Azərbaycanda submədəniyyətlər: 1980-2010 – Baku Research Institute\nBu yazıda 1980-ci illərdən başlayaraq 2010-cu illərə qədər Azərbaycanda əvvəlcə SSRİ-nin tərkibində olduğu zaman, sonra isə müstəqillik dövründə submədəniyyət fenomeninin hansı formalarda təzahür olunması və inkişaf etməsi, yaxud etməməsi təsvir edilib. Belə ki, 1980-1991-ci illərdə Sovet Azərbaycanında mövcud olan qeyri-formal birliklər, 1991-ci ildən 2010-cu illərə qədər dövrdə isə müstəqil Azərbaycanda mövcud olan 3 submədəniyyət nümunəsi – klubinq (clubbing), hip hop və emo – haqqında məlumatlar burada öz əksini tapıb. Qeyd edim ki, müstəqillik dövründə inkişaf etməyə və kütləviləşməyə başlayan klubinq və hip hop submədəniyyət nümunələrinin əsası SSRİ dövründə qoyulub. Burada bütün bu nümunələrin necə və hansı şərtlər altında yaranmasını, onların qısa icmallarla tarixi, inkişaf prosesini təsvir edir və Qərb ölkələrindəki nümunələrlə müqayisə edirəm.\nSovet Azərbaycanında qeyri-formal birliklər\n1980-ci illər, xüsusilə də onilliyin ikinci yarısı Qərb ölkələrindəki submədəniyyət nümunələrinin, onların müəyyən mədəni tərkib elementlərinin və submədəni nümunələrlə assosiasiya olunan spesifik musiqi, rəqs və digər sənət növlərinin SSRİ-də, o cümlədən də Sovet Azərbaycanında əvvəlki onilliklərlə müqayisədə nisbətən senzurasız və aşkar şəkildə yayılması ilə xarakterizə edilir. Bu isə SSRİ-nin ictimai-siyasi sferasında həm Qorbaçovun hakimiyyət illərindən qabaq yaranan yumşalmalar, həm də onun SSRİ-yə gətirdiyi Yenidənqurma və Aşkarlıq siyasi xətti əsasında həyata keçirilən islahatlar, senzuranın qismən azaldılması, informasiya axınına qoyulan məhdudiyyətlərin xeyli dərəcədə aradan qalxması, Sovet məkanına ayaq açan demokratiya imitasiyasının ab-havası ilə əlaqəli idi. Bu səbəbdən 1980-ci illərdə ABŞ, Kanada, Avropa gənclərinin həyat tərzi və onların maraq dairəsində olan musiqi, rəqs, moda trendləri haqqında informasiya KİV-də açıq şəkildə yazılır, əcnəbi musiqilərin bəzi nümunələri radiostansiyalarda səsləndirilir, xarici filmlər televiziyada nümayiş etdirilirdi. Əslində xarici filmlərin televiziyalarda nümayişi daha əvvəl – Xruşov dövründəki yumşalmalar dövründə başlasa da, həmin filmlərin bəzilərinin sujet xətti Sovet ideologiyasına zidd olduğundan onların nümayişinə qadağalar qoyulurdu. 1980-ci illərin ikinci yarısında isə həm klassik, həm də ən yeni xarici filmlərin demək olar ki, əksəriyyəti SSRİ teleməkanında maneəsiz göstərilirdi.\nSSRİ-nin, demək olar ki, bütün respublikalarında, o cümlədən də Azərbaycanda rəsmi komsomol təşkilatlarından, pioner hərəkatlarından, digər Sovet ideoloji xətti ilə yaranan birliklərdən tamamilə fərqli, qərbmeyilli, kreativ yeniyetmə və gənclərdən təşkil olunan submədəni sosial qruplar yaranır, hətta bu qruplar ictimai birliklər adı altında rəsmi qeydiyyatdan keçərək aşkar şəkildə fəaliyyət göstərirdilər. Lakin o dövrdə SSRİ-də hələ də müəyyən qədər senzura, Kommunist Partiyasının ideoloji qadağaları, KQB-nin xüsusilə Sovet gəncləri üzərində total nəzarəti qalırdı və buna görə də informasiya məhdudiyyəti və qıtlığı hələ də mövud idi. Bu səbəbdən də Gənclərin Qeyri-Formal Birlikləri (Неформальные Объединения Молодёжи) adlanan və qısaldılmış adı neformallar (неформалы) olan bu ictimai birliklər Qərb submədəni nümunələrinin prototipi, alternativi və bir növ onların təqlidi obrazında çıxış edirdilər. Qərb submədəni dəyərlərin qarışığının təzahür olunduğu qeyri-formal birlikləri həmçinin neforlar (нефоры), niferlər (ниферы) və s. də adlandırırdılar. Əslində qeyri-formal birliklərdə toplaşan Sovet gəncləri qərbli gəncləri, birliklərin özləri isə Qərb submədəniyyət nümunələrini imitasiya edirdilər. Onilliyin sonlarına doğru müxtəlif musiqi ansamblları və qruplarından, rəqs kollektivlərindən, truppalardan, rəssamlardan, rejissorlardan, fotoqraflardan və s. ibarət olan bu cür birliklərin sayı artırdı və bu birliklərin təşkilatçılığı ilə SSRİ-nin böyük şəhərlərində, o cümlədən də Bakıda gənclər üçün Sovet əyləncə tədbirlərindən tamamilə fərqlənən, Qərb tərzinə yaxın müxtəlif tipli disko şoular, konsertlər, sərgilər və s. keçirilirdi.\nLakin bu, heç də qeyri-formalların çox rahat və sərbəst şəkildə, heç bir təzyiqə məruz qalmadan fəaliyyət göstərdiklərinə mənasına gəlməməlidir. SSRİ daxili işlər orqanları və yerli partiya təşkilatları, xüsusilə ABŞ və Avropa gənclərini imitasiya edən bu cür birlikləri nəzarət altına alaraq, onlara ara-sıra xəbərdarlıqlar edir, onları bəzi məqamlarda xuliqan, avara, tüfeyli kimi də qələmə verirdilər. Hətta bəzi qeyri-formalların Bakıda təşkil etdikləri diskoteka və disko şoularda əylənən gənclərə Sovet dəyərlərinin ziddinə gedən əxlaqsızlıq, pozğunluq damğası vurulurdu. Lakin bununla belə, əvvəlki onilliklərlə müqayisədə məhz bu onillikdəki yumşalmalara görə ictimai, sosial, mədəni şərait xeyli qənaətbəxş idi və Sovet gəncləri müstəqil, Sovet ideologiyasının təbliğ etdiyi vahid xətdən kənar fəaliyyət göstərmək üçün bu cür yenilikçi birliklərə həvəslə qoşulurdular.\nSSRİ respublikalarında, o cümlədən Azərbaycanda 1980-ci illərdə ərsəyə gələn qeyri-formal birliklər onilliyin ikinci yarısından başlayaraq rəsmi dövlət qeydiyyatından keçmələrinə baxmayaraq, onları həm cəmiyyətdə, həm də hökumət səviyyəsində rəsmi şəkildə yenə də qeyri-formal birliklər\_neformallar adlandırırdılar. SSRİ üçün lokal sayılan qeyri-formal terminini 1985-ci ildə rus yazıçısı və jurnalisti, Gəncədə doğulan Yuriy Şekoçixin dövriyyəyə gətirib. Onun yaratdığı bu termini əvvəlcə əsasən hippi və rokçulara, sonralar isə yeni yerli ictimai birlik və qruplara aid etməyə başlamışdılar. Bir sözlə, Sovet qeyri-formalları Qərb submədəniyyətlərinin alternativi olmaqla yanaşı, SSRİ-dəki lokal modelləri rolunda da təzahür edirdilər. 1980-ci illərdə Azərbaycan qeyri-formallarının fəaliyyətinə təkan verən məkanlardan ən əsası Bakı İncəsənət Mərkəzi (BİM) idi. 1988-ci ildə yaranan bu mərkəz özündə müxtəlif sənət nümayəndələrini – rəssamları, fotoqrafları, sənətşünasları, rejissorları, ədibləri, musiqiçiləri birləşdirirdi. Sənət və mədəni işlərlə məşğul olan neformal təşkilatların nümunələrinə keçməzdən öncə qeyd edim ki, qeyri-formal birliklərin bəziləri ictimai-siyasi proseslərin başlamasına təkan vermək üçün də yaradılırdı. 1988-ci ildə jurnalist Zərdüşt Əlizadənin də yaradıcılarından biri olduğu Gənc Bakı Alimləri Klubu elm adamları və ictimai xadimlərdən təşkil edilmişdi. Birliyin üzvləri olan elm adamları, ictimai və siyasi xadimlər, dövrün intellektual təbəqəsi tez-tez Bakıda müxtəlif mənzillərdə yığılaraq ölkənin ictimai və siyasi problemlərini müzakirə edirdilər. Növbəti ildə bu birlik Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa edən Xalq Hərəkatının yaranmasında böyük rol oynadı. Lakin bu yazıda mən məhz submədəni elementlərin daşıyıcısı olan qeyri-formalların bir neçəsinin fəaliyyətinə fokuslanacam.\nAzərbaycanda rəsmi qeydiyyatdan keçən ilk qeyri-formal təşkilat Cəngi ictimai birliyi hesab olunur. Bu eksperimental ictimai birlikdə gənc müəllimlərin və tələbələrin təşkil etdikləri müxtəlif istiqamətli bədii özfəaliyyət kollektivləri, müxtəlif dərnəklər, həvəskar klublar fəaliyyət göstərirdi. Cəngi birliyinin tərkibində həmçinin, əfsanəvi OZAN muğam-rok qrupu, Abbasqulu Nəcəfzadənin rəhbərlik etdiyi Arzu xalq çalğı alətləri ansamblı, tələbə qızlardan ibarət Sevinc milli rəqs ansamblı, Ocaq tələbə klubu, Qara vəzir şahmat klubu, Ayna fotostudiyası, Mesxeti türklərinin Ümid ansamblı, Davam aşıqlar qrupu, Tofiq İsgəndərlinin rəhbərlik etdiyi Hoqqa illüziyaçılar dərnəyi də vardı. Birlikdə yaradıcı fəaliyyət göstərən gənclərdən biri də 1980-ci illərdə Bakıda təşkil olunan diskoteka və disko şouların təşkilatçılarından biri olan və həmin diskotekalarda dicey/DJ kimi də fəaliyyət göstərən, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, jurnalist Çingiz Mustafayev idi. Cəngidə Ç. Mustafayenin rəhbərlik etdiyi bir breykdans qrupu da vardı. Bəstəkar Rasim Müzəffərlinin yaratdığı Cəngi eksperimental ictimai birliyinin üzvləri tələbə şəhərciyində yerləşən eyniadlı kinokonsert zalına toplaşırdılar. Birliyə daxil olan sənət nümayəndələri öz məşqlərini də elə bu kinokonsert zalında edirdilər. 1987-ci ildə bu zalda təşkil olunan konsertlərin birində o dövrdə SSRİ-nin əfsanəvi rok qrupu sayılan Akvarium da iştirak etmişdi. R. Müzəffərli və Ç. Mustafayev hələ Cəngi birliyi yaranmamışdan bir neçə il qabaq- 1980-ci illərin əvvəllərində Azərbaycan Dövlət Televiziyasında (AZTV) Ekspromt adlı musiqili-əyləncəli veriliş aparırdılar. Yeni üslubda olan bu kreativ və dinamik verilişin formatı ənənəvi Sovet proqramlarından xeyli dərəcədə fərqlənirdi. Belə ki, aparıcıların efirdəki davranışları, maneraları, ritorikaları sərbəstliyi, müzakirə etdikləri mövzular isə fərqliliyi ilə Sovet verilişlərindən seçilirdi. Burada Azərbaycan rok-qrupları və ansamblları iştirak edir, aparıcılar efirdə müxtəlif əyləncəli müsabiqələr keçirirdilər. Verilişin sonunda isə Ç. Mustafayevin təşkilatçılığı ilə tamaşaçılara disko şou nümayiş etdirilirdi. Həmin dövrün gəncləri bu veriliş vasitəsilə disko şouların təşkilatçılarından biri olan Ç. Mustafayevi və Ozan rok qrupunu tanımağa başlayırdılar.\n1989-cu ildə Bakıda yaranan ilk qeyri-formal art qruplarından biri Təsdiq idi. Yarandığı vaxtda art qrup üzvləri Mənəvi azadlıq adlı birinci, bir müddətdən sonra isə Transformasiya, yaxud Yeni sənət adlı ikinci manifestlərini yazmışdılar. Təsdiq art qrupu öz dövrü üçün Bakıda görünməmiş layihələri reallaşdırır, sərgilər təşkil edir, qrafika, dizayn sənətində kreativ işlər görürdülər. Bu birlik o zaman İncəsənət Universitetində təhsil alan dörd tələbə – Əmirbəy Nərimanbəyov, Teymur Daimi, Samir Qafarov və Elmar Əmirağov tərəfindən təsis edilmişdi. Onlar hələ 1985-ci ildə Əzim Əzimzadə adına rəssamlıq məktəbində təhsil alarkən belə bir qeyri-formal birlik yaratmaq qərarına gəlmişdilər. Birliyin üzvlərinin bildirdiyinə görə, onlar bu birliyi Aşkarlıq dövründəki yumşalmalardan ilhamlanaraq təsis etmişdilər. Fəaliyyəti cəmi bir neçə il çəkən bu qeyri-formal birlik öz fəaliyyətinə 1992-ci ildə son qoydu.\nSSRİ-dəki qeyri-formal birlikləri Qərb submədəni nümunələrlə müqayisə edərkən əvvəlcə onu qeyd etmək lazımdır ki, SSRİ-də mövcud olan senzura, informasiya qıtlığı, xarici musiqilərin və dövri mətbuatın əlçatmazlığı və s. amillər səbəbindən gənclər mədəniyyətində monoton, quru, boz abu-hava hökm sürürdü. Gənclərin nisbətən gözəçarpan və fərqliliyi ilə seçilən sosial qruplaşma halları 1970-ci illərin sonlarından 1991-ci ilə qədər ümumi şəkildə əks-mədəniyyət və nümayişkaranə karnaval elementləri üzərində formalaşan Sistem (Система) adlandırılan fenomenlə ifadə olunurdu. Sistem SSRİ üçün qeyri-ənənəvi sayılan, qərbpərəst dəyərlərə söykənən, Sovet ideologiyasına və dəyərlərinə etinasız yanaşan, özünü daha modern hesab edən gənclərin birləşdikləri submədəni qrupların ümumi adı idi. Sistemə bir neçə submədəniyyət nümunələri aid edilsə də, əslində onun əsasını iki əks-mədəniyyət – pank və hippi təşkil edirdi. Sovet Azərbaycanında bu əks-mədəniyyət nümunələrindən yalnız dağınıq və pərakəndə halda hippilər mövcud olublar ki, onların böyük əksəriyyəti Bakıda, az qismi isə Sumqayıt şəhərində yaşayırdı. Azərbaycanın digər şəhər və qəsəbələrində hippilərin, ümumilikdə isə Sovet Azərbaycanında pankların mövcudluğuna dair də heç bir mənbə mövcud deyil.\nSistemin Qərb submədəni nümunələrindən fərqli cəhətlərindən biri Sovet əks-mədəniyyətlərinin Sovet ideoloji dəyərlərinə etinasızlığı və apolitikliyi ilə xarakterizə edilirdi. Bu əks-mədəniyyətlərdə bir neçə istisnadan başqa açıq etiraz, Sovet dəyərlərinə kütləvi şəkildə protest mövcud deyildi. Əksinə, Sovet əks-mədəniyyətlərinə çoxluqdan ayrılma, tənhalıq və yalnız onları başa düşən azlıqla ünsiyyət qurub, dostluq etmək amilləri xarakterik idi. Köhnə nəslin dəyərlərini inkar etdikləri, Sovet tədbirlərində iştirakdan yayındıqları, onlara saymazyana yanaşdıqları üçün onların bu əməlləri rüsvayçılıq, pozğunluq kimi dəyərləndirilir, bu cəhətdən sərt tənqidlərə məruz qalırdılar. Onlar elə məhz bu cəhətlərinə görə də əks-mədəniyyətə yaxın hesab edilirdilər. Bu zümrəyə xas olan xüsusiyyətlərdən biri də özünü bu cür qruplara daha çox yaradıcı insanlar, xüsusilə də rəssamların qoşulmasında, onların yaradıcılığının ənənəvi Sovet ideoloji xətti ilə müəyyən edilən yaradıcı nümunələrdən fərqlənməsində, avanqard, ekstremal sənət nümunələrini yaratmalarında büruzə verirdi. Sovet Azərbaycanındakı qeyri-formal birliklərə gəlincə isə onların Qərb submədəni nümunələrindən fərqi bunda idi ki, istənilən qeyri-formal birlik hansısa vahid bir submədəni xəttin üzərində qurulmurdu. Bu birliklər bir neçə submədəni elementlərin qarışığından təşkil edildiklərinə görə, hibrid formada mövcud idilər. Məsələn, yuxarıda haqqında yazılmış Cəngi birliyində bir neçə submədəni əlamətlər mövcud idi və sözügedən birlik vahid submədəni xətt üzərində formalaşmamışdı. SSRİ-də mövcud olan, bir neçə submədəni nümunələrdən ibarət Sistem dalğası öz bütövlüyünü 1990-cı illərin əvvəllərində tamamilə itirməyə və parçalanmağa başladı. Parçalanmış Sistemdən isə müstəqil submədəniyyət növləri (pank, hip hop, metalçı\_metalhed, bayker və s.) yarandı. Lakin bu hal SSRİ-nin daha böyük şəhərlərində baş verirdi, Azərbaycanda isə bu cür hal mövcud olmayıb.\nKlubinq submədəniyyəti (diskoteka, reyv və DJinq)\n1970-ci illərin ortalarından başlayaraq Sovet gənclərinin mədəni həyatının əlamətdar hadisələrindən biri disko rəqs musiqisi janrı, bu rəqsin kollektiv şəkildə ifa olunduğu diskoteka və disko modası ilə bağlı idi. ABŞ-da və Avropa ölkələrində 1970-ci illərin əvvəllərində yaranan disko hərəkatı onilliyin ortalarında SSRİ-də əvvəlcə Baltikyanı respublikalarda – öncə Latviyada, sonra Litva və Estoniyada yaranmış, daha sonra isə Rusiya, Ukrayna və digər respublikalarda, 1970-ci illərin sonlarında isə Azərbaycanda da yayılmağa başlamışdı. SSRİ tarixində respublikalararası diskotekaların ilk festival-müsabiqəsi də 1976-cı ildə Latviyanın paytaxtı Riqa şəhərində keçirilmişdi.\n70-ci illərin sonlarına doğru Qərb ölkələrində olduğu kimi SSRİ-də də gənclər arasında disko musiqi janrı ilə assosiasiya olunan disko modası dəb halını alırdı. Disko modasına üstünlük verən Sovet gəncləri adətən həmin dövrün dəbdə olan Ottawan, Bee Gees, Arabesque, ABBA, Boney M, Modern Talking və s. Qərb musiqi qruplarının geyimlərini təqlid edərək onlar kimi geyinməyə çalışır, saç stillərini də bu qrupların üzvləri kimi düzəldir, onların istifadə etdikləri aksesuar və bəzək əşyalarından taxırdılar. Demokratikliyinə görə seçilən disko modası bəzən özündə aşkar nəzərə çarpan parlaqlıq və erotizm də ehtiva edirdi ki, bu da həm yaşlı nəslin, həm də Sovet propaqandasının mühafizəkarlığı ilə qarşı-qarşıya gəlir, eyni zamanda Sovet hökuməti tərəfindən də sərt tənqidə məruz qalırdı. SSRİ-də disko rəqsi janrının submədəni faktora çevrilməsi prosesi 1970-ci illərin sonlarına doğru başladı və bu özünü disko rəqs gecələrində mütəmadi iştirak edən və bunu bir növ öz həyat tərzinə çevirən Sovet gənclərinin musiqi, rəqslə bağlı ümumi zövq və maraqlarında, onların disko modasına uyğun geyimlərində, bir-biriləri ilə ünsiyyət zamanı disko ilə assosiasiya olunan davranış, danışıq tərzi və xüsusi leksikonda büruzə verirdi. Elə disko hərəkatının trendə çevrilməsinə və Sovet gənclərinin musiqi cəhətdən sosial sifarişlərinə görə 1970 və 1980-ci illərdə SSRİ-də bir neçə rok qrupu (Norok [Норок], Plamya [Пламя], Zemlyane [Земляне] və s.) öz repertuarlarına pop və disko musiqiləri də əlavə edir, 1980-ci illərdə isə disko, avrodisko və pop janrlarında ifa edən yeni qruplar (Rok-Ostrova [Рок-Острова], Laskovıy may [Ласковый май], Miraj [Мираж], A’Studio və s.) yaranırdı. Artıq 1980-ci illərin Sovet diskotekalarında yerli pop və disko musiqilərinə çox böyük yer verilirdi. Gənclik dövrü 1980-ci illərə düşən və vaxtilə Sovet diskotekalarının şahidlərinin bir neçəsi ilə ünsiyyət zamanı belə bir məlumat əldə etmişəm ki, 1982-ci ildə Hindistan aktyoru Mithun Çakrabortinin iştirakı ilə çəkilən Disko rəqqas filminin kütləvi şəkildə nümayişi və məşhurlaşması SSRİ-də diskotekaların daha da populyarlaşmasına səbəb olan amillərdən biri idi.\nAzərbaycanda ilk diskoteka və disko şouların yaranmasına gəlincə isə qeyd etmək lazımdır ki, bu proses bir neçə il gecikmə ilə, 1970-ci illərin sonlarında yaranmağa, 1980-ci illərin birinci yarısında isə populyarlaşmağa və kütləviləşməyə başladı. 1980-ci illərin ikinci yarısında isə təkcə Bakıda deyil, həm Bakıətrafı qəsəbələrdəki Mədəniyyət Evlərində, həm də Azərbaycanın digər şəhərlərində, əsasən, sanatoriya və kurortlarda da diskotekalar təşkil edilirdi. Lakin 1970-ci illərin sonu, 1980-ci illərin əvvəlində Azərbaycanda mövcud olan disko rəqsi, disko modası və diskotekalardan danışarkən yalnız paytaxt Bakını nəzərdə tutmalı olacağıq. Qeyd etmək lazımdır ki, Sovet Azərbaycanı gənclərinin diskotekalara böyük meyli olsa da, onlar disko modasına müəyyən mənada üstünlük versələr də, SSRİ-nin digər respublikalarından fərqli olaraq disko hərəkatı Azərbaycanda submədəni fenomenə çevrilə bilməmişdi. Hətta müstəqillik illərində, 21-ci əsrin ilk onilliyində belə klubinq, yaxud reyv submədəniyyətlərinin pərakəndə halda daşıyıcıları mövcud olsa da, kütləvi submədəniləşmə prosesi baş tutmayıb. Bunun səbəbləri barədə bu başlığın sonunda geniş məlumat veriləcək. Lakin bununla belə, qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda istər Sovet dönəmində, istərsə də müstəqillik zamanı həm diskoteka, klub və rəqs meydançalarının mövcud olduğuna, həm də bu rəqs-əyləncə tədbirlərində kifayət qədər gənclərin iştirak etdiyinə görə Azərbaycanda klubinqin tarixinin icmalını yazmağı və fenomeni təhlil etməyi məqsədəuyğun hesab edirəm.\nAzərbaycanda ilk diskotekaların yaranması ilə bağlı bir neçə məlumatı 1970-ci illərdə Tibb İnstitutunun tələbəsi olmuş, eyni zamanda ilk diskotekaların təşkilatçılarından və Azərbaycanın ilk DJlərindən biri olan Elman İbadullayevdən almışam. Hazırda Avstraliya vətəndaşı olan Elman İbadullayev 1980-ci illərin əvvəllərində Elman-Meloman təxəllüsü ilə həvəskar DJ kimi fəaliyyət göstərirdi. Həm onun, həm bir neçə digər şəxsin, eyni zamanda da mətbuatda da dərc edilmiş bir neçə informasiyaya əsaslanaraq qeyd edim ki, Azərbaycanda ilk diskotekaların yaranması prosesi 1978-ci ildən başlayır. Azerbaydjanskie izvestiya qəzetinin 2007-ci ilin 14 mart tarixli buraxılışında dərc edilmiş bir məqalədə ilk diskotekalardan birinin Politexnik İnstitutunun (indiki Azərbaycan Texniki Universiteti) yeməkxanasında elə institutun tələbələri tərəfindən təşkil edildiyi yazılıb. Məqalədə qeyd olunur ki, həmin tədbirin təşkil edilməsində Politexnik İnstitutunda təhsil alan əcnəbi tələbələrin xüsusi rolu olmuşdu. Belə ki, sözügedən diskotekanın təşkil edilməsi üçün həmin dövrün ən modern avadanlıqlarını əcnəbi tələbələr gətirmişdilər, eyni zamanda da diskotekada səslənəcək mahnı siyahısının (playlist) tutulmasında da onların rolu var idi.\nMaraqlı məqam bundan ibarətdir ki, Azərbaycanda (Bakıda) ilk diskotekalar 1978 və 1979-cu illərdə məhz tələbələr tərəfindən onların təhsil aldıqları ali təhsil müəssisələrinin müxtəlif obyektlərində – yataqxanalarda, akt zallarında, yeməkxanalarda və s. təşkil olunurdu. 1980-ci illərin ilk illərində hətta Bakıdakı institutlar arasında ən yaxşı diskoteka qeyri-rəsmi müsabiqələri də keçirilirdi. Diskotekaların keçirilməsində ən çox fəallıq göstərən institutlar isə Tibb İnstitutu, Neft İnstitututu və Politexnik İnstitutu idi. Tibb Universitetinin tələbələri bu cəhətdən daha çox aktiv hesab edilirdilər, onların diskotekaları institut binasının içində, tələbə yataqxanasının yanında yerləşən məkanda, eyni zamanda, Tibb işçilərinin Mədəniyyət Sarayında (ДК Медработников) baş tuturdu. Bu Mədəniyyət Sarayında Ç. Mustafayev 1980-ci illərin əvvəllərində öz breykdans qrupunu yaratmışdı və qrup elə burada da məşq edirdi. Azərbaycanın ilk DJlərindən biri olan Ç. Mustafayev 1977-1983-cü illərdə özü də Tibb İnstitutunda təhsil almışdı və Bakıda ilk disko gecələrinin təşkil edilməsində onun da böyük rolu var idi.\nAzərbaycanda 1980-ci illərdən başlayaraq Bakının bir neçə kənd və qəsəbələrində də diskotekalar fəaliyyət göstərib. Topladığım məlumatlara əsasən, o dövr üçün yeni salınmış Əhmədli qəsəbəsində də bir diskoteka mövcud idi. Bundan başqa, Əmircan və Sabunçu qəsəbələrindəki Mədəniyyət evlərində, həmçinin köhnə Leytenant Şmitd adına zavodun klubunda da (hazırda burada Heydər Əliyev Mərkəzi yerləşir) diskotekalar olurdu. Həmin illərdə məşhur diskotekalardan biri də köhnə Abşeron mehmanxanasının disko-klubunda təşkil edilirdi və orada musiqiləri Vladik adlı DJ səsləndirirdi. Bu cür diskotekalar mütəmadi deyil, həftənin müəyyən günləri, yaxud müəyyən bayram və əlamətdar günlərlə bağlı təşkil olunurdu. Həmin dövrdə DJlər val və miksteypləri Bakıdakı məşhur Melodiya adlı mağazadan əldə edirdilər, Bakıda tapılmayan avadanlıqlar isə Moskva və Leninqrad (Sankt-Peterburq) şəhərlərindən gətirilirdi. Sovet DJlərinin avadanlıqları adətən Akkord, Noktyurn, Rossiya-321, Ariya, Volna və s. markalı stasionar elektrofonlardan (qiyməti təxminən 500-600 rubl idi), Elektron, Pioneer A-9, Rostov-Don 101 və s. markalı səsgücləndiricilərdən (q.t 200-250 rubl), KİNAP, Veqa, İlqa və s. markalı səsötürücü dinamiklərdən (cütünün q. t. 300 rubl) ibarət olurdu. 1980-ci illərdə DJlər TDS markalı qulaqlıqların müxtəlif modellərindən (TDS 3, TDS 5, TDS 7, TDS 15 və s.) istifadə edirdilər.\n1980-ci illərin birinci yarısında Bakıda daimi fəaliyyət göstərməyə başlayan ilk diskoteka isə Milli Məclislə üzbəüz yerləşən köhnə Moskva mehmanxasında (hazırda həmin mehmanxananın yerində Alov Qüllələri tikilib) idi. Shine of the Disco adlanan bu diskotekada DJ Saşa Levinski fəaliyyət göstərirdi. Levinski özü reqqi musiqi janrının pərəstişkarı olduğundan, burada da reqqi musiqisinə geniş yer ayırırdı. Diskotekanın adı da Bob Marlinin Sun is shining adlı mahnısından götürülmüşdü. Bakıda dövrünün ən elit disko məkanı sayılan Shine of the Disco bir sıra xüsusiyyətlərinə görə digər diskotekalardan həm səsləndirilən musiqi repertuarına, həm ən keyfiyyətli işıqlandırma sisteminə, həm də xidmət səviyyəsinə görə fərqlənirdi. Bundan başqa, buradakı rəqs meydançasının həcmi də daha böyük və rəqs etmək üçün rahat idi. Sovet dövründə iaşə məkanlarının Qərb ölkələrindən daha tez bağlanmasını və adətən diskotekaların gecə saat 10-a, ən geci isə 12-yə qədər işləməsini nəzərə alsaq, Shine of the Disco qeyd edilən xüsusiyyətlərinə görə Sovet Azərbaycanının klubinq tarixində ilk rəqs klubu hesab etmək olar.\nTələbəlik illərindən eksperimentlərə, novatorluğa meyilli olan Ç. Mustafayev 1980-ci illərin ilk illərində köhnə Yuri Qaqarin adına Pioner Sarayında o dövr üçün ultramüasir sayılan disko musiqilər səsləndirən musiqi kollektivi və Azərbaycanda ilk disko-studiya yaratmışdı. Ümumiyyətlə Abşeronda yerləşən pioner düşərgələrinin əksəriyyəti də diskotekaların mütəmadi keçirildiyi yerlərdən idi. 1980-ci illərdə Abşeronda ümumilikdə 16 pioner düşərgəsi var idi və bunlar arsında daha çox populyar olan Mərdəkandakı Lastoçka (Ласточка) və Qaranquş, Bilgəhdəki Çayka və Yuniy geoloq (Юный Геолог), Şüvəlanda Yuriy Qaqarin düşərgələri və s. idi. Buradakı diskotekalarda yalnız yuxarı sinif şagirdlərinə (9 və 10-cu sinif şagirdləri) iştirak etməyə icazə verilirdi.\n1990-cı illərin birinci yarısında Azərbaycanda baş verən ictimai-siyasi hadisələrə görə diskotekaların və klubların inkişafında ləngimələr baş verirdi. Həmin dövrdə ölkədə mövcud olan həm müharibə şəraiti, həm ictimai-siyasi sferada mövcud olan ağır durum, həm də iqtisadi vəziyyətin ürəkaçan olmaması diskotekaların tez-tez keçirilməsi üçün qənaətbəxş deyildi. Həmçinin xüsusi keyfiyyətli avadanlıqların qıtlığı səbəbindən Bakıda nadir hallarda klub formatlı musiqili-əyləncəli tədbirlər baş tuturdu ki, bunlar daha çox Sovet ənənələri və Sovet dövründən qalma avadanlıqlarla təşkil edilirdi. Həmin dövrdə Azərbaycanın müstəqillik dövrünün ilk DJlərindən biri olan Namiq Məmmədovun Gənclər Sarayında təşkil etdiyi diskotekaları nümunə göstərmək olar.\n1990-cı illərin ikinci yarısından başlayaraq bu sahədə proses sürətlənməyə başladı. Bakıda yeni diskoteka və gecə klubları açılırdı. Həmin dövrdə Bakıda fəaliyyət göstərən diskoteka və klublar Bermuda, Relax, S Club, Tunnel, 106fm idi. Həmçinin Nizami küçəsində yerləşən Vətən kinoteatrının binasında eyniadlı diskoteka, bir qədər irəlidə isə Səkkizinci möcüzə adlı diskotekalar vardı. Bunlar arasında ən məşhuru Skylife idi. Sonuncu klubda Azərbaycanda ilk dəfə DJ REM-in ifasında [email protected] fm adı altında elektro musiqi gecələri təşkil edilməyə başlamışdı və bu cəhətdən Azərbaycanda qapalı məkanda reyvin (rave) tarixini bu hadisədən götürə bilərik. Skylife 1996-cı ilin mart ayında Aviasiya akademiyasında təhsil alan Namiq Məmmədov və Riad Əliyev adlı iki gənc DJ tərəfindən yaradılmışdı. Onlar bu klubun adını elə təhsil aldıqları akademiyanın adına uyğun bu cür qoymuşdular. Həmin dövrdə Bakıda digər klublar olsa da, rəqs meydançasının ərazisinə görə ən böyüyü Skylife sayılırdı. Belə ki, orada eyni vaxtda 800 nəfərə qədər adam rəqs edə bilərdi. Həmin kluba qızlar üçün giriş pulsuz, oğlanlar üçün 10 000 manata başa gəlirdi. Klubun yaradıcıları əvvəlcə Sahil metrostansiyası yaxınlığında yerləşən Dənizçilər Klubunda fəaliyyət göstərirdilər, bir neçə ildən sonra isə onlar klubun ünvanını indiki Nizami kinoteatrının ikinci mərtəbəsinə dəyişdilər.\nAzərbaycanın REM (Ramil Əşrəfov) və NEMO (Mansur Əhmədov) təxəllüslü iki DJi 2000-ci ildə Azərbaycanda ilk dəfə SYMBİOS adlı milli elektro musiqi festivalı təşkil etmişdilər. Onların yaratdığı TRİBAL PROMO GROUP təşkilatı tərəfindən həyata keçirilən bu festival Tbilisi prospektindəki 5 ulduzlu Grand Hotel Europe otelinin yaxınlığında yerləşən Tunnel gecə klubunda baş tutmuşdu. Bu festivalda həm azərbaycanlı, həm də rusiyalı DJlər iştirak etmişdilər. 2003-cü ildə Sankt Peterburqdan gələn DJ Vanya Nosikovun da iştirakı ilə baş tutan Liquid Surfase adlı open-air (açıq hava altında keçirilən) Bakıda ən möhtəşəm tədbirlərdən biri olub. Növbəti, 2004-cü ilin yayında DJ REM və DJ NEMO Bakıda SandStorm adlı open-air təşkil etmişdilər ki, bu da həmin vaxta qədər Azərbaycanda ən böyük open-air hesab edilirdi. Burada finlandiyalı DJ Daruda və peterburqlu DJ Mixa Voron da iştirak etmişdilər.\nAzərbaycanda 2007-ci ilin “Gənclər İli” elan edilməsi çərçivəsində Gənclər və İdman Nazirliyi tərəfindən Azərbaycanın 54 şəhər və rayonunda DJlərin iştirakı ilə diskotekalar təşkil edilməsi təşəbbüsü irəli sürülmüşdü. Hazırlıq üçün cəmi iki həftə vaxt verilməsinə və bəzi rayonların diskoteka ənənəsindən uzaq olmasına baxmayaraq, DJlər demək olar ki, bütün digər şəhər və rayonlarda keyfiyyətli tədbirlər keçirməyə nail olmuşdular. Rayonlar arasında DJlərin ən çox insan toplaya bildikləri diskoteka Ağcabədi şəhərində baş tutmuşdu. Belə ki, Ağcabədidəki tədbirdə 700-ə yaxın insan iştirak etmişdi. 2007-ci ilin 12 iyulunda həyatını itirən rusiyalı DJ Dlee (Aleksey Taqantsev) 1990-cı illərin sonlarından Bakıya gələrək burada yerli DJləri həm texnoloji, həm də yaradıcı yeniliklərlə tanış edərək Azərbaycan DJinq sənayesinin inkişafına ciddi təsir göstərmiş, bu sahə üçün böyük töhfə vermişdi. Bunu Azərbaycanın veteran DJlərindən biri və DJ Dleenin yaxın dostlarından biri olan DJ Shock (Vaqif Rəsulov) onun ölümündən sonra bildirmişdi. Qeyd edim ki, Dlee ölümündən 9 gün öncə Bakıda partilərin birində Azərbaycanlı DJlər Shock, Twist və Pancho ilə birgə çıxış etmişdi.\nAzərbaycanda qadınların DJinqə meyili cüzi şəkildə hiss edilir. Bütün submədəniyyət növlərində olduğu kimi bu sahədə də cəmi bir neçə nəfər qadın DJ nümunə göstərmək olar. Azərbaycanın ilk qadın DJi Stasy ləqəbli Anastasiya Tolstovadır. 2020-ci ilin fevral ayında Azərbaycanda elektro musiqiyə həvəs göstərən və DJinqlə məşğul olan qadınlara dəstək üçün tədbir təşkil edilmişdi. Britaniyanın Azərbaycandakı konsulluğu, YARAT, Sektoreight və ASAN Radionun birgə təşkilatçılığı ilə baş tutan, Selector Live: Women. Sounds. adlı Britaniya elektro musiqi şousunda həm britaniyalı həm də azərbaycanlı DJ qadınlar – DIHAJ (Diana Hacıyeva) və Inherroom (Nəzrin Məmmədova) iştirak etmişdilər.\nSubmədəni anlamda Sovet diskotekasının Qərb diskotekasına bənzərliyi, uyğunluğu olsa da təbii ki, onlar arasında fərqlər də olub. Belə ki, Qərb diskotekası eyni zamanda asudə vaxt və istehlak standartlarını yayımlayan şou-biznes, populyar musiqi və moda sənayesinin bir parçası da olduğu halda, Sovet diskotekası bu mədəni sənaye nümunələrinin yalnız cüzi elementlərini nümayiş etdirirdi. Bundan başqa, həmin dövrdə ən dəbdə olan Qərb pop musiqisindən tamamilə təcrid olunan və KİV-lərdə yalnız Sovet hökumətinin dəstəklədiyi və geniş şəkildə təbliğ etdiyi maarifçilik məzmunlu və senzuradan keçən estrada musiqilərini dinləyə bilən Sovet gəncləri üçün diskotekalarda ən yaxşı halda sosialist Avropa ölkələrinin pop musiqisi, yaxud rok səsləndirilirdi. SSRİ dövründə Sovet Azərbaycanındakı klubinq fenomeni digər Sovet respublikalarından, xüsusilə də Baltikyanı və əhalisinin çoxu slavyan mənşəli olan Rusiya, Ukrayna kimi ölkələrdən fərqlənirdi. Sovet dönəmində Azərbaycanda həm mental, həm də müsəlmançılıqdan irəli gələn dəyərlərin cəmiyyətdəki dominant mövqeyinə görə gənc nəslin diskoteka və klublarda əylənməsi müsbət qarşılanmırdı. Hətta Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra da rəqs klublarında əylənməyə meyilli olan gənclərə qarşı neqativ münasibət cüzi istisnalar olmaqla dəyişməmişdi. İstər Sovet, istərsə də müstəqillik dönəmində gecə klubu, rəqs meydançaları milli dəyərlərə yad, hətta əxlaqsızlıq məkanları kimi dəyərləndirilib. Azərbaycandan patriarxal dəyərlərin üstünlüyünə görə xüsusilə, gənc qızlar bu baxımdan həmişə maneə və problemlərlə qarşılaşıblar. Belə ki, hətta paytaxt Bakıda belə gənc qızların həftənin müəyyən günləri əylənmək, asudə vaxtı keçirmək üçün diskoteka və gecə klublarına rəqs etmək üçün getmələri onların həm ailəsində, həm də cəmiyyətdə etirazla qarşılanıb, bu əksər hallarda ictimai qınağa səbəb olub. Buna görə də istər gənc oğlanlar, istərsə də gənc qızlar klublara çox vaxt ailə üzvlərindən gizlin getməyə məcbur olublar. Elə buna görə də Avropa ölkələrindəki klublardan fərqli olaraq Azərbaycanda qızların klublara getməsinin çətinliklərinin nəzərə alındığı üçün ödənişli giriş olan klublara qızlar üçün giriş ödənişsiz olub.\nFərqlərdən biri isə Azərbaycanda Qərb ölkələrindən, hətta daha yaxın ölkələr sayılan Rusiya, Türkiyədən fərqli olaraq reyv submədəniyyətinin əsl daşıyıcılarının sayının həddən artıq az olması və onların pərakəndəliyidir. Azərbaycanda əslində reyv submədəniyyət kimi formalaşmayıb, reyverlər yalnız tədbirlər zamanı müvəqqəti şəkildə submədəniyyət daşıyıcıları olurlar. Bu faktı həmçinin mütəmadi olaraq reyvlərdə, klublarda iştirak edən şəxslər də mənimlə ünsiyyət zamanı təsdiq ediblər. Onlar özləri etiraf edirdilər ki, çevrəsindəki insanlar onların reyvlərdə çox iştirak etdiklərinə görə reyver kimi qəbul etsələr belə, əslində onlar özlərini qəti şəkildə bu submədəniyyətin daşıyıcısı hesab etmirlər. Bu cəhətdən cüzi azlıq və DJlərin özləri istisna olmaqla Azərbaycanda reyv və klubinqlə əlaqəli olan heç bir submədəniyyətin mövcud olmadığını söyləyə bilərik.\nAzərbaycanda rəqs əyləncəsinə üstünlük verən gənclərin böyük əksəriyyətinə reyv anlayışının mahiyyəti tam bəlli deyil. Reyv elektron rəqs musiqiləri (electronic dance music / EDM) toplusunun canlı olaraq gecə klublarında, yaxud açıq hava altında səsləndirildiyi rəqs tədbiridir. Daha çox yeniyetmələrin toplaşdığı və adətən daha yüngül, pop və disko musiqi repertuarına malik olan diskotekalardan fərqli olaraq reyv hətta minlərlə insanı özündə birləşdirəcək daha kütləvi, təkcə yeniyetmələrin deyil, həm də daha yaşlı təbəqənin toplaşdığı və yalnız elektro musiqilərlə assosiasiya olunan tədbir kimi xarakterizə edilir. Lakin Azərbaycanda müəyyən hallarda reyv kimi təqdim edilən bəzi tədbirlərdə pop musiqisinin, yaxud hip hop, rok, reqqi, alternativ musiqilərin də üstünlük təşkil etdiyini müşahidə etmək olar. Təbii ki, bu, bütün hallara aid deyil və Azərbaycanda bunların fərqini bilən peşəkarlar da mövcuddur.\nAzərbaycan və Avropa klublarının daha bir fərqi bundan ibarətdir ki, Azərbaycanda bütün klublarda adətən eyni simaların iştirak edib əyləndiyini və eyni musiqi nömrələrinin səsləndiyini görmək olar. Bunun səbəblərindən biri budur ki, Azərbaycandakı klublarda qiymətlərin yüksək olduğuna görə, bu klublarda yalnız maddi vəziyyəti yüksək olan şəxslər iştirak edib əylənə bilirlər. Avropa ölkələrindəki cəmiyyətlərdə bütün sosial təbəqələrin təmsilçiləri klublara getdiyi halda Azərbaycanda orta təbəqədən olan şəxslər üçün bu, bəzən əlçatmaz olur, ona görə də əksər klublara bəlli sayda eyni simalar gəlir. Bu fikirləri Azərbaycanın ən nüfuzlu DJlərindən biri REM 10 il qabaq verdiyi bir müsahibədə söyləmişdi. Həmin vaxtdan on il keçdiyinə baxmayaraq, Bakının bir çox gecə klublarında vəziyyət olduğu kimi qalıb. DJ REM Azərbaycanda həmin problemin aradan qalxması üçün ölkədəki orta təbəqə üçün də klubların yaradılması təklifini vermişdi və mənim bir neçə müsahibim də bu ideyanı dəstəkləyib.\nAzərbaycanda DJinq sənəti üçün heç bir platformanın olmaması bu sahənin inkişafını ləngidən səbəblərdən biridir. Adətən Qərb ölkələrində bu sahəyə aid xüsusi jurnallar buraxılır, radio və televiziya efirlərində DJinqə aid proqramlar təşkil edilir ki, bununla da sənət daim gündəmdə qalır, bu sənət sahəsi daim müzakirə mərkəzində qalır. Bundan başqa, məsələn, Britaniyada hər il ilin ən yaxşı klublarının, ən yaxşı DJlərinin beşliyi, onluğundan ibarət reytinqlər də tərtib edilir ki, bu da klubinq sahəsində rəqabətin yaranmasına səbəb olur. Bu amillər isə sənətin inkişafına şərait yaradır. Azərbaycanda isə sadalanan faktların olmaması DJinq sahəsinin öz mövcudluğunu kor-koranə şəkildə saxlamasına səbəb olur.\nHip hop submədəniyyəti (rep (rap), breykdans (breakdance) və qrafiti (graffiti))\nHip hop submədəniyyətinin 3 qolunun (rep, breykdans, DJinq) Azərbaycanda yaranması 1980-ci illərinin ikinci yarısına (SSRİ dövrü), onun bütövlükdə submədəniyyət nümunəsi kimi formalaşmağa başlaması isə 1990-cı illərin ikinci yarısına (müstəqillik dövrü) təsadüf edir. 1980-ci illərin birinci yarısında əsasən paytaxt Bakıda təşkil edilən diskotekalarda bu submədəniyyətin yalnız DJinq qolu həvəskar formada artıq mövcud idi. 1980-ci illərin ortalarından başlayaraq M. Qorbaçovun Qlasnost və Yenidənqurma siyasi xəttinin SSRİ-yə gətirdiyi demokratik abu-hava, yumşalmalar, senzuranın qismən aradan qaldırılması hip hop submədəniyyətinin sözügedən qollarının Sovet Azərbaycanında da yayılmasına əlverişli şərait yaradırdı. Rep, breykdans və DJinq kimi sənət növləri həm qeyri-formal birliklərin tərkibində, həm də müstəqil fəaliyyət göstərən şəxslər tərəfindən müxtəlif konsert və diskotekalarda, həmçinin bəzi filmlərdə, teletamaşalarda, musiqi kliplərində və televiziya verilişlərində də nümayiş edilirdi. Məsələn, 1980-ci illərin istehsalı olan Gülüş sanatoriyası (1989) televiziya filmində, Ozan qrupunun Kimsən sən robot? (1987) klipində, Əlaqə (1989) bədii filmində breykdans rəqsinin müəyyən elementlərindən, Yaşıl eynəkli adam (1987) televiziya filmində isə həm breykdans rəqsi, həm də repə bənzər ritmik deklamasiyadan istifadə edilmişdi. Sonuncu filmdə breykdans rəqsini aktyorlar deyil, elə həmin dövrdə breykdansla məşğul olan rəqqaslar (bi boylar) ifa etmişdilər.\nAzərbaycanda ilk rep parçaları 1980-ci illərin ortalarından başlayaraq həm fərdi, həm də qrup şəklində bir neçə həvəskar gənc tərəfindən ifa edilirdi. Həm əcnəbi mahnıların instrumental versiyalarının, həm Rasim Müzəffərli, Cavanşir Quliyev və s. kimi bəstəkarların musiqiləri üzərində, həmçinin rok qruplarının müşayiəti ilə ifa edilən ilk rep nümunələri əsasən, diskoteka və disko şoularda ifa edilirdi. 1980-ci illərdə ifa edilən replərdən günümüzə musiqisi R. Müzəffərliyə məxsus olan və Ç. Mustafayevin həvəskar kimi ifa etdiyi cəmi bir rep nümunəsi gəlib çatıb. Təəssüf ki, həmin dövrdə digər həvəskar şəxslərin və qrupların ifa etdikləri rep parçaları lentə köçürülmədiyinə görə günümüzə qədər gəlib çatmayıb.\n1980-ci illərin ikinci yarısında hip hop submədəniyyətinin qolları arasında Azərbaycanda ən geniş yayılan, gənclərin daha çox bəyəndiyi və maraq göstərdiyi məhz breykdans rəqsi idi. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Cəngi qeyri-formal birliyində də Ç. Mustafayevin rəhbərlik etdiyi breykdans rəqs qrupu həm onun özünün, həm digər təşkilatçıların təşkil etdikləri müxtəlif diskotekalarda performanslar göstərirdi. Ümumiyyətlə, Sovet Azərbaycanında hip hop submədəniyyətinə daxil olan qolların yaranmasına ən böyük təkan verən amil 1980-ci illərdəki diskotekalar idi və rep, DJinq, breykdans kimi nümunələrin ərsəyə gəlib yayılmasında əsasən diskotekalar mühüm rol oynayırdı.\n1980-ci illərdə hələ submədəniyyət növü kimi formalaşmayan hip hopun nə fan klubları, nə ayrıca kütləsi, nə də bu sənət nümunələri ilə bağlı ənənə və məktəb mövcud idi. 1980-ci illərdə DJlər, rep və breykdans ifaçıları daha çox həvəskar kimi çıxış edir, əksər hallarda başqa peşə sahibləri olan bu şəxslər yalnız həftənin müəyyən günlərini, əsasən həftə sonlarını, yaxud axşamlar işdən sonra vaxtlarını bu sənət növlərinə ayırırdılar. Həm rep, breykdans, DJinqin peşə kimi formalaşması, həm də bu sənət növlərinin öz kütləsinin yaranması prosesi 1990-cı illərin ilk illərində bir neçə rusdilli qrup və əfsanəvi reper, “Azərbaycan repinin atası” Anar Nağılbazın fəaliyyəti nəticəsində başladı. Həmin dövrdə sözügedən sənət növləri ilə həvəskar kimi deyil, sənətin incəliklərinə qədər mənimsəyən və davamlı şəkildə onlarla məşğul olan və bunu hətta həyat tərzinə çevirən gənclər meydana çıxırdı. Həmçinin reper və breykdans ifaçılarının enli paltarlarla assosiasiya olunan xüsusi geyimlərində, onların həyat tərzində, davranışlarında, danışıqlarında, xüsusi çevrələrin formalaşmasında submədəniləşmə elementləri də təzahür olunurdu.\n90-cı illərin əvvəllərində Anar Nağılbazla paralel şəkildə fəaliyyət göstərən qrupların demək olar ki, hamısı həm rəqs edir, həm də rep deyirdilər və buna görə də mən həmin qrupları rep-breykdans qrupları adlandırıram. 1980-ci illərin son illərində Rap Road və Texas qrupları artıq peşəkar səviyyədə rep-breykdans qrupu kimi fəaliyyətə başlasalar da onların da fəaliyyətinin aktiv mərhələsi 1990-cı illərin əvvəllərinə təsadüf edirdi. Həmin dövrdə adıçəkilən qruplardan savayı əvvəlcə Play-off, Pharaons pray, New Men, sonralar isə Xəlitə və Savaş kimi rep-breykdans qrupları yaranmışdı. Bu qruplar bəzən breykdans ifaçıları kimi çıxış edərək yalnız rəqs edir, bəzən isə paralel şəkildə rəqs edərək rep də ifa edirdilər. Qeyd edim ki, 1990-cı illərdə Nağılbazın da rəqqaslardan və aktyorlardan ibarət Canlı klip adlı kiçik teatrı var idi və o, rep deyərkən həmin rəqqas və aktyorlardan ibarət qrup səhnədə Nağılbazın söylədiyi replərin mətninə, sujet xəttinə uyğun miniatür tamaşalar canlandırırdılar. Həmin dövrdə adları çəkilən qrupların əksəriyyətinin adları və ifa etdikləri rep parçaları rus və ingilis dillərində idi. Anar Nağılbaz isə Azərbaycan dilində rep ifa etməsi ilə yanaşı, onun ifa etdiyi replərin mətnləri heca vəzninə, Azərbaycanın ənənəvi poeziya nümunələrinə daha yaxın sayılırdı. Bundan başqa, Nağılbazın fəaliyyəti adıçəkilən rep-breykdans qruplarından fərqli olaraq milliliyə, xəlqiliyə daha yaxın idi. Nağılbaz 1990-cı illərin birinci yarısında Azərbaycanın ictimai, siyasi, sosial həyatında baş verən problemləri də replərində dilə gətirirdi və o, Azərbaycanda musiqiyə etiraz mövzusu gətirən, ölkədəki siyasi problemləri rep parçalarında qaldıran ilk ifaçı idi. 1990-cı illərin sonlarına doğru Savaş qrupu istisna olmaqla bu rep-breykdans qruplarının demək olar ki, hamısı öz fəaliyyətinə son qoydu və 1999-2000-ci illərdən etibarən A. Nağılbazı yeni nəsil reperlər (Elşad Xose və Dəyirman qrupu) müşayiət etməyə başladılar və artıq 2000-2001-ci illərdə Azərbaycan repində üç ad dominant mövqedə dayanırdı – A. Nağılbaz, Elşad Xose və Dəyirman qrupu. 2000-ci ildə A. Nağılbazın təsisi etdiyi AİDS, yaxud AİS Azərbaycan rep tarixində ilk rəsmi rep leyblı və prodüser mərkəzi sayılır və Azərbaycanın demək olar ki, əksər reperləri bu leyblın altında birləşmişdilər. Bir neçə ildən sonra Dəyirman qrupu ilə E. Xose ara-sıra A. Nağılbazın da əməkdaşlıq etdiyi Qafiyə-Mafiya leyblını yaratdılar. 2003-cü ildə mərhum reper Hüseyn Dərya ilə Qafiyə-Mafiya arasında baş verən bif (beaf) Azərbaycan repinin bütün ölkə üzrə kütləviləşməsi, rep musiqisinin zirvəyə çatması ilə nəticələndi. Həmin bifin yaratdığı proses zamanı 2004-cü ildə Azərbaycan rep tarixində ilk meynstrim (mainstream) batl (battle) – Mən də varam adlı televiziya yarışması da populyarlıq qazanmağa başladı. Əsasən, reper Uranın timsalında bu teleyarışmada iştirak edən reperlərin sayəsində Azərbaycan repində ilk dəfə bədahətən deyişmə – fristayl (freestyle) janrı geniş kütləyə tanındı. 2002-2005-ci illərdə həm Qafiyə-Mafiya ilə Hüseyn Dərya arasında gedən bif, həm Mən də varam teleyarışması vasitəsilə kütləviləşən fristayl janrının populyarlıq qazanması, həm də bu dövrdə gənc və yeniyetmələrin rep musiqisinə böyük axın etməsi faktlarını əsas götürərək bu dövrü Azərbaycan repinin Qızıl Dövrü adlandırıram.\n2010-cu ilə qədər ciddi proses yaradan, milli repin kütləviləşməsi üçün təkan verən əsas üç mərhələ mövcud olub – Anar Nağılbazın 1990-cı illərdəki fəaliyyəti, Qafiyə-Mafiya və Hüseyn Dərya arasında baş verən bif dövrü və Uranın simasında Mən də varam telelayihəsi. 2008-ci ildə HOST Alliance qrupunun böyük kütləyə tanınması və populyarlaşması ilə Azərbaycan rep tarixində böyük və ciddi proses başladı. HOST qrupunun fəaliyyəti nəticəsində rep musiqisi daha da kütləviləşdi və daim trenddə qalan, ən çox dinlənilən musiqi janrlarından birinə çevrildi və Azərbaycan rep tarixində bu janrın kütləviləşməsində böyük rol oynayan, dördüncü əsas hərəkətverici mərhələ məhz HOST qrupunun fəaliyyəti ilə bağlıdır.\nBreykdans rəqsinin ikinci dalğası 1990-cı illərin ortalarında yaranmağa başladı. Bu dövrdə breykdans da hip hop submədəniyyətinin qollarından biri kimi ifaçıların həyat tərzinə çevrilir, onlar gerçək şəkildə submədəniyyət daşıyıcılarına çevrilir, danışıq, davranış kodekslərində submədəniləşmənin izləri aydın görünürdü. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda ilk breykdans məktəbi 1998-ci ildə Zabitlər Evində, Orxan Qasımovun təşəbbüsü ilə açılmışdı. 1990-cı illərin sonları 2000-ci illərin ilk illərində Azərbaycanda fəaliyyət göstərən ən aktiv breykdans qrupları Liqa İks (League-X), Strit Cam (Street Jam), Bi Procekt (B-Project), MontinStyle və s. qrupları idi. 2001-ci ildə Azərbaycanda adları çəkilən qrupların iştirakı ilə ilk dəfə breykdans müsabiqəsi keçirilmişdi. 2002-ci ildən başlayaraq breykdans, rep və DJinq iç-içə, paralel şəkildə inkişaf etsələr də, bu qollardan daha çox kütləviləşən rep musiqisi idi. Dünyanın hər yerində olduğu kimi, Azərbaycanda da hip hop submədəniyyətinin qollarının inkişafına təkan verən səbəblərdən biri festivalların və çempionatların keçirilməsi olmuşdu. 2000-ci illərin ilk illərində ilk dəfə breykdans və rep batlları təşkil edilməyə başladı. 2001-ci ildə Azərbaycanda Nağılbazın təşkilatçılığı ilə ilk dəfə rep festival, 2002-ci ildə isə ilk dəfə Xırdalan, Sumqayıt, Gəncədən ümumilikdə 10 komandanın iştirak etdiyi breykdans çempionatı keçirilmişdi. 2003-cü ildə köhnə Səttarxan adına mədəniyyət evinin səhnəsində “Ödər prodakşn”ın təşkilatçılığı ilə keçirilən rep batlda da ilk dəfə dinləyicilərə fristayl nümayiş edilmişdi. Həmin ildə breykdans üzrə üçüncü çempionat baş tutmuşdu. Ümumilikdə, 2001-2006-cı illəri Azərbaycanda hip hop submədəniyyəti üçün proseslərin yaranması, kütləviləşmə, gənclərin bu submədəniyyətə toplu şəkildə təmayül etməsi baxımından ilk ən məhsuldar dövr hesab etmək olar.\nAzərbaycanda hip hop submədəniyyətinin qolları arasında ən gec yaranan qrafiti (graffiti) sənəti olub. Dünyanın hər yerində olduğu kimi Azərbaycanda qeyri-leqal sayılan bu küçə rəssamlığının ilk nümunələri Bakıda 2000-ci illərin ilk illərində yaranmağa başladı. Bakıda hazırda 28 Mall TM-nin yerləşdiyi ərazi bir vaxtlar beton plitələrlə hasara alınmışdı. Həmin daş hasarlar üzərində və Xətai metrostansiyasının yaxınlığında yerləşən divarda çəkilən rəsmlər Azərbaycanda ilk qrafiti nümunələri hesab edilir. Həmin dövrdə Makhor, Fike, Scone, Ersh ləqəbli rəssamlar daha aktiv idilər. 2004-2005-ci illərdə Azərbaycanda qrafit sənətinin ikinci dalğası başladı və bu dalğa Azeriff və Stuffy-kid adlı rəssamların АZE-RIFF adlı komanda yaratması ilə bağlı idi. 2006-cı ilin sentyabrında Britaniyanın Azərbaycandakı konsulluğunun təşəbbüsü ilə Touch The Sky adı altında skeytbord və qrafiti şouları təşkil edildi. Həmin tədbirlər çərçivəsində britaniyalı qrafiti ustaları yerli rəssamlara bir neçə gün davam edən treninqlər də keçmişdi. Bir neçə ildən sonra Bakıda fəaliyyət göstərən bir neçə qrup bütün qrafiti rayterləri (writer) bir hərəkata toplamaq barədə təşəbbüs qaldırırlar və Find yourself adlı hərəkat ərsəyə gəlir. 2009-2010-cu illəri qrafiti rəssamlığı üçün həm ən uğurlu, məhsuldar, həm də təqib və təzyiqlərə məruz qalma dövrü kimi xarakterizə etmək olar. Həmin dövrdə yerli rayterlər Biz QİÇS-in əleyhinəyik və Fiziki mədəniyyət və idman günü adlı festivallarda iştirak etmişdilər və bundan sonra onlar müxtəlif klub və təsisatlardan təkliflər almağa başladılar. Lakin elə həmin vaxt rayterlər polislər tərəfindən təqib olunmağa başladılar, Bakı küçələrinin bir çox divarında min bir əziyyətlə çəkilən rəsmlər isə silinirdi. 2010-cu ildə isə bir neçə rayter və fotoqraf Urban Art (Azerbaijan) adı altında birləşirlər və bu birliyin fəaliyyəti günümüzə qədər davam edir.\n1980-ci illərdə rep, breykdans və DJinqlə məşğul olan gənclərin demək olar ki, hamısı həvəskar idilər və müstəqillik dövrünün ilk illərində onların böyük əksəriyyəti artıq fəaliyyətini dayandırmışdı. Bu cəhətdən də həmin onillikdə ümumilikdə Azərbaycanda hip hop submədəniyyətinin ilk dalğası yaransa da, peşəkarlıq baxımından rep musiqisinin ilk dalğası yuxarıda adları çəkilən rep-breykdans qrupları və Anar Nağılbaz timsalında müstəqillik dövrünün ilk illərində, breykdans rəqsinin ilk dalğasının 1990-cı illərin ortalarında yarandığını söyləməliyik. Hip hopun təşəkkül tapdığı ABŞ və Avropa ölkələri ilə müqayisədə Azərbaycanda bu submədəniyyət müəyyən qədər gecikmə ilə yaranıb. Bunun ən əsas səbəbi isə Azərbaycanın SSRİ kimi qapalı imperiyanın tərkibində olması və uzun müddət SSRİ senzurasından keçən sənət nümunələrinə öyrəşən orta və yaşlı nəslin, hətta gənc təbəqənin onların ruhuna yad olan rep, DJinq, breykdans kimi sənət növlərini uzun müddət anlaya və qəbul edə bilməməsi olub. Rep musiqisi Hüseyn Dəryanın fəaliyyətinə qədər Azərbaycanın bölgələrində və yaşlı nəsil tərəfindən demək olar ki, ümumiyyətlə qəbul edilmirdi. İlk dəfə replərində milli ritmlər, meyxana və bəhri-təvil üslubundan istifadə edən H. Dəryanın sayəsində rep hər kəs tərəfindən sevilməsə belə qəbul olunur və anlayışla qarşılanırdı.\nAzərbaycanda 1990-cı illərin ortalarına qədər bir şəxsin hip hopun bir neçə qolunu ifa etməsi faktı (bir nəfərin eyni zamanda həm rep deməsi, həm breykdans ifa etməsi, həm də DJinqlə məşğul olması) 1970-ci illərin əvvəllərində ABŞ-da hip hopda olan situasiya ilə çox bənzər idi. Belə ki, ABŞ-da bu submədəniyyətin yaradıcıları DJ Kul Herk, Afrika Bambataa, Qrendamaster Fleş və s. də eyni vaxtda həm DJ-inqlə məşğul olur, həm repin ilkin forması sayılan emsiinqlər (mcing) söyləyir, onların bəziləri ya özləri rəqs edir, yaxud oğlan və qızlardan yaratdıqları qrupları breykdans rəqsini ifa edirdilər. Analoji fakt 1980 və 1990-cı illərin ortalarına qədər Azərbaycanda da bu cür olub.\nAzərbaycanda hip hopun meyxana və metalhed submədəniyyətləri ilə oxşar, digər submədəniyyətlərdən fərqləndirici cəhəti isə özünü bu submədəniyyət daşıyıcılarının bəzilərinin həm etiraz, protest ruhlu olmasında, həm də öz sənət nümunələri vasitəsilə sosial, hətta ictimai və siyasi problemləri qabartmalarında göstərib. Hərçənd adları çəkilən submədəniyyət nümunələri Azərbaycanda protestlə bağlı böyük proses yaratmasalar da onların mövcud sistemə, ictimai və siyasi hadisələrə qarşı çıxmasını əks-mədəniyyət amili ilə uyğunlaşdırmaq olar. Azərbaycanda məhz bu üç submədəniyyət daşıyıcıları müxtəlif vaxtlarda fikirlərinə görə müxtəlif illərdə həbs edilib, müxtəlif təzyiqlərə məruz qalıblar. Belə ki, 2013-cü ilin fevral ayının 27-də Dado (Səid Əliyev) ləqəbli reper rep mətnində Dövlət Yol Polisini tənqid etdiyinə görə 10 sutkalıq həbs edilmişdi. O zaman bir neçə hüquq müdafiəçisi bu məsələ ilə bağlı öz narahatlıqlarını ifadə etmişdilər. 2019-cu il aprelin 13-də Rüzgar ləqəbli reperə ifa etdiyi replərin birində narkomaniyaya çağırış etməsini səbəb gətirərək, 30 sutka həbs cəzası verilmişdi. Məsələ burasındadır ki, Vüqar Səda adlı meyxanaçı da reper Rüzgarın həbsindən bir neçə gün qabaq eyni maddə ilə, yəni ifa etdiyi musiqili meyxanada narkotik vasitələrin təbliğatı ittihamı ilə 30 sutka həbs edilmişdi. Həmin il, dekabrın 26-da isə Paster ləqəbli reper həbs edilmişdi. Əslində onun həbsinin səbəbi rəsmən narkotikin təsiri altında ictimai asayişi və ictimai qaydanın pozulmasına yönəlik hərəkətlər edib, polisin qanuni tələbinə tabe olmadığı kimi göstərilmişdi. Lakin cəmiyyətdə onun ifa etdiyi replərin birində səsləndirdiyi ifadəsinə görə həbs olunması fikri formalaşmışdı. Bu hadisədən bir neçə il qabaq isə reper Pasterin siyasi motivli replərindən biri youtube platformasından silinmişdi.\n2012-ci ildə Azərbaycanda yaradılmış Art for democracy layihəsi ilə əməkdaşlıq edən Anar Nağılbaz da 2013-2014-cü illərdə ictimai-sosial mövzularda bir neçə rep ifa etmiş və buna görə bir neçə dəfə təzyiqlərə məruz qalmışdı. Nağılbaza edilən təzyiqlərin bir səbəbi də onun həmin ərəfədə həbsxanada olan siyasi məhbus, REAL hərəkatının sədri İlqar Məmmədova dəstək verdiyinə, bir neçə dəfə onun məhkəmə prosesində iştirak etməsinə görə idi. 2014-cü ildə onun hakimiyyətə müxalif mövqedə dayanan REAL hərəkatına qoşulması, bundan sonra isə həm onun eks-deputat olmuş atasına, həm də özünə qarşı təzyiqlərin olduğu barədə məlumatlar mövcud idi. Bununla belə qeyd etməliyəm ki, hip hop Azərbaycandakı submədəniyyət nümunələri arasında orijinallığını qoruyub saxlayan, təqlidçi rolunda olmayan submədəniyyət növlərindən biridir və bu xüsusiyyət hip hopun emo submədəniyyəti ilə oxşarlığıdır. Eyni zamanda adları çəkilən bu iki submədəniyyət vaxtilə Azərbaycanda böyük dalğa yaratmış, ölkənin demək olar ki, əksər şəhər və rayonlarına yayılmışdılar. Əgər Azərbaycanda çoxluq digər submədəniyyət nümunələri ilə tanış deyilsə, emo və hip hop haqqında ən azı hər kəs səthi şəkildə də olsa məlumatlıdır.\n2000-ci illərin ortalarından başlayaraq təkcə paytaxt Bakıda deyil, Azərbaycanın digər bir neçə şəhərində də emo submədəniyyətinin geniş şəkildə yayılması müşahidə edilirdi. Xüsusi olaraq məktəbli yeniyetmələrin daha çox təmayül etdiyi bu submədəniyyət nümayəndələrinin sayı 2000-ci illərin ortalarından etibarən hər il artırdı və artıq 2010-cu illərin əvvəllərindən başlayaraq emo submədəniyyəti Azərbaycanda böyük dalğaya çevrilmişdi. Azərbaycandakı emolar özləri ilə həm böyük dəb, həm də bir trend dalğası gətirmişdilər və onların trendi digər submədəniyyətlərə də öz təsirini göstərirdi. Bunu 2010-cu illərdə fəaliyyət göstərən bir neçə reperin timsalında görmək olardı. Bəzən submədəniyyət daşıyıcısı olmayan yeniyetmələri də emoların davranışları, onların saç stili və geyim tərzi cəlb etdiyindən, xüsusilə Bakı şəhərində kütləvi halda zahirən özlərini emolara oxşadan yeniyetmələr gözə çarpırdı. Əsl emolarla onları təqlid edənlərdən birincilərin kədərli, depressiv görünüşündən və danışarkən istifadə etdikləri emolara xas xüsusi slenq və ifadələrdən başqa heç nə ayırmırdı. Emoların Azərbaycanda yayıldığı dövrdə internet və sosial şəbəkələrin populyarlaşması bu submədəniyyətin kütləviləşməsində çox əhəmiyyətli rol oynayırdı. Çatlar, internet saytları, sosial şəbəkələr vasitəsilə bu submədəniyyətə meyilli olan yeniyetmələr bir-biriləri ilə asanlıqla və tez dil tapır, müxtəlif informasiyanı bir-birilərilə bölüşür və beləliklə də onlar müəyyən müddətdən sonra qrup halında birləşirdilər. Elə bu submədəniyyətin Azərbaycanın digər bölgə və şəhərlərində yayılmasının əsas səbəbi də məhz internet resurslarının sayəsində baş tuturdu. 2010-cu illərin ortalarından etibarən dünyanın demək olar ki, hər yerində olduğu kimi Azərbaycanda emo submədəniyyəti artıq dəbdən düşməyə, mütəmadi şəkildə sıradan çıxmağa başladı və hazırda da demək olar ki, Azərbaycanda bu submədəniyyət daşıyıcıları yox dərəcəsindədir. Mən həm şəxsi müşahidələrimə və müxtəlif dövrdə apardığım qeydlərə, həm KİV-də emolarla bağlı yazılan xəbərlərə, həm də vaxtilə bu submədəniyyətin daşıyıcıları olmuş şəxslərin mənə verdikləri qısa müsahibələrə əsaslanaraq, Azərbaycanda emo submədəniyyətinin mövcud olduğu tarixin başlanğıcını 2004-2005-ci, dəbdən düşdüyü tarixi isə 2014-2015-ci illərə aid etməyi məqbul hesab edirəm.\nAzərbaycanda emo submədəniyyəti kütləviləşməsi və proses yaratma baxımından bir neçə istisnadan başqa, demək olar ki, bütün submədəniyyət növlərini geridə qoymuşdu. Bəlkə də elə bu səbəbdəndir ki, Dilçilik İnstitutunun “Yeni sözlər və yeni mənalar lüğəti”ndə submədəniyyətlərdən yalnız emo haqqında yazılıb: EMO [ing. emo; emotional sözündən] Eyniadlı musiqi üslubu əsasında yaradılan gənclərə xas submədəniyyət. Emosiyanı ifadə etmə, ədalətsizliyə qarşı çıxmaq, həssaslıq və depressivlik emonun əsas xüsusiyyətləridir.\nYuxarıda qeyd edildiyi kimi emolar yeniyetmə və gənclər üçün moda ilə bağlı yeni trend dalğası yaratmışdılar. Həmin dövrdə emoların geyim tərzi və saç stilindən istifadə edən, lakin submədəniyyət daşıyıcısı olmayanların sayı da xeyli dərəcədə çox olsa da, yeniyetmələr arasında bu submədəniyyətə axın yaranmışdı. Əslində bunun kökündə internetin, informasiya axınının sürətlənməsindən savayı, həm də Azərbaycanda mövcud olan sosial problemlər də dayanırdı. Belə ki, 21-ci əsrin ilk onilliyinin ortalarında yeniyetmələrin həyata baxışlarında, düşüncələrində kəskin şəkildə dəyişikliklər baş verdi. Bu yeniyetmələr daha sərbəst yaşamağa, istədikləri kimi sərbəst geyinməyə, əylənməyə, günün çox hissəsini öz dostları, yaxud sevgililəri ilə keçirməyə təmayül edirdilər. Lakin qabaqlar fərqli paradiqmada yaşamış valideyinlər və ictimaiyyətin nisbətən yaşlı nümayəndələri bu dəyərlərə qarşı çıxırdı, sərbəstliyə meyilli olan yeniyetmələrin davranışlarına qarşı sərt ictimai qınaq yaranırdı. Yeniyetmə oğlan və qızlar nə qədər sərbəstliyə meyilli idilərsə, onların valideyinləri bir o qədər də onları bundan çəkindirməyə çalışırdılar. Bunun nəticəsində isə valideyinlərlə övladları, yaşlı nəsillə yeniyetmələr arasında kəskin ixtilaflar yaranırdı. Bu cəhətdən həmin dövrdə nəsillər arasında yaranan ixtilafı birinci məqalədə haqqında yazılmış amerikalı antropoloq Marqaret Midin ailə tipləri və ictimai inkişaf müstəvisində nəsillər arasındakı qarşılıqlı təsirləri araşdırması ilə paralel aparmaq olar. Mid 1960-cı illərdə Qərb cəmiyyətində baş verən oxşar ixtilafların səbəbini elmi-texniki tərəqqi və sosial sferanın aktiv inkişafı dövrünə təsadüf etməsində görürdü. Mid nəsillərarsı savaş zamanı cəmiyyətin inkişafını məhz gənc nəslin müəyyən etdiyini və onların yaşlı nəslin təcrübələrinə nadir hallarda müraciət etdiyini bildirirdi.\nQeyd etdiyim zamanlarda yeniyetmələr onların müstəqilliyini məhdudlaşdıran valideyinləri ilə yaşadıqları problemlərə görə depressiyaya düşür, daha çox özləri ilə eyni fikirdə olan şəxslərlə münasibət qurmağa çalışırdılar. Çılğın yeniyetmələr ailədə, yaxınları arasında əldə edə bilmədiyi azadlığı emolar arasında alaraq öz narazılıqlarını aşkar şəkildə ifadə edirdilər. Elə bu səbəbdən də 2010-cu illərdə yeniyetmələr arasında evdən qaçma, intihara cəhd etmə halları çoxalır, mediada bu mövzuda yazılan xəbərlər isə ildən-ilə artırdı. Yeniyetmələrin bəziləri macəra axtarmaq, bəziləri valideyinləri ilə yola getmədikləri, bəziləri isə özləri ilə həmrəy olan yeniyetmələrlə ayrıca yaşamaq üçün öz evlərindən ayrılırdılar. Ağır sosial şəraitdə olan ailədə yaşamaq istəməmə də bu səbəblərdən biri idi. Məsələn, 2013-cü ildə Bakının Yasamal rayonunda evdən qaçan 15 yaşlı qız haqqında xəbər həmin dövrdə cəmiyyətdə böyük rezonans doğurmuşdu. Evdən qaçan yeniyetmənin anası qızının emo rəfiqəsinin onların evlərinə tez-tez gəlməsindən sonra qızının geyimlərində, davranışlarında, danışıq maneralarında dəyişikliklərin baş verdiyini və getdikcə onun da öz rəfiqəsinə bənzədiyini bildirmişdi. Polislər həmin qızı tapıb anasına təhvil verdikdən bir müddət sonra o, yenidən evdən qaçmışdı. Yeniyetmənin anası o zaman qızının qaçmasının səbəbini sosial şəraitsizliklə əlaqələndirirdi. Həyat yoldaşı həbsxanada olan, özü isə üç övladı ilə zirzəmidə yaşayan ana qızının belə bir şəraitlə barışmaq istəmədiyi, rahat evdə yaşamaq və təhsil alıb bir peşəyə yiyələnmək arzusunda olduğu üçün bu addımı atdığını bildirmişdi. 2014-cü ildə başqa bir emo qızın intihara cəhd etməsi xəbəri də Bakıda böyük rezonans doğurmuşdu. 15 yaşlı yeniyetmə qız da əvvəlcə evdən qaçmış, sonra valideyinlərinin müraciətindən sonra polislər onu tapıb evə qaytarmışdılar. Bu zaman isə həmin qız intihara cəhd etmişdi. 2005-2015-ci illərdə bu mövzuda olan onlarla hadisələr bir-birini əvəzləyirdi.\nYəqin ki, bir neçə il öncə iki emo qızdan alınan qeyri-peşəkar video müsahibə hamının yadındadır. Müsahibə zamanı optimizmdən üz döndərdiklərini, özünə qapalı olmağın, depressiv əhvalda qalmağın onları qane etdiklərini deyən qızlardan biri emoların satanizmə yaxın olduqlarını, pişik qanı içdiklərini söyləmişdi. Emo qız özünün pişik öldürdüyünü, amma qanını içmədiyini etiraf etmişdi. O zaman həm ictimaiyyətdə, həm də sosial şəbəkələrdə gülüş obyektinə çevrilən və qeyri-ciddi qəbul edilən bu video əslində həqiqətən də ciddi qəbul edilməsə də, həmin qızın emoların geyimlərdə üstünlük verdiyi rənglər, emo qrupları və s. barədə dediklərində həqiqət payı da vardı, onun söylədiyi bəzi ifadələr Azərbaycandakı emolara uyğun idi. Azərbaycanda emo submədəniyyəti yarandığı ilk vaxtlarda onların yaş həddi əsasən, 13-20 yaş arasında idi. Yaşı 20-dən yuxarı olan emolara nadir hallarda rast gəlinirdi. Qeyd edildiyi kimi, Azərbaycanın başqa şəhərlərində də emolar mövcud olsalar da, onların böyük əksəriyyəti Bakıda idi. Bakıda adətən Sahil bağında və köhnə Fəvvarələr meydanında, McDonalds restoranının qarşısında günün istənilən vaxtında bir yerə toplaşan emoları görmək olardı. Emoların üstünlük verdikləri musiqi janrları rep və rok olduğundan onlar rokçuların bir vaxtlar yığışdıqları Rock klub adlı məkana da yığışırdılar. Eyni zamanda, HOST rep qrupunun yaratdığı alternativ submədəni dalğanın da bu submədəniyyətin genişlənməsində böyük təsiri olmuşdu. Belə ki, HOST-un depressiv motivli rep mətnləri, xüsusilə də HOST alyansın üzvlərindən biri Qaraqanın 2007-ci ildə yazdığı A romanı emoların arasında çox populyar idi. Romanda baş verən bəzi hadisələrlə emoların həyat tərzi arasında yaxınlıq olduğundan onlar bu romanı böyük maraqla oxuyurdular. HOST konsertlərində və partilərində də xeyli sayda emo iştirak edirdi. Emolar kiçik rok partilərində də mütəmadi olaraq iştirak edirdilər. Küçələrdə o qədər aktivlik müşahidə edilməsə də internet üzərində yaratdıqları qruplarda onlar çox aktiv idilər, müxtəlif mövzularda müzakirələr aparırdılar. Bu submədəniyyəti digərlərindən fərqləndirən amillərdən biri də onların submədəniyyət haqqında daha dərin məlumatlara yiyələnmələri, submədəni əlamətlər haqqında müzakirələr aparmaları idi ki, bu da onları daşıdıqları submədəniyyətə daha da bağlayır və Azərbaycan emolarının xalis submədəni dəyərləri daşımaları, onların təqlidçi rolunda olmamaları ilə xarakterizə olunurdu.\nHəmin dövrdə emo submədəniyyətin kütləviləşməsi prosesi təkcə Azərbaycanda deyil, Ermənistan və Gürcüstanda, eyni zamanda Rusiyada da gedirdi və bu ölkələrdə həm cəmiyyət, həm də hökümətlər narahatlıq ifadə edirdilər. Ermənistanda emoların polislər tərəfindən təqib edilməsi daha sərt şəkildə həyata keçirilirdi, belə ki, Ermənistan polisləri xüsusi şəkildə məktəbləri gəzir, emo görkəmində olan hər kəsi təqib edirdi. Bu əməliyyatlar Ermənistanda təkcə emolara qarşı deyil, qotlara və hippilərə qarşı da keçirilirdi. Lakin Azərbaycanda qot submədəniyyəti geniş yayılmadığından, qot submədəniyyətinə nadirən meyillənmə olduğundan narahatlıq əsasən yalnız emo submədəniyyətinə köklənirdi.\n2010-cu ildə Azərbaycanda da məktəblərə xüsusi nəzarət edilməyə başlamışdı, emo geyim tərzi və saç stilinə üstünlük verən şagirdlərə xəbərdarlıqlar edilir, onların məktəbə həmin görünüşdə gəlməmələri üçün xüsusi nəzarət olunurdu. Hətta submədəniyyət dalğası o qədər güclü idi ki, son zəngdə məzunların emo və qot görkəmində məktəbə gəlmələrinə xüsusi qadağalar qoyulmuşdu. Hətta bir vaxtlar Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi valideyinlərə yeniyetmələrə nəzarət etməyi, onların internetdən istifadə edərkən emo qruplarına qoşula biləcəkləri, bununla da pis yola düşəcəklərinə dair tövsiyyələr verirdilər.\nBu gecikmə digər submədəniyyətlər üçün də xarakterikdir. Məsələn, emo submədəniyyəti Qərbdə 1990-cı illərin sonlarında yaranmağına baxmayaraq, Azərbaycanda yalnız 2000-ci illərin ortalarında meydana çıxmışdı. Azərbaycanda mövcud olan submədəniyyətlər arasında ən çox kütləviləşən iki submədəniyyəti qeyd etmək olar ki, bunlar hip hop və emolardır. Lakin bunlar arasında bir fərq var ki, emo submədəniyyətinin kütləviləşməsində internetin, informasiya axınının rolu böyük idisə, hip hop submədəniyyətinin yayılması və kütləviləşməsi zamanı internet rolu olduqca az idi. Həmçinin, emo və hip hop orijinallığını saxlayan, təqlidi rol oynamayan və demək olar ki, Qərbdəki emo və hip hop submədəniyyətləri ilə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənməyən nümunələrdir. Lakin hip hopun bir qolu olan rep musiqisinin əks-mədəniyyətə yaxınlığı olduğu halda, emolarda heç bir əks-mədəni faktor mövcud deyildi.\nMəqalədə Sovet Azərbaycanında 1980-ci illərdə meydana gələn və mövcudluğu müstəqillik dövrünə qədər davam edən qeyri-formal ictimai birliklər (neformallar), həmçinin əsası Sovet dövründə qoyulsa da müstəqillik dövründə inkişaf etməyə və kütləviləşməyə başlayan klubinq, hip hop və emo submədəniyyət nümunələrinin qısa tarixi, spesifik əlamətləri, bu nümunələrin necə inkişaf etməsi, yaxud etməməsi barədə yazıldı, onların həm bir-biriləri, həm də xarici ölkələrdəki nümunələrlə müqayisələri aparıldı.\nÜmumi olaraq ilk növbədə qeyd edilməlidir ki, Qərb ölkələrində submədəniyyətlərin inkişafını, kütləviləşməsini, gündəmdə qalmasını təmin edən müxtəlif platformalar mövcud olduğu halda, Azərbaycanda heç bir platforma mövcud deyil. ABŞ və Avropa ölkələrində submədəniyyətlərə aid müxtəlif jurnallar, ədəbiyyatlar nəşr edilir, televiziya və radiostansiyalarda gənclər üçün xüsusi əyləncəli proqramlar ayrılır, TOP 10, yaxud TOP 5-liklər tərtib edilir və bununla da submədəniyyət daşıyıcılarının həyat tərzi, submədəniyyətlə bağlı sənət növləri gənclərin diqqət mərkəzində olur. Təəssüf ki, bu cəhətdən Azərbaycanda vəziyyət tam əksinədir. Ümumiyyətlə bu fenomen Azərbaycanda araşdırma, tədqiqat obyekti olmadığından cəmiyyətin böyük əksəriyyəti bu fenomenin mövcudluğundan xəbərsiz qalır.\nAzərbaycanda mövcud olan submədəniyyət nümunələri ilə bağlı həmişə xaotik, qeyri-stabil mənzərə müşahidə edilib. Belə ki, əksər hallarda Azərbaycandakı submədəniyyət növlərində daimilik, statiklik əvəzinə Mark Kirbinin 1990-cı illərdə irəli sürdüyü axıcılıq (fluidity) əlamətini müşahidə edə bilərik. Biz bunu demək olar ki, bütün submədəniyyət daşıyıcılarının timsalında görə bilərik. Adətən, Qərb ölkələrində bir şəxsin daşıyıcısı olduğu submədəniyyət onun həm həyat tərzi, həm maddi qazancını təmin edən sahə, həm də əyləndiyi sahədir. Lakin Azərbaycanda submədəniyyət fenomeni inkişaf etmədiyindən daşıyıcılar bir növ həvəskara çevrilir və deyək ki, həftənin beş iş günü submədəniyyətə aid olmayan hardasa çalışır, yalnız həftə sonları fraqmentar şəkildə submədəniyyətin daşıyıcısı olur.\nQərb ölkələri ilə müqayisədə Azərbaycanda mentalitet dəyərləri və müsəlmançılıqdan irəli gələn dəyərlərin mövcudluğuna görə qadınların submədəniyyət daşıyıcısı olmasına nadir hallarda rast gəlmək olar. Belə demək olar ki, Azərbaycanda bütün submədəniyyət nümunələri kişimərkəzçi olub. İstənilən submədəniyyət nümunəsində qadınların sayının az olduğunu müşahidə etmək olar. Lakin bununla belə, daşıyıcıların öz qüvvələri sayəsində olsa belə Azərbaycanda submədəniyyət fenomeni mövcuddur və əgər Qərb ölkələri ilə müqayisədə nə qədər geri qalsa belə yeniyetmələr və gənclər bu gün də bu fenomenə meyillidirlər.\n Dicey/DJ (ing. Disc Jockey) – Musiqili-əyləncəli tədbirlərdə, gecə klublarında öncədən yazılmış musiqi nömrələrini ya bütöv şəkildə, yaxud hissələrə bölərək publika üçün səsləndirən şəxs. Diceylər bəzən bir neçə musiqi parçasından hissələri kəsib bir-birinə qarışdıraraq publikaya təqdim edir.\n Nargis Magazine jurnalı, İrena Nərimanbəyova “Təsdiq – Bakıda ilk art-qrup” (23 mart, 2013)\n Zerkalo qəzeti, İradə Əsədova, “Знаменитая бакинская четверка: история группы «Təsdiq» и ее прорыв в культуре Азербайджана” məqaləsi, (10 yanvar, 2019)\n Babbar Subxaş, “Disko rəqqas” (Hindistan filmi, 1982)\n Qeyd etməliyəm ki, digər submədəni nümunələrlə müqayisədə Azərbaycandakı klubinq, reyvinq haqqında məlumatlar ümumiyyətlə yox dərəcəsindədir. Bu hissə üçün demək olar ki, cüzi sayda internet və mətbuat resurslarından istifadə edilib, əsas məlumatlar isə müxtəlif yaş kateqoriyalarına mənsub olan şəxslərdən almışam. Sovet dövründəki diskotekalar barədə ümumiyyətlə heç bir mənbə mövcud olmadığı üçün yalnız həmin dövrün şahidlərinin mənə verdikləri şifahi məlumatlara istinad etmişəm. Aldığım istənilən məlumatın doğru olduğuna əmin olmaq üçünsə onların ən azı iki-üç digər şəxslər tərəfindən təsdiqlənməsindən sonra məqaləyə əlavə etmişəm.\n “Азербайджанские известия” qəzeti, Скрытникова М., “Ди-джей – профессия XXI века – Новое поколение выбирает техно и фанк”, səh 3, (14 mart, 2007-ci il)\n Bu hissədə 1970-ci illərdə ABŞ-da meydana gələn hip hop submədəniyyətinin Azərbaycanda nə vaxt və necə yarandığını, onun inkişaf mərhələləri barədə məlumat verəcəm, Qərb hip hopu ilə müqayisələr aparacam, həmçinin hip hopun Azərbaycanda mövcud olan digər submədəni nümunələrlə oxşar və fərqli cəhətlərini göstərməyə çalışacam. Qeyd edim ki, digər submədəniyyət nümunələrində olduğu kimi hip hop haqqında da ədəbiyyatlar, spesifik məlumatlar çox azdır. Mən özüm 1990-cı illərin son illərindən bu submədəniyyətin daşıyıcısı olduğuma və müəyyən proseslərdə şəxsən iştirak etdiyimə və hip hop submədəniyyətin qollarından biri olan rep musiqisi haqqında kitabın müəllifi olduğuma görə öz müşahidələrimə, bir neçə il ərzində özümdə apardığım qeydlərə və rep musiqisi haqqında müəllifi olduğum kitaba istinad edəcəm. Bundan başqa, reyv submədəniyyəti haqqında yazılmış hissədə Azərbaycan DJləri haqqında məlumat verildiyinə görə, bu hissədə hip hopun digər qollarına daha çox yer ayrılacaq.\n Ələkbər Kazımovski, “Gülüş sanatoriyası” (musiqili komediya filmi, 1989)\n https://www.youtube.com/watch?v=cK52NopZ3I0 (Ozan qrupunun bu klipini Sevinc Kərimova çəkmişdi, robot roluna çəkilən aktyor Eldar Bağırbəyov breykdans ifa edirdi)\n Cahangir Zeynallı, “Əlaqə” (film-fantastika, 1989)\n Ramiz Həsənoğlu və Tariyel Vəliyev, “Yaşıl eynəkli adam” (film, 1987)\n Bi boy (ing. B-Boy) – breykdans rəqsinin oğlan ifaçısı. Bu rəqsin qız ifaçılarına isə ingiliscə B-Girl deyilir.\n AİDS (Anar İmic Düzəltmə Servisi) Nağılbaz tərəfindən 2000-ci ilin dekabr ayında yaradılan rep ailə və leybl idi.\n AİS (Azəri İmic Servis) Nağılbazın 2000-ci ildə yaratdığı AİDS leyblı 2001-ci ilin mart ayında öz adını AİS-ə dəyişib.\n https://minval.az/news/8269 və https://ru.baku.ws/22404-yasamalskie-policeyskie-ischut-15-letnyuyu-devochku-emo.html


ətraflı Brodsky nin tərcümeyi-hal\nIosif Aleksandroviç Brodsky (24 may 1940 il, Leninqrad, SSRİ - 28 yanvar 1996 il, NY, Amerika Birləşmiş Ştatları; Venesiya dəfn) - Rusiya və Amerika şair, essyeist, dramaturq, tərcüməçi, Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı 1987 il, 1991-1992-ci illərdə ABŞ-Şair laureatı. O, rus əsasən şeirlər yazdı, oçerklər - İngilis.\nJoseph Brodsky anadan olub 24 may 1940 Leninqrad. ata, Sovet Navy kapitan Aleksandr Brodsky (1903-1984), Bu hərbi fotojurnalist olub, müharibədən sonra o, Darkroom Naval Museum işləmək getdi. The 1950 xəstəxanadan oldu, sonra o, Leninqrad şəhərində bir neçə qəzet bir fotoqraf və jurnalist kimi çalışıb. ana, Maria Moiseevna Wolpert (1905-1983), O, mühasib vəzifəsində çalışmışdır. Anası bacısı - Teatr və Dram Teatrının aktrisası. The. F. Komissarzhevskaya Dora Moiseevna Wolpert.\nErkən uşaqlıq Josef müharibə illərində idi, blokada, yoxsulluq post-müharibə və bir ata olmadan keçdi. The 1942 il blokada qış Moiseevna Məryəm və Yusif sonra Cherepovets azad getdi, Biz Leninqrad döndü 1944 il. The 1947 Yusuf saylı məktəbdə getdi 203 küçədə Kirochnaya, 8. The 1950 o nömrəli məktəbin köçürülüb 196 Moss Street, ilə 1953 I məktəb sayı 7-ci sinif getdi 181 Salt Lane, ikinci il üçün aşağıdakı il tərk. The 1954 İkinci Baltik Kollecində qaldırılıb (dəniz Academy), lakin bu qəbul edilmədi. I məktəb nömrəli getdi 276 Bypass kanal ev sayı 154, o 7-ci sinifdə təhsilini davam harada.\nThe 1955 family House Muruzi bir "yarım otaq" olur.\nBrodsky estetik baxış Leninqrad, 1940-1950-ci illərində yaranmışdır. Neoklassicheskaya memarlıq, pis bombalama zamanı zədələnmiş, Leninqrad ətrafında sonsuz Vistas, su, əks çoxluğu, - motivləri, onun uşaqlıq və yeniyetməlik bu nümayişi ilə bağlı, onun iş həmişə mövcud.\nThe 1955 il, on altı natamam, başa yeddinci sinif və səkkizinci, Brodsky zavodu "Arsenal" da çırak miller məktəbi oldu. Bu qərar məktəbdə, həm də problemləri səbəbiylə, və maliyyə Brodsky ailə dəstək istəyi ilə. Uğursuz Submariners Məktəbi girməyə çalışdı. The 16 həkim olmaq ideyası hit oldu, ay regional xəstəxanada meyitxanasına köməkçisi Dissector kimi çalışıb, Parçalanmışdır cəsədləri, amma sonunda o, tibbi karyerasını qədər verdi. üstəlik, məktəbi bitirdikdən sonra beş il ərzində Brodsky qazan Stoker işləyib, mayak da dənizçi.\nC 1957 Biz geoloji ekspedisiyalarda işləyirik NIIGA: ilə 1957 və 1958 il - White dənizində, ilə 1959 və 1961 il - Şərqi Sibir və Yakutiye Şimali, Anabar Shield. yay 1961 Yakut kəndində Nelkan tətbiq işsizlik dövründə il (daha artım heç bir maral var idi) ona sinir böhranı yaşandı, və o, Leninqrad şəhərində qayıtmaq üçün icazə verildi.\nEyni zamanda o, çox çox idi, lakin təsadüfi oxumaq - xüsusilə poeziya, fəlsəfi və dini ədəbiyyat, İngilis dili və Polyak öyrənməyə başladı.\nThe 1959 Yevgeni Rein ilə bir araya gəldi, Anatoli Naiman, Vladimir Uflyand, Bulatom Okudzhavoy, Sergey Dövlətov.\n14 fevral 1960 Bu A Qorki adına Mədəniyyət Leninqrad Sarayında "Şairlər turnirində" onun ilk böyük ictimai görünüşü keçirilib. C. Kuşner, D. mən. Gorbovsky, The. A. Sosnora. şeir oxumaq "Yəhudi qəbiristanlığında" skandala səbəb oldu.\nDekabr ayında Səmərqənd səfər zamanı 1960 il Brodsky və yoldaşı, keçmiş pilot Oleq Shakhmatov, təyyarə zəbt hesab plan, xaricdə uçmaq. Amma bu onlar cəsarət etmədi. Shakhmatov sonra plan KGB qanunsuz silah saxlamaqda həbs və dedi, və digər dostu, Alexander Uman, və onun "anti-sovet" əlyazma, hansı şahmat və Brodsky Amerika təsadüfən görüşüb keçmək üçün cəhd. 29 yanvar 1961 il Brodsky DTK tərəfindən saxlanılıb, lakin iki gün sonra o, azad edilib.\nAvqust ayında 1961 Komarov Evgeny Rein da Brodsky Anna Axmatova təqdim. The 1962 , Pskov səfəri zamanı, o, H ilə görüşüb. mən. Mandelstam, və 1963 il Akhmatova - Lydia Chukovskaia. Axmatova ölümündən sonra 1966 il, yüngül əl D. Bobyshev dörd gənc şairlər, Onların arasında, və Brodsky, memuar ədəbiyyatında tez-tez "Axmatova nin Öksüz" kimi istinad edilir.\nThe 1962 iyirmi iki il Brodsky gənc rəssam Marina görüşüb (Marianna) Basmanova, rəssam P qızı. və. Basmanova. O zaman, Marianne Basmanova-ci ildən, inisialları altında gizli "M. B. ", şairin bir çox əsərləri həsr olunmuş. "Şeirlər, "M həsr olunmuş. B. ", çünki, lirik Brodsky mərkəzi yer tutur, onlar yaxşı - Bəzi şah var və şeirlər orada bushing olunur, - lakin, onların mənəvi təcrübə investisiya bu şeirlər və pota idi, hansı onun poetik şəxsiyyət "smelt. bu ithaf ilk ayələri - "Mən omuz sarıldı və baxdı ...", "Nə əzab, nə sevgi, heç bir kədər ... ", "Mələk Mystery" tarixli 1962 il. şeirlər toplusu və. Brodsky "Yeni beytlik Augusta üçün" (Amerika Birləşmiş Ştatları, Michigan: Ardis, 1983) Onun şeirləri 1962-1982 il ibarətdir, həsr olunmuş "M. B. ". ithaf "M son şer. B. "tarixli 1989 il.\n8 oktyabr 1967 Marianna Basmanova il və Cozef Brodsky oğlu, Andrei Osipoviç Basmanov. 1972-1995 gg In. M. P. Və Basmanova və. A. Brodsky qiyabi ibarət.\nerkən şeirlər, təsir\nonun öz sözləri ilə, Brodsky on səkkiz yaşında şeir yazmağa başladı, Lakin bir neçə şeir var, ci il tarixli 1956-1957 il. əsas istiqamətlərindən biri Boris Slutski poeziya ilə tanış olub. "Piligrimy", "Puşkinin abidəsi", "Christmas Song" - Brodsky erkən şeirlər ən məşhur. onların bir çoxu bir elan musicality ilə xarakterizə üçün. belə, ətraf oğlu - və "I" mərkəzi ətrafında, From "şeiri, son ətraf, son ətraf ... "Siz caz improvizasiyası bədii elementləri görmək olar. Tsvetaeva və Baratynsky, bir neçə il sonra - Mandelstam, idi, Brodsky sözləri, ona təsir müəyyən.\nOnun müasirləri bu təsirə məruz qalmış Yevgeni Rein, Vladimir Uflyand, Stanislav Krasovytskyy.\nDaha sonra Brodsky böyük şair Auden və Tsvetaeva adlı, onlar Cavafy və Frost tərəfindən təqib edildi, şair Rilke şəxsi canon tərbiyə, parsnip, Mandelstam və Akhmatova.\nFirst nəşr şer Brodsky "kiçik dartmaq Ballad" idi, uşaq jurnalı "tonqal" in qısaldılmış şəklində nəşr (№ 11, 1962).\ntəqib, məhkəmə və link\n29 noyabr 1963 qəzetində "Axşam Leninqrad" məqalə dərc "okololiteraturnye vızıltı", Mən imzalanmış. Lerner, M. Medvedev və A. Ionin. Müəlliflər "həyat parazitar yolu" üçün Brodsky markalı. ayə alıntıları From, müəllifləri Brodsky aid, iki şeirlər götürülüb Bobyshev, və üçüncü, poeması Brodsky "Procession" dan, təmsil bağlanması altı satır, olan ilk cut yarıya indirir. poeması "Love səyahət ev dostlar ..." felyeton belə müəlliflər tərəfindən Warped edilmişdir: "Sevgi səyahət ev dostları" və ilk line son bir "mən başqasının ev sevgi" daxil edilmiş "Başqasının ev keçən peşman".\nBu aydın idi, məqalə zülmə bir siqnal olduğunu və, bəlkə, Brodsky həbs. lakin, Brodsky görə, böyük, böhtan daha, sonrakı həbs, sınaq və məhkum, onun mind Marianna Basmanova ilə fərqi isə işğal. dövrü intihar cəhdi şahidi.\n8 yanvar 1964 "Axşam Leninqrad" cəzalandırmaq "parazit Brodsky" tələb oxucu məktubları toplusu nəşr. 13 yanvar 1964 il Brodsky müftəxorluq ittihamı ilə həbs edilib. 14 Fevral ayında o kamera ilk ürək böhranı keçirdi. O vaxtdan bəri, Brodsky daim angina əziyyət, həmişə mümkün qaçılmaz ölüm ona xatırlatdı ki, (eyni zamanda ağır çəkməyən olmaq ona mane olmadı ki,). Əsasən Hello "Burada həyata, mənim aging!"da 33 il "Mən həyat haqqında nə deyə bilərsiniz? in "uzun nə idi 40 - şair onun diaqnoz həqiqətən mən əmin idi, ki, doğum günü qədər yaşayacaq.\n18 fevral 1964 Məhkəmə məcburi məhkəmə psixiatriya imtahana Brodsky göndərmək qərarına gəlib. Pryazhke »" On (Psychiatric Hospital № 2 Leninqrad) Brodsky üç həftə sərf və sonradan qeyd: "... Bu həyatımın ən pis vaxtı idi". Brodsky xatirələrində görə, psixiatrik xəstəxanaya onu istifadə edildi "ukrutku": "Gecə gec uyanık, bir buz hamam batırılır, bir yaş hesabatı bükülmüş və batareya yanında yerləşdirilmiş. "Batareyaları hesabatı qurumadan istilik və bədən çaxıldı. müayinə nəticə idi: "Psixopat əlamətlərin iştirakı, lakin edə işləmək. Buna görə də, tətbiq edilə bilər inzibati qaydada tədbirlər ". Bundan sonra ikinci məhkəmə iclası.\nBrodsky mühakimə iki görüşlər (Hakim Dzerzhinsky Court Savelyev E. A.) Frida Vigdorova zakonspektirovat idi və geniş Samizdat yayılmış.\nBrodsky vəkili, çıxışında bildirib: "İttiham şahidlərin heç biri Brodsky bilmirdim, şeirlər oxumaq deyil; Prokurorluq şahid qəbul sənədlər bəzi unknown və untested əsasında ifadə və öz fikirlərini ifadə etmək, iddianamə "deyərək.\n13 mart 1964 uzaq bir sahədə məcburi əmək beş il - məhkəmə ikinci sessiyasında, Brodsky "parazitizm" cəza fərmanı ilə maksimum həbs cəzasına məhkum edildi. O, sürgün edilmişdir (cinayət məhbuslarla birlikdə müşayiəti altında convoyed) Arkhangelsk rayonu ərazisində Konosha və kənd Norinskaya məskunlaşmış. Volkov Brodsky müsahibəsində bu onun həyatında ən xoşbəxt vaxt deyilən. sürgündə, Brodsky English şeir oxudu, o cümlədən yaradıcılıq WH Auden.\nmühacir nəşrlər geniş şeir nəşrlər ilə yanaşı ("Air Way", "Yeni Rusiya Word", "Əkin", "YÖNÜ" et al.), Avqust və sentyabr aylarında 1965 Brodsky, iki şeir Konosha dərc olunub yerli qəzet "zəng".\nşair sınaq amillərdən biri idi, xarici SSRİ insan hüquqlarının vəziyyətinə SSRİ və artan diqqət insan hüquqları hərəkatı səbəb. Court rekord, Frida Vigdorova etdi, Bu nüfuzlu beynəlxalq jurnallarda nəşr edilmişdir: «New Lider», "Qarşılaşma", "Figaro Ədəbi", BBC tərəfindən čitalas'. Axmatova fəal iştirakı ilə Brodsky müdafiə ictimai kampaniya aparılır. bu mərkəzi rəqəmlər Frida Vigdorova və Lydia Chukovskaia idi. bir yarım il ərzində, onlar yorulmadan bütün Partiyası Brodsky müdafiə məktublar və məhkəmələr və insanların müdafiəsi Brodsky gətirmək yazdı, Sovet sistemində təsiri. Brodsky müdafiə məktubları D imzalanıb. D. Şostakoviç, C. mən. Marşak, K. və. Čukovskim, K. D. Paustovskim, A. T. Twardowski, Yoo. P. Almaniya və digər. bir il yarım sonra, sentyabr ayında 1965 Sovet və dünya ictimai təzyiq altında (xüsusilə, Jean-Paul Sartre Sovet hökuməti və digər xarici yazıçıların bir sıra istinadən sonra) arayış dövr həqiqətən ikram azalıb, Brodsky Leninqrad döndü. I görə. Gordini: "Sovet mədəniyyət küy korifeyləri hakimiyyəti heç bir təsiri yoxdur. Həlledici Jean-Paul Sartre tərəfindən "SSRİ dostu" bir xəbərdarlıq idi, ki Yazıçılar, çünki "Brodsky işi" Sovet nümayəndə heyətinin Avropa Forumunda "çətin vəziyyətdə ola bilər.\nOktyabr ayında 1965 Korney Chukovsky və Boris Vakhtina təqdimatına Brodsky il Yazıçılar Birliyinin Leninqrad filialında tərcümçilərin kiçik bir qrup müraciət etdi, müftəxorluq daha ittihamları qarşısını almaq üçün davam edəcək olan.\nxüsusilə Qərb mediası - - Brodsky, ona məcbur qarşı çıxmış bir döyüşçü obrazı Sovet hakimiyyəti ilə. A. Volgin yazdı, Brodsky "çətinlikləri haqqında müsahibəsində danışmaq kimi deyil, Sovet sığınacaq və həbsxanalarda onları idxal, aqressiv "," rejimin qurbanları "bir" self-made man "image image uzaqlaşır. xüsusilə, o iddia: "Mən hər baxımdan uğurlu olmuşdur. Digərləri bu daha çox var, idi çox çətindir, məndən ". və hətta: "... Mən bir şey hesab edirəm ki,, Mən "bütün bu haqq etmək.\nevdə son illər\nBrodsky 23 yaşlı oğlan həbs və sürgün edilmişdir, və müəyyən şair 25 il geri. evdə qalmaq o az verildi 7 il. bir ödəmə var idi, xüsusi dairə aid keçən zaman. mart ayında 1966 Anna Axmatova ölü. Hətta əvvəllər gənc şair onun "sehrli xor" ətrafında dağılmaq başladı. o illərdə rəsmi sovet mədəniyyət Brodsky mövqeyi 1920-1930-cu illərdə Axmatova mövqeyi ilə müqayisədə, və ya Mandelstam dövründə edilə bilər, ilk həbs əvvəl.\nsonunda 1965 Brodsky il kitabının əlyazma nəşriyyatı "Sovet yazıçısı" Leninqrad şöbəsində keçdi "Qış mail (şeirlər 1962-1965)». Bir il sonra,, imtahan ay sonra və çoxsaylı müsbət daxili nəzərdən baxmayaraq, əlyazma yayıncı qaytarıldı. "Fate Kitab nəşri qərar. Bir nöqtədə, regional komitə və KGB bu fikir "silmək üçün prinsip qərarı.\n1966-1967-ci ildə, Sovet mətbuat çıxdı 4 şair şeir (uşaq jurnallarda nəşrlər sayılması deyil), ictimai lallıq bir müddət sonra. baxış oxucu nöqtəsi, poetik fəaliyyətinin yalnız sahəsi, mövcud Brodsky, tərcümə edilmişdir. "Yoxdur Sovet İttifaqında bu şair" - deyib 1968 Brodsky cavab London Sovet səfirliyi tərəfindən beynəlxalq poeziya festivalı Poetry International iştirak etmək üçün dəvət göndərdi.\nEyni zamanda, bu il oldu, sıx poetik işləri ilə dolu, şeirlərində nəticələndi, ABŞ-da nəşr olunan bir kitab gələcəkdə daxil: "Səhrada Stop", "Böyük dövrün sonu" və "Augusta Yeni beytlik". məhsul - illərdə 1965-1968 şeir "Gorbunov və Gorchakov" üzərində işləyir, Brodsky özü böyük önəm olan. dostlar mənzillərdə təsadüfi ictimai danışan və oxu ilə yanaşı Brodsky poeziyası geniş Samizdat səpələnmiş olunur, (çoxsaylı qaçılmaz təhrif ilə - sürət çıxardan bu gün yox idi). bəlkə, onlar var mahnıları geniş tamaşaçı thanks, Aleksandr və Evgeny Mirzayanov Klyachkin tərəfindən yazılmış.\nildə zahirən həyat Brodsky nisbətən sakit inkişaf, lakin KGB onun "köhnə müştəri" qayğı buraxmadı. Bu tərəfindən edilib, Buna görə də xarici jurnalistlər ilə çox məşhur ki, ", elm-Slavists, Rusiyaya gələn. O, müsahibə, o Qərb universitetlərində dəvət olunub (təbii, vermir orqanlarına tərk ki, icazə) və s.. n ".. o, çox ciddi tutan iş - - köçürmələri əlavə Brodsky yazıçı üçün mövcud Moonlighting, "Sistemi" xaric, yolları: "Aurora" jurnalında müstəqil rəyçi, Studios təsadüfi "Schlock", hətta film (Partiya Komitəsinin katibi rolu) film "uzaq avqust qatar".\nSSRİ Brodsky şeirləri hüdudlarından kənarda rus görünür davam edir, və tərcümələr, əsasən İngilis, Polşa və İtaliya. The 1967 İngiltərədə tərcümə "Joseph Brodsky icazəsiz toplanması çıxdı. John Donne və digər Şeirlər üçün mərsiyə / tr. Nicholas Bethell »tərəfindən. The 1970 New York gedir, "Səhrada Stop" - ilk kitab Brodsky, onun nəzarəti altında tərtib. kitab Şeirlər və hazırlıq material Rusiya üzərindən qaçaq və ya, poeması "Gorbunov və Gorchakov" ilə olduğu kimi, Onlar diplomatik poçtla Qərb göndərildi.\nThe 1971 , Brodsky Gözəl Sənətlər Bavariya Akademiyasının üzvü seçilmişdir.\n10 may 1972 il Brodsky Visa Office adlanır və bir seçim qarşısında qoymaq: dərhal mühacirət, ya "isti denochki", KGB sorğu ağız bir məcaz nə demək bilər ki,, həbsxana və ruhi xəstəxana. Zaman o iki dəfə artıq - qış 1964 il - o psixiatriya xəstəxanalarında "müayinə" yalan idi, idi, Onun sözlərinə görə,, dəhşətli həbsxana və sürgün. Brodsky tərk etmək barədə qərar qəbul edir. Bu Learning, Vladimir Maramzin Samizdat toplanmış əsərləri hazırlanması üçün yazılı ki, bütün toplamaq üçün dəvət. Nəticədə birinci və idi 1992 Cozef Brodsky əsərlərinin yalnız kolleksiya - Əlbəttə, typewritten. Getməzdən əvvəl, o, bütün səlahiyyət idi 4 həcmi. köç etmək seçerek, Brodsky gediş gün təxirə çalışır, lakin hakimiyyət mümkün qədər tez arzuolunmaz şair qurtarmaq istəyirəm. 4 iyun 1972 Onun Sovet vətəndaşlığından məhrum il Brodsky müəyyən yəhudi köç marşrutu üzrə Leninqrad çıxardı: Vienna.\nİki gün Vyanada onun gəldikdən sonra, Brodsky Avstriyada yaşayan tanış ola göndərdi. Oden. "O, qeyri-adi iştirakı ilə mənə reaksiya verdi, dərhal o "... onun qanadı altında apardı ədəbi dairələri təqdim apardı. Birlikdə Auden, iyunun sonlarında Brodsky ilə Poeziya Festivalında iştirak edir (Poetry International) Londonda. yaradıcılıq Auden ilə Brodsky sürgün bəri bilinən və çağırmışdı, Axmatova ilə birlikdə, şair, Biz həlledici "etik təsir" var. Londonda Eyni zamanda, Brodsky Isaiah Berlin ilə görüşüb, Stephen bədxərc, Şejmasom Xini Roʙertom Louellom.\nİyul ayında 1972 g. Brodsky Amerika Birləşmiş Ştatları köçürülüb və "şair qonaq" post edir (şair-in-yaşayış) Ann Arbor Miçiqan Universiteti, hansı öyrədir, fasilələrlə, qədər 1980 g. SSRİ natamam başa çatdı ki, andan 8 orta məktəb həyat Brodsky universitet müəllimi çıxarır, növbəti alaraq 24 altı Amerika və Britaniya universitetləri cəmi il professor, Columbia və Nyu-Yorkda, o cümlədən. O, rus ədəbiyyatı tarixi tədris, Rusiya və dünya şeir, ayə nəzəriyyəsi, O, beynəlxalq ədəbi festival və forumlarda mühazirələr və şeir oxu verdi, ABŞ-da kitabxana və universitetlər, Kanadada, İngiltərə, İrlandiya, Fransa, İsveç, İtaliya.\nBu illər ərzində, səhhəti tədricən pisləşib, Brodsky, kimin ilk infarkt həbsxana günlərində gəldi 1964 il, zərər çəkmiş 4 infarkt 1976, 1985 və 1994 il.\nBrodsky valideynləri oğlunu görmək üçün icazə bir şərh on iki dəfə qaldırıb, SSRİ hökumətinə eyni tələbi millət vəkilləri və tanınmış ABŞ mədəniyyəti müraciət, hətta sonra, da Brodsky 1978 il açıq ürək əməliyyatı edildi və baxıma möhtac idi, Onun valideynləri çıxış viza rədd edilmişdir. Son artıq görülür. Brodsky anası həyatını itirdi 1983 il, Yalnız bir ildən sonra atası vəfat. Hər iki dəfə, Brodsky cənazə gəlmək icazə verilməyib. Valideynlər "Söz Part" kitabını həsr olunmuş (1977), poeması "silindi sizə fikir, həm qulluqçularının demoted ... " (1985), "Atasının xatirəsinə: Avstraliya » (1989), inşa "Otaq və Half" (1985).\nThe 1977 , Brodsky ABŞ vətəndaşlığı alır, ilə 1980 nəhayət New York Ann Arbor köçürülüb, Daha Nyu-York və South Hadley arasında onun vaxt ayırır, Massachusetts kampus, harada 1982 ömrünün sonuna qədər konsorsium bahar dövrü tədris "beş kollec". The 1990 Brodsky Mary Sotstsani evləndi, italian aristokrat, ana tərəfdən Rusiya. The 1993 il bir qızı, Anna idi.\nŞair və oçerkist\nBrodsky şeirləri və onların tərcümə SSRİ kənarda nəşr 1964 il, onun adı geniş məhkəmə şair qeydləri dərc məlum oldu zaman. Qərbdə onun gəlişi ildən, onun poeziya müntəzəm rus mühacirətinin nəşrlərin səhifələrində görünür. Yəqin ki, ən, Rusdilli mətbuatda çox, Brodsky şeirləri dərc tərcümə, əsasən ABŞ və Böyük Britaniya jurnal, və 1973 il görünür və seçilmiş tərcümələr kitab. Lakin Rusiyanın yeni şeir kitab yalnız nəşr olunur 1977 g. - "Belle Epoque sonu" dir, 1964-1971 il şeirlər, o cümlədən, və "Söz Part", hansı əsərləri daxil, 1972-1976 yazılı. Bu bölmə səbəbi xarici hadisələr deyil (mühacirət) - əlamətdar amil kimi sürgün şərh xarici Brodsky idi - və sonra, o iman ki, 1971/1972 əsərində il keyfiyyət dəyişiklikləri. yazılı "Hələ Life" bu növbəsində, "Odnomu zalım", "Odysseus Telemachus", Təqsirsizlik "Mahnı, bu "təcrübəsi var, "Roma Dostuna Letters", "Funeral Bobo". poemasında "1972", Rusiyada başlayıb və xaricdə başa, Brodsky, aşağıdakı formula verir: "Hər şey, Mən ki,, Mən vermədi / kino və radio dövründə şöhrət, / lakin onun doğma söz naminə, ədəbiyyat ... ". toplanması adı - "Söz Part" - eyni söz ilə izah olunur, özlü onun Nobel mühazirə ifadə: "Kim kim, və şair həmişə bilir <...> ki, onun alətinin dili deyil, və o, - dilinin vasitələri ".\n1970-ci və 1980-ci illərdə, Brodsky In, qayda olaraq, şeirlər onun yeni kitab daxil deyil, əvvəlki kolleksiyalarda daxil. istisna deyil 1983 Kitab "Yeni beytlik Augusta üçün", şeirlər ibarətdir, M çevirir. B. - Marina Basmanova. İllər sonra Brodsky bu kitab barədə: "Bu, mənim həyatımda əsas şey <...> Mənə elə gəlir, "Augusta Yeni beytlik" oxumaq olar ki, nəticə ilə, ayrı məhsul kimi. Təəssüf ki,, Mən "İlahi Komediya" yazdı. və, yəqin, Mən bunu yazmaq heç. Və sonra ... "öz hekayə ilə poetik kitab bir növ çevrildi. "Augusta Yeni beytlik" rus dilində şeir Brodsky yalnız kitab, müəllif tərəfindən tərtib.\nC 1972 il Brodsky fəal oçerklər müraciət, hansı həyatının sonuna qədər tərk etmir. ABŞ-da onun oçerklər üç kitab nəşr: «Az One» (az bir) ilə 1986 il, «Watermark» (sağalmaz Quay) ilə 1992 «Qəm və Reason haqqında» и (kədər və ruh haqqında) ilə 1995. oçerklər Ən, Bu kolleksiyalarda daxil, İngilis dili yazılmışdır. onun nəsr, onun şeir ən azı az, Brodsky də SSRİ xarici dünyaya məlum bir ad etdi. «Az One» bir kitab üçün ən yaxşı ABŞ ədəbi tənqid kimi tanınıb ədəbi tənqid kolleksiyası Amerika Milli Şurası 1986 il. Bu zaman, Brodsky yarım düjün adları ədəbi akademiyalarının üzvüdür və müxtəlif universitetlərin fəxri doktoru sahibi oldu, O, MacArthur Fellowship qalibi oldu 1981 il.\nşeirlər növbəti böyük kitab - "Urania" - nəşr edilib 1987 il. Eyni il, Brodsky Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı, olan "hərtərəfli iş üçün ona layiq görülüb, Fikir aydınlıq və poetik intensivliyi ilə imbued " (bütün əhatə müəlliflik üçün «, Fikir aydınlıq və poetik intensivliyi »bürümüş).\n1990-cı illərdə yeni poeziya Brodsky dörd kitab var: "Notes qıjı", "Kapadokya", "Atlantis yaxınlığında" və "seli ilə Landscape" final toplanması şairin ölümündən sonra Ardis ildə nəşr oldu.\nBrodsky poeziyası mübahisəsiz uğurlar həm tənqidçilər arasında və ədəbi, və oxucular arasında, Bu,, yəqin ki,, daha istisnalar, daha qaydalarını təsdiq etmək tələb olunacaq. emosional HE, musiqi və metafizik mürəkkəbliyi - xüsusilə "gec" Brodsky - dəf və bəzi sənətçilər. xüsusilə, Bu Aleksandr Soljenitsın əsəri adlandırmaq olar, şair təhqirlərə kimin yaradıcılığı əsasən ideoloji xarakter var. Demək olar ki, sanki o, digər düşərgəsindən tənqidçi Echoes: tətbiqi sonra Brodsky onun inşa Dmitri Bıkov: "Mən burada rashozhie platitudes rehash etmək niyyətində deyiləm, Brodsky "soyuq", "Odnoobrazen", "Inhumane" ... ", - yalnız bunu davam: "Olduqca az canlı mətn ... heç bir səy rəngi oxunması ilə Çətin bugünkü oxucu" Brodsky əsərlərinin geniş orqanı Procession ", "Good-bye, Mademoiselle Veronica "və ya" "bir Bottle Letter - baxmayaraq ki, şübhəsiz, o, "Söz Part" təşəkkür bilməz, "İyirmi Scots və Mary Queen Sonnets" və ya "Göksel Müzakirə": hələ yaşayan yaxşı mətnlər, hələ Brodsky daşlaşmış deyil, yaşayış soul cry, onun Ossification duygulu, qar yağdırma, umiranie ».\ndramaturq, tərcüməçi, ədəbiyyatçı\nBrodsky Peru iki nəşr əsərləri aid: «Marble», 1982 və "Demokratiya", 1990-1992. O, həmçinin ingilis dramaturq Tom Stoppard nin "Rosencrantz və Guildenstern ölü" və irlandiyalı Brendan Behan "danışan ip" tərəfindən oynayır tərcümə etmişdir. Brodsky Rus dilinə poeziya qlobal tərcüməçi kimi əhəmiyyətli miras buraxdı. onların müəllifləri tərcümə adlandırmaq olar, xüsusilə, John Donne, Andrew Marvell, Richard Wilbur, Euripides ("Medea" nin), Constantine P. Cavafy, Sabitləri Ildefonso Galchinsky, Çeslav Miloşun, Tomas Venclova. Çox az Brodsky ingilis dilinə tərcümə müraciət. İlk növbədə, onu, əlbəttə, Yayımcının, həmçinin Mandelstam tərcümələr kimi, Tsvetaeva, Wislawa Szymborska, və digər bir sıra.\nSusan Sontag, Amerika yazıçısı və Brodsky yaxın dostu, O danışır: “Mən əminəm, o yalnız Rusiya olmaq böyük bir fürsət kimi onun sürgün hesab edir ki, lakin dünyada şair ... Mən xatırlayıram, Brodsky bildirib, gülə-gülə, haradasa 1976-1977: "Bəzən düşünürəm belə qəribə hiss, Mən bütün yaza bilərsiniz, Mən istəyirəm, və "çap olunacaq. Brodsky tam bu fürsətdən edir. başlayaraq 1972 O, ictimai və ədəbi həyatına başı önde plunges. oçerklər yuxarıda üç kitab əlavə, Onun yazdığı məqalələrin sayı, tətbiqi, redaktoru məktublar, yüz üzərində xaç müxtəlif kolleksiyaları Rəylər, Rus və ingilis dilində şairlərinin axşamları əsərləri çoxsaylı şifahi təqdimatlar sayılması deyil, müzakirələr və forumlarda iştirak, jurnal müsahibə. müəllifləri siyahısı, onların iş o bir baxış verir, adları və. Lisnyanskaya, E. Reina, A. Kuşner, D. novikov, B. Akhmadulinoi, L. LÖSEV, Yoo. Kublanovskaya, Yoo. Aleshkovskii, deyil. Uflyanda, The. Gandelsman, A. Naimana, R. Derieva, R. Uilbera, AMMA. Milos, M. sahil, D. Walcott və digər. Dünyada böyük qəzet təqib yazıçı müdafiə etdiyi etirazı dərc: C. inkişaf, n. Horbanevskoy, The. Maramzin, T. Venclova, K. Azadovsky. "Bundan başqa, o "insanların belə bir çox kömək etməyə çalışdı, - O cümlədən, tövsiyə məktubları - "ki, son illərdə onun tövsiyələr müəyyən devalvasiya gəldi".\nnisbi maliyyə firavanlıq (azı, mühacirət standartları ilə) Brodsky daha maddi yardım təmin etmək üçün imkan verdi.\nKonqres Kitabxanası il 1991-1992 ABŞ-ın Brodsky Şair laureatı seçilib. bu şərəfli, o şeir fəal təbliğat işlərini inkişaf kimi deyil, ənənəvi olaraq qiymətləndirilib. Onun ideyaları Amerika Poeziya və Savadlılıq Layihəsi yaradılmasına gətirib (American layihə: "Poeziya və savadlılıq"), zamanı 1993 poeziya il bir milyondan artıq pulsuz kitab məktəblərdə məhvinin başlandı, otel, supermarketlər, qatar stansiyaları, və s.. William Wadsworth görə, məşğul 1989 haqqında 2001 g. Amerika Şairlər Akademiyası direktoru kimi, inauguralnaya çıxış Brodsky post Şair laureatı "öz mədəniyyət şeir rolu Amerikanın baxış çevrilməsi səbəb oldu". Ölümündən əvvəl Brodsky fikir maraqlı oldu Romada Rusiya Akademiyası tapıldı. payızda 1995 O, Roma, meri Akademiyasının yaradılması təklifi ilə döndü, onlar öyrənmək və iş rəssamlar bilər, Rusiya yazıçı və elm. Bu fikir yalnız şairin ölümündən sonra reallaşdı. The 2000 il yaddaş Fellowship Fondu Brodsky Roma ilk rus şair və alim göndərdi, və 2003 g. - ilk rəssam.\nİngilis dili şair\nThe 1973 g. Səlahiyyətli İngilis Brodsky poeziyasının tərcümələr ilk kitab nəşr - «Seçilmiş şeirlər» (seçilmiş şeirlər) George Klein və Auden tərəfindən müqəddimə ilə tərcümə. İngilis ikinci kolleksiyası, «Speech bir hissəsi» (nitq hissəsi), gəlir 1980 il; üçüncü, «Urania To» (Urania üçün), - in 1988. The 1996 o «s» azad (belə) - İngilis şeirlər 4-cü kolleksiyası, hazırlanmış Brodsky. Son iki kitab köçürmələri və rus avtomatik tərcümə daxildir, və şeirlər, İngilis yazılı. Bu illər ərzində, onun şeirləri Brodsky az etibarlı tərcümə English digər translators; Eyni zamanda o, getdikcə İngilis şeirlər yazdı, baxmayaraq ki, onun öz sözləri ilə, O, özü bir ikidilli şair hesab iddia etməyib, ki, "mənim üçün, İngilis dili şeirlər yazmaq kimi, - bu daha çox oyun ... ". LÖSEV yazır: "Dil və mədəni Brodsky rus idi, Qədər şəxsiyyət kimi, onun yetkin illərdə o özlü formula onu təcrid edib, hansı dəfələrlə istifadə edilmişdir: "I - bir yəhudi, Rus şair və Amerika vətəndaşı ",".\nİngilis dili poeziya Brodsky of pyatisotstranichnom iclasında, müəllifin ölümündən sonra nəşr, no translation, onun iştirakı olmadan. Lakin onun oçerklər əsasən müsbət tənqidi cavab səbəb əgər, İngilis dilli dünyada şair ona münasibət sadə uzaq olmuşdur. İngiltərədə qavrayış Brodsky Valentina Polukhina görə "paradoks deyil, artan nüfuzuna Brodsky ilə oçerkist "öz şeirlər hücumları Brodsky şair və tərcüməçi dartılmış ki. qiymətləndirmələrin Range çox geniş idi, həmd son dərəcə mənfi, və prevaliroval, yəqin ki,, tənqidi bias. İngilis rolu Brodsky poeziyası, İngilis onun şeir tərcümə, əsərində rus əlaqələr və ingilis dillərində həsr olunmuş, xüsusilə, inşa-xatirələrində Daniel Ueyssborta «rus From sevgi ilə».\nYenidənqurma SSRİ və bu Nobel mükafatı Brodsky təltif edilməsi ilə üst-üstə evdə sükutla bənd vasitəsilə qırdı, və qısa Nəşr şeirlər və oçerklər Brodsky tökdü. ilk (ayrı bir neçə şeirlər, 1960-cı ildə mətbuata sızdı) Brodsky şeirlər bir seçim "Yeni Dünya" dekabr məsələ ortaya çıxdı 1987 il. şairin iş çox məhdud auditoriyaya məlum idi bu nöqtəyə qədər görə öz doğma şeirlər siyahıları, Samizdat yayılıb. The 1989 , Brodsky prosesi bərpa olunub 1964 il.\nThe 1992 Rusiyada il 4 cildlik toplanmış əsərləri getmək başlayır.\nThe 1995 Brodsky Sankt-Peterburq fəxri vətəndaşı adına layiq görülüb.\nev qayıtmaq üçün dəvətnamə ilə təqib. Brodsky səfər təxirə: Bu hadisənin aşkarlıq qarışdı, anma, media diqqət, qaçılmaz səfəri təqib ediləcək. sağlamlıq imkan verməyin və. son arqumentlərdən biri idi: "- mənim şeir mənə yaxşı hissəsi var artıq".\nŞənbə gecəsi 27 yanvar 1996 Nyu-Yorkda Brodsky South Hadley getmək üçün hazırlaşır, kitab və əlyazmaların portfelinin toplanan, Növbəti gün sizinlə etmək. Bazar ertəsi bahar dövrü başladı. Goodnight arvad, Brodsky bildirib, o daha çox iş lazımdır ki,, və onun ofisinə getdi. səhər, həyat yoldaşı məqamında mərtəbəsində tapıldı. Brodsky tam geyimli oldu. növbəti eynək masası üzərində açıq kitab qoymaq - Yunan epigrams ikidilli nəşr. ürək, həkimlər görə, Bu birdən dayandı - infarkt, şair-nə keçən gecə vəfat 28 yanvar 1996 il.\n1 fevral 1996 Grace Episcopal Parish kilsəsi (Grace Church) Brooklyn Heights, Brodsky Evin yaxınlığında, cənazə mərasimi təşkil. Növbəti gün müvəqqəti dəfn var idi: tabuta bədən, yumşaq metal, Biz Müqəddəs Üçlüyün kilsə qəbiristanlığında bir crypt yerləşdirilib (Trinity Church Cemetery), Hudson çayı sahilində, Bu qədər saxlanılır olduğu 21 iyun 1997 il. Rusiya Federasiyası Dövlət Dumasının deputatı cənab təklifi bir teleqraf göndərərək. The. rədd edildi Vasilevsky adasında Sankt-Peterburqda şair basdırmaq Starovojtovoj - "Brodsky üçün öz doğma torpaqlarına qaytarılması məsələsini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur". Bir xatırlama mərasimi təşkil edildi 8 St John İlahi Episcopal Cathedral Manhattan Mart. Çıxışlar deyil. Şeirlər Çeslav Miloşun oxumaq, Derek Walcott, Şejmas Xini, Mixail Baryshnikov, Lev LÖSEV, Anthony Hecht, Mark Strand, Rozanna Warren, Yevgeni Rein, Vladimir Uflyand, Tomas Venclova, Anatoli Naiman, Yakov Gordin, Maria Sotstsani-Brodı və başqaları. musiqi Haydn ilə var idi, Mozart, Pyorsella. The 1973 eyni katedral il Brodsky anma xatirəsinə WH Auden təşkilatçılarından biri idi.\nşair dəfn final yeri barədə qərar bir il daha aldı. Brodsky nin dul Mary görə: "Venesiya dəfn ideyası onun dostlarından biri bildirib. bu şəhər, hansı, Sankt-Peterburq istisna olmaqla, Joseph sevilən ən. üstəlik, əsaslandırıcı eqoistcəsinə, İtaliya - mənim ölkəm, belə ki, daha yaxşı idi, Mənim həyat yoldaşı orada torpağa verildi. Venesiya dəfn daha asan idi, digər şəhərlərdə daha, məsələn, Lucca ətrafında mənim doğma Kompinyano da. Venesiya Rusiyaya yaxın və daha əlverişli şəhər "dir. Veronica və Benedetta Schiltz Cravero San Michele adasında köhnə qəbiristanlıq yerləşdirmək Venesiya orqanları ilə razılaşdırılmış.\n21 iyun 1997 Venesiya San Michele qəbiristanlığında il Joseph Brodsky orqanının vətəninə ev sahibliyi. Originally onlar Stravinski və Diaghilev məzarları arasında qəbiristanlıq Rusiya hissəsində şairin cəsədi dəfn planlaşdırılır, lakin bu qeyri-mümkün idi, Brodsky pravoslav kimi idi. Həmçinin təkzib dəfn və katolik din xadimləri. Nəticədə, biz qəbiristanlıq Protestant hissəsində dəfn etmək qərarına. yer istirahət, bu Joseph Brodsky adı ilə təvazökar taxta xaç qeyd edilib. rəssam Vladimir Radunskaya bir neçə il sonra məzarı quraşdırılıb başdaşı.


Siyasət 29 Mart 2017 19:15 (UTC+04:00)\nBunu Trend-ə “PwC” şirkətinin Mərkəzi və Şərqi Avropa üzrə baş icraçı direktoru Olqa Qriqer-Siddons deyib.\nOnun sözlərinə görə, bu gün ölkələr diqqətini inkişafın sosial aspektlərinə yönəltməlidir: “Nəzərə almaq lazımdır ki, dünya iqtisadiyyatı yaxın gələcəkdə neft qiymətlərinin azalmasına qədər olan artım tempini bərpa edə bilməyəcək. Bununla bağlı olaraq, ölkələr iqtisadi artımın digər meyarlarına - əhalinin rifahı, həyat səviyyəsi, təhsil səviyyəsi kimi amillərə diqqət yönəltməlidir”.\nAzərbaycanda da son illərdə sosial məsələlərə - həyat səviyyəsinin yaxşılaşdırılmasına, əhalinin rifahının artırılmasına və yaşayış minimumunun çoxaldılmasına diqqət yönəldilir.


Ağcabədidə narkotik satan mütəşəkkil dəstə saxlanılıb » İnter Press\nAğcabədi rayonunda narkotik vasitələr satan dəstə üzvlərində 2 kq-dan çox marixuana və odlu silah aşkarlanıb.\nDərc edilib: 25 mart 2019 [12:20]\nDaxili İşlər Nazirliyinin mətbuat xidmətindən bildirilib ki, Ağcabədi rayon Avşar kənd sakinləri Babək Tapdıqov, Amil Tapdıqov, Xaliq Əliyev və Hacılar kənd sakini Yaşar Hüsüyevin mütəşəkkil dəstə təşkil edərək narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi ilə məşğul olmaları barədə Ağcabədi Rayon Polis Şöbəsinə məlumat daxil olub.\nMəlumatla əlaqədar həyata keçirilən əməliyyat-axtarış tədbirləri nəticəsində Babək Tapdıqovun idarə etdiyi avtomobilə baxış keçirilən zaman 3 ədəd sellofan torbada və 52 ədəd kibrit qutusunda 2 kiloqrama yaxın, eləcə də siqaret qutusunda kazbeklərə doldurulmuş halda narkotik vasitə olan marixuana aşkar edilərək götürülüb.\nTədbirlərin davamı olaraq, Amil Tapqdıqovun və Yaşar Hüsüyevin yaşadığı ünvana baxış keçirilən zaman oradan 1 ədəd sellofan torbada çəkisi 200 qrama yaxın və 5 ədəd kibrit qutusunda narkotik vasitə olan marixuana, eləcə də 1 ədəd 7.62 kalibrli avtomat və 1 ədəd kustar üsulla hazırlanmış 16 kalibrli tüfəng gülləsi aşkarlanıb.\nBaxış sayı: 5478\n20 iyun 2019 [11:17]\n19 iyun 2019 [12:53]\nMingəçevirdə qardaş qardaşı bıçaqlayıb- Şok\n19 iyun 2019 [11:33]\n13 iyun 2019 [12:28]\nAzərbaycan-Rusiya sərhədində keçirilən əməliyyatlar başa çatıb - RƏSMİ\n8 iyun 2019 [10:52]\nBakıda kriminal avtoriteti güllələyənlər tutuldu\n7 iyun 2019 [16:16]\n7 iyun 2019 [10:29]\nFuad Abbasov nə vaxt deportasiya olunacaq?