Reineke - Lis - Johann Wolfgang von Goethe — Ridero\nBezpłatny fragment - Reineke - Lis\nWilk, przedstawiciel brutalnej siły, z początku jest górą nad lisem, przedstawicielem zręczności. W otoczeniu lwa-króla nieustanna wre walka między tymi dwoma odwiecznymi stronnictwami, z których każde chce panować, jedno terroryzmem, drugie podstępem i chytrością. Że drugie pokonywa pierwsze, zgodne to z naturą rzeczy, inteligencja bowiem potężniejszą nieraz bywa od siły.\nCałkowicie jednak epickie obrobienie otrzymała ona dopiero pod koniec wieku XV w Niderlandach, w poemacie nieznanego autora pt. De hystorie van Reinaert de Vos (1479), który wkrótce przełożony został na język angielski przez Caxtona i na niemiecki przez Barkhusena, pisarza miejskiego i drukarza w Rostoku. Ostatnia ta znakomita w swym rodzaju praca wielokrotnie później była przerabianą, jak: przez Gottscheda (1752), Goethego (1793), Bredowa (1798), Soltau'a (1803), Schellera (1825), Fallerslebena (1834) i Simrocka (1845--52); żaden jednak z tych pisarzy nie odstąpił od głównej treści poematu pierwotnego, ograniczając się tylko na niektórych zmianach w formie zewnętrznej, a zwłaszcza w wierszowaniu.\nGoethe, używszy w opracowaniu swoim heksametrów, zbliżył tym sposobem Reineke-lisa do formy epopei starożytnej, treść jednak, oprócz niektórych aluzji do wypadków bieżących, pozostała i u niego niezmienioną. Samo atoli już imię wielkiego wieszcza uczyniło ten poemat rozgłośnym i popularnym w całym świecie cywilizowanym, a wziętość jego powiększyły jeszcze znakomite rysunki, które mistrz taki jak Kaulbach dorobił.\nPrzystępując jednak do przepolszczenia Reineke-lisa, uznałem tłumaczenie zupełnie wierne za niemożliwe i dlatego zastrzegłem z góry, że nie jest to przekład, lecz opracowanie. Może się komu opracowanie takie nie podobać: zależy to od osobistego widzenia rzeczy. W każdym atoli razie samo już przyznanie się, i w tytule, i w przedmowie, do pewnych odstąpień od oryginału, uwalnia mnie od wszelkiej w tej mierze odpowiedzialności.\nWszyscy śpieszą doń tłumnie, z przepychem i sumptem niemałym:\nStanął przed królem i rzekł te słowa z powagą sądową:\n— Panie mój najłaskawszy! wysłuchaj sługę swojego!\nWielki jesteś i mądry, po równo wszystkim wymierzasz\nSprawiedliwość i łaskę: więc pożal się mojej niedoli,\nBo mi Reineke-lis wyrządził hańbę niemałą.\nŻonę moję znieważa, a dzieci podstępnie kaleczy.\nWprawdzie jego sprosności tajemne już dawno wykryto,\nLecz gdy stanąć mu przyszło przed sądem, on uciekł niecnota.\nWiedzą o tym dostojni mężowie, zebrani tu wkoło.\nPanie! wszystkich tych obelg wypisać nikt by nie zdołał\nI na skórze wołowej, więc wolę zamilczeć już o nich.\nAle gryzie mi serce zniewaga mojej niewiasty;\nCo się stanie, to stanie, lecz pomścić koniecznie ją muszę!\nGdy tak Srogosz przemówił do króla, poważny i smutny,\nWiernuś-piesek wystąpił i prawił o swoim ubóstwie,\nŻe mu tylko pozostał kawałek kiełbasy na zimę,\nKtóry Reineke porwał. I wnet też wyskoczył kot-Miluś,\nGniewnie sierść najeżywszy, i rzekł: — Potężny monarcho!\nCo tu skargi pomogą? Toć on nam wszystkim doskwierzył,\nNawet tobie, o panie! bo każdy więcej się boi\nReinekego, niż ciebie; lecz żale Wiernusia są płonne.\nNaprzód sprawa to dawna, a potem owa kiełbasa\nByła moją, nie jego: zdobyłem ją niegdyś we młynie.\nZnów pantera zaczęła: — Ten lis, to rabuś i zbójca!\nGotów wszystkich obedrzeć ze czci, bodajby i króla.\nByle na tym zarobić choć kawał tłustego kapłona.\nPosłuchajcie, jak sobie postąpił z Dobrutką-zającem;\nOto stoi poczciwiec, co nigdy nie skrzywdził nikogo.\nReineke udał świętoszka i rzekł, że chce, go wyuczyć\nRóżnych pieśni nabożnych; lecz ledwo zaczęli śpiewanie,\nJuż go capnął za kark i targał zacnego kolegę.\nJam szła właśnie ulicą, a słysząc, że śpiewy przerwali,\nZaraz przybiegłam na miejsce: już trzymał Dobrutkę za gardło;\nGdyby nie wdanie się moje, to byłby go zdusił niechybnie.\nPatrzcie, jeszcze z ran jego ocieka krew niezakrzepła.\nJeśli ścierpisz to, królu, i wy, dostojni panowie,\nJeśli się na to zgodzicie, by glejt i prawo królewskie\nNędznik ten deptał nogami, to kiedyś słusznie wam ludzie,\nWam i waszym potomkom, wyrzucą tak niecne tchórzostwo.\nJeszcze raz ozwał się Srogosz: — O, bodaj przepadł niecnota!\nGdyby nie żył, zaprawdę, nam wszystkim byłoby lepiej.\nLecz jeżeli się teraz przepuści te jego występki,\nTo nie będzie już końca i miary haniebnym napaściom.\nWtedy głosu zażądał szlachetny borsuk, zwan Kosmacz.\n— Prawda to, rzekł, odwieczna, mój mości sąsiedzie Srogoszu,\nŻe nie płuży nikomu świadectwo wyszłe z ust wroga.\nTak i Reineke-lis, wujaszek mój, uległ potwarzy;\nAle gdyby tu przybył i łaskę znów posiadł monarchy,\nKością w gardle by wam stanęły te wszystkie ambaje.\nStare dzieje wznawiacie, a o tym milczycie, mój mości,\nJakie samiście krzywdy zrządzali mojemu wujowi.\nWszak wiadomo powszechnie, że sojusz zawarliście z sobą,\nBy się dzielić zdobyczą; tymczasem wypadło inaczej.\nLegł na drodze, jak martwy... a była to sprawka zuchwała.\nGdy wujowi się jazda sprzykrzyła, zeskoczył na ziemię,\nBy posilić się także zdobyczą; lecz Srogosz mu tylko\nSame ości zostawił i nimi częstował spólnika. —\nInne jeszcze zdarzenie, a również, przysięgam, prawdziwe.\nReineke wiedział, że gdzieś u chłopa wisi wieprz karmny,Świeżo zarznięty, i rzekł do wilka: Podzielmy się społem\nI zdobyczą, i trudem. Lecz trud wuj poniósł sam jeden;\nBo wskoczywszy przez okno, wyrzucać począł mięsiwo,\nPrzy czym w końcu go osy opadły i srodze pocięły.\nLedwo uciekł im z duszą; więc zaraz odszukał Srogosza\nI zażądał swej części, a wilk mu na to obłudnie:\nKmotrze, smaczny wam kąsek schowałem, spożyjcie go zdrowo.\nI podsunął wujowi krzywulec drewniany, na którym\nRzeźnik wieprza powiesił... lecz mięsa nie było i śladu.\nReineke zgrzytnął zębami i odszedł milczący a głodny.\nTakich sprawek, o królu, ze sto mu Srogosz napłatał,\nAle zamilczam już o nich. Gdy wuj zostanie wezwany,\nSam się lepiej obroni. Tymczasem, władco potężny\nI dostojni panowie, słyszeliście słowa Srogosza,\nJak obwinia swą żonę. No prawda, kilka lat temu\nReineke z piękną wilczycą prowadził romansik pokątny,\nAleż ona się na to nie skarży wcale; więc po co\nTakie rzeczy wywlekać, ze szkodą własnego honoru?\nTeraz wartoż wspominać o bajce onej wierutnej,Że Dobrutkę chciał zagryźć? Czyż mistrz nie powinien z urzędu\nKarcić ucznia, gdy ten nie sprawia się bacznie i pilnie?\nGdyby chłopiąt nie gromić i patrzyć niedbale przez szparyNa ich wszystkie wybryki, to w cóżby nam młodzież wyrosła?\nDalej Wiernuś się żali o nędzny kawałek kiełbasy;\nOch, zamilczałby raczej, boć wiemy, że była skradziona,\nWięc jak przyszła, tak poszła, i wuj najsłuszniej postąpił,\nŻe skradzioną rzecz zebrał: tak czynią szlachetni mężowie,\nZresztą gdyby był nawet złodzieja powiesił doraźnie,\nNie tak bardzo by zgrzeszył; lecz wolał powstrzymać się z sądem,\nBo do władcy jedynie należą sprawy gardłowe.\nOj doprawdy, od chwili jak król manifestem ogłosił\nWieczny pokój w swych krajach, nikt skromniej od wuja nie żyje:\nJada tylko raz na dzień, co wieczór biczuje się srodze,\nNosi koszulę włosienną na gołym ciele, a mięsa\nAni nawet się dotknie. Co więcej, opuszcza swój zamek\nMaleparta i chce zbudować sobie pustelnię.\nWychudł biedak, jak szczapa!... Lecz sami go wkrótce ujrzycie,\nGdy się stawi przed królem, by prawdą zawstydzić swe wrogi.\nLedwo skończył przemowę, gdy nagle z wielkim lamentem\nKogut-Piejec się zjawił. Na marach przed nim niesiono\nMłodą kurę bez głowy, najlepszą z nośnych kokoszek,\nGrzebka było jej imię, a krew jej Reineke przelał!\nWięc z rodzicem zbolałym przybyło jeszcze dwóch braci\nUśmierconej niewiasty (najtęższe to były koguty\nZ całej Rzeszy Niemieckiej), wołając o pomstę do nieba.\nPiejec rzekł do monarchy: — Niesiemy przed tronu podnóże,\nKrólu, władco potężny, i żal swój, i boleść głęboką.\nRacz zmiłować się, panie, nade mną i moim potomstwem!\nOto dzieło zbrodniarza!... Gdy ziemia odżyła na nowo,\nJam się z całym swym rodem radował wiośnie wskrzeszonej,\nMiałem córek czternaście, dziesięciu synów, a wszyscy\nPełni życia i sił; szlachetna moja niewiasta\nWysiedziała te lube dzieciny roku łońskiego.\nNie zabrakło im ziarna, bo mieliśmy kurnik w klasztorze;\nKsięża byli bogaci, a od napaści nas bronił\nMur wysoki, broniła i czujność poczciwych brytanów.\nAle Reineke-lis, obrzydłą złością wiedziony,\nKrążył nocą dokoła i czaił się zdrajca pod bramą,\nAż i psy go opadły i tęgo mu skórę złoiły;\nLecz ocalić się zdołał... Przez miesiąc było spokojnie.\nNagle staje przede mną w pątniczym stroju i z listem\nTwoim, królu łaskawy (toż znam i pieczęć, i podpis),\nW którym głosisz wszem wobec, że odtąd w twojej krainie\nPokój wieczny ma być pomiędzy zwierzęty wszelkimi.\nBogu was, bracie, polecam, zawołał, mnie pilno do domu.I odchodząc, coś niby pobożnie czytał w brewiarzu,\nNa to król się odezwie: — Posłuchaj, mości Kosmaczu:\nTak to pości pustelnik i tak odbywa pokutę!\nAle jakom jest lew, nie puszczę ja płazem tej zbrodni.\nCórce twojej, mój Piejcu, sprawimy pogrzeb wspaniały,\nA złoczyńca nie ujdzie naszego sądu i kary.\n,,Grzebka tutaj spoczywa, z koguta Piejca zrodzona;\nZaraz więc zwołał król najmędrszych panów swej rady\nChcąc zasięgnąć ich zdania. Wypadło tedy, że trzeba\nKogoś wyprawić z rozkazem, by zbrodzień się stawił przed sądem.\nMysia-niedźwiedzia wybrano na posła, a król mu powiada:\n— Bądźże tylko ostrożny, bo Reineke, zręczny i chytry,\nRóżnych wybiegów użyje, by ciebie okłamać i podejść.\nAle Myś, zaufany w swój rozum, rzecze: — Nic z tego!\nKlnę się na Boga, że jeśli urągać mi zechce, to zdołam\nPomścić obelgę, i tak uczynię... jakom jest niedźwiedź!\nRuszył więc mądry Myś, zwracając swe kroki ku górom,\nPrzez piaszczystą pustynię, a gdy ją przebył nareszcie,\nDoszedł do kniei niewielkiej, gdzie Reineke zwykł był polować;\nAle niedźwiedź szedł dalej do zamku, kędy za mury\nLis się chronił zazwyczaj, gdy zwąchał, że krucha z nim sprawa.\nWrota były zamknięte: więc Myś przystanął, podumał\nI zawołał po chwili: — Hej, kmotrze! czyście u siebie?\nNiedźwiedź-Myś do was przybył, w poselstwie ważnym od króla.\nMacie stanąć przed sądem i z czynów swoich zdać sprawę;\nW razie przeciwnym król przysiągł, że śmiercią was skarze haniebną.\nPójdźcie ze mną, kolego, bo opór na złe wam wyjdzie.\nReineke, słysząc te słowa, pomyślał: gdyby to można\nSkarać tego niezdarę za dumne jego wyrazy!\nLękał się tylko, czy poseł nie przywiódł zbrojnych ze sobą;\nAle gdy się zepewnił, że niedźwiedź jest sam, bez orszaku,\nWyszedł z miną układną i rzekł: — Wujaszku najdroższy,\nRaczcie darować mi zwłokę, bom zmawiał modlitwy wieczorne.\nZawsze rad was oglądam, więc dzięki wam, żeście przybyli.\nAle co to, u Boga! spotnieliście, wuju kochany,\nI dyszycie okrutnie. Potrzebaż było królowi\nMęża tak poważnego wyprawiać w poselstwo tak znojne?\nNo, co prawda, jak dla mnie wypadło to arcyszczęśliwie,\nGdyż będziecie mi mogli dopomóc u dworu, gdzie potwarz\nSławę mą szarpie straszliwie. Ruszymy tam jutro pospołu;\nDziś, Bóg widzi, nie mogę, bo zjadłem trochę za wiele\nStrawy niezbyt przyjemnej i czuję gwałtowne boleści.\n— Cóż to było, mój kmotrze? zapyta niedźwiedź. — A na to\nLis mu rzecze: — Doprawdy, nie warto powtarzać, wujaszku,\nCzłek tu żyje mizernie i jeśli czasami nie znajdzie\nLepszej strawy, to musi poprzestać na plastrach miodowych,\nKtórych nie brak mu nigdy, lecz z biedy je tylko połyka.\n— Co ja słyszę? zawołał Myś-niedźwiedź. A więc wy gardzicie\nDarem bożym, dla innych ponętnym? Kmotrze mój miły,\nDla mnie nie masz jak miód! Starajcie się, abym go dostał,\nA odsłużę się wam czym innym. — Chyba to żarty,\nRzecze Reineke lis. — Nie, jakom żyw, zaklął się Bury,\nMówię szczerze, co myślę. — Ha, kiedy tak, to wam służę,\nOdparł Rudy. W sąsiedztwie tu mieszka chłop, co ma barcie,\nA w nich miodu tak dużo, że pewnieście nigdy na kupie\nNie widzieli go tyle. — Złakomił się Myś na te gody.\n— Idźmy! woła. — Najchętniej, odpowie gospodarz, a ręczę,\nŻe wam nie zbraknie łakoci. Choć dziś nie czuję się dobrze,\nSił mi doda gorąca życzliwość dla was, wujaszku;\nBo ze wszystkich mych krewnych najwięcej was kocham i cenię.\nPójdźmy! Aleć wy za to, gdy roki zostaną zwołane,\nBrońcie mnie wpływem swym od złości mych nieprzyjaciół.\nSyci dziś odejdziecie, zabrawszy co tylko się zmieści,\nZa to ręczę. (Frant myślał o razach chłopstwa wściekłego).\nReineke przodem pośpieszył, a Myś na oślep szedł za nim.\nJeśli się uda, pomruczał gospodarz, to piwa gorzkiego,\nZamiast miodu, ci tu nawarzę, marny pyszałku.\nPóźnym wieczorem stanęli przed chatą chłopa owego,\nKtóry był cieślą. W podwórzu leżała kłoda dębowa,\nDwoma tęgimi klinami na poły już wzdłuż rozłupana.\nReineke powiódł tam Mysia i szepnął: — Wujaszku kochany,\nTu, w tej dziupli, znajdziecie obfitość miodu ogromną.\nWsuńcie głowę głęboko; lecz radzę wam, bądźcie ostrożni,\nBy nie schwycić od razu za wiele. — Czyżem ja żarłok?\nOdparł niedźwiedź z urazą. Zbawienna we wszystkim jest miara.\nI skuszony łakomstwem, wpakował łeb aż po uszy\nW kłody szeroką szczelinę, i przednie też wsunął w nią łapy.\nLis tymczasem zębami wyciągnął kliny i Mysia\nKleszcze schwyciły. Zaryczał z boleści zwierz uwięziony,\nTarga głową na próżno i wierzga tylnymi łapami;\nAż na straszny ten hałas obudził się cieśla i wybiegł,\nUzbrojony toporem od wszelkiej napaści przygodnej.\nBury w mękach piekielnych się wije i kręci na próżno;\nKłoda tak silnie go ściska, że ujść już nie ma nadziei;\nReineke myślał to samo; więc rzekł szyderczo: Wujaszku!\nJakże miodek? wszak słodki? Nie jedzcie tylko za wiele.\nOto cieśla nadchodzi, by smaczną i sutą biesiadę\nCzymciś pieprznym zakropić. Niech wam to posłuży na zdrowie!\nI rzuciwszy te słowa, zawrócił do zamku swojego.\nChłop tymczasem, zoczywszy, jak Bury miota się w matni,\nZwołał sąsiadów, co jeszcze się piwem raczyli w oberży.\n— Pójdźcie! wołał, na moim podwórzu niedźwiedź się złapał!\nWięc się każdy uzbroił, jak mógł: ten chwyta za widły,\nÓw za grabie, a trzeci i czwarty za kół lub za cepy.\nWybiegł nawet i proboszcz, wybiegła i jego kucharka,\nZ rożnem w ręku, by nim zgarbować skórę więźniowi.\nSłysząc hałas rosnący, Myś szarpnął łbem rozpaczliwie\nI wydobył go z kleszczy, z odartą skórą po uszy;\nLecz nic na tym nie zyskał, bo łapy zostały w szczecinie,\nA gdy wyrwał gwałtownie i te, postradał pazury,\nRazem z szerścią. Zaiste, nie była to słodycz miodowa.\nKrew mu ciekła po głowie i nogach. Ani stać nie mógł,\nAni łazić; a tu zbiegało się chłopstwo zawzięte,\nBy uśmiercić biednego. Ten z dala drągiem go grzmotnął,\nDrugi dzidą go dżgnął, a trzeci połechtał widłami.\nZa kucharką proboszcza wyległy i inne niewiasty,\nDybiąc wraz z mężczyznami na życie Mysia rannego.\nW końcu po łbie go kropnął potężną pałą brat cieśli,\nAż zatoczył się Bury; lecz wściekłość dodała mu siły:\nSkoczył pomiędzy niewiasty i kilka z nich wtrącił do rzeki,\nKtóra nurt swój głęboki toczyła tuż przy chałupie.\nKrzyk się rozległ; rzucono niedźwiedzia, na poły martwego,\nBy ratować tonące, a Myś tymczasem cichutko\nPodpełzł chyłkiem do wody. Już wolał utopić się raczej,\nNiźli zginąć haniebnie pod chłopów pijanych razami.\nPływać umiał nietęgo, lecz jakoś prąd go unosił.\nChłopi, zoczywszy go w rzece, sarkali, że zdobycz im uszła\nZ winy bab, co to zawsze nie w porę wtrącić się muszą\nW sprawy wszelakie — a potem, gdy w kłodzie owej znaleźli\nSzczątki skóry niedźwiedzia, naśmieli się z niego do syta.\nBury, płynąc, przeklinał i chłopów, i lisa niecnotę.\nBól doskwierał mu straszny, lecz woda rany obmyła,\nUlgę niosąc biednemu. Opodal od miejsca przygody\nWylazł na ląd mozolnie i w gęstym skrył się sitowiu,\nRozmyślając o zdradzie nikczemnej lisa-krewniaka,\nCo go w sidła wprowadził, i knując zemstę na niego.\nAle Reineke-lis, wywiódłszy w pole wujaszka,\nPobiegł wesoło na żer, w wiadomą sobie zagrodę,\nSchwycił kurę i schrupał, a potem napił się wody\nI wracając porzeczem, rozmyślał: Jakżem ja kontent,Żem bałwana się tego na wieki pozbył fortelem!\nChłop na dobre go musiał uraczyć toporem po karku.\nBury, chociem go zwał wujaszkiem, był zawsze mym wrogiem,\nStając mi zdradą u dworu. No, teraz oddycham swobodniej!\nGdy tak, włócząc się, duma, posłyszał głuche mruczenie,\nZoczył niedźwiedzia w sitowiu i rzekł do siebie z niechęcią:\nStchórzył podłe chłopisko, nie umiał z gratki korzystać,\nChociaż niezwykły mu łup bez trudu wpadał sam w ręce.\nLecz spojrzawszy na Mysia, gdy dostrzegł, w jak smutnym jest stanie:\n— Wujaszeczku! zawołał, nareszcie was tu odnajduję!\nCzyście nie zapomnieli u chłopa bartnika odzieży?\nGotówem donieść mu zaraz o miejscu waszego pobytu.\nJakże miód wam smakował i czyście nie zjedli za wiele?\nAle przebóg, co widzę! w jak dziwnym was stroju spotykam!\nCo to znaczy, wujaszku, ten kołpak czerwony na głowie?\nTa łysina na czubie, jak gdyby ją balwierz wygolił?\nStraciliście czuprynę i nawet skórę z policzków;\nRękawiczek wam także zabrakło. Czy to zapłata\nZa gościnę u cieśli? — Tak szydził lis bez litości.\nBury słuchał, lecz z bólu wymówić nie mógł ni słowa,\nDysząc niemą wściekłością; więc by uniknąć urągań,\nWlazł na powrót do wody i prąd go uniósł niebawem\nKu brzegowi drugiemu. Tam legł na piasku schorzałyI złorzeczył losowi, i pragnął umrzeć co prędzej.\nJakże dowlec się mi, pomyślał, do kresu podróży\nI jak w takim się stanie haniebnym pokazać u dworu?\nJeśli życie zachowam, to biada tobie, ty łotrze!...\nPorwał się potem na nogi i mimo boleści straszliwych,\nPrzez dni cztery i nocy zaczołgał się wreszcie do domu.\nGdy król ujrzał niedźwiedzia, zawołał: — Co się to stało?\nKto śmiał posła mojego znieważyć? — Na to Myś rzecze:\n— Wiedz, dostojny monarcho, że sprawa to Reineke-lisa.\nAle król mu odpowie: — Pomszczoną będzie twa krzywda!\nJakom żyw, nie daruję złoczyńcy takiej czelności.Miecza nosić ten niewart, kto puszcza płazem bezprawie.\nI powołał znów król na wiece panów korony.\nWszyscy zgodnie radzili zawezwać lisa powtórnie,\nBy się stawił przed sądem, i zaraz wyprawić do niego\nKotka-Milusia w poselstwie, boć rycerz to zręczny i zwinny.\nKról do zdania się starszych przyłączył i rzekł do Milusia:\n— Uczyń, jak uchwalono, a jeśli się zbrodzień nie stawi,\nTo niech z całym swym rodem na wieki klątwie podpadnie.\nOstrzeż go o tym poufnie i niech się z tobą wybierze;\nInnych radą on gardzi, lecz twojej, że mądra, usłucha.\nAle Miluś mu na to: — Nie do mnie należy roztrząsać,\nCo jest dobre lub złe, gdy rozkaz wydaje monarcha;\nZrób, com kazał. — Więc Miluś głęboko królowi się skłonił.\n— Woli twojej ulegam, zawołał, i jeśli przy wyjściu\nDobra wróżba mię spotka na prawo od drogi, to tuszę,\nŻe się podróż powiedzie i że powrócę z niej cały.\nLedwo Miluś wyruszył, gdy ujrzał z dala skowronka.\n— Ptaszku kochany, zawołał, zwróć skrzydła i podleć na prawo!\nAle skowronek zatoczył się kołem i usiadł na lewo.\nKota zła wróżba zmartwiła, lecz wmawiał sam w siebie odwagę,\nI tak ciągnąc leniwo, dociągnął nareszcie do celu!\nReineke siedział przed bramą: więc kot, witając go, rzecze:\n— Dobry wieczór, kuzynie! Szczęść Boże waszemu domowi!\nKról was wzywa przeze mnie i każe wam stanąć przed sądem.\nNa to lis się odezwie: — Ha, witaj, siostrzeńcze najdroższy!\nBłagam nieba, by na cię wszelakie dobro zlewało.\n(Tak przemawiał słowami, lecz w myśli pragnął niecnota,\nPozbyć się posła zdradziecko, choć mienił go swoim siostrzanem.)\nCzymże służyć ci mogę? rzekł dalej, boć to z waszeci\nRzadki bardzo gość u mnie, a szkoda, bo lubię cię szczerze.\nŻarłok-niedźwiedź niedawno dokuczył mi swoim grubiaństwem,\nPrzy tym siłacz to wielki, z nim w drodze być niebezpiecznie;\nAle z tobą, Bóg widzi, najchętniej jutro wyruszę.\n— Wolałbym zaraz się wybrać, odpowie Miluś. Noc widna,\nDrogi suche i równe, więc szkoda czasu, kuzynie.\n— Noc nie sprzyja podróżnym, odrzecze lis. Nieraz taki,\nCo uprzejmie nas wita w dzień biały, po ciemku obedrze.\nZjemy razem wieczerzę. Człek żyje nędznie, co prawda,\nAle by cię ugościć, postawię dziś kluski na miodzie.\n— To nie moja potrawa, odmruknie kot. Jeśli w domu\nPusta u was śpiżarnia, niech chociaż z myszkami się zdybię;\nLepiej mi one smakują, niż nawet drób i zwierzyna.\n— Skoro taka twa wola, rzekł Reineke, to ci dogodzę.\nObok w stodole u księdza jest myszy moc taka wielka,\nŻe nie wywiózłby ich furami; tam się uraczysz.\nMiluś niebaczny uwierzył. Więc poszli razem i wkrótce\nPrzy stodole stanęli, gdzie lis podkopał się wczoraj\nI tłustego kuraka z dzięciorka zręcznie pochwycił;\nAle ksiądz, gdy to spostrzegł, zastawił sidła w otworze.\nWiedział Reineke o tym i rzekł: — Kochany siostrzanie,\nŚmiało wleź przez tę jamę; ja stać tu będę na straży.\nZnajdziesz tam myszy setkami: posłuchaj, jak piszczą wesoło!\nA gdy głód już nasycisz, to wyjdź. Nie pójdę stąd krokiem.\n— Czy tu tylko bezpiecznie, kuzynku? Miluś odpowie,\nBo ludziska czasami stawają zwierzętom na zdradzie.\n— Ha, w istocie, braciszku, uśmiechnął się lis pogardliwie,\nJeśliś taki tchórzliwy, to lepiej wracajmy do domu;\nTam żoneczka ci moja na pewno zgotuje wieczerzę.\nNa te słowa szydercze kot żwawo skoczył do jamy\nI uwikłał się w sidła. Gdy uczuł powróz na szyi,\nPoczął szarpać się wściekle i silniej zadzierzgnął pętlicę.\nLis tymczasem podstąpił. — No, jakże tam myszy? zapytał!\nMuszą być tłuste i smaczne. Ha, gdyby ksiądz o tym wiedział,\nŻe mu wyławiasz szkodniki, to dałby ci chętnie musztardy,\nBo to grzeczny człeczyna. — I rzekłszy, drapnął cichaczem.\nMiluś, w więzach splątany, użalał się kocim zwyczajem;\nKsiądz posłyszał miauczenie i szybko zerwał się z łoża.\n— Mam złodzieja! zawołał. Zapłacisz mi, łotrze, kuraka!\nWięc pochwycił za kij, rozniecił światło i wybiegł.\nI kucharka się także ocknęła, i wyszła za panem.\nHałas powstał piekielny; jak grad sypały się razy\nNa nieszczęsne kocisko, bo ręki ksiądz nie żałował\nI łomocąc na oślep sękaczem, oko mu wybił\nMiluś jęknął boleśnie i wściekły skoczył z postronkiem\nNa oprawcę swojego, kalecząc go mściwie i srodze.\nKsiądz aż zemdlał z przestrachu i bolu. Poczęto go cucić,\nZabaczywszy o kocie, co targał się w sidłach bezsilnie.\nLecz gdy Miluś znękany samotnym się ujrzał nareszcie,\nPoczął z chęci do życia postronek obrabiać zębami,\nAż go przegryzł powoli. Swobodny wybiegł na drogę\nI choć z okiem wybitym, powrócił cwałem do domu.\nKról, gdy ujrzał posłańca, aż grzywę z gniewu najeżył\nI nie wiedząc, co czynić ze zdrajcą-lisem, sejm zwołał.\nWięc zebrali się wnet przedniejsi doradcy korony,\nRozprawiając szeroko i twierdząc, że z prawa należy\nŚmiercią ukarać winnego. Wtem Kosmacz-borsuk się ozwał:\n— Wielu widzę ja tutaj dostojnych mężów, co słusznie\nŻywią w sercu urazę głęboką do wuja mojego;\nAle wszak prawo stanowi, iż pozwy trzykrotnie należy\nOskarżonym doręczać. Więc wnoszę, żeby go wezwać\nRaz ostatni, a jeśli nie stanie, to skazać zaocznie.\n— Wątpię, rzecze mu król, by znalazł się jeszcze ktoś taki,\nCoby narazić się chciał na stratę oka lub uszu.\nMiłe jest zdrowie każdemu, a z Reinekem trudna rozprawa.\n— Jeśli tak, borsuk zawoła, to ja się podejmę poselstwa;\nCo się stanie, to stanie! — Ha, kiedyś taki wyrywny,\nKról odpowie, to idź! Słyszałeś wszystkie nań skargi.\nBądźże tylko przezorny, bo wiesz, że zdradę knuć lubi.\nRuszył więc borsuk w drogę do Maleparty i zastał\nLisa z żoną i dziećmi. — Witajcie, wujaszku! zawołał.\nZnacie mnie nie od dziś, żem zawsze życzliwy był dla was;\nAle pojąć nie mogę, iż mąż tak przezorny i mądry\nLekceważy rozkazy swojego monarchy. Doprawdy,\nLepiej by było już raz to skończyć. Król mi polecił\nWezwać was po raz trzeci do dworu, a gdy nie staniecie,\nWyrok ogłosi zaoczny. Wasale wtedy obiegną\nWasz zameczek obronny i życiem możecie przypłacić\nUpór niewczesny. Przed władzą nie schroni się nikt, a więc wolejPójdźcie ze mną, wujaszku. Wszak dzielny i zręczny z was mówca.\nArgumentów nie zbraknie wam nigdy, a nieraz już przecie\nZ gorszych nawet nierównie opałów wyszliście zwycięsko.\n— Dobrze radzisz, rzekł lis. Tak, trzeba się stawić u dworu\nI obronić samemu. Toż król nie odmówi mi łaski,\nBo mu jestem potrzebny. Beze mnie dwór jego choruje\nNa bezradność zupełną. Gromadzą się wprawdzie panowie\nI uczenie a pięknie o różnych prawią różnościach;\nLecz gdy radę wypadnie udzielić rozumną i zręczną,\nZawsze Reineke tylko ją znajdzie w swej głowie i poda.\nTo ich korci diabelnie. A właśnie najgorsi z mych wrogów\nDziś zebrani przy królu, by szarpać i czernić mą sławę.\nJest ich przeszło dziesięciu, wpływowych i silnych. Czyż zdołam\nOprzeć się złości ich? Dlatego zwlekałem tak długo.\nJednak rozsądek mi każe iść raczej drogą pokory,\nNiż hardością narazić i siebie, i żonę, i dziatki.\nLew jest władcą potężnym, i wszystko, cokolwiek rozkaże,\nSpełnić muszę koniecznie; więc lepiej spróbujmy układów.\nTedy żegnać się począł z rodziną i zlecił lisicy,\nAby troskliwie czuwała nad dziećmi, zwłaszcza młodszymi.\nPotem puścili się w podróż... Nie uszli jeszcze pół mili,\nGdy do spółtowarzysza lis powie: — Kochany kuzynie,\nWyznać ci muszę otwarcie, że trapi mię ciągle myśl przykra,\nIż mnie wkrótce śmierć czeka, i często przed okiem mi ducha\nStają widma mych grzechów, w szeregu zaiste niemałym.\nPragnę ulżyć sumieniu, a że nie mamy tu księdza,\nWięc przed tobą przynajmniej odbędę spowiedź w pokorze.\n— Zarzeknijcie się wprzód, rzekł Kosmacz, kradzieży i zdrady,\nBo inaczej i spowiedź nie przyda się na nic. — Wiem o tym,\nOdparł Reineke-lis; posłuchaj tedy i osądź.\nNie ma prawie zwierzęcia, którego bym kiedy nie skrzywdził.\nWujam niedźwiedzia uwięził podstępnie w kłodzie u cieśli,\nŻe aż skórę utracił i plag otrzymał tysiące.\nPotem Milusia powiodłem na myszy, wiedząc, iż w sidła\nPopaść tam musi, i tak nieborak oka się pozbył.\nKosmacz na czyn tak haniebny oburzył się srodze i rzecze:\n— Tak to, wuju nieszczęsny, o ślubie swym pamiętacie?\nGodziż się grzeszyć na nowo po świeżo odbytej spowiedzi?\nPiękna w istocie pokuta! — Lecz Reineke chytrze odpowie:\n— Krewkość mię moja uniosła, kochany siostrzanie. Proś Boga,\nBy łaskawie ten grzech wybaczyć mi raczył. Przysięgam,\nŻe już nigdy się odtąd grabieżą żadną nie splamię.\nZa klasztorem drożyna przez kładkę wiodła na grobli.\nPóki widać je było... Po długim krążeniu wrócili\nNa gościniec właściwy, zbliżając się żwawo do celu.\nA gdy Reineke ujrzał opodal zamek królewski,\nStrach mu osiadł na licu, bo ciężko był obwiniony.\nGdy się u dworu zwiedziano, że lis naprawdę przybywa,\nWszyscy, wielcy i mali, wylegli, by go zobaczyć\nI powitać groźbami, bo miał niewielu przyjaciół.\nAle Reineke na to nie zdawał się zwracać uwagi,\nGdyż z borsukiem, swobodnie i śmiało krocząc ulicą,\nDo pałacu się zbliżał, jak gdyby był równym monarsze,\nI tak stanął przed królem i radą, na pozór spokojny.\n— Władco rzeszy zwierzęcej, przemówił, szlachetny piastunie\nCnót i dostojeństw wszelakich! Potężny jesteś i wielki,\nLecz łaskawy zarazem, więc błagam, racz mię wysłuchać!\nWierniejszego ode mnie nie miałeś nigdy wasala,\nA że służba gorliwa zjednała mi względy wysokie\nWaszej mości królewskiej, zazdroszczą mi tego wrogowie\nI oczernić mnie pragną haniebnie przed moim monarchą.\nAle Nobilis-lew nie weźmie kłamstwa za prawdę,\nOskarżonych zarówno wysłucha, jak i skarżących;\nWięc spokojnie tu staję, niewinna wierności ofiara.\n— Milcz! zawołał król gniewnie. Nie zdało się na nic pochlebstwo.\nCzyś nie naruszył pokoju, com w całej go rzeszy ogłosił?\nOto Piejec, któremu wydarłeś dziatek połowę.\nA jak bardzo mnie kochasz, to widać z tego, że śmiałeś\nPosłów moich znieważać i mojej powadze urągać.\nBiedny Myś do tej pory wylizać się z ran swych nie może;\nMiluś zdrowie utracił. Lecz na co marnować mam słowa?\nTu skrzywdzonych jest tłum, niech oni ze skargą wystąpią.\n— Miłościwy mój panie, odrzecze lis, czy dlatego\nMam już kary być godnym, iż wrogi na mnie nastają?\nMojaż wina, że Myś na miód się złakomił, a potem,\nGdy go chłopi opadli, obronić się nawet nie umiał,\nChociaż jest duży i silny? No, albo i kot niepoczciwy!\nToćżem go wedle możności ugościł. Lecz darmo, przemogła\nW nim złodziejska natura i mimo, żem prosił, przestrzegał,\nPoszedł na myszy do księdza. Doprawdy, za cudze zdrożności\nOdpowiadać nie mogę, to rzecz tak jasna, jak słońce.\nJednak, królu i panie, poddaję się twoim wyrokom;\nChoćbyś na śmierć mię skazał, pod miecz oddam głowę z pokorą,\nBo twej władzy potężnej wszelakie zwierzę ulega;\nMasz i prawo, i siłę, więc któż ci się oprze z nas słabych?\nWtedy rozwarły się tłumy i wyszedł naprzód wilk-Srogosz,\nZa nim kot-Miluś i Myś, a dalej zajączek-Dobrutko,\nPiesek-Wiernuś, i osieł, i chart, i kozieł, i baran,\nKoń i buhaj, wiewiórka, łasica i inne pomniejsze.\nPotem lasów i pól mieszkańce: jeleń i sarna,\nDzik, i małpa, i bóbr, i bocian, i żuraw, i czapla.\nW końcu na Piejca głos zleciały się jeszcze ptaszęta:\nKaczka i gęś, i gołąb, i nawet pieśniarz-skowronek.\nKtóż wyliczyć by zdołał tę mnogość stworzeń wszelakich?\nA gdy razem stanęli przed królem, poczęła się wrzawa\nSkarg i głosów zmieszanych. Zaprawdę, nigdy od wieków\nTylu naraz zażaleń nie było przed sądem królewskim.\nReineke miny nie tracił i mową wytworną a płynną\nUmiał tak zręcznie tłumaczyć uczynki i swoje, i cudze,\nŻe z pozoru on sam miał jeszcze prawo się skarżyć.\nAle tylu poważnych i zacnych mężów świadczyło\nPrzeciw lisowi, że mądre wybiegi nie zdały się na nic.\nWyrok zapadł tej treści: Pochwycić i związać zbrodniarza,\nAby nie uciekł spod straży, a potem powiesić bez zwłoki.\nTeraz i Reineke już uważał swą grę za przegraną;\nChytrość nic nie pomogła: sam król odczytał mu wyrok,\nA wrogowie z tryumfem ku miejscu kary go wiedli.\nMiał jednakże i lis stronników swoich po trosze,\nKtórzy, srodze strapieni, że jeden z najpierwszych baronów,\nNagle wyzuty z honoru i wszystkich zaszczytów doczesnych,\nZginąć miał śmiercią haniebną — poczęli sarkać, aż wreszcie\nBorsuk-Kosmacz, i małpa, i inni przedniejsi krewniacy\nNawet dwór opuścili, nie szczędząc niechęci objawów.\nWięc korciło to króla, że tylu dostojnych rycerzy\nW żalu z nim się rozstało, i rzekł do jednego z poufnych:\n— Wprawdzie Reineke-lis zawinił, lecz zważyć nam trzeba,\nŻe niecnota ten ma przyjaciół także u dworu.\nA tymczasem wilk-Srogosz, i niedźwiedź-Myś, i kot-Miluś\nJuż powiedli przestępcę, by spełnić wyrok królewski.\n— Pamiętajcie, rzekł kot do wilka, że Reineke podlec\nNiegdyś bratu waszemu podstępnie przysłużył się stryczkiem;\nTrzebaż dług mu wypłacić. A was, mój mości niedźwiedziu,\nDawnoż zdradził nikczemnie, wystawił na razy i rany,\nI w dodatku na wstyd? Doprawdy, słodką nam będzie\nZemsta nad niegodziwcem, co wszystkich nas ciężko obraził!\n— Rzućmy próżne gawędy! zawołał Srogosz. Toć lepiej\nPoszukajmy postronka, by prędko z łotrem tym skończyć.\nReineke słuchał w milczeniu, aż wreszcie się ozwał z goryczą:\n— Jeśli tak już zawzięcie żądacie mej śmierci, to po cóż\nZwlekać jeszcze? Wszak Miluś powinien się znać na postronkach,\nBo je zbadał niedawno dokładnie w stodole u księdza.\nDalej więc! rzućcie się wnet na wuja swojego i kmotra!\nOto i król już nadciąga, w orszaku panów swej rady,\nI królowa z damami, a za nią tłumy ciekawych.\nSrogosz poszeptał na stronie słów kilka z krewnymi i z żoną,\nZalecając im baczne czuwanie nad lisem związanym,\nBy nie umknął czasami. — Trzymajcie go silnie, zakończył,\nKot postronek uczepi, a ja drabinę przystawię.\nI powlekli grzesznika na szczeble drabiny, a potem\nZałożyli mu stryczek na szyję, czekając rozkazu.\nLis układał tymczasem przeróżne matactwa i plany,\nJakby się zręcznie, bez szwanku, z tych ciężkich wydobyć opałów.\nTrudna będzie to sprawa, pomyślał, wszystko złe na mnie\nHurmem się nagle zwaliło! I król się zawziął, i wrogiDybią, aby mnie zgubić, a jest ich mnóstwo i silnych.\nWielem w istocie nabroił; lecz gdybym tylko raz jeszcze\nMógł do tłumu przemówić, to może uniknąłbym śmierci.\nWięc ze szczebla drabiny odezwał się tak do narodu:\n— Widzę śmierć przed oczyma i zanim świat ten opuszczę,\nO to tylko was proszę: dozwólcie mi po raz ostatni\nZ żalem wyznać to wszystko, co cięży na moim sumieniu.\nAby czasem kto inny o grzechy moje w przyszłości\nObwiniony nie został. Toć może sędzia spraw ziemskich\nSkruchę tę szczerą uwzględni i wyrok pozyskam łaskawszy.\nWielu te słowa wzruszyły. Wszak prośba była maluczka,\nZwłoka krótka: więc jęli do króla za biednym się wstawiać.\nKról zezwolił, a lis nieborak odetchnął swobodniej.\n— Bracia moi, zawołał, niech wszystko wypowiem od razu!\nKiedym jeszcze był mały, zaledwo od piersi odłączon,\nJuż popchnęła mię żądza pomiędzy jagnięta i kózki,\nKtórych głosy beczące przyjemnie łechtały mi ucho.\nWkrótce się z nimi poznałem i na śmierć zdławiwszy jagniątko,\nKrwi się ciepłej napiłem; biesiada była wyborna,\nWięc też dalej broiłem, mordując co się nawinie:\nMłode koźlątka i ptaki, kaczęta, gąski i kury.\nPóźniej zimą nad Renem spotkałem się z wilkiem-Srogoszem\nI zawarłem z nim sojusz, że razem polować będziemy,\nOn na większe zdobycze, a ja na mniejsze i słabsze.\nPlony miały być wspólne; lecz stało się całkiem inaczej.\nGdy cielaka pochwycił lub kozę, to raczył się suto\nŚwieżym ich mięsem, a mnie zostawiał gnaty i skórę.\nNawet choć się zdarzyło, że wspólnie złowiliśmy krowę,\nJam odchodził na sucho, bo żona i dzieci Srogosza\nZaraz się na nią rzucały, sprzątając mi zdobycz sprzed nosa.\nŻebra nawet nędznego nie mogłem pozyskać w udziale,\nChyba że z mięsa je wprzód ogryzły żarłoczne wilczęta.\nJednak Bóg mię ochronił od głodu. Czerpałem tajemnie\nPełną garścią z mych skarbów, złożonych w bezpiecznej kryjówce,\nI żywiłem się nimi. A było też czerpać i z czego,\nBoć tam złota jest tyle, że nikt go i w dziesięć nawrotów\nFurą zabrać nie zdoła. — Tu król, na wzmiankę o skarbie,\nUcha nadstawił i rzekł: — A skądże tak dużo masz złota?\n— Nie zataję ja tego, odpowie lis, boć do grobu\nZ sobą zabrać nie mogę tych wszystkich rzeczy kosztownych.\nWięc jak każesz, o królu, tak wyznam otwarcie i szczerze.\nSkarb zabrałem przed laty. Sprzysięgli się wtedy spiskowi,\nBy cię życia pozbawić, i gdybym był w porę nie zdołał\nSkarbów owych usunąć, to zdrajcy dopięliby swego.\nLwica wieści straszliwej o spisku na życie małżonka\nWysłuchała ze drżeniem. — Pamiętaj, rzekła do lisa,\nŻebyś chwil swych ostatnich nie splamił kłamstwem niegodnym;\nWykryj nam niecny ten zamach i podłe morderców knowania.\nKról zaś dodał poważnie: — Zamilczcie, wierni rycerze,\nReineke niech się przybliży do tronu, boć sprawa to ważna.\nLis, nabrawszy otuchy, skwapliwie się zsunął z drabiny,\nKu wielkiemu zmartwieniu tych wszystkich, co zgubić go chcieli,\nZ miną szedł gęstą, buńczucznie, do nowych się matactw sposobiąc.\nGdyby mi tak się udało, pomyślał, okłamać monarchę,\nA zarazem mych wrogów podstępnie w sidła zaplątać,\nByłby to tryumf nie lada; lecz trzeba łgać, co się zmieści.\nNiecierpliwie wzywała królowa Reineke-lisa:\n— Mów nam wszystko, jak było, bo tylko szczerość cię zbawi.\n— Chętnie, odrzekł jej lis, przed śmiercią ulżę sumieniu,\nA choć przyjdzie, niestety, oskarżyć przyjaciół i krewnych,\nCóż ja na to poradzę, gdy grożą mi męki piekielne,\nJeśli prawdę zataję? Nie mogę duszy swej zgubić.\nCiężko się jakoś zrobiło królowi na sercu; więc pyta:\n— Czy nie skłamiesz ty tylko? — A lis mu na to obłudnie:\n— Grzesznik ze mnie jest wielki, lecz teraz, w śmierci godzinie,\nZ prawdą nie zminę się pewno, bo cóżby mi z fałszu przyjść mogło?\nRzekłszy to, minę nastroił żałosną i truchleć się zdawał.\nWięc wtrąciła królowa: — Lituję się jego niedoli;\nZechciej, królu i panie, łaskawie ucha mu podać\nI im prędzej, tym lepiej dobadać się gruntu tych wieści.\nNiechaj wszyscy umilkną, a on niech mówi publicznie.\nI rozkazał tak król, i tłum się uciszył niebawem.\nAż odezwie się lis: — Dostojny monarcho i panie!\nWyznam wszystko, co wiem, najwierniej, jak na spowiedzi,\nSzczędzić nie myślę nikogo, bo tak sumienie mi każe.\nChciejcież teraz posłuchać, jak lis się zręcznie wywijał,\nAby pokryć swe sprawki, a innym podstępnie zaszkodzić.\nKłamstwa wysnuł bezdenne, zbezcześcił ojca własnego\nI spotwarzył borsuka, co wiernym mu zawsze był druhem.\nNiebo i ziemię poruszył, by dla swych baśni zdradzieckich\nWiarę zyskać u króla i pomścić się przez to na wrogach.\n— Rodzic mój, począł swą rzecz, był niegdyś tyle szczęśliwym,\nŻe w kryjówce śród lasów na skarby natrafił ogromne;\nAle nie wyszło mu jakoś na dobre to jego odkrycie,\nBo się począł wynosić nad inne, uboższe zwierzęta,\nLekceważyć swych równych i szukać możniejszych przyjaciół.\nWięc wyprawił z poselstwem Milusia-kota w Ardeny,\nBy niedźwiedzia tam Mysia odszukał, poprzysiągł mu wierność,\nI do Rzeszy go naszej zaprosił, na króla wszech zwierząt.\nMyś, gdy pismo ojcowe przeczytał, ucieszył się bardzo,\nBo ambitna to sztuka. Natychmiast więc w drogę wyruszył,\nA gdy stanął na miejscu, mój rodzic zwołał niebawem\nI dzielnego Srogosza, i mędrca borsuka-Kosmacza.\nCi, przybrawszy do rady piątego kota-Milusia,\nNocną porą, w ukryciu, podstępne swe knuli zamiary\nI sprzysięgli się wszyscy na życie monarchy naszego.\nNiedźwiedź miał być ich władcą i zasiąść na stolcu królewskim\nW Akwizgranie, i dzierżyć koronę Rzeszy wraz z berłem.\nGdyby zaś który z przyjaciół lub krewnych lwa jegomości\nChciał im stawić się jeżem, to ojciec miał go namówić\nAlbo przekupić, a w razie oporu, uwięzić lub wygnać.\nJam się o tym dowiedział, bo Kosmacz razu jednego,\nPałkę sobie zalawszy, przed żoną się swoją wygadał,\nPod największym sekretem. Ta znowu, jak to kobiety,\nPod zaklęciem na wszystkie świętości, zwierzyła się mojej,\nI tak doszła rzecz do mnie. Wspomniałem przypowieść o żabach,\nCo to króla mieć chciały, sprzykrzywszy sobie swobodę;\nAż im Jowisz przeznaczył bociana, a ten bez pardonu\nZjadać je począł i gnębić straszliwie, bocianim zwyczajem.\nPoniewczasie spostrzegli biedacy, że głupstwo zrobili.\nReineke głośno przemawiał, więc wszyscy zebrani u dworu\nSłyszeć go mogli dokładnie, gdy ciągnął dalej z zapałem:\n— Tak, zaprawdę! o los podobny lękałem się dla nas.\nZnając Mysia przebiegi i chytre jego podstępy,\nJam przewidział od razu, że jeśli on władcą zostanie,\nTo zginiemy z kretesem. Wszak król nasz i pan miłościwy\nDobry jest, takem pomyślał, wspaniały, potężny i mądry;\nSmutną by było zamianą osadzić na tronie niedźwiedzia,\nNiedołęgę i łotra. Lecz jak ich knowaniom zapobiec?\nOjciec mój w ręku ma skarb i licznych stronników pieniędzmi\nZdoła pozyskać dla Mysia, więc skarbu pozbawić go trzeba.\nOdtąd na każdym już kroku śledziłem rodzica mojego,\nIlekroć skrycie wybiegał do lasu, czy we dnie, czy w nocy.\nRaz, gdym leżał ukryty w zaroślach, ujrzałem, jak stary\nZwinnie się i cichutko z szerokiej wymykał szczeliny,\nRozglądając się bacznie, czy nie ma kogo w pobliżu;\nPotem zaczął troskliwie ów otwór gałęźmi przykrywać,\nZasypawszy go piaskiem, a trop nóg swoich ogonem\nZręcznie zatarł bez śladu. Zaledwo rodzic mój odszedł,\nOdkopałem szczelinę łapami i wlazłszy do jamy,\nZłota i srebra znalazłem moc wielką. Zaprawdę, przenigdy\nNikt ich tyle nie widział na jednym miejscu zebranych.\nWięc z kobietą się moją zabraliśmy zaraz do dzieła,\nSkarby owe przenosząc tajemnie w kryjówkę bezpieczną.\nOjciec mój ciągle tymczasem z wodzami niecnego rokoszu\nKnuł podstępne zamiary, a co uradzili, opowiem.\nMyś i Srogosz pośpiesznie do wszystkich Rzeszy powiatów\nRozpisywać zaczęli otwarte listy od siebie,\nBy zwerbować zaciężnych do służby króla przyszłego,\nObiecując im z góry wypłatę żołdu w gotówce.\nOjciec skwapliwie roznosił po kraju te uniwersały,\nPewny skarbu swojego. Pomiędzy Elbą i Renem\nLicznych pozyskał stronników, za złoto gotowych do zdrady.\nWreszcie lato nadeszło; mój ojciec powrócił do swoich\nI przedstawił im wszystko, co zrobił. Długi był szereg\nTych, co walczyć przyrzekli za sprawę Mysia-niedźwiedzia.\nWięc drapieżnych krewniaków Srogosza setek dwanaście\nStawić się miało niebawem; a dalej z Turyngii całej\nWszystkie koty, borsuki, niedźwiedzi także dwie kopy.\nAle Bóg mi dopomógł, żem zdołał zniweczyć ich plany.\nGdy skończyli naradę, mój stary pobiegł do lasu,\nBy naznosić pieniędzy na pierwsze potrzeby rokoszu.\nJamę znalazł w zaroślach, lecz wewnątrz ani szeląga.\nPróżno kopał i grzebał, aż wreszcie — o straszne wspomnienie!\nWstyd i rozpacz go zmogły i biedny sam się obwiesił.\nTyle, królu potężny, zrobiłem dla dobra twojego;\nAlem źle na tym wyszedł. Wszak Myś i Srogosz przewrotny\nDziś najbliżej przy tobie zasiedli, a Reineke biedny,\nZa to, że ojca własnego nie szczędził, zginąć ma marnie\nKtóż z rycerzy w twym państwie do takich poświęceń jest zdolny?\nKról z królową tymczasem uczuli żądzę niezmierną\nPosiadania tych skarbów, więc wziąwszy na bok Rudego,\nBadać go jęli cichaczem o miejsce, kędy je ukrył.\nReineke rzecze im na to: — I cóż mi z tego, jeżeli\nWyznam wszystko królowi, gdy śmierć hańbiąca mnie czeka,\nGdy mym wrogom zawierzył, choć wie, że łotry i zdrajcy?\n— Nie, odpowie królowa, nie stanie się tobie nic złego;\nPan mój życiem cię darzy i puszcza w niepamięć twe grzechy;\nBądźże tylko na przyszłość oględnym i wiernym tronowi.\n— Miłościwa królowo, odezwie się Reineke skromnie,\nRacz mi tylko łaskawie przywrócić względy mo-narchy,\nA zapewnić was mogę, że żaden z władców tej ziemi\nNie ma bogactw tak wielkich, jak te, co roztropność je moja\nZłoży w ręce mocarza, którego szanuję i wielbię.\n— Nie wierz mu, wtrącił lew. To kłamca bezczelny i chytry.\n— Prawda, odrzecze królowa, że życie jego podotąd\nMało budziło ufności; lecz teraz, chciej to rozważyć,\nOjca własnego oskarżył o zdradę i druha borsuka.\nPrzecie gdyby chciał zmyślać, to mógłby obrzucać potwarzą\nInne jakie zwierzęta, a bliskich swoich ochraniać.\n— Ha, odpowie jej król, jeżeli tak radzisz, niewiasto,\nTo daruję mu życie i po raz ostatni zaufam,\nAle klnę się na wszystkie świętości, na moją koronę,\nŻe jeżeli mię zdradzi, wytępię cały ród lisi.\nReineke, widząc, jak łatwo i szybko lew zmienia swe zdanie,\nNabrał otuchy i rzekł: — Czyż byłbym tyle szalonym,\nNajłaskawszy monarcho, by prawić ci baśnie wierutne,\nSkoro w dni kilka zaledwie musiałoby wydać się kłamstwo?\nKról uwierzył tym słowom i wszystko lisowi wybaczył,\nNaprzód zbrodnię ojcową, a potem i sprawki późniejsze.\nAle Reineke, rad, że zdołał w szczęśliwej godzinie\nZ matni się zręcznie wywinąć, tak prawić począł na nowo:\n— Miłościwy mój panie i ty, władczyni łaskawa!\nNiech wam Bóg wynagrodzi to wszystko, co dla mnie czynicie!\nWdzięczny wam będę do zgonu i czynem zaświadczyć też pragnę,\nŻe nikomu na świecie tych skarbów chętniej nie oddam,\nNiż obojgu królestwu. Opiszę wam, gdzie je znajdziecie.\nW stronie wschodniej, za Elbą, jest puszcza ustronna i dzika,\nA w pośrodku kierz gęsty, przy którym ze skały zdrój tryska.\nNigdy stopa jej ludzka nie tknęła, tylko się sowy\nGnieżdżą w dziuplach jej drzew. Ta puszcza zwie się Kotłuchą.\nAle podążcie tam sami, bo trudno posłańcom zawierzyć.\nOminąwszy ów zdrój, znajdziecie w pobliżu dwie brzozy,\nPod którymi ukryłem bogactwa ojca mojego;\nTrzeba je tylko odgrzebać. Pod mchem ujrzycie głaz wielki,\nTen odwalcie, a zaraz w podziemnej jaskini was olśni\nMnóstwo złota i srebra, i różnych kosztownych klejnotów.\nPanie dostojny! gdy zoczysz te skarby ogromne i rzadkie,\nPewny jestem, że wdzięcznie o wiernym słudze swym wspomnisz.\nReineke, druh mój poczciwy, pomyślisz, on to zgromadził\nTyle dla mnie dostatków! — Tak mówił królowi lis chytry.\nAle lew mu odrzeknie: — Potrzeba, byś wybrał się ze mną;\nBo nie trafię tam może! Słyszałem nieraz o Rzymie,\nO Paryżu, Lubece, Hamburgu, Rostoku i Spirze,\nLecz przenigdy o jakiejś Kotłusze; bajeczna to nazwa.\nLis nie bardzo był rad tym słowom króla rozważnym,\nWięc odezwie się znowu: Toć przecie nie gdzieś nad Jordanem\nSkarbu szukać wam przyjdzie, lecz tu w pobliżu, za Elbą.\nNiechże inni poświadczą, że jest tam puszcza Kotłucha;\nOt, Dobrutko na przykład, co zna te strony wybornie.\nZając strwożony przystąpił i szepnął: — Monarcho potężny!\nPuszcza ta nie jest mi obcą, bo nieraz, czmychając przed psami,\nW niej szukałem schronienia. — Więc dobrze, lew powie do lisa,\nWierzę ci, ale mię wiedź na miejsce, tak rozkazuję!\n— Szczęśliw byłbym i dumny, prowadząc króla mojego,\nOdparł Reineke-lis, lecz wyrzec się muszę tej chluby.\nToż niedawne to czasy, gdym klątwie uległ za grzechy\nI nie zdjęto jej ze mnie aż dotąd; chciałbym więc jutro\nDo dnia, jako pokutnik, w pobożną się puścić pielgrzymkę.\nSkoro oczyszczon z niej wrócę, to śmiało będę mógł stanąć\nObok pana mojego; lecz gdybym dziś to uczynił,\nLudzie by słusznie mówili: skąd taka łaska monarchy\nDla złoczyńcy, którego sam wczoraj skazał na gardłoI na którym w dodatku spoczywa klątwa kościoła?\n— Prawdę mówisz, rzekł król; ja o tym wiedzieć nie mogłem;\nAle jeżeliś pod klątwą, to ze mną ci iść nie wypada;\nNiech mię raczej prowadzi Dobrutko, albo kto inny.\nŻe oczyścić się pragniesz pokutą, rzecz to chwalebna,\nWięc pozwalam ci jutro wyruszyć w wędrówkę daleką.\nObyś wrócił z niej do nas niebawem, pokrzepion na duszy!\nI tak Reineke znów powrócił do łaski królewskiej.\nWięc kazawszy dworzanom na trawie zasiąść szeregiem,\nLew ze szczytu pagórka te słowa rzekł do zebranych:\n— Posłuchajcie mię bacznie, wy ptaki, i wy czworonogi,\nBiedni i możni, dostojni i mali wasale korony!\nReineke wielkie usługi wyświadczył domowi mojemu;\nI królowa też jejmość prosiła za nim; więc odtąd\nWszyscy szanować go macie, i żonę jego, i dzieci.\nCo uczynił w przeszłości, to puszczam w niepamięć na zawsze,\nBo przyrzeka poprawę i jutro właśnie zamierza\nChwycić kosztur pątniczy i ruszyć w pielgrzymkę pobożną.\nNa to kot się oburknie do Mysia i wilka-Srogsza:\n— Wszystko teraz stracone! Bodajbym już stąd był daleko!\nJeśli Reineke lis odzyskał względy monarchy,\nTo potrafi nam trzem gorącą łaźnię zgotować.\nJedno już oko straciłem, a nie chciałbym stracić drugiego.\n— Trudno, odmruknie mu Myś, przegraliśmy sprawę, mój kumie. —\nAle Srogosz poradził, by udać się prosto do króla.\nWięc stanąwszy przed lwem, niebacznie sarkać poczęli\nI oskarżać Rudego. Aż król ofuknie ich z gniewem:\n— Toć słyszeliście przecie, żem łaskę mu swoją przywrócił!\nWyrzekłszy te słowa, rozkazał związać opornych,\nPamiętając, co lis o zdradzie ich mówił rzekomej.\nZatem od tej się chwili na opak rzeczy zwróciły:\nReineke wyszedł z tryumfem, bo wrogów swychw matnię wprowadził,\nA co gorsza, wyjednał u króla dekret sądowy,\nBy potężny szmat skóry Mysiowi zdarto ze grzbietu\nI tak samo wilkowi, na torbę dla lisa-pielgrzyma.\nZaraz tedy nazajutrz od rana żegnać się począł\nZ królem i jego małżonką, obficie łzy roniąc udane.\nKról całemu dworowi rozkazał pątnika ze sumptemPodprowadzić na drogę; a Myś i Srogosz tymczasem,\nSkaleczeni haniebnie, gdzieś w lochu jęczeli z boleści.\nKota tylko nie stało, choć Reineke pragnął gorąco\nZemstę wywrzeć i na nim, zalawszy mu sadła za skórę.\nNa rozstaniu raz jeszcze odezwał się chytrze do króla:\n— Bacz, monarcho łaskawy, by zdrajcy nie uszli z więzienia!\nTu o życie twe idzie, pamiętać nam o tym należy.\nWięc z koszturem i torbą, uszytą ze skóry swych wrogów,\nRuszył w podróż obłudnik, postawę przybrawszy świętoszka,\nA lew zasię, wraz z dworem, powrócił do swego pałacu.\nDwóch jedynie przedniejszych wasali zostało przy lisie:\nZacny zając-Dobrutko i baran Kłęboróg pobożny,\nBo ich Reineke umiał podstępną usidlać wymową.\n— Przykro mi rozstać się z wami, kuzynie, rzekł do zająca,\nZ tobą i z zacnym baranem, i gdybyście ze mną zechcieli\nChoć maleńki kęs drogi podążyć ku mojej siedzibie,\nWielką miałbym, zaprawdę, przyjemność w wędrówce z mężami,\nKtórych wielbi świat cały. Jesteście takimi zupełnie,\nJakim ja odtąd być pragnę, bo skromni, pobożni i cisi;\nŻywność waszą stanowi nie mięso, lecz trawa przydrożna\nI umiecie, jak ja, przestawać na małym, gdy trzeba.\nTak pochlebstwem potrafił ich podbić i ująć do tyla,Że obydwaj z nim zaszli pospołu do jego warowni.\nWtedy lis do barana uprzejmie w te słowa przemówił:\n— Poczekajcie tu, kumie, i raczcie się zioły smacznymi,\nMy tymczasem z Dobrutką pójdziemy do mojej kobiety,\nBy niebogę pocieszyć, bo srodze być musi strapiona,\nA gdy dowie się jeszcze, że ruszam w pielgrzymkę daleką,\nBiedna zachorzeć gotowa. — Tak lis tumanił swych gości\nT wprowadził zająca do zamku. Lisica leżała\nSmutno obok swych dzieci, zmożona troską o męża;\nAle gdy go ujrzała z koszturem pątniczym i torbą\nJęła pytać ciekawie o wszystko, co się z nim działo. ;\n— Wiedz, odpowie jej lis, że byłem już na śmierć skazany,\nLecz przywrócił mię król do łaski i skarcił mych wrogów,\nMysia i wilka-Srogosza: ta torba z ich skóry uszyta.\nDalej oddał mi król na pomstę zająca Dobrutkę,\nKtóry zdradził mię pierwszy i przez to na karę zasłużył.\nZając z trwogą niemałą usłyszał te groźne wyrazy\nI drapaka chciał dać, lękając się słusznie o życie;\nLecz morderca go dognał przy wrotach i za kark pochwycił.\nBiedak wrzasnął raz jeszcze: „Ratujcie, baranie! na pomoc!”\nAle ucichł niebawem, gdy Reineke gardło mu przegryzł.\n— Pójdźże, lis rzeknie do żony, spożyjmy tłustego szaraka;\nPo raz pierwszy on może choć na coś się przyda na świecie.\nI poczęli się raczyć oboje ze swymi lisięty,\nSławiąc łaskę królewską przy sutej i smacznej biesiadzie.\n— Jedzmy, odezwie się lis, tą razą nie zbraknie nam strawy.\nTak niech zginą ci wszyscy, co targnąć się na mnie pokuszą!\n— Rada bym teraz zapytać, po uczcie napomknie lisica,\nJakim cudem od śmierci wykręcić się tobie udało?\n— Długo o tym powiadać, odrzecze lis, jakem zręcznie\nKróla omotać potrafił i łaskę pozyskać królowej.\nZresztą trudno zaprzeczyć, że przyjaźń ta wisi na włosku,\nBo gdy prawdy się dowie, zapłonie gniewem straszliwym\nI już na nic się wtedy nie zdadzą najmędrsze wybiegi,\nWisieć mi przyjdzie niebawem. Więc słuchaj: ratować się trzeba.\nUciekajmy co prędzej do Szwabów żyznej krainy.\nTam dostatek jest wielki i w bród pokarmu wszelkiego:\nKaczek, gęsi i kur, zajęcy, królików i ptactwa,\nA dla dzieci rodzynek i fig, daktylów i cukru;\nLudzie pieką tam chleb wyborny, na jajach i maśle;\nWoda czysta jak łza, powietrze łagodne i miłe;\nRyb nie zbraknie w jeziorach, gdy pościć nam przyjdzie ochota;\nSłowem ziemski to raj. A wyznać też muszę otwarcie,\nŻem mocarza naszego obełgał haniebnie, jak żaka;\nPod przysięgą przyrzekłem, że ruszę w pielgrzymkę za morze;\nNagadałem mu cuda o skarbie ukrytym w Kotłusze;\nNiechże głupiec tam kopie, nie znajdzie szeląga marnego.\nAle gdy się przekona o kłamstwach moich, ha, wtedy\nBiada mi, jeśli mię schwyci. Oj nie chciałbym znaleźć się znowu\nW tak straszliwych opałach: najlepiej nogi wziąć za pas.\n— Rozważ, mężu i panie, ze smutkiem odpowie mu liszka,Że najlepiej każdemu u siebie; po co więc szukać\nGuza gdzieś na obczyźnie? Niemądrze zaprawdę ten czyni,\nKto porzuca rzecz pewną, by gonić za marą ułudną.\nWszak żyjemy tu wszyscy bezpiecznie; twierdza jest silna\nI niełatwo by przyszło królowi zdobyć jej wały.\nZresztą mamy tu przecie przesmyków podziemnych bez liku,\nWięc i uciec możemy, gdy innej nie będzie już rady.\nAle to mnie najwięcej zasmuca, żeś przysiągł niebacznie\nOdbyć pielgrzymkę za morze. Cóż wtedy z nami się stanie?\n— Ha, odrzeknie jej lis, jeżelić tak bardzo się trwożysz,\nMiła ty moja niewiasto, to wolę już zostać tu przy was.\nWymuszona przysięga nikogo bo przecie nie wiąże.\nZbyt potężny jest król, bym siłę odeprzeć mógł siłą;\nLecz jeżeli mnie zechce zaczepić, to rychło na uszy\nCzapkę z dzwonkami mu wsunę i kurtę błazeńską mu skroję.\nNiecierpliwie tymczasem Kłęboróg wołał przed bramą:\n— Hejże, kumie zajęcze! wychodźcie! wracać nam pora!\nReineke, słysząc te słowa, odpowie mu chytrze: — Łaskawco,\nChciejcie wybaczyć Dobrutce. On z ciotką tam się zabawia,\nMiłą prowadząc rozmowę. Podejdźcie naprzód powoli,\nA dopędzi was wkrótce, gdy puści go moja kobieta.\n— Jednak słyszałem niedawno, jak krzyczał: ratunku! na pomoc!\nPyta baran; czy czasem biednemu się krzywda nie stała?\n— Gdzie tam, rzecze lis na to. Gdym wspomniał o swojej pielgrzymce,\nTkliwa moja niewiasta dostała spazmów ze strachu.\nWidząc to, zacny Dobrutko o pomoc głośno jął wołać,\nLecz zapewnić was mogę, że jemu i włos nie spadł z głowy.\nOto lepiej słuchajcie: polecił mi król na wychodnym,\nAbym w kilku mu pismach o ważnych sprawach korony\nMyśli swoje objawił. Te pisma mam już gotowe;\nChciejcie zabrać je z sobą i wręczyć monarsze samemu.\n— Owszem, odpowie mu baran, lecz nie mam kieszonki podróżnej,\nWięc niechcący bym mógł pokruszyć pieczęcie na listach.\n— Łatwo temu zaradzić, podchwyci Reineke zdradnie,\nToć ja pyszną mam torbę, ze skóry niedźwiedzia i wilka;\nNiechże służy waszmości, a król was osobno nagrodzi.\nI pośpieszył do zamku, i włożył cichaczem do torby\nŁeb biednego Dobrutki, i wyniósł ją szczelnie zamkniętą.\nOto moje papiery, zawołał, radzę wam tylko\nNie zaglądać do środka, bom węzły misternie zadzierzgnął\nI ucieszy się król, gdy torbę nietkniętą odbierze.\nNawet więcej wam powiem; by zyskać u dworu znaczenie,\nNapomknijcie, że sami w tych pismach byliście mi radą,\nŻeście w nich pomagali, to zjedna wam względy u króla.\nWięc rozpromienił się baran i skakać aż począł z radości.\n— Drogi kumie mój, prawi, niech Bóg wam tę łaskę nagrodzi!\nWobec dworu i wszystkich wasali urośnie mi chluba\nZ pism tak mądrze skreślonych, a wam zawdzięczać to będę.\nI pożegnał się z lisem i śpiesznie z powrotem podążył.\nGdy już stanął u dworu, ciekawie król go zapyta:\n— Gdzież jest Reineke-lis? bo widzę, że masz jego torbę.\n— Najłaskawszy monarcho, Kłęboróg mu na to odpowie,\nLis mię prosił, bym zabrał papiery w tej torbie schowane.\nTo co w niej się zawiera, jest dziełem wspólnym nas obu;\nJam to jemu doradził, jak słusznie pochwalić się mogę.\nWięc król bobra zawezwał i listy odczytać mu kazał,\n(Był to pisarz nadworny, co wiele posiadał języków);\nTen, gdy z kota pomocą rozplątał węzły misterne\nI wydobył ów łeb zajęczy, zawołał zdumiony:\n— Dziwne listy, doprawdy! lecz kto je napisał i po co?\nWszak to głowa Dobrutki, niestety! wszystkim nam znana.\nKról się mocno przeraził i rzekł z westchnieniem tłumionym:\n— Reineke, niecny zbrodniarzu! o czemuż twym kłamstwom wierzyłem?\nAle lampart się na to odezwie, krewniak królewski:\n— Po cóż, władco potężny, na próżno się żalić i smucić?\nWszakżeś panem nas wszystkich; rozkazuj, a będziem posłuszni.\n— Właśnie to, odparł mu lew, mnie dręczy, że będąc wam panem,\nTak straszliwie zbłądziłem. Toż wilk i niedźwiedź skarceni\nNajniewinniej zapewne. Nie czyni to wcale zaszczytu\nMnie i mojej koronie, żem skrzywdził tak dzielnych rycerzy.\nZbyt skwapliwiem usłuchał tą razą poszeptu królowej.\nBo niewiasty się zawsze wrażeniem rządzą, a przy tym\nŁatwo przystępne pochlebstwu. Ha, stało się! trudna już rada!\nI znów lampart tak pocznie: — Dostojny wszech zwierząt monarcho!\nNie chciej trapić się dłużej! Toż zło naprawić nietrudno.\nOddaj niesłusznie skrzywdzonym na pastwę barana niecnotę,\nKtóry morderstwo Dobrutki doradził i sam to przyznaje.\nPotem wszyscy pospołu ruszymy na lisa siedzibęI pojmawszy złoczyńcę, doraźnym go sądem skarcimy.\nLwu te słowa przypadły do myśli i odrzekł łaskawie:\n— Rada twoja jest dobra, więc obu przyprowadź tu zaraz;\nWilk i niedźwiedź niech znów zasiędą w mej radzie na czele,\nNiech ich moi dworzanie ze czcią i szacunkiem witają,\nA na pastwę im oddać barana i jego pokrewnych.\nLampart więc zaraz pośpieszył do Mysia i wilka-Srogosza.\n— Dobrą wieść wam przynoszę, zawołał, bo łaskę królewską.\nPan nasz, jeśli was skrzywdził, to sam żałuje dziś tego\nI oddaje wam w moc barana, niecnego przecherę,\nZ całym jego plemieniem. Gdziekolwiek ród ten spotkacie,\nCzy to w polu, czy w lesie, niech pastwą waszą się stanie.\nOto co wam ogłaszam w imieniu monarchy naszego;\nOn i jego następcy na wieki ten wyrok stwierdzają.\nWięc niech zgoda nastąpi i bądźcie królowi wiernymi.\nI tak sojusz wznowiony Kłęboróg głową przypłacił\nI nieprzyjaźń plemienna w wieczysty się płomień rozżegła.\nDotąd jeszcze, gdziekolwiek potężni krewniacy Srogosza\nNa swej drodze przydybią barana, owcę lub jagnię,\nWnet rozszarpią je w sztuki, na mocy owego dekretu.\nAle by uczcić niedźwiedzia i wilka, do łaski wróconych,\nKról zjazd dworski rozkazał przedłużyć do kilku tygodni.\nI zebrali się licznie szlachetni rycerze wszech rodów;\nCo dzień odgłos się trąb i kotłów rozlegał dokoła\nI korowód taneczny sam król prowadził z powagą.\nW bród tam było wszystkiego, co tylko zamarzyć się może;\nPosły szły za posłami, spraszając gości do dworu;\nCzworonogi i ptaki ruszały w drogę parami,\nŚpiesząc buńczucznie i strojnie, na króla swojego wezwanie.\nReineke tylko, samotnie przyczajon, w domu pozostał,\nBo nastawić już łba nie kwapił się wcale tą razą;\nWolał, dawnym zwyczajem, u siebie broić po cichu.\nA u dworu tymczasem wesoło muzyka grzmiała;\nHojnie jadłem i trunkiem rycerzy zebranych raczono,\nCo dzień bywały turnieje, gonitwy, tańce i śpiewy,\nTakże wiejskie zabawy, przy których ligawki i kobzyTęskną nutą dźwięczały. Oj, byłoż przysłuchać się czemu!\nTydzień minął tym trybem. Król siedział przy stole z królową,\nW gronie dworzan przedniejszych i gości z daleka przybyłych.\nWtem, ociekła krwią świeżą, pojawi się przed nim wiewiórka.\n— Wielki królu! zawoła, i wy panowie korony!\nRaczcie ująć się za mną, bo Reineke ciężko mnie skrzywdził.\nWczoraj rano, gdym szła gościńcem wiodącym do zamku\nMaleparta, sam lis przed furtą siedział skulony,\nOdzian w szaty pątnicze, jak gdyby odmawiał pacierze.\nChciałam się przemknąć nieznacznie, lecz on mnie spostrzegł i szybko\nWstał, zbliżając się ku mnie. Myślałam, że chce mnie przywitać;\nAle zbójca od razu w pazury mię ostre pochwycił.\nSzczęście, żem lekka i zwinna, więc z łap mu się zręcznie wymknęłam,\nLecz straszliwie zraniona, bez wąsów i ucha jednego.\nWięc, potężny monarcho, chciej zważyć, że nikt dziś w tym kraju\nPodróżować nie może bezpiecznie, bo zbójca okrutny\nPo gościńcach czatuje i staje przechodniom na zdradzie.\nA zaledwie skończyła swe żale, gdy z krzykiem wrzaskliwym\nKrak nadskoczył zdyszany i zaraz stanął przed królem.\n— Przepotężny monarcho! zakrakał, ledwo potrafię\nGłosu dobyć, nieszczęsny, z boleści straszliwej i smutku.\nDziś, gdym w pole wyruszył z niewiastą moją Dziobajką,\nUjrzeliśmy, że lis jak martwy leży przy drodze:\nŚlepie we łbie przekręcił i kitę szeroką stuliwszy,\nOzór z pyska wywalił. Krzyknąłem głośno ze strachu;\nOn nie ruszał się wcale. Poczęliśmy tedy oboje\nKoło zmarłego się krzątać, serdecznie żałując go w duszy.\nAż gdy moja Dziobajka przytknęła mu ucho do nosa,\nBy posłuchać, czy czasem się oddech w nim nie zataił,\nZdrajca schwycił ją nagle i ugryzł głowę niebodze.\nJak mnie ten widok przeraził, czyż słowa określić potrafią?\nBiada mi! biada! wrzasnąłem. A wtem złoczyńca i na mnie\nJednym susem się rzucił; zaledwo żem umknął na drzewo.\nTam, o królu, widziałem, jak zbój rozszarpał mi żonę\nI jak schrupał ją chciwie. Gdy odszedł, frunąłem na ziemię;\nAle łotr nie zostawił ni jednej kosteczki nietkniętej,\nTylko pierze i dziób znalazłem, i te też przynoszę,\nJako zbrodni dowody. Monarcho łaskawy i wielki!\nGdybyś tą razą na zdrajcy nikczemnym pomsty nie wywarł,\nDużo by o tym gadano; bo mądrze mówi przysłowie,\nŻe wspólnikiem jest zbrodni, kto mogąc ukarać, nie karze.\nTak wysłuchał dwór cały biadania wiewiórki i kruka.\nWięc się Nobilis-lew odezwał z gniewem w te słowa:\n— Na mą wierność małżeńską, na wszystkie świętości przysięgam,\nŻe zbójowi te sprawki zdradzieckie nie ujdą na sucho.\nToż się zaklął obłudnik, że ruszy w pielgrzymkę pobożną.\nJakieś spiski wymyślił i skarby, o których nikt nie wie;\nSłowem okłamał mię czelnie. Nie było mi słuchać królowej!\nAle nie będę podobno ostatnim, co gorzko żałuje,\nŻe niebacznie w swych sądach za radą poszedł niewieścią.\nHańbą by było doprawdy folgować złoczyńcy takiemu.\nWięc, szlachetni rycerze, poradźcie, co czynić należy,\nBy go schwycić co prędzej i skarać, jak prawo wymaga.\nMyś i Srogosz z radością tej mowy królewskiej słuchali,\nLecz nie śmieli nastawać, bo lew był nad miarę wzburzony.\nAż podchwyci królowa: — Łaskawy mój mężu i panie!\nNazbyt się gniewem unosisz. Potrzeba dobadać się prawdy\nI winnego wysłuchać, bo gdyby był tutaj obecny,\nMoże niejeden by zamilkł, co teraz zuchwale gardłuje.\nReineke zawsze i wszędzie roztropnym był w czynie i radzie,\nWięc w najlepszej go myśli dla tronu zjednać pragnęłam.\nTo co mówi, jest mądre, choć życie prowadzi naganne.\nZresztą baczyć i na to winniśmy, że ród jego możny\nLiczne ma w kraju stosunki: nie trzeba się śpieszyć z wyrokiem.\nI znów lampart się ozwie: — Wysłuchać stron obu nie wadzi.\nNiech się Reineke stawi, a skoro śledztwo sądowe\nWinę nam jego potwierdzi, to stanie się według twej woli.\nTakie jest zdanie królowej i wielu obecnych w tym kole.\nLecz wilk-Srogosz mu na to: — Słuchajcie, kolego lamparcie;\nChoćby się lis i wykręcił od skargi wiewiórki i kruka,\nŁatwo bym dowieść potrafił, że śmiercią go skarać należy.\nWszak bezczelnie okłamał niedawno monarchę samego;\nWielu z nas nędznik pokrzywdził, a mnie i Mysia znieważył.\nAle o tym zamilczeć już wolę, aż łotra schwycimy.\nTeraz na nowo rozbija swobodnie po drogach publicznych,\nWięc nie stanie przed sądem, jeżeli nie zmusim go siłą.\n— Ha, przemówi znów król, więc po co czekać nam dłużej?\nNiech waleczni wasale do walki się zaraz gotują;\nZa dni kilka ruszymy, by zdobyć złoczyńcy siedzibę.\nKażdy niech w dzidę, i łuk, i oręż się wszelki opatrzy.\nA popiszcie się dzielnie, bo w miarę zasługi zamierzam\nNowych pasować rycerzy. — I wszyscy się kornie skłonili.\nZatem Nobilis-lew i jego lennicy pragnęli\nMalepartę szturmować i lisa ukarać. Lecz borsuk,\nWysłuchawszy wszystkiego, cichaczem wysunął się z koła\nl pośpieszył co tchu do wuja, by ostrzec go w porę.\nBiedny Reineke-lis, pomyślał, krucho z nim będzie!\nStrata stąd wielka dla rodu; boć on to naszą był głową,\nOn przed sądem nas bronił i przy nim byliśmy bezpieczni.\nWięc doszedłszy do zamku, przed bramą zastał Rudego,\nKtóry przed chwilą dwa młode gołąbki pochwycił i zdusił.\nTen, gdy ujrzał Kosmacza, powitał go grzecznie, powstawszy.\n— Bądź pozdrowion w mych progach, zawołał, siostrzanie mój miły!\nAleś jakoś zdyszany; czy złe mi zwiastujesz nowiny?\nNa to borsuk odpowie: — Niedobre przynoszę wam wieści.\nKról się zawziął, by was pozbawić i mienia, i życia;\nPospolite ruszenie powołał; przedniejsi rycerze,\nZbrojni w dzidy, rusznice i łuki, z taborem wojennym\nWkrótce zebrać się mają i oblec wasz zamek warowny.\nMyś i Srogosz na nowo są w łaskach u króla, jak nigdy\nTylko patrzeć, jak wilk hetmańską otrzyma buławę.\nKruk z wiewiórką przed tron na waści skargę zanieśli,\nW wielkiej jestem obawie, wujaszku, o koniec tej sprawy.\n— Tylko tyle? rzekł lis. To furda, wierzaj mi, bracie.\nChoćby się nawet i król, i rada na jedno spiknęli,\nSkoro tam tylko zawitam, przez nogę ich wszystkich przesadzę.\nOto zabierzmy się lepiej do smacznej choć skromnej przekąski.\nWłaśnie złowiłem tu parę gołąbków młodych, a tłustych;\nLubię bardzo te ptaszki, to strawa i lekka, i miła.\nPójdźmy zatem do mojej niewiasty; lecz nie mów jej, proszę,\nZ czym przybyłeś, bo ona do serca by zaraz to wzięła.\nJutro społem ruszymy do dworu; tuszę zaś sobie,\nŻe mi dopomóc tam zechcesz, jak godzi się między krewnymi.\n— Chętnie oddam majątek i życie na wasze usługi,\nRzecze borsuk; a lis mu na to: — Wdzięcznym ci będę\nPóki żyję, siostrzanie. — Aż tamten znów się odezwie:\n— Mówcie śmiało do króla; wysłucha was, ręczę wam za to,\nBo królowa z lampartem po waszej, wujaszku, są stronie.\nTak gawędząc ze sobą, do hożej poszli gosposi;\nPodzielono gołąbki i każde swą cząstkę spożyło.\nSmaczne były, bo smaczne, lecz skąpo przypadło na głowę:\nByliby chętnie schrupali i tuzin, gdyby go mieli.\nPo wieczerzy, rzekł lis: A muszę też teraz waszeci\nSynków swoich przedstawić, boć przecie jest czym się pochwalić.\nOto starszy Capikur, a owo pieszczoszek nasz Lubuś.\nWielką mam z nich pociechę: roztropne to, zręczne, pojętne\nI zabiera się sprytnie do łowów wszelkiego rodzaju.\nPrzy tym ja ich przyuczam, jak psów się ustrzec i strzelców;\nGdy dorosną, to nigdy nie zbraknie już u nas zwierzyny,\nBo wrodzili się w ojca; chwytają szybko i składnie,\nA i w skoku są silni i pewni, co rzeczą jest ważną.\n— Wielka łaska to nieba, odeprze borsuk, gdy dzieci\nDobrze się komu udają: albowiem przyszłość i rodzin,\nI narodów zależy od cnót i przymiotów młodzieży.\nDumny jestem, że mam tak dzielnych swojaków w swym rodzie.\nWtem mu przerwie gospodarz, rzucając lisicy te słowa:\n— Pora nam spocząć, niewiasto, bo siostrzan nasz srodze zmęczony.\nWięc posłanie wygodne, na słomie i liściach suszonych,\nSporządzono w sypialni i wszyscy tam społem chrapnęli;\nTylko Reineke lis, choć miną junacką nadrabiał,\nZasnąć nie mógł stroskany i ranek w dumaniu go zastał.\nLedwo też ślepie rozwarła lisica, już ozwał się do niej:\n— Wyznać, duszko, ci muszę, że idę z Kosmaczem do dworu\nAle nie frasuj się o mnie, a pilnuj dzieciaków i domu.\nNa to liszka mu rzecze: — Doprawdy, dziwię się bardzo,\nŻe bez ważnej przyczyny, na nowo chcesz głowy nadstawiać;\nCzyż nie pomnisz przeszłości? — Zaiste, lis jej odpowie,\nCiepło było mi wtedy; lecz różnie się dzieje na świecie:\nRaz się bywa na wozie, to znów się legnie pod wozem.\nJednak spokojną bądź o mnie, za dni niewiele powrócę.\nRzekłszy to, chwycił za kij i odszedł z borsukiem Kosmaczem.\nSzli więc razem krewniacy przez pola, i łąki, i bory,\nWprost do zamku, gdzie król zasiadał z wasali swych gronem.\nW drodze Reineke rzekł: — Na dwoje babka wróżyła;\nJednak szepce mi coś, że wszystko się dobrze zakończy.\nLecz wysłuchaj tymczasem powtórnej mych grzechów spowiedzi,\nBom o dawnych przepomniał i nowych napłatał niemało.\nWięc po pierwsze, jak wiesz, i Myś, i Srogosz przeze mnie\nPostradali niesłusznie po sporym szmacie swej skóry.\nSam królowi naplotłem wierutnych baśni o skarbach.\nDalej Dobrutkę zagryzłem, a głowę jego, miast listów,\nPrzez barana posłałem do dworu. Nieborak Kłęboróg\nŻyciem mą zdradę przypłacił. Wiewiórkę także skrzywdziłem.\nWreszcie ze wstydem wyznaję, że w oczach kruka niedawno\nŻonę Dzióbajkę mu zjadłem, obżarstwu gwoli wstrętnemu.\nOto są grzechy spełnione po pierwszej już owej spowiedzi.\nAlem jeszcze zapomniał o jednej sprawce z przeszłości.\nIdąc z wilkiem na żer, spostrzegliśmy klacz i źrebiątko.\nSrogosz strasznie był głodny; więc rzecze do mnie: — Kolego,\nRacz się klaczy zapytać, czy czasem nam źrebca nie sprzeda.\nJam też podszedł i prawię: — Przezacna niewiasto, powiedzcie,\nCzy to źrebię jest wasze i czybyście zbyć go nie chcieli?\n— Owszem, odrzecze mi klacz, za dobre pieniądze je oddam,\nCenę znajdziecie spisaną na spodzie kopyt mych tylnych.\nZmiarkowałem jej podstęp. Więc mówię: Wyznać wam muszę,\nŻem niebiegły w czytaniu; a zresztą nie o mnie tu idzie,\nLecz o wilka-Srogosza, co źrebca kupić zamierza.\n— Niechże przyjdzie, odparła, objaśnię go krótko a jędrnie.\nZatem rzekłem wilkowi: — Jeżeli towar mieć chcecie,\nTo targujcie go sami. Kobyła ma cenę spisaną\nNa swych tylnych kopytach. Zobaczcie tylko, mój kumie,\nOwo pismo, to może i jego znaczenia dojdziecie.\n— Jażbym nie miał zrozumieć osnowy pisma? wilk krzyknie.\nA to rzeczy zabawne! Toż wiecie, że władam wybornie\nZ dawnych języków łacińskim, a z nowszych włoskim, francuskim\nI angielskim po trosze. Jam przecie getyngskiej wszechnicyIn absentia doktor. Wyczytać bym nawet potrafił\nStarodawne skryptury, tak biegle, jak własny swój podpis.\nOdszedł tedy i spytał kobyły: — Co chcecie za źrebca?\nTylko się proszę nie drożyć. — Tu cenę znajdziecie na spodzie,\nKlacz mu rzecze, i zaraz z murawy nogę podniosła,\nSześcią gwoźdźmi podkutą. Aż gdy się doktor nachyli,\nBy zobaczyć pisanie, jak wierzgnie, mierząc mu w czoło,\nTak się biedak przewrócił, a klacz ze źrebcem uciekła.\nDługo leżał bez duszy i ledwo w godzinę dopiero\nOprzytomniał nieborak. Jam wtedy przystąpił do niego:\n— Jakże kupno? pytałem; czy drogo zapłacić wam przyszło?\nCo tam było u klaczy na tylnym kopycie, doktorze?\n— Jeszcze ze mnie szydzicie? żałośnie jęknął raniony.\nBodaj kaci porwali tę klacz z długimi nogami!\nGwoździe miała w kopytach, prawdziwe pismo ćwiekowe,\nZ przeczytania onego sześć dziur mi w głowie zostało. —\nLedwo z ran się wylizał. — I tak wyznałem ci wszystko,\nCo mi na sercu ciężyło. Jakkolwiek się los mój obróci,\nZawszem ulżył sumieniu i śmielej już w przyszłość spoglądam.\nBorsuk na to: — W istocie, zgrzeszyliście ciężko, mój wuju;\nHa, cóż robić? umarli nie wskrzesną, choć byłoby lepiej,\nGdyby odżyć zdołali. Jednakże wybacza się wiele\nTemu, co śmierć mu zagraża. Najgorsza, powiem wam, sprawa\nZ tym morderstwem Dobrutki; bo sami też przyznać musicie,\nŻe zuchwalstwem to było posyłać łeb jego królowi.\n— Stało się, przerwie mu lis; co będzie ze mną, to będzie.\nWidzisz bo bratku, że radzić rozumnie i innym, i sobie\nNie jest rzeczą tak łatwą. Toć świętym być trudno na świecie.\nKażdy swoje ma wady, i jeślim przez krewkość zawinił,\nTo i oni mi także niemało dopiekli, zaprawdę.\nZając drażnił mnie wielce ciągłymi skokami swoimi,\nPulchność mię jego nęciła, więc afekt na bok iść musiał.\nZresztą tępe to było, niezdarne i głupie okrutnie.\nWprawdzie miłować należy bliźniego jak siebie samego,\nAle spójrzmy dokoła, czy przykład przyświeca nam z góry?\nLew rozbija niegorzej, jak każdy z jego wasali,\nA gdy sam nie zagrabia, to każe niedźwiedziom lub wilkom.\nJednak nie ma nikogo, co śmiałby mu prawdę powiedzieć;\nWszyscy milczą, bo wszystkim z milczeniem jest arcywygodnie.\nLubi przy tym, gdy dwór tańcuje, jak zagrać mu każe;\nNie przepuszczą nikomu języki gminu złośliwe:\nZawsze złe upatrują w swych panach, choć znają i dobre.\nLecz co gorsza, każdemu się zdaje, że on bez pochybyŚwiatem by rządził najlepiej. Oj, gdybyć to każdy przynajmniej\nWłasną żonę i dzieci w karności utrzymać potrafił,\nGdyby z krnąbrną czeladką skutecznie uporać się zdołał,\nGdyby umiał żyć sam rozumnie śród głupich i próżnych!\nTak gawędząc, niebawem do lwiej się zbliżyli siedziby\nI spotkali na drodze pawiana w podróżnym ubiorze.\nPowitano się grzecznie i Reineke z biedą się swoją\nPrzed krewniakiem użalił: jak świeżo kruk i wiewiórka\nOczerniły go srodze, w obliczu monarchy i rady.\n— Kumie, pawian odpowie, ruszajcie śmiało do dworu;\nTam, przy boku królowej, żoneczka moja, jak wiecie,\nHonorową jest damą i wielkim zaszczyca się wpływem.\nOna wam chętnie pomoże, bo mądra to bardzo niewiasta.\nZresztą wracam dziś jeszcze, a król od dawna wie o tym,\nŻem życzliwy jest dla was i marnie zginąć wam nie dam.\nWięc pokrzepion na duchu, już raźniej Reineke ruszył\nProsto na sądy królewskie, gdzie liczne czyhały nań wrogi.\nAle gdy przybył do dworu i ujrzał tam tłumy niechętnych,\nKtórzy zemstą ku niemu pałali i zgubić go chcieli,\nUczuł trwogę nieborak, choć miną nadrobił i giestem,\nPrzeciskając się butnie z borsukiem do tronu monarchy.\nWięc towarzysz mu szepnie — Wujaszku, nie traćcie odwagi!\nCało z tej sprawy wyjdziecie, bo śmiałym zwykle los sprzyja.\n— Prawdę mówisz, rzekł lis, i jeśli przy życiu zostanę,\nDobro ci dobrem odpłacę. — Raz jeszcze obejrzał się wkoło\nI zobaczył tam wielu krewniaków, lecz mało przyjaciół.\nTedy Reineke-lis przed tronem ukląkł na ziemi.\n— Bóg najwyższy, zawołał, niech raczy zachować cię, panie,\nWraz z królową jejmością, i łaską natchnąć was swoją,\nByście prawdę od fałszu we wszystkim odróżniać zdołali,\nBo zbyt wiele jest teraz matactwa i zdrady na świecie.\nGdyby tak każdy na czole miał napis, co zacz i co myśli,\nMiłościwy nasz król oceniłby szczerość słów moich.\nWiem, że licznych mam wrogów, co pragną mię wyzuć z twych względów,\nWładco zwierząt potężny! Lecz ufny w twą mądrość i stałość,\nWierzę, że z drogi słuszuości sprowadzić cię nikt nie potrafi.\n— Łotrze, odpowie mu król, na ten raz przebiegłe twe słowa\nNie przydały się na nic. Rabujesz, cyganisz i zdradzasz,\nJak widzieliśmy świeżo na biednej wiewiórce i kruku.\nAle dosyć już tego: przebrała się miara twych zbrodni!\nLis pomyślał strapiony: Ha, kuso coś ze mną naprawdę;\nAle kto zabrnął, ten musi i przebrnąć. Spróbuję raz jeszcze...\n— Wielki królu, przemówił, jeżeliś na śmierć mnie osądził,\nTo z mylnego jedynie na całą tę sprawę poglądu.\nRacz mię zatem wysłuchać. Wszak zawsze radziłem ci dobrze,\nWiernie przy boku twym stając, gdy inni od ciebie stronili,\nCzyliż sądzisz, że byłbym tak śmiało się stawił u dworu,\nGdybym winnym się czuł tych przestępstw i wielkich, i drobnych?\nNie, pozostałbym raczej u siebie, w swej twierdzy warownej,\nZamiast skwapliwie, bez zwłoki, posłusznym być twemu wezwaniu.\nAlem przybył i żądam, by wszelkie pokątne obmowy\nPowtórzono mi w oczy, otwarcie, jak czynić się godzi.\nNaprzód więc co do wiewiórki opowiem w krótkości rzecz całą.\nWczoraj rano, o świcie, siedziałem przed swoim zameczkiem,\nW zwykłym ducha skupieniu, pacierze zmawiając poranne.\nWtem wiewiórka przechodzi i wita się ze mną uprzejmie,\nMówiąc, że idzie do dworu. — Bóg z wami! powiadam jej na to,\nA ujrzawszy, że biedna znużona jest srodze podróży.\nSam wyniosłem jej chleb, i masło, i świeże wisienki.\nJadła jeszcze ze smakiem, gdy zbliżył się do nas mój Lubuś,\nUkochany pieszczoszek, i chwycił ze stołu kęs chleba,\nBoć dzieciaki łakome są zawsze; aż chytre stworzenie\nJak go skrobnie pazurem po pyszczku, tak krew się polała.\nWidząc to, starszy mój syn Capikur za bratem się ujął;\nWalka nie żartem zawrzała i ledwom rozłączyć ich zdołał.\nJeśli podstępna wiewiórka w tym boju, z jej winy powstałym,\nWąsy i ucho straciła, niech sobie to tylko przypisze.\nAlbo znowu ten kruk. W południe przybiegł sam do mnie,\nZ wielkim lamentem, zwiastując, że żona śmiertelnie mu chora,\nRybkę sporą połknąwszy niebacznie, razem z ościami.\nJam natychmiast pośpieszył z pomocą, lecz było już po niej.\nTeraz zbrodniarz ten mówi, żem ja zamordował Dzióbajkę,\nZłem za dobre mi płacąc. Tak zwykle się dzieje na świecie.\nOtóż jeżeli mię kto obwinia o czyny haniebne,\nNiechże świadków postawi, jak prawo krajowe wymaga,\nA jeżeli ich nie ma, to znajdzie się sposób i na to:\nJestem gotów do walki, niech sprawę rozstrzygnie sąd Boży.\nWszyscy obecni słuchali i wielce zdziwiła ich śmiałość,\nZ jaką Reineke-lis uczynków się swoich zapierał.\nI ulękli się kruk z wiewiórką, i dwór opuścili.\n— Co tu czynić? szeptali. Z tym frantem nie sposób się wdawać;\nŚwiadków czynu nie mamy, a walczyć z nim sił nam nie staje.\nDaj go katu! niech lepiej ukarze go własne sumienie.\nAle Srogosz i Myś niechętnie ten odwrót widzieli;\nBo gdy ozwał się król: — Kto skarżyć chce, niechaj się zbliży\nI niech świadków postawi — głębokie nastało milczenie.\n— Tak to bywa zazwyczaj, odezwie się Reineke mądry;\nLubią strzelać zza płotu potwarcy i łgarze nikczemni,\nLecz gdy oko im w oko przychodzi stawać — pierzchają.\nWiedz, monarcho potężny, że zdradnie jest słuchać obmowy,\nGdy za oczy ją kto na wierne sługi twe miota.\n— Słuchaj, rzecze mu król z powagą, ty zdrajco przebrzydły,\nJakie cię licho skusiło, że śmiałeś wiernego Dobrutkę,\nListonosza mojego, usidlić podstępem i zabić?\nWszakżem ci wszystko przebaczył, boś przyrzekł publicznie poprawę\nI w pielgrzymkę pobożną za morze wyprawić się miałeś.\nMiast pokuty tymczasem, ty wciągasz w swe zbrodnie barana\nI urągasz mej władzy przysłaniem mi głowy zająca.\nPoseł przypłacił już życiem; dziś kolej na ciebie, niecnoto.\nReineke na to: — Co słyszę? więc zacny Dobrutko nie żyje?\nAni baran, mój kum? O bogi, to klęska straszliwa!\nTociem ci przez nich przesyłał klejnoty tak rzadkie i cenne,\nJakich nigdzie już chyba nie znajdzie na świecie szerokim.\nKtóżby przypuścić mógł, panie, że baran zabije zająca\nI pozbawi cię skarbów? Nikczemna to grabież i zdrada!\nAle nie słuchał go król i odszedł do swojej komnaty,\nMrucząc gniewnie. Tam zastał królową z małpeczką nadworną,\nZręczną, układną i mądrą, a wielce lisowi przyjazną.\nTa, ujrzawszy, że lew się zawziął, wyrzekła te słowa:\n— Ilekroć, królu i panie, na prośby me zważać raczyłeś,\nNigdyś się na to nie żalił i zawsześ wybaczał wspaniale,\nGdym odezwać się śmiała, by gniew twój monarszy złagodzić.\nChciejże i teraz wysłuchać, co powiem w obronie krewnego.\nJeśli prawdę mam wyznać, to mniemam, że Reineke może\nMniej jest winnym, niż sądzisz. Nieszczęściem zbyt wielu ma wrogów,\nAle zwykły to los wyższości, że niechęć obudza.\nMyś i Srogosz zazdroszczą lisowi i radzi, gdy mogą\nŁatkę przypiąć biednemu, choć sami nie święci, zaprawdę.\n— Jakże dziwić się możesz, że pragnę ukarać zbrodniarza,\nKról zgryźliwie odeprze, — gdy sługi mi moje zabija,\nSzerząc postrach po kraju spokojnym, nad którym panuję,\nA w dodatku zuchwale wypiera się niecnych swych czynów\nI udaje wiernego, choć wszyscy nań skargi zanoszą?\nNie, nie zniosę już dłużej cierpliwie tych matactw bezczelnych!\nZnów się małpa odezwie: — Szlachetny monarcho i panie!\nZawiść zwykle jak kret pod ziemią w ciemności nurkuje,\nBojąc się światła dziennego, i Reineke o tym wie dobrze;\nAle nic zatrzeć nie zdoła wspomnienia o licznych wypadkach,\nW których ci mądrze poradził, gdy inni, zgłupiawszy, zamilkli.\nWszak niedawne to dzieje, jak człowiek ze smokiem tu mieli\nSprawę bardzo zawiłą i nikt jej rozsądzić nie umiał,\nJeden Reineke tylko rzecz pojął i w sedno utrafił.\n— Coś pamiętam, rzekł król, lecz szczegóły zajścia całego\nW głowie się mojej zatarły; więc słucham, opowiedz je, proszę.\nWłaśnie dwa lata się kończą, poczęła małpa, jak butnie\nSmok przed tronem twym stanął i zaniósł skargę na chłopa,\nŻe dwukrotnym wyrokom upornie poddać się wzdraga.\nOtóż tak się rzecz miała: gadzina pragnęła na łowach\nPrzeleźć dziurą pod płotem, lecz wpadłszy w sidła, utknęła.\nWtem nadchodzi wędrowiec. Więc smok żałośnie go błaga:\n,,Pomóż mi, dobry człowiecze!” A on odpowie mu na to:\n,,Chętniem uwolnić cię gotów, bo czuję litość nad tobą,\nAle przysięgnij mi wprzód, że potem nie targniesz się na mnie”.\nSmok poprzysiągł solennie, a człowiek go z pęt wyswobodził.\nPoszli razem kęs drogi, aż nagle gadzina uczuła\nGłód dręczący i wnet na zbawcę się swego rzuciła;\nLedwo umknął nieborak. „Więc taka to wdzięczność, zawołał,\nTaka twoja przysięga?...” A smok mu na to: „Ha, trudno.\nToć to walka o byt; wszak siła idzie przed prawem.” —\n,,Chciej mię oszczędzić przynajmniej, struchlały wędrowiec znów rzecze,\nAż rozsądzi nas ktoś”. — Gadzina zgodziła się na to,\nWięc szli dalej w milczeniu i kruka spotkali na drodze.\n,,Sądź nas”, mówi mu smok. A ten, gdy sprawy wysłuchał,\nSkazał człowieka na śmierć, w nadziei że sam coś obliże.\n,,Górą moja! zakrzyknie gadzina, nie ujdziesz mi cały!”\nAle chłop jej odpowie: „To znany rozbójnik i złodziej;\nJakże sędzią mu być? Zakładam rekurs i żądam,\nAby kto inny w tej sprawie ferował wyrok bezstronny.”\n„Idźmy”, rzecze gadzina. Wtem wilk nadchodzi z niedźwiedziem.\nRada w radę, i znowu niestety skończyło się na tym,\nŻe na skargę powoda tej treści wyrok wydano:\nSmok, gdy idzie o byt, niech zdusi człowieka i pożre,\nBo silniejszy jest głód od prawa i łamie przysięgę.\nZadrżał biedny wędrowiec, a smok, zawzięty, bo głodny,\nJuż się kasa na niego i sycząc, śliną nań bryzga.\n,,Wielką wyrządzasz mi krzywdę, z rozpaczą zawołał skazany.\nKto cię panem uczynił nad życiem moim, potworo?” —\n,,Wyrok, smok mu odpowie: przegrałeś dwa razy, mój bracie”. —\n,,Nie, odezwie się człowiek, rabusie nas sądzić nie mogą;\nPójdźmy raczej do króla, niech on rozjemcą nam będzie”.\nWilk i niedźwiedź przystali, w nadziei, że sprawę wygrają.\nTedy zwaśnieni stanęli przed tobą, królu i panie.\nCzłowiek prawić ci począł, jak życie ocalił smokowi,\nJak gadzina przysięgła, że pomna doznanej przysługi,\nNie uczyni mu krzywdy, a teraz chce złamać przysięgę.\nSmok nie zaparł się prawdy, lecz składał się prawem natury,\nPrawem walki o byt, silniejszym od ustaw pisanych.\nWięc cię, królu potężny, ogarnął frasunek niemały:\nŻal ci było potępić biednego człowieka, lecz znowu\nNie mieć względu na głód, niesłuszną się rzeczą wydało.\nRadcy korony toczyli rozprawy szerokie i długie,\nAle się zgodzić nie mogli na jedno. Natenczas wezwałeś\nReineke-lisa i jemu kazałeś rozstrzygnąć tę sprawę.\nReineke strony przesłuchał, a potem powiedział te słowa:\n,,Zanim wyrok ogłoszę, potrzeba, abym rozpatrzył\nMiejsce czynu dokładnie i ujrzał, jak wszystko się działo”.\nKazał więc związać na nowo gadzinę pod płotem chruścianym\nI przemówił: „Panowie, wszem wobec wiadomo się czyni!\nObie strony w tym samym, co przedtem, obecnie są stanie,\nZatem treść się wyroku w tym sensie najsłuszniej przedstawia:\nJeśli wola człowieka, niech smoka powtórnie rozpęta,\nJeśli zaś lęka się tego, to niechaj go w sidłach zostawi\nI odejdzie swobodny. Tak mniemam, że będzie w myśl prawa”.\nWyrok ten wówczas się bardzo podobał i tobie, i radzie;\nChłop dziękował ci, królu, a lisa roztropność chwalono.\nPrzecież Srogosz i Myś, jakkolwiek niezbędni na wojnie,\nBo i silni, i mężni, do rady nie zdali się wcale;\nOni tylko polują na zdobycz i chętnie, gdzie mogą,\nPieczeń swoją kryjomo przy cudzym upieką ognisku.\nLis przeciwnie i mądry jest wielce, i w zdaniu wytrawny,\nA że czasem pobłądzi, mój Boże! toć krew nie jest wodą.\nRacz mu, królu szlachetny, wybaczyć, błagam cię o to!\n— Ha, zobaczę, rzekł lew, i wszystko zasadnie rozważę;\nAle frant to nad franty, a sojusz z nim zawsze zdradliwy,\nBo wywinie się zręcznie i w pole wspólnika wywiedzie.\nWilk, i niedźwiedź, i kot, wiewiórka i kruk niechaj świadczą.\nTemu ucho oberwie, tamtego oka pozbawi.\nŻycie wydrze trzeciemu. Doprawdy, nie wiem, jak możesz\nTak go bronić. — Łaskawy monarcho, odpowie mu małpa,\nLis ma możnych krewniaków, z którymi rachować się trzeba.\nWięc wyszedłszy z komnaty, po jednej ujrzał król stronie\nLicznych lisa przyjaciół, po drugiej wrogów. Dwór cały,\n— Wraz z rycerstwem i radą, na dwa się rozdzielił obozy.\nI odezwie się lew: — Posłuchaj mnie, Reineke-lisie!\nCzym uniewinnić potrafisz spełnioną, z baranem pospołu,\nZbrodnię na biednym Dobrutce? Toż woła o pomstę do nieba!\n— Biada mi! lis mu odrzecze. O, wolałbym nie żyć już raczej!\nZdrajca baran uronił klejnoty tak rzadkie i cenne,\nJakich już chyba na świecie śmiertelnik żaden nie ujrzy.\nZając przypłacił to życiem, bom skarb im obu powierzył,\nAby go tobie przynieśli; lecz baran snadź zabił Dobrutkę\nI zagarnął klejnoty. Ach, gdybyż odszukać je można!...\n— Starać się o to będziemy, ciekawa przerwie mu małpa,\nTylko opisz nam wprzód dokładnie kosztowne te dary.\n— Wielki królu, rozpoczął opowieść swą mówca przebiegły,\nNiechże wolno mi będzie opisać te cenne przedmioty,\nKtórem przeznaczył dla ciebie, a choć nie doszły rąk twoich,\nNie ma mojej w tym winy, bo zamiar żywiłem najszczerszy.\n— Dobrze, odrzekł mu król, słuchamy, lecz sprawże się krótko!\n— Pierwszym klejnotem był pierścień, poważnie ciągnął lis dalej,\nGodzien jaśnieć, zaprawdę, w monarchy naszego skarbnicy.\nWewnątrz pierścienia czarodziej trzy słowa wyrył hebrajskie,\nKtórych znaczenia tajnego nikt w kraju rozwikłać nie zdołał.\nAle był rabin w Trewirze, co znał się na takich napisach.\nGdym mu ów pierścień pokazał, zawołał: — Cudowne własności\nZ tym się wiążą klejnotem; bo kto go posiada i nosi,\nTego ni ogień, ni piorun, zaraza ni urok nie dotkną;\nNie dokuczy mu mróz i późnej doczeka starości.\nA ten oto karbunkuł, co nawet śród nocy się świeci,\nWszystkie leczy choroby i w drodze od przygód ochrania;\nKto nań na czczo popatrzy, ten w walce stu wrogów pokona,\nNie zaszkodzi mu nic trucizna, ni ludzka nienawiść.\nTak mi rabin objaśnił przymioty pierścienia owego.\nZaraz więc zamiar powziąłem, by tobie, monarcho potężny,\nW darze klejnot ten złożyć, bo sam niegodnym się czułem\nTalizmanu takiego. Niech król go posiądzie, myślałem,\nCo nad nami wszystkimi ojcowską opiekę rozciąga.\nDalej baran miał wręczyć królowej źwierciadło i grzebień,\nCudnej także piękności. Toć nieraz niewiasta się moja\nNapierała je posiąść, lecz jam i mówić jej nie dał,\nBo od dawna pragnąłem gorąco, w hołdzie wdzięczności,\nZłożyć je zwierząt władczyni, co tyle dowodów mi dała\nMiłościwej swej łaski. Niestety, — nie powiódł się zamiar!\nGrzebień był z kości pantery, bielutkiej jak srebro i wonnej;\nNa nim, w rzeźbie wypukłej, nieznany sztukmistrz przedstawił,\nJako Parys, hołdując Wenerze, doręcza jej jabłko,\nA dokoła tej rzeźby biegały prześliczne floresy,\nOd lazuru, karminu i złota, w misternym układzie.\nTeraz w kilku wyrazach źwierciadło opiszę cudowne.\nWielki kryształ, miast szkła, odbijał w nim wszystkie przedmioty,\nDniem czy nocą, i jeśli patrzący na twarzy miał skazę,\nWnet ginęła mu ona bez śladu. Na ramie źwierciadła,\nW malaturze ozdobnej, przepiękne jaśniały obrazy,\nA pod każdym z nich napis stosowny, złotymi głoskami.\nWięc na czele: jak koń stepowiec, zazdroszcząc rączości\nJeleniowi, wszedł w zmowę z człowiekiem, na zgubę rogacza;\nLecz zaszczwany na śmierć, sam zdradę swą życiem przypłacił.\nTak to chytrość i podstęp we własne się sidła wikłają.\nPotem jak w domu bogacza pies z osłem służyli pospołu.\nPies był w łaskach u pana i razem z nim siadał do stołu,\nSmaczne kąski zjadając, bo umiał się zręcznie pochlebić,\nMachał wesoło ogonem, i skakał, i ręce mu lizał.\nTedy osieł pomyślał: Jeżelić ten próżniak wierutny\nTylu względów doznaje za swoje mizdrzenie się głupie,\nJa, co ciężko pracuję, mam większe do względów tych prawo,\nTrzeba się tylko przymilić. I zaraz też pobiegł ku panu,\nPoczął skakać, i ryczeć, i lizać go z mlaskiem po twarzy,\nNa ramiona mu kładąc kopyta, niezgrabnie i ciężko.\nPan, w obawie, czy biedny się nie wściekł, skrępować go kazał.\nOsieł zawsze jest osłem; nie jemu rozumnych iść torem.\nDalej było na ramie, jak ojciec mój z ojcem Milusia,\nWierność sobie przysiągłszy, wybrali się razem na łowy.\nWtem myśliwi ich zeszli, ze zgrają chartów zażartych.\nKot, niepomny przysięgi, jak nie da susa na drzewo,\nTak zostawił kolegę i jeszcze natrząsał się z niego.\nOjciec zaledwo ujść zdołał, podziemnej dopadłszy pieczary.\nOto próbka, jak można zawierzyć rodowi kociemu.\nDalej jeszcze ciekawe zdarzenie z żywota Srogosza,\nJak gdy gnaty ogryzał, kosteczka utkwiła mu w gardle.\nKrucho było z nim bardzo, więc wołał ratunku co siła,\nObiecując nagrodę sowitą; lecz nikt mu nie pomógł.\nW końcu żuraw się zgłosił i dziób swój długi wraz i z głową\nW paszczę chorego wsunąwszy, ostrożnie z niej kostkę wydobył.\nAle gdy płacić wypadło za taką lekarską usługę,\nWilk narzekać jął srodze, że żuraw skaleczył go dziobem.\n,,Bądźże kontent, zawołał, żem głowy nie ugryzł ci wtedy,\nGdy ją w zębach trzymałem”. I tak go z niczym odprawił.\nTe i inne przygody, tyczące się zwierząt i ludzi,\nMalowane na ramie, zdobiły źwierciadło cudowne.\nJam niegodnym się czuł takiego klejnotu, więc chciałem\nZłożyć go w darze poddańczym królowej naszej i pani,\nKu wielkiemu strapieniu mych własnych dzieciaczków pieszczotek,\nKtóre igrać lubiły swywolnie około zwierciadła,\nPrzeglądając się w nim i minki strojąc figlarne.\nMógł żem wówczas przewidzieć, nieszczęsny, że dobre me chęci\nPoczciwego Dobrutkę o śmierć zdradziecką przyprawią?\nBiada niecnemu mordercy! Lecz dociec koniecznie należy,\nGdzie klejnoty te ukrył. Poruszę ziemię i niebo!\nMiłościwy monarcho! Na głowie twojej spoczywa\nTyle spraw wielkich i ważnych, że pomnieć wszystkiego nie możesz.\nNiechże wolno mi będzie wymienić ci ważną przysługę,\nKtórą niegdyś mój rodzic wyświadczył tu ojcu twojemu.\nKról nieboszczyk zaniemógł, a stary mój przy nim piastował\nUrząd zaszczytny chirurga, bo biegły był w sztuce leczenia:\nUmiał zwichnięcia nastawiać i goić kości złamane,\nUmiał zęby wyrywać bez bólu i oczy uzdrawiać;\nZnał się także na moczu i z niego poznawał chorobę.\nOtóż gdy niemoc się króla wzmagała tak szybko i groźnie,\nŻe o własnej już sile na łożu swym dźwignąć się nie mógł,\nPościągano lekarzy sławniejszych od Lipska do Rzymu,\nAle wszyscy, zwątpiwszy, odeszli, kiwając głowami.\nWtedy nadszedł mój stary i rzekł: „Monarcho łaskawy,\nNiechaj zbadam twój mocz”. I stało się jako zażądał.\nZatem zważywszy stan rzeczy, w te słowa poważnie przemówił:\n,,Jeśli wyzdrowieć chcesz, królu, to wilczą zjeść musisz wątrobę,\nLecz potrzeba, by wilk miał najmniej lat siedem skończonych”.\nW izbie był krewny Srogosza, więc król się odezwie do niego:\n,,Nie odmówisz mi wasze zapewne tej małej grzeczności\nI pozwolisz, by kuchta wykroił ci z ciała wątrobę”.\n,,Ależ mam sześć lat dopiero”, zawoła wilczysko struchlałe.\n,,Mniejsza z tym, wtrąci mój ojciec, metrykę po trzewie poznamy”.\nWięc mu w kuchni wyjęto wątrobę. Gdy chory ją spożył,\nWnet się zerwał na nogi i zaraz też lisa wiernego,\nW dowód szczerej wdzięczności nadwornym mianował lekarzem,\nObdarzając go nadto biretem i złotą obrożą.\nDziś zmieniły się czasy, dziś ród nasz szlachetny w niełasce,\nA o dawnych zasługach monarcha i wspomnieć nie raczy.\nLada niecpoń-przybłęda na pierwsze się miejsce dostaje\nPrzez intrygi nikczemne, a tłumy biją mu czołem,\nChoć łotr taki nie poprze nikogo, nie wziąwszy kubana,\nBo i chciwy, i skąpy. Gdy przyjdzie mu skórę nadstawić,\nBodaj w króla obronie, to długo się waha i wzdraga,\nTak jak oto ów wilk; a jednak od życia stu wilków\nDroższe nam króla jest zdrowie i jego dostojnej małżonki.\n— Reineke, rzecze mu lew, słuchałem twej mowy cierpliwie.\nTego, co ojciec twój zdziałał, nie pomnę, bom mały był wtedy;\nAle o własnych twych sprawach zbyt często mnie odgłos dochodzi,\nWiele mi złego zwiastując, a nic dobrego, niestety.\n— Panie, odpowie mu lis, nie lubię sam siebie wychwalać,\nLecz przypomnieć ci muszą, com tobie uczynił niedawno.\nRazem z wilkiem-Srogoszem złowiliśmy wieprza karmnego.\nWtem ty, królu, nadszedłeś z małżonką, haniebnie zgłodniały,\nI żądałeś posiłku, Wilk mruknął coś sobie pod nosem\nW złym widocznie humorze, a jam zawołał: „O panie,\nWszystko, co mamy, jest twoje; lecz kto naszą zdobycz rozdzieli?\n,,Wilk”, odparłeś. — A Srogosz ucieszył się wielce i począł\nMięso w kupki układać, więc ćwiartkę odsunął dla ciebie,\nDrugą dla twojej małżonki, połowę zaś pożarł sam chciwie,Zostawiwszy mnie tylko śledzionę, ogonek i uszy.\nWyście swoją się cząstką nasycić nie mogli oboje,\nAle on na to nie zważał i smacznie dogryzał biesiady.\nWtedy tyś go pogłaskał po głowie pazurem potężnym,\nAż ociekła mu krwią. „Bezwstydny żarłoku, ryknąłeś,\nRuszaj dostarczyć mi jadła i naucz się dzielić uczciwie!\nNa tom ja się odezwał nieśmiało: „Jeżeli pozwolisz,\nTo pobiegnę z nim razem, a ręczę, że zdobycz znajdziemy”.\nTyś na zamiar mój przystał i wkrótce schwyciliśmy w polu\nTłuste cielę. Z rozkazu twego jam strawę miał dzielić.\nRzekłem przeto: Połowa, o królu, do ciebie należy,\nDruga do twojej małżonki; wątroba, serce i płuca\nDzieci waszych udziałem; dla wilka przeznaczam łeb cały.\nSobie nogi zostawiam, bo lubię ogryzać piszczele”.\nPochwaliłeś mnie wtedy i pytać począłeś ciekawie,\nKto mię tak dzielić nauczył. „Ta oto czaszka skrwawiona,\nByła moja odpowiedź pokorna. Wszechwładny nasz panie!\nTakich chciwców jak Srogosz zbyt wielu w królestwie jest twoim;\nOni to trudu cudzego owoce zagarniać umieją,\nNiszcząc dobrobyt dokoła. O, stokroć biada krajowi,\nKtóry trutniów podobnych piastuje i żywi w swym łonie!\nMiłościwy monarcho! Wszak zawsze starałem się wszystko,\nCo posiadam i umiem, poświęcać domowi twojemu.\nAle cóż z tego, niestety, gdy wilk i niedźwiedź dziś górą,\nGdy przedniejsze im miejsce w swej radzie przeznaczyć raczyłeś,\nA co powie lis biedny, za podstęp i kłamstwo uchodzi.\nPanie! dotknięty potwarzą tak ciężką, ustąpić nie mogę.\nMuszę iść dalej na przebój. Jeżeli więc który z mych wrogów\nPragnie ponowić swą skargę, niech świadków postawi naocznych,\nNiech majątkiem i głową poręczy za prawdę słów swoich;\nJa uczynię to samo. Niech Bóg nas i prawo rozsądzi.”\n— Jako żywo, rzekł król, toć biegu prawa nie myślę\nW niczym zgoła tamować, tak zawsze czyniłem i czynię.\nWprawdzie mocnoś podejrzan o śmierć zacnego Dobrutki,\nAle niech o to się sprawa wytoczy przed sądem wrłaściwym.\nKto z was, szlachetni rycerze, ma skargę zanieść na lisa,\nNiech ją złoży na piśmie i poprze świadków zeznaniem.\n— Wielką łaska jest twoja, dostojny monarcho i panie,\nLis mu układnie odpowie. Każdego wysłuchasz i każdy\nZ twych dobrodziejstw korzysta zarówno, czy wielki, czy mały.\nZręcznie Reineke frant w ten sposób językiem szermując,\nUjąć umiał słuchaczów; wierzono mu niemal powszechnie,\nBoć tak pięknie opisał klejnoty posłane królowi,\nTak poważnie przemawiał, że podbił tym tłumy wrażliwe.\nSam król-Nobilis nawet, spragniony skarbów rzekomych,\nW te się słowa odezwie: — Posłuchaj mnie, Reineke-lisie!\nWkrótce w podróż cię wyślę po świecie. Odszukaj mi zgubę.\nZrób, co możesz, a jeśli pomocy ci będzie potrzeba,\nTo zażądaj jej tylko; nie myślę poskąpić ci zbrojnych.\n— Wdzięcznym sercem, lis rzecze, przyjmuję twą łaskę monarszą;\nMoże wykryć potrafię zbrodnicze mordercy zamysły.\nSzukać będę gorliwie i jeśli ślad jaki wynajdę\nOwych klejnotów skradzionych królowi, to dotrę do źródła\nI poproszę o pomoc, gdy sam się uczuję za słabym.\nMile słuchał go król, bo Reineke kłamał tak gładko,\nŻe wierzyli mu wszyscy; więc matacz odzyskał na nowo\nWzględy monarchy swojego i wziętość śród rzeszy zwierzęcej,\nAle Srogosz się wilk powstrzymać nie zdołał w swej złości.\n— Czyż podobna, wybuchnął, by król nasz i pan miłościwy\nBredniom oszusta dał wiarę, gdy łotr go dwukrotnie okłamał?\nToć, co tylko on powie, jest fałszem i baśnią wierutną.\nLecz nie ujdzie mu już tą razą na sucho szalbierstwo;\nNowe wam zbrodnie wykryję niecnego złoczyńcy i łgarza.\nWprawdzie świadków nie stawiam, bo często postawić ich trudno,\nZłe się nieraz samowtór odbywa, a zresztą nikt nie chce\nPrzeciw lisowi wystąpić; to sztuczka i szczwana, i mściwa.\nAle miałbyż dlatego złoczyńca pozostać bezkarnym?\nNie, nie puszczę go dziś, a w braku świadków poręczam\nGardłem za prawdę mych słów. Niech walczy ze mną i zginie!\n— Najłaskawszy monarcho! tak ciągnął wilk dalej swą skargę,\nReineke zdrajcą był zawsze i zwłaszcza rodowi mojemu\nCiężkie wyrządzał zniewagi. Niedawno na przykład namówił\nZacną moją niewiastę, by poszła z nim rybek nałowić.\nTrzeba, radził jej łotr, zapuścić kitę do stawu\nI potrzymać ją długo, a rybki się do niej przypiją.\nUwierzyła łotrowi. Lecz wkrótce chwycił mróz tęgi,\nWięc zamarzła jej kita i ruszyć się z miejsca nie mogła,\nWtedy Reineke-lis natrząsać się począł z niebogi:\n— Jakże rybki smakują? zapytał szyderczo i odszedł.\nSzczęściem traf mię sprowadził w tę stronę. Zaledwom potrafił\nLód mozolnie rozkruszyć i biedną ofiarę uwolnić,\nNie bez szkody, niestety, bo gdy się szarpała zbyt silnie,\nĆwierć ogona straciła. Na krzyk jej chłopi nadbiegli\nI poczęła się wnet gonitwa. Jak żyję, nie byłem\nW tak straszliwych opałach. Dopiero gdy ciemność zapadła,\nW bagnośmy uciec zdołali, pomiędzy sitowie i trzciny.\nLedwie skończył, lew rzekł: — Niech sprawę tę sądy rozstrzygną;\nLecz i Reineke też ma prawo głos zabrać. Słuchamy.\n— Królu! odezwie się lis, rzecz miała się całkiem inaczej.\nPrawda, żem wskazał wilczycy, jak ryby najłatwiej jest łowić,\nAle któż mógł przewidzieć, że chciwość zbyteczna ją skłoni\nW wodzie przesiedzieć tak długo, aż kita jej cała zamarznie?\nTak to bywa na świecie: kto nazbyt wiele zapragnie,\nTen i celu nie dopnie, i wszelkie korzyści postrada.\n— Dajmy już pokój tym rybom, małżonka odrzecze Srogosza;\nToć na każdym się kroku podstępem kalacie i zdradą.\nRaz, gdym poszła do studni, ujrzałem was na dnie we wiadrze,\nDo któregoście wleźli już nie wiem po co, doprawdy.\nNiepodobna wam było wydobyć się z głębi samemu,\n— Więc prosiliście mnie: siadajcie, kumeczko kochana,\nOt tam, w drugie to wiadro; zjedziecie nim na dół, a tutaj\nMnóstwo tłustych jest ryb. Skuszona ponętną biesiadą,\nWeszłam głupia do wiadra i zaraz się spuszczać zaczęło,\nPodczas gdy drugie szło w górę; spotkałam się z wami w pół drogi.\nDziwnym mi to się wydało. Powiedzcie, pytałam zdumiona,\nSkąd się biorą te cuda? A wy mi na to obłudnie:\nTaka już kolej jest rzeczy: los zwykle, w miarę zasługi,\nJednych wywyższa, a drugich poniża. I rzekłszy te słowa,\nWyskoczyliście z wiadra i nuże czmychać co siły.\nJa tymczasem zostałam dzień cały, w pułapce schwytana,\nA wieczorem, gdy ludzie nadeszli i na dnie mię studni\nW wiadrze owym ujrzeli, dopieroż miałam się z pyszna.\nWyciągnęli mię w górę i ledwo stanęłam u brzegu,\nJak nie sypnie się na mnie grad razów od cepów i wideł,\nTakem, srodze skrwawiona, zaledwo ujść z życiem zdołała.\n— Ha, odpowie jej lis, toć pierwsza miłość od siebie.\nRazem nie mogliśmy uciec, więc lepiej, że jedno przynajmniej\nWyszło z matni na sucho. A zresztą, powiadam to szczerze,\nDla was z razów tych płynie zbawienna na przyszłość nauka,\nAby ostrożną być zawsze. Na świecie matactwa jest wiele.\n— Nie pomogą wykręty i drwiny, podchwyci wilk Srogosz,\nOpowiedzieć mam jeszcze, jak niegdyś ten zdrajca nikczemny\nWymógł na mnie podstępem, żem wszedł do małpiej jaskini,\nAby mię oczu i uszu pozbawić; a mówił mi przedtem,\nŻe tam mieszka gościnna kuzynka jego z rodziny.\nPiękna, zaprawdę, gościnność! Myślałem, że otchłań to piekła.\n— Srogosz mówi od rzeczy, jak gdyby niespełna rozumu,\nLis mu przerwie, bo gada o małpach i małpiej jaskini,\nKtórych tam wcale nie było. Dostojni panowie i bracia!\nMałpy cenię wysoko i szczycę się ich parentelą;\nAleż gnieździły się tam nie małpy szlachetne, lecz tylko\nKoczkodany nikczemne, z długimi ogony i pyski.\nMógłżem je uznać za krewnych? Osądźcie to sami bezstronnie.\nŻe samicę ich starą nazwałem kuzynką, to prawda,\nAleż Srogosz wie dobrze, żem czynił to tylko z potrzeby.\nOtóż tak się rzecz miała. Myszkując raz społem po lesie,\nTrafiliśmy w zaroślach na wejście do ciemnej jaskini.\nWilk, jak zawsze, był głodny, bo kto go też kiedy znał sytym?\nWięc mu rzekłem: „W tej oto jaskini jest jadła moc wielka;\nMoże mieszkańcy jej zechcą ugościć nas. Wejdźmy do lochu”.\nNa to on mi odpowie: „Wy, kumie, zręczniej ode mnie\nW takich się rzeczach sprawiacie. Zaczekać tu wolę pod drzewem,\nAż wrócicie, a wtedy się dowiem, co czynić mam dalej.”\nJawnym było, że nicpoń w pierwszy mnie ogień chce wypchnąć,\nAlem na to nie zważał i krętym się przejściem wsunąłem\nW głąb jaskini. Tam widok mnie czekał obrzydły i wstrętny;\nGniazdo poczwar szkaradnych ujrzałem na zgniłym śmietnisku;\nObok nich matka leżała, jak diabeł, tak czarna i brzydka:\nGębę miała szeroką i wielkie a ostre w niej zęby;\nDługie pazury u łap. Jak żyję, straszydła takiego\nNigdziem dotąd nie widział. Zmierzyła mnie wściekle ślepiami,\nA i młode się też ruszyły zaczepnie z barłogu.\nŹle być może, myślałem; ich tyle, a ja tu sam jeden,\nTrzeba użyć wybiegu. Więc rzekłem: „Kuzynko kochana,\nŚliczne macie dzieciaczki, a wszystkie podobne do matki.\nNiechże się zdrowo chowają, ku waszej i świata pociesze.\nZwinne to, miłe, pieszczone. Zaprawdę, cześć wam i chwała,\nŻe potomki takimi szlachetny ród nasz mnożycie.”\nTakem mówił, choć w duszy myślałem zupełnie inaczej;\nAlem ją ujął pochlebstwem i rada też przyznać się chciała\nDo rzekomych krwi związków. Więc grzecznie ozwała się do mnie:\n,,Witam was, wuju czcigodny! O jakże wdzięczną wam jestem,\nŻeście odwiedzić mnie przyszli! Toć męża tak wielkiej zasługi\nDzieci moje brać winny za wzór rozumu i cnoty”.\nI poczęła mi znosić specjałów przeróżnych bez liku:\nWięc sarninę i ryby smażone, i smaczne owoce,\nA gdym najadł się już do woli, przyniosła mi jeszcze\nSpory udziec jeleni, w gościńcu dla żony i dzieci.\n,,Odwiedzajcież mnie często”, prosiła, gdym żegnał poczwarę,\nW tył się przy tym cofając ku wyjściu, bo odór piekielny\nDech tamował mi w piersi. — Pod drzewem zastałem Srogosza,\nZgłodniałego straszliwie. Uniosłem się nad nim litością\nI oddałem mu część najlepszą jeleniej pieczeni.\nLedwie skończył biesiadę, gdy jął mnie badać ciekawie,\nCo widziałem w jaskini. Jam prawdę powiedział mu szczerą,\nŻe przebrzydłe tam gniazdo znalazłem, lecz jadła obfitość.\nJeśli chcecie część swoją otrzymać, dodałem życzliwie,\nIdźcież śmiało do lochu, lecz radzę wam, bądźcie układni.\nGrzeczność nigdy nie wadzi. Kto przywykł zawsze i wszędzie\nMówić to tylko, co myśli, ten nigdy się z nikim nie zgodzi,\nA kto rąbie na odlew, najłatwiej sam guza oberwie.\nTakem go uczył roztropnie. Lecz on oburknął się na to:\n,,Wiem i bez was, co mówić”, zawołał i wszedł do jaskini.\nW głębi siedziała samica. Zaledwo ją ujrzał, wykrzyknął:\n,,A toż chyba piekielne tu czarty obrały siedzibę!\nOdór... aż puchnie mi nos, a małe poczwary te wasze\nJakże szpetne i straszne! Najlepiej potopić je wszystkie,\nŻeby się takie brzydactwo rozmnażać po świecie nie mogło!”\nWściekle zerwała się matka. „A któż to prosił waszeciO te grubiańskie uwagi i kto ci wejść tu pozwolił?\nZasię tobie od moich dzieciaczków! Czy piękne, czy brzydkie,\nNic ci do nich, ty gburze! Toć Reineke był tu przed chwilą.\nMąż stateczny i mądry. On pieścił te moje aniołki,\nZwąc je świata ozdobą i mieniąc się naszym krewniakiem.\nPrecz mi ruszaj natychmiast!” — I gniewnie skoczyła na wilka,\nPazurami go szarpiąc zajadle i gryząc zębami.\nKoczkodany też małe poczęły go skubać i drapać,\nTak iż zewsząd obskoczon, nieborak i bronić się nie mógł.\nWyjąc, uciekł zaledwo i sam mi to wszystka opisał.\nRaczże teraz osądzić bezstronnie, monarcho łaskawy,\nCzy mi słusznie wilk-Srogosz zarzuca matactwo i zdradę.\n— Co tam długo rozprawiać! słowami nie dojdziem tu ładu,\nWilk mu na to odpowie. Niech walka śmiertelna rozstrzygnie,\nPrzy kim słuszność i prawda. Umiecie gardłować bezczelnie\nI przechwalać się tym, co nigdy nie było. Toć wtedy\nKość mi daliście tylko, bo mięso ogryźliście sami.\nKto drwi ze mnie złośliwie? Kto szarpie dobrą mą sławę?\nKto mię spotwarzył, że spisek uknułem na życie monarchy?\nKto śmiał króla okłamać i łudzić go skarbem rzekomym?\nKto mą żonę znieważył?... Ty, stokroć ty! łotrze nikczemny!\nJesteś zbójcą, powtarzam, zdradzieckim oszustem, złodziejem!\nWięc do boju na śmierć i życie wyzywam cię jutro;\nRękawicę ci rzucam na zakład, rycerskim zwyczajem,\nBiorąc wszystkich na świadki, i króla, i zacnych tych mężów,\nŻe pokonać cię chcę w uczciwej przed nimi rozprawie.\nLis pomyślał: Co będzie, to będzie! Gra idzie o życie;\nOn jest duży, ja mały, to prawda, lecz z takim niezdarą\nJeszcze sobie dam radę, boć jestem i krzepki i zwinny.\nWięc przemówił do wilka: — Słuchajcie: choć mniej jestem silny,\nStaję z wami do boju! Od dawna już tego pragnąłem.\nNiech nas niebo rozsądzi! Ot, jest rękawica i moja.\nTedy lew się odezwie: — Potrzeba, by strony obydwie\nZakładników nam dały, że jutro do walki się stawią.\nWięc ręczyli za wilka Myś-niedźwiedź i kot jednooki,\nA za Reineke-lisa syn małpy i borsuk zwan Kosmacz.\nGdy się już wszyscy rozeszli, zbliżyła się małpa do lisa.\n— Wuju, rzecze, nauczyć was mogę zaklęcia takiego,\nCo cudownie ochrania rycerza, gdy idzie do boju.\nKto je na czczo odczyta, ten wolnym przez całą już dobę\nBędzie od śmierci i ran. — Dziękuję wam, lis jej odpowie.\nZa życzliwość w złej doli. Lecz sądzę, że lepiej niż wszystko\nZręczność mnie moja obroni i na nią też liczę najwięcej.\nPrzetoż nocną się porą lis ostrzyc kazał króciutko\nI namaścić tłustością, by łatwiej się wymknąć w potrzebie.\nPrzyjaciele czuwali z nim razem i ledwie nad ranem\nSpać się trochę położył. — Gdy słońce weszło nad lasem,\nBorsuk go Kosmacz obudził, a małpa na pierwsze śniadanieMłodą mu kaczkę przyniosła. Lis zjadł ją i wszedł do areny.\nKról, gdy ujrzał, jak lis się ostrzygł i tłuszczem namaścił,\nAż się od śmiechu pokładał. — Toż kto cię nauczył tej sztuki?\nRzekł wesoło. Zaprawdę, niepróżno cię frantem świat zowie:\nGdzie przeskoczyć nie możesz, tam podleźć chyłkiem potrafisz.\nReineke nisko się skłonił królowi, osobno królowej,\nI rączymi skokami jął szranki obiegać wokoło.\nTam już czekał nań wilk, w przyjaciół i krewnych swych gronie;\nWszyscy oni gorąco pragnęli lisa porażki,\nWięc i groźby, i klątwy z ich kółka sypnęły się gradem.\nAle lampart i ryś, królewscy porządku nadzorcy,\nUsunęli ich wnet i obu walczących wezwali,\nBy przed bojem złożyli przysięgę, jak prawo wymaga.\nSfogosz pierwszy poprzysiągł przed królem, słowami groźnymi,\nŻe mordercą jest lis, złodziejem i zdrajcą nikczemnym,\nCudzołózcą i łgarzem, jak świat nie widział drugiego.\nPotem Reineke znów przysięgę złożył spokojnie,\nŻe do żadnej z tych zbrodni poczuwać się nie ma powodu,\nŻe wilk kłamie bezczelnie i podle, jak czynić zwykł zawsze.\nRzekli tedy nadzorcy: — Czyń każdy, co czynić wypada!\nPrawda się wkrótce wykaże. — I wszystkim kazali wyjść z koła,\nZamykając w nim tylko samowtór walczących rycerzy.\nWtedy małpa szepnęła lisowi: — Trzymajcie się ostro,\nWuju, a jeśli potrzeba, nie gardźcie i zręcznym wybiegiem.\nNa to rzecze jej lis: — A toć to moja zasada,\nŻeby zawsze i wszędzie przebiegłość łączyć z odwagą.\nZ cięższych już nieraz opałów tą drogą zwycięsko wybrnąłem,\nWięc mam w Bogu nadzieję, że wkrótce pokonam złoczyńcę,\nKtóry sławę mą szarpie. Nie bójcie się o mnie, kuzynko.\nWidze poza szrankami skupionym ordynkiem stanęli\nZ gorączkowym zajęciem na walki czekając wypadek.\nSrogosz pierwszy się rzucił, szeroko pysk rozdziawiwszy,\nI potężne pazury zajadle na wroga nastroszył.\nAle Reineke, lżejszy, uskoczył na bok i kitę\nSzybko w kałuży umaczał, a potem w piasku potarzał.\nGdy więc Srogosz natarcie ponowił, jak machnie go nagle\nKitą po głowie znienacka, tak pyłem oczy mu zasuł;\nPotem stanął pod wiatr i ziemię kopiąc łapami,\nWzniecił tuman kurzawy pomiędzy sobą a wrogiem.\nWilk nieborak jak mógł przecierał ślepia i kichał,\nA przeciwnik tymczasem korzystał z fortelu swojego,\nPonawiając ataki ogonem i gryząc a szarpiąc\nOślepione wilczysko. Już nawet go schwycił za gardło;\nLecz się siłacz uwolnił szarpnięciem jednym i drugim.\nWtedy zwinny mu lis do pyska znów skoczył znienacka\nI wydrapał mu jedno ze ślepi. Wilk wściekle się rzucił,\nCzerpiąc siłę w rozpaczy, i lisa do ziemi przycisnął\nKrucho było już z Rudym, nie zdały się na nic wybiegi,\nBo gdy łapy przednimi się bronił, wilk chwycił z nich jedną\nI przytrzymał zębami. — A tuś mi, warknął, złodzieju!\nPrzyszła kreska na ciebie. Zapłacę ci wszystko z okładem,\nCoś mi złego narobił. Krzycz pardon, bo nogę ugryzę!\nReineke myślał: Co czynić? Jeżeli się poddam, to zhańbię\nSiebie i cały swój ród na wieki; jeżeli przeciwnie,\nŁotr ten gotów mnie zabić, bom nieraz dokuczył mu srodze.\nWięc słodkimi się słowy wilkowi przymila i rzecze:\n— Kumie, chłopska to rzecz borykać się z sobą po ziemi;\nNie tak walczą rycerze. Wszak mogłem was przemóc przed chwilą.\nAlem się względnie zachował, bo zawsze dla męstwa waszego\nWielki miałem szacunek. Drasnąłem wam oko przypadkiem,\nCzego szczerze żałuję; lecz jeśli mnie żywym puścicie,\nMam lekarstwo i na to: zagoi się rana niebawem.\nWyście silni, ja zręczny, a gdy dwie takie potęgi\nZłączą się w sojusz wieczysty, świat cały do nich należy;\nNam nie walczyć ze sobą, lecz działać w przyjaźni i zgodzie.\n— Chytry złoczyńco, odpowie mu Srogosz, wykręcić się pragniesz!\nNie chcę z tobą sojuszu, bo kłamca jesteś i podły!\nMówisz, żeś mnie oszczędzał: a oko, a uszy, a skóra!\nPiękne w istocie karesy! Doprawdy, że byłbym ciemięgą,\nGdybym litością się uniósł, trzymając cię w zębach i dusząc.\nZręcznym jednak fortelem lis zyskał tyle na czasie;\nŻe nieznacznie wilkowi pod miękisz u brzucha podsunął\nDrugą łapę i począł zajadle mu szarpać wnętrzności.\nSrogosz z bólu zaryczał i paszczę szeroko roztworzył,\nA w tej samej też chwili lis łapę wyrwał mu z zębów,\nBy oburącz już teraz go targać i srodze kaleczyć.\nKrew pociekła strumieniem; wilk runął, przytomność straciwszy,\nA zwycięzca go wlókł, na znak tryumfu, po szrankach.\nAle liczni stronnicy Srogosza rzucili się hurmem,\nProsząc króla, by walkę zabójczą przerwać rozkazał.\nWięc gdy skinął monarcha, szlachetni nadzorcy porządku,\nRyś i lampart, wkroczyli do koła, zwiastując lisowi,\nJako życzeniem jest króla, by z wilkiem zapasów zaniechał.\n— Chciejcie, rzekli, darować mu życie, bo czyliż śmierć jego\nKorzyść wam jaką przyniesie? Wszak wszyscy byliśmy świadkami,\nŻeście w boju go zmogli. Od dziś i wielkich, i małych\nJuż na pewno możecie za swoich uważać stronników.\n— Wdzięczny za to im będę, układnie odpowie lis mądry,\nA życzenie królewskie najchętniej rad bym też spełnić,\nBoć mi dosyć zaszczytu, żem w walce rycerskiej zwyciężył;\nAle niech wolno mi będzie zasięgnąć wprzód zdania krewniaków.\nHurmem tedy krzyknęli: — Niech stanie się wola monarchy.\nI podbiegli do lisa i borsuk, i małpa, i żmija,\nGrzeczne prawiąc mu słowa, a nawet cisnęli się tłumnie\nPrzeciwnicy niedawni, więc soból, wiewiórka i inni.\nCi, co przedtem nie chcieli i spojrzeć na Reineke-lisa,\nTeraz czołem mu bili pokornie, schlebiając zwycięzcy.\nTak to zawsze na świecie: szczęśliwym się wszyscy kłaniają,\nLecz w niedoli się tłum przyjaciół rzekomych odwraca.\nWięc i tutaj chciał każdy hołdować gwieździe wschodzącej.\nJedni grali lisowi na fletniach pienia pochwalne,\nInni hymny śpiewali lub grzmieli w kotły i surmy.\nI tak z wielkim tartasem a wrzawą powiedli go wreszcie\nPrzed oblicze monarchy. — Gdy Reineke ukląkł z pokorą,\nKról mu powstać rozkazał i rzekł do koła rycerzy:\n— Wierny sługa nasz, lis, zasłużył się dobrze tronowi.\nPrzeto od kary go wszelkiej zwalniamy i łaską darzymy.\n— Dzięki ci, królu potężny, odezwie się Reineke skromnie;\nSłowo mię twoje wywyższa, nie własna moja zasługa.\nWszakże przedtem się wszyscy łasili mojemu wrogowi,\nBo wiedzieli, że silny i w łasce monarchy naszego\nWyżej ode mnie położon; lecz teraz zmieniły się rzeczy:\nTłumy ku mnie się garnę, a jego w nieszczęściu znać nie chcą.\nMiłościwy mój panie! na wieki ci wiernie oddany,\nBędę zawsze i wszędzie twą wolę spełniał gorliwie.\n— Wdzięcznie lew mu odpowie: przyjmuję życzliwe twe chęci.\nOdtąd znów cię przybieram, jak dawniej, do boku mojego\nI do tajnej mej rady. Przywracam ci honor i władzę,\nTusząc, że na to zasłużysz. Zaprawdę, jeżeli potrafisz\nCnotę połączyć z mądrością, to nikt ci dorównać nie zdoła.\nWięc mianuję cię swoim zastępcą i państwa kanclerzem,\nPieczęć ci wielką oddając, a wszystko, co w moim imieniu\nZrobisz lub zrobić polecisz, przyjmuję i z góry zatwierdzam.\nI tak Reineke-lis znów stanął na szczycie potęgi.\nSrogosz jęczał tymczasem pół martwy, w straszliwej boleści;\nPrzyjaciele i żona złożyli go z płaczem na noszach\nMiękko sianem wysłanych i z koła ostrożnie wynieśli.\nKilkanaście miał ran. Więc zewsząd się zbiegli lekarze;\nOpatrzono chorego i dano mu krople na poty,\nWreszcie go maścią natarto gojącą i ciepło przykryto,\nAle biedak spać nie mógł: dręczyły go ból i sromota.\nGdy to działo się z wilkiem, lis-kanclerz gwarzył wesoło\nZ krewniakami swoimi i głośno go wszyscy wielbili.\nTedy z butną już miną się żegnał, a król na waletęRzec mu raczył łaskawie: — Bądź zdrów, a wracaj nam prędko!\nReineke klęknął przed tronem i chyląc głowę, zawołał:\n— Królu, niech Bóg cię zachowa w swej pieczy, z królową jejmością!\nWszystko, czego zażądasz, ochoczo spełnię. Lecz teraz\nNiechaj wolno mi będzie rodzinę odwiedzić stroskaną.\nLew zezwolił i wnet lis-kanclerz z licznym orszakiem,\nJako pierwszy po królu, ku swojej pociągnął siedzibie.\nTam go żona witała radośnie i pytać poczęła,\nCo się stało na dworze; a Reineke rzecze jej na to:\n— Wszystko poszło jak z płatka; wróciłem do łaski monarchy\nI do rady przybocznej. Co więcej, ku sławie wieczystej\nCałej naszej rodziny, kanclerzem mnie państwa mianował\nI powierzył mi pieczęć, bym mógł go zastąpić w potrzebie.\nZ wilkiem krótkom się sprawił: już odtąd mię skarżyć nie będzie,\nBom go dobrze naznaczył, że pewnie ruski się miesiąc\nLizać będzie zmuszony, i wątpię, by całkiem wyzdrowiał.\nLiszka mocno się z tego cieszyła, a młode lisięta\nW pychę także urosły z wysokiej rodzica godności;\nWięc Capikur i Lubuś obdarzać się wzajem poczęli\nKanclerzyców tytułem i z góry patrzyli na drugich.\nTaki koniec powieści o czynach Reineke-lisa,\nZ których płynie nauka, że mądrość góruje nad siłą,\nŻe o rozum się tylko i cnotę ludziom ubiegać\nZawsze i wszędzie należy, a dobro oddzielać od złego.