ISSN pismo kulturalno-literackie 01/ PDF\nISSN pismo kulturalno-literackie 01/2009\nDownload "ISSN 2080-1483. pismo kulturalno-literackie 01/2009"\n1 ISSN pismo kulturalno-literackie\n2 z a b a w a l i t e r a c k a FOTO MONTER Zdjęcie wykonano z drugiego piętra Starego Ratusza maj 2005 r. Pewien olsztyński naukowiec spędził trzy lata na intensywnych badaniach w archiwach miejskich, Muzeum Warmii i Mazur oraz Ośrodku Badań Naukowych, aby zgłębić kontynuacyjny wpływ historii biograficznej naszego miasta na jego urbanistykę mieszkalną. Ostatecznie przedstawił obszerną dokumentację, na podstawie której też uzyskał kolejny tytuł naukowy. Powyższe zdjęcie jako jedno z wielu ewidentnie unaocznia i potwierdza wyniki badań naukowych profesora. Otóż udowodnił on, iż założyciel naszego miasta, Jan z Łajs, nie tylko mieszkał w pierwszej od lewej kamienicy (przy obecnej ul. Stare Miasto), ale też nielegalnie wynajmował dwie następne, czego (ze względu na już wówczas istniejące izby skarbowe) oczywiście nie ujawniał. Polecił jednakże swoim pachołkom, aby wybili korytarz łączący trzy budynki i swobodnie po tak uzyskanych przestrzeniach mieszkalnych się poruszał. Wspólną własność (dla własnej próżności) zaznaczył podobieństwem architektonicznym dachów, jednakże wagę pierwszego z budynków (oficjalnej swojej siedziby) podkreślił wysokością. W drugim z budynków Jan z Łajs uprawiał swoje ulubione hobby (rzemiosło artystyczne włodarz miał nawet swój anonimowy kramik z biżuterią na Targu Rybnym), co oznaczył ozdobną szpicą w kształcie szyszki sosnowej na szczycie dachu. W trzeciej zaś ćwiczył kondycję fizyczną i miał tam nawet mini-bieżnię uruchamianą przez trzy kuny w kołowrotku, lecz tej to czynności nie lubił, jako że jego prawdziwą pasją było nocne podjadanie, a jedynie dla utrzymania stanowiska w samorządzie musiał zachować nienaganne warunki fizyczne. Tak więc ostatni z budynków uczynił najniższym, lecz by zachować harmonijny kształt zabudowania Starówki, polecił ozdobnie uformować dach w staropruskie esy-floresy. Nawet w tak zdawałoby się nieistotnych szczegółach widać dbałą rękę zasadźcy Olsztyna! Tuż po ujawnieniu tych rewelacji naukowych obecni mieszkańcy opisanych budynków przez wzgląd na szacunek dla naszego protoplasty nagminnie zaczęli naśladować jego postępowanie: w trzeciej kamienicy podjęto akcję Biegam codziennie, w środkowej zaczęto tworzyć biżuterię z materiałów odnawialnych, w pierwszej zaś utworzono Nocny Komitet Obywatelski. Ale sprawę Komitetu wyjaśnia obecnie Inna Placówka z ulicy Partyzantów... Wydawca: Wojewódzka Biblioteka Publiczna Olsztyn, ul. 1 Maja 5 tel ; Redakcja numeru: Sylwia Białecka, Iwona Bolińska-Walendzik, Anna Rau, Anita Romulewicz, Waldemar Tychek Grafika i skład: Przemek Kozak; Druk: Drukarnia LEO; ISSN Anna Rau\n3 w n u m e r z e 02 Fotomonter 04 Wywiad z Januszem Kijowskim 07 Maska początku 08 Teatr alternatywny 10 Markiza Ò dramat 14 Wywiad z Darrenem Darko 16 Galeria VariArt-u Ò Marek Szczęsny 18 Galeria BWA 19 Proza Ò Filip Onichimowski 20 Poezja mrągowska 0 1 / S z a n o w n i P a ń s t w o! A jednak się kręci!... jak powiedział już sam Galileusz (znajomy Kopernika). Oprócz Ziemi kręci się jeszcze filmy, także w Olsztynie, i kręci się VariArt!... Weszliśmy już w drugą fazę, aczkolwiek nie daliśmy się zepchnąć do drugiego obiegu! W Olsztynie na wiosnę panuje teatralna gorączka, która ogarnęła mieszkańców oraz gości, wracających na doroczne olsztyńskie festiwale teatralne i filmowe. Stąd na naszych łamach materiały na temat Teatru im. Stefana Jaracza, teatru alternatywnego Wiesława Wachowskiego i Tygodnia Kina Niemieckiego. Przedstawiamy też ambitne plany stworzenia filmu o Olsztynie autorstwa Darrena Darko. Oczywiście nie zapomnieliśmy również o poezji (jak to na wiosnę). Tym razem prezentujemy poetów Ziemi Mrągowskiej oraz imprezę artystyczną Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Olsztynie pod zwodniczym tytułem Wiosenna Kolekcja Torebek Literackich Dyskusyjny Klub Książki 25 Torebki Literackie Nie jest więc prawdą, jak twierdzą pesymiści, iż w naszym mieście bardzo mało się dzieje teatralnie i filmowo... Olsztyn jest bardzo teatralnym miastem, miastem filmowym, miastem poetyckim. Obrót wokół osi kultury zawrót głowy ruch planet Kopernik! Tydzień Kina Niemieckiego Lekturowych zawrotów głowy 27 Biblioteka Niemiecka życzy Redakcja 28 Recenzja muzyczna 29 Co dobrego było w peerelu? 30 Fileton\n4 JANUSZ K w y w i a d O WSPÓLNYM DOMU INTELIGENCJI OLSZTYŃSKIEJ rozmawiamy z Januszem Kijowskim, Dyrektorem Teatru im. Stefana Jaracza w Olsztynie Karierę zaczynał Pan jako reżyser filmowy, twórca filmów wpisujących się w nurt kina moralnego niepokoju, potem wykładał Pan w szkołach filmowych, reżyserował sztuki teatralne, a w 2003 r. został dyrektorem Teatru im. Stefana Jaracza w Olsztynie. Skąd Pańskie zainteresowanie teatrem? Czy uważa Pan, że teatr i film są sztukami pokrewnymi, czy też w teatrze szukał Pan uzupełnienia swojej artystycznej działalności o to, czego nie daje film? Janusz Kijowski: I jedno, i drugie. Teatr i kino są rzeczywiście sztukami pokrewnymi, bo są to sztuki narracyjne. Oczywiście teatr ma swoją wielowiekową tradycję, a kino jest dużo młodsze i tak naprawdę trudno mi powiedzieć, czy jest sztuką, czy nie. Ale bywało nią szczególnie w czasach mojej młodości. Fenomen ten pojawił się po drugiej wojnie światowej, kiedy inteligencja europejska zorientowała się, co się naprawdę stało, jakie ofiary ponieśliśmy i jakim ofiarom nie potrafiliśmy się przeciwstawić. Myślę tutaj szczególnie o Zagładzie, ale też o ofiarach działań wojennych i o ofiarach, jakie przyniosły ze sobą powojenne wędrówki ludności. Wiek XX, wiek totalitaryzmu, był czasem szczególnie okrutnym i po 1945 r. między innymi filmowcy, ale też filozofowie, pisarze i artyści dostrzegli zawodność kultury europejskiej. Wtedy, poczynając od Włochów, neorealistów, poprzez surrealistów, takich jak Buñuel, czy nasz Wojciech Hass, przez Bergmana, Wajdę, Munka, Tarkowskiego, rozpoczął się niezwykle interesujący ruch artystyczny, dzięki któremu film stał się rozmową z widzem na poważne tematy. I czy traktować to jak esej, czy jak dzieło sztuki, trudno mi w tej chwili wyrokować, w każdym razie kino było w tym czasie poważnym konkurentem w rozmowie z odbiorcą, konkurentem literatury, teatru, poezji. Ruch ten, niestety, po dwudziestu, trzydziestu latach się skończył, ponieważ tak naprawdę źródła kina to z jednej strony wynalazki technologiczne, a z drugiej rozrywka. U swych początków było ono rozrywką dla gawiedzi i myślę, że wraca do swoich korzeni. Mówiąc prościej kino zgłupiało. Ja staram się nie zgłupieć, więc poszukuję możliwości bezpośredniego kontaktu z widzem, co mogę osiągnąć tylko w teatrze. Oczywiście już wcześniej realizowałem się jako reżyser nie tylko w filmie. W latach osiemdziesiątych rozpocząłem współpracę z Teatrem Współczesnym we Wrocławiu, zaś w latach dziewięćdziesiątych zaproszono mnie do Olsztyna i tu zrealizowałem dwie duże sztuki: najpierw Mszę za miasto Arras, a potem Czarownice z Salem. Poznałem wtedy zespół i zobaczyłem, że nie brak tu ludzi, którzy bardzo chcą pracować. I mówię to bez komplementowania. Zorientowałem się wtedy, że dwieście dwadzieścia kilometrów od Warszawy dzieje się coś ważnego i ciekawego, spotkałem ludzi, z którymi mam wspólny język i mogę realizować program artystyczny. To właśnie skłoniło mnie do tego, żeby nie zostawać w Warszawie, tylko osiąść w Olsztynie i zrobić coś, co będzie z pożytkiem i dla widzów, i dla mnie samego, bo będę miał czyste sumienie, niesplamione telenowelami, czy serialami kryminalnymi. Ale film sensacyjny na swoim koncie Pan ma... J.K.: Tak. I bardzo zależało mi na produkcji Kameleona, bo chciałem pokazać, że można nakręcić film sensacyjny, czy kryminalny, który nie musi być tanią rozrywką. I sobie to udowodniłem. A myślę, że tym z widzów, którzy pilniej się przyjrzeli Kameleonowi też. A zatem takie realizacje, jak film sensacyjny, czy sztuki rozrywkowe w Teatrze Jaracza, które też mamy okazję oglądać, nie są porzuceniem ideałów kina moralnego niepokoju... J.K.: Absolutnie nie, ponieważ myślę, że w sztuce komediowej, czy nawet w musicalu, można osiągnąć pewien stan refleksji, który przedostaje się przez rampę sceniczną. Ostatni spektakl w Jaraczu, czyli Starsi Panowie Dwaj, jest tego dowodem, bo z jednej strony uśmiechamy się, może nie rechoczemy na sali, ale często żart Wasowskiego i Przybory wzbudza uśmiech na twarzy, a jednocześnie zasępiamy się nad tym, w jaką stronę poszła nasza kultura i jak mało we współczesnej kulturze, nawet popularnej, skorzystaliśmy z tego ciekawego zjawiska, jakim był Kabaret Starszych Panów. Jaka jest w takim razie Pańska wizja teatru? Jeśli miałby Pan nieograniczone środki i mógłby stworzyć teatr idealny, teatr swoich marzeń, to jaki by on był, co by sobą reprezentował? J.K.: Myślę, że to jest właśnie teatr, który realizuję. Bo często to nie środki są najważniejsze. Sztuka zawsze powstawała w warunkach trudnych, przy ograniczonych możliwościach finansowych itd., ale to nie przeszkadza realizować teatru porządnego. Mój teatr jest porządnym teatrem. To jest jedyne określenie, jakie znajduję. Nie oszukujemy, nie mizdrzymy się do widza, staramy się poważnie rozmawiać z poważnymi ludźmi, przy pomocy poważnych aktorów i poważnych reżyserów. I jak mówię poważny, to bardziej jest to bliskie porządnemu niż ponuremu. To nie oznacza, że nie ma tam miejsca dla śmiechu... J.K.: Absolutnie! To nie jest ponuractwo, tylko nasz cel nadrzędny, 04 VariArt\n5 IJOWSKI przez który rozumiem: nie oszukiwać, szczerze do bólu pracować nad rolą, nad spektaklem, nad tego spektaklu oprawą i nie sprzedawać półproduktów. I myślę, że to się udaje robić. Ze wspaniałymi ludźmi i nierozwydrzonymi artystami, którzy skupiają się na swoim zawodzie i mają z niego satysfakcję. A ja mam satysfakcję z tego, że takich właśnie zatrudniam. I proszę mi wierzyć, że nie wpadam w samozachwyt i denerwuje mnie każde niepowodzenie. Nad każdym z nich bardzo boleję, ale jednocześnie zastanawiamy się, co jest nie tak, żeby zrobić to lepiej przy kolejnych realizacjach. Natomiast cel jest jasny teatr poważny i porządny. I to jest właśnie teatr moich marzeń. Natomiast, broń Boże, nie chciałbym uprawiać teatru autorskiego. Wystrzegam się przypięcia mi etykietki typu teatr Jarzyny, teatr Warlikowskiego, teatr Kijowskiego. Oznaczałoby to dla mnie porażkę, bo uważam, że taka postawa to pogarda dla widza. Ja nie mogę siebie stawiać w centrum moich działań. W centrum moich działań muszę stawiać z jednej strony odbiorcę, a z drugiej strony moje sumienie. Ono zaś nie pozwala mi być narcyzem, który uważa, że sztuka Kijowskiego jest najważniejsza dla mieszkańców Olsztyna, Polski, Europy i świata. Dlatego muszę żyć pulsem ludzi, z którymi pracuję i dla których pracuję. I nie podlizywać się im, ale nawiązywać z nimi kontakt. Teatr jest sztuką kontaktu i jego brak między sceną a widownią oznacza porażkę. W związku z tym nie obawiam się eklektyzmu, dlatego stworzyliśmy teatr różnorodny i w miarę możliwości wszechstronny działamy na czterech scenach, bo i Margines, i Scena u Sewruka są scenami Teatru Jaracza. Organizujemy trzy różne festiwale, ale nie tylko festiwale jest też miejsce na działania parateatralne: spotkania na Marginesie, didaskalia, czytania performatywne, czy Czerwony Październik, gdzie staramy się rozmawiać nie tylko na temat teatru. Zależy nam na dyskusji o sprawach, z którymi spotykamy się na co dzień, o sprawach genderowych, czy też o ksenofobii, która ciągle jeszcze unosi się nad naszym krajem. A to wszystko są problemy na tyle istotne, że bez refleksji na ten temat nie da się uprawiać porządnego teatru. Osobiście zawsze w teatrze czuję się równorzędnym partnerem w dyskusji. J.K.: To jest właśnie ten cel jeżeli on się spełnia nawet w pięćdziesięciu procentach, czy w sześćdziesięciu, to jest dobrze, to już znaczy, że idziemy w dobrą stronę. Natomiast podkreślę raz jeszcze, w żadnym wypadku nie mam zamiaru tworzyć teatru monograficznego, teatru autorskiego. Jest Pan jako dyrektor Teatru Jaracza w Olsztynie znany ze śmiałych decyzji. Od czasu objęcia przez Pana tej funkcji w Teatrze zaszło wiele zmian: zaczęto wystawiać nowy repertuar, między innymi sztuki muzyczne, zmieniono koncepcję festiwalu Na Pomostach powstały Demoludy, przedstawienia są również w okresie wakacyjnym itd. Na początku patrzono na to z powątpiewaniem, ale okazało się, że Pańska droga była słuszna. A co dla Pana jest największym sukcesem zarządzania Teatrem im. Stefana Jaracza? J.K.: Największym sukcesem tego zarządzania jest fakt, że od pięciu lat nie wpadliśmy w deficyt budżetowy. I mówię to zupełnie po- ważnie, ponieważ bardzo poważnie traktuję również pierwszą część swojej funkcji, czyli dyrektora naczelnego, nie tylko artystycznego. Jest wielu dyrektorów w Polsce, którzy wpadli w takie pułapki i musieli się pożegnać ze swoimi posadami. I było to czasami bardzo głośne w Polsce, bardzo bolesne. Wielu z tych ludzi cenię, ale jednocześnie zdaję sobie sprawę z tego, że deficyt finansowy wyklucza człowieka z pełnienia takiej funkcji. Po prostu trzeba mierzyć zamiary na siły i wtedy się udaje. Ja myślę, że udaje się to niewiele powiedziane, bo za Pańskiej kadencji wyremontowano studium aktorskie i scenę. J.K.: Tak. Druga sprawa pozyskanie środków europejskich. Żyjemy w czasach, które są prawdziwym sprawdzianem umiejętności menedżerskich. Ja nie twierdzę, że je mam, ale dzięki moim współpracownikom weszliśmy w fundusze unijne jako jeden z pierwszych teatrów w Polsce. INTERREG, ZPORR, Regionalny Program Operacyjny, w tej chwili startujemy do Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko, to są dodatkowe źródła finansowania, dzięki którym można wyremontować teatr, zbudować coś nowego. Stworzyliśmy szkołę, z czego jestem bardzo dumny, bo w ten sposób pokazaliśmy, że jesteśmy w stanie w cyklu trzyletnim kształcić w pełni wykwalifikowanych aktorów. Nasi absolwenci grają już w prawie wszystkich teatrach w Polsce, łącznie z Warszawą, Krakowem i Gdańskiem, co dowodzi, że obecnie posiadamy i porządny teatr, i szkołę. Poza tym mamy na koncie kilka bardzo udanych premier oraz to, co się dzieje wokół repertuaru, tak jak Demoludy, czy spotkania marginesowe. Pani powiedziała, że podejmuję odważne decyzje ale bez odwagi trudno sobie wyobrazić artystę. Artysta, który nie jest odważny, który jest kunktatorem, albo który jest konformistą, przegrywa, albo w ogóle nie podrywa się do lotu. Także to nie jest taka specjalnie wyjątkowa cecha, tylko tak mnie nauczyło życie. A poza tym już w czasach mojej młodości, czyli w PRL-u, zawsze ciążył na mnie etos społecznika, rozumiany jak u Żeromskiego. I z tego, a także z tradycji rodzinnych, wyniosłem taki imperatyw, że zajmowanie się sztuką jest bardzo ważną misją, ale tylko misją. A zawodowo trzeba starać się nieść jakąś radość ludziom i się nimi opiekować. Angażować się w pewne przedsięwzięcia i budować pewne struktury wokół siebie, które zostają. Na przykład w dorobku mojego życia zostanie to, że założyłem Koło Młodych przy Stowarzyszeniu Filmowców Polskich i byłem jego pierwszym prezesem. I ono do dzisiaj funkcjonuje. W 1981 r. udało mi się uzyskać podpis ministra kultury, ówczesnego, komunistycznego, Józefa Tejchmy, na wniosku o utworzenie studia filmowego im. Karola Irzykowskiego, które przez dwadzieścia kolejnych lat było kuźnią nowej fali reżyserów polskich. I to się udało, i to zostało. A teraz ten teatr. Bardzo chciałbym zasłużyć sobie na życzliwą pamięć, jaką cieszy się, na przykład, Aleksander Sewruk, który tutaj przez dziesięć lat był dyrektorem i którego do dzisiaj wszyscy wspominają, wcale nie dlatego, że stworzył ten teatr przecież nie był pierwszym dyrektorem ale dlatego, że zbudował pewien trzon zespołu, który do dziś funkcjonuje. I na tej podstawie budowane były kolejne pokolenia aktorskie. Dlatego punktem odniesienia dla tego teatru jest Aleksander Sewruk do dziś. Chciałabym wiedzieć, czego Pańskim zdaniem brakuje we współczesnym dramacie. Jak Pan czyta, ogląda... VariArt 05\n6 JANUSZ KIJOWSKI J.K.: No tak, czytam, oglądam i czasami... Nie przesadzajmy, jest Michał Walczak, bardzo ciekawy, moim zdaniem, autor. Jego Podróż do wnętrza pokoju była jednym z lepszych spektakli na Scenie Kameralnej. Zdarzają się również udane adaptacje prozy: Piotr Jędrzejas wziął na swój warsztat opowiadania Mariusza Sieniewicza i skompilował z tego znakomite przedstawienie Żydówek nie obsługujemy, a młoda reżyserka Marta Ogrodzińska zajęła się arcytrudną minipowieścią Heinricha Bölla Utracona cześć Katarzyny Blum i też stworzyła z tego bardzo wzruszający i głęboki spektakl. Natomiast jeśli chodzi o dramat, jest wielu dobrych autorów, na przykład Bizio, czy Modzelewski (których nie lubię, ale choćby Koronację uważam za bardzo udany utwór). Jednak w dramacie współczesnym dominuje pewna doraźność: autorzy dotykają rzeczywistości, ale nie metaforyzują jej, przez co ich teksty nie są uniwersalne. Chociaż nie chcę uogólniać, bo znamy też udane próby, na przykład Magdy Fertacz Trash, czy Absynt, albo Śmierć wiewiórki Małgorzaty Sikorskiej-Miszczuk bardzo interesujący dramat. Nie, generalnie nie jest tak źle: wielu chętnych, którzy piszą, coś po sobie pozostawi. Najgorzej jest z metaforą, która stanowi klucz teatru. I jeśli dramat jest zbyt doraźny, zbyt publicystyczny, już niedługo będzie nieaktualny, a potem w ogóle niezrozumiały. Bardzo zaintrygowała mnie historia z żyrandolem kina Polonia. Przypomniała mi się od razu scena z Upiora w operze. Dlaczego zdecydował się Pan w imieniu Teatru zakupić ten żyrandol? I czy zawiśnie on w teatrze? J.K.: Kiedy zapadła decyzja o likwidacji kina Polonia, dowiedziałem się, że znajduje się tam żyrandol, który jest w pewnym sensie chlubą, świadectwem materialnym, ważnym zabytkiem dla mieszkańców Olsztyna, i że czeka go kompletna dewastacja. W związku z tym nawiązałem kontakt z właścicielem gdańskiej spółki Neptun-Film i okazało się, że dyrektor tej firmy jest moim starym znajomym jeszcze z okresu festiwali filmowych. Odbyłem z nim miłą rozmowę i on sprzedał Teatrowi ten żyrandol za sto złotych. Potem posłaliśmy naszych dzielnych kolegów od obsługi sceny mam w Jaraczu fantastyczną ekipę techniczną, to naprawdę jest sól Teatru którzy żyrandol zdjęli, rozmontowali i przenieśli do naszego magazynu. Wszystkie elementy tego żyrandola są opisane, niektórych brakuje, ale sporządziliśmy już ich rysunki i zlecimy dorobienie tych brakujących części w hucie szkła. To wszystko zostało złożone w naszym magazynie i czeka na lepsze czasy. A te lepsze czasy, mam nadzieję, nastąpią niedługo, kiedy uzyskamy środki na dalszą część rewitalizacji Teatru. Wtedy zupełnie zmieni się układ przy Scenie Kameralnej: obecna Scena Margines stanie się foyer Sceny Kameralnej (Margines przeniesiemy do oddzielnego budynku) i tam właśnie umieścimy ten żyrandol. Wszystko zostało opracowane, nawet wizualizacje, więc z pewnością przywrócimy ten żyrandol do łask. A czy to przeniesienie części kina do teatru można też zinterpretować symbolicznie jako przepływ części widowni z kina do teatru? J.K.: O, ja myślę, że to się nie uda, bo między Polonią a Teatrem ustawiono Alfę i głównie do niej odpłynęła widownia na amerykańską produkcję filmową klasy B. Jeżeli upatrywać się w tym jakiegoś symbolu, to bardzo bym chciał, żeby teatr jako bryła, obiekt architektoniczny wybudowany w 1925 r., podkreślał ciągłość kultury Olsztyna. To prawda, że historia obeszła się z tym miastem i tą ziemią dosyć okrutnie: najpierw Krzyżacy wyrżnęli prawowitą ludność, potem toczyły się tu różne bijatyki, mieszczaństwo było niemieckie, kupiectwo żydowskie, ludność mazursko-warmińska, słowiańska, później nastały Ostpreussen (koniec XIX i początek XX wieku), wreszcie PRL, a dzisiaj wolna Polska. A w międzyczasie związki tej ziemi z krajami bałtyckimi. I ja jako człowiek, który się zajmował antropologią kultury i historią sztuki, bardzo wierzę w tzw. tradycje ziemi, myślę, że jest w niej coś specyficznego. I jak ktoś przyjeżdża tutaj z Warszawy, czy z Kresów Wschodnich, z Kieleckiego, czy z Kurpiowszczyzny, to w pewnym momencie staje się Warmiakiem. A w kolejnych pokoleniach to już bardzo dobrze widać, przykładem może być powstanie Wspólnoty Kulturowej Borussia. Coraz więcej jest licealistów, studentów, którzy utożsamiają się z tą ziemią i zaczynają w niej grzebać, w sensie metaforycznym, chcą poznać jej historię, interesują się zabytkami materialnymi oraz zabytkami sztuki, która tutaj funkcjonowała. I chciałbym, żeby to Teatr też podkreślał. Dlatego w naszym logo jest rok założenia 1925, bo będąc w Europie już nie musimy się wstydzić, że w tamtym czasie z zupełnie innych powodów teatr zbudowano. Ale jednocześnie tutaj grano Fausta, tutaj grano Goethego, tutaj grano opery Wagnera, tu uprawiano europejską sztukę. W związku z tym przeniesienie tego żyrandola do Teatru jest nawiązaniem do naszej wspólnej tradycji, już nie poszatkowanej, i podniesieniem jej walorów. Oczywiście, jesteśmy teatrem polskim, uprawiamy polskie słowo, które nigdy nie miało zabrzmieć z tej sceny, jak to mówiono w czasie pierwszej premiery. Ono brzmi, ale gramy też autorów niemieckich, pokazujemy różnorodność naszej kultury. Myślę, że idąc w kierunku Europy trzeba pielęgnować przywiązanie do regionalizmu, czyli być dumnym z tego, że żyje się właśnie na tej ziemi, z całym dobrodziejstwem dawnych pokoleń tych wypędzonych i tych przypędzonych. To wszystko łączy się w jedną wspólną aspirację, aby żyć lepiej i być lepszym. Zatem w Teatrze Jaracza jest też miejsce na regionalizm, na prowincjonalność, w tym dobrym znaczeniu tego słowa? J.K.: Tak, wystawiliśmy Baby Pruskie Alicji Bykowskiej- Salczyńskiej, był Transfer Jana Klaty, niedawno mieliśmy okazję oglądać adaptację prozy Mariusza Sieniewicza. Myślimy też o adaptacji prozy Włodzimierza Kowalewskiego, wspaniałego pisarza olsztyńskiego. Bardzo często, szczególnie na Marginesie, w czasie Czerwonego Października, albo innych spotkań marginesowych, spotykają się tutaj ludzie piszący i poeci związani z Olsztynem, mamy dobre relacje z grupą literacką Portret. I bardzo chciałbym, żeby Teatr był wspólnym domem dla inteligencji olsztyńskiej. Rozmowę prowadziła Sylwia Białecka 06 VariArt\n7 Agnieszka Maracewicz Maska początku Mutato nomine de te fabula narratur O tobie ta bajka mówi, choć pod zmienionym imieniem Horacy Czy słowa rzymskiego poety wycelowane są w nieświadomość odbiorcy? Każdy widz udający się na jakikolwiek spektakl czegoś od niego oczekuje. Rozrywki, przeżyć, pretekstów do rewolucji egzystencjalnych, czy zwykłej zakąski kultury między posiłkami codzienności. Czy rozumiemy dziś, co mówi bohater, odnoszący się do nas niebezpośrednio, stojący za czwartą ścianą? Czy rozumiemy dziś przesłania reżysera, którego konwencja sprawia, że stajemy się podglądaczem, a nie odbiorcą informacji płynących wprost? Czy zrozumienie problemu stawianego na deskach sceny jest dziś trudniejsze niż kiedyś? Jeśli tak, to dlaczego? Co sprawia, że nie będąc krytykiem sztuki, nie potrafimy dziś odpowiedzieć na proste pytania dotyczące teatru? Czy twórcy do nas po prostu nie docierają? Czy może to my nie uczestniczymy w spektaklu, nawet siedząc na widowni? Nie bez powodu przytoczyłam akurat te słowa Horacego. Każdy może znaleźć siebie w bohaterze cierpiącym to wiemy. Każdy może znaleźć siebie w złożonej postaci, balansującej na linie dylematu między decyzjami i wyborami to również wiemy. Gdzie natomiast umieścimy nas w pomieszczeniu wypełnionym pustką, nadającą najwięcej znaczeń portretom pytającym? Jednym z głównych prądów charakteryzujących Horacjanizm jest dążenie do formy doskonałej w połączeniu z prostym stylem. Definicja ta dotyczy nurtu poezji, lecz śmiało mogę odnieść te refleksje również do sceny jako poezji w geście. Refleksyjność i powściągliwość w wyrażaniu uczuć jest także cechą przypisywaną dziełom poety, czyli twórcy, który bierze odpowiedzialność za emocje odbiorcy. Idealnie pasuje to do konwencji takiego teatru, w którym forma, plastyka, powtarzalność postaci i maska sprawiają, że biorącym udział w widowisku staje się również wymagający widz. Mówię tu o commedii dell arte, powstałej we Włoszech w połowie XVI wieku, mającej swój początek w rzymskiej pantomimie i popisach średniowiecznych błaznów. Forma ta nie jest nam obca i za współczesną kurtyną. Wielu twórców czerpie z jej motywów zarówno przy budowie dzieła jak i podczas treningu aktorskiego. Jednak, czy widząc maskę, nie czujemy się niebezpiecznie? Czy prawda przekazywana przy pomocy formy i sztuczności, nie staje się na pozór kłamstwem? Czego dziś potrzebuje widz, aby uwierzyć aktorom? Łez, bólu, krzyku, naturalizmu, wulgarności? czy nie tego właśnie jest najwięcej we współczesnej rzeczywistości? Dell arte jest uważana za jedną z najważniejszych form sztuki teatralnej. Nie bez powodu. Dla twórcy najważniejszy jest odbiorca. Tu publiczność, ale publiczność jednocześnie staje się twórcą samym w sobie. Psychologia improwizacji, która jest fundamentem commedii, ma szansę istnienia tylko wtedy, gdy wiemy, czego oczekuje widz, co mu smakuje, co sprawi, że pokocha postaci, które tu są stałymi, powtarzającymi się charakterami. Aktor dell arte dzięki masce mógł w najbardziej wyraźny sposób dotrzeć do widza, w dużym stopniu myśleć za niego, podkreślać intencje postaci, przedstawiać jej charakter. Dziś maska kojarzy nam się z ucieczką i fałszem. Mówimy, że każdy z nas ma wiele twarzy tym samym przecież możemy uznać, że każdy z nas ma wiele tajemnic a to już nie należy do negatywnych cech. Gdzie więc jest granica i dlaczego teatru używam jako prowokatora do wysuwania tez, związanych przecież nie z samym teatrem, a najzwyczajniej z wymiarem egzystencjalnym? Odpowiedz jest prosta dziś więcej prawdy jest w scenicznej masce niż w wyszeptanym dialogu ludzi, mówiących to, co inni chcą usłyszeć. Na myśl przychodzi mi istnienie maski jako reflektora oświetlającego ludzką prawdę. Czy to właśnie nie sama maska podkreśla kontury człowieczeństwa i jego charakteru? Może ktoś pomyśli, że to zbyt wielkie określenia, ale takich właśnie boi się współczesne społeczeństwo. Społeczeństwo spektaklu? Myślimy my, czy myśli za nas masa? Czujemy potrzebę prawdy, czy wręcz zmieniliśmy już nawet jej definicje? Widzimy coraz większy rozkwit sztuki, ale nie takiej jak kiedyś, nie tej prawdziwej, wręcz klasycznej dla świata establishmentu. Dziś sztuką nazywamy byle kaprys wyrażony przez narcystyczne dzieci nowoczesnego plastiku. Dlaczego? Ponieważ nieustannie szukamy odpowiedzi, nieustannie szukamy definicji, nieustannie szukamy masek... a przecież maska, na początku, nie służyła nam za kryjówkę. Przewartościowanie, jakie następuje w dzisiejszej rzeczywistości, zmienia nam ostrość widzenia spraw ważnych i... ważnych. Dobrą drogą do zrozumienia niektórych elementów dzisiaj w sztuce, dzisiaj w kulturze, dzisiaj w nauce, jest regresja do fundamentu wciąż rozwijających się form. Tych form, które stają się niezmienne przez swą doskonałość, a jednocześnie wyrozumiale łączą się z potrzebą nowoczesnego słownictwa. Esencja istoty czegokolwiek zawsze ukryta jest pod warstwami rozpraszającymi samoświadomość jako drogę poznania. Może więc warto wrócić również do siebie samego, by lepiej zinterpretować refreny naszej rzeczywistości wychodzącej spod pióra artysty? e s e j rys. Mariusz Gutowski VariArt 07\n8 o s o b o w o ś ć Krystyna Spikert WIESŁAW WACHOWSKI A TEATR ALTERNATYWNY Wiesław Wachowski zwany poetyckim konceptualistą 1, jest związany z Olsztynem od 1973 r. wystawia swoje prace zbiorowo oraz indywidualnie w kraju i poza nim. Pielęgnuje w sobie myślenie o sztuce artystycznego przełomu lat 60-tych i 70-tych (wtedy to znaczącą rolę odgrywał konceptualizm, minimal-art i pojawiające się wówczas media inne niż tradycyjne). Trendy te były ważne dla niego już w czasie studiów. Obecnie bada języki sztuki. Poszukuje i wydobywa z codzienności fragmenty, którym nadaje nowe znaczenia 2. Bardzo ważne dla performera 3 były kontakty oraz realizacja wspólnych projektów z członkami i twórcami kontestującego zespołu o nazwie Interdyscyplinarna Placówka Twórczo-Badawcza Pracownia 4. Placówka ta istniała w Olsztynie w latach Członkowie grupy interesowali się zjawiskami szerszymi niż sztuka. Pracownia miała charakter warsztatu twórczego, toteż koncentrowano się bardziej na nim samym, niż na budowaniu spektakli czy wystaw. Sensem działań był proces, współuczestnictwo w nurcie, trwanie w nim i penetracja 5. W praktyce proponowano treningi wrażliwości dziś powiedzielibyśmy warsztaty świadomości ciała i emisji głosu oraz zajęcia wyzwalające spontaniczną twórczość artystyczną, polegające na inspirowaniu działań parateatralnych i plastycznych. Trzeba podkreślić, że akcje Pracowni miały ważne cele dydaktyczne, jak choćby ochrona środowiska naturalnego. W projektach uczestniczyły dzieci i młodzież 6. W jednym z warsztatów sama brałam udział. Bardzo je przeżyłam. Do dziś pamiętam atmosferę tajemniczości i niezwykłości towarzyszącą naszej pracy. Ponadto zespół organizował seminaria oraz spotkania z innymi grupami reprezentującymi podobne lub zbliżone kierunki myślenia i twórczości; realizował manifestacje, a także imprezy otwarte gromadzące szerszą publiczność 7. W Interdyscyplinarnej Placówce działali znani dziś twórcy kultury: Mute i Wacław Sobaszkowie, Ryszard i Elżbieta Michalscy, Tadeusz Bury i Maria Jenny Burniewiczowie, Krzysztof Gedroyć, Ewa Kusiorska-Wołoczko, obecnie Szeliga, czy nieżyjący już Krzysztof Łepkowski 8. Aktualnie Wiesław Wachowski jest wiceprezesem Związku Polskich Artystów Plastyków okręgu olsztyńskiego, współpracuje z Warmińsko-Mazurskim Stowarzyszeniem Areszt Sztuki oraz z Pantomimą Olsztyńską. Jego prace znajdują się w kolekcji Warmińsko-Mazurskiego Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych. On sam mówi o sobie, że jest malarzem, grafikiem, rysownikiem, autorem zdarzeń artystycznych artefaktów, instalacji, videorealizacji 9. Ale nie mówi, że jest niezwykle oryginalnym twórcą alternatywnego teatru konceptualnego, którą to sferę działań artysty chciałabym przedstawić. Przedtem jednak przypomnę, czym było i jest zjawisko o nazwie teatr alternatywny. Zaistniał on w latach 70-tych i nadal funkcjonuje. Działał i działa poza strukturą klasycznych teatrów repertuarowych. Nastawiony był krytycznie do kultury oficjalnej i walczył o swoją niezależność. Obecnie grupy offowe chcą być alternatywne wobec społeczeństwa. Chcą przyjąć na siebie rolę mechanizmu oczyszczającego zepsute tryby polskiej demokracji i wskazującego, co w nas, w naszym życiu i obyczajach jest dobre, a co złe 10. Zespoły te kształtują własną publiczność, z którą łączy je wspólnota poglądów; ich członkowie utożsamiają swoje życie osobiste z działalnością teatralną. Ten eksperymentalny teatr poszukuje ciągle nowych środków wyrazu artystycznego. Charakteryzuje się innym (świadomym) stosunkiem do repertuaru, metod pracy, sposobu funkcjonowania i decyzji o programowo-indywidualnym, niepowtarzającym znanych wzorców, charakterze 11. Wiesław Wachowski należy do artystów bardzo płodnych i oryginalnych. Działa interaktywnie. Łączy w sobie talenty animatora, fot. Bernard Wawrzyniewicz 08 VariArt\n9 aktora i reżysera. Pierwszego talentu używa do eksperymentów z rzeczami. Analogicznie jak w teatrze przedmiotu, jesteśmy świadkami ożywiania martwej materii. Podobnie jak ulotna jest sztuka teatralna, tak nietrwały, mówiący o przemijaniu, jest żywot dzieł performera. Twórca bawi się instalacjami budowanymi z drewienek, które woduje na Łynie. Ostatnio testuje on śnieg, lód i wodę. Wiesław Wachowski tworzy prace w plenerze, w obecności widzów, w takiej formie, iż potrafią one żyć samodzielnie i dynamicznie. Topniejąca bryła lodu zmienia kształt w czasie dokonując na sobie aktu samorzeźbienia. Kapiące krople wody tworzą zmienny rytm Mumele płaskie konstrukcje geometryczne, spławiane na stawie w Jakubowie, zmieniają strukturę wzajemnego położenia i lokalizację. Obserwujemy ruch mumeli i powolne gromadzenie się rzęsy wodnej w ich wnętrzu. Konceptualista mówi, że niebezpieczeństwo wkalkulowuje w reżyserowane przez siebie zdarzenia. Stara się jednocześnie panować nad sytuacją nie dopuszczając do zagrożenia zdrowia i życia. Jest zatem świadomym prowokatorem 12. Oto dowody potwierdzające moją tezę: - w trakcie uroczystości przyznania mu nagrody im. H. Skurpskiego Wachowski uczcił to wyróżnienie oraz twórcę, którego nazwiskiem nazwano tę nagrodę, stojąc na głowie niejako parafrazując ostatni wykonany przez Mistrza obraz 13 ; - wzmocnił swój zimowy pokaz plenerowy nad Łyną pt. Pary młodej zimą brak, wchodząc do rzeki po odpływające płótna, następnie usiłując je zamrozić na własnym ciele; - na wernisażu wystawy Pejzaż za horyzontem, w Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, prezentował film Stan skupienia o rozpuszczającej się bryle lodu. Pojawił się wówczas w kompletnie mokrym ubraniu, ociekając wodą przez 5 godzin; - na happeningu Drewutnia, poświęconym idei przenikania przez mur, zbudował z drewienek ścianę i postanowił wykonać przelot przez tę konstrukcję. Wybił w niej własnym ciałem dziurę, pozostawiając pustą ramę, która wcześniej scalała drewienka. Wiesław Wachowski to aktor charyzmatyczny. On jest na scenie i działa, a nie gra! Ma świetny kontakt z publicznością: wciąga świadków akcji w obudowywanie jego osoby drewienkami czy w konstruowanie przedłużenia kraty znajdującej się w Wysokiej Bramie w Olsztynie. Szokując pragnie wyzwolić ze strony widzów chęć pomocy oraz współczucie 14 i to udaje mu się fantastycznie (jednemu z obserwatorów, moim zdaniem, zawdzięcza życie!). Jego prezentacje nasycone są ogromną dozą dramaturgii. Ilustracją tej ostatniej konstatacji jest incydent, który miał miejsce na olsztyńskim Starym Mieście, w czasie pokazu Fontanna ole!. Twórca położył się na bruku, owinął się w mokre czerwone płótno, a potem miał poważne trudności ze zrzuceniem z siebie ściśle oblepiającego go kostiumu. Na widowni najpierw słyszało się chichoty, potem napięcie zaczęło rosnąć i za chwilę sięgnęło zenitu. Byłam przy tym obecna i poczułam grozę, bowiem miałam pewność, że sytuacja wymyka się spod kontroli. Sądzę, że gdyby wówczas któryś z widzów nie pomógł performerowi, artysta udusiłby się. Wydarzenie przypominało mi trochę średniowieczny spektakl, gdzie narusza się zasadę decorum, ponieważ aktor chce szczerze poświęcić się przedstawieniu sztuki, a widowisko jest nie tylko zabawą, lecz czymś naprawdę ważnym dla twórcy. Znam Wiesława Wachowskiego od lat i podziwiam jego jednorodność tak w życiu, jak i w działalności artystycznej (mam wrażenie, że życie osobiste utożsamia on z twórczością, w tym parateatralną). Ten poetycki konceptualista, świadomie poszukujący ciągle nowych środków wyrazu, stanowi niewątpliwie alternatywę dla olsztyńskich teatrów repertuarowych. Można powiedzieć, iż jest Kolumbem od rzeczy i zdarzeń, które nam wydają się banalne (inna rzecz, że swoją sztukę robi niebanalnie). Dla niego wszystko jest przygodą: deszczułka, kawałek płótna, śnieg, woda, topniejący lód, rzęsa na stawie, spacer, spotkanie z krową ryczącą na wsi w niedzielę i z dziurą w moście. Jeśli dla niego, to i dla mnie widza inspirowanego do żywego odbioru jego sztuki i do odkrywania na nowo otaczającej mnie rzeczywistości. 1 R. Atkins powiedział, że konceptualizm polega na sprowadzeniu sztuki do czystych idei, w które nie ingeruje żadne rzemiosło artystyczne. Znaczyło to, że artyści konceptualni dają pierwszeństwo idei i jej transpozycji na dzieło sztuki, pl.wikipedia.org/wiki/sztuka_konceptualna. 2 Życiorys W. Wachowskiego znajduje się w posiadaniu autorki tekstu. 3 Performance w założeniu najbardziej nieskrępowana, pozbawiona reguł i w rezultacie wymykająca się definicji forma wypowiedzi artystycznej. W praktyce przyjęta w latach 70. nazwa kontynuacji happeningu, w którym sama obecność artysty (wykonującego pewne czynności lub też nie, co jest istotnym novum) stanowi dzieło sztuki. Performerzy polem ekspresji uczynili głównie własne ciała i zmysły. 4 Wywiad z W. Wachowskim przeprowadzony 12 II 2009 r. w posiadaniu autorki (o więzi twórców z bohaterem artykułu świadczył fakt, iż wszyscy oni wystąpili na ślubie Wiesława Wachowskiego, który odbył się w Olsztynie w 1979 r.). 5 A. Jawłowska, Więcej niż teatr, Warszawa, 1987, s Ibidem. 7 Ibidem, s Wywiad z Marią Jenny Burniewicz przeprowadzony 4 II 2009 r. w archiwum autorki. 9 Ibidem. 10 Ł. Drewniak, Po co nam teatr alternatywny?, [w:] Biuletyn Informacyjny Biura Prasowego, Kraków 2000, s. 1, 11 L. Śliwonik, Życie teatralne, próba prognozy, [w:] FA-art , nr 2/3, s Wywiad przeprowadzony z W. Wachowskim 12 II 2009 r. w posiadaniu autorki tekstu. 13 Wywiad z W. Wachowskim przeprowadzony 12 II 2009 r. znajduje się w archiwum autorki tekstu. 14 Ibidem. VariArt 09\n10 Lech Brywczyński, rocznik 1959, d r a m a t elbląski dramatopisarz, dziennikarz, tłumacz literatury angielskiej, animator życia kulturalnego, twórca Elbląskiego Klubu Poetyckiego. Publikował m.in. w Regionach, Pograniczach, Akancie, elbląskim Tyglu. W 2002 r. ukazała się jego książka Dramaty Jednoaktowe. Lech Brywczyński MARKIZA MOTTO: Nadzieja oczy piękne ma, lecz zwleka wciąż. OSOBY: Książę d Argenson Pani d Estrades Kawaler Dubois Wolter Hrabina de Choiseul Eurypides, Fenicjanki Pałac królewski, gabinet księcia d Argenson. Książę wolnym krokiem przechadza się po sali, co jakiś czas stając na moment i spoglądając z niepokojem na drzwi; kawaler Dubois podąża za księciem, zatrzymując się tam, gdzie on. Pani d Estrades siedzi na sofie, trzymając w drżących dłoniach złożony wachlarz. Wszyscy są w strojach z epoki, odpowiednich do swego stanu. Ruchy całej trójki bezwiednie podporządkowują się dźwiękom menueta, słyszalnym w tle. Książę d Argenson (spoglądając na drzwi) Minęły już dwie godziny. Zaraz powinna tu wrócić. Muzyka stopniowo cichnie, aż przestaje być słyszalna. Pani d Estrades Cóż za napięcie! (wzdycha głęboko) Martwię się o naszą drogą Charlottę... Czy sobie poradzi? Książę d Argenson Na pewno da z siebie wszystko. To w końcu nasza wspólna szansa. Jeśli się nie uda, to na następną okazję przyjdzie nam długo poczekać... (do kawalera Dubois) Co się mówi w pałacu? Kawaler Dubois Udało się zachować sprawę w tajemnicy. Pojawiły się jakieś niejasne pogłoski, ale ci, co je rozpowszechniają, sami nie wiedzą, o co chodzi. (zaciera ręce) To będzie zaskoczenie, kiedy sprawa wyjdzie na jaw! Pani Pompadour osłupieje... rys. Mariusz Gutowski Pani d Estrades (w rozmarzeniu) I zaraz potem będzie musiała pakować manatki, bo król ją odprawi! Książę d Argenson Oby! Ale jeszcze zaczekajmy. Było kilka prób wysadzenia jej z siodła, ale markiza jakoś wszystkie przetrwała. Kawaler Dubois (z uśmiechem) Z siodła! Wasza książęca mość raczył użyć nader pikantnego określenia... Pani d Estrades (zniesmaczona) Ależ, kawalerze... (rozkłada wachlarz, chłodzi się nim przez chwilę) Teraz mamy rywalkę, godną markizy... Kawaler Dubois To ważne dla nas wszystkich. Książę d Argenson (potakując) Przede wszystkim dla państwa! Dla kraju, który... Książę milknie, bo ktoś bierze za klamkę; wszyscy troje zamierają w bezruchu. Drzwi się otwierają, do gabinetu swobodnym krokiem wchodzi elegancko ubrany Wolter. Wolter Moje uszanowanie... (zamyka drzwi, zdejmuje kapelusz, kolejno kłania się obecnym) Pani... Mości książę... Kawalerze... (z niepokojem spogląda na milczącą trójkę) Czy coś się stało? Książę d Argenson (wzdryga się) Jeszcze nie... To znaczy, nie tutaj... Kawaler Dubois Oby się stało! Pani d Estrades Spodziewaliśmy się raczej pewnej damy... Czekamy tu na nią. Książę d Argenson (odchrząkuje) Mamy pewne nadzieje, ale jeszcze nie wiemy... (podchodzi do stołu, sięga po kielich, drugi wskazuje Wolterowi) Wolter Nic nie rozumiem! Jesteś dziś, mości książę, bardzo zagadkowy... (niedbałym ruchem rzuca swój kapelusz na najbliżej stojący fotel, a potem podchodzi do księcia i bierze swój kielich) Zaszedłem tu przypadkiem... Wracam od markizy. Kawaler Dubois Od markizy? (zaskoczony, z wrażenia siada obok pani d Estrades) Jak się miewa? Wolter Nie najlepiej, głowa ją boli... Migrena. Musiałem ją odwiedzić, bo obiecałem, że przeczytam mój najnowszy wiersz, jej dedykowany. (z uśmiechem) Bardzo wszystkich przepraszam, że nie jestem damą. Książę d Argenson Nie mamy panu tego za złe. Tym bardziej, że jest już z nami dama i to wyjątkowa pani d Estrades... (szarmanckim gestem wskazuje panią d Estrades) Pani d Estrades (skromnie spuszczając oczy) Jesteś dla mnie zbyt łaskaw, książę... Hrabina Charlotta... To znaczy ta, na którą tu czekamy... Ona jest bardziej wyjątkowa... Wolter (z udanym oburzeniem) Bardziej? Pani, pozwól sobie powiedzieć, że to niemożliwe! Książę d Argenson Wspominał pan o wierszu. Lubię poezję... Wolter Nie mam pewności, czy można to nazwać poezją. To raczej wierszyk okolicznościowy, którego celem było poprawienie markizie humoru... (recytuje z pamięci) Pani, ty swoją osobą jednoczysz sztuki, gusta i talenty ery: Pompadour, jesteś ozdobą Dworu, Parnasu i Cytery. Radości wszystkich, skarbie jednego, niech los nam zawsze strzeże cię od złego! Książę d Argenson Brawo! (klaszczą wszyscy poza Wolterem) Całkiem kształtna strofa... (z uśmiechem) I końcowe życzenie jak najbardziej na czasie. Tym bardziej, że wśród dworaków krążą też całkiem inne wierszyki... Kawaler Dubois Jak choćby ten! (półgłosem, ale z gestykulacją) Córka pijawki i pijawka sama, Pompadour, arogancka dama! Bez cienia wstydu po Wersalu hula, za mienie ludu i na hańbę króla... (śmieje się głośno) Wolter (zaskoczony) Wybacz waćpan, ale... Do tej pory słyszałem takie paszkwile tylko od pokojówek albo paziów, nigdy od osób z towarzystwa... Czyżby coś się zmieniło? Pani d Estrades Być może... Wolter Cóż... Jako filozof, zdaję sobie sprawę z nietrwałości spraw świata tego. 10 VariArt\n11 Ale nie lubię zmieniać przyjaciół. Książę d Argenson To cecha godna szacunku. Bardzo jej panu zazdrościmy. Wolter Markizę znam od lat. Ile poematów o niej napisałem, trudno zliczyć... Zresztą, nie ja jeden. (do pani d Estrades) Pamięta pani ten wierszyk, ułożony przez któregoś dworskiego poetę? Markiza wyzdrowiała tego samego dnia, kiedy zdarzyło się krótkotrwałe zaćmienie słońca... (recytuje) Dobry Pan Bóg, co ma w pieczy każdy ziemski stwór, oddał nam słonko zza chmur. I Pompadour! Pani d Estrades (cierpko) Nie pamiętam. Jest zbyt kiepski, żeby warto go było pamiętać. Wolter Swego czasu wszyscy się nim na dworze zachwycali (po chwili, do księcia) Hrabina Charlotta? Nie widziałem nikogo takiego na dworze! (półgłosem) Kim ona jest? Umieram z ciekawości! Książę d Argenson A ja z pragnienia. Wypijmy! (obaj wznoszą w gorę kielichy, piją) Ciekawość bywa niebezpieczna. Wolter Będę milczał jak grób! Książę d Argenson Wierzę. Jest pan przyjacielem markizy, ale nie dba pan o profity i nie uczestniczy w politycznych rozgrywkach... (nie odstawiając kielicha odchodzi na stronę, gestem zapraszając Woltera, by stanął obok niego, Wolter podchodzi, także z kielichem w dłoni) Dlatego możemy mówić otwarcie. (znacząco) Jak wszyscy wiemy, nasz król ma swoje potrzeby... Wolter O, tak! Temperament króla rośnie wraz z wiekiem. To zadziwiające... Książę d Argenson I z pewnością godne pozazdroszczenia. Wielka szkoda, że jego królewska małżonka od dawna nie nadąża za owymi potrzebami... Wolter Tak... Królowa po urodzeniu dziesiątego dziecka do cna straciła ochotę na amory. Nie przestała kochać męża, ale zdrowie już nie to... (zbliża kielich do nosa, wącha) To wino ma przepyszny bukiet! (pije) Więc nasz jurny Ludwiczek musi szukać pocieszenia gdzie indziej. Pani d Estrades (wachlując się intensywniej) Biedna królowa! Książę d Argenson I stąd się biorą jego kolejne, oficjalne kochanki, faworyty. Wolter Obecnie mamy erę markizy Pompadour... Najjaśniejsza pani już dawno się z tym pogodziła. Kawaler Dubois Nie miała innego wyjścia. Sam słyszałem, jak kiedyś powiedziała o markizie: Skoro ktoś taki musi istnieć, może to być równie dobrze ta, jak inna... Pani d Estrades (wachlując się intensywniej) Biedna królowa! Wolter Można było trafić gorzej. Markiza jest nie tylko piękna, ale i mądra. Rzadkie połączenie... Książę d Argenson (potakuje) Ma otwarty umysł, interesuje się problemami państwowymi, ale nie wtrąca się w sprawy, na których się nie zna. Ministrowie już się do niej przyzwyczaili. Wobec królowej zachowuje się z szacunkiem i uniżonością... (spogląda na drzwi) A król ma dzięki niej trochę intymności, odpoczywa od dworskiej etykiety, może być sobą. Wolter Osobliwe! Król, żeby być sobą, musi zdradzać żonę. Kochanka przysparza mu człowieczeństwa! Książę d Argenson Jest jednak sporo kobiet, które mogłyby zastąpić panią Pompadour w tej roli. (mruga porozumiewawczo) Zadanie mamy ułatwione, bo z powodu podupadającego zdrowia markiza nie może tak często zabawiać króla, jak on by tego chciał... Wolter Rzeczywiście, król ostatnio rzadko z nią sypia. Bardzo to ją martwi. Ale udało się jej zostać przyjaciółką króla, skoro już nie mogła być jego kochanką... Książę d Argenson O tak, bardzo się starała! Szukała dla króla rozrywek, nawet zorganizowała w swoich apartamentach prywatny teatrzyk... (śmieje się) Razem z zaprzyjaźnionymi damami występuje na scenie, śpiewa, deklamuje! Na widowni tylko król i kilku jego najbliższych przyjaciół. Nasi arystokraci walczą o zaproszenia na te występy jak lwy! Każdy chciałby usiąść choćby na dostawionym krzesełku... Wolter Ciekawa sytuacja i królowa, i faworyta mają dość miłosnych zapałów króla, a równocześnie boją się, że zostaną zdradzone. Nie chcą jeszcze jednej rywalki. Książę d Argenson Na szczęście nasz monarcha zdaje sobie sprawę z dwuznaczności swej sytuacji. Dlatego okazuje obu paniom swego serca wszelkie przejawy szacunku... Daje im prezenty, chociaż królowa otrzymuje je rzadziej. Kawaler Dubois Niedawno dał królowej na urodziny kosztowną tabakierę, wysadzaną szlachetnymi kamieniami. Tabakiera była przeznaczona dla matki pani Pompadour, ale skoro matka markizy właśnie zmarła, więc król... (z ironicznym uśmiechem) Cały dwór śmiał się z tego po kątach, tylko naiwna królowa cieszyła się z prezentu jak dziecko! Pani d Estrades Bo mąż od lat nie dawał jej takich podarków. (wachlując się intensywniej) Biedna królowa! Wolter Przypuśćmy, książę, że ta wasza Charlotta zdobędzie serce króla. Co dalej? Książę d Argenson Markiza natychmiast opuści dwór. Jednych ministrów się tylko wyrzuci, paru innych trzeba będzie zamknąć w Bastylii. Wolter Zamknąć? Za co? Książę d Argenson (z uśmiechem) Ależ mój drogi! Nie ma ludzi, sprawujących władzę, których nie byłoby za co zamknąć! Wolter Pod warunkiem, że tę władzę stracą. Książę d Argenson Otóż to! Wtedy zajmą się nimi sądy. Niechże się wreszcie prawo na coś przyda! (po chwili) Trzeba uzdrowić państwo. Źle się dzieje, kiedy kobieta, która ma zaszczyt zaspokajać lwią część królewskich popędów, nie ogranicza się do miłosnych igraszek, ale sięga po udział we władzy. Markiza jest za... Wolter Za mądra? Książę d Argenson Można to tak ująć. Dlatego musi odejść. VariArt 11\n12 Wolter Nie obawiasz się, książę, że hrabina Charlotta będzie ją naśladować? Że będzie wykorzystywała swoją pozycję w polityce? Książę d Argenson (ze śmiechem) Ona? Rozmawiałem z nią przez pół godziny i to mi wystarczyło, żeby wyrobić sobie opinię. Jest na tyle piękna, by zainteresować króla, a zarazem na tyle pusta, żeby nie wywierać politycznego wpływu. Jest idealna! Będzie się zajmowała głupiutkimi, dworskimi intrygami i załatwianiem beneficjów dla członków swojej rodziny. Wolter Pozostaje mi pogratulować kandydatki! Książę d Argenson (zniża głos, wskazując wachlującą się damę) To zasługa pani d Estrades. Jej zadaniem było wyszukanie odpowiedniej kobiety arystokratki z prowincji. A potem sprowadzenie jej na dwór. I oto jest hrabina Charlotta de Choiseul. Z Langwedocji. Umówiliśmy Charlottę z królem, jest teraz w jego apartamentach. Wolter Król lubi wszystko, co nowe... (półgłosem, dyskretnie wskazując na kawalera) Ten młodzieniec też jest we wszystko wtajemniczony? Książę d Argenson Oczywiście. To zdolny, młody człowiek, mój sekretarz i powiernik. Jest uparty, zawsze dotrze tam, gdzie trzeba. (żartobliwie) Kiedy się go wyrzuca drzwiami, wraca oknem... Wolter To cenna umiejętność, zwłaszcza tu, w królewskim pałacu... Książę d Argenson (szeptem, pochylając się do ucha Woltera) Poza tym, pani d Estrades jest moją kochanką. (odchrząkuje) Wziąłem ją, żeby mieć nad nią większą kontrolę... Wolter Przyjemne z pożytecznym? Książę d Argenson Tak jest najlepiej. Na dwór dostała się trzy lata temu dzięki markizie, jako jej przyjaciółka. Wolter Nie ma jak przyjaźń... Książę d Argenson Wypijmy za to. Za prawdziwą przyjaźń. Obaj piją do dna, a potem odstawiają kielichy na stół. Wolter (po chwili, rozbawiony) Jak pomyślę... Pańska ozdrowieńcza strategia zostanie zrealizowana tylko wtedy, jeżeli ta mała dobrze się sprawi w królewskim łożu. Wówczas zostanie wielką damą, jedną z najważniejszych person w państwie. (odchrząkuje) Świat schodzi na psy. Rana nakłada się na ranę, a każde nowe wydarzenie wydaje się gorsze od poprzedniego... Kawaler Dubois Chyba nie jest aż tak źle? Ja myślę, że istnieje jakaś opatrzność, która czuwa nad światem. Wolter Porządek, harmonia, opatrzność... Do mnie to nie przemawia. Mnie interesuje fatalizm ludzkiej egzystencji to, co człowieka boli i nie daje mu spokoju. Wszystko inne jest mało istotne. Pani d Estrades Chyba pan przesadza. Modlitwa przynosi ukojenie. Wolter Proszę mi wybaczyć szczerość, ale... Ja jestem, jak mówią, bezbożnikiem. A wy? Grzeszycie, a potem się spowiadacie, ot i cała wasza religia. Wiem, miło jest wierzyć, że istnieje miłosierny Bóg-Ojciec, który się o nas troszczy... Że jest kilka prostych zasad, spisanych w pewnej mądrej książce... Wątpienie, stawianie sobie pytań, wymaga odwagi. Książę d Argenson (śmieje się bezgłośnie) Widzę, że i tym razem wykład nas nie ominął... (dobrodusznie klepiąc Woltera po ramieniu) Ciągle waćpan narzekasz na nasze czasy. Może powinieneś zostać pustelnikiem i spędzać całe dnie na medytacjach? Wolter Chciałbym być jak ów starożytny mędrzec, który mieszkał w małym mieście i nie wyjeżdżał z niego, żeby nie stało się jeszcze mniejsze. (rozkłada ręce) Ale nie potrafię. Ciągnie mnie blichtr tego świata, splendor władzy, blask królewskiego majestatu... (po chwili) Zasiedziałem się trochę... Jestem zmuszony cię pożegnać, książę. Książę d Argenson Nie zaczeka pan z nami na rozwiązanie zagadki? Wolter Nie. Markiza to moja przyjaciółka. Byłem po jej stronie wtedy, kiedy była u szczytu powodzenia, więc nie opuszczę jej w chwili próby. Książę d Argenson Spodziewałem się takiego stanowiska z pańskiej strony i szanuję je. Wolter Dziękuję. (sięga po swój kapelusz, wolnym krokiem rusza w kierunku wyjścia) Pozwólcie państwo, że was pożegnam... Pani... Mości książę... Kawalerze... (kłania się wszystkim po kolei, a potem rusza w kierunku wyjścia) Drzwi otwierają się niespodziewanie i do gabinetu wchodzi młoda kobieta, olśniewająca i urodą, i strojem. Włosy ma zmierzwione, odzież w nieładzie. Wolter zatrzymuje się, pozostali rzucają się ku przybyłej. Kawaler Dubois (do księcia, wskazując na hrabinę) Jest potargana, odzież w nieładzie... Wygraliśmy! Hrabina de Choiseul (uradowana i podekscytowana) Król mnie kocha! Był taki majestatyczny, taki... męski! (popycha drzwi, które zamykają się z hukiem) Dał mi złoty pierścionek! (macha dłonią, pokazując pierścionek) Markiza zostanie odprawiona, król mi to obiecał! Pani d Estrades (rzuca się hrabinie na szyję, tuli ją, całuje) Kochana Charlotto, jesteś wreszcie! Cieszę się razem z tobą! Wolter (do Księcia, półgłosem) To już nie mogliście podstawić królowi lepszej kandydatki? Wygląda na taką, która jest gotowa się sprzedać za kawałek placka. Książę d Argenson (szeptem, porozumiewawczo uśmiechając się do Woltera) Bo tak jest w istocie. (uśmiecha się szeroko, a potem wita się czule z hrabiną) Moje gratulacje, droga hrabino! To dopiero początek! Wspólnie spełnimy nasze wielkie plany... (po ojcowsku całuje Charlottę w czoło) Kawaler Dubois Niech i ja mam zaszczyt pani pogratulować... (podchodzi do hrabiny i szarmancko całuje jej dłoń) Co za triumf! Wolter powoli zbliża się do hrabiny i coraz uważniej jej się przygląda. Wolter Zaraz, zaraz... Ja chyba tę damulkę gdzieś widziałem... (wolnym krokiem chodzi wokół hrabiny, nie spuszczając wzroku z jej twarzy) I chyba już nawet wiem, gdzie! Tak! To prostytutka. (zapada cisza. Książe, pani d Estrades i kawaler zastygają 12 VariArt\n13 Hrabina de Choiseul I kto to mówi? Najbardziej nikczemna i rozwiązła baba, jaką w życiu spotkałam! (do księcia) Ta wasza Pompadour to też zwykła mieszczka w królewskiej sypialni załatwiła sobie tytuł markizy! Niby dlaczego ja nie mogę? Książę d Argenson (do hrabiny, ostro) Milcz, nikczemna! (podchodzi do Woltera i serdecznie ściska jego dłoń) Jestem waćpanu niezmiernie zobowiązany. Co by to było, gdybyśmy oficjalnie przedstawili tę ladacznicę na dworze, tytułując ją hrabiną! Taki skandal by mnie zniszczył! (wzdryga się) Ocalił mnie pan przed kompromitacją. Jak to dobrze, że pan ją zdemaskował! Wolter (żartobliwie) To dzięki temu, że czasem odwiedzam paryskie burdele... Gdybym wiedział, książę, że będzie to miało tak zbawienne skutki, odwiedzałbym je jeszcze częściej. Książę d Argenson Raz jeszcze dziękuję. I obiecuję, że nie będzie pan długo czekał na dowody mojej wdzięczności. (odwraca się do kawalera) Zabierz pan stąd tę dziwkę i wywieź za miasto. A na odchodnym możesz jej pan wpakować kulę w łeb, albo powiesić! Wolter (pojednawczo) To może lepiej ja się zajmę tą panią? Nie cierpię przemocy! (do księcia, uspokajającym tonem) Zabiorę ją stąd. Mogę cię zapewnić, książę, że więcej o niej nie usłyszysz. Książę d Argenson Ręczysz pan, że ona nigdy więcej nie pojawi się na dworze? (Wolter potakuje) Doskonale... (podchodzi do biurka, wyciąga z szuflady pękatą sakiewkę) To dla pana, na potrzebne wydatki... (wręcza sakiewkę Wolterowi) Jeżeli król będzie o nią pytał, to powiemy, że musiała wyjechać na prowincję, do... Langwedocji. Na pogrzeb ojca. A gdyby kiedyś pytał znowu, powiemy, że zmarła na zarazę. Wolter Przednia myśl! Ja tymczasem zabawię się z nią trochę, a potem wsadzę na okręt. (klepie hrabinę w tyłek, aż ta podskakuje) Odpłynie do Nowego Orleanu. Mam tam kuzyna, on jej załatwi jakieś lokum. Pani d Estrades Niech załatwi jej miejw bezruchu) Na mieście nazywają ją Lulu, Mała Lulu. Ma nienaganne, arystokratyczne maniery, bo była kiedyś guwernantką dzieci księcia Kondeusza... (zatrzymuje się, gładzi hrabinę po policzku) Pamiętasz mnie, ślicznotko? Hrabina de Choiseul Pewnie, że pamiętam... Też nie miał się kiedy przypętać, łachmyta jeden! Tak mi dobrze szło! Książę, dama i kawaler gwałtownie odsuwają się od hrabiny. Wolter (do księcia, żartobliwym tonem) Z tymi jej manierami to może trochę przesadziłem. Zachowuje się wytwornie tylko wtedy, kiedy jest w humorze... Książę d Argenson (oszołomiony i zdenerwowany) Co takiego? Wysłaliśmy do króla zwykłą ulicznicę? (do pani d Estrades) Pani, odpowiesz mi za to! Zaufałem ci, a kogo przyprowadziłaś? To prowokacja! Pani d Estrades (wstrząśnięta) Ależ, książę, ja nie wiedziałam! Myślałam, że... Co teraz z nami będzie! (podbiega do hrabiny, chwyta ją za włosy i na oślep okłada pięściami. Hrabina nie pozostaje dłużna, obie przewracają się na podłogę) Ty oszustko! Ty przeklęta wywłoko, jak ci pokażę! Ja ci zaraz wybiję z głowy hrabinę, zobaczysz! Ja ci dam Langwedocję... Damy szamocą się wściekle przez dłuższą chwilę, aż, na znak księcia, Wolter i kawaler rozdzielają je i stawiają na nogi. Obie panie poprawiają suknie i fryzury. Hrabina de Choiseul A w czym to niby jestem od was gorsza? (do księcia, wskazując panią d Estrades) Ten babsztyl mi naopowiadał, jak to trzeba zabawić króla, więc się podjęłam. Zrobiłam dokładnie to, co ona mi kazała! A że wzięła mnie za hrabinę, to i nie dziwota. Brakuje mi czego, czy jak? Swój fach znam... (uśmiecha się lubieżnie) Nie powiem, było miło... Lepszy król, niż jakiś pijany żołdak, bez grosza przy duszy... Jak opowiem dziewczynom, że byłam z królem, to pękną z zazdrości! Pani d Estrades Jak cię walnę, szmato jedna, to sama pękniesz! I od razu wylądujesz w tym swoim burdelu! (próbuje rzucić się na hrabinę, ale kawaler Dubois zastępuje jej drogę) sce w tamtejszym burdelu. Hrabina de Choiseul Czemu nie? Takiej jak ty nawet tam by nie przyjęli! (do wszystkich) A pierścionka nie oddam! Książę d Argenson Niech pan już idzie. Zwłoka może być niebezpieczna. Król może ją wezwać i wtedy... Wolter Oczywiście, książę! (Wolter ciągnie hrabinę za rękę, kierując się ku drzwiom) Dam panu znać, kiedy wszystko będzie załatwione. Żegnam! (kłania się wszystkim po kolei) Pani... Mości książę... Kawalerze... Oboje wychodzą, Kawaler Dubois zamyka za nimi drzwi. Na dłuższą chwilę zapada cisza. Książę d Argenson (do Pani d Estrades, szorstko) Pani, daję ci ostatnią sposobność zmazać swoje przewiny i znaleźć naszemu władcy inną damę do towarzystwa. Może tym razem nie z burdelu... Trzeba zabawić czymś króla, żeby jak najszybciej zapomniał o tej aferze... Pani d Estrades Zajmę się tym! Nie zawiodę! A na razie pójdę do siebie. (chwyta się za głowę) Muszę się pozbierać po tym wszystkim... Migrena... (wychodzi) Książę d Argenson Pan niech natychmiast pójdzie do markizy de Pompadour i w moim imieniu zapyta ją o zdrowie. Staraj się pan zrobić na niej przychylne wrażenie. Prześlij jej też ode mnie bukiet kwiatów. Kawaler Dubois Oczywiście, mości książę! Już idę! Twoje decyzje jak zwykle trafiają w sedno! (kłania się księciu i wychodzi spiesznym krokiem) Książę oddycha głęboko, podchodzi do biurka i wyciąga z szuflady fajkę. Bez pośpiechu nabija ją i przypala. Potem podchodzi do fotela i rozsiada się na nim wygodnie. Książę d Argenson (sam do siebie, w zadumie) Tak... Ta bitwa została przegrana. Ale będą następne... Cicho gwiżdże menueta, co jakiś czas pociągając dym z fajki. Gabinet stopniowo pogrąża się w ciemnościach, słychać tylko pogwizdywanie... KURTYNA VariArt 13\n14 w y w i a d rozmowa z Darrenem Darko, brytyjskim filmowcem, o inspiracjach historią regionu i powstającym filmie o Olsztynie ODKRYWAJĄC T A J E M N I C E KORTAU - Zacznijmy od początku dlaczego przyjechał Pan do Olsztyna? Darren Darko: Olsztyn przypomina mi moje miasto rodzinne na południu Walii. Po raz pierwszy przyjechałem tu mniej więcej trzy lata temu, żeby uczyć języka angielskiego. Później wróciłem do Walii na studia. - Czy zawodowo zajmuje się Pan nauczaniem angielskiego? D.D.: Nie, studiowałem reżyserię filmową. W zeszłym roku ukończyłem studia na uniwersytecie Glamorgan w Cardiff. Teraz jestem ponownie w Olsztynie, ponieważ zamierzam zrobić film o tym mieście, które ma w sobie tak wiele historii godnych opowiedzenia. - Jakie kierunki artystyczne i filmy są dla Pana inspiracją? D.D.: Cenię abstrakcyjny ekspresjonizm i surrealizm w wydaniu Luisa Buñuela, czy chociażby przedstawicielki amerykańskiej szkoły filmowej, Mayi Deren. To ludzie, którzy czują magię filmu i robią filmy, by wyrazić swoje uczucia, a nie zaprezentować gwiazdy. Reżyserem, który ma na mnie wyjątkowy wpływ, jest David Lynch. Lubię jego styl filmowania, który należy odczytywać bardziej instynktownie niż dosłownie. Nawet jeżeli widz nie do końca zrozumie, o co w filmie chodzi, pozostawiony zostaje z pewnym niekomfortowym uczuciem, swoistym uczuciem absurdu lub niepokoju, które bardzo mnie ekscytuje. Jest wielu reżyserów, którzy inspirują mnie w tym, co robię. Zdecydowałem się robić filmy, ponieważ to bardzo ekspresywna forma sztuki. Poza tym jest to dobre medium dla wyrażenia rzeczy, których nie da się wypowiedzieć słowami, jak uczucia czy stany emocjonalne. Luise Buñuel w latach 60-tych powiedział, że filmowi zazwyczaj brakuje najważniejszego elementu tajemnicy. W jego opinii były to czasy artystycznej stagnacji w tej dziedzinie. Ludzie źle się do niej zabierali. Ja podtrzymuję tę opinię w odniesieniu do dzisiejszych czasów. Wielu reżyserów nie jest ostrożnych i robi dużo błędów, a przecież film to taka piękna forma sztuki. - Czy ma Pan na swoim koncie jakieś sukcesy reżyserskie? D.D.: Odkąd pamiętam, chciałem robić filmy. Kiedy miałem 23 lata, postanowiłem skończyć szkołę filmową. Niestety, zajęło mi to tro- chę więcej czasu, niż planowałem, ale w końcu udało się i to całkiem nieźle Cheyne-Stoking, mój film dyplomowy, został wyróżniony. Pracowałem nad dokumentem o konkursie Mikołajów w Szwecji i moja praca zdobyła kilka nagród w Wielkiej Brytanii. Najmilej jednak zaskoczony jestem moim ostatnim filmem, który dostał się na szereg różnych festiwali, dzięki czemu zaczynam być rozpoznawany w środowisku filmowców w Wielkiej Brytanii. Cheyne-Stoking został zauważony na wielu festiwalach: w Katowicach podczas RePeFeNe 2008, w Bristolu Encounter Film Festiwal 2008, w Aberystwyth Ffresh 2009 oraz w Londynie Eat Our Shorts Czy jest Pan tylko reżyserem, czy również produkuje Pan filmy i pisze scenariusze? D.D.: Przy produkcji mojego filmu dyplomowego zmuszony byłem do samodzielnej pracy. Miało mnie to nauczyć nie tylko reżyserii, ale również przybliżyć inne umiejętności, takie jak pisanie scenariuszy czy praca przy produkcji filmu. Zagrałem również głównego bohatera. Przy scenografii i edycji pomógł mi mój przyjaciel Tim Hole, a muzyką zajął się Pete Swales. Pisanie scenariusza sprawia mi bardzo dużą przyjemność, ale jednak jako reżyser czuję się najlepiej. Obsesyjnie podchodzę do tworzenia filmu, trochę tak jak Stanley Kubrick, to chyba coś, czego brakuje wielu reżyserom. U mnie wszystko musi być doprowadzone do perfekcji, nawet jeśli oznacza to półtorej godziny pracy przy jednym ujęciu. - Wiem, że przygotowuje Pan film o Olsztynie. Skąd taki pomysł? D.D.: Przez całe moje życie byłem okłamywany w szkole, to znaczy uczono mnie zupełnie innej historii, zresztą jest tak w każdym kraju. Olsztyn jest bardzo ciekawym miejscem, można znaleźć tu wiele niesamowitych i fascynujących historii. W Olsztynie był Napoleon, Hitler, czy Kopernik. Kiedy zacznie się szukać informacji o tym mieście, to aż trudno sobie wyobrazić, ile rzeczy się tu wydarzyło. A co ciekawsze, mało kto z mieszkańców regionu w ogóle o nich słyszał. Dlatego postanowiłem stworzyć film, który pokaże bogatą, ale i skomplikowaną historię serca Warmii i Mazur. W filmie nie chcę być stronniczy i przyznawać komukolwiek racji. Chciałbym pokazać, 14 VariArt\n15 co rzeczywiście się wydarzyło i przekonać ludzi, że nie można o tym zapomnieć. Mój film będzie składał się z kilku osobnych sekwencji, snów o tym, co odkryłem i czego nauczyłem się o Olsztynie. Snów o zupełnie przypadkowych osobach, gdzie motywem spajającym będzie miejsce wydarzeń miejsce, w którym żyją bohaterowie. Z jednej strony mamy skażone horrorem, represją, nazistowskim reżimem i odwetem rosyjskich żołnierzy Kortowo. Dla ludzi, którzy tam żyli w czasie wojny, było ono piekłem, a teraz jest tam uniwersytet. Sny-sekwencje będą dotyczyć historii, kultury i mitów polskich z tego regionu. Ale to wszystko będzie tylko moją interpretacją tego miejsca. Przy okazji, chciałbym zaprosić wszystkich chętnych do współpracy nad tą produkcją. Im więcej osób będzie w to zaangażowanych, tym ciekawszy film powstanie. Jeśli ktoś chciałby mi pomóc w tłumaczeniu scenariusza (z angielskiego na inne języki) lub w samej pracy nad filmem, proszę o kontakt - Kiedy olsztynianie będą mogli zobaczyć film? D.D.: Pisanie scenariusza jest mozolnym procesem, szczególnie, jeśli odnosi się on do wydarzeń historycznych. Muszę być bardzo ostrożny i dokładnie sprawdzać wszystkie fakty, szczególnie w tak delikatnej sprawie jak II wojna światowa na tych terenach. Poza tym bardzo długo trwa szukanie materiałów źródłowych na ten temat. Obecnie korzystam z polskich książek, które tłumaczy mi moja dziewczyna. Chciałbym skończyć film jeszcze w tym roku. - W jakim języku będzie film? D.D.: Scenariusz piszę w języku angielskim, ale film nie będzie po angielsku. To jest bardzo interesujące. Ponieważ będą to sekwencje senne, bohaterowie będą potrafili porozumieć się między sobą rozmawiając w swoich ojczystych językach. Na przykład w pierwszym śnie pojawią się niemiecka pielęgniarka, rosyjski żołnierz i polska dziewczyna, będą ze sobą rozmawiać, ale każdy w swoim ojczystym języku. Jest to analogia do motta pierwszego snu, które podkreśla, że bez dialogu i wymiany wiedzy historycznej między nacjami nigdy nie da się ustalić prawdy. Na historię miejsca trzeba spojrzeć z wielu punktów widzenia, bo dzięki temu nie zostanie ona zapomniana. Bardzo ważne jest, żeby nie zapominać o wydarzeniach z przeszłości, bo jeśli tak się stanie, istnieje szansa, że mogą się one powtórzyć. - Czy Olsztyn jest dobrym miastem dla ludzi kultury? D.D.: Olsztyn jest małym miastem, ale myślę, że i tutaj, jak wszędzie, znajdą się osoby kreatywne, które pracują na rzecz kultury. Mimo wszystko uważam, że można by bardziej zachęcać młodych ludzi do kreatywnego działania w mieście. Osobiście polubiłem Olsztyn, ponieważ jest tu cicho i spokojnie. Mieszkając w Warszawie, Londynie czy Cardiff byłbym zbytnio rozkojarzony. W Olsztynie czas płynie wolno, co pozwala mi skoncentrować się na mojej pracy. - Czy znalazł Pan w Polsce inicjatywy warte zauważenia? D.D.: Oczywiście, że tak. Będąc tutaj nawet udało mi się współpracować z kilkoma festiwalami. Nakręciłem dokument o 31. Zlocie Motocykli Zabytkowych Rotor Rally 2007, który odbył się w Olsztynie, oraz dokument z festiwalu sztuk audio-wizualnych Plateaux Festival 2008 w Toruniu. Filmy można znaleźć na stronie Oba przedsięwzięcia wspominam bardzo pozytywnie. Pomogły mi zbliżyć się do polskiej kultury, no i samych Polaków. W samym Olsztynie jest wiele ciekawych, kreatywnych i wspierających mnie osób. W szczególności zaliczają się do nich aktorzy z Teatru Jaracza oraz moi studenci, którzy dzielą ogromny entuzjazm dla mojej pracy twórczej. - Czy zamierza Pan zostać w Olsztynie? D.D.: Tak, chciałbym tu zostać mniej więcej do września. Olsztyn jest bardzo miłym miejscem, więc jeszcze kiedyś na pewno tu wrócę. Jednak jest jeszcze wiele rzeczy, których chciałbym nauczyć się o sobie i o świecie. Jest też wiele miejsc, które chciałbym jeszcze zwiedzić. Marzy mi się, między innymi, nakręcenie horroru w Japonii. Rozmawiała Sylwia Białecka Tłumaczyła Agata Górska VariArt 15\n16 Marek Szczęsny Marek Szczęsny, rocznik 1965 W 1992 roku ukończył malarstwo na UMK w Toruniu dyplom w pracowni Prof. Zygmunta Kotlarczyka. Pracuje jako adiunkt w Katedrze Sztuk Pięknych UWM w Olsztynie. Autor kilkunastu wystaw indywidualnych i uczestnik wielu prezentacji zbiorowych, laureat licznych nagród i wyróżnień w przeglądach i konkursach artystycznych. W swoim malarstwie dotykam problemu, w jaki sposób świat postrzegania oraz malowania połączyć ze światem natury. Tłem moich malarskich poszukiwań są siły tajemne mazurskiego pejzażu ocierające się o pruską reinkarnację i magiczne znaczenie ognia. Naturalnie nie chodzi mi o bezpośrednie nawiązanie do pleneru, który został potraktowany bardziej jako krajobraz mitologiczny niż obraz realnego świata, ani tym bardziej o naturalistyczne naśladowanie ognia. Koncentrowałem się na tym, jak połączyć wartości pochodzące z konstrukcji kolorystycznej płomienia z klimatem moich poszukiwań. Zmagając się z materią obrazów starałem się odnieść do następujących pytań: Jaką funkcję spełnia światło i kolor w powstającym obrazie w kontekście sztuki współczesnej? Czy istnieje obecnie malarstwo, które może być nośnikiem treści uniwersalnych i posługuje się arsenałem środków podkreślających rolę efektów świetlnych? Jak rozwiązać problem kontrastowania kompozycyjnego mas światła i cienia?... Myślę, że to dla mnie kluczowe pytania. Wątek iskry, płomieni, żaru i popiołu pozwolił mi zbudować alfabet, którym posługiwałem się w swej koncepcji malarstwa. Właśnie iskra spełniała rolę wstępu. Czasami przybierała kształt zagubionego promienia kojarzyła się z linią, która wręcz łapie światło, a falując przynosi skojarzenia muzyczne. Niejednokrotnie biegnie w stronę pejzażu, gdzie rytm odgrywa rolę wiodącą. Staje się wówczas motywem w zasadzie muzycznym. Pojawia się taniec dynamicznych form prawie jak kompozycja kinetyczna. Gdy linia bezpośrednio wiąże się z płomieniem lub wybuchem, może fragmentami zanikać, by potem nagle eksplodować... Wpatrując się w linie sił określających to morze płomieni można daleko odejść od głównego nurtu. Zważywszy, że moje malarstwo oscyluje na granicy malarstwa niefiguratywnego, wątek abstrakcyjny i świat natury przenikają się wzajemnie. Światło słoneczne styka się ze światłem płomienia. Przykładem tego jest cykl obrazów o tytułach: Brzask, Świt, Zmierzch, Zachód. Są one próbą symbolicznego przedstawienia moich koncepcji, według których koniec może być jednocześnie początkiem. Gdy zamierają stare formy, rodzi się nowa myśl. Uczuciu nostalgii i przemijania próbowałem przeciwstawić wiarę i nadzieję. Pojęciu spalania wrażenie ciepła i odrodzenie. Pragnę zaznaczyć, że zestawienie ogień/ woda śmierć/życie wydaje się niepełne, a może nawet ryzykowne... Doprowadziłem do sprowadzenia ogniska, zjawiska ognia do znaczenia symbolu. Obca mi była jednak niszczycielska moc płomieni. Bardziej odpowiadało mi ujęcie fali ciepła szeregu motywów związanych z misterium ognia jako wielkiego budowniczego... Wiadomo, że w wyniku ciepła powstają konfiguracje niekonwencjonalne układy, które w efektach plastycznych tylko przez chwilę tworzą złudzenie innego świata, a następnie nieodwracalnie giną. W pamięci pozostaje powidok, który przyjmuje misterne kształty na granicy świata realnego i świata wyobraźni. Starałem się zachować oryginalną kolorystykę tego zjawiska, koloryt mazurski, zimny, nieco apokaliptyczny, wnoszący odrobinę niepewności i możliwość zaskoczenia\n18 Małgorzata Jackiewicz-Garniec g a l e r i a Galeria Sztuki Współczesnej Biura Wystaw Artystycznych w Olsztynie w ubiegłym roku obchodziła jubileusz pięćdziesięciolecia istnienia. Powstała w 1958 roku, początkowo mieściła się w gościnnych salach olsztyńskiego zamku, a od 1973 roku ma swą siedzibę w gmachu wspólnym z Planetarium, wybudowanym z okazji pięćsetnej rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika. Obecnie BWA dysponuje dwiema salami ekspozycyjnymi i holem, o łącznej powierzchni wystawienniczej ponad 600 m². Prezentowanych jest tu przeciętnie dwadzieścia wystaw rocznie: przede wszystkim polska sztuka współczesna, ale także twórcy zagraniczni. Galeria BWA współpracuje z artystami, galeriami i muzeami w całej Polsce. Istotną częścią pracy placówki jest organizacja dwóch konkursów. Pierwszy, bardzo prestiżowy, o wymiarze ogólnopolskim, to organizowany od 1975 roku konkurs graficzny Quadriennale Drzeworytu i Linorytu Polskiego, którego wystawa pokonkursowa jest znakomitym przeglądem najważniejszych zjawisk w polskiej grafice współczesnej w technikach wypukłodruku. Drugi przegląd, zainicjowany jeszcze w 1975 roku, miał na początku za zadanie prezentację twórczości środowiska artystycznego regionu. Po wielu latach przerwy, w roku 1998, reaktywowano jego istnienie pod tym samym patronatem i hasłem O Medal Prezydenta ale pod nazwą Olsztyńskie Biennale Plastyki. Każda wystawa pokonkursowa jest prezentacją kondycji olsztyńskiego środowiska artystycznego, najważniejszych twórców i ich najnowszych dokonań. Od początku istnienia w Galerii BWA gromadzi się kolekcję własną, jednak od końca roku 1989, kiedy ustał zakup nowych eksponatów, ów zbiór wzbogaca się jedynie dzięki darom... W kolekcji szczególnie interesujący jest dział grafiki a to dzięki organizacji przez BWA konkursu poświęconego grafice. Pokaz owej kolekcji własnej uświetnił ubiegłoroczny jubileusz Galerii w Olsztynie. Podczas trzech pięknych miesięcy olsztyńskiej wiosny 2009 Galeria Sztuki Współczesnej BWA zaprasza na kilka interesujących wydarzeń artystycznych. Przez cały kwiecień czynne będą dwie wystawy, których wernisaż miał miejsce 26 marca. W dużej sali będzie prezentowany odważny głos na temat jednego z najbardziej znanych wizerunków kobiety we współczesnej kulturze Marilyn Monroe. Artysta malarz Andrzej Stroka, aranżer wielu wystaw w prestiżowych galeriach w Polsce, zaprzyjaźniony od lat z olsztyńską galerią, tym razem pokazał twórczość własną. To swoisty powrót artysty po latach do cyklu tematycznego, zapoczątkowanego jeszcze w latach osiemdziesiątych. Są to obrazy i rysunki poświęcone takiej ikonie pop-kultury, jaką jest Marilyn Monroe, powstałe na podstawie fotografii aktorki, najsłynniejszych filmowych kadrów, malowane płasko, o mocnej kolorystyce, często z anegdotą podkreśloną napisem. W tym samym czasie w sali kameralnej i holu eksponowana będzie twórczość Iwana Kulika, artysty pochodzenia ukraińskiego, który od lat 90. ubiegłego wieku mieszka w Polsce w Łodzi. Nie pokazywał on dotychczas swoich prac w żadnej państwowej galerii i jest to jego pierwsza prezentacja w północo-wschodnim regionie Polski. Iwan Kulik tworzy malarstwo ilustracyjne, często odwołuje się do kanonów literatury, np. Mistrza i Małgorzaty Michała Bułhakowa, Don Kichota Miguela de Cervantesa, czy Folwarku zwierzęcego Georga Orwella. W maju w dużej sali zostanie zaprezentowana sztuka witrażu w twórczości Andrzeja Kałuckiego, adiunkta I stopnia, asystenta w Pracowni Witrażowniczej Wydziału Sztuk Pięknych UMK w Toruniu, a w sali kameralnej malarstwo Wioletty Jaskólskiej, adiunkta w Instytucie Sztuk Pięknych UWM w Olsztynie. Wydarzeniem, które zapewne szczególnie zainteresuje publiczność, będzie wystawa malarstwa Jerzego Skolimowskiego, której wernisaż będzie miał miejsce 29 maja w sali kameralnej. Jerzy Skolimowski reżyser, scenarzysta, aktor, poeta, przedstawiciel Nowej Fali w kinie, współscenarzysta Noża w wodzie, w 1969 r. wyjechał z Polski, aby zrealizować filmy w Anglii, Włoszech i Hollywood. Zdobył 10 nagród filmowych, w tym Złotego Niedźwiedzia na Festiwalu Filmowym w Berlinie. Po latach nieobecności w Polsce, w ubiegłym roku zrealizował głośny, nagrodzony na wielu festiwalach film pt. Cztery noce z Anną, z główną rolą Artura Steranko aktora olsztyńskiego teatru. Od kilkunastu lat Jerzy Skolimowski uprawia malarstwo, a na olsztyńskiej wystawie zaprezentuje głównie swoje najnowsze obrazy. Galeria BWA prowadzi również działalność wydawniczą większości wystaw towarzyszą katalogi, które pozostają w ciągłej sprzedaży, nawet po zamknięciu konkretnej ekspozycji. Do najważniejszych wystaw drukuje się również plakaty artystyczne oraz foldery informacyjne. Ponadto na stoisku w Galerii każdy z zainteresowanych może kupić albumy poświęcone sztuce, wybitnym artystom polskiej sztuki współczesnej oraz twórcom środowiska artystycznego Olsztyna. Galeria Sztuki Współczesnej BWA w Olsztynie zaprasza serdecznie, nie tylko wiosną! Więcej o bieżących wydarzeniach i działalności Galerii na stronie internetowej: 18 VariArt\n19 Filip Onichimowski PADRE [fragment] Rytmiczny stukot kół wagonu pata pa-ta, pata pa-ta, pata pa-ta... Za niedomykającym się oknem krajobrazy, senne landszafty płynące jeden za drugim. Gdzieś daleko przed nim cel podróży Olsztyn dumna stolica Warmii i Mazur. Sto osiemdziesiąt tysięcy mieszkańców zaludniających pagórkowaty, porośnięty lasami, pocięty rzeczkami i strumykami kraj. Region z lotu ptaka i tak urodziwy, ale dla jakby jeszcze większej ozdoby upstrzony niczym dalmatyńczyk błękitnymi łatami jezior. Sto osiemdziesiąt tysięcy mieszkańców miasta, którzy wolą o nim mówić, że ma prawie dwieście tysięcy niż sto osiemdziesiąt. Mieszkańców, którzy zawsze się pochwalą, że w obrębie ich ukochanego miasta jest aż jedenaście jezior, choć rzadko kto wymieni więcej niż kilka Krzywe, Długie, Tyrkło, Kortowskie, Skanda... Poszczególne osiedla jak warownie usadowione na wzgórzach na pohybel innym. Centralnie Śródmieście i Starówka z dominującymi nad nimi wieżami ratusza, katedry i średniowiecznego zamku. Większość budynków stara, tylko gdzieniegdzie między nimi chore umysły miejskich architektów powtykały, niczym dziecinne klocki niepasujące do kompletu, konstrukcje rodem z Gwiezdnych Wojen. Oto i jedna z kwater mistrza Yody przypominający po remoncie budę peerelowskiej śmieciarki, obity blachą budynek Inki, z którym konfrontacji nie wytrzymały średniowieczne mury Wysokiej Bramy i zaczęły się sypać z żałości, do czasu aż konserwatorzy zrobili z nimi porządek. By wzmocnić ich wiarę w sens trwania, włodarze miasta nakazali wmurować w nie Matkę Bożą, która od tej chwili melancholijnym spojrzeniem obdarza tłumy przewalające się szybko i rytmicznie przez Starówkę za dnia oraz te nocne chybotliwe, wrzaskliwe, miotające w mroku przekleństwa gromady zamroczonych alkoholem, muzyką i zapachem ciał siostrzanych i bratnich. W niewielkim oddaleniu od centrum otaczające je kolejne hasła: osiedla Pojezierze, Kormoran i Podgrodzie. Mieszanka starych i niemłodych budynków z wielkiej płyty, pomiędzy którymi tylko gdzieniegdzie udało się uchować jakimś innym konstrukcjom. Zabudowane gęsto, otoczone innymi osiedlami, pozbawione zostały szans na rozwój i skazane na wegetację. Od czasu do czasu umilało ją położenie na jakichś budynkach ociepleń, które kryły styropianem i farbą wgryzające się w nie coraz głębiej pęknięcia i rysy. Bez wielkich marzeń i wyzwań, za to blisko centrum. Miejsca normalnego życia i równowagi pomiędzy statystyką narodzin i zgonów. Wreszcie położone na wysokich wzgórzach, muskularne i agresywne blokowiska. Nagórki, Jaroty i Pieczewo wciąż rozrastające się, betonowe sypialnie miasta. Wylęgarnie snów i wszelakiego tałatajstwa, rozpełzającego się po zatopionym w mrokach nocy mieście w poszukiwaniu nędznych wyzwań, marnych uciech oraz beznadziejnie płytkich i powtarzalnych przygód. Ludzkie mrowiska, nadymające się i kurczące w rytmie wschodów i zachodów słońca, za sprawą opasłych czerwonych krwinek autobusów i pomniejszej czterokołowej drobnicy przepychającej się tętnicami ulic Synów Pułku i Sikorskiego. Niejako w opozycji do nich, na wysokim wzgórzu w przeciwległej stronie miasta, rozłożył się barwny dywan utkany z grządek domków jednorodzinnych osiedla Dajtki. W zmaganiach z trójką tytanów z betonu i wielkiej płyty wspierają je na flankach wiejsko-sielankowe Likusy, Gutkowo i Redykajny, zaś z drugiej strony ukryte w zaciszu drzew osiedle uniwersyteckie Kortowo i Słoneczny Stok, rozdzielone wylotówką na Warszawę z wydartymi bagnom Posortami i Brzezinami. W tym mieście, jak w żadnym innym, geograficznie postawiona teza miastowego blokersa zwarła się z jej antytezą podmiejskim domkersem, prowadząc do szczęśliwie nijakiej w sumie syntezy. I jeden, i drugi, okopani na swoich wzgórzach, bacznie obserwują się nawzajem, by wieczorami spotykać się w centrum na kolejnych pijatykach i udawać, że się nie zauważają, aż do czasu, gdy gdzieś nocą jeden natknie się na drugiego. Wtedy jednoczą się czasem w krótkiej, przypadkowej bójce, z której nie wynoszą nic oprócz guzów i sińców, bo w tak niewielkim mieście różnice między nimi są analogicznie małe i niewyraźne. Obrazu miasta dopełnia przycupnięte pomiędzy oponiarskimi zakładami, kiedyś Stomilu, teraz Michelina, a wylotówką na Ostrołękę Osiedle Mazurskie, labirynt małych uliczek oddających swymi nazwami cześć innym miastom tego kraju. Wspomnieć też trzeba o Zatorzu, starej dzielnicy, która słynęła kiedyś z twardych młodych ludzi i bandyterki, a teraz przypomina raczej rozpadające się hospicjum. Stare domy zamieszkiwane przez starych ludzi i nudę przenikającą do szpiku kości. Jako antidotum dla największych patriotyzmów lokalnych stworzono też chyba ulicę Lubelską najbrzydszą, zgrzebnie i biednie industrialną część miasta. Zakłady, hurtownie, składy opału, materiałów budowlanych i wszelkiego innego śmiecia, przesypownia cementu, skupy złomu, dziury w asfalcie i odrapany, karłowaty wiadukcik, pod którym od czasu do czasu grzęźnie naczepą pechowo za wysoki TIR. Na jej końcu wylot, który może zaprowadzić wędrowca na wschód aż do Ełku czy Suwałk, gdzie nawet według olsztynian psy szczekają dupami, a prawdopodobieństwo spotkania niedźwiedzia polarnego nie jest wcale takie małe. Na Lubelskiej bardzo mizernie brzmi piosnka Olsztyn kocham. p r o z a Prozaik, jeden z założycieli i redaktorów toruńskiego pisma Undergrunt, członek Bractwa Rycerskiego Zamku Olsztyn, założyciel Okazjonalnego Teatru Destrukcji. Drukowany w ogólnopolskich pismach literackich i antologiach. W roku 2005 ukazał się jego debiutancki zbiór opowiadań Zalani. Filip Onichimowski, rocznik 1978 VariArt 19\n20 Z okolic Ządzborka Antologia poezji mrągowskiej p o e z j a Otto Gerss Grzech panować nad wami nie będzie! (Rzym. 6,14) Jest to po ludzku: grzechu się dopuścić, A po diabelsku: z grzechu się nie wstydzić. Po chrześcijańsku zaś: grzechem się brzydzić, Wreszcie po Bosku: innym grzech odpuścić.  August Jakubczyk Prawda najmocniejsza (fragment) Wy, mieszkańcy naszej ziemi dobrze rozumiejcie, Doskonale, jak was wiele, o tym wiedzieć chciejcie, Że słoneczko wkoło ziemi nigdy nie wędruje, Lecz że ziemia wkoło siebie co dzień się kieruje. Ziemia nasza jest maleńka, światła swego nie ma, A jak żąda go od słońca i się jego trzyma. Co dzień z nami wciąż się wraca I do słońca się obraca, Bym w ciemności tu nie żyli, Za to Pana Boga czcili.  Friedrich Zimmek Ogień W piecu mię fest zamykają, A w lesie mi przeszkadzają, Gdy cię dotknę, cierpieć musisz, Ale wodą mię zadusisz.  Anna Rau O wnuczeczki, aniołeczki, podajcie mi brele, bym mógł czytać i zaśpiewać, będąc jeszcze w ciele... bo gdy piszę, staję się inny... Miejska Biblioteka Publiczna im. Wacława Gołowicza w Mrągowie wydała w 2008 roku w niewielkiej, niestety, liczbie stu egzemplarzy tomik Tutaj się ze sobą mijamy. Almanach poezji mrągowskiej. Ta wysmakowana i niemal pod każdym względem przemyślana książka budzi nadzieję, iż chęć obcowania z poezją tak szybko, jak przewidujemy, nie wymrze. Almanach... za to tuż po zakończeniu lektury wzbudza mimowolnie myśl: Nie, ten tytuł jest niedobry! My się Tutaj nie mijamy, my się spotykamy!. Rzeczywiście w tym tomiku Przeszłość spotyka się z Dzisiaj, Sensburg z Mrągowem, dawne Przekonanie z dzisiejszą Wiedzą... Wstęp Zbigniewa Chojnowskiego wprowadza czytelnika w krótki rys historyczny miejscowości, co stanowi ważny element we właściwym posmakowaniu lektury już od pierwszych kartek, gdy to kolejkę twórczości mrągowskiej inicjuje pewien Anonim... Ów liryczny kronikarz nie tylko zapisuje niewielki fragment dziejów, lecz też, by je uatrakcyjnić i uświadomić czytelnikowi rangę opisanych wydarzeń, układa w rymy ku łatwiejszemu zapamiętaniu. Kolejno więc dzięki Almanachowi poezji mrągowskiej spotykamy się z owym Anonimem, po którym, nieszczęsnym!, pozostał jedynie panegiryk na cześć króla Fryderyka Wilhelma IV, a potem z pobożnym Ottonem Gerssem, który dbał o dusze współziomków, z Augustem Jakubczykiem, propagatorem wiedzy rozmaitej (w sposób popularnonaukowy i doprawdy rozczulający), z Friedrichem Zimmekiem i jego zagadkami-zabawkami literackimi... Twórczość tego ostatniego nazwać można by naiwną, ale i uroczą jednocześnie, oddającą ducha tego, co nie wróci. Trochę w hymnicznych utworach Zimmeka odniesień do Psalmów, trochę sąsiedztwa z pieśniami Franciszka Karpińskiego... Między innymi takie nazwiska budują pierwszą z części książki Z okolic Ządzborka (utwory z lat ) którą charakteryzuje ewidentnie dewocyjno-ludyczno-kaznodziejski charakter a do tego aż bije z niego mazurska duma (duma z mazurskości) oraz niepopularna dziś fraza! lokalny patriotyzm. Powyższe wiersze pochodzą z recenzowanej antologii. Pozostałe prezentujemy dzięki uprzejmości autorów. Językoznawcy niewątpliwie zainteresują się utworami niejakiego Czoppa i wspomnianego już wcześniej Augusta Jakubczyka ze względu na piękny, wręcz archaiczny dziś język, frazeologię i słownictwo tekstów, zastosowane konstrukcje kolejne eksponaty w muzeum ewolucji literatury. Nie zawsze najstarsza poezja mrągowska jest gładka w słuchaniu czy idealna pod względem formalnym, a jednak potoczysta i żywa, a przede wszystkim do dziś emanująca autentycznym przejęciem opisywanymi zjawiskami. Z przedstawionych w ządzborskiej części tomiku tekstów wypływa obraz, wokół czego kręciło się życie ówczesnych ludzi: wokół roli, wiary, wierzeń i obrzędów, rzadko wydarzeń gdzieś w dalekim świecie (nawet jeśli ów daleki świat był oddalony o 100 kilometrów). Wszak wtenczas słowo opowiadane stanowiło takie medium jak dzisiejsza telewizja. Druga część Almanachu..., Wielogłos, to już XX i nawet XXI wiek ale czy naprawdę tak bardzo różnimy się od naszych przodków? W wielogłosowych utworach pojawiają się wszak te same motywy: dzieciństwo z warzywnym dekalogiem, śmierć, nostalgia, czas, przemijanie... Jesteśmy tacy zwyczajni, tacy sami jak nasi współziomkowie z Sensburga Ządzborga, jak mówili Mazurzy 20 VariArt


Miodobranie w skansenie / Z regionu / Samorząd Województwa Mazowieckiego\n2011.07.04 11:05\t, aktualizacja: 2012.02.29 15:10\nAutor: Aniat Gad - Turalska, Muzem Wsi Mazowieckiej w Sierpcu, Wprowadzenie: Dorota Łucja Cichocka\n3 lipca br. w Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu odbyła się doroczne „Miodobranie kurpiowskie”. Niemal 1500 osób zwiedzało wiejskie zagrody, obcowało z mazowieckim folklorem, ale przede wszystkim degustowało wiele gatunków miodów i odkrywało jego lecznicze właściwości.\nMiodobranie w skansenie to także święto pszczelarzy – ludzi kochających pszczoły i wiedzących najlepiej, który miód jest najsmaczniejszy i najzdrowszy. Ponad 15 wystawców prezentowało różne gatunki miodu, produkty miodopochodne i świece woskowe.\nSkansen w Sierpcu tradycyjnie zadbał o to, by zarówno rodowici Mazowszanie, jak i przyjezdni goście nie narzekali na nudę i monotonię. Odwiedzając kolejne zagrody chłopskie, uczestnicy imprezy towarzyszyli gospodarzom w ich codziennych zajęciach domowych. Z bliska przyglądali się m.in. praniu i maglowaniu bielizny, kręceniu powrozów z użyciem kołowrotka powroźniczego, wirowaniu śmietany za pomocą centryfugi. Częstowani wiejskim chlebem i masłem ubitym w kirzance z kroplą złocistego miodu - wracali do czasów dzieciństwa. Największe zainteresowanie wzbudzały jednakpokazy odsklepiania wosku z ramek, wirowania miodu oraz zakładania węzy w ramkach. Urządzenia służące do podbierania i odwirowywania miodu, maski ochronne, podkurzacze służące do okurzania pszczół podczas podbierania miodu przykuwały wzrok zwiedzających. Nie każdy wie, że aby uzyskać wartościowy miód, pszczelarz musi przygotować ramki, czyli założyć węzę (rodzaj woskowego „szablonu” z wytłoczonymi kształtami komórek plastra pszczelego umieszczany w ramce). Ramki z węzą montuje się w ulu. Pszczoły wypełniają komórki miodem, a następnie zasklepiają woskiem. Miód podbiera się gdy jest już dojrzały, odparowany i zasklepiony.\nSpacerując między stoiskami, można było nabyć pięknie zdobione świece wykonane z wosku, pyłek kwiatowy, maść propolisową, miody pitne i naturalnie wszystkie gatunki miodu. Kto tylko chciał, mógł zrobić zapas miodu na całą zimę.\nNa deskach amfiteatru wystąpił niezwykle utytułowany Amatorski Zespół Regionalny im. Władysława Stanisława Reymonta z Lipiec Reymontowskich. W pierwszej części koncertu licznie zgromadzona publiczność obejrzała m.in. obrzęd tradycyjnych oczepin i wysłuchała humorystycznych przyśpiewek weselnych w ramach widowiska folklorystycznego „Wesele Boryny” . W drugiej części zespół zaprezentował barwną „Wiązankę melodii i tańców łowickich”.


Recenzja książki - Tej nocy umrzesz, Viveca Sten , Czarna Owca 2015\nTej nocy umrzesz. Viveca Sten. Czarna Owca 2015\n27-10-2015 / Mg Ca / Kategoria Recenzje\nNa liście skandynawskich autorów kryminałów nazwisko Viveci Sten nie plasuje się w obrębie najwyższych miejsc. Ginie raczej w połowie stawki, wraz z resztą, która wszelkimi siłami próbuje dogonić peleton.\nNie można odmówić jej umiejętności kreowania ciekawej fabuły, jest to jednak poziom średni, a jej styl nie wyróżnia się niczym, po czym można by ją scharakteryzować czy zapamiętać na dłużej.\n"Tej nocy umrzesz" to czwarta część serii o policjancie Thomasie Andreassonie i jego przyjaciółce Norze Lind, prawniczce. Thomas wciąż dochodzący do siebie po śledztwie, które przypłacił nieomal zdrowiem, nie potrafi odnaleźć w sobie zapału do dalszej pracy, stępieniu uległy jego emocje związane z pracą. Nora zaś, starająca otrząsnąć się po rozwodzie z mężem i usilnie pragnąca zapewnić swoim synom normalny dom, również nie jest sobą.\nSprawa, która znów ich połączy, to zagadkowe samobójstwo studenta psychologii z uniwersytetu w Sztokholmie, Marcusa Nielsena. Rodzina chłopaka nie potrafiąca pogodzić się z samobójstwem syna, usilnie stara się namówić policję aby zbadała sprawę pod względem morderstwa. Z pewnym opóźnieniem, ale jednak, zagadka śmierci chłopaka rozbudza w Thomasie policyjny instynkt. Punktem wyjścia dla śledztwa okazuje się być bowiem temat pracy semestralnej Marcusa. Jego myślą zasadniczą były poszukiwania i przeprowadzenie rozmów z komandosami piechoty morskiej.\nGdy policja odkrywa trop, którym podążał Marcus, okazuje się, iż ktoś usilnie pragnie zamknąć usta członkom jednostki, do których dotarł chłopak. I tym razem Nora Linde, zdobytymi przez siebie informacjami, pomaga popchnąć śledztwo w dobrym kierunku.\nCiekawie skonstruowany wątek bazujący na zemście i obsesji, "Tej nocy umrzesz" nie odbiega jednak niczym od reszty skandynawskich kryminałów średniej półki. Bardzo popularne tworzenie serii o dwóch bohaterach i budowanie wątków wokół ich życia prywatnego, również nie wybija Viveci Sten ponad przeciętność.\nData wydania: 00-09-2015


Rozpowszechnienie picia alkoholu, używania narkotyków oraz przemocy w rodzinie i związane z tym problemy społeczne – Mira Prajsner\nRozpowszechnienie picia alkoholu, używania narkotyków\noraz przemocy w rodzinie i związane z tym problemy społeczne\nPodstawowym celem badania jest dostarczenie rzetelnych informacji niezbędnych do przygotowania i realizacji lokalnego programu rozwiązywania problemów alkoholowych i przeciwdziałania narkomanii. Ten ogólny cel sprowadza się do uzyskania orientacji w wielu kwestiach, które mają istotne znaczenie dla sformułowania różnych strategii działań oraz doboru adekwatnych środków.\nMożemy tu wyróżnić trzy zasadnicze obszary zagadnień:\nCharakterystyka rozpowszechnienia picia napojów alkoholowych i używania substancji psychoaktywnych w populacji mieszkańców miasta oraz problemów, jakie się z tym wiążą, w kontekście innych problemów społecznych widzianych z lokalnej społeczności;\nWiedza i poziom akceptacji społecznej dla różnych form działań profilaktycznych, interwencyjnych i naprawczych;\nLokalny kontekst kulturowy, społeczny i ekonomiczny, w jakim podejmowane są działania.\nRaport z realizacji badań będzie szczegółowo charakteryzował różne aspekty rozpowszechnienie używania substancji psychoaktywnych (alkoholu i narkotyków) w populacji dorosłych mieszkańców miasta. Ważną częścią raportu będzie także charakterystyka problemów społecznych związanych z piciem alkoholu i używaniem narkotyków\n(np. prowadzenie pojazdów, praca – pod wpływem substancji psychoaktywnych).\nNa Państwa życzenie gotowi jesteśmy również rozszerzyć badania o kilka nowych obszarów badawczych z kręgu tzw. uzależnień behawioralnych np. hazardu, zakupoholizmu, uzależnienia od mediów elektronicznych (TV, Internetu).\nOcena ważności różnych problemów społecznych – wśród badanych problemów znajdują się:\nproblem picia alkoholu przez młodzież,\nBadanie pozwoli ocenić, które z ww. problemów społecznych występujących na terenie miasta są w opinii mieszkańców szczególnie istotne i jak na ich tle oceniany jest problem alkoholizmu i narkomanii. Każdy problem społeczny będzie oceniany na skali od „bardzo ważne” do „nieważne”. Badany wskazuje również pierwsze trzy najważniejsze problemy społeczne.\nOszacowanie średniego poziomu spożycia alkoholu w badanej populacji – zbadanie struktury oraz wzorów konsumpcji alkoholu; oszacowanie ilości napojów alkoholowych wypijanych rocznie przez mieszkańców (piwa, wina oraz wódki i innych napojów spirytusowych); Badanie pozwoli także określić:\nśrednią częstotliwość picia (wśród kobiet i mężczyzn),\nśrednią ilość spożywanego alkoholu przy jednej okazji,\nrodzaje okazji które najczęściej sprzyjają piciu alkoholu,\nmiejsca, w których najczęściej spożywano alkohol ostatnim razem,\nosoby, z którymi badany wtedy pił.\nProblemy społeczne związane ze spożywaniem alkoholu:\noszacowanie liczby osób zagrożonych uzależnieniem od alkoholu (szacowane wg. rocznego spożycia oraz testem CAGE);\nkierowanie samochodem pod wpływem alkoholu – bycie świadkiem takich sytuacji, podejmowanie interwencji oraz skuteczność tych interwencji;\npicie alkoholu w pracy lub podczas wykonywania pracy;\nocena poziomu szkód zdrowotnych (wypadków) w odniesieniu do wielkości spożycia i wzorów konsumpcji;\nwczesna inicjacja alkoholowa (przed 18. rokiem życia);\nsprzedaż alkoholu nieletnim (zachowania sprzedawców wobec młodocianych próbujących kupić alkohol);\noszacowanie rozmiarów zjawiska przemocy w rodzinie (liczba ofiar i świadków różnych kategorii przemocy);\nPostawy wobec alkoholu i problemów alkoholowych:\nocena dostępności alkoholu:\npostawy wobec ilości punktów dystrybucji alkoholu,\nkontroli państwa nad dystrybucją alkoholu;\npostawy wobec problemów i zagrożeń związanych z piciem:\nzagrożenia dla zdrowia wynikające z regularnego spożywania alkoholu oraz palenia papierosów,\nwpływ spożywanego alkoholu na zdolność do prowadzenia samochodów,\npostawy wobec reklam napojów alkoholowych:\npostawy wobec zakazu reklamy poszczególnych rodzajów alkoholu,\nocena wpływu alkoholu na spożycie wśród młodzieży i całego społeczeństwa;\npostawy i opinie wobec przemocy w rodzinie;\nposzukiwanie pomocy w instytucjach społecznych w celu:\nrozwiązywania problemów alkoholowych (korzystanie z różnych instytucji społecznych w tym zakresie),\nrozwiązywania problemów narkomanii,\nznalezienia pomocy dla ofiar przemocy w rodzinie;\nocena skuteczności działania różnych instytucji społecznych, policji, pomocy społecznej, organizacji pozarządowych) w zakresie:\nprzeciwdziałania problemom alkoholowym (władze lokalne, placówki odwykowe),\nprzeciwdziałania przemocy w rodzinie (policja, pomoc społeczna, organizacje pozarządowe);\nstereotypy dotyczące alkoholu i alkoholików.\nOszacowanie skali rozpowszechnienia używania narkotyków w poszczególnych frakcjach wiekowych);\nwielkość populacji i częstotliwość używania w różnych okresach czasu (z podziałem na płeć, wybrane frakcje wiekowe oraz inne cechy socjo-demograficzne);\nproblemy i doświadczenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych (narkotyki a nadużywanie alkoholu, narkotyki a naruszenia prawa, narkotyki a problemy ze zdrowiem, narkotyki a przemoc w rodzinie itp.);\nocena dostępności różnych substancji psychoaktywnych wśród mieszkańców miasta (zarówno wśród osób, które używały, jak i nie używały narkotyków w czasie ostatnich 12 miesięcy – łatwość zakupu oraz miejsca, w których najłatwiej można zdobyć różne substancje);\nPostawy wobec narkomanii – sposób postrzegania narkomanów i preferowane strategie działań wobec tych osób;\nOpinie o wybranych kwestiach dotyczących narkomanii np. postawa wobec karania za posiadanie narkotyków, ocena dotychczasowych działań w tym zakresie podejmowanych przez lokalny samorząd itp.;\nOczekiwania wobec profilaktyki oraz widoczność działań profilaktycznych podejmowanych na poziomie lokalnym w zakresie przeciwdziałania narkomanii;