Przeglàd metod badania płynnoêci banków Review of Methods for Liquidity Analysis of Banks - PDF\nPrzeglàd metod badania płynnoêci banków Review of Methods for Liquidity Analysis of Banks\nDownload "Przeglàd metod badania płynnoêci banków Review of Methods for Liquidity Analysis of Banks"\n1 14 Rynki i Instytucje Finansowe Bank i Kredyt lipiec 2008 Przeglàd metod badania płynnoêci banków Review of Methods for Liquidity Analysis of Banks Grzegorz Hałaj * pierwsza wersja: 16 października 2007 r., ostateczna wersja: 2 lipca 2008 r., akceptacja: 28 lipca 2008 r. Streszczenie Celem artykułu jest przegląd metod badania płynności banków. Metody te wymagają usystematyzowania z trzech powodów. Po pierwsze, ryzyko utraty płynności zaczęło wywierać znaczny wpływ na funkcjonowanie systemu bankowego i pośrednio na całą gospodarkę. Po drugie, w literaturze rozważa się wiele różnych koncepcji płynności dotyczących systemu finansowego, powiązanych z płynnością banków. Po trzecie, płynność stała się obszarem intensywnych badań naukowych, ważnych dla zrozumienia powstawania i zanikania płynności oraz jej oceny. W przeglądzie podsumowaliśmy rezultaty badań skutecznych sposobów pomiaru i oceny płynności banków. Pokazaliśmy najważniejsze stosowane rozwiązania, również te wymagające udoskonalenia, oraz ich własności. Przedstawiliśmy również otwarte problemy, wykorzystując najnowsze wyniki badań naukowych dotyczących płynności banków płynność narażoną na ryzyko, stress-testy i systemową ocenę płynności. Abstract The paper provides a survey of the methods that can be applied to assess liquidity of banks and the banking system. There are three reasons for systematizing those methods. First, liquidity risk has recently started to exert a significant influence on the banking system and indirectly on the whole economy. Second, there are many different concepts of liquidity in the literature, which are connected with the liquidity of banks. Third, liquidity is becoming a very profound field of scientific research which is helpful in understanding sources of liquidity surplus and drying-up of liquidity. In the survey, we summarized the results of the research on the efficient methods of measuring and assessing liquidity in banks and in the banking system. We concentrated on practical solutions, including those which need improvements. We also presented the open questions regarding application of the very recent results of the research on liquidity, i.e. liquidity at risk, liquidity stress-testing and systemic liquidity. Słowa kluczowe: płynność banków, metody pomiaru i oceny płynności, stress-testy, ryzyko systemowe Keywords: liquidity of banks, liquidity analysis and assessment, stress tests, systemic risk JEL: G10; G21 * Narodowy Bank Polski, Departament Systemu Finansowego, Poglądy i opinie wyrażone w tekście są poglądami i opiniami autora i niekoniecznie są zbieżne ze stanowiskiem NBP. Autor dziękuje Pani Marcie Gołajewskiej, Panu Jackowi Osińskiemu, Panu Tomaszowi Chmielewskiemu oraz anonimowym recenzentom za cenne uwagi. Za wszelkie błędy odpowiedzialność ponosi autor.\n2 Bank i Kredyt lipiec 2008 Financial Markets and Institutions Obszary badań płynności Ryzyko utraty płynności jest jednym z głównych problemów systemów finansowych. Jest też o wiele słabiej zbadane niż ryzyko rynkowe (niepewność cen instrumentów finansowych) i ryzyko kredytowe (niepewność, czy dłużnik zwróci całość pożyczonych środków). Alastair Clarke, doradca prezesa Banku Anglii, stwierdził nawet, że płynność jest ryzykiem zapomnianym 1. Pomijanie płynności w głównych kierunkach badań ekonomii finansowej i ekonometrii finansowej mogło wynikać z dwóch powodów. Po pierwsze, badania nad płynnością były przez długi czas rozdrobnione, ponieważ pojęcie płynności jest wieloznaczne. Czym innym jest np. płynność rynku finansowego, czym innym jest płynność banku, a czym innym derywatu kredytowego. Po drugie, powstające modele płynności (jakkolwiek ją rozumieć) nie wychodzą od jednolitej koncepcji równowagi, która może być podstawą określenia płynności, są trudne do testowania na podstawie danych rynkowych i sprawiają kłopoty przy estymacji i kalibracji ze względu na brak danych. Coraz częściej niedostatki płynności są jednak powodem zawirowań na rynkach finansowych, poważnie wpływając na wyniki finansowe uczestników rynku. Dwie poważne interwencje Banku Rezerwy Federalnej na rynku pieniężnym, 11 września 2001 r. i 9 sierpnia 2007 r., wynikały z niedoborów płynności w systemie płatniczym lub na rynku międzybankowym. Uzasadnione jest więc wzrastające zainteresowanie badaniem płynności wykazywane przez ekonomistów zarządzających ryzykiem, przez komórki odpowiedzialne za wycenę instrumentów finansowych w największych bankach o zasięgu globalnym oraz przez regulatorów systemu bankowego. Na uwagę zasługuje wiele koncepcji płynności, sposobów uwzględniania płynności przy ocenie sytuacji na rynku finansowym, ocenie kondycji banków oraz funduszy inwestycyjnych, przy badaniu odporności płynności systemu finansowego na zmiany czynników zewnętrznych, sposobów zarządzania płynnością i wspierania płynności na rynku finansowym. Mogą one być inspiracją do dalszych studiów. Artykuł podsumowuje i systematyzuje dotychczasowe osiągnięcia w dziedzinie badań płynności banków i może przyczynić się do lepszego zrozumienia płynności. Nie da się rzetelnie przedstawić metod badania płynności banków bez uszeregowania i doprecyzowania fundamentalnych pojęć, które w praktyce często są rozumiane intuicyjnie lub wieloznacznie. Usystematyzowaliśmy pojęcia i metody oceny płynności związane z systemem bankowym, ale również dotyczące płynności innych obszarów rynku finansowego, ściśle powiązanych z bankami. Dzięki temu mogliśmy stwierdzić, że płyn- 1 Liquidity is a forgotten risk powiedział Pan Clarke podczas seminarium Financial Stability: Specialist Topics, które odbyło się w Banku Anglii 30 marca 2007 r. ność wymaga dalszych badań, których celem powinny być przede wszystkim: opracowanie metod adekwatnego pomiaru płynności, ocena płynności, pozwalająca ominąć trudności z opisem zdarzeń płynności w języku teorii prawdopodobieństwa, ocena współzależności płynności banków, w szczególności poprzez ekspozycje międzybankowe i ryzyko utraty reputacji. W wielu monografiach i raportach instytucji nadzorujących i regulujących rynek finansowy oraz publikacjach naukowych analizowano różne aspekty płynności banków. Basel Committee on Banking Supervision (2000; 2006), Komisja Nadzoru Bankowego (2007), Committee on the Global Financial System (2001) oraz bank centralny Danii (Danmarks Nationalbank 2006) uzasadniały konieczność monitorowania płynności, rekomendowały dobre praktyki zarządzania płynnością lub określały wiążące wymogi dotyczące płynności, czyli bezpieczne relacje płynnych i niepłynnych składników bilansu i pozycji pozabilansowych. Kiyotaki i Moore (1997), Diamond i Dybvig (1983), Achary i Pedersen (2004), Battacharay i Thakor (1993), Holmström i Tirol (1996) oraz Williamson (1988) badali warunki pojawiania się i zanikania płynności w bankach oraz w systemie bankowym wskutek interakcji podmiotów rynkowych. Pomiarem płynności banków i płynności w systemie bankowym zajmowali się np. Amihud (2002), Bervas (2006), Leinonen (2005), Pástor i Stambaugh (2003), a także Sarr i Lybek (2002). W pracach Brunnermeier, Pedersen (2006), Chordia et al. (2001), Bank, Baum (2004), Jarrow, Protter (2004), Kambhu (2006) oraz Liu (2006) pokazano wpływ płynności i ryzyka płynności na decyzje podmiotów na rynku finansowym, w szczególności banków. O metodach zarządzania płynnością traktują prace: Chorafas (2002), Gatev et al. (2006), Matz, Neu (2007). Artykuł ma następującą strukturę. Podstawowe terminy, takie jak płynność banku (bieżąca i strukturalna) i płynność rynku finansowego, rozróżniliśmy w rozdziale 2. w zależności od kontekstu, w którym występują. Obszary badań płynności, które opisaliśmy są zgodne z zasadami określonymi przez Bazylejski Komitet Nadzoru Bankowego (Basel Committee on Banking Supervision 2000) dotyczącymi dobrej praktyki zarządzania ryzykiem w bankach lub wynikają z nich. W rozdziale 3. omówiliśmy sposoby opisywania i pomiaru płynności banków, która jest najbardziej złożona i dla której ekonomiści i praktycy rynku finansowego próbują wypracować standardowe metody oceny. Odzwierciedliliśmy w nim zalecenie Bazylejskiego Komitetu Nadzoru Bankowego dotyczące monitorowania źródeł finansowania działalności przez banki (planowanych wpływów i wypływów finansowych w podziale czasowym i na bazie dziennej). Rozdział 4. prezentuje podstawowe techniki oceny płynności, polegające głównie na zastosowaniu\n3 16 Rynki i Instytucje Finansowe Bank i Kredyt lipiec 2008 mierników przedstawionych w rozdziale 3. Po pierwsze są to metody badania płynności narażonej na ryzyko (zob. 4.1). Po drugie, zgodnie z regułą stosowania scenariuszy, co by było, gdyby...? w ocenie płynności pomagają stress-testy płynności (zob. Basel Committee on Banking Supervision 2000), których zarys zawarliśmy w podrozdziale 4.2. W podrozdziale 4.3 scharakteryzowaliśmy podejścia do systemowej analizy płynności (wraz z najnowszymi technikami statystycznymi i matematycznymi). Podrozdział 4.4 przedstawia wpływ płynności rynków finansowych na płynność banków. 2. Definicje płynności Pojęcie płynności należy rozpatrywać osobno dla każdego obszaru badań płynności. Czym innym jest płynność banku, a czym innym płynność rynku finansowego. Te dwa rodzaje płynności są jednak ze sobą powiązane. Płynność danego banku zależy od płynności na tych rynkach finansowych, na których ten bank może pozyskiwać środki na uregulowanie bieżących zobowiązań, czyli np. na rynku obligacji skarbowych. Aby uniknąć nieporozumień, postaraliśmy się precyzyjniej określić pojęcia związane z płynnością, którymi posługiwaliśmy przy omawianiu zagadnień płynności Płynność banku Zgodnie z najbardziej skrótową definicją Matza i Neua (2007) płynność banku jest to zdolność do terminowego wywiązywania się z bieżących zobowiązań (tzw. płynność bieżąca) i możliwość kontynuowania działalności gwarantowana właściwą strukturą terminową aktywów i pasywów (tzw. płynność strukturalna lub płynność finansowania). Rozróżniamy więc dwa rodzaje płynności banków, odnoszące się do krótkoterminowej i długoterminowej sytuacji finansowej banku. Pierwszy rodzaj to płynność bieżąca, czyli zdolność do regulowania bieżących zobowiązań, wynikająca z dostatecznej ilości płynnych środków (środków, które mogą zostać wykorzystane do regulowania tych zobowiązań). Drugi z nich jest określany jako płynność strukturalna, czyli właściwa struktura bilansu i pozabilansu: terminy wymagalności lokat i udzielania gwarancji są zgodne z terminami zapadalności aktywów i otrzymanych gwarancji, co zapewnia ciągłość finansowania działalności banku. Chorafas (2002) podkreśla, że płynność to stan, w którym bank może zamienić na gotówkę tyle aktywów, ile potrzebuje po cenie sprawiedliwej (ang. fair price), nie wywołując zaburzenia ceny podobnych aktywów w kolejnych transakcjach 2. Pietrzyk (2007) twierdzi, że płynność majątku to łatwość zamiany składników aktywów 2 Cena sprawiedliwa to np. cena wykluczająca arbitraż na rynku. na inne, które można łatwo sprzedać z nieznaczną utratą wartości. Możemy mówić o formalnych (prawnych), a nie ekonomicznych warunkach płynności banku, regulowanych aktami prawnymi (np. prawem bankowym) lub określanych za pomocą rekomendacji. Różne państwa regulują tę kwestię odmiennie. Prawo bankowe w Polsce określa, że Komisja Nadzoru Bankowego może ustalać wiążące banki normy płynności. Zgodnie z uchwałą KNB bank jest zobowiązany do utrzymywania zdefiniowanych w uchwale KNB wskaźników bieżącej płynności na określonym poziomie (Komisja Nadzoru Bankowego 2007). Wskaźniki mierzą pokrycie określonych kategorii zobowiązań (bilansowych i pozabilansowych) wybranymi pozycjami aktywów w podziale terminowym oraz pokrycie aktywów niepłynnych funduszami własnymi pomniejszonymi o wartość wymogów kapitałowych z tytułu wybranych kategorii ryzyka. Bank jest uważany za płynny, jeśli pokrycie jest stuprocentowe. W Danii natomiast prawo bankowe stanowi (zob. Danmarks Nationalbank 2006), że bank jest zobligowany do posiadania płynnych środków do pokrycia 15% krótkoterminowych zobowiązań i 10% wszystkich zobowiązań (łącznie z udzielonymi gwarancjami). Podsumowując, w zależności od rodzaju płynności banku rozważa się dwa typy ryzyka dla banku. Ryzyko płynności bieżącej (lub w skrócie ryzyko płynności) to ryzyko niezdolności banku do regulowania wszystkich zobowiązań w wymaganym terminie. Z kolei ryzyko finansowania oznacza niepewność pozyskania środków na kontynuowanie lub podjęcie działalności zgodnie z ustaloną strategią (np. udzielania kredytów określonego typu) Płynność na rynku finansowym Według Chorafasa (2002) rynek finansowy jest płynny, jeśli instrumenty finansowe w obrocie mogą być sprzedane lub kupione w małej lub dużej ilości w dowolnym czasie bez znacznej różnicy (premii za płynność) w stosunku do ceny sprawiedliwej. Stwierdza jednocześnie, że definicja płynności rynku może być osłabiona. Można w niej bowiem pominąć wymóg braku wpływu dużych zleceń na cenę instrumentu lub dopuszczenie możliwości rozbicia zlecenia na mniejsze, aby uniknąć negatywnego wpływu na cenę w bieżącej transakcji lub w kolejnych. Osłabienie definicji może być celowe np. w przypadku rynku futures lub rynku międzybankowego, który uważany jest za płynny, a na którym dokonywane są transakcje o bardzo dużym wolumenie, na krótko odchylające ceny. Według Sarra i Lybeka (2002) płynny rynek ma następujące cechy: jest ciasny (ang. tight), tzn. z niskimi kosztami transakcyjnymi; jest natychmiastowy (ang. immediate), tzn. uczestnik rynku może szybko dokonać transakcji w dowolnie wybranym momencie; można wówczas mówić, że płyn-\n4 Bank i Kredyt lipiec 2008 Financial Markets and Institutions 17 ność jest dostępna lub dostępność płynności (ang. liquidity capacity) jest wysoka; jest głęboki (ang. deep), tzn. w każdym momencie napływają oferty kupna i sprzedaży z cenami zbliżonymi do cen w obecnie zawieranych transakcjach; jest szeroki (ang. broad), tzn. uczestnicy rynku zawierają odpowiednio dużo transakcji o wysokim wolumenie, które nie wpływają znacznie na ceny w kolejnych, podobnych transakcjach 3 ; jest odporny (ang. resilient), tzn. w razie odchylenia cen aktywów od parametrów fundamentalnych (rynku, spółek) warunkujących wycenę pojawiają się oferty przyczyniające się do redukcji nierównowagi (np. na skutek interwencji arbitrażystów). Powyższe cechy wymagają doprecyzowania w zależności od rynku, którego dotyczą. Na przykład w przypadku natychmiastowości nie wiadomo a priori, co oznacza szybkie dokonanie transakcji, a w przypadku głębokości, jakie ceny można uznać za zbliżone do aktualnych cen transakcyjnych. Opisanie rynku płynnego za pomocą wyróżnionych cech pozwala jednak na dekompozycję złożonego problemu oceny płynności rynku i może ułatwić pomiar płynności. 3. Opisywanie płynności banków 3.1. Co decyduje o płynności banku? Matz i Neu (2007) wyróżnili dziewięć kroków na drodze do rozpoznania czynników wpływających na płynność banku. Pierwszy z nich polega na określeniu tzw. tolerancji ryzyka płynności lub apetytu na ryzyko płynności (ang. liquidity risk tolerance lub liquidity risk appetite). Jest to maksymalny poziom ryzyka płynności, jakie bank jest skłonny zaakceptować. Bank musi odpowiedzieć na pytanie, jak bardzo zamierza minimalizować ryzyko utraty zdolności do terminowego regulowania. Minimalizowanie tego ryzyka oznacza zmniejszanie niedopasowania terminów bilansu i pozycji pozabilansowych oraz utrzymywanie płynnych aktywów, czyli np. skarbowych papierów wartościowych. Zwiększanie bezpieczeństwa płynności wiąże się z kosztami utraconych możliwości inwestowania w aktywa mniej płynne, ale oferujące wyższy zwrot niż papiery skarbowe. Stuprocentowa płynność jest nieopłacalna. Tolerowanie zbyt dużego ryzyka może jednak błyskawicznie uniemożliwić działanie banku. Przykładem jest bank inwestycyjny Bear Sterns, jedna z największych amerykańskich instytucji finansowych. W ciągu kilku dni od utraty płynności na rynku międzybankowym został wykupiony przez bank JPMorgan Chase (White 2008). Banki najczęściej deklarują, że zachowanie płynności jest nadrzędnym celem zarządza- 3 Niekiedy w literaturze fachowej lub w prasie branżowej szerokość jest utożsamiana z głębokością. nia aktywami i pasywami, który pozwala zachować stały dostęp do źródeł finansowania działalności i ciągłość funkcjonowania banku. Kolejne dwa kroki polegają na określeniu zyskowności (zdolności do generowania środków płynnych) oraz poziomu kapitałów (adekwatności kapitałowej, możliwości pokrywania ewentualnych strat z kapitału). Im wyższe są zyskowność i bufor kapitału, tym teoretycznie większe ryzyko utraty płynności może bank zaakceptować. Cztery następne kroki odnoszą się do dostępności płynności. Obejmują one prawdopodobieństwo wystąpienia nadzwyczajnych potrzeb płynnościowych, pewność, z jaką bank może mierzyć płynność (adekwatność możliwych miar płynności do odzwierciedlenia faktycznej płynności banku), wartość dostępnych płynnych środków oraz zdolność do natychmiastowego upłynnienia aktywów, które teoretycznie należą do płynnych. Im większa pewność, że bank może otrzymać środki potrzebne do przywrócenia płynności, tym lepiej jest on przygotowany na wypadek utraty zdolności do wywiązania się ze zobowiązań. Głównym etapem analizy płynności jest określenie scenariuszy zdarzeń na rynku, które mogą zmieniać płynność banku. Scenarios, as the adage goes, are the language of risk. And liquidity risk is very scenario specific, jak pisali Matz i Neu (2007). Na podstawie scenariuszy przepływu środków w banku (kontraktowych, związanych z instrumentami skarbowymi i zapotrzebowaniem klientów indywidualnych na płynność) banki mogą określić wartość dostępnych środków płynnych (ang. stand-by liquidity) i porównać ją z potrzebami płynnościowymi oraz akceptowanym poziomem ryzyka płynności. Podstawowa trudność z opisem płynności dotyczy powiązania scenariuszy płynności oraz prawdopodobieństwa ich wystąpienia. Największy wpływ na płynność banku mają zdarzenia, które występują niezwykle rzadko. Mogą one doprowadzić bank do bankructwa. Ważne są więc poznanie ich wpływu na kondycję banku oraz określenie możliwości ich wystąpienia. Ponieważ zdarzają się sporadycznie, niedoszacowanie lub przeszacowanie ich prawdopodobieństwa na podstawie danych historycznych są częstym problemem. Jeśli bank właściwie określi prawdopodobieństwo, to może uniknąć z jednej strony bankructwa, a z drugiej nadmiernych kosztów utrzymywania płynności. Być może adekwatne opisanie płynności nie wymaga stosowania metod prawdopodobieństwa. Niektóre banki koncentrują się na przewidywaniu wszystkich skrajnych, ale możliwych scenariuszy płynności (ang. extreme but plausible scenarios). Przykładem takiego scenariusza dla banku finansującego działalność pożyczkami na rynku międzybankowym jest okresowy zanik tego rynku. Bank może wówczas przygotować plan działania w przypadku wystąpienia każdego ze skrajnych scenariuszy.\n5 18 Rynki i Instytucje Finansowe Bank i Kredyt lipiec 2008 Po zidentyfikowaniu czynników kształtujących płynność bank staje przed problemem pomiaru płynności Mierniki płynności Pomiar płynności powinien umożliwiać adekwatne odzwierciedlenie płynności banku. Oznacza to, że właściwie skonstruowane mierniki płynności umożliwiają rozpoznanie zdolności banku do spłaty zobowiązań w terminie. Powinny one również pomagać określić ciągłość i stabilność źródeł finansowania. Pomiar płynności jest utrudniony z dwóch głównych powodów. Po pierwsze, mierniki płynności powinny adekwatnie odzwierciedlać nie tylko bieżący stan płynności, ale także jej zmiany w przyszłości. Bilans krótkoterminowych należności i zobowiązań może się gwałtownie zmieniać nie tylko z dnia na dzień, ale również z godziny na godzinę. Po drugie, pomiar płynności tylko za pomocą łatwo dostępnych danych księgowych i danych z systemów transakcyjnych, pomija wpływ strategicznego działania podmiotów na rynku. Takie czynniki behawioralne rzutują na płynność banku. Bank może np. mieć nagłe trudności z pozyskaniem środków na rynku międzybankowym, jeśli utraci wiarygodność kredytową z powodu błędnej transakcji lub plotki rynkowej na temat jego płynności. Banki muszą jednak znaleźć sposób oceny swojej płynności na podstawie dostępnych danych i doświadczenia rynkowego. Bazylejski Komitet Nadzoru Bankowego (Basel Committee on Banking Supervision 2000) określił bardzo ogólne ramy i zasady stosowania wskaźników płynności. Po pierwsze wskaźniki powinny pomagać mierzyć wszystkie wpływy i wypływy środków finansowych z banku, które mogą prowadzić do niedoborów płynności (włączając przepływy środków wynikające ze zobowiązań i należności pozabilansowych). Zarządzanie płynnością w bankach obejmuje zarówno bardzo krótki okres (od zarządzania płynnością śróddzienną do zarządzania płynnością w ciągu kilku dni), jak i monitorowanie wskaźników płynności długoterminowej (strukturalnej). Dzięki temu banki mogą dostatecznie wcześnie rozpocząć np. próby niwelowania poszerzającej się luki finansowania. Rynek finansowy dostarcza coraz więcej instrumentów zarządzania płynnością, więc tradycyjna analiza osadu we wkładach na żądanie powinna być uzupełniona badaniem innych źródeł płynności aktywów zapadających w krótkim okresie, sprzedaży aktywów z odległym maturity, otrzymanych i możliwych do otrzymania linii kredytowych, sekurytyzacji czy emisji instrumentów dłużnych i akcji. Poniżej przedstawiliśmy w skrócie sześć najważniejszych metod pomiaru płynności banków. Bilans przepływów (ang. cash-flow maturity mismatch) jest zestawieniem planowanych wpływów i wypływów środków pieniężnych. Wynikają one np. z harmonogramów spłat kredytów, struktury terminowej depozytów banków i sektora niefinansowego. Banki mogą rozpoznawać wartość środków na podstawie analizy historycznej przepływów stosując metody stochastyczne (dynamika struktury terminowej) i statystyczne (wykorzystanie informacji o stanie środków w przeszłości). Konstruują np. bilans przepływów na każdy dzień w horyzoncie 3 6 miesięcy, wynikający przede wszystkim z należności i zobowiązań związanych z papierami niezabezpieczonymi transakcjami repo, z zapadających kredytów i depozytów, z opcji i swapów walutowych, z operacji cash management. Na podstawie przepływów banki obliczają tzw. lukę płynności. Porównują ją z dostępnymi płynnymi aktywami, które mogą służyć do uzupełnienia niedoboru płynności. Płynnymi aktywami są najczęściej papiery skarbowe, które można sprzedać i kupić w znacznych ilościach, nie wpływając na ich cenę oraz na szerokość rynku. Jednym z głównych problemów, który banki rozwiązują, stosując metodę przepływów, jest rozpoznawanie faktycznych przepływów pieniężnych związanych z należnościami oraz zobowiązaniami o nieokreślonych (ang. non-contractual) terminach zapadalności i wymagalności. Dotyczą one np. depozytów na żądanie. Banki stosują metody statystyczne do wyznaczenia osadu we wkładach, czyli stabilnej części bazy depozytowej. Polega ona na znalezieniu wartości progowej depozytów, poniżej której z zadanym prawdopodobieństwem nie spada ich wartość. Banki w praktyce wyznaczają wariancję stanu depozytów na podstawie odchyleń wartości depozytów od historycznego trendu. Obliczona wariancja jest podstawą do korekty bieżącej wartości depozytów o część niestabilną, która z dużym prawdopodobieństwem może w każdej chwili zostać wycofana przez deponentów. Zmienność innych kategorii aktywów i pasywów jest również używana do określenia spodziewanych wpływów i wypływów środków z banku. Wyznaczanie faktycznych przepływów jest często nazywane urealnianiem luki płynności. Do określenia wartości środków, które bank może wykorzystać do uzupełnienia płynności, służy tzw. krzywa dostępnej płynności (ang. contingency liquidity curve). Opisuje ona wysokość środków, które bank może uzyskać, sprzedając płynne aktywa (również w transakcjach repo) lub zaciągając pożyczki z wiarygodnych źródeł. Na kształt krzywej wpływają struktura aktywów, rating banku oraz płynność rynków finansowych, na których bank może poszukiwać płynności. Luka finansowania i krzywa finansowania (ang. funding gap i funding curve). Luka finansowania pozwala stwierdzić, czy środki, które bank przeznacza na akcję kredytową są stabilne. Do stabilnych środków najczęściej zalicza się depozyty gospodarstw domowych i przedsiębiorstw oraz lokaty złożone przez podmioty sektora rządowego (i samorządowego).\n6 Bank i Kredyt lipiec 2008 Financial Markets and Institutions 19 Krzywa finansowania przedstawia cenę, jaką bank musi zapłacić na danym rynku za środki finansujące jego działalność. Do najważniejszych rynków będących źródłem finansowania należą: rynek depozytów sektora niefinansowego, rynek pożyczek międzybankowych, rynek dłużnych papierów korporacyjnych oraz rynek sekurytyzacji. Krzywa określa minimalne wartości oprocentowania środków, które może otrzymać dany bank w zależności od terminu ich zapadania. Jej kształt podobnie jak krzywej dostępnej płynności zależy od wiarygodności kredytowej banku. Im wyższy rating banku oraz bezpieczniejsza struktura finansowania, tym niższe oprocentowanie środków służących do finansowania akcji kredytowej. Na podstawie krzywej finansowania bank może się zorientować, jaki jest podstawowy koszt prowadzenia działalności kredytowej oraz uzupełniania środków, służących do udzielania nowych kredytów. Krzywa finansowania pomaga przewidzieć bankowi jego zyskowność i w miarę potrzeby dostosować strukturę finansowania do zmieniających się warunków rynkowych. Jeśli spodziewane są np. wzrost stóp procentowych w gospodarce i utrzymanie się wysokiego popytu na kredyt, bank może uznać, że opłaca się aktywniej pozyskiwać środki ze stabilnych i tańszych źródeł finansowania (np. z rynku depozytów gospodarstw domowych) mimo większych wydatków na reklamę. Zawirowania płynności związane z kryzysem subprime, obserwowane od połowy 2007 r., również skłoniły część banków finansujących działalność na globalnych rynkach finansowych do podjęcia prób zwiększenia udziału depozytów od sektora niefinansowego w strukturze finansowania. Wskaźniki bilansowe i pozabilansowe. Płynność banku opisują relacje składników bilansu oraz kategorii pozabilansowych (ang. stock-based approach). Należą do nich np. wskaźnik płynnych aktywów (płynne aktywa w odniesieniu do sumy bilansowej), depozyty do kredytów (depozyty od sektora niefinansowego podzielone przez kredyty dla sektora niefinansowego) i płynne aktywa do płynnych pasywów (relacja płynnych aktywów w podziale na produkty do płynnych pasywów krótkoterminowych). Wskaźniki bilansowe są łatwe do obliczenia i mają prostą interpretację. Przykładowo, relacja płynnych aktywów i pasywów krótkoterminowych pokazuje, czy bank mógłby zwrócić wszystkie zobowiązania, które są wymagalne w krótkim terminie, wykorzystując płynne aktywa bez konieczności pozyskiwania dodatkowych środków (np. niezabezpieczonej pożyczki międzybankowej). Instytucje nadzorujące i regulujące rynek bankowy rekomendują sposoby wyznaczania wskaźników płynności, które najdokładniej odzwierciedlają zdolność banku do terminowego regulowania zobowiązań. Przykładem mogą być stanowiska Banku Rozrachunków Międzynarodowych (BIS) (Basel Committee on Banking Supervision 2000) oraz grupy roboczej do spraw regulacji ostrożnościowych WGMA 4, która działa przy Europejskim Banku Centralnym. Podsumowały one własności najważniejszych wskaźników płynności. Wskaźniki bilansowe i pozabilansowe powinny być na bieżąco obliczane w celu monitorowania systemu finansowego. Ich wadą jest nieuwzględnianie wymiaru czasowego (opisują stany na dany moment czasu) i stochastycznej natury przepływów pieniężnych decydujących o płynności. Luka niedopasowania terminów co prawda lepiej oddaje wymiar czasowy składników bilansu, ale zakłada niezmienność aktywów/pasywów, (ang. backwardlooking indicator) i nie pozwala uwzględnić wpływu ryzyka rynkowego na płynność banków. Wady wymienionych wskaźników związane są też z zakresem danych dostępnych w sprawozdawczości bankowej. Rozbicie składników bilansu (pozabilansu) według terminów wymagalności i zapadalności jest tylko przybliżeniem struktury płynności bilansu. Pięcioletnia obligacja skarbowa może być o wiele bardziej płynna niż trzymiesięczny papier komercyjny. Dlatego BIS i WGMA sugerują, aby podział na kategorie płynności prowadzić w wymiarze produktowym, niekoniecznie czasowym. Banki wewnętrznie monitorują płynność najczęściej na podstawie przepływów środków w podziale na produkty. Czas przeżycia bez dostępu do źródeł płynności. Apetyt na ryzyko płynności mierzy się czasem, w którym bank może regulować bieżące zobowiązania bez dostępu do rynków finansowych pomagających uzupełnić płynność w normalnych warunkach. Najczęściej banki zakładają, że część rynku międzybankowego (rynku repo, FX swap lub lokat niezabezpieczonych), sekurytyzacji i lokat sektora niefinansowego wysycha. Oznacza to, że bank nie może w pełni odnowić finansowania działalności zaburzona jest ciągłość dostępu do środków uzupełniających płynność. Marża odsetkowa. Oprócz wskaźników obliczanych dla płynnościowej struktury bilansu, do monitorowania płynności banków może służyć analiza marży odsetkowej związana bezpośrednio z ryzykiem stopy procentowej. W Przeglądzie Stabilności Finansowej Narodowego Banku Belgii (National Bank of Belgium 2006) zaproponowano np. rozbicie marży odsetkowej (banku lub systemu bankowego) na 3 składniki: (AYA MYA) + (MYA MCL) + (MCL ACL), gdzie: AYA jest średnią (ważoną strukturą aktywów) zyskownością aktywów przynoszących dochód odsetkowy, MYA jest średnią (ważoną strukturą aktywów) zyskownością koszyka aktywów przynoszących dochód odsetkowy o strukturze aktywów banku, odtworzonego po bieżących cenach rynkowych, 4 WGMA Working Group on Macro Prudential Analysis.\n7 20 Rynki i Instytucje Finansowe Bank i Kredyt lipiec 2008 MCL jest średnim (ważonym strukturą zobowiązań) kosztem koszyka zobowiązań o strukturze zobowiązań odtworzonego po bieżących cenach rynkowych, ACL jest średnim (ważonym strukturą zobowiązań) kosztem zobowiązań. Włączenie wskaźnika marży odsetkowej pomaga w ocenie kosztu związanego z ewentualną ujemną luką płynności, czyli kosztu pokrycia luki po bieżących cenach rynkowych. 4. Ocena ryzyka płynności banków Skupiliśmy się na dwóch najważniejszych metodach oceny płynności, które oparte są na analizie składników bilansów i zobowiązań pozabilansowych banków. Są to płynność narażona na ryzyko i metody testów warunków skrajnych (ang. stress-test). W obu podejściach głównym elementem analizy jest próba rozpoznania możliwych zmian i tempa zmian płynnych i niepłynnych kategorii pasywów i aktywów oraz zobowiązań otrzymanych przez banki i udzielonych bankom Liquidity-at-Risk czyli płynność narażona na ryzyko (LaR α ) Podstawą obliczania LaR jest tzw. projekcja płynności banku, czyli konstruowanie scenariuszy zmian stanu płynności banku, biorące pod uwagę jego bieżące wskaźniki płynności, uwzględniające spodziewane (prawdopodobne) zmiany sytuacji na rynku (np. zmiany stóp procentowych) i zakładające, że bank nie uzupełnia płynności na rynku finansowym (np. nie sprzedaje papierów wartościowych, nie pożycza środków na rynku międzybankowym, nie zawiera transakcji swapowych). Ostatnie założenie można postrzegać jako test warunków skrajnych, polegający na wyłączeniu rynku finansowego z dostarczania płynności. Skrótowy opis metody liczenia LaR α zaprezentowano w Danmarks Nationalbank (2006). Scenariusze określane są na podstawie przewidywanej dynamiki bilansu przepływów środków pieniężnych. Obliczanie LaR pozwala na znalezienie najlepszego wskaźnika płynności wśród α procent najgorszych scenariuszy, czyli uchwycenie najbardziej niekorzystnej sytuacji płynności banku przy zadanym prawdopodobieństwie scenariusza α. Najczęściej odpowiada na pytanie o poziom wskaźników płynności w zadanym horyzoncie czasu w 99 przypadkach scenariuszy na 100 (istotność α wynosi 1%). Obliczenie LaR α wymaga bardzo restrykcyjnych założeń dotyczących zmian sytuacji płynności banku w skrajnych warunkach. Przydatność płynności narażonej na ryzyko jest szczególnie widoczna w wewnętrznych modelach banków, wykorzystywanych do zarządzania płynnością krótkoterminową. Wskaźnik może być również stosowany przez banki centralne w analizie ryzyka systemowego płynności. Jednak restrykcyjne założenia mogą istotnie wpływać na zaburzenie oceny płynności, gdy analiza jest sporządzana na podstawie sprawozdawczości banków komercyjnych, zawierającej informacje zagregowane i niekompletne. Bank centralny najczęściej nie zna też relacji banków komercyjnych z klientami, planowanych przepływów finansowych w bankach, szczegółów stosowania metod zarządzania ryzykiem płynności nawet, gdy są one standardowe. Wskaźnik płynności narażonej na ryzyko w bardzo syntetyczny sposób ocenia płynność banku. Ma intuicyjną interpretację i pozwala uwzględnić prawdopodobieństwo różnych możliwych scenariuszy zaburzeń płynności banku. Jest zgodna z zaakceptowaną przez banki i instytucje nadzorcze potrzebą oceny sytuacji finansowej za pomocą wartości narażonej na ryzyko VaR α. Budowanie wiarygodnych scenariuszy do analizy LaR α jest jednak bardzo trudne, szczególnie dla banku centralnego i nadzorów oceniających płynność banków. Wiarygodne scenariusze powinny bowiem uwzględniać wiele czynników wpływających na płynność, które trudno zmierzyć lub którym trudno przypisać prawdopodobieństwo ich wystąpienia. Należą do nich krótkoterminowe zawirowania na rynkach finansowych, krótkoterminowy bilans otrzymanych środków pochodzących z należności i rozwiązanych lokat oraz relacje banku z klientami (w szczególności z innymi bankami na rynku międzybankowym). Z LaR α związany jest wskaźnik tzw. odległości w czasie od utraty płynności (ang. day-count to default), w skrócie DCtD α. Do jego wyznaczenia konieczne są: krzywa LaR (czyli wartości LaR w kolejnych punktach (węzłach) czasu w zadanym horyzoncie czasu) oraz krzywa dostępnej płynności (zob. podrozdział 3.2). DCtD α jest wówczas różnicą w czasie miedzy punktem z najbardziej niekorzystną wartością LaR (punkt LaR α worst ) a punktem na krzywej dostępnej płynności, w którym bank posiadał minimalną ilość środków do przywrócenia płynności w punkcie LaR α worst. Im większe jest DCtD α, tym lepsza jest płynność banku. Ujemna różnica oznacza, że w razie zmaterializowania się najgorszego scenariusza płynności bank nie miałby wystarczającej ilości płynnych aktywów by przywrócić płynność. Koszt wartości narażonej na ryzyko. Fiedler (2002) zaproponował modyfikację LaR α, która pozwala wyznaczyć dodatkowy koszt finansowania przy skrajnym spodziewanym wzroście oprocentowania źródeł finansowania i skrajnym spodziewanym poszerzeniu się luki płynności banku. Oprocentowanie jest reprezentowane przez krzywą finansowania. Skrajne zmiany warunków płynności dotyczą najkorzystniejszych warunków spośród α procent przypadków największych przesunięć krzywej finansowania w górę. Na podstawie oszacowania rozkładu krzywych finansowania i rozkładu luki płynności można wyznaczyć wartość kosztu finansowania\n8 Bank i Kredyt lipiec 2008 Financial Markets and Institutions 21 narażoną na ryzyko. Zaletą tej skomplikowanej i wciąż rzadko stosowanej metody jest możliwość wyznaczenia wpływu skrajnych warunków finansowania na wynik banku. Jednak wiarygodne oszacowanie rozkładów kosztu finansowania jest bardzo trudne. Banki nie dysponują zwykle dostatecznie długą historią kosztu finansowania lub obserwują koszt z niską częstotliwością, tzn. w momencie pozyskiwania długoterminowych środków na rynku międzybankowym Stress-testy Przeglądając literaturę dotyczącą płynności, można stwierdzić, że testowanie warunków skrajnych jest tematem rzadko poruszanym i w związku z tym nie ma ugruntowanych podstaw teoretycznych. Stress-testy mają głównie znaczenie praktyczne i mają więcej wspólnego ze sztuką niż z nauką. Jak jednak zauważają Matz i Neu (2007),,potrzeby płynności wynikają z bardzo różnych zdarzeń w systemie bankowym 5, których wpływ na zdolność banków do regulowania bieżących zobowiązań trudno analizować inaczej niż za pomocą scenariuszy. Stress-testy są odpowiedzią na potrzebę badania płynności w skrajnych sytuacjach rynkowych. W opracowaniu Committee on the Global Financial System (2001) podkreślono, że testy warunków skrajnych są koniecznym uzupełnieniem obliczeń wartości narażonej na ryzyko. Największe znaczenie dla płynności mają zdarzenia, które występują bardzo rzadko (,,w ogonie rozkładu ), ponieważ najczęściej prowadzą do niepłynności, a jednym z głównych celów banku jest minimalizacja ryzyka utraty płynności. Stress-testy pomimo braku podstaw teoretycznych i standardów mają większe znaczenie niż np. LaR α i są częściej stosowane do oceny płynności. Najpopularniejsze metody oceny warunków skrajnych płynności opierają się na badaniu przepływów finansowych (ang. cash flow maturity mismatch, zob. Matz i Neu). Szacując wpływy i wypływy na potrzeby zarządzania płynnością, bank przyjmuje różne założenia dotyczące faktycznie zrealizowanych przepływów. Przyjmuje np., że deponenci wycofają więcej lokat, niż wynikałoby to z terminów kontraktowych lub obserwacji historycznych. Obliczenie bilansu przepływów przy założeniu ekstremalnych, nietypowych zdarzeń pozwala zarządowi banku stwierdzić, czy bank dysponuje odpowiednim buforem płynności (ang. liquidity bufor lub counterbalancing capacity). Bufor płynności to suma aktywów, które można upłynnić w celu uzupełnienia płynności. Oszacowanie przepływów polega na łączeniu statystycznej analizy historycznej bilansu środków pieniężnych oraz wiedzy eksperckiej kadry zarządzającej. 5 tłum. wł. W przypadku płynności wiedza ekspercka ma szczególne znaczenie, ponieważ dane historyczne nieadekwatnie odzwierciedlają zmiany płynności. Każde kolejne poważne zaburzenie płynności ma inne przyczyny i przebieg od poprzednich. Scenariusze skrajnych warunków płynności najczęściej dotyczą bazy depozytowej banku. Banki przyjmują pesymistyczny scenariusz wycofania depozytów klientów indywidualnych na poziomie do 10%, a korporacyjnych między 20% a 50% (do 100% w przypadku depozytów wrażliwych na rating banku). Banki przyjmują również założenia co do prawdopodobnych wpływów środków pieniężnych wynikających z należności od klientów. W przypadku aktywów banki zakładają najczęściej, że rynek transakcji repo i sekurytyzacji funkcjonuje w czasie kryzysu niezmiennie, natomiast sprzedaż papierów wartościowych konieczna do uzupełniania płynności obniżały ich wartości w zależności od scenariusza kryzysowego (tzw. haircut zależny od scenariusza kryzysowego). Banki komercyjne dostrzegają coraz większą potrzebę oceny sytuacji płynności w skrajnych warunkach rynkowych, szczególnie w związku z zaburzeniami płynności na rynkach globalnych w 2007 r. Do połowy 2007 r. pewne scenariusze wydawały się zupełnie nieprawdopodobne. Przykładem jest zanikanie rynku pożyczek międzybankowych, również zabezpieczonych, w wyniku nagłego spadku wzajemnego zaufania banków do jakości i struktury ich bilansów. Tradycyjnie łatwo zbywalne zabezpieczenia płynności (np. służące do przeprowadzenia transakcji repo) okazały się niewystarczające. Kryzys LTCM pokazał, że zaburzenia płynności obejmujące cały sektor finansowy mogą się pojawić błyskawicznie i niespodziewanie. Część banków zaczęła od tej pory badać, jaki wpływ na ich sytuację płynnościową mogłoby mieć np. wycofanie się z rynku lub ograniczenie działania któregoś z największych dealerów instrumentów pochodnych (Persaud 2003). Wiele największych banków o zasięgu globalnym nie było jednak przygotowanych np. na: załamanie wartości rynkowych senioralnych transz CDO i ABS 6, obniżkę wartości aktywów, spadek ratingu banku, podrożenie kosztów finansowania lub brak możliwości odnowienia źródeł finansowania, utratę zdolności do regulowania bieżących zobowiązań. Kryzys płynności trwający z różnym nasileniem od połowy 2007 r. był głębszy niż niedostatki płynności związane problemami LTCM, kryzysem azjatyckim lub 6 Kredytowe instrumenty pochodne CDO, czyli Credit Default Obligation, i ABS, czyli Asset Backed Securities, chronią posiadaczy przed niekorzystnymi zdarzeniami związanymi z ryzykiem kredytowym. ABS są instrumentami dłużnymi zabezpieczonymi aktywami banku. Transze senioralne teoretycznie umożliwiają posiadaczom tych instrumentów pochodnych zabezpieczenie się przed najmniej prawdopodobnymi zdarzeniami kredytowymi.\n9 22 Rynki i Instytucje Finansowe Bank i Kredyt lipiec 2008 odmową spłaty długu przez Rosję. Dlatego banki pracują nad zwiększeniem adekwatności scenariuszy stress-testowych do opisu skrajnych, ale wciąż możliwych wydarzeń wpływających na płynność banków. Powinny one obejmować odpowiednio długi okres i łączyć w sobie zdarzenia związane ze specyfiką działania banku (ang. idiosyncratic scenarios) oraz niekorzystne wydarzenie, które oddziaływałoby na cały rynek finansowy (ang. adverse market scenarios). Banki centralne i regulatorzy rynku są zainteresowani stress-testami, które pomogłyby uchronić banki przed gwałtownymi problemami z płynnością i wykryć zagrożenia stabilności finansowej sektora bankowego. Prace nad stosownymi opiniami i rekomendacjami, będące głównie w fazie konsultacji między sektorem bankowym, instytucjami publicznymi i stowarzyszeniami skupiającymi podmioty prywatne, prowadzą m.in. Europejski Bank Centralny, nadzorca rynku finansowego w Wielkiej Brytanii (FSA), Bank Rozrachunków Międzynarodowych w ramach tzw. Joint Forum oraz Institute of International Finance (IIF). FSA oraz IIF wydały dokumenty konsultacyjne na temat zarządzania płynnością, które są podstawą dyskusji nad kierunkami regulacji dotyczących testów warunków skrajnych płynności. Banki centralne prowadzą od czasu do czasu ćwiczenia stress-testowe w bankach, które pomagają ocenić systemowe implikacje szoków płynności. Ciekawe podsumowanie badań w Banku Hiszpanii przedstawiają prace: Kearns (2006) oraz Kearns et al. (2006). Kearns (2006) prezentuje tzw. podejście top-down zastosowane w Banku Irlandii ze względu na brak informacji o strukturze terminów zapadalności aktywów i pasywów w bankach. Symulacje polegają na obliczeniu wpływu wycofywania depozytów bieżących (np. 10% sumy) lub obniżki wartości płynnych aktywów przy ich sprzedaży na współczynniki płynności w bankach. W kolejnej pracy (Kearns et al. 2006) zaprezentowano wyniki stress-testu typu bottom-up, w którym banki oceniały wpływ szoków makroekonomicznych zdefiniowanych przez bank centralny na ich wyniki finansowe, m.in. na współczynniki płynności. Opracowanie Bazylejskiego Komitetu Nadzoru Bankowego (Basel Committee on Banking Supervision 2006) jest natomiast źródłem wiedzy o metodach stosowanych przez banki, instytucje sektora ubezpieczeniowego i sektor firm inwestujących na rynkach finansowych. Przedstawiono w nim ogólne zasady konstruowania symulacji warunków skrajnych na podstawie badania ankietowego 40 grup finansowych. Podobny przegląd przeprowadzili Fender et al. (2001), zauważając, że wyniki stress-testów dotyczących płynności rzadko są wykorzystywane do zarządzania ryzykiem płynności (tylko w 25% badanych banków). Testy warunków skrajnych płynności prowadzi również MFW, np. w ramach oceny systemów finansowych (ang. FSAP) dla Polski, dla całego sektora bankowego, wykorzystując dane ze sprawozdawczości poszczególnych banków. Dostępne dane były mocno zagregowane pod względem czasowym i przez to trudno je wykorzystać do zbudowania stress-testu płynności o dużej wiarygodności. Najkrótszy horyzont czasu w stressteście wynosi 1 miesiąc, był to najkrótszy dostępny w sprawozdawczości termin wykupu aktywów i pasywów. Tempo odpływów depozytów i napływu środków z tytułu należności do 1 miesiąca określane było metodami eksperckimi i było mało przydatne do oceny płynności. Instytucje nadzorujące rynek bankowy prowadzą badania nad skutecznymi metodami analizy wpływu warunków skrajnych na płynność banków. FSA (2008) podsumował wyniki odpowiedzi banków brytyjskich na pytania dotyczące pożądanych zmian regulacji dotyczących ich płynności. Większość banków podkreśliła, że na ich zdolność do regulowania zobowiązań najsilniej wpływają jakościowe przepisy dotyczące zarządzania płynnością (ang. principle-based approach). Banki uznały, że ilościowe regulacje mogą się przyczynić do poprawienia standardów zarządzania płynnością i porównywalności stanów płynności, ale jedynie gdyby dotyczyły krótkich terminów. Powinny one, po pierwsze być dostatecznie elastyczne, aby uwzględnić specyfikę banków (model biznesowy, relacje z klientami, w szczególności z innymi bankami, płynność rynków finansowych i dostęp do rynków finansowych, który pozwala pozyskiwać i uzupełniać płynność i przepływy finansowe w grupie). Po drugie, regulacje nie mogą utrudniać zarządzania płynnością za pomocą wewnętrznych modeli płynności, ale powinny wymuszać stosowanie odpowiednich zasad dobrej praktyki, które ciągle są dopracowywane przez banki i nadzorców Podejście systemowe Ocena płynności banków powinna uwzględniać powiązania na rynku międzybankowym. Mają one dwojaką postać. Po pierwsze, banki podobnie reagują na zmiany warunków w otoczeniu makroekonomicznym. Wynika to z podobieństwa struktury bilansów banków i pełnionych przez nie funkcji w gospodarce. W związku z tym np. wycofywanie depozytów w bankach może nastąpić w tym samym czasie i w skrajnym przypadku prowadzić do tzw. runu na banki. Po drugie, brak zdolności do regulowania zobowiązań danego banku wobec innych banków może prowadzić do problemów z płynnością w bankach-wierzycielach. Takie zjawisko jest nazywane efektem domina braku płynności.,,runy na banki. Prace w tym podobszarze badania płynności koncentrują się na wyjaśnianiu przyczyn ucieczki lokat i depozytów z banków oraz modelowaniu ich odpływu. Opisują one sytuacje, w których bank może mieć trudności z utrzymywaniem płynności. Dwie ważne publikacje, często cytowane, to artykuły Diamonda i Dybviga (1983) oraz Allena i Gale a (2000). Diamond i Dybvig (1983) skonstruowali model gospodarki,\n10 Bank i Kredyt lipiec 2008 Financial Markets and Institutions 23 który pozwolił im analizować dynamikę depozytów w bankach, rolę ubezpieczenia depozytów w zapobieganiu zjawisku runu na banki, oraz rolę pożyczkodawcy ostatniej instancji. Allen i Gale (2000) wzbogacają model Diamonda i Dybviga (1983) dodając do niego rynek międzybankowy. Pozwala to odpowiedzieć na pytanie, czy sam system bankowy, bez pomocy np. banku centralnego, może sobie poradzić z zaburzeniami płynności. Założenia modelu opisanego przez Diamonda i Dybviga (1983) i Allena i Gale a (2000) były poddane krytyce i były modyfikowane w wielu publikacjach (np. Diamond 1997; Jacklin, Bhattacharya 1988; Kiyotaki, Moore 1997; Postlewaite; Vives 1987; Qi 1994; Williamson 1988). Dlatego typ modeli wprowadzony we wspomnianych dwóch pracach przybliżyliśmy na podstawie ich bardziej aktualnych rozwinięć dokonanych przez Allena i Gale a (2004) oraz Diamonda i Rajana (2005). Allen i Gale (2004) analizują kształtowanie się cen aktywów na rynku, na którym banki inwestują środki pożyczone od konsumentów (deponentów), a bieżącą płynność zaspokajają za pomocą sprzedaży aktywów. Celem konsumentów w modelu jest maksymalizacja użyteczności z konsumpcji środków zarobionych na lokatach bankowych. Pokazują, że niewielkie obniżenie cen aktywów może prowadzić do wycofywania przez konsumentów depozytów w obawie przed utratą źródeł utrzymania, do wyprzedaży papierów wartościowych przez banki i załamania cen aktywów na rynku finansowym. U Diamonda i Rajana (2005) model odpływu depozytów obejmuje nie tylko sektor finansowy, ale całą gospodarkę, wpływając na ceny aktywów. Mechanizm jest następujący. Nieudane lub opóźnione projekty podmiotów gospodarczych, finansowane kredytami, powodują nieterminowe spłacanie należności, co prowadzi do powstania luki płynności. Jeśli luka jest dostatecznie duża, sprzedaż kredytów długoterminowych, udzielanie tylko kredytów krótkoterminowych i podnoszenie oprocentowania depozytów w celu przywrócenia bieżącej płynności obniżają po pierwsze wartość aktywów banków, a po drugie produkcyjność gospodarki w długim okresie. Gdyby część banków stała się niewypłacalna, mogłoby to prowadzić do masowego wycofywania depozytów coraz wyżej oprocentowanych przy niskiej sumie stabilnych środków wpływających do banków z długoterminowych kredytów. Pogłębiałoby to niedostatek płynności w systemie. Efekt domina braku płynności. Efekt domina braku płynności (zwany również efektem domina płynności lub efektem zarażania płynności) polega na przenoszeniu się problemów z płynnością pomiędzy bankami. Oznacza to, że bank, który nie wywiąże się terminowo ze zobowiązania wobec innego banku-wierzyciela, może spowodować, że ten bank-wierzyciel nie będzie miał wystarczającej ilości środków na uregulowanie swoich zobowiązań wobec innych banków. W takim przypadku problemy z płynnością jednego banku powodują podobne problemy w innych. Dwie główne prace dotyczące badania efektu zarażania to artykuły: Iori et al. (2006) oraz Cifuentes et al. (2004), oba teoretyczne, bez analizy empirycznej. Pierwszy z nich prezentuje model międzyokresowych, egzogenicznych zmian stanu płynnych środków w bankach i lokat na rynku międzybankowym. Duża liczba parametrów modelu umożliwia dostosowanie równań do danego systemu bankowego, choć niektóre z nich byłyby prawdopodobnie trudne do empirycznego zweryfikowania (np. korelacje pomiędzy okresami wzmożonego wycofywania depozytów z różnych banków). Wykalibrowany model pomógłby wskazać te banki, które w danym okresie mogłyby utracić zdolność do regulowania zobowiązań wobec innych banków. Analiza efektu domina płynności w wersji zaprezentowanej w pracy: Cifuentes et al. (2004) wywodzi się z badań domina Elsingera et al. (2006). Pytania, które autorzy stawiają, to: Czy na rynku są banki, które mogłyby nie mieć dostatecznej płynności w danym horyzoncie czasu? Czy są takie, które nie zdołają uzupełnić płynności sprzedając część aktywów?) Jaka jest wielkość zagregowanej luki w systemie (po uzupełnieniu płynności za pomocą sprzedaży aktywów? W modelu banki na koniec zadanego okresu T regulują zobowiązania wobec sektora realnego i na rynku lokat międzybankowych, jednocześnie otrzymując zapadające na koniec T należności (od sektora realnego i z lokat międzybankowych). Jeśli brakuje im środków, mogą sprzedać na rynku finansowym papiery wartościowe zapadalne po okresie T. Autorzy zakładają, że popyt jest nieograniczony, a cena papierów zależy od zagregowanej w systemie bankowym wielkości podaży (im większa podaż tym niższa cena). W rozbudowanej wersji modelu banki sprzedają aktywa nie tylko po to, by uzupełnić płynność, ale także by przywróć wskaźnik wypłacalności powyżej regulacyjnego minimum. Zaletą analizy jest to, że cena w modelu zależy od wielkości podaży. Wyestymowanie tej zależności może jednak okazać się niemożliwe lub bardzo trudne i obarczone wysokim błędem (brak danych). Wadą zaprezentowanego podejścia jest dopuszczenie nieograniczonego popytu na papiery, co oznacza, że zawsze znajdą się nabywcy każdej ilości papierów wartościowych po cenie bilansowej. Pionierska praca, w której zastosowano metody statystyczne do analizy płynności w systemie bankowym, należy do Angeliniego (Angelini et al. 1996). Rynek międzybankowy we Włoszech opisano w niej za pomocą metod statystycznych na podstawie dziennych transakcji w wybranym miesiącu. Następnie badano, czy banki miałyby dostateczny bufor płynności, gdyby wybrany bank nie spłacił swoich należności na koniec dnia. Analizę można zaliczyć do obszaru efektu domina, ale zdecydowaliśmy się ją zakwalifikować też do badań statystycznych z dwóch powodów. Po pierwsze bardzo schematycznie traktuje banki. Po drugie co może ważniejsze autorzy kolejnych prac, które niewątpliwie na-\n11 24 Rynki i Instytucje Finansowe Bank i Kredyt lipiec 2008 leżą do badań statystyki podsystemów finansowych, uznają ją za źródło inspiracji. Takie czysto statystyczne badania prowadzone w Banku Rezerwy Federalnej w Nowym Jorku zaowocowały m.in. opracowaniami: Leinonen, Soramäki (2003), Leinonen (2005), Soramäki et al. (2006). Pierwsza praca przedstawia mechanizm działania symulatora przepływu płatności w systemie płatniczym. Druga z nich, w formie zbioru artykułów, grupuje wyniki wieloletnich prac, które doprowadziły do wypracowania schematu badania ryzyka płynności w systemie płatniczym. Praca ma bardzo dużą wartość aplikacyjną; pokazuje metody testowania odporności systemu na opóźnienia płatności, oceny minimalnego poziomu płynności i oceny ryzyka systemowego 7. Autorzy trzeciej pracy analizują parametry statystyczne sytemu Fedwire, aby określić perkolację w systemie płatniczym, czyli płynność przepływu środków przy różnego typu losowych zaburzeniach płynności. Teoria perkolacji związana jest z teorią grafów losowych 8, a autorzy artykułu traktują system płatniczy jako graf losowy. Teorię grafów zastosowano do badania płynności w systemie bankowym również w pracy: Aleksiejuk et al. (2001) Jak płynność rynku wpływa na koszt uzupełniania płynności przez banki? Sytuacja na rynku finansowym może wpływać na sposób zarządzania płynnością przez banki komercyjne i w rezultacie na koszt utrzymywania płynności w banku. Szczegóły zarządzania płynnością są ściśle chronioną informacją w bankach, a metody prawdopodobnie znacznie różnią się pomiędzy bankami, zależnie od struktury klientów banków i indywidualnego podejścia specjalistów odpowiedzialnych za zarządzanie płynnością i budowanie systemu zarządzania aktywami i pasywami (ALM). Ogólne wnioski z badania zależności między kosztem finansowania a płynnością rynków, będących źródłem finansowania, przedstawiliśmy w podziale na rynek międzybankowy, papierów dłużnych i udziałowych. Rynek międzybankowy. Koszt uzupełniania krótkoterminowej płynności zależy od szerokości tego rynku, struktury podmiotowej (np. czy są banki ze strukturalną nadpłynnością) i alternatywnych możliwości inwestowania nadwyżek płynności. Szerokość jest odpornością oprocentowania pożyczek międzybankowych na zmiany wolumenu transakcji na rynku, na harmonogram rynku finansowego obejmujący duże emisje papierów skarbowych czy banków centralnych oraz okresy regulowania zobowiązań podatkowych banków. Ryzyko zmian kosztu finansowania obrazuje wrażliwość krzywej finansowania na zmiany czynników ekonomicznych (np. stóp procentowych, natychmiastowości i szerokości rynku). 7 Podobna praca Grąt-Osińskiej i Pawliszyna (2006) przedstawia analizę systemu płatniczego SORBNET. 8...czyli grafów, w których to, czy dane wierzchołki połączone są krawędzią (w języku systemu płatniczego: to czy następuje przepływ środków finansowych), opisuje zadane prawdopodobieństwo. Rynek pochodnych instrumentów kredytowych. Koszt finansowania może zależeć bezpośrednio oraz pośrednio od płynności rynku pochodnych instrumentów kredytowych. Po pierwsze, płynność tego rynku, w szczególności rynku sekurytyzacji, umożliwia bankom pozyskiwanie środków na prowadzenie akcji kredytowej. Na wartość środków, które bank może dostać, przekazując aktywa do sekurytyzacji, wpływa premia za ryzyko płynności. Jak pokazały wydarzenia na rynku międzybankowym związane z kryzysem subprime, koszt zależy również od wysychania rynku sekurytyzacji oraz rynku instrumentów CDO i ABS (w szczególności MBS 9 ). Po drugie, koszt może być związany z możliwością tzw. uwolnienia kapitału. Sekurytyzacja może zmniejszyć wartość aktywów ważonych ryzykiem i tym samym podnieść współczynnik wypłacalności danego banku. Wyższa wypłacalność może korzystnie wpłynąć na krzywą finansowania tego banku. Jeśli rynek oceni, że sekurytyzacja poprawiła wiarygodność kredytową banku, to banki mogą być skłonne udzielać mu pożyczek za niższą cenę. Rynek dłużnych papierów wartościowych. Płynność tego rynku głównie rynku papierów skarbowych, zarówno pierwotnego, jak i wtórnego warunkuje stabilny dostęp banków do źródeł krótkoterminowej płynności. Może jednak zależeć od potrzeb pożyczkowych budżetu państwa, które mogą podlegać wahaniom. Rozwinięty i płynny rynek instrumentów pozaskarbowych może łagodzić szoki płynności. Rynek papierów wartościowych z prawem do kapitału. Wpływ płynności tego rynku na koszt uzupełniania krótkoterminowej płynności przez banki zależy od możliwości inwestowania banków w akcje. W Polsce kapitalizacja i obroty na giełdzie są zbyt małe, by banki mogły uzupełniać płynność dzięki handlowi na GPW, nie wpływając na ceny akcji. Koszt pozyskiwania płynności (przez sprzedaż akcji) byłby prawdopodobnie znaczny. Zaangażowanie banków na rynku akcji (nawet z przeznaczeniem lokacyjnym) pozostaje znikoma. Banki wskazują na jeszcze dwa związki płynności rynku z płynnością banków. Po pierwsze, płynność rynku finansowego może spaść bardzo gwałtownie (ang. liquidity squeeze) po przekroczeniu pewnego poziomu krytycznego relacji między dostępną a brakującą płynnością w systemie. Wówczas bardzo trudno przewidzieć koszt uzupełnienia płynności na podstawie prognoz stawek oprocentowania i premii za płynność. Dlatego w ocenie wpływu liquidity squeeze na płynność banku i zapewnianiu płynności pomocne, wręcz niezastąpione, mogą być stress-testy (zob. podrozdział 4.2). Ich celem może być określenie wpływu obniżenia się ratingu banku na koszt finansowania. Po drugie, jeśli bank działa aktywnie na rynkach finansowych oddalonych geograficznie, to istotnym problemem w zarządzaniu płyn- 9 MBS Mortgage Backed Securities to ABSy, w których zabezpieczeniem są kredyty hipoteczne.\n12 Bank i Kredyt lipiec 2008 Financial Markets and Institutions 25 nością jest zależność płynności rynku od strefy czasowej. Polega na tym, że pewne instrumenty (np. repo na rynku amerykańskim), które mogą zaspokajać zapotrzebowanie na płynność w czasie, gdy dany rynek (np. amerykański) jest otwarty, nagle przestają być dostępne, ponieważ na obecnie aktywnych rynkach (np. na rynku azjatyckim) obroty tymi instrumentami są niewielkie Podsumowanie Zaproponowane w literaturze i stosowane w bankach modele płynności opisują podstawowe mechanizmy powstawania i zanikania płynności w systemie bankowym. Pomagają w wyjaśnieniu fundamentalnych przyczyn pojawiania się problemów z płynnością w bankach, mierząc i oceniając bilans przepływów środków pieniężnych w banku i niedopasowanie terminów zapadalności aktywów i wymagalności pasywów. Wspomagają również badanie stabilności źródeł finansowania działalności banku. Niektóre modele pozwalają rozpoznawać interakcje banków na rynku finansowym. Adekwatny opis oraz skuteczny pomiar i ocena płynności za pomocą dostępnych narzędzi napotykają trzy główne problemy. Po pierwsze, powstały sprzeczne teorie utrzymywania się płynności banków i rynku międzybankowego i wciąż nie są zweryfikowane empirycznie (np. teoria wypychania wobec teorii absorpcji ryzyka). Po drugie, część modeli przedstawia płynność banków w sposób zbyt uproszczony. Przykładem są modele płynności narażonej na ryzyko, płynności w systemach płatniczych i efektu domina. Obserwowana na rynku międzybankowym dynamika płatności (wynikająca np. ze zmian ekspozycji na rynku pieniężnym) jest bardzo skomplikowana i modele teoretyczne wciąż nie są w stanie uchwycić jej istoty. Po trzecie, dane historyczne są mało przydatne do oceny bieżącej płynności banku, która może błyskawicznie się zmieniać. Największą trudnością w wiarygodnym opisie płynności jest uwzględnienie faktycznych, przyszłych przepływów środków pieniężnych w banku i ocena szansy wystąpienia różnych skrajnych scenariuszy płynności. Adekwatność opisu, czyli wierne odwzorowanie płyn- 10 Problem ten był wyraźnie podkreślany na seminarium w BIS wspominanym w podrozdziale 4.1. ności, jest podstawowym warunkiem właściwego określenia przez bank akceptowanego poziomu ryzyka płynności oraz skuteczności zarządzania płynnością. Płynność można mierzyć za pomocą wielu standardowych wskaźników, z których część jest zalecana przez instytucje regulujące system bankowy. Jednak analiza płynności oparta na wskaźnikach bilansowych i pozabilansowych jest oceną historyczną, która nie bierze pod uwagę wymiaru czasowego płynności. Ekonomiści (naukowcy, specjaliści w bankach i instytucjach nadzorczych) wypracowali metody oceny wartości narażonej na ryzyko płynności. Pozwalają one ocenić maksymalne niedobory płynności w α procent najbardziej niekorzystnych zdarzeń wpływających na zdolność banku do terminowego regulowania zobowiązań. Podstawowym problem ze stosowaniem tych metod są zwykle krótkie szeregi czasowe obserwacji rynku finansowego i bilansu przepływów w banku potrzebnych do oszacowania wpływu czynników ekonomicznych na płynność banku. Szeregi danych są za krótkie, ponieważ płynność banku kształtują bardzo trudne do zmierzenia parametry rynku finansowego i struktury bilansu oraz relacje banku z klientami i jego wiarygodność. Jeśli brakuje wiarygodnych prognoz kształtowania się wskaźników płynności, pomocne w analizie płynności banku (i innych podmiotów rynku finansowego) mogą być stress-testy. Banki centralne lub instytucje nadzorcze rekomendują stress-testy płynności jako narzędzie oceny odporności płynności banków na różnego rodzaju zaburzenia. Nadzorcy rynku finansowego wypracowują zasady dobrej praktyki przy stosowaniu stress-testów, przyczyniając się do ulepszania metod i tworzenia standardów. Podstawowym problem wpływającym na wyniki stress-testów jest dobór odpowiednich (ani zbyt optymistycznych, ani zbyt pesymistycznych) scenariuszy do symulacji. Dla banków centralnych prowadzenie wiarygodnych stress-testów płynności jest utrudnione ze względu na ograniczony dostęp do danych, np. o strukturze wpływów i wypływów finansowych w bankach w krótkich terminach (np. do jednego dnia czy do kilku dni), o relacjach z klientami, którzy mogliby udzielić dodatkowych pożyczek krótkoterminowych w okresie zwiększonego zapotrzebowania na płynność.\n13 26 Rynki i Instytucje Finansowe Bank i Kredyt lipiec 2008 Bibliografia Acharya V., Pedersen L.H (2004), Asset Pricing with Liquidity Risk, Working Paper, No , NBER, Cambridge. Aleksiejuk A., Hołyst J., Kossinets G. (2001), Self-organized criticality in a model of collective bank bankruptcies, mimeo, Allen F., Gale. D (2000), Financial Contagion, Journal of Political Economy, Vol. 108, No. 1, s Allen F., Gale. D (2004), Financial Fragility, Liquidity, and Asset Prices, Journal of the European Economic Association, Vol. 2, No. 6, s Amihud Y. (2002), Illiquidity and Stock Returns: Cross-Section and Time-Series Effects, Journal of Financial Markets, No. 5, s Angelini P., Maresca G., Russo D. (1996), Systemic risk in the netting system, Journal of Banking & Finance, No. 20, s Basel Committee on Banking Supervision (2000), Sound Practices for Managing Liquidity in Banking Organisation, Basel. Basel Committee on Banking Supervision (2006), The management of liquidity in financial groups, BIS Working Group on Risk Assessment and Capital, Basel. Bervas A. (2006), Market liquidity and its incorporation into risk management, w: Banque de France, Financial Stability Review, maj, Paris. Bhattacharya S., Thakor A. (1993), Contemporary Banking Theory, Journal of Financial Intermediation, No. 3, s Brunnermeier M., Pedersen L.H. (2006), Market Liquidity and Funding Liquidity, mimeo, Chorafas D. (2002), Liabilities, Liquidity, and Cash Management: Balancing Financial Risk, John Wiley & Sons Inc, New York. Chordia T., Roll R., Subrahmanyam A. (2001), Market liquidity and trading activity, Journal of Finance, Vol. 56, No. 2, s Committee on the Global Financial System (2001), A survey of stress tests and current practice at major financial institutions, BIS, Basle. Cifuentes R., Ferrucci G., Shin H.S. (2004), Liquidity Risk and Contagion, London School of Economics and Political Science, London. Danmarks Nationalbank (2006), Financial Stability 2006, Copenhagen. Diamond D.W. (1997), Liquidity, Banks, and Markets, Journal of Political Economy, Vol. 105, No. 5, s Diamond, D.W., Dybvig, Ph.H. (1983), Bank Runs, Deposit Insurance, and Liquidity, Journal of Political Economy, Vol. 91, No. 3., s Diamond D., Rajan R. (2005), Liquidity Shortages and Banking Crises, Journal of Finance, Vol. 60, No. 2, s Elsinger H., Lehar A., Summer M. (2006), Risk Assessment for Banking Systems, Management Science, Vol. 52, No. 9, s Fender I., Gibson M.S., Mosser P.C. (2001), An International Survey of Stress Tests, NYFED Current Issues in Economics and Finance, Vol. 7, No. 10, s Fiedler R. (2002), Techniques and Strategies for Managing Liquidity Risk, Seminarium PRMIA, Warszawa, FSA (2008), Review of the liquidity requirements for banks and buildings societies, No. 08/3, Financial Services Authority, London. Gatev E., Schuermann T., Strahan Ph. (2006), Managing Bank Liquidity Risk: How Deposit- Loan Synergies Vary with Market Conditions, Working Paper, No.12234, NBER, Cambridge. Grąt-Osińska A., Pawliszyn M. (2007), Poziomy płynności i opóźnienia w rozrachunku w systemie SORBNET podejście symulacyjne przy użyciu symulatora systemów płatności BoF-PSS2, Bank i Kredyt, nr 5, s Holmström B., Tirol J. (1996), Private and public supply of liquidity, Working Paper, No. 5817, NBER, Cambridge. Iori J., Saqib J., Padilla F. (2006), Inter Bank Lending, Reserve Requirements and Systemic Risk, Journal of Economic Behavior & Organization, Vol. 61, No. 4, s Jacklin Ch.J., Bhattacharya S. (1988), Distinguishing Panics and Information-based Bank Runs: Welfare and Policy Implications, Journal of Political Economy, Vol. 96, No. 3, s Jarrow R., Protter Ph. (2005), Liquidity Risk and Risk Measure Computation, mimeo, Cornell University,\n14 Bank i Kredyt lipiec 2008 Financial Markets and Institutions 27 Kambhu J. (2006), Trading Risk, Market Liquidity, and Convergence Trading in the Interest Rate Swap Spread, FRBNY Economic Policy Review, Vol. 12, No. 1, s Kearns A. (2006), Top-Down Stress Testing: The Key Results, w: Central Bank and Financial Services Authority of Ireland, Financial Stability Report 2006, Dublin. Kearns A., McGuire M., McKiernan A.M., Smyth D. (2006), Bottom-Up Stress Testing: The Key Results, w: Central Bank and Financial Services Authority of Ireland, Financial Stability Report 2006, Dublin. Kiyotaki N., Moore J. (1997), Credit Cycles, Journal of Political Economy, Vol. 105, No. 2, s Komisja Nadzoru Bankowego (2007), Uchwała w sprawie wiążących banki norm płynności, Nr 9/2007, Leinonen H., Soramäki K. (2003), Simulating Interbank Payment and Securities Settlement Mechanisms with the BoF-PSS2 Simulator, Discussion Paper, No. 23, Bank of Finland, Helsinki. Leinonen H. (2005), Liquidity, risks and speed in payment and settlement systems a simulation approach, Bank of Finland Studies, No. E:31, Bank of Finland, Helsinki. Liu W. (2006), A liquidity-augmented capital asset pricing model, Journal of Financial Economics, No. 82, s Matz L., P. Neu (2007), Liquidity risk measurement and management: A practitioner s guide to global best practices, Wiley Finance Series, Wiley&Sons, New York. National Bank of Belgium (2006), Financial Stability Review 2006, Brussels. Pietrzyk G. (2007), Płynność banku komercyjnego, Gazeta Bankowa, 8 14 stycznia, s Postlewaite A., Vives X. (1987), Bank Runs as an Equilibrium Phenomenon, Journal of Political Economy, Vol. 95, No. 1, s Pástor L., Stambaugh R.F. (2003), Liquidity Risk and Expected Stock Returns, Journal of Political Economy, Vol. 111, No. 3, s Persaud A. (2003), The ultimate stress-test: modelling the next liquidity crisis, RISK, Vol. 6, No. 11 Qi J. (1994), Bank Liquidity and Stability in an Overlapping Generations Model, Review of Financial Studies, Vol. 7, No. 2, s Sarr A., Lybek T. (2002), Measuring Liquidity in Financial Markets, Working Paper, nr 02/232, IMF, Washington, D.C. Soramäki K., Bech M., Arnold J., Glass R., Beyeler W. (2006), The Topology of Interbank Payment Flows, NYFED Staff Report, No. 243, Williamson S. (1988), Liquidity, Banking, and Bank Failures, International Economic Review, Vol. 29, No. 1, s White B. (2008), Bear Stearns passes into Wall Street history, Financial Times, 29 maja, s. 2.


Wysłany: Sro 30 Cze, 2010 FOTOGRAFIA LUDZI Lipiec-Grudzień 2010\nFotografia ludzi lipiec-grudzień 2010\nJarosław Kaczyński na wiecu\nTym razem bez strobistowania.\nnowy dział 'LUDZIE" coś słabo się rozwija\ndawid_gaszynski, 1- "WIELKI przegrany" mocne słońce a bardzo fajnie na twarzy widać szczegóły w cieniach - dobra obróbka\nkomor, 2- dla mnie po prostu ok\nTworas, podoba mi się, szczególnie 4-ka\n3. wygląda bardzo sztucznie, ale 4. fajne, ale to dziecko może na coś patrzeć, bo dziwnie wygląda, gdy śmieje się z... ?\nale jak sztucznie? że np "zagrane"? nie nie było w tym gry oni po prostu się tak bawili\nw 4 chciałbym by wzrok skierował na obiektyw...ale było to nie możliwe...po prostu się bawił i śmiał do mamy...\n5. Strach ma wielkie oczy\nWiem.. nie trafiłem z ostrością, ale nie mogłem się powstrzymać\n2 widać, że masz doświadczenie portretowe, podoba mi się no i ładna Ci córa rośnie... współczuję\n3 Super, młodzi będą mieli niezłą pamiątkę Jak dla mnie świetny moment.\n5 Obróbka, opis, kadr wszystko na tak\nTworas, 3 i 4 bardzo przyjemne !\nedmun, 5 smutna fotografia, ale fotka dla mnie świetna, ale ja się nie znam, więc nie wiele mogę rzec ino to co rzekłem\nTworas, następnym razem poproś mamę, żeby sobie siadła czy uklękła. Zdjęcia dzieci które patrzą w górę, na stydyjnej „płachcie” – jakoś do mnie nie przemawiają.\nkomor, wiesz... naprawdę staraliśmy się by dziecko patrzyło na mnie... ale po prostu nie wyszło:) gdy już mieliśmy dość to dzieciak śmiał się do mamy, która sobie stała z boku... i okazało się, że to jedno z lepszych zdjęć jakie udało się zrobić\nRęki/twarzy mamy brakuje.\nedmun zadziwiasz mnie, twoje zdjęcia są na przemian dobre albo totalne gnioty w tym wypadku bardzo na tak


Jak ogarnąć extremalne spalanie w 1.0?\nod kiedy mam swifta 1.0 z 98r. to przeraża mnie jego spożycie PB /nie ma gazu/ 10L lekką ręką w mieście zaś ~6L w trasie w 2 osoby z bagażami na tydz..\nPali pięknie (słyszalnych hydropopychaczy 30sek nie liczę:P ), po odpaleniu pochodzi na ssaniu chwilę póżniej obroty spadają nieco mniej niż tyś i tyle trzyma- moc ma w pełnym zakresie- no nie mam nawet na siłę jakiego objawu podać..\nspr sondę, czujniki, zmieniłem monowtrysk kompletny, kable WN, świece ok, spr bezpieczniki, spr kabelkologię, rurkologię- nie mam pomysłu co może być-jakieś sugestie?\nBrać się za podblokową podmianę ECU na jakiegoś z allegro?\nA może macie namiary na jakiegoś forumowicza-czarodzieja z wa-wy i okolic co mógłby zajrzeć fachowym okiem na niego za mocne litrowe trunki?\nA może zajrzyj jeszcze tu tu...?\nA może zajrzyj\njak najbardziej spr i mam 1.04V- nie mogę jednej śr odkręcić więc do tych poradnikowych 0,98V-1,02V narazie się nie zbliżę- 2setne V zrobią taką robotę?\nP.S. proszę o przeniesienie do technicznego "bom gapa" i nie tu wsadziłem gdzie trzeba.\njak najbardziej spr\ni mam 1.04V- nie mogę jednej śr odkręcić więc do tych poradnikowych 0,98V-1,02V\nnarazie się nie zbliżę- 2setne V zrobią taką robotę?\nP.S. proszę o\nprzeniesienie do technicznego "bom gapa" i nie tu wsadziłem gdzie trzeba.\nA może masz jak kolega Żubrowaty - przewód nadmiaru od monowtrysku do zbiornika zapchany/zagięty?\nAlbo problemy z regulatorem ciśnienia paliwa?\nA miałem auto na boku- mogłem zobaczyć jak wyglądają przewody od paliwa, za filtr zabiorę się jak dorwę do kanału..też o nim zapomniałem gdy auto było na boku bez paliwa bo była spawana podłoga..\nmoze sonda lambada sie odczepila? albo cos w pompa paliwa w sumie duzo moze byc przyczyn ...\nJutro za dnia posiedzę nad nim pod blokiem- jest możliwość spr drożności powrotu po za przejrzeniem go na całym odcinku /bo nie mam aktualnie kanału/?\nSonda powpinana gdzie trzeba- ale jak spr czy sygnał dochodzi do komputera?\nsprawdź dobrze ten powrót paliwa , moje suzi paliło 15 litrów jak był zaciśnięty , a był przyciśnięty gumowy kawałek nad zbiornikiem , zrobiłem i jaka ulga teraz dla portfela;)\ngdzie trzeba- ale jak spr czy sygnał dochodzi do komputera?\nWymigaj błędy, jak nie dochodzi do kompa to będzie sygnalizować\nfiltr paliwa nie powoduje wzrostu spalania. pompa paliwa także nie powoduje wzrostu spalania chyba ze coś jej odbiło i ma większą prędkość niż normalnie i nie wyrabia regulator ciśnienia.\nszukasz albo zgniecionego przewodu powrotu paliwa, albo uszkodzonego regulatora ciśnienia (jeżeli wtrysk leje paliwo), albo uszkodzonego wtrysku, uszkodzonej lambdy, zle ustawionego TPS-a, zle ustawionego kąta zapłonu przez co dajesz mu wiecej gazu bo go muli. itd\nDokładnie to co kolega pisze , sprawdź-znajdź-napraw,wróć i pochwal sie co nawaliło ,u mnie też jest albo wtrysk albo ten regulatorek walnięty ,czasami zaskakuje mnie spalanie i dziwna praca silnika , lecz mój problem nie do rozwiązania , problem występuje okresowo i bardzo krótko , komp nie pokazuje żadnych błędów .\nMiłego Weekendu Panowie!!!\npowoduje wzrostu spalania. pompa paliwa także nie powoduje wzrostu spalania chyba ze\ncoś jej odbiło i ma większą prędkość niż normalnie i nie wyrabia regulator\nzgniecionego przewodu powrotu paliwa, albo uszkodzonego regulatora ciśnienia (jeżeli\nwtrysk leje paliwo), albo uszkodzonego wtrysku, uszkodzonej lambdy, zle ustawionego\nTPS-a, zle ustawionego kąta zapłonu przez co dajesz mu wiecej gazu bo go muli. itd\njak zdiagnozować domowym sposobem regulator ciśnienia?\nwtrysk wymieniony, lambda też, tps ustawiony, kąt zapłonu spr, błędów brak. był 42 ale znikł po resecie.\nA co do regulatora to wymianiałem monowtrysk z całą podstawą a w niej jest regulator ciśnienia i jak było tak i jest ze spalaniem..\nu mnie tez wyskakiwał błąd 42 , po skasowaniu wskakiwał po tygodniu znowu , sprawdź dobrze ten układ odpływu paliwa do zbiornika .\nsprawdź dobrze ten\nukład odpływu paliwa do zbiornika .\nWykorzystując moje płuca nieskalane paleniem, stwierdzam, że bez oporu robię jacuzzi w zbiorniku, więc kwestia powrotu niestety odpada- a już się cieszyłem..\nBłędy wymigane dzisiaj to raptem kod 12\nPo miesiącu postoju zapalił za 1 bez problemu, schodzi ze ssania katalogowo, obroty trzyma extra, jedynie wymieniłem 15A na 20A /tylko taki miałem pod ręką/ bezpiecznik co by radio i zegarek ożyło..więcej problemów brak.. p o z a s p a l a n i e m fcuk!\nSkoro wszystko niby ok ja bym sprawdził taka prozaiczna rzecz a mianowicie czy koła nie trzymają.. znaczy hamulce.. Ja raz tak miałem w legacy i spalanie .. podskoczyło.. niewiele ale tam motor 2,5 wiec mu lżej było to przełknąć Jednak dla litrówki to może być duuuze obciążenie.\nto też sprawdzone..\nna szczęście swift to 1 z 4 aut w domu, mam też gacka 2.5 AT i mniej w złotówkach pali od swifta bo ma brc na pokładzie:)\nA paliwo z baku nie ucieka? Może jakiś wyciek jest. Bo skoro tyle sprawdziłeś, a dalej nic..\nAnalize spalin robiłeś?\nAuto potrafi stać tygodniami w 1 miejscu i wycieków z czegokolwiek nie ma a jestem na tym pkt przewrazliwiony;)\nNa analizę podjadę jak znajomek wróci do pracy to się bez nerwów analizę zrobi.\nprzecież nie zobaczysz wycieku paliwa pod autem ,przecież to paruje , ja mam gdzieś niewielki przeciek ale nie mogę zlokalizować,a paliwo czuć!


WYKOŃCZENIE PAZNOKCI - - Tipsy żel, sklep - Bytom - Topstylista.pl\nKatalog » WYKOŃCZENIE PAZNOKCI\nWYKOŃCZENIE PAZNOKCI w tej kategorii znajdą Państwo wszystko co niezbędne.\nWyświetlanie od 11 do 20 (z 21 pozycji) Stron: [<< Poprzednia] 1 2 3 [Następna >>]\nClean & prep 15ml przygotowanie płytki Cena:\nCLEAN & PREP ODTŁUSZCZACZ W PĘDZELKU PREPARAT Z NOWEJ SERII MINI - 15 ml Preparat Clean & Prep oferujemy w eleganckiej buteleczce z pędzelkiem o pojemności 15 ml. CLEAN & PREP to ...\nCuticle remover 15 ml usuwanie skórek Cena:\nCuticle remover 6 ml usuwanie skórek Cena:\nDiamond shine 15ml nabłyszczenie Cena:\nDIAMOND SHINE 15 ml NABŁYSZCZACZ Preparat Diamond Shine oferujemy w eleganckiej buteleczce z pędzelkiem o pojemności 15 ml. Preparat Diamond Shine służy do nabłyszczania paznokci naturalnych, akrylowych i żelowych. Można go stosować ...\nDiamond shine 6ml nabłyszczenie Cena:\nSun blocker 15 ml stop żółtym paznokciom Cena:\nSUN BLOCKER 15 ml Z FORMUŁĄ UV PROTECT NAJLEPSZY LAKIER NA POLSKIM RYNKU PRZECIW ŻÓŁKNIĘCIU SUN BLOCKER UV pakowany jest w eleganckie i praktyczne szklane buteleczki z pędzelkiem o pojemności 15 ml. SUN BLOCKER UV to najlepszy ...\nSun blocker 6 ml stop żółtym paznokciom Cena:\nSUN BLOCKER 6 ml Z FORMUŁĄ UV PROTECT NAJLEPSZY LAKIER NA POLSKIM RYNKU PRZECIW ŻÓŁKNIĘCIU SUN BLOCKER UV pakowany jest w eleganckie i praktyczne szklane buteleczki z pędzelkiem o pojemności 6 ml. SUN BLOCKER UV to ...\nTip blender 15ml pilnik w płynie Cena:\nTip blender 6ml pilnik w płynie Cena:\nTIP BLENDER 6 ml PILNIK W PŁYNIE Preparat Tip Blender oferujemy w eleganckiej buteleczce z pędzelkiem o pojemności 6 ml. Po zalicytowaniu prosimy o maila z określeniem rodzaju ...\nTop coat 15ml nabłyszczacz i utrwalacz Cena:\nLAKIER TOP COAT 15 ml NABŁYSZCZACZ I UTRWALACZ TOP COAT pakowany jest w eleganckie i praktyczne szklane buteleczki z pędzelkiem o pojemności 15 ml. TOP COAT ...\nBrokat błękit jasny nr 64 słoiczek


Marcin Chabowski ponownie mistrzem Polski w biegu ulicznym w Gdańsku\nZawodnik STS Pomerania Szczecinek, 32-letni Marcin Chabowski, wziął udział w biegu o mistrzostwo Polski w Gdańsku.\nMarcin Chabowski już na trzecim kilometrze oderwał się od rywali walczących o medale 8. mistrzostw Polski, na mecie jego przewaga wyniosła ponad pół minuty. Zawodnik jest niezwykle skuteczny, jeśli chodzi o bieg w Gdańsku. W piątym starcie w mistrzostwach w tym mieście, po raz piąty sięgnął po tytuł mistrzowski.\nMarcin Chabowski zdobył tym samym złoty medal mistrzostw Polski w biegu ulicznym na dystansie 10 km w ramach 24. festiwalu Bieg św. Dominika. Jego czas na mecie wyniósł 29 minut i 14 sekund.\nTeraz biegacza STS czeka półmaraton Praski, który odbędzie się już 2 września - trasa biegu wieczornego w Warszawie wyniesie blisko 22 kilometry.\nbiegi, gdańsk, pomerania, chabowski, złoto - komentarze opinie


Zupy - Pinger.pl\nWpisy oznaczone tagiem "zupy" (167)\n/338 dni temu (13 lutego)\n#przepisy #diety #barszczczerwony #zupy #wegan\nTo Be Fit&Healthy&Happy: Wegański barszcz czerwony kwaśny\nilość sztuk: 5 litrów\n- 1 opakowanie kminku\n- pół niewielkiego selera\n- kromka chleba razowego (opcjonalnie)\nZagotować 10 litrów wody z dodatkiem 2 małych łyżek soli, 2-3 łyżek cukru i torebką kminku. Przestudzić - zalewa ma być letnia lub całkiem chłodna.\nJarzyny umyć, obrać i drobno pokroić lub zetrzeć na grubym tarle. Czosnek obrać. Cebulę drobno posiekać.\nZalać jarzyny, czosnek i cebulę przestudzoną zalewą (można dodać piętkę chleba razowego aby się lepiej ukisił), przykryć talerzykiem i odstawić na kilka dni w niezbyt ciepłe i niezbyt zimne miejsce (temperatura pokojowa), aż na wierzchu pojawi się piana.\nPrzelać barszczyk do butelek lub słoików odcedzając jarzyny. Pić od razu lub przechowywać w lodówce.\n#zielona zupa #ćwiczenia #odchudzanie #zdrowa dieta #płaski brzuch #zdrowa zupa #zupy\nWiktoria W: PALEO ZUPA ZIELONA ZDROWA ZUPA\n- 2 nóżki, 1 udko z kurczaka (lub inne mięso, podroby, kości)\n- ok. 250-300 g fasolki szparagowej zielonej\n- ok. 500 g szpinaku mrożonego (lub w liściach)\n- ok. 100-200 g kapusty kiszonej\n- 200-250 ml mleka kokosowego (lub innego roślinnego lub 2 szt. serków topionych trójkątnych śmietankowych - dla tych co mogą raz na jakiś czas i nie są 100% paleo)\n- sól himalajska (lub morska)\n- 5-6 liści laurowych\n- 8-10 ziaren ziela angielskiego\n- kiełki do dekoracji (ja użyłam kiełek fasoli mung oraz mieszanki kiełków pikantnych)\n#rozgrzewające #błyskawiczne #zupy\nW mojej magicznej kuchni..: Błyskawiczna zupa parówkowa\nZupa mimo, swej prostoty jest bardzo smaczna. Niestety zawiera sporo kalorii, ale na zimę od czasu do czasu jest jak znalazł.\nser żółty typu mozarella, gouda itp. (Taki który będzie się ciągnąć)\nmąka, śmietana do zagęszczenia\nParówki kroimy w plasterki,zalewamy półtora listra wody, gotujemy z liściem i zielem,\njak zawrze można dodać kostkę rosołową. Doprawiamy do smaku. Wystarczy chwilę pogotować,tyle żeby zdążyła nabrać smaku.\nDodajemy koncentrat pomidorowy i zagęszczamy odrobiną mąki i śmietany(łyżka/dwie ewentualnie trzy łyżki mąki i łyżka śmietany).\nPodajemy z makaronem i startym serem, który ma się ciągnąć.\nι'м мσяє тнαи нυмαи ♡: Zupa parowkowa ? Hmm ... nigdy nie słyszałam :)\n#kuchnia #przepisy #zupy\nKobietamag: Na rozgrzewkę – najlepsza zupa!\nW chłodne dni na obiad najlepiej sprawdzają się zupy. Są zdrowe, pożywne, zazwyczaj mało kaloryczne i dzięki odpowiednio dobranym przyprawom świetnie rozgrzewają. Jeśli nie macie pomysłu jak je przygotować, skorzystajcie z naszych przepisów.\n#Z przepisem! #Kulinarki #Zupy\nNieAnonimowa: Zupa krem z brokułów!\n1 duży brokuł - do zupy wykorzystujemy jedynie różyczki.\n2 marchewki (może to być jedna marchewka i jedna pietruszka)\ndwa ząbki czosnku (opcjonalnie)\n* Warzywa myjemy i obieramy, brokuły rozdzielamy na różyczki, myjemy.\n* Drobno pokrojoną cebulę i opcjonalnie czosnek podsmażam na oliwie z oliwek/można zastąpic oliwę masłem klarowanym.\n* Gdy cebula jest już zeszklona dodaję pokrojoną w kostkę marchewkę i ziemniaki. Krótko podsmażam, max. 5 minut.\n* Zalewam całość wodą - 500 ml, dodaję różyczki brokuła, kostkę rosołową (domową, przygotowaną w thermomixie, ale gdy nie mam ich gotowych wrzucam sklepową), pieprz i sól. Po kilku minutach, ok. 5-ciu, lekko rozdrabniam (aby warzywa szybciej się ugotowały, a brokuły nie stracił koloru) blenderem. Gotuję 15-17 minut. Następnie całość blenduję na gładko.\n* Po upływie 12 minut dodaję 300 ml wody i 4 łyżki jogurtu greckiego; szybko roztrzepuję trzepaczką. Gotuję 5 min.\nZawsze doprawiam do smaku. Najlepsza jest na drugi dzień, zupa idealna. Bardzo pożywna, niskokaloryczna (można zastąpić grecki jogurt tym naturalnym), bardzo sycąca i oczyszczająca organizm!\nDobrze smakuje z ciemnym pieczywem, grzankami, groszkiem ptysiowym, prażonymi migdałami... lub tak jak ja lubie - solo!\n/5 lat temu (18 stycznia) /33 komentarze\nMiaTosia: a wiesz może ile mniej-więcej ma kcal ? :)\nMiaTosia: wygląda pysznie :D\npiska: Bardzo lubię, ale mój ulubiony krem to z pomidorów i grillowanej papryki mmmmm :D


Do Polski z Libanu przybędą tylko chrześcijanie! | Fronda.pl\nDo Polski z Libanu przybędą tylko chrześcijanie!\nWiceszef MSWiA Jakub Skiba potwierdził, że wśród uchodźców, którzy przybędą do Polski z Libanu, znajdą się tylko chrześcijanie.\nTylko chrześcijanie mają trafić do Polski w ramach przesiedleń z Libanu. Kilkaset osób jest już gotowych na przyjazd do naszego kraju – ustaliło RMF FM.\nPrzyjęcie uchodźców z Libanu jest dobrowolną decyzją naszego rządu, który zdecydował, że przyjmie jedynie chrześcijan. Wiceszef MSWiA Jakub Skiba w rozmowie z RMF FM przyznał, że zadecydowały tu możliwość przyszłej asymilacji tej ludności, a także kwestie bezpieczeństwa.\nJakub Skiba zwrócił uwagę, że selekcji religijnej przyjmowanych uchodźców sprzeciwia się biuro Wysokiego Komisarza ONZ do spraw Uchodźców, z którym prowadzone są rozmowy. W razie niepowodzenia, Polska może przyjąć syryjskich chrześcijan w ramach rządowej akcji humanitarnej, a nie w planie unijnych przesiedleń.\n''W razie niepowodzenia, Polska może przyjąć syryjskich chrześcijan w ramach rządowej akcji humanitarnej, a nie w planie unijnych przesiedleń.'' No patrzcie jak sprytnie. Czyli przyjmą zarówno tysiące rzekomych chrześcijan jak i tysiące muzułmanów.\nNiech przyjmą same kobiety i już. :)\nBędzie tak: w ramach ''rządowej akcji humanitarnej'' przyjmą tylko chrześcijan żeby zamydlić Polakom oczy, i by przekonać nas że nie będą wpuszczali muzułmanów. Sprawa przycichnie, ludzie się uspokoją nie zauważając że ''plan unijnych przesiedleń'' czyli sprowadzania muzułmanów do Polski en masse, a la Kolonia również został po kryjomu przeprowadzony lub zostanie przeprowadzony po sukcesie ''rządowej akcji humanitarnej''. Zawiłe to, ale tak właśnie ''ci z góry'' działają.\nPiS to podobne lewactwo do PO, tylko stojące bliżej kruchty.\nSzkoda, że nie libańscy Eskimosi. To dopiero chamówa na maksa. Ktoś może jeszcze wspominał o miłości do bliźniego? :-D\na co do przyjmowania ''kobiet z dziećmi''... Czy wy nie wiecie że istnieje coś takiego jak ''prawo do łączenia rodzin''? I że te kobiety będą mogły sprowadzić do Polski bez problemu swoich mężów? ...\nW ramach testu każda osoba starające się o pobyt w Polsce powinna zjeść kromkę chleba ze smalcem, zagryźć boczkiem i popić gorzałką. Prawdziwy dżihadysta tego nie wytrzyma...\nBrawo! Przynajmniej tyle, bo pewnie to i tak będą młodzi niepracujący mężczyźni. Mam nadzieję, że przynajmniej rozporki będą mieli na wodzy. Żałuję tylko tego, że ci którzy naprawdę potrzebują pomocy pozostali na miejscu nie mając się za co wydostać. Małe dziewczynki pozostały w drodze, na przykład w Bejrucie na ulicach.\nSerio. Nie głosowałam na PIS, ale jestem teraz z nich dumna. Dumna, bo nie kłaniaja się Unii. Dumna nawet jako wróg socjalizmu.


Kontakt Ministerstwo Wesela!\nNie spodziewałem się, że napisanie kilku słów w tym miejscu, okaże się dla mnie takim wyzwaniem. Czas chyba jednak się przywitać 🙂 Cześć, mam na imię Kamil. W 2013 roku ukończyłem studia na kierunku zarządzanie strategiczne.\nJako jeden z pierwszych, w miejscu mojego zamieszkania, zacząłem interesować się tematyką dronów i ukończyłem kurs na licencjonowanego operatora statku bezzałogowego. Od blisko 3 lat latam dla par młodych, a śmigła drona skutecznie podwiewają sukniami świeżo upieczonych mężatek, wzbudzając zainteresowanie gości weselnych. Żadne przestworza nie są mi obce.\nPodczas obsługi pewnego wesela, zdałem sobie sprawę, że możliwość tworzenia wspomnień podczas wesela, to nie tylko latanie dronem, że mogę zacząć robić coś więcej. Tak narodził się pomysł na Ministerstwo wesela.\nCoś więcej o mnie? Uwielbiam jeść – ważne by dużo, najlepiej tańczę – do disco polo, najlepszy odpoczynek – na plaży ale w cieniu, książki – tylko te, z których mogę się czegoś nauczyć.\nMasz pytania ? Czekam na wiadomość lub telefon 😉\nDziałamy w woj. mazowieckim, warmińsko-mazurskim, podlaskim, łódzkim. Przede wszystkim obsługujemy miasta i okolice\n👉Dron w Warszawie, Dron Pułtusk, Dron Mława, Dron Ciechanów\n👉Napis Love i Serce w Pułtusku, Napis Love i Serce w Warszawie, Napis Love i Serce w Ciechanowie, Napis Love i Serce w Mławie\n👉Fotobudka w Warszawie, Fotobudka w Ciechanowie, Fotobudka w Pułtusku, Fotobudka w Mławie\n👉Ciężki dym Warszawa, Ciężki dym Ciechanów


Nowa seria TRUE PERFECTION od Oriflame | Magazyn Drogeria\nCiesz się idealną cerą i młodzieńczym wyglądem\nUpiększający krem nawilżający na dzień True Perfection – formuła wzbogacona ekstraktem z perskiego drzewa jedwabnego (albicji jedwabistej), azjatyckiej rośliny bogatej w aminokwasy i minerały, o silnym działaniu neutralizującym wpływ zanieczyszczeń na komórki skóry. Jako główny składnik pomaga wyrównać koloryt skóry, wygładzić ją i rozświetlić. Krem upiększa skórę poprzez wyrównanie jej kolorytu, wygładzenie jej struktur i linii mimicznych. Cera zyskuje promienny wygląd. Co więcej, albicja jedwabista pomaga zapobiegać starzeniu się skóry.\ncena promocyjna: 49,90 PLN (od 21.10-01.12).\nFormuła nowego kremu na noc z serii True Perfection sprawia, że twarz jest wypoczęta: koloryt cery wyrównany, struktura skóry gładsza, drobne zmarszczki wygładzone, a cera bardziej promienna. Zawarty w kremie ekstrakt z perskiego drzewa jedwabnego – bogaty w aminokwasy i minerały, działa w celu zneutralizowania wpływu zanieczyszczeń na komórki skóry. Efekty widoczne są już po dwóch tygodniach** stosowania kosmetyków. Wspomaga także zachowanie młodego wyglądu. Kwas glikolowy delikatnie złuszcza skórę podczas snu, odsłaniając zdrowe komórki skóry. W efekcie pierwsze zmarszczki mimiczne zostają wygładzone, a koloryt cery – wyrównany.\nNawilża i poprawia koloryt skóry wokół oczu sprawiając, że zmęczone spojrzenie nabiera świeżości i blasku. Formuła opracowana, by pomóc Ci pozbyć się cieni pod oczami, opuchnięć i linii mimicznych, wzbogacona ekstraktem z perskiego drzewa jedwabnego (albicji jedwabistej), bogata w aminokwasy, które sprawiają, że skóra wygląda młodo i świeżo. Zawiera kofeinę, która poprawia krążenie krwi dzięki czemu cienie pod oczami są zredukowane. Chłodzący aplikator kulkowy stymuluje mikrokrążenie krwi w skórze i wzmacnia skuteczność żelu.\nCena regularna: 44,90 PLN\ncena promocyjna: 24,90 PLN (od 21.10-01.12).\nPomaga młodym, aktywnym kobietom uwolnić się od problemu zmęczenia skóry i utraty blasku. Od chwili nałożenia pierwszej kropli serum natychmiast rozświetla skórę za sprawą kompleksu InstantGlow z perełkami rozpraszającymi światło. Ekstrakt z perskiego drzewa jedwabnego (albicji jedwabistej) zapewnia długotrwałe efekty: więcej blasku, wyrównanie kolorytu i wygładzenie struktury skóry. Testy kliniczne wykazały, że u 95% kobiet serum dodało cerze blasku***\ncena promocyjna: 59,90 PLN (od 21.10-01.12).\nTelefon: 0-801 122 000\n« Nowość Pharmaceris N KREM Z WITAMINĄ K uszczelniającą naczynka CAPINON K 1%\nBielenda Professional Home Expert »\nOne Response to “Nowa seria TRUE PERFECTION od Oriflame”\nZnakomita seria od Oriflame 🙂 Żonie już szykuje w prezencie.


Napisano dnia: 2018-04-25 08:17:45\nW połowie kwietnia za oknami zrobiło się zielono. Drzewa wypuściły liście, zaczęły rosnąć kwiaty, zboża, zielenieje i wzrasta trawa, która to spędza sen z oczu zarządcom i firmom zobowiązanym od utrzymania czystości. Jak tu spać spokojnie, kiedy przy drogach, na ścieżkach rowerowych, chodnikach, … niemal wszędzie wokół wyrasta zielone!\nZ pomocą „strudzonym” w latach 80-tych przyszli producenci herbicydów. Wreszcie powstano „coś” co zabija „zielsko”. Bez kosy, bez kopania motyką, bez schylania się i wyrywania każdego z chwastów, teraz kupujemy flaszeczkę, mały opryskiwacz i fiu… zielska nie ma. Wprawdzie odrośnie za parę miesięcy, ale my znowu zrobimy fiu… i po sprawie. Jakie to proste, prawda?\nI tak od początku wiosny, do końca lata hektolitrami herbicydów spryskujemy wszystko, co nam przeszkadza nie zważając przy tym na nic i na nikogo. Takie sytuacje są teraz na porządku dziennym. Do redakcji napływają zgłoszenia od poirytowanych mieszkańców, którzy skarżą się czy to na sąsiadów, czy na biegające po ścieżkach „spółki”, które z umiłowaniem pryskają wszystko co zielone, a przy okazji i całą okolicę potrafią „nawilżać”. Często bez wiedzy w zakresie stosowanie herbicydów panowie z pojemnikami na plecach i dyszą w dłoni, niczym średniowieczni rycerze przemierzają okolicę w poszukiwaniu „zielonego wroga”.\nNikt nie zwraca uwagi na szkodliwość i ewentualne skutki takiego działania, tym bardziej, że zaraz po oprysku nie jesteśmy w stanie dostrzec skażenia. Pryskającym ono ponoć nie przeszkadza, a pozostali dopiero po tygodniu od oprysku zobaczą pożółknięte liście i będą się zastanawiali kto to zrobił oraz czy oni mieli styczność z tym czymś co zabiło zieleń.\nAktualnie w Polsce jest zarejestrowanych ponad 20 środków ochrony roślin zawierających w nazwie słowo „Roundup” (i ponad 110 na bazie substancji czynnej glifosat). Wśród zarejestrowanych środków znajdują się preparaty dopuszczone do użytku na terenach nieużytkowanych rolniczo (m.in. pobocza dróg, drogi, ścieżki dla pieszych, chodniki, bruk). Wbrew pozorom i popularności stosowania np. Roundup-u sprawa nie jest taka prosta, o czym przekonuje nas Pan Grzegorz Gorzała - główny specjalista z Biura Ochrony Roślin i Techniki Głównego Inspektoratu Ochrony Roślin i Nasiennictwa w Warszawie:\nŚrodki ochrony roślin można stosować tylko, jeżeli są dopuszczone do obrotu i stosowania na podstawie wydanych przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zezwoleń lub pozwoleń na handel równoległy. Wykaz zarejestrowanych środków ochrony roślin znajduje się w rejestrze udostępnionym na stronie internetowej Biuletynu Informacji Publicznej Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju.\nZgodnie z art. 35 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin należy je stosować w taki sposób, aby nie stwarzać zagrożenia dla zdrowia ludzi, zwierząt oraz dla środowiska, w tym przeciwdziałać zniesieniu środków ochrony roślin na obszary i obiekty niebędące celem zabiegu.\nPodczas wykonywania zabiegu środkami ochrony roślin, należy szczególną uwagę zwrócić na warunki atmosferyczne, a więc siłę wiatru, temperaturę i wilgotność. Najlepsza temperatura podczas zabiegu to zazwyczaj nie więcej niż 20°C w dzień i nie mniej niż 1°C następnej nocy po zabiegu. Prędkość wiatru nie powinna z kolei przekraczać 3 m/s, a wilgotność powietrza powinna wahać się od 50 do 90 proc. Tu zalecenia niektórych z producentów herbicydów mogą się nieco od siebie różnić. Warto więc przed zabiegiem dokładnie przeczytać ulotkę.\nZakres i warunki stosowania poszczególnych preparatów są szczegółowo określone w etykietach środków ochrony roślin. W etykietach znajdują się również informacje dotyczące warunków bezpiecznego stosowania tj. środki ostrożności dla osób stosujących, środki ostrożności związane z ochroną środowiska naturalnego oraz okresy prewencji i karencji. Etykiety wszystkich zarejestrowanych środków ochrony roślin Minister Rolnictwa publikuje na stronie internetowej\nDodatkowo użytkownicy środków ochrony roślin muszą przestrzegać przepisów określonych w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie warunków stosowania środków ochrony roślin (Dz.U z 2014 r. poz. 516) tj. m.in. zachowywać minimalne odległości od określonych miejsc lub obiektów. - wyjaśnia Grzegorz Gorzała.\nWarto pamiętać, iż osoby stosujące środki ochrony roślin muszą posiadać odpowiednie szkolenia potwierdzone aktualnym, na czas wykonywania zabiegów, zaświadczeniem o ukończeniu szkolenia w zakresie stosowania środków ochrony roślin lub doradztwa dotyczącego środków ochrony roślin, lub integrowanej produkcji roślin, lub innego dokumentu potwierdzającego uprawnienia do stosowania pestycydów.\nNa posiadaczach opryskiwaczy ciąży również obowiązek przeprowadzania okresowych badań potwierdzających sprawność techniczną sprzętu (wyłączone z obowiązkowych badań są opryskiwacze ręczne i plecakowe o zbiorniku mniejszym niż 30 litrów).\nUstawa o środkach ochrony roślin za nieprawidłowe stosowanie środków ochrony roślin przewiduje sankcje karne w postaci kary grzywny.\nCo ciekawe, większość stosujących Roundup i jemu pochodne podkreśla, że preparat nie jest szkodliwy dla zdrowia zwierząt i ludzi, jednak próżno szukać takiego fachowca, który bez mrugnięcia okiem sam zdecydowałby się spożyć ten herbicyd. Różne badania pokazują że z tą nieszkodliwością może być różnie.\nchodnik\t, droga\t, herbicyd\t, lwówecki\t, Lwówek Śląski\t, roundup\nŚroda, 2018-04-25 09:26\nZapraszam na ścieżkę rowerową do Plawnej Dolnej... W Gryfowie jest bezwwzględny zakaz stosowania randup O czym informuje gmina na stronie internetowej. Ustawa zakazuje stosowania tego środka w miastach i wsiach. (Nie dot.rolnikow)\nŚroda, 2018-04-25 10:57\nA ja w tym sezonie zastosowałam na chwasty 10% ocet. Efekt szybszy i spektakularny, oprysk wykonałam w pełnym słońcu i po godzinie chwasty były suche.Polecam. Ekologicznie, szybko i bardzo skutecznie.\nŚroda, 2018-04-25 11:09\nGmina Gryfów może zabroni spożywania kiełbasy krakowskiej ?\nSkoro dom i działka są moją własnością a środek jest dopuszczony do obrotu i stosowany zgonie z przepisami to mogą mi skoczyć i tyle w temacie.\nŚroda, 2018-04-25 12:19\nWarto obejrzeć film " Roundap przed sądem". Ta chemia zabija wszystko. Amerykanski wynalazek, który jest śmiertelnie niebezpieczny i w wielku krajach już wycofany i zabroniony do sprzedazy.\nCzwartek, 2018-04-26 21:18\nNa Jana Pawła pan sprzątający klatki nie wiadomo dlaczego spryskał obrzeża trawnika ta trucizna , gdzie przebywają dzieci i zwierzęta!!! Mój pies i kilka innych piesków struło się niesamowicie kilka dni wymioty i biegunka


Kannabinoidy i ich wpływ na regenerację złamanych kości – Wszystkie Nasiona Marihuany\nKannabinoidy i ich wpływ na regenerację złamanych kości\nPaździernik 7, 2019 Marihuana\nCzym są kannabinoidy? Nazwa ta brzmi obco i tajemniczo, ponieważ rzadko kiedy możemy usłyszeć ją w mediach czy zobaczyć w ogólno dostępnej prasie. Określa ona związki chemiczne obecne tylko w jednych roślinach. Roślinami tymi są konopie, które właśnie dlatego noszą nazwę cannabis. Konopie są niezwykle bogate w kannabinoidy. Związków tych jest kilkadziesiąt. Oprócz nich, rośliny te zawierają flawonoidy i terpeny, a także kwasy kannabinoidowe. Wśród kannabinoidów rozróżniamy związki działające na psychikę i takie, które nie działają na samopoczucie, reakcje, nastrój i zachowanie człowieka. Psychoaktywnym kannabinoidem jest tetrahydrokannabinol THC. Do niepsychoaktywnych związków tego typu należą: kannabidiol CBD, kannabigerol CBG i kannabichromen CBC. Fakt, że konopie zawierają psychoaktywny THC przesądził o tym, że rośliny te zostały uznane za narkotyk i w wielu krajach zakazane. Najwięcej THC zawierają konopie indyjskie i to ich dotyczą wspomniane wyżej zakazy. Konopie przemysłowe zwane też siewnymi również zawierają THC, ale jest go tam bardzo mało. Dodatkowo zawierają duże ilości niepsychoaktywnych kannabinoidów, które wymieniono wyżej. Kannabinoidy niepsychoaktywne charakteryzują się działaniem korzystnym przy łagodzeniu objawów wielu przewlekłych, nieuleczalnych i postępujących chorób, takich jak choroby stawów, jelit, oczu i układu nerwowego.\nZłamania kości. Złamania kości to najczęstsze urazy z jakimi borykają się ludzie w każdym wieku. Kości łamią się nagle i niespodziewanie w różnych sytuacjach. Najczęściej są to wypadki w pracy, w domu czy wypadki komunikacyjne. Złamania kości skutkują długim leczeniem i nieobecnością w pracy. Leczenie złamań jest nie tylko długie, ale i bolesne. Złamana kość zrasta się powoli, a pacjent musi przez kilka tygodni dźwigać ciężki i niewygodny opatrunek z gipsem. Część złamań wymaga leczenia operacyjnego i długiego unieruchomienia. Zdarza się i tak, że raz złamane kości nie zrastają się idealnie i pacjent do końca życia odczuwa związane z tym dolegliwości. Jak dotąd nie udało się znaleźć środka zapobiegającego złamaniom. Specjaliści doradzają codzienne spożywanie pokarmów zawierających wapń. Związek ten jest głównym budulcem kości.\nWpływ kannabinoidów na regenerację złamanych kości. Liczne badania naukowe wskazują na fakt, że systematyczne korzystanie z kannabinoidów wzmacnia kości. Poza tym związki te odwracają proces zanikania kości, a także regulują regenerację tkanek kostnych. Badania dowodzą też, że niektóre kannabinoidy mogą przyspieszać zrastanie się kości, które uległy złamaniu. Niestety, póki co opisywane tu badania dotyczą gryzoni. Podobnie ma się rzecz z badaniami przeprowadzonymi przez uczonych ze Szkocji. Naukowcy ci dowiedli, że dzięki układowi kannabinoidowemu dostarczanie kannabinoidów THC i CBD może poprawiać metabolizm kostny. Prawdopodobnie kannabinoidy wspierają zastępowanie starych komórek kostnych nowymi. W innym badaniu stwierdzono, że THC współpracuje z receptorami CB1 i CB2, dzięki czemu może wspomagać budowanie kości i zapobiegać zanikaniu tkanki kostnej wraz z wiekiem. Kwestia wpływu kannabinoidów na stan kości i leczenia złamań za pomocą THC i CBD wymaga przeprowadzenia jeszcze bardzo wielu badań.