсе пастановы, законы, палажэннi, якiя супярэцылi ўнii, а таксама асобны сейм ВКЛ. Прысягаць можна было аднаму Польскаму каралейству. Такiм чынам Люблiнская ўнiя была гвалтам навязана ВКЛ палякамi на чале з Жыгiмонтам II, асаблiва пасля анексii i далучэння большасцi тэрыторыi ВКЛ (Падляшша, Валынь, Падолле, Кiеўшчына).\nУнiя – гэта анексiя i iнкарпарацыя ВКЛ у Польскае каралеўства, пагроза поўнага акаталiчвання i апалячвання.\n9. Палiтычнае i сацыяльна-эканамiчнае становiшча Беларусi ў XV—XVIII ст.\nРэч паспалiтая была канстытуцыйнай, саслоўнай манархiяй. Улада размяркоўвалася памiж двухпалатным парламентам (магнатамi i шляхтай) i каралем. Iншыя саслоўi нiякiх палiтычных правоў не мелi. Пасля Люблiна ВКЛ вяло жорсткую барацьбу за незалежнасць i тэрытарыяльную цэласнацсь. Удалося захаваць рэшткi тэрыторыi былой дзяржавы, а таксама рэшткi дзяржаўнасцi i аўтаномiю ў межах РП. Дзве краiны захавалi ранейшыя назвы: ВКЛ i Польская карона, а таксама свае законы, улады, органы выканаўчай улады, судовыя сiстымы, мясцовае самакiраванне, фiнансы, узброеныя сiлы i да канца XVII ст. дзяржаўныя мовы. У апошнiм статуце 1588 г. абвяшчалася самастойнасць ВКЛ, тэрытарыяльная цэласнасць, забаранялася iншаземцам у княстве набываць землi, маенткi, займаць дзяржаўныя пасады. Пры спрыяльных абставiнах магнаты княства змагалiся за поўную самастойнасць, рабiлi змовы з мэтай адарваць ВКЛ ад РП. ВКЛ было лiквiдавана з прыняццем Канстытуцыi 1791 г. Пад час вайны з Францыяй (1812) у Вiльнi па загаду Напалеона быў ўтвораны Часовы ўрад пад назвай «Камiсiя ВКЛ» як орган адмiнiстрацыйнага кiравання акупiраванй тэрыторыi Лiтвы i беларусi.\nУ 1596 г. у Брэсце была прынята царкоўная ўнiя, створана ўнiяцкая царква. Яна падпарадкоўвалася Ватыкану, уяўляла сабой сродак акаталiчвання насельнiцтва на нацыянальная мове, а не нацыянальную царкву як сiмвал суверэнiтэту дзяржавы. Беларуская шляхта перайшла ў каталiцызм, а вернiкамi ўнiяцкай царквы сталi сяляне i гарадскiя нiзы. Унiяцкая царква была лiквiдавана ў 1839 г.\nНе было стабiльнасцi i ў сацыяльна-эканамiчным развiццi Беларусi ў XVI—XVIII ст. Адсутнацсь нацыянальнага адзiнства, сацыяльныя этнiчныя, рэлiгiйныя процiстаяннi, феадальные мiжусобiцы вялi да эканамiчнага зянападу. Шматлiкiя войны вялi да разбурэння гарадоў i весак, фiзiчнага знiшчэння насельнiцтва. У другой палове XVI—першай палове XVII ст. на тэрыторыi Беларусi была праведзена аграрная рэформа (устава на валокi. Жыгiмонт II Аўгуст. Валока – 30 моргаў – 21.37 га. Пад фальварак адводзiлася 8—15 валок). Усталявалася фальварачная сiстыма гаспадарання. Адбываеца канчатковае запрыгоньванне сялян, значна павялiчваецца прыгонны ўцiск, растуць даходы шляхты. У вынiку рэформы ў Цэнтральнай i Заходняй Беларусi разбураецца сялянская абшчына, укараняецца падворнае землекарыстанне, змянiлiся катэгорыi сялян (цяглыя, асадныя, агароднiкi, слугi), iх эканамiчнае i правовае становiшча. Iдзе рост землеўладанняў свецкiх магнатаў, адначасова назiраецца залог iх маенткаў. Гэта нараджае ў другой палове XVIII ст. тэндэнцыю да пераўтварэння феадальнай формы ўласнасцi на зямлю ў буржуазную. Побоч з залогам зямлi ўзнiкаюць такiе з`явы, як арэнда зямлi, мануфактуры i iнш., што сведчыць аб зараджэннi капiталiстычнай формы гаспадарання, дэферэнцыяцыi вескi.\n10. Паглыбленне палiтычнага крызiсу. Падзелы РП.\nПалiтычны крызiс РП – адна з галоўных прычын знiкнення гэтай краiны з палiтычнай карты свету. Енмеў некалькi вытокаў. Першы закладзены з падпiсання Люблiнскай унii. З гэтага моманту ўся гiсторыя РП – гэта барацьба ў дыпламатычных, палiтычных i культыруных адносiнах дзвюх дзяржаў, кая аслабляла iх у эканамiчных i ваенных адносiнах, рабiла легкай здабычай суседнiх дзяржаў. Другiм вытокам, заканамерна падрываўшым самыя асновы дзяржаўнасцi РП, з`явiлiся шляхецкiя вольнасцi (права вета), стварэнне канфедэрацый – саюзаў узброенай шляхты для абароны сваiх прывiлеяў, мясцовыя соймiкi, якiм належыла ўся ўлада ў ваяводствах i паветах. Гэта вяло да ўзмацнення шляхты, заняпада адмiнiстрацыйнага кiравання.\nТрэцiм вытокам палiтычнага крызiсу была бязглуздая рэлiгiйная палiтыка, iмкненне апалячыць жыхароў ВКЛ, перавсцi iх з праваслаўных у каталiцкую веру. Чацьверты выток – спалучэнне нацыянальнага i рэлiгiйнага прыгнеты з феадальным, што выклiкала сялянскiя выступленнi, падрывалi моц дзяржавы.\nПяты выток – барацьба памiж магнатамi за ўладу ў краiне. Асноўные сапернiкi – Радзiвiлы, Пацы, Сапегi. Звароты розных груповак за дапамогай да суседнiх краiн, стварэннi канфедэрацый, падзенне нораваў пануючага шляхецкага саслоўя, няздольнасць кiраваць дзяржавай. А таксама няспынныя войны, якiя вялiся на тэрыторыi дзяржавы, руйнавалi яе.\nПершы падзел РП адбыўся па iнiцыятыве Прусii ў 1772 г. Тэрыторыя РП была падзелена памiж Расiяй, Прусiяй i Аўстрыяй. Да Расii адышлi Iнфлянты, большая частка Полацкага ваяводства, амаль усе Вiцебскае, Мсцiслаўская ваяводства, Магiлеўскае ваяводства.\nУбачыўшы пагрозу дзяржаўнаму iснаванню, сейм 1791 г. прыняў канстытуцыю. Яна адмяняла выбарнасць караля, адмяняла вольнасцi шляхты, рашэннi сейма прымалiся большасцю галасоў, забаранялася назва ВКЛ, абвяшчалася свабода веравызнання i iншыя рашэннi, накiраваныя на цэнтралiзацыю i ўмацаванне дзяржавы. Знайшлiся сiлы, якiя былi незадаволены прыняццем Канстытуцыi. Яны ўзялiся за барацьбу за расiйскiя парадкi кiравання. Зноў пачалася грамадзянская вайна. Гэта скарысталi суседзi. Адбыўся другi падзел РП. Да расii адышла цастка полацкага ваяводства, рэшткi Вiцебскага i Мсцiслаўскага, Мiнская i ўсходняя часткi Навагрудскага i Брэсцкага ваяводстваў. У адказ на раздзел краiны ў сакавiку 1794 г. пачалося паўстанне Т.Касцюшкi. Яго галоўная мэта – незалежнасць нацыi, РП у межах 1772 г. Паўстанне Т.Касцюшкi пачалося ў Кракаве, затым у Лiтве. Пацярпела паражэнне. У Варшаву ўвайшлi прускiя, рускiя, ааўстрыйскiя войскi.\nУ 1795 г. адбыўся трэцi падле РП. Да Расii адышла Заходняя Беларусь i ўсходняя Лiтва, а таксама ўкраiна да Зах. Буга. РП перастала iснаваць як самастойная дзяржава: не абмежаваныя шляхецкiя вольнасцi, нацыянальны прыгнет,рэлiгiйны фанатызм, падзенне нораваў шляхецкага саслоўя, адсутнасць моцнай улады ў краiне, анархiя, раскол грамадства паводле этнiчных i iдэалагiчных прыкмет, няспынныя войны i iнш. – усе гэта аслабляла дзяржавы знутры, рабiла легкай здабычай суседзяў.\n11. Уваходжанне Беларусi ў склад Расiйскай Iмперыi. Палiтычнае i сацыяльна-эканамiчнае развiцце беларускiх зямель.\nПасля падзелаў РП тэрыторыя Беларусi ўвайшла ў склад Расii. На беларускiя землi распаўсюдзiлiся агульныя прынцыпы расiйскага кiравання. Былi створаны наступныя губернi: Мiнская, Магiлеўская, Вiцебская, Гродзенская, Вiленская – Заходнiя губернi Расii. Усе насельнiцтва прыводзiлася да пырсягi, хто быў нязгодны прысягаць – павiнен быў ў трохмесячны тэрмiн пакiнуць межы i меў права прадаць нерухомасць.\nУмацоўваючы свае пазiцыi, урад Расii лiчыўся з гiстарычнымi адрозненнямi Расii ад Заходнiх губерняў. Такiмi адрозненнямi былi: узровень развiцця вытворчых адносiн у Расii быў вышэйшы; Расiя развiвалася ў цэнтралiзацыi, а РП – дэцэнтралiзацыi.\nПагэтаму палiтыка царызму на першым этапе ў Беларусi была вернi памяркоўнай, асцярожнай. Захоўвалiся практычна ўсе ранейшыя правы i прывiлеi. Аднак было лiквiдавана права вета, шляхта згубiла правы на канфедэрацыi i права мець прыватнае войска i ўласную крэпасць.\nУ 1777 г. адбылiся выбары павятовых, губернскiх кiраўнiкоў, былi створаны павятовыя цi губернскiя органы кiравання.\nУ адносiнах да каталiцкай царквы праводзiлася вельмi асцярожная палiтыка. Нават была ўтворана каталiцкая епархiя. Маемасць заставалася недатыкальнай. Забаранялася хрысцiць у сваю веру праваслаўных.\nУ 1794 г. была ўстаноўлена мяжа яўрэйскай аседласцi на тэрыторыi Беларусi i iншых землях. Яны сялiлiся толькi ў гарадах i мястычках, займалiся рамяством i гандлем, забаранялася займацца земляробствам i купляць зямлю. Яны маглi запiсвацца ў мяшчанскае i купецкае саслоўi з умовай выплаты падаткаў у двайным памеры.\nАсноўным заканадаўчым кодэксам быў статут ВКЛ 1588 года (да 1840 г.).\nАднак рост незадаволенасцi шляхты, каталiцкага дваранства прымусiла царызм дзейнiчаць больш актыўна: на беларусi ўводзiцца землеўладанне расiйскага дваранства; паступова абмяжоўвалiся правы дваранства, канфiскоўвалiся маенткi за ўдзел у антыўрадавай дзейнасцi. Асаблiва жорсткiя меры сталi прымацца ў 30-я гады XIX ст. Гэта было абумоўлена дзвюма прычынамi: рост апазiцыйных грамадска-палiтычных настройу i разлажэнне феадальна-прыгоннiцкага права. Першымi праявамi беларускага нацыянальнага руху было стварэнне i дзейнасць тайных таварыстваў фiламатаў i фiларэтаў.\nКультурна-нацыянальныя iмкненнi выявiлiся ў новай беларускай лiтаратуры (Баршчэўскi, Чачот, Багрым, Сыракомля, Дунiн-Марцiнкевiч). Гэта сведчыла аб фармiраваннi беларуская народная iнтэлiгенцыi.\nПасля падаўлення паўстання ў 1831 г. у Беларусi, як у Расii, пачынаецца рух рэвалюцыянераў-дэмакратаў разначынцаў.\nУсе гэта прымусiла расiйскi ўрад дзейнiчаць больш рашуча. Царызм праводзiў разбор шляхты; быў адменены статут на тэрыторыi Вiцебскай i Магiлеўскай вобласцi; усiм пасадам i дзяржаўным установам былi дадзены расiйскiя назвы.\nУ 1832 г. быў створаны асобны камiтэт па справах Заходнiх губерняў. На кiруючыя пасады сталi прызначацца чыноўнiкi з Расii.\nУ 1832 г. быў закрыты Вiленскi ўнiверсiтэт. Усе справаводства было перакладзена на рускую мову.\nУ 1839 г. была аб`яднана ўнiяцкая царква з праваслаўнай. Мэта – аслабiць польска-каталiцкi ўплыў на беларускiя землi. Усе духавенства пазбаўлялася зямлi.\n12—13. Адмена прыгоннага права. Буржуазныя рэформы 60—70-х гг. XIX ст.


Sprava III: тры дні, дзве ночы\nТрэці фестываль Sprava ішоў тры дні і дзве ночы, прыняў на сябе ўсе варыянты летняга надвор'я і прытуліў каля 2000 чалавек. Ужо трэці год фестывалю ўдаецца захоўваць камернасць, нягледзячы на натуральны рост.\nКалі хочаш паказаць замежнікам Беларусь, вязі іх на Sprava. Тут яны знойдуць вясковыя краявіды, пачуюць мясцовых адборных музыкаў, пакаштуюць лакальную ежу і паглядзяць на творчую інтэлігенцыю. «Sprava – гэта лагер для выдатнікаў», – сказаў хтосьці з гасцей, і з гэтым можна са смехам пагадзіцца.\nНавінка гэтага фэсту – трыпавая сцежка сярод лесу і домік для назірання за птушкамі, дзе размясцілася dj-сцэна ад Radio Plato. Галоўная непрыемнасць фэсту – прыезд бацюшкі, які забараніў праводзіць канцэрты ўнутры руін храма, з-за чаго ўся праграма пастаянна мянялася. Усё астатняе засталося такім жа чароўным, свабодным і добрым.\nІ нават надвор'е злітавалася: увесь тыдзень абяцалі дажджы, але яны практычна абмінулі паўвостраў. Глядзі, як усё прайшло.\nФатографка Таня Капітонава здымае гэты фестываль з самага яго пачатку. Глядзі, як ён праходзіў у 2017 і 2018 гадах.\nФота — Таня Капітонава


Назіральнік ад «Права выбару-2016» падаў скаргу на фальсіфікацыі на ўчастку ў Следчы камітэт Назіральнік ад «Права выбару-2016» падаў скаргу на фальсіфікацыі на ўчастку ў Следчы камітэт\nУ дні датэрміновага галасавання і ў дзень асноўнага ўчастковая выбарчая камісія №607 Каліноўскай выбарчай акругі №108 прадэманстравала завышаную яўку.\n«Камісія займалася прыпіскамі яўкі выбараў у трэці, пяты і ў асноўны дзень галасавання», - распавёў назіральнік Арцём Лява.Па ягоных словах, у трэці дзень датэрміновага галасавання камісія завысіла яўку на 161 голас.«Яны вельмі нерваваліся. Нехта ім званіў. Я звязваў гэта з тым, што шугануў напярэдадні «карусельшчыкаў». Вырашылі замест іх прыпісаць яўку. Далі заявы пра тое, што разыходзяцца падлікі», - адзначыў ён.Назіральнікі запытваліся: «Як вы гэта патлумачыце. Можа вы памыліліся? Давайце разам паглядзім спісы», прапанавалі апячатваць памяшканне, але паабяцалі паставіць на сігналізацыю. Гэтага было дастаткова, каб на наступны, чацвёрты дзень датэрміновага галасавання, вынікі камісіі і назіральнікаў супалі.«Але на пяты дзень было ўсё сумна. Па іх падліках было на 90 больш. Мы аднеслі заяву ў пракуратуру. Пракурор увайшла ў сітуацыю, прыняла заяву і сказала, што яна будзе перанакіраваная ў акруговую камісію. Яна параіла нам звярнуцца ў Следчы камітэт. Там прынялі ў нас падрабязную заяву, запісалі, што мы патрабуем прыцягнуць да крымінальнай адказнасці. Возьмуць у іх тлумачэнні», - дадаў Лява.У дзень выбараў разыходжанне ў падліках толькі павялічылася: у назіральнікаў было 343, а ў камісіі – 712. «Мы падалі заявы, але старшыня падманам збегла. А яе намеснік заяву не прыняў», - заключыў назіральнік «Права выбару».Прэс-служба кампаніі назірання “Права выбару-2016” Мабiльныя прылады Стужка парушэнняў ONLINE Невывешивание копии протокола в положенные сроки