GŁÓWNE TEZY. stycznia 2008 r. - PDF\nGŁÓWNE TEZY. stycznia 2008 r.\nDownload "GŁÓWNE TEZY. stycznia 2008 r."\n1 Nr 12/2011 sierpień 2011 UROOPRACOWANIA Zespół Roboczy ds. Sektora Finansowego Analiza doświadczeń innych krajów UE, które przyjęły euro w zakresie kompetencji ZRSF PEŁNOMOCNIK RZĄDU DS. WPROWADZENIA EURO PRZEZ RZECZPOSPOLITĄ POLSKĄ MINISTERSTWO FINANSÓW RZECZPOSPOLITA POLSKA 1 Powielanie i rozpowszechnianie materiału wymaga wcześniejszej zgody Ministerstwa Finansów.\n2 GŁÓWNE TEZY W dniu wprowadzenia euro wszelkie rachunki (w tym m.in. rachunki bankowe) zostaną przewalutowane na nową walutę. Zgodnie z zaleceniem Komisji Europejskiej 1, przeliczenie to powinno się odbyć bez pobierania jakiejkolwiek opłaty od klientów. W związku z tym, Ŝe zalecenie nie ma mocy powszechnie obowiązującego prawa, państwa wprowadzające euro zdecydowały się na dokonanie stosownych zapisów ustawowych, przewaŝnie w tzw. ustawach horyzontalnych. Zmiana waluty i przeliczenie m.in. sald rachunków bankowych, umów kredytowych i innych instrumentów finansowych odbędzie się przy zachowaniu zasady ciągłości umów. W przypadku produktów, których wartość uzaleŝniona jest od wysokości stóp i wskaźników krajowych, przystosowanie do nowej waluty wiąŝe się z zastąpieniem tych stóp i wskaźników ich odpowiednikami obowiązującymi w strefie euro (np. zamiana stóp NIBOR na EURIBOR na Cyprze). Dostosowania w zakresie obrotu bezgotówkowego (przystosowania kart płatniczych, terminali POS, bankomatów, systemów rozliczeń) będą wymagały analizy integracji obecnych urządzeń z walutą euro. Jak wskazują przykłady państw, które wprowadziły euro po 2002 r. postęp technologiczny umoŝliwił dokonanie większości odpowiednich przystosowań w sposób zdalny. NaleŜy zadbać o to, aby nowe systemy i urządzenia gwarantowały moŝliwość przejścia na euro w sposób jak najbardziej płynny. Wprowadzenie euro wiąŝe się równieŝ z koniecznością przeliczenia na euro wartości akcji i udziałów w spółkach prawa handlowego i innych osobach prawnych. Szczegółowe zasady dokonywania przeliczeń były w analizowanych krajach precyzowane w prawie krajowym. Z doświadczeń państw strefy euro wynika, Ŝe konieczne jest wczesne rozpoczęcie procesu przystosowania w zakresie instrumentów finansowych. PoŜądanym będzie ustalenie na poziomie ustawowym minimalnych wartości nominalnych róŝnego rodzaju instrumentów finansowych (m.in. akcji), tak aby z dniem wprowadzenia euro przeliczenia w tym zakresie przebiegały płynnie, a zaburzenia związane z zaokrąglaniem były moŝliwie jak najmniejsze. Regulacje dotyczące przeliczania na euro danych historycznych róŝniły się w zaleŝności od kraju. Decyzję o dokonaniu konwersji z reguły pozostawiano w gestii instytucji finansowych. Istotne jest, aby w razie przeliczenia wartości na euro, instytucje te zachowywały dostęp do pierwotnych wartości. Dostosowania wewnętrzne instytucji finansowych do wprowadzenia euro są procesem długotrwałym i wymagają wczesnego zaplanowania. W przypadku jednego z największych banków na Słowacji prace dostosowawcze programów IT rozpoczęły się na dwa lata przed wprowadzeniem euro. Wczesne rozpoczęcie dostosowań umoŝliwia łagodne i bezkolizyjne przejście na nową walutę, ułatwiając zarządzanie kosztami procesu. W okresie wprowadzenia euro ceny (w tym równieŝ ceny usług oferowanych przez sektor finansowy) były podawane w dwóch walutach walucie narodowej i euro. Komisja Europejska wskazuje, Ŝe podwójna ekspozycja cen powinna rozpocząć się moŝliwie szybko po ustaleniu przez Radę UE nieodwołalnego kursu konwersji i trwać minimalnie 6 miesięcy, a maksymalnie 1 rok po wprowadzeniu euro. 2 Szczegółowe decyzje dotyczące czasu trwania oraz zakresu podwójnej ekspozycji były podejmowane na poziomie krajowym. NaleŜy zadbać o wysoki poziom poinformowania klientów na temat przeprowadzanych dostosowań. W Słowacji kaŝda instytucja świadcząca usługi bankowe była zobligowana m.in. do wcześniejszego przygotowania i opublikowania (w formie papierowej i elektronicznej na stronie internetowej) stosownych regulaminów i instrukcji dotyczących przejścia na euro. 1 Zalecenie Komisji Europejskiej nr 98/286/WE z dnia 23 kwietnia 1998 r. w sprawie opłat bankowych za konwersję na euro, Dz. U. L 130 z 1 maja 1998 r. 2 Zalecenie Komisji Europejskiej nr 2008/78/WE z dnia 10 stycznia 2008 r. dotyczące środków ułatwiających przyszłe przejście na euro, Dz. U. L 23 z 26 stycznia 2008 r. Niniejszy materiał ma charakter roboczy. Opisane propozycje rozwiązań w procesie wprowadzenia euro odzwierciedlają stanowisko Zespołu Roboczego ds. Sektora Finansowego i nie są wiąŝące. Szczegółowy opis działań, które zostaną zastosowane w Polsce zostanie zawarty w Narodowym Planie Wprowadzenia Euro. 2\n3 Spis treści Wprowadzenie Struktury organizacyjne poszczególnych państw Przeliczenie środków zgromadzonych na rachunkach bankowych, inwestycyjnych i emerytalnych Przeliczenie wartości papierów wartościowych Przeliczenie na euro notowań historycznych Dostosowania stóp procentowych i wskaźników Podwójna ekspozycja kwot pienięŝnych w sektorze usług finansowych Przystosowania w zakresie obrotu bezgotówkowego (karty płatnicze, terminale POS, bankomaty, przelewy) Wewnętrzne dostosowania instytucji sektora finansowego (statystyki, sprawozdawczość, płace, itp.) Wnioski dla Polski...34 Bibliografia\n4 Wprowadzenie Polska przystępując do Unii Europejskiej zobowiązała się równieŝ do pełnej integracji z Unią Gospodarczą i Walutową. WiąŜe się to z przyjęciem wspólnej dla Europy waluty euro. Zespół Roboczy do Spraw Sektora Finansowego (ZRSF, Zespół) jako jeden z Międzyinstytucjonalnych Zespołów Roboczych do Spraw Przygotowań do Wprowadzenia Euro, wspólnie z Narodowym Komitetem Koordynacyjnym do Spraw Euro i Radą Koordynacyjną, wchodzi w skład międzyinstytucjonalnej struktury organizacyjnej do spraw wprowadzenia euro w Polsce. Struktura ta została powołana na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 listopada 2009 r. 1 Przygotowanie analizy doświadczeń innych krajów UE, które przyjęły euro w zakresie sektora finansowego, jest jednym z głównych zadań ZRSF. Doświadczenia te mogą znacznie przyczynić się do sprawnego i płynnego przystosowania sektora finansowego do przyjęcia waluty euro w Polsce. Wśród grupy państw strefy euro naleŝy rozróŝnić te kraje, które przyjęły euro do 2002 r. (kraje pierwszej fali ) oraz te, które przystąpiły w okresie późniejszym do istniejącego obszaru wspólnej waluty 2. Doświadczenia krajów, które przyjęły euro do 2002 r. naleŝy uwzględniać z ostroŝnością, głównie ze względu na istotny postęp technologiczny związany z funkcjonowaniem instytucji finansowych. Dodatkowo naleŝy mieć na uwadze, iŝ euro funkcjonując na rynku europejskim, wymusiło odpowiedni zakres przygotowań, nawet w krajach których walutą nie jest czy nie było euro. Obecnie wiele instytucji finansowych, w tym systemy płatnicze w znacznym stopniu odpowiadają standardom paneuropejskim. Jednocześnie trzeba mieć na uwadze, Ŝe kraje "pierwszej fali" przyjmowały euro ze stosownym okresem przejściowym (scenariusz madrycki). Przystosowanie w zakresie obrotu bezgotówkowego rozpoczęło się z początkiem 1999 r. i trwało do 2002 r. W przypadku Polski decyzja o wyborze scenariusza wprowadzenia euro nie została jeszcze podjęta. WciąŜ trwają prace analityczne zmierzające do określenia optymalnego rozwiązania uwzględniającego specyfikę kraju. Wobec 3-letniego okresu przystosowawczego w krajach "pierwszej fali" instytucje w róŝnych okresach faktycznie przystosowywały się do nowej waluty. Narodowe systemy płatnicze przewaŝnie były przystosowywane z początkiem tego okresu. Natomiast instytucje finansowe dokonujące transakcji z konsumentami dostosowywały się w ostatniej fazie tego okresu, aczkolwiek nierzadko juŝ na pół roku przed początkiem 2002 r. Z drugiej strony, kraje przystępujące do strefy euro po 2002 r. nie do końca odpowiadają swoją charakterystyką Polsce, biorąc pod uwagę obszar naszego kraju, jak równieŝ liczbę ludności. Ze względu na powyŝsze, niniejsza analiza musi w odpowiedni sposób wykorzystać doświadczenia wszystkich krajów strefy euro związane z przyjęciem wspólnej waluty, aby pozwoliło to na wyciągnięcie odpowiednich wniosków, które przyczynią się do sprawnego przebiegu procesu wprowadzania euro w Polsce. 1 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 listopada 2009 r. w sprawie powołania Narodowego Komitetu Koordynacyjnego do spraw Euro, Rady Koordynacyjnej oraz Międzyinstytucjonalnych Zespołów Roboczych do spraw Przygotowań do Wprowadzenia Euro przez Rzeczpospolitą Polską (Dz. U. Nr 195, poz z późn. zm.) 2 Do 2002 r. euro przyjęły Austria, Belgia, Francja, Finlandia, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Luksemburg, Niemcy, Portugalia i Włochy; do strefy euro przystąpiły kolejno: Słowenia (1 stycznia 2007 r.), Cypr i Malta (1 stycznia 2008 r.), Słowacja (1 stycznia 2009 r) oraz Estonia (1 stycznia 2011 r.) 4\n5 1. Struktury organizacyjne poszczególnych państw Słowacja Narodowy Koordynator Wprowadzenia Euro w Republice Słowacji pełnił funkcję ambasadora, czuwającego nad sprawnym i płynnym przyjęciem euro. Funkcja ta została powierzona Ministrowi Finansów. Istotnym zadaniem, wykonywanym wspólnie z Narodowym Bankiem Słowacji, było przedstawienie słowackiemu Rządowi Planu Wprowadzenia Euro w Republice Słowacji. Dokument ten został utworzony w ścisłej współpracy z innymi członkami Rządu oraz instytucjami pozarządowymi, posiadającymi niezbędną wiedzę i doświadczenie w zaplanowaniu i sprawnym przeprowadzeniu operacji, jaką jest wymiana waluty. NajwyŜszym zarządzającym i koordynującym organem odpowiedzialnym za wprowadzenie euro na Słowacji był Narodowy Komitet Koordynacyjny, w skład którego wchodzili zarówno poszczególni członkowie rządu, jak i przedstawiciele odpowiednich instytucji. Znaczącą rolę przy wprowadzeniu euro w zakresie szczegółowych rozwiązań w danej dziedzinie na Słowacji spełniały Komitety Robocze. Sprawy dotyczące sektora finansowego leŝały w gestii Komitetu Roboczego do Spraw Banków i Sektora Finansowego. W jego skład wchodzili m.in. przedstawiciel Narodowego Banku Słowacji jako przewodniczący, Minister Finansów oraz przedstawiciele najwaŝniejszych związków instytucji finansowych. Do głównych zadań Komitetu naleŝało przygotowywanie profesjonalnych opinii w poszczególnych sprawach związanych z wprowadzeniem euro. 3 Słowenia Organem utworzonym w celu przygotowania Słowenii do wprowadzenia euro był Komitet Koordynacyjny. Jego pracami kierowali sekretarz stanu w Ministerstwie Finansów oraz wiceprezes Banku Słowenii. Poza nimi w skład Komitetu wchodzili Minister Gospodarki oraz przedstawiciele instytucji pozarządowych. Nie utworzono odrębnych grup czy zespołów roboczych odpowiedzialnych za techniczne przygotowania w ramach określonej kategorii spraw. JednakŜe sprawy związane z działalnością instytucji finansowych były podzielone na trzy obszary: banki, firmy ubezpieczeniowe oraz rynek kapitałowy, których przystosowania były nadzorowane przez odpowiednich przedstawicieli instytucji wchodzących w skład Komitetu Koordynacyjnego. 4 Cypr W zdecydowanej mierze działania koordynacyjne w zakresie przygotowań Cypru do przyjęcia euro skupiały się wokół Ministra Finansów oraz Banku Centralnego Cypru. Przy tym ostatnim działał Komitet Techniczny odpowiedzialny za przystosowanie sektora finansowego do nowej waluty, jak równieŝ odpowiedzialny za sprawy związane z fizycznym wprowadzeniem waluty. 5 3 National Euro Changeover Plan for the Slovak Republic (update April 2008), Narodna Banka Slovenska 4 Masterplan For The Euro Changeover, Bank of Slovenia, Government of the Republic of Slovenia 5 National Changeover Plan. From the pond to the euro (revised), August 2007, Minister of Finance, Central Bank of Cyprus 5\n6 Malta Organem utworzonym przez Maltę do spraw koordynacyjnych związanych z przyjęciem euro był Krajowy Komitet ds. Wymiany Waluty (National Euro Changeover Committee NECC). Przygotowania w poszczególnych obszarach zostały powierzone odpowiednim Komitetom (Sectoral Committees). Sprawy związane z obszarem finansowym leŝały w gestii Komitetu ds. Sektora Finansowego. Dotyczyły przystosowań instytucji finansowych i kredytowych, towarzystw ubezpieczeniowych i inwestycyjnych, rynku finansowego oraz podmiotów związanych z giełdą papierów wartościowych. Osobna jednostka Komitet ds. Finansów Publicznych - zajmował się sprawami finansowymi w sektorze publicznym, które związane były z przystosowaniami jednostek odpowiedzialnych za sprawy budŝetu państwa, urzędów skarbowych, Skarbu Państwa, statystyki narodowej. Osobną kategorię strukturalno organizacyjną stanowiły grupy zadaniowe (Task Forces), które swoim zakresem uzupełniały prace Komitetów w zakresie ich wspólnych zadań. 6 Estonia W celu płynnego przyjęcia waluty oraz opracowania strategicznych ram tego procesu utworzono Narodowy Komitet ds. Wprowadzenia Euro (National Changeover Committee), z Sekretarzem Generalnym Ministerstwa Finansów jako przewodniczącym oraz z udziałem Wiceprezesa Banku Estonii i innych przedstawicieli najwaŝniejszych instytucji. Technicznym opracowaniem m. in. Narodowego Planu Wprowadzenia Euro zajmowały się grupy robocze, które w zakresie spraw związanych z instytucjami finansowymi skupiały się wokół grupy ds. banku centralnego i instytucji finansowych (przedstawiciele banku centralnego i banków centralnych) oraz grupy ds. otoczenia biznesowego (m. in. przedstawiciele banku centralnego, ministerstwa finansów, ministerstwa gospodarki, nadzoru finansowego i giełdy). 7 6 Final Master Plan for the Euro Changeover in Malta, National Euro Changeover Committee, July Estonia s National Changeover Plan. Version no 8, April\n7 2. Przeliczenie środków zgromadzonych na rachunkach bankowych, inwestycyjnych i emerytalnych Zgodnie z Zaleceniem Komisji Europejskiej nr 98/286/WE z dnia 23 kwietnia 1998 r. w sprawie opłat bankowych za konwersję na euro 8, przeliczenie środków zgromadzonych na wszelkiego rodzaju rachunkach powinno się odbyć bez pobierania jakiejkolwiek opłaty. Postanowienia tej regulacji nie posiadają jednak mocy powszechnie obowiązującego prawa. Wobec czego państwa przyjmujące euro zdecydowały się na uregulowanie przedmiotowej kwestii w stosownych aktach normatywnych rangi ustawowej, przewaŝnie w tzw. ustawach horyzontalnych dotyczących wprowadzenia euro. Regulacje narodowe w sposób szczegółowy określały w jakim czasie miały zostać dokonane przeliczenia, jak równieŝ w jaki sposób i w jakim zakresie instytucje miały informować swoich klientów o zastosowanych zasadach przeliczenia. Słowacja Ogólną zasadą przy przewalutowaniu kwot nominowanych w walucie narodowej na euro była zasada przeliczania wszelkich wartości składających się na daną kwotę. Zwykle jedynie ostateczna kwota podlegała regułom zaokrąglania, do pełnego eurocenta. Tylko w pojedynczych przypadkach, na podstawie odrębnych regulacji prawnych, dopuszczano stosowanie zasad zaokrąglania bardziej precyzyjnego, niŝ do pełnego eurocenta. W przypadku cen jednostkowych, które stanowiły mnoŝnik dla uzyskania odpowiedniej kwoty, wyjątkowo była dopuszczana moŝliwość przeliczania tej ceny jednostkowej na euro wraz z dokonaniem jej zaokrąglenia, z zachowaniem bardziej precyzyjnych reguł, celem uniknięcia negatywnych skutków konwersji cząstkowej. Przede wszystkim tak przeliczona cena jednostkowa powinna była co najmniej wskazywać jedną cyfrę więcej po przecinku, niŝ odpowiadająca jej kwota nominowana w walucie narodowej. Dodatkowo wartość ta winna była być wskazana z dokładnością do co najmniej trzeciego miejsca po przecinku. Z reguły zasady dokładniejszego przeliczania dotyczyły usług branŝy telekomunikacyjnej, dostarczania energii, paliw. Na mocy odpowiednio zmienianych przepisów prawa bankowego, kaŝdy bank, instytucja kredytowa, przedstawicielstwa banków zagranicznych i instytucji zagranicznych, banki zagraniczne oraz inne podmioty świadczące usługi bankowe na terenie Słowacji zobligowane były w terminie nie późniejszym niŝ na 3 miesiące przed datą wprowadzenia euro przygotować odpowiednie regulaminy i instrukcje dotyczące zasad odnoszących się do róŝnych aspektów związanych z przyjęciem euro, w szczególności zasad przeliczania i zaokrąglania odpowiednich kwot. Stosowne regulacje w tej materii musiały być publikowane zarówno na stronie internetowej banku czy teŝ innej instytucji oraz być udostępniane w kaŝdej placówce, nie później niŝ na 1 miesiąc przed dniem obowiązywania nowej waluty. Dodatkowo podmioty świadczące usługi bankowe zobligowane były do udostępniania na swoich stronach internetowych oraz we wszystkich placówkach informacji o wszelkich regulacjach odnoszących się do zasad przejścia na euro, zarówno tych wydanych jak i tych, które planowano wydać. Informacje te powinny były być zamieszczane w okresie 3 miesięcy przed dniem wprowadzenia euro oraz w ciągu co najmniej 6 pierwszych miesięcy obowiązywania nowej waluty. 9 RównieŜ ustawowo został nałoŝony na podmioty świadczące usługi bankowe obowiązek bezpłatnego przeliczania funduszy zdeponowanych w tych instytucjach, zgodnie z obowiązującym kursem konwersji oraz zgodnie z zasadami zaokrąglania kwot. Dotyczyło to równieŝ innych walut, które były zastępowane przez euro. 8 Zalecenie Komisji Europejskiej nr 98/286/WE z dnia 23 kwietnia 1998 r. w sprawie opłat bankowych za konwersję na euro, Dz. U. L 130 z 1 maja 1998 r. 9 Art. 8 Act on the Introduction of the Euro in the Slovak Republic, Act No. 659/2007 7\n8 W zakresie obowiązku przygotowania odpowiednich regulacji i ich publikowania podobne zasady dotyczyły towarzystw emerytalnych. Zobligowane one były do wydania regulacji mających na celu bezproblemowe i płynne przejście na nową walutę, przede wszystkim dotyczących zasad przeliczania zgromadzonych środków pienięŝnych, wartości składników składających się na emeryturę, danych wpływających na wysokość zgromadzonych środków, wartości dochodu. W przypadku klientów nawiązujących umowę w okresie trzech miesięcy przed wprowadzeniem euro, powyŝsze informacje powinny były zostać przedstawione bez Ŝądania jakichkolwiek opłat. W stosunku do istniejących klientów czy beneficjentów, informacje te powinny były zostać im przekazane na ich Ŝądanie. W przypadku przystosowania do euro produktów kredytowych, akredytyw czy zabezpieczeń, brano pod uwagę zmiany w zakresie: zapisów, składek ubezpieczeniowych, zabezpieczeń otrzymanych w koronach słowackich. Przeliczenie w zakresie produktów kredytowych nie mogło w Ŝaden sposób wpływać na inne warunki przewidziane w umowie. Przystosowania w zakresie bankowości elektronicznej dotyczyły głównie zmian systemów informatycznych. W celu obniŝenia kosztów dostosowań do euro zalecano koordynację tego procesu, aby zmiany systemowe dokonywane były jednocześnie w zakresie prowadzenia rachunków oraz bankowości elektronicznej. Słowenia Zgodnie z postanowieniami słoweńskiej ustawy horyzontalnej 10 środki zgromadzone na rachunkach nominowane w walucie krajowej, w dniu wprowadzenia euro powinny zostać przewalutowane na euro, bez pobierania jakichkolwiek opłat. Ustawa w przedmiocie stosowanych przy tym procesie zasad (sposób przeliczenia, zaokrąglanie), odwołuje się do postanowień określonych w Rozporządzeniu Rady (WE) Nr 1103/97 z dnia 17 czerwca 1997 roku w sprawie niektórych przepisów dotyczących wprowadzenia euro. Cypr Ogólne zasady przeliczania wartości pienięŝnych, które mają być zapłacone lub rozliczone, a są nominowane w walucie innej niŝ ta, która ma być zapłacona lub rozliczona (przypadki przy podwójnej ekspozycji cen przed i po wprowadzeniu euro), określały, iŝ konwersja winna być przeprowadzona zgodnie z zasadami przewidzianymi w art. 4 oraz 5 Rozporządzenia Rady (WE) NR 1103/97 z dnia 17 czerwca 1997 r. w sprawie niektórych przepisów dotyczących wprowadzenia euro 11. W przypadku wartości pienięŝnych stosowanych w obliczeniach pośrednich, a które nie stanowiły naleŝnej do zapłaty lub rozliczenia kwoty, stosowano zasady zaokrąglenia z dokładnością do co najmniej 3 miejsca po przecinku, chyba Ŝe umowne zasady zaokrąglania były bardziej precyzyjne. 10 Euro Adoption Act Slovenia (ZUE), 2006, nr /06-7/4 11 Adoption of the Euro Law of 2007, publ. Official Gazette App. I(I) L. 77(I)/2007 8\n9 Na mocy ustawy regulującej sprawy związane z przyjęciem euro i płynną wymianą waluty z funta cypryjskiego na euro 12 banki i inne instytucje finansowe z dniem przyjęcia euro zobligowane były do przewalutowania wartości wszelkich kont swoich klientów, nominowanych w funtach cypryjskich. RównieŜ mocą tej ustawy został ustanowiony nakaz dokonania konwersji bez pobierania jakichkolwiek opłat z tego tytułu. Malta Przykładem innych państw, Malta na poziomie ustawowym 13 uregulowała obowiązek przewalutowania z dniem wprowadzenia euro wartości wszelkich rachunków, bez pobierania jakichkolwiek opłat. Instytucje zobowiązane były do informowania na piśmie w ciągu pierwszego kwartału obowiązywania euro o szczegółach konwersji. JeŜeli korespondencja była uzaleŝniona od Ŝądania klienta, powyŝsze informacje przekazywane były po stosownym Ŝądaniu. Estonia Przykładem innych państw, które przyjęły euro, Estonia na poziomie ustawowym wprowadziła obowiązek bezpłatnej konwersji kont nominowanych w walucie krajowej na euro 14. Instytucje finansowe zobligowane były do informowania klientów o szczegółach tej konwersji, tj. stanie konta nominowanego uprzednio w koronach estońskich, zastosowanym kursie konwersji, wysokości salda nominowanego w euro. Od dnia obowiązywania euro, wszelkie transakcje powinny były być nominowane w nowej walucie. Austria Przystosowanie kont bankowych w większości sytuacji zaplanowano na ostatni tydzień okresu przejściowego. Nie odnotowano większych trudności, a sam proces trwał przewaŝnie niecały dzień. Dzięki temu, banki miały więcej czasu na przeprowadzenie odpowiednich testów. 15 Belgia Przystosowanie systemów obsługujących prowadzenie kont prawie w całości został przystosowany do 1 stycznia 2001 r. a wszelkie produkty bankowe były dostępne od 1 lipca 2001 r. Sama konwersja kont odbyła się latem i jesienią 2001 r. O szczegółach konwersji banki informowały w odpowiedni sposób swoich klientów. Klienci biznesowi indywidualnie wnioskowali o wcześniejsze bądź późniejsze przekonwertowanie kont na euro. NiezaleŜnie od tego do końca okresu przejściowego zostało to wykonane ibidem 13 The Cash Changeover Regulations, 2007, L.N. 441/ ADOPTION OF THE EURO ACT (ESTONIA) Passed on 22 April 2010 Announced with Decision No. 651 of the President of the Republic from May 6, Practical Issues Arising from the Euro: May 2002, Bank of England 16 ibidem 9\n10 Francja Większość kont bankowych została przystosowana w okresie od lipca do września 2001 r., a konta klientów biznesowych - jesienią tego roku. 17 Niemcy Konwersja rachunków bankowych odbyła się praktycznie w róŝnych okresach, zaleŝnie od banku i rodzaju rachunku. Odnotowano teŝ problemy wynikające z róŝnic między oprogramowaniami, działającymi jednocześnie. Wywnioskowano, Ŝe proces konwersji prowadzony w ostatni weekend 2001 r. był zbyt kompleksowy, zwłaszcza dodając do tego proces związany z zamknięciem roku obrotowego. JednakŜe trwający 4 dni weekend ostatniego roku okresu przejściowego pozwolił rozwiązać wszystkie problemy związane z konwersją. 18 Konkluzje Kraje, które przyjmowały euro zdecydowały się na uregulowanie na poziomie ustawowym kwestii zakazu pobierania opłat za dokonanie przeliczenia wszelkich rachunków. Dla Polski jest to istotne doświadczenie, poniewaŝ mimo skierowania Zalecenia Komisji 19 zarówno do Państw Członkowskich jak i instytucji sektora bankowego, to po stronie władz państwowych naleŝy zapewnienie realizacji tej regulacji. Takie działania są poŝądane równieŝ w zakresie przejrzystości zasad konwersji, gdzie instytucje są zobligowane do rzetelnego i prowadzonego według jawnych zasad przystosowania do euro. Jednocześnie zaleca się, aby działania te były uzgodnione z zainteresowanymi podmiotami, zarówno pod kątem bezpłatności konwersji, jak równieŝ sposobu i zakresu przekazywanych informacji. Istotną częścią rzetelnego i jasnego przeprowadzenia procesu przewalutowania wszelkich rachunków jest przestrzeganie zasad konwersji kwot na euro określonych w rozporządzeniu Rady UE 20, lub (w ściśle określonych przypadkach) reguł bardziej precyzyjnych, które zostaną sprecyzowane na poziomie krajowym. W i stosowne informowanie klientów o planowanych oraz prowadzonych zmianach. Coraz bardziej powszechny dostęp społeczeństwa do Internetu pozwoli skutecznie wykorzystać to źródło do przekazywania klientom instytucji finansowych wszelkich informacji o szczegółach konwersji. Instytucje sektora finansowego powinny rozwaŝyć uruchomienie specjalnych infolinii, gdzie odpowiednio przeszkoleni pracownicy będą w stanie udzielić wyczerpujących informacji związanych z przeliczeniem rachunków. Z uwagi na kompleksowość procesu, jakim jest przewalutowanie rachunków i zgromadzonych na nich aktywów, przygotowania do tego procesu naleŝy rozpocząć z duŝym wyprzedzeniem. 17 ibidem 18 ibidem 19 Zalecenie Komisji Europejskiej nr 98/286/WE z dnia 23 kwietnia 1998 r. w sprawie opłat bankowych za konwersję na euro, Dz.U. L 130 z 1 maja 1998 r. 20 Rozporządzenia Rady (WE) NR 1103/97 z dnia 17 czerwca 1997 r. w sprawie niektórych przepisów dotyczących wprowadzenia euro, Dz.U. L 162 z 19 czerwca 1997 r. 10\n11 3. Przeliczenie wartości papierów wartościowych Organizacja procesu wprowadzenia euro w zakresie przystosowania instrumentów finansowych jest niezmiernie trudnym przedsięwzięciem. Wpływa na to przede wszystkim róŝnorodność w zakresie przechowywania informacji o instrumentach finansowych, odmienne zasady ich emisji, czy teŝ zróŝnicowana wartość nominalna (włączając w to, w przypadku Polski organizację zasad przeliczania akcji o wartości 1 grosza). Jednocześnie naleŝy mieć na uwadze, iŝ proces powinien być zorganizowany w sposób jak najmniej uciąŝliwy dla wszystkich zaangaŝowanych podmiotów (w tym m. in. organizatorów obrotu, emitentów, klientów). PoniŜej zostały zaprezentowane szczegółowe zasady dotyczące przeliczenia róŝnego rodzaju instrumentów finansowych w poszczególnych krajach przyjmujących euro. Słowacja Zasady przeliczania akcji i udziałów w spółkach prawa handlowego i innych osobach prawnych zostały uregulowane w słowackiej ustawie horyzontalnej 21. Zobligowane do przeliczeń kapitałowych były wszelkie podmioty podlegające rejestracji w odpowiednim rejestrze. Zmiana taka powinna była zostać dokonana w okresie co najwyŝej 1 roku od dnia wprowadzenia euro, tj. do dnia 31 grudnia 2011 r. Przewidziane były 3 moŝliwości renominacji udziałów/akcji i kapitału zakładowego 22 : Ad. 1) 1) za pomocą wniosku o dokonanie renominacji udziałów/akcji i kapitału zakładowego; 2) za pomocą wniosku o dokonanie renominacji udziałów/akcji i kapitału zakładowego z jednoczesnym wnioskiem o zmianę innych danych; 3) pisemna zgoda na przewalutowanie udziałów/akcji oraz kapitału zakładowego według kursu konwersji oraz zasad zaokrąglania. Decyzja w sprawie sposobu renominacji musiała zostać podjęta przez odpowiedni organ. Nie była przy tym wymagana Ŝadna dodatkowa zgoda innego organu czy osoby. Renominacją objęte były zarówno udziały/akcje, jak i kapitał zakładowy. Nie mogła jednak ona naruszać proporcji udziałów/akcji w dotychczasowym kapitale zakładowym. MoŜliwe było zaokrąglanie wartości nominalnej akcji/udziałów w następujący sposób: - zaokrąglenia w dół, w stopniu nie większym niŝ do wartości drugiego miejsca po przecinku, do najbliŝszego eurocenta, - zaokrąglenie w górę, nie większe niŝ do liczby całkowitej, do najbliŝszego euro. Stosowny wniosek trzeba było złoŝyć na odpowiednim formularzu przez upowaŝnioną osobę danej jednostki. Wniosek taki był zwolniony od opłaty. Jednocześnie zawierał stosowny wniosek o odpowiednią zmianę w umowie spółki, statucie czy innym odpowiednim dokumencie powołującym daną jednostkę. Ad 2) Formalne aspekty samego wniosku w przedmiocie renominacji są identyczne jak w przypadku 1. RóŜnica polega na połączeniu tego wniosku z wnioskiem o zmianę innych danych. Mogło to odzwierciedlać 21 Act on the Introduction of the Euro in the Slovak Republic, Act No. 659/\n12 zmiany w wielkości udziałów, jakie wiąŝą się z innymi od ustalonych zasadami przeliczania wartości udziałów/akcji i kapitału zakładowego lub dotyczyć zmian danych niezwiązanych z przewalutowaniem. Wniosek w zakresie wykraczającym poza zasady renominacji określone w pkt 1 wymagał podjęcia odpowiedniej decyzji przez uprawnione organy. Dodatkowo tak połączony wniosek podlegał naleŝnej opłacie. Ad. 3) Od 1 grudnia 2008 r. odpowiedni sąd rejestrowy zobowiązany był do przedstawiania na wydawanych odpisach obok wartości udziałów/akcji i kapitału zakładowego nominowanych w walucie krajowej, odpowiednio wartości wyraŝone w euro. Zarówno w dacie do dnia wprowadzenia euro, jak i po 1 stycznia 2009 r., do czasu przeprowadzenia renominacji według jednego z 3 sposobów, stanowiło to walor jedynie informacyjny. Na taki sposób renominacji odpowiedni podmiot mógł wyrazić zgodę. Zgoda taka nie była obwarowana Ŝadnymi restrykcjami, jak odpowiednia forma, uprzednia zgoda innego organu, itp. Nie moŝna jednak było sugerować zasad zaokrąglania odmiennych od tych, zastosowanych przez sąd rejestrowy. Dokonanie wszelkich zmian związanych z przewalutowaniem odpowiednich wartości po okresie roku od dnia obowiązywania euro wiązało się juŝ z powrotem do normalnej procedury zmian określonych dokumentów, statutów, umów, nieprzewidujących takich ułatwień, czy teŝ zwolnienia od opłat przy składaniu wniosku w powyŝszym zakresie. Emitent papierów wartościowych zobligowany był ustawowo 23 do dokonania renominacji na euro wydanych przez siebie papierów, nominowanych wcześniej w walucie krajowej. Decyzja w tej sprawie nie mogła być podjęta przed dniem ogłoszenia oficjalnego kursu konwersji. Natomiast wszelkie akty prawne emitenta, konieczne do wykonania tej decyzji, musiały być implementowane w ciągu roku od dnia obowiązywania euro. W przypadku prowadzenia ksiąg dla danych papierów wartościowych, emitent zobligowany był do podjęcia decyzji o renominacji, a odpowiednie akty prawne, konieczne do podjęcia tej decyzji, musiały być implementowane nie później niŝ na miesiąc przed wprowadzeniem euro. Skuteczność renominacji nie mogła nastąpić wcześniej niŝ z dniem wprowadzenia euro. W przypadku prowadzenia odpowiednich ksiąg dla danych instrumentów finansowych, które są przechowywane w centralnym depozycie, emitent był zobligowany do poinformowania centralnego depozytu o szczegółowych postanowieniach decyzji o renominacji. Instytucja ta dokonywała odpowiedniego wpisu w księgach bez zbędnej zwłoki, jednakŝe nie później niŝ w ciągu roku od poinformowania przez emitenta. Skuteczność procesu renominacji uzaleŝniona była od dokonania wpisu w odpowiedniej księdze dla danych papierów wartościowych, a wobec tych, dla których nie prowadzi się Ŝadnych rejestrów, od dnia umieszczenia odpowiedniej informacji na dokumencie. W przypadku, gdy papiery wartościowe były dopuszczone do publicznego obrotu na rynku papierów wartościowych, emitent był zobligowany do poinformowania podmiotu organizującego obrót publiczny o renominacji, a ten, w odpowiedni sposób zobowiązany był do publikacji tych informacji. Po dokonaniu renominacji, emitent, centralny depozyt papierów wartościowych czy giełda papierów wartościowych powinna była w odpowiedni sposób ogłosić o renominacji, wskazując odpowiednie papiery wartościowe nominowane w euro z informacją o ich wcześniejszej wartości nominowanej w walucie krajowej, datę obowiązywania zasady renominacji i numer ISIN 24, jeŝeli był wcześniej wyznaczony. 23 Act on the Introduction of the Euro in the Slovak Republic, Act No. 659/ Act on the Introduction of the Euro in the Slovak Republic, Act No. 659/\n13 Dodatkowo, na mocy ustawy horyzontalnej 25, Narodowy Bank Słowacji, po konsultacji z Ministrem Finansów, upowaŝniony był do wydania prawnie wiąŝących regulacji, odnoszących się do renominacji papierów wartościowych nominowanych w walucie narodowej, w tym informacji o liczbie miejsc po przecinku, do których stosuje się zasady zaokrąglania przekonwertowanych wartości wyraŝanych w euro. Dekret Narodowego Banku Słowacji w tym przedmiocie 26 stanowi, Ŝe dla zwykłych papierów wartościowych, z wyłączeniem jednostek uczestnictwa w funduszu, przy stosowaniu zasad konwersji na euro, liczba miejsc po przecinku przy zaokrąglaniu nominalnej wartości jednego papieru wartościowego nie moŝe być większa niŝ sześć, a w przypadku zaokrąglania w dół - nie mniejsza niŝ dwa. Przy renominacji papierów dłuŝnych, liczba miejsc po przecinku przy zaokrąglaniu jednego papieru dłuŝnego powinna wynosić dwa. Znaczki pocztowe oraz inne znaki nominowane w walucie narodowej zachowały swoją waŝność przez okres jednego roku od wprowadzenia euro. Po tym czasie znaczki te musiały być wycofane i przejść procedurę zniszczenia, w koordynacji z odpowiednim Ministrem. Słowacki Plan Wprowadzenia Euro przewidywał, iŝ przy przeliczeniu wartości instrumentów finansowych konwersji podlegała zarówno wartość rynkowa jak i wartość nominalna. Bardziej precyzyjne zasady zaokrąglania określone zostały później. M. in. wartość jednostek funduszy emerytalnych, kiedy obowiązującą walutą była korona słowacka, określona była z dokładnością do 4 miejsca po przecinku. Po wprowadzeniu euro wartość ta wyraŝona była z jeszcze większą precyzją, na co wpływ miała bezpośrednia relacja euro do korony. W przypadku przeliczenia wartości inwestycji w zbiorowych systemach inwestycyjnych (obowiązkowe systemy emerytalne, dobrowolne jednostki zbiorowego inwestowania i dodatkowe ubezpieczenia emerytalne) obowiązywała zasada przeliczania z dokładnością do 6 miejsca po przecinku. Jednostkowe ceny tych funduszy, których wartość oscylowała w granicach od 1 do 2 koron słowackich, po przeliczeniu według obowiązujących zasad wynosiłyby w granicach 3 do 4 eurocentów. Metoda ta w tym przypadku jest na tyle nieprecyzyjna, iŝ mogłaby istotnie naruszać prawa emerytów i inwestorów. Dlatego konwersji dokonywano z najwyŝszą moŝliwą precyzją do 6 miejsca po przecinku, a zaokrąglanie do pełnego eurocenta dokonywano na wartości całego majątku czy inwestycji. Wskaźniki i indeksy rynkowe podlegały konwersji z uwzględnieniem zasady kontynuacji sprawozdawczości. Jednocześnie przewidywano, iŝ wartość rynkowa instrumentów finansowych zostanie szybko zweryfikowana przez rynek. 27 Instytucje finansowe zarządzające majątkami inwestorów w postaci instrumentów finansowych zobligowane były do przeliczenia wartości tych instrumentów finansowych i stosownego poinformowania o tym procesie swoich klientów. Przynajmniej raz taka informacja musiała być przekazana w drugiej połowie 2008 r. Przy przeliczeniu na euro z dniem 1 stycznia 2009 r. - poinformowanie musiało nastąpić do końca pierwszego kwartału 2009 r. Dla zachowania zasady kontynuacji procesu transakcyjnego na rynku regulowanym, giełda papierów wartościowych dokonywała konwersji na euro notowanych papierów wartościowych w odpowiednich systemach i dostosowywała wartość ticku (najniŝsza jednostkowa wartość, o jaką moŝe zmienić się wartość papieru wartościowego). 25 Art. 15 Act on the Introduction of the Euro in the Slovak Republic, Act No. 659/ Decree of the National Bank of Slovakia of 24 June 2008 No. 240/2008 Coll. laying down the number of decimal places of certain types of securities for the purpose of rounding by redenomination of their nominal value from the Slovak currency to the euro 27 National Euro Changeover Plan for the Slovak Republic (update April 2008), Narodna Banka Slovenska 13\n14 Słowenia Czeki nominowane w tolarach wydane przed dniem wprowadzenia euro moŝna było bezpłatnie spienięŝyć do dnia 15 stycznia 2007 r. Po tym dniu banki były upowaŝnione do pobierania odpowiedniej prowizji za tę operację. 28 Zgodnie z ustawą horyzontalną 29 emitenci rejestrowanych papierów dłuŝnych nominowanych w walucie krajowej zobligowani byli do ich renominacji. Zgodnie z tym obowiązkiem emitenci winni byli wysłać do Centralnej Korporacji Rozliczeniowej Papierów Wartościowych w terminie 15 dni od dnia wprowadzenia euro, Ŝądanie wprowadzenia stosownych zmian w stosownych rejestrach. JeŜeli nie określili oni sposobu renominacji, następowało to zgodnie z procedurą przewidzianą dla papierów dłuŝnych emitowanych przez Skarb Państwa - za pomocą metody bottom-up. Zgodnie z zaleceniami Centralnej Korporacji Rozliczeniowej Papierów Wartościowych, Agencji Rynku Papierów Wartościowych (The Securities Market Agency) oraz Giełdy Papierów Wartościowych w Lublanie, emitenci papierów wartościowych o stałym dochodzie powinni byli zastosować metody renominacji przewidziane dla obligacji rządowych. Konwersja udziałów/akcji nominowanych w walucie krajowej mogła być przeprowadzona w jeden z dwóch następujących sposobów: - renominacja wartości nominalnej udziałów/akcji według oficjalnego kursu konwersji i reguł zaokrąglania; numer ISIN ulegał w tym przypadku zmianie, - konwersja istniejących udziałów/akcji poprzez utworzenie udziałów/akcji (jednostkowych) bez wartości nominalnej; wówczas numer ISIN nie ulegał zmianie. Drugi sposób był rekomendowany przez instytucje rynku papierów wartościowych. Dodatkowo spółki zobligowane były do przyjęcia stosownych uchwał o przystosowaniu do euro, na rocznym lub nadzwyczajnym zgromadzeniu wspólników/udziałowców, w ciągu dwóch lat od dnia wprowadzenia euro. Gdy do końca 2006 roku nie została podjęta decyzja o sposobie konwersji, późniejsze rozporządzenia udziałami/akcjami były bezskuteczne. Cypr Zdematerializowane papiery dłuŝne, wydane na podstawie Prawa (rozwoju) kredytów (Loans (Development) law) lub Prawa Bonów Skarbowych (Treasury Bills Law) ulegały renominacji na euro, z dokładnością do drugiego miejsca po przecinku. 30 RównieŜ wartości publicznych papierów dłuŝnych, wydanych w zmaterializowanej formie, a których termin zapadalności nie nastąpił przed dniem wprowadzenia euro, ulegały renominacji z zastosowaniem zasady zaokrąglenia z dokładnością do drugiego miejsca po przecinku. W przypadku renominacji na euro, gdy wartość trzeciej cyfry po przecinku stanowi 5, dokonywało się zaokrąglenia w górę. Ustawa ponadto przewidywała moŝliwość odwołania się do sądu rejonowego, w przypadku wystąpienia rozbieŝności przy stosowaniu przepisu odnoszącego się do renominacji publicznych papierów dłuŝnych. Uprawnienie przysługiwało tylko w okresie 6 miesięcy od dnia renominacji. 28 Masterplan For The Euro Changeover (second update), Bank of Slovenia, Government of the Republic of Slovenia, October Euro Adoption Act Slovenia (ZUE), 2006, nr /06-7/4 30 Adoption of the Euro Law of 2007, publ. Official Gazette App.I(I) L. 77(I)/\n15 PowyŜsze zasady miały zastosowanie równieŝ wobec renominacji papierów dłuŝnych podmiotów sektora prywatnego (skrypty dłuŝne, obligacje). Dzień wprowadzenia euro rodził równieŝ obowiązek dokonania konwersji na euro wartości udziałów/akcji oraz kapitału zakładowego nominowanych w funtach cypryjskich. W odróŝnieniu do rozwiązań przyjętych przez Słowację czy Słowenię, cypryjski ustawodawca nie przewidział znaczących ułatwień związanych z tym obowiązkiem. Przede wszystkim konwersji na euro podlegała wartość kapitału zakładowego spółki kapitałowej, nominowana w walucie krajowej. W celu wykonania powyŝszego, wartość nominalna kaŝdego udziału podlegała konwersji i zaokrągleniu zgodnie z ogólnymi zasadami, z konsekwencjami proporcjonalnego zwiększenia lub zmniejszenia wartości kapitału zakładowego wynikającego z prawa spółek i bez względu na przeciwne postanowienia zawarte w umowie spółki. Tak spowodowana zmiana wartości kapitału zakładowego niosła ze sobą obowiązek podjęcia uchwały zgromadzenia wspólników, która ta następnie powinna być zarejestrowana sądzie rejestrowym. Obowiązek zwiększenia wartości przewalutowanego kapitału zakładowego mógł nastąpić poprzez kapitalizację odpowiednich funduszy rezerwowych lub przez dokonanie wpłat gotówkowych. Gdy konwersja powodowała obniŝenie wartości kapitału zakładowego, stosowna suma mogła zostać przeznaczona na specjalny kapitał zapasowy o nazwie: RóŜnica z konwersji kapitału zakładowego na euro, który w okresie późniejszym mógł zostać skapitalizowany przez późniejsze podwyŝszenie wartości kapitału zakładowego. Dodatkowo ustawa przewiduje, iŝ w razie konwersji nominalnego kapitału zakładowego, gdzie wskutek zastosowanej konwersji powstał obowiązek obniŝenia wartości kapitału zakładowego, stosowne zatwierdzenie na wezwanie sądu nie jest wymagane. W przypadku konwersji nominalnego kapitału zakładowego na euro dokonanej zgodnie z powyŝszymi postanowieniami, nie pobiera się Ŝadnej opłaty od ewentualnej rejestracji uchwały podjętej przez zgromadzenie wspólników w sprawie konwersji, ani Ŝadnych innych opłat związanych z tym przedmiotem. Uchybienie obowiązkowi rejestracji w sądzie rejestrowym uchwały w terminie roku od dnia wprowadzenia euro lub od dnia powzięcia tejŝe uchwały skutkuje stosowaniem odpowiednich postanowień prawa spółek, odnoszących się do podwyŝszenia lub obniŝenia kapitału zakładowego. Od dnia obowiązywania euro, brak wcześniejszej rejestracji w sądzie rejestrowym uchwały zgromadzenia wspólników, wskazującej na dokonaną konwersję udziałów i kapitału zakładowego, uniemoŝliwia zatwierdzenie zmiany uchwały spółki jak równieŝ uniemoŝliwia dokonania w odpowiednim rejestrze rejestracji lub zmiany informacji dotyczących spółki. Wobec spółki publicznej, której wskutek konwersji na euro kapitał zakładowy w dniu wprowadzenia euro był niŝszy od wymaganego prawem dla tego rodzaju spółek, moŝe ona działać jako spółka publiczna przez okres maksymalnie 1 roku od dnia wprowadzenia euro. Po tym okresie spółka przestaje funkcjonować jako publiczna, chyba Ŝe w odpowiednim czasie osiągnie wymagany minimalny kapitał. Czeki nominowane w walucie narodowej datowane na dzień po dniu wprowadzenia euro nie były spienięŝane. Malta Z dniem wprowadzenia euro maltański rynek kapitałowy w pełni musiał się przystosować do nowej waluty. Łączyło to się równieŝ ze stosowaniem paneuropejskiej konwencji naliczania odsetek. Odpowiednie przygotowania w zakresie konwencji naliczania odsetek w stosunku do obligacji skarbowych o terminie zapadalności powyŝej roku rozpoczęły się juŝ w 2003 r. Oparte one były na konwencji ACT/ACT. Na rynku pienięŝnym dla papierów wartościowych o terminie zapadalności poniŝej roku 15\n16 stosowano konwencję ACT/365, gdzie dla strefy euro odpowiednia była konwencja ACT/360. RównieŜ obligacje skarbowe zostały odpowiednio przystosowywane. Wobec innych obligacji rynku pienięŝnego, odpowiednio wcześnie podjęto konsultacje z najwaŝniejszymi uczestnikami rynku pienięŝnego, jak przystosować papiery wartościowe do europejskich standardów. Efekty tych konsultacji zakończyły się powodzeniem. Zmiany w powyŝszym zakresie nieznacznie zredukowały wartość oprocentowania papieru wartościowego, co jednak nie miało wpływu na wartość odsetek wypłacanych uprawnionemu, gdy dany papier wartościowy osiągnął termin zapadalności. W stosunku do papierów dłuŝnych, których wartość wynosiła 100 lub 1000 lir maltańskich albo wielokrotność tych sum, dokonywano konwersji kaŝdego pakietu instrumentów tego samego rodzaju, a następnie zaokrąglano w górę do pełnego euro 31. Metoda ta gwarantowała brak poniesienia strat przez inwestora wskutek konwersji. Wraz z wprowadzeniem euro kapitał zakładowy przedsiębiorstw wyraŝony w lirach maltańskich został przeliczony na europejską walutę zgodnie z przyjętym kursem konwersji. Uznano przy tym, iŝ zmiana ta nie wymaga specjalnej akceptacji ze strony akcjonariuszy spółki. Przeliczenie kapitału zakładowego było dokonywane na poziomie pojedynczego udziału, po czym cenę udziału wyraŝoną w euro zaokrąglano do 6 miejsc po przecinku, zgodnie z przyjętymi zasadami zaokrąglania. W celu obliczenia wartości kapitału zakładowego naleŝało pomnoŝyć otrzymaną kwotę przez liczbę udziałów (zasada bottom up).. Metoda ta gwarantowała zachowanie proporcji własnościowych. Ustalenie nominalnej wartości udziału w postaci ceny okrągłej (bądź ceny o ograniczonej liczbie miejsc po przecinku, np. 2,50) wymagało decyzji o restrukturyzacji kapitału spółki. Decyzja taka leŝała jednak wyłącznie w gestii udziałowców przedsiębiorstwa i miała charakter dobrowolny. 32 MoŜliwy był równieŝ wybór sposobu poprzez podział wartości kapitału zakładowego na równe udziały/akcje o wartości 1 liry maltańskiej. Następnie przeliczano wartość kaŝdej akcji/udziału z dokładnością do 6 miejsca po przecinku, a suma stanowiła wartość kapitału zakładowego. Następnie w okresie roku od dnia wprowadzenia euro spółka zobligowana była do złoŝenia rocznego sprawozdania, uwzględniającego podanie stosownych wartości w euro. Zmiany w umowie spółki czy statucie dokonywano w przypadku takich redenominacji, które pociągały za sobą ten obowiązek. NiezaleŜnie od powyŝszego, zgodnie z zasadą, iŝ wprowadzenie euro nie wpływa na waŝność wszelkich umów, czy innych stosunków prawnych, kapitał zakładowy mógł zostać przeliczony automatycznie. 33 W maltańskim depozycie papierów wartościowych przewalutowanie miało miejsce w terminie od 29 grudnia 2007 r. (sobota) do 2. stycznia 2008 r. (środa), tak aby wznowienie obrotu było moŝliwe od 3 stycznia 2008 r. Numery ISIN przypisane papierom wartościowym pozostały niezmienione. 34 Estonia Konwersja kapitału zakładowego spółek publicznych, którego wartość minimalną określono na euro, powinna nastąpić bez uszczerbku dla proporcji własnościowych udziałowców. Wartość kaŝdego udziału moŝe wynosić co najmniej 10 eurocentów, lub wielokrotność tej kwoty. W przypadku niepublicznych spółek minimalny kapitał zakładowy moŝe wynosić 2500 euro, a kaŝdy udział powinien stanowić wartość nominalną w wysokości 1 euro lub jego wielokrotności Guidelines on the redenomination and renominalisation of Maltese lira denominated listed financial instruments converted into euro., Guideline: NECC/0007/06 32 D. Witkowski, Przygotowanie sektora finansowego do wprowadzenia euro, Euroopracowania, Ministerstwo Finansów, marzec Guidelines on the conversion of company share capital from Maltese lira into euro. Guideline: NECC/0006/06 34 D. Witkowski, Przygotowanie sektora finansowego do wprowadzenia euro, Euroopracowania, Ministerstwo Finansów, marzec Estonia s National Changeover Plan. Version no 8, April\n17 W okresie 6 miesięcy przed dniem wprowadzenia euro nowo tworzone spółki miały moŝliwość określenia wartości kapitału zakładowego nominowanego w nowej walucie. Przystosowania statutowe uwzględniające przedstawianie wartości kapitału zakładowego nominowanego w euro powinny zostać dokonane do 31 grudnia 2011 r. Po tym terminie odpowiednie organy rejestrowe nie będą dokonywać Ŝadnych zmian statutowych, jeŝeli spółka nie przeprowadzi odpowiednich zmian przystosowujących do euro. Zmiany związane z przystosowaniem do euro były oparte na bardziej preferowanych warunkach, niŝ przy normalnej procedurze zmiany statutu (mniej restrykcyjne wymagania wobec kworum, brak opłat związanych ze zmianą w odpowiednim rejestrze - dotyczy okresu od 1 lipca 2010 r. do 31 grudnia 2011 r.). Dodatkowo przedsiębiorstwa zarządzające umownymi tytułami uczestnictwa mogły, obok akcji/udziałów o określonej wartości nominalnej wydawać akcje/udziały bez określonej wartości, jednak z zachowaniem zasad przejrzystości i zminimalizowanej zawiłości procedury. W przypadku tytułów nominowanych w walucie krajowej, dokonywały przeliczenia na euro z dokładnością do 1 eurocenta. W przypadku tytułów uczestnictwa wydawanych po dniu wprowadzenia euro, minimalna wartość mogła wynosić 1 euro. W przypadku funduszy emerytalnych (zarówno tych obowiązkowych jak i dobrowolnych) istniał obowiązek określenia ich wartości nominalnej. Wartość opiewającą na 10 koron estońskich zastąpiono kwotą nominowaną w euro w wysokości 64 eurocentów, w stosunku do nowych jak i istniejących funduszy. Dla zminimalizowania błędów, wartość funduszy emerytalnych określaną do czasu obowiązywania dotychczasowej waluty z dokładnością do 4 miejsca po przecinku, przeliczano odtąd na euro z dokładnością do 5 miejsca po przecinku. 36 Czeki nominowane w krajowej walucie, wydane przed 1 stycznia 2011 r., banki powinny były spienięŝać zgodnie z obowiązującym terminem waŝności, nie później jednak niŝ do 6 miesięcy od dnia wprowadzenia euro. Niemcy Były dwa sposoby konwersji udziałów/akcji. Pierwszy polegał na przeliczeniu wartości dotychczasowych akcji/udziałów na euro (par value) według kursu konwersji. Wiązało się to z ewentualnymi konsekwencjami względem kapitału zakładowego, tj. skutkować mogło koniecznością jego podwyŝszenia, ponownego przeliczenia i podzielenia lub obniŝenia wartości kapitału zakładowego. PodwyŜszenie mogło nastąpić przy wykorzystaniu kapitału rezerwowego czy zapasowego i wtedy niewymagane było wydanie nowych udziałów/akcji, jak przy standardowej procedurze w tym przedmiocie. RozwaŜana teŝ była opcja wyłączenia części akcji wynikających z róŝnic między przeliczeniem udziałów akcji/udziałów a kapitału zakładowego, a następnie ich dystrybucja w formie np. praw subskrypcyjnych. Pomysł ten jednak nie został wdroŝony, ze względu na zbyt daleko idące problemy formalne i znaczne koszty takiej operacji. Wartość jednego udziału w spółkach niemieckich, nominowana w markach wynosiła 5 marek albo wielokrotność tej kwoty. Po wprowadzeniu euro nominalna wartość udziału mogła wynosić 1 euro albo wielokrotność tej kwoty. Przeliczenie par value praktycznie zawsze związane było z koniecznością zmiany wartości przeliczenia kapitału zakładowego. Alternatywą w tym przypadku była renominacja na zasadzie utworzenia udziałów no-par value shares (NPV) - udziałów, które nie miały ściśle określonej wartości w stosunku kapitału. W prawie niemieckim stosowny akt zaczął obowiązywać od 1 kwietnia 1998 r. 36 ibidem 17\n18 Ten sposób prowadził do określenia wartości w euro tylko kapitału zakładowego, a wszystkie udziały posiadały równą wartość. W odróŝnieniu do udziałów par value udziałowiec nie miał na tym dokumencie uwidocznionej informacji o proporcjonalnym udziale w kapitale zakładowym. Sposób ten nie był związany ze zmianami w umowie spółki czy statucie. Był preferowanym przez kraje "pierwszej fali" sposobem przeliczenia na euro wartości związanych ze spółkami prawa handlowego. Konkluzje Proces przystosowania w zakresie instrumentów finansowych powinien rozpocząć się odpowiednio wcześnie. PoŜądanym będzie ustalenie na poziomie ustawowym, odpowiednio wcześnie, minimalnych wartości nominalnych róŝnego rodzaju instrumentów finansowych, tak aby z dniem wprowadzenia euro przeliczenia w tym zakresie przebiegały płynnie. Obecnie wartość nominalna akcji w Polsce moŝe wynosić 1 grosz. Z dniem wprowadzenia euro w Polsce, ta wartość będzie musiała wynosić co najmniej 1 eurocent. Biorąc pod uwagę obecny kurs euro wobec złotego, proste przeliczenie uwzględniające zasady zaokrąglania do pełnego eurocenta mogą generować błędy i negatywnie wpływać na proporcje udziałowe. Koniecznym będzie określenie wobec których instrumentów finansowych przeliczenia będą dokonywane z dokładnością większą niŝ do drugiego miejsca po przecinku. Podobnie jak w przypadku konwersji wszelkich rachunków, niezbędnym będzie ustalenie zasad prowadzenia przystosowania instrumentów finansowych do euro, jak równieŝ zasad informowania uprawnionych podmiotów. 18\n19 4. Przeliczenie na euro notowań historycznych W zaleŝności od celu analiz dokonywanych na podstawie danych historycznych moŝliwe są dwie zasady: dla porównań zjawiska w czasie, kursy historyczne naleŝałoby przeliczyć po kursie konwersji; dla porównań zjawiska w jednym okresie, ale np. pomiędzy krajami, kursy historyczne naleŝałoby przeliczyć zgodnie z obowiązującym w danym dniu kursem NBP. Przykładowo, Narodowy Bank Słowacji przelicza dane historyczne według kursu konwersji. Z uzyskanych informacji wynika, iŝ wiele podmiotów utrzymuje dwie bazy danych, jedną z danymi historycznymi przeliczonymi po kursie konwersji i drugą z danymi w walucie narodowej (do dnia wprowadzenia euro), a późniejsze juŝ w euro. NaleŜy tu jednak zaznaczyć, iŝ niektóre dane historyczne powinny zostać utrzymane w walucie oryginalnej. Dotyczy to szczególnie danych utrzymywanych w celach sprawdzenia ich poprawności do celów audytowych i podatkowych. Na Słowacji przyjęto zasadę nie ma zakazu i nie ma nakazu, pozostawiając tę kwestię do decyzji kaŝdej instytucji. Dopuszczono moŝliwość prowadzenia podwójnej sprawozdawczości od dnia ustalenia nieodwołalnego kursu konwersji. Podobnie sytuacja wyglądała na Malcie. Do określenia, które dane historyczne wymagają konwersji zobligowane były pojedyncze podmioty. Decyzję w tym przedmiocie podejmowano w oparciu o analizę korzyści i kosztów przeliczenia. RozróŜniono cel porównawczy konwersji oraz cel operacyjny. Ten drugi wynikał np. z faktury, której kwota przedstawiona była w walucie krajowej, a płatności dokonywano po dniu wprowadzenia euro. Konwersję naleŝało dokonywać według kursu konwersji oraz zgodnie z zasadami zaokrąglania. Przyjęto modus operandi, polegający na tym, Ŝe przeliczenia nie wykonywano w stosunku do danych starszych niŝ sprzed 4 lat od wprowadzenia euro. Zalecono równieŝ, aby utrzymywano dane w oryginalnej walucie i mogły być one w kaŝdej chwili dostępne. Giełda papierów wartościowych na Malcie była zobligowana do przedstawienia w euro notowań sprzed dnia wprowadzenia euro, od 2003 r. włącznie. Sprawozdania finansowe za okres do końca 2007 r. naleŝało składać przy uwzględnieniu waluty krajowej. JeŜeli takie sprawozdanie składanie było po 31 grudnia 2008 r., wartości mogły być określone w euro. W przypadku, gdy okres podlegający sprawozdaniu przekraczał dzień wprowadzenia euro, sprawozdanie moŝna było złoŝyć tylko uwzględniając wartości w euro. 37 Na Cyprze zdecydowano, aby finansowe dane historyczne utrzymywane były w walucie krajowej (funtach cypryjskich), głównie ze względu na potrzeby podatkowe, stosunki pracownicze i związane z tym naleŝne świadczenia, czy teŝ cele audytowe. W razie konieczności przedstawienia tych kwot w euro, stosuje się przeliczenie według oficjalnego kursu konwersji. 38 Konkluzje Wydaje się, iŝ odpowiednim będzie pozostawienie swobody instytucjom finansowym w zakresie wyboru waluty przy prowadzeniu danych historycznych. Wpływa na to równieŝ racjonalizacja kosztów poszczególnych instytucji. Bez względu na ostatecznie zastosowane rozwiązanie dotyczące zakresu przeliczeń, uzasadnione wydaje się jednak, aby instytucje sektora finansowego gwarantowały dostępność danych w formie oryginalnej (tj. w walucie transakcji, przed przeliczeniem). 37 Guidelines for the conversion of past data related to the euro changeover process. Guideline: NECC/0002/06 38 National Changeover Plan. From the pond to the euro (revised), August 2007, Minister of Finance, Central Bank of Cyprus 19\n20 5. Dostosowania stóp procentowych i wskaźników Naczelną zasadą związaną ze zmianą waluty i przeliczeniem m. in. sald rachunków bankowych, umów kredytowych i innych instrumentów finansowych jest zasada ciągłości umów. W przypadku produktów, których wartość uzaleŝniona jest od stóp i wskaźników krajowych, przystosowanie do nowej waluty związane jest z zastąpieniem tych stóp i wskaźników ich odpowiednikami obowiązującymi w strefie euro. Na Słowacji stopy referencyjne BRIBOR, BRIBID i SKONIA zostały zastąpione odpowiednio przez EURIBOR, EURIBID i EONIA, a stopy Narodowego Banku Słowacji ich odpowiednikami Europejskiego Banku Centralnego. 39 W ustawie horyzontalnej sprecyzowano, Ŝe jeŝeli w warunkach umowy, regulaminach, umowach, decyzjach administracyjnych czy innych dokumentach prawnie wiąŝących następuje odniesienie do stóp procentowych Narodowego Banku Słowacji albo innych wskaźników narodowych, stopy i wskaźniki te będą uwaŝane za właściwe dla strefy euro. 40 W związku z wprowadzeniem euro na Cyprze zastosowanie miały natomiast następujące zasady: 41 w przypadku instrumentów o stałym oprocentowaniu stopa procentowa do wygaśnięcia umowy nie ulegała zmianie; w przypadku instrumentów, których oprocentowanie było oparte o zmienną stopę procentową cypryjskiego rynku międzybankowego (NIBOR), jako stopę odniesienia zastosowano analogiczną stopę europejskiego rynku międzybankowego (EURIBOR); w przypadku instrumentów, których oprocentowanie było oparte o stopy cypryjskiego banku centralnego, jako punkt odniesienia zastosowano analogiczne stopy Europejskiego Banku Centralnego; w przypadku instrumentów, których oprocentowanie było oparte o stopy procentowe lub indeksy wyŝej niewymienione, a odnoszące się do rynku cypryjskiego, zastosowano stopy obliczane w oparciu o analogiczne wartości dla strefy euro. Słoweńska ustawa horyzontalna 42 stanowiła, iŝ w przypadku umów, których odsetki obliczano w oparciu o międzybankową stopę referencyjną SITIBOR, naliczanie od dnia wprowadzenia euro następowało w oparciu o europejską stopę referencyjną EURIBOR. Zasada ta obowiązywała, jeŝeli strony nie umówiły się inaczej. RównieŜ doświadczenia innych państw strefy euro pokazują, Ŝe w przypadku produktów, których oprocentowanie przed wprowadzeniem euro bazowało na stopach i wskaźnikach krajowego rynku pienięŝnego, zastosowano odpowiedniki tych stawek dla rynku strefy euro (w przypadku Polski oznaczałoby to zastąpienie WIBOR3M przez EURIBOR3M). W przypadku kredytów, marŝa bankowa, wyraŝona w punktach procentowych dodawanych do wartości referencyjnej, powinna być pozostawiona bez zmian, zgodnie z zasadą ciągłości umów. Konkluzje Przystosowania Polski w tym zakresie powinny skupić się na ustaleniu na poziomie ustawowym zasad zastąpienia stóp i wskaźników, jak równieŝ wyraŝeniu zasady ciągłości umów. 39 National Euro Changeover Plan for the Slovak Republic (update April 2008), Narodna Banka Slovenska 40 Art. 17 Act on the Introduction of the Euro in the Slovak Republic, Act No. 659/ D. Witkowski, Przygotowanie sektora finansowego do wprowadzenia euro, Euroopracowania, Ministerstwo Finansów, marzec Euro Adoption Act Slovenia (ZUE), 2006, nr /06-7/4 20\n21 6. Podwójna ekspozycja kwot pienięŝnych w sektorze usług finansowych Podwójna ekspozycja cen jest istotnym narzędziem dla klientów instytucji finansowych, jak i klientów innych podmiotów świadczących róŝnego rodzaju usługi. Przede wszystkim pozwala na zapoznanie się społeczeństwa z kursem konwersji oraz daje pewnego rodzaju kontrolę ekonomiczną przed nieuzasadnionym podnoszeniem cen. Szerokie spektrum świadczonych przez instytucje finansowe usług (bankowość elektroniczna, płatności bezgotówkowe, bankomaty) wymaga, aby i te obszary były objęte obowiązkiem podwójnej ekspozycji cen. Wydaje się iŝ, obecne moŝliwości techniczne pozwalają zapewnić ten obowiązek. NaleŜy zaznaczyć, iŝ podwójna ekspozycja powinna obowiązywać zarówno przed dniem wprowadzenia euro, jak równieŝ po tym dniu. Komisja Europejska wskazuje, Ŝe okres obowiązkowej podwójnej ekspozycji cen powinien rozpocząć się moŝliwie szybko po ustaleniu przez Radę UE nieodwołalnego kursu konwersji i trwać minimalnie 6 miesięcy, a maksymalnie 1 rok po wprowadzeniu euro. Jednocześnie odradza się rozpoczęcie okresu podwójnej ekspozycji cen przed ustaleniem ostatecznego kursu wymiany waluty narodowej na euro. 43 Rozwiązania stosowane przez poszczególne kraje prezentowały się następująco. Słowacja Zgodnie z ustawą horyzontalną 44 stosowanie podwójnej ekspozycji cen obowiązywało w okresie od 1 miesiąca od dnia ustalenia oficjalnego kursu konwersji do 1 roku od dnia wprowadzenia euro (tj. od 24 sierpnia 2008 r. do 31 grudnia 2009 r.). Dotyczyło to zarówno podawania cen w formie pisemnej, jak równieŝ w formie elektronicznej i odnosiło się do wszelkich wartości, tj. naleŝności finalnej, cen jednostkowych czy poszczególnych kwot. Informacje te musiałby być uwzględnione we wszelkiego rodzaju cennikach, taryfikatorach, ofertach, które były stosowane przez dane instytucje. W stosunku do informacji o cenach umieszczanych w internecie, wystarczające było umieszczenie w sposób odpowiednio widoczny i łatwy w obsłudze, kalkulatora automatycznie przeliczającego wartości wyraŝone w narodowej walucie na euro. W stosunku do cen eksponowanych na fakturach, umowach, rachunkach, potwierdzeniach z bankomatu, czy wyciągach z rachunku bankowego, obowiązek podwójnej ekspozycji cen odnosił się do wartości ostatecznej sumy. W stosunku do instytucji finansowych regulacja Narodowego Banku Słowacji 45 określała dodatkowe, odmienne od ogólnie określonych, zasady podwójnej ekspozycji cen. M. in. w przypadku komunikowania się za pomocą środków bezpośredniego porozumiewania się na odległość, obowiązek ten odnosił się wyłącznie do stosowania podwójnej ekspozycji za pomocą tego środka. Gdy komunikacja odbywała się telefonicznie, obowiązek podania cen w podwójny sposób następował tylko na Ŝądanie klienta. Ponadto obowiązek nie był stosowany przy komunikacji za pośrednictwem SMS. Wobec wyjściowej ceny wzajemnych jednostek uczestnictwa, bieŝącej wartości akcji, bieŝących wartości certyfikatów uczestnictwa, stosowanie podwójnej ekspozycji cen miało odniesienie do kaŝdej jednostki, gdzie wartość wyraŝona w euro podawana była z dokładnością do 6 miejsca po przecinku, a w walucie narodowej do czwartego miejsca po przecinku. W stosunku do nominalna wartość papierów wartościowych, z wyłączeniem tych, które były wydane w okresie między dniem ustalenia oficjalnego kursu konwersji a dniem wprowadzenia euro, zasadą było iŝ nie musiały prezentować cen w dwóch 43 Zalecenie Komisji z dnia 10 stycznia 2008 r. dotyczące środków ułatwiających przyszłe przejście na euro, Dz. U. L 23 z dnia 26 stycznia 2008 r. 44 Act on the Introduction of the Euro in the Slovak Republic, Act No. 659/ Decree of the National Bank of Slovakia of 10 June 2008 No. 221/2008 Coll. laying down certain rules for the dual display of certain prices, payments and other amounts applicable to the financial market and services of financial institutions in the area of banking, capital market, insurance and pension saving 21\n22 walutach. Nie dotyczyło to wyraŝania wartości papierów wartościowych podawanych do publicznej wiadomości, jak i tych, których wartość stanowiła sumę określoną w wyciągu z rachunku. W stosunku do bankowości elektronicznej, obowiązek podwójnej ekspozycji cen istniał, jeŝeli instytucja finansowa, na co najmniej miesiąc przed dniem wprowadzenia euro oraz w ciągu I kwartału od dnia wprowadzenia euro nie zapoznała w formie pisemnej klienta o stanie konta, wyraŝonego w dwóch walutach. Podwójna ekspozycja cen obowiązkowo musiała być stosowana we wszelkiego rodzaju cennikach, ofertach i innych dokumentach określających stosowne opłaty. W stosunku do wykazu (przypadków prowadzenia) obowiązkowych oddzielnych zestawień, w tym m. in. lokat, inwestycji, zgromadzonych funduszy, obowiązek podwójnej ekspozycji cen odnosił się do co najmniej początkowego i końcowego stanu. W przypadku korzystania z bankomatów, podwójna ekspozycja cen powinna była być wyraŝona na potwierdzeniu dokonania transakcji. W zakresie pism stosowanych przez instytucje finansowe np. wezwania do zapłaty, określające wartość świadczenia z ubezpieczenia, czy teŝ naleŝne składki ubezpieczeniowe, wystarczające było podwójne wyraŝenie ostatecznej wartości. Słowenia Na mocy ustawy o podwójnej ekspozycji cen 46 zastosowano zalecane stosowanie przedstawiania cen jednocześnie w walucie krajowej oraz euro juŝ przed ustanowieniem oficjalnego kursu konwersji - od 1 marca 2006 r. Obowiązek stosowania podwójnej ekspozycji cen, z euro przeliczonym zgodnie z oficjalnym kursem konwersji, nastąpił z dniem 1 lipca 2006 r. Analogicznie jak w słowackiej ustawie horyzontalnej, określone zostały obszary, gdzie obowiązek stosowania podwójnej ekspozycji cen był konieczny oraz obszary działalności wyłączone spod tego obowiązku. Wyłączono obowiązek w stosunku do znaczków pocztowych, a takŝe wobec cyfrowych wyświetlaczy, które mogły wyraŝać tylko cenę główną. W przypadku wystawiania faktury za określone dobra lub usługi, obowiązek podwójnej ekspozycji cen odnosił się do sumy końcowej. W przypadku, gdy przedsiębiorca prowadził działalność związaną z obsługą przekazów pienięŝnych za towary i usługi, przedstawienie ceny w obu walutach odnosiło się do ostatecznej sumy określonej na fakturze, a przekaz pienięŝny mógł określać tylko kwotę wyraŝoną w głównej walucie. Renominowana suma określona w euro ulegała zaokrągleniu do najbliŝszego eurocenta, gdzie zaokrąglanie w górę stosowano od cyfry o wartości 5 włącznie, ulegającej zaokrągleniu. Cypr Cypryjska ustawa wprowadzająca euro 47 określiła, iŝ obowiązek stosowania podwójnej ekspozycji cen powstawał w miesiącu następującym po miesiącu, w którym określono oficjalny kurs konwersji, a kończył się po 6 miesiącach od dnia wprowadzenia euro. Obowiązek ten stosowano m. in. do kwot stanowiących finalną cenę określonego towaru lub świadczonych usług, zawierającą wartość podatku VAT, która 46 Act On The Dual Display Of Prices In Tolars And Euros (ZDOCTE), 2005, nr /05-4/2 47 Adoption of the Euro Law of 2007, publ. Official Gazette App.I(I) L. 77(I)/\n23 przedstawiona była na metkach, bonach towarowych, kuponach rabatowych, w cennikach, przetargach, ofertach czy teŝ w sytuacjach gdy cena nawiązywała w jakikolwiek sposób do reklamy. W przypadku kwot eksponowanych na rachunkach lub fakturach, tylko całkowita kwota musiała być wyraŝona w obu walutach. Gdy rachunek lub faktura wystawiane były w zakresie detalicznej sprzedaŝy towarów czy usług, dokumenty te zawierały pełny sześciocyfrowy oficjalny kurs konwersji. Ponadto sprzedawcy zobligowani byli do umieszczenia w widocznym miejscu wartości oficjalnego kursu wymiany oraz stosownej tabeli przeliczeniowej. Przedstawiała ona odpowiednie banknoty i monety obu walut wraz z odpowiednimi wartościami nominowanymi w walucie przeliczanej. Malta Okres obowiązkowej podwójnej ekspozycji cen na podstawie oficjalnego kursu konwersji, zgodnie z załoŝeniami przewidzianymi w narodowym planie 48, powinien rozpocząć się z dniem 1 lipca 2007 r. i trwać do 30 czerwca 2008 r. Podobnie jak w Słowenii, przed powyŝszym okresem podmioty mogły stosować dobrowolną podwójną ekspozycję. Obowiązkowa podwójna ekspozycja miała zastosowanie do wszelkich oferowanych lub świadczonych usług albo sprzedaŝy towarów. Gdy na daną cenę składały się róŝne wartości, wartość ostateczna powinna była być prezentowana w obu walutach. JeŜeli wartość prezentowana w walucie krajowej była wyraŝana z dokładnością do 3 miejsca po przecinku, wartość wyraŝona w euro powinna być prezentowana w ten sam sposób. 49 W przypadku usług bankowych podwójna ekspozycja cen była obowiązkowa wobec: - wartości zdeponowanych pieniędzy lub czeków na kontach bieŝących lub oszczędnościowych, - wypłat gotówkowych z kont, - zamknięcia kont, - wyświetlaczy bankomatów, - taryfikatorów i informacji o wszelkich opłatach, równieŝ tych zamieszczanych na stronach internetowych (z wyłączeniem bankowości internetowej), - sald końcowych prezentowanych na wyciągach. W stosunku do towarzystw ubezpieczeniowych, obowiązek stosowania podwójnej ekspozycji cen, ponad ogólne zasady, dotyczył wartości umieszczanych w polisach, określających: wartość składki ubezpieczeniowej, sumy głównej, wartości renty, wartości sumy ubezpieczeniowej oraz na wszelkich opłatach wpływających na wartość składki i sumy ubezpieczeniowej. Wyłączenia obowiązku stosowania podwójnej ekspozycji cen dotyczyły relacji i transakcji pomiędzy przedsiębiorcami lub świadczonych na ich rzecz, elektronicznych punktów systemów sprzedaŝy świadczonych przez banki komercyjne na rzecz placówek handlowych, rachunków fiskalnych generowanych przez kasy fiskalne, urządzeń i wyświetlaczy, które mogły prezentować tylko jedną walutę, a koszty ewentualnego przystosowania przewyŝszały korzyści płynące z podwójnej ekspozycji, reklam 48 Final Master Plan for the Euro Changeover in Malta, National Euro Changeover Committee, July Euro Adoption (Dual Display and Euro Pricing) Regulations, 2007 L.N. 4 of 2007 EURO ADOPTION ACT (CAP. 485) 23\n24 telewizyjnych, automatycznych głosowych systemów informujących o cenach, jak równieŝ gdy w skutek wyjątkowych okoliczności udzielono zgody na brak obowiązku stosowania podwójnej ekspozycji cen. Estonia Podwójna ekspozycja cen była obowiązkowa od 1 lipca 2010 r. i trwała do 30 czerwca 2011 r. Dotyczyło to wszelkich cen odnoszących się do oferowanych dóbr czy usług, prezentowanych na metkach, w cennikach, etc. Zasada ta dotyczyła równieŝ sprzedaŝy i usług świadczonych w e-handlu. MoŜliwe było zamieszczenie na stronie przedsiębiorcy stosownego kalkulatora, automatycznie przeliczającego wartość z waluty wiodącej. 50 Kraje, które wprowadziły euro do 2002 r. Podwójna ekspozycja cen w tym okresie była jedynie zaleceniem Komisji. W poszczególnych krajach przedział stosowania tego zalecenia szacował się średnio od 40%-60% wśród przedsiębiorców. Jedynie w Austrii istniała regulacja, który miała charakter wiąŝący w zakresie stosowania podwójnej ekspozycji cen od 1 grudnia 2001 r. z pewnymi wyłączeniami. Konkluzje Z punktu widzenia przystosowań do nowej waluty, jednym z najistotniejszych aspektów jest pełna świadomość społeczeństwa odnośnie do zasad związanych z przyjęciem euro. Podwójna ekspozycja cen pozwala zapoznać społeczeństwo z kursem wymiany, czyniąc zastosowane zasady przeliczenia na nową walutę przejrzystymi. Zapisy prawne dotyczące podwójnej ekspozycji cen będą się odnosiły równieŝ do instytucji sektora finansowego. Dotyczy to zarówno umów, jak równieŝ innych dokumentów (regulaminów, ofert, cenników, wyciągów z rachunków), obszaru bankowości elektronicznej, potwierdzeń wydawanych z bankomatów i terminali POS (ang. point of sales). W celu minimalizacji kosztów zaleca się sprawdzenie, czy nowe systemy informatyczne w przedsiębiorstwach sektora finansowego (w przypadku ich wymiany, bądź aktualizacji) uwzględniają moŝliwość implementacji podwójnej ekspozycji cen. Zastosowanie podejścia wyprzedzającego pozwoli na uniknięcie dodatkowych obciąŝeń finansowych w okresie zamiany waluty. 50 Estonia s National Changeover Plan. Version no 8, April\n25 7. Przystosowania w zakresie obrotu bezgotówkowego (karty płatnicze, terminale POS, bankomaty, przelewy) 7.1 Przystosowanie bankomatów W większości krajów przystępujących do strefy euro, w tym w Niemczech, Słowacji, na Cyprze dostosowanie bankomatów w zdecydowanej mierze następowało w pierwszym dniu obowiązywania nowej waluty (100 % przystosowanie na Słowacji ok bankomatów, i na Cyprze ok. 550 bankomatów). Gdy z róŝnych względów poziom dostosowania kształtował się w tym dniu na niŝszym poziomie, praktycznie wszelkie trudności rozwiązywane były niezwłocznie (sklejone banknoty, problemy techniczne, opóźnienia związane z przerwą noworoczną przy bankomatach znajdujących się w zamkniętych na ten okres centrach handlowych), a do końca pierwszego tygodnia (np. Belgia, Finlandia) lub do 12 dnia (Włochy) od dnia wprowadzenia euro, poziom dostosowań kształtował się juŝ na poziomie 100 %. Dodatkowo większość krajów przystosowało tak algorytmy, aby w pierwszej kolejności wydawane były banknoty niŝszej wartości. Dostosowania w sferze zaopatrzenia i zmiany na poziomie informatycznym w wielu krajach rozpoczynały się przed dniem wprowadzenia euro. Wyjątkiem w tej sferze była Finlandia, gdzie korzystanie przez społeczeństwo z bankomatów jest bardzo popularne, a wcześniejsze przystosowanie do euro i zamroŝenie wypłat fińskich marek w ostatnich dniach grudnia 2001 r. byłoby niepoŝądane 51. Mimo krytyki Komisji Europejskiej w tym przedmiocie, opóźnienie tego dostosowania nie trwało długo, gdyŝ do dnia 4 stycznia 2002 r. wszystkie bankomaty zostały przystosowane do euro. Jak ukazuje przykład Słowenii, gdzie dostosowanie w tej sferze zasadniczo nie sprawiło większych kłopotów, koniecznym moŝe okazać się stworzenie ogólnego planu działania składającego się z planów wykreowanych dla praktycznie kaŝdego bankomatu osobno. Wpływa na to wiele czynników, takich jak: róŝnorodność dostawców usług, brak jednolitego oprogramowania, usytuowanie i częstość korzystania (moŝe być wzmoŝone w pierwszych dniach obowiązywania euro). Takie podejście i przygotowanie swoistego rodzaju planów awaryjnych na wypadek wcześniej rozpoznanych zagroŝeń pozwoliło instytucjom w Słowenii na szybką reakcję i eliminowanie błędów, które się pojawiły. 7.2 Terminale POS Przystosowania terminali płatniczych POS w krajach przystępujących do strefy euro po 2002 r. nie przedstawiały zasadniczo większych trudności. W Słowenii w godzinach porannych system ten był juŝ gotowy do realizacji transakcji w euro. 52 Jeszcze krócej, bo o północy pierwszego dnia wprowadzenia euro miało to miejsce na Cyprze, a na Słowacji przystosowanie zakończyło się o godzinie Dodatkowo wydłuŝony został maksymalny czas realizacji płatności z dwóch do trzech dni. Jednak główny problem upatruje się w przystosowaniu, jakie naleŝy wykonać bezpośrednio na terminalu. Z tego względu cała operacja jest czasochłonna 53. A biorąc pod uwagę fakt, iŝ większość sklepów i usługodawców jest zamknięta 1 stycznia, faktyczne dostosowanie terminali POS moŝe nastąpić z kilkudniowym opóźnieniem. W Słowenii terminale znajdujące się w waŝniejszych punktach handlowo - usługowych (supermarkety, galerie handlowe) zostały dostosowane 3 stycznia 2007 r., natomiast te usytuowane w drobniejszych punktach, równieŝ ze względu na problemy z identyfikacją miejsca ich połoŝenia, jeszcze później Practical Issues Arising from the Euro: May 2002, Bank of England 52 Review of the Slovenian changeover to the euro, Final Report, Deloitte Consulting, 27 August Problem poruszony przez autorów raportu ws. przyjęcia euro przez Słowenię, dokonanego przez firmę Deloitte 54 ibidem 25\n26 Słowacja W zakresie przystosowania terminali do obsługi płatności bezgotówkowych, znaczny rozwój technologiczny przyczynił się do tego, iŝ operacja ta mogła w całości zostać wykonana bez przeprowadzenia stosownych zmian bezpośrednio na terminalu. Do godziny 2:00 dnia 1 stycznia 2009 r. wszystkie terminale zostały przystosowane do nowej waluty. 55 W przypadku dokonywania transferów pienięŝnych nominowanych w walucie narodowej za pośrednictwem bankowych systemów rozliczeniowych oraz pocztowych systemów rozliczeniowych, gdy zlecenie nastąpiło przed dniem obowiązywania euro, a finalizacja procesu następowała po tym dniu, istniał obowiązek renominacji tej kwoty na euro. Wobec tego, proces rozliczenia został tutaj wydłuŝony z 2 do 3 dni roboczych. W zakresie przygotowania technicznego systemów rozliczeniowych oraz rynków regulowanych, w tym giełdy papierów wartościowych, zmiany te zostały dokonane w trakcie przerwy technicznej na przełomie 2008 i Malta Płatności elektroniczne nominowane w walucie krajowej były akceptowane tylko w przypadku Ŝądania złoŝonego do dnia 31 grudnia 2007 roku. Płatności, takie jak stałe polecenia przelewu, po dniu wprowadzenia euro były automatycznie konwertowane i uznawane za płatności w euro. 56 Austria Centralny system obsługujący terminale POS i bankomaty nie funkcjonował naleŝycie przed południem 2 stycznia 2002 r. co wymusiło przerwę w jego działaniu. Wiązało się to z przypadkami, gdy liczba operacji przekraczała 1000 na minutę. Problem szybko zidentyfikowano i rozwiązano w ciągu 65 minut. 57 Przystosowania bankomatów w placówkach bankowych dokonano tuŝ po północy 31 grudnia 2001 r. Te usytuowane poza placówkami przekonwertowano w ciągu dwóch przerw w dniu 31 grudnia 2001 r. pierwszej o godz i drugiej o godz Sam proces przystosowania trwał nie więcej niŝ godzinę, a tylko dostosowanie kilku bankomatów wymagało rozwiązania powaŝniejszych problemów technicznych. W celu ułatwienia całego procesu przystosowawczego do euro, państwowa kampania informacyjna skupiała się równieŝ na promocji obrotu bezgotówkowego. Nawet banki oferowały klientom instalację terminali POS na dogodniejszych warunkach. Efektem był wzrost obrotu bezgotówkowego o 30 % i był to najwyŝszy wzrost spośród krajów przystępujących do euro do 2002 r. 58 Belgia 70% terminali POS przystosowano do euro w dniu 1 stycznia 2002 r. w, pozostałe - do dnia następnego. Komisja ds. Euro (The Commision for the Euro) zalecała stosowanie płatności bezgotówkowych w jak 55 National Euro Changeover Plan for the Slovak Republic (update April 2008), Narodna Banka Slovenska 56 Final Master Plan for the Euro Changeover in Malta, National Euro Changeover Committee, July Practical Issues Arising from the Euro: May 2002, Bank of England 58 ibidem 26\n27 największej liczbie przypadków. JednakŜe w pierwszych dniach 2002 r. odnotowano spadek korzystania z kart, gdyŝ Belgowie chcieli wypróbować nową walutę w gotówce. 59 Francja Problemy związane z uŝywaniem terminali POS wiązały się z faktem obowiązywania okresu przejściowego. Część terminali w grudniu 2001 r. było przestawionych na euro, a część nie. Sprzedawcy nie zawsze pamiętali, którą walutę obsługuje terminal, ale banki były upowaŝnione do dokonania automatycznej korekty. Z dniem 1 stycznia 2002 r. problemy te stały się nieaktualne. Odnotowano kilka przypadków, gdy jeden bank (program obsługujący rozliczanie transakcji bezgotówkowych) błędnie dokonał rozliczeń transakcji dokonanych za pośrednictwem terminali POS, zleconych w końcu grudnia 2001 r., gdy obowiązującą walutą był frank, a rozliczonych po 1 stycznia 2002 r., w czasie obowiązywania juŝ waluty euro. System nie wykonał prawidłowo stosownej konwersji, przeliczając uprzednio nominowaną wartość we frankach na tę samą kwotę, jednak nominowaną w euro. Problem ten szybko wyjaśniono. 60 W pierwszych 2-3 tygodniach częściowo odnotowano spadek w ilości płatności bezgotówkowych. Efektem tego był fakt, iŝ społeczeństwo chciało w ten sposób pozbyć się gotówki, unikając kolejek w bankach przy wymianie waluty, czy deponowaniu pieniędzy na koncie. Ogólnie jednak w całym styczniu 2002r. ilość płatności bezgotówkowych zwiększyła się. Niemcy Przystosowanie bankomatów zakończono 1 stycznia 2002 r. Problemy pojawiały się ze starszymi bankomatami. 7.3 Systemy płatnicze Utworzenie strefy euro spowodowało powstanie paneuropejskiego systemu rozrachunku brutto w czasie rzeczywistym - TARGET. System ten był jedynym wspólnym systemem umoŝliwiającym dokonywanie wysokokwotowych rozliczeń międzybankowych w euro. Funkcjonował on od początku 1999 r., a od listopada 2007 r. zaczęła funkcjonować nowa generacja tego systemu - TARGET2. Dostosowanie do paneuropejskiego systemu rozliczeń wymagało przystosowania krajowych systemów rozliczeń. Warto zauwaŝyć, iŝ obecnie równieŝ w Polsce prowadzony przez NBP system TARGET2-NBP jest uczestnikiem TARGET2, a trwają prace związane z dalszą integracją innych systemów 61. Na Słowacji rozliczenia wszystkich płatności bezgotówkowych odbywały się za pośrednictwem systemu SIPS, prowadzonego przez Narodowy Bank Słowacji. Jego pełna migracja do TARGET2 nastąpiła z dniem wprowadzenia euro. W tym czasie dokonano odpowiednich zmian programowych. Narodowy Bank Słowacji został upowaŝniony do określenia planu dokonywania rozliczeń na przełomie 2008 i 2009 r. 62 Wobec rozliczeń dokonywanych w ramach systemu SIPS obowiązek podwójnej ekspozycji cen nie obowiązywał. 59 Practical Issues Arising from the Euro: May 2002, Bank of England 60 ibidem 61 nbp.pl 62 National Euro Changeover Plan for the Slovak Republic (update April 2008), Narodna Banka Slovenska 27\n28 Aktualizacja SIPS związana była z: transformacją systemu SIPS pozwalającą na wykonywanie rozliczeń płatności niskokwotowych, zbudowaniem mechanizmów rozrachunku pozwalających na przyłączenie stransformowanego SIPS do TARGET2, implementacją zasad zaokrąglania kwot określonych w euro, naleŝnych za obsługę systemu, implementacją waluty do mechanizmów kontrolnych SIPS, implementacją waluty euro do prowadzenia statysyk i sprawozdań SIPS. Ustalono, iŝ warunkiem przyłączenia do TARGET2 przez jakiegokolwiek uczestnika będzie pozytywny wynik testów, weryfikujących zdolność techniczną i operacyjną pozwalający na współpracę z TARGET2. RównieŜ w Estonii system obsługujący rozliczenia został w pełni zintegrowany ze standardami przewidzianymi dla kooperacji z TARGET2. Odpowiednio wcześnie przeprowadzono z uczestnikami systemu stosowne testy. Z dniem wprowadzenia euro zamknięto dotychczas obowiązujący system EP RTGS, który rozliczał płatności międzybankowe, transakcje gwarancyjne, rozliczenia detaliczne, czy teŝ transakcje na giełdzie papierów wartościowych. Jego funkcje zostały przeniesione na system TARGET2- Eesti, w pełni kompatybilny z paneuropejskim systemem. Na Cyprze system rozliczeń płatności wysokokwotowych prowadzony przez Cypryjski Bank Centralny od dnia 19 listopada 2007 r. został przyłączony do TARGET2. Ostatnie testy związane z pełną integracją rozpoczęto w maju 2007 r. 63 PoniŜej przedstawione zostały metody rozliczania płatności w okresie przejściowym stosowane przez kraje dwunastki tworzące strefę euro wraz z analizą moŝliwości ich implementacji w Polsce oraz sposoby rozliczania płatności w przypadku przyjęcia scenariusza big bang. Sposób rozliczania płatności wg scenariusza z okresem przejściowym: metoda 1 Metoda 1 polegała na prowadzeniu dwuwalutowego systemu płatności detalicznych. Klient banku miał moŝliwość dokonywania płatności zarówno w euro, jak i walucie krajowej (zgodnie z zasadą brak nakazu, brak zakazu ). Bank wysyłający komunikat płatniczy w imieniu klienta podawał w jego treści wartość transakcji zarówno w euro, jak i w walucie krajowej. Następnie system przetwarzał ww. płatność, zaś bank ją odbierający (w zaleŝności od waluty, w której prowadzony był rachunek jego klienta) księgował odpowiednią wartość na rachunku klienta w euro bądź w walucie krajowej. Sposób rozliczania płatności wg metody 1 przedstawia schemat nr National Changeover Plan. From the pond to the euro (revised), August 2007, Minister of Finance, Central Bank of Cyprus 28\n29 Schemat nr 1. Rozliczanie płatności detalicznych wg metody 1 Źródło: Practical Issues Arising from The Euro, Bank of England, Grudzień 2001 r. Sposób rozliczania płatności wg scenariusza z okresem przejściowym: metoda 2 Metoda 2 polegała na prowadzeniu systemu płatności detalicznych w jednej walucie (w euro bądź krajowej) z mechanizmem konwersji na wejściu i na wyjściu z systemu. Jak widać na schemacie nr 2, jeśli klient banku dokonywał płatności w euro, jego bank konwertował płatności na wejściu do systemu na walutę krajową. Następnie system przetwarzał ww. płatność, zaś bank ją odbierający dokonywał ponownej konwersji płatności (w sytuacji gdy rachunek klienta prowadzony był w euro) i księgował odpowiednią wartość na rachunku klienta. W sytuacji gdy rachunek klienta prowadzony był w walucie krajowej, nie było konieczności dokonywania takiej konwersji. Jak juŝ wyŝej wspomniano, walutą rozliczeniową systemu mogło być zarówno euro, jak i waluta krajowa. Schemat nr 2. Rozliczanie płatności detalicznych wg metody 2 Źródło: Practical Issues Arising from The Euro, Bank of England, Grudzień 2001 r. Sposób rozliczania płatności wg scenariusza z okresem przejściowym: metoda 3 Metoda 3 polegała na prowadzeniu równolegle systemów płatności detalicznych w euro, jak i walucie krajowej. W praktyce oznaczało to realizowanie płatności dokonywanych w walucie krajowej w systemie prowadzonym w walucie narodowej. Płatności dokonywane w euro były realizowane zaś w systemie prowadzonym w walucie euro. Jak pokazuje schemat nr 3, bank odbierający płatność dokonywał ewentualnej konwersji płatności (w zaleŝności od waluty rachunku klienta). Na koniec kaŝdego dnia 29\n30 rozliczeniowego rozrachunek obu systemów przeprowadzany były jednak tylko w walucie euro na rachunkach typu RTGS prowadzonych w banku centralnym. Schemat nr 3. Rozliczanie płatności detalicznych wg metody 3 Źródło: Practical Issues Arising from The Euro, Bank of England, Grudzień 2001 r. Tabela: Metody rozliczania płatności detalicznych w poszczególnych krajach dwunastki w latach Źródło: Practical Issues Arising from The Euro, Bank of England, Grudzień 2001 r. 30


Auto szrot Hyżne Auto części Hyżne\nNowe części zamienne do samochodu to duży wydatek, który nie każdy jest w stanie ponieść. Wystarczy, że powiesz, jakiej części z jakiego modelu potrzebujesz, a nasi pracownicy sprawdzą dla Ciebie szrot auto części Hyżne, aby namierzyć wszystkie interesujące się rozwiązania. Wszystkie części zamienne staramy się lokalizować w szrot Hyżne, która jest najbliższa naszym klientom – dzięki temu z łatwością można ją odebrać. Na sukces nasz oraz Wasz pracuje kadra naszych doświadczonych specjalistów.\nczęści szrot Hyżne\nWŁAŚNIE ZNALAZŁEŚ NAJTAŃSZE CZĘŚCI Z AUTO SZROT Hyżne\nNasze wieloletnie doświadczenie to nie wszystko, co możemy zaoferować – posiadamy również nowoczesny system informatyczny, dzięki któremu mamy łatwy dostęp do szerokiej bazy informacji na temat części samochodowych w auto szrot Hyżne.\nAUTO SZROT CZĘŚCI Hyżne\nWspółpracujemy jedynie z tymi szrotami, które spełniają nasze oczekiwania – dokładnie sprawdzamy każdy szrot Hyżne, którego usługi Wam polecamy. Skupiamy się przede wszystkim na pośredniczeniu w sprzedaży części samochodowych pomiędzy Państwem a dostawcą, którym jest auto szrot Hyżne. Dzięki naszym usługo mają Państwo szansę na znalezienie taniej i sprawnej części do Waszego samochodu, niezależnie od tego czy są to poduszki powietrzne czy zderzaki lub elementy wyposażenia. Każda część dostępna jest w szrocie z naszej bazy partnerów.\nCZĘŚCI UŻYWANE AUTO SZROT Hyżne\nSpróbuj poszukać pasujących części z Twojego modelu samochodu w okolicznych szrotach, które być może będą miały w swojej ofercie części pochodzące z takiego samego pojazu – pozwoli Ci to zaoszczędzić czas transportu. Nie każdy ma czas na to, aby spędzać długie godziny na poszukiwaniu auto szrotów w swojej okolicy i części zamiennych, które są potrzebne – właśnie dlatego lepiej skorzystać z wyszukiwarki na naszej stronie internetowej. Zadzwoń do biura obsługi klienta w naszej firmie zanim dokonasz ostatecznego zakupu. Aby proces transakcji był udany kontakt jest konieczny – to na podstawie podanych przez Ciebie informacji nasi pracownicy będą w stanie dostosować do Ciebie najlepsze, pasujące oferty z bazy ponad czterech tysięcy szrotów w całej Polsce. Staramy się wyszukiwać części, które w swojej ofercie ma szrot Hyżne, znajdujący się najbliżej Ciebie – dzięki temu, jeśli oferta Cię zainteresuje, udasz się bezzwłocznie na miejsce i dokonasz zakupu a być może również i montażu. Niestety, czasami mają miejsce sytuacje, w których okoliczne szroty nie mają na stanie części, której akurat potrzebujesz – w takich przypadkach umożliwiamy Ci zakupy online z dostawą pod wskazany w zamówieniu adres. Proces zakupy będzie przez nas skrupulatnie realizowany, aby wszystko przebiegło zgodnie z Waszymi oczekiwaniami i naszymi zapewnieniami. Nasze doświadczenie pozwala nam na to, abyśmy szybko zauważyli jakiekolwiek braki w podanych przez Was informacjach, dlatego też jeśli nie jesteście pewni czy podaliście wszystkie informacje potrzebne do rozpoczęcia wyszukiwania ofert to możecie liczyć na kontakt ze strony naszych pracowników. Takie rozwiązanie to jedyny sposób na to, aby móc uniknąć wszelkich nieścisłości i niejasności związanych z procesem transakcji – w przeciwnym razie oferta mogłaby być niedostosowana do Waszych potrzeb. Do głównych atrybutów naszej firmy zaliczają się przede wszystkim: wygodny kontakt mailowy i telefoniczny, pełne wsparcie na każdym etapie realizacji zakupu, możliwość wymiany zakupionej części na nową, pomoc w uzyskaniu gwarancji na niektóre podzespoły a także możliwość wymiany nowej części na miejscu, czym zajmie się auto szrot Hyżne z naszej bazy, w której znajduje się już ponad cztery tysiące punktów. Nie jest żadną tajemnicą, że szrot auto części Hyżne to coraz chętniej wybierana możliwość w przypadku remontu samochodu – używane części są coraz popularniejsze, ponieważ pozwalają na znaczne obniżenie kosztów eksploatacji pojazdu. Bezsprzecznym faktem jest, że na szrot zwykle trafiają pojazdy, które w ruchu drogowym, ze względu na swój stan, mogłyby tworzyć duże zagrożenie, mimo wszystko nawet w tych autach większość części jest w dobrym stanie technicznym i można je dalej wykorzystywać. Jeśli tylko istnieje taka możliwość to warto kupować używane części samochodowe, które pochodzą z odzysku w stacjach demontażu – to jedyny sposób na oszczędność i szybką naprawę, która w żaden sposób nie będzie wpływała na rynkową wartość naprawianego pojazdu.\nCopyright © 2019. Szrot Hyżne, szroty ze Hyżne. Części ze szrotu Hyżne. Wszelkie prawa zastrzeżone.


Leczenie łupiezu pstrego - menmania.pl - męskie forum\nLeczenie łupiezu pstrego\nPost autor: Sazed » 19 sie 2020, 8:33\nInteresują mnie skuteczne sposoby leczenia łupieżu pstrego. Niestety ale dopadło mnie to dziadostwo i nie wiem jak sobie z tym radzić. Obecnie stosuje nizoral\nRe: Leczenie łupiezu pstrego\nPost autor: Bartek34 » 19 sie 2020, 9:39\nNo ale co wy z tym nizoralem przeciez to jest na zwykly łupież a nie na pstry - to jest zupełnie inna choroba przecież.. Łupiez pstry jest spowodowany przez grzyby i własnie kosmetyki na grzyby dobrze jest stosować. Poczytajcie sobie o tym tutaj:\nhttps://www.medme.pl/artykuly/szampon-n ... 73610.html\nPoza tym choroba ta ma tendencje do schodzenia z głowy na ciało. Tak więc dobrze jest kupić sobie nie tylko szampon ale rownież emulsję do ciałą.\nNO i przemeczyć się i zmieniac pościel co 2- 3 dni. Tak aby sie ponownie tym nie zarazić.\nPost autor: gość 123 » 18 sty 2022, 10:36\nPolecam na łupież, na bardzo suchą skórę głowy, łuszczyce głowy i nie tylko maseczkę na włosy przed myciem : żółtko, kilka kropel oleju konopnego , kilka kropel cytryny. Maseczkę o konsystencji majonezu wetrzeć w skórę głowy na pół godziny przed myciem, owinąć głowę ręcznikiem. umyć czeskim szamponem Capillus saborea nie używać odżywki.Kurację stosować w miarę potrzeby także na inne problemy z włosami i skóra głową jak łuszczyca ...szampon jak i olejek znajdziesz na https://konopiafarmacja.pl/ na łuszczycę skóry nie tylko głowy pomoże maść konopna retter 24% za 36,90 zł tylko szukajcie tą z hologramem oryginalna receptura bo ta bez jest jakaś inna ... od środka 3 x 5 kropel dzienie pod język i do maści dodawać olej cbd 5 % decarboxylated firmy essenz ......mam wszystko sprawdzone polecam !!!


Tomasz Musiał i Wiktoria Rabiega najszybsi - sport.elka.pl\n03.03.2019 W czwartej edycji Biegu Tropem Wilczym poświęconym pamięci Żołnierzy Wyklętych wzięło udział 360 uczestników. Biegacze mieli do wyboru dwie trasy: o długości 1963 metrów oraz 5 kilometrów. W biegu głównym na 5 km najszybszy był Tomasz Musiał, a wśród kobiet Wiktoria Rabiega.\nJako pierwsi na starcie stanęli uczestnicy rekreacyjnego biegu na 1963 metrów. Długość tego biegu nie jest przypadkowa, oznacza datę śmierci ostatniego z Żołnierzy Wyklętych - Józefa Franczaka pseudonim "Lalek". Start i meta biegu znajdowały się na ulicy Poniatowskiego w Lesznie, niedaleko pomnika Żołnierzy Wyklętych. Trasa biegu prowadziła ulicą Poniatowskiego, Aleją Juliusza Słowackiego, Mickiewicza, Opalińskich, Narutowicza, Zacisze, Berwińskich, oraz Karasia.\nW biegu głównym na 5km uczestnicy mieli do pokonania dwie pętle po 2,5km. Najszybciej do mety dobiegł Tomasz Musiał z Dąbcza. -Trasa przyjemna, pogoda też dopisała, na trasie było dużo kibiców. Jest to moja kolejna impreza w tym roku. To było dobre przetarcie przed kolejnymi zawodami, bo 17 marca wybieram się do Kołobrzegu na 15km bieg. W tym biegu startowałem po raz czwarty. Wcześniej zajmowałem drugie i trzecie miejsce, można powiedzieć, że mam wszystkie trzy trofea do kolekcji - powiedział zwycięzca biegu. Drugie miejsce zajął Łukasz Gembalski, a trzeci był Sławomir Wróblewski.\nWśród pań najszybsza była Wiktoria Rabiega, która wyprzedziła swoją mamę - Monikę oraz Nikolę Apolinarską. - Biegło się bardzo przyjemnie, cały czas płasko, nie było żadnych górek. Jestem zadowolona z czasu jaki osiągnęłam, chociaż bywało lepiej. Trenuję bieganie w UKS Achilles Leszno. Wcześniej startowałam w tym biegu, ale pierwszy raz udało mi się wygrać więc jest progres - powiedziała Wiktoria Rabiega.\nKażdy z uczestników otrzymał pamiątkową koszulkę i medal, a najlepsi statuetki Leszczyńskich Patriotów. Po biegu można się było zregenerować wojskową grochówką.\nWyniki w biegu na odcinku 1963 m.: Kliknij, aby pobrać plik PDF\nWyniki w biegu na 5 km: Kliknij, aby pobrać plik PDF\n1. Dodane przez xxxx w dniu 2019-03-03 18:36\nBrawo kibice Unii za organizacje tego biegu i do zobaczenia za rok !\n2. Dodane przez Ruda w dniu 2019-03-03 18:40\nGratulacje!!! Dla wszystkich uczestników!!!\n3. Dodane przez zibi w dniu 2019-03-03 22:19\nAlbo ja jestem jakiś inny albo świat staje na głowie. Co roku zimą nagonka na smog,jaki jest szkodliwy dla zdrowia,promocja maseczek przeciwsmogowych a tu w srodku tego smrodu i całej tablicy Mendelejewa latającej w powietrzu organizuje się bieg. Płuca zawodników mają przefiltrować te całe powietrze? Powiedzenie: Sport to zdrowie nabiera chyba jakiegoś nowego znaczenia. Biegi powinny odbywać się gdzieś w lasach czy polnymi drogami z dala od tego całego syfu.\n4. Dodane przez Olga w dniu 2019-03-03 23:29\n27 K 224 Fabiana Majewska 00:22:01\n34 K 283 Wiktoria Rabiega 00:22:52\n36 K 285 Monika Rabiega 00:22:56\nA dlaczego nie wygrała Fabiana Majewska?\n5. Dodane przez Solidarność Niezłomna od 1980 w dniu 2019-03-04 00:00\n6. Dodane przez Felek w dniu 2019-03-04 03:52\nA kiedy będzie pierwszy bieg Tropem Inkwizycji Katolickiej??\n7. Dodane przez Heh w dniu 2019-03-04 06:59\nMistrzostwa Świata! Normalnie... :D Ja w ramach uczczenia tego święta wypiłem troszkę napoju dla dorosłych. Oni pewnie tym by nie pogardzili. Rano porządnie się wyspałem bo Im na pewno tego brakowało.\n8. Dodane przez rr w dniu 2019-03-04 09:19\nFelek, proponuję zamiast powtarzać medialne slogany zapoznać się, jeśli potrafisz czytać ze zrozumieniem, z historią Inkwizycji, dowiedziałbyś się wielu ciekawych rzeczy, np. jak wiele współczesne sądownictwo zawdzięcza tej instytucji, cy np. tego, że dla osób w tamtych czasach często błogosławieństwem było trafić w ręce Sw. Inkwizycji zamiast w ręce świeckich sądów.\n9. Dodane przez Kamil w dniu 2019-03-04 10:09\nNikt nie posprzątał butelek po naojach, które wyrzucali biegacze\n10. Dodane przez Do 1 w dniu 2019-03-04 11:18\nW Lesznie tylko unia? A to ciekawe, bo mnóstwo kibiców Lecha jest. Jako ciekawostkę dodam że stosunkowo nie dawno unia przegrała ustawkę z Lechem. Tym Lechem z Leszna.\n11. Dodane przez Obserwator w dniu 2019-03-04 12:06\nRegulamin wyraźnie mówi, żeby startować w koszulkach upamiętniających wydarzenie historyczne. Startujący bez koszulek powinni nie być klasyfikowani. Bierze się to z ignorancji czy gwiazdorstwa startujących biegaczy ?\n12. Dodane przez do 10 w dniu 2019-03-04 13:55\nMnóstwo Lecha w Lesznie ? Przestań xD To całe FC Leszno to zbieranina z okolicznych wiosek, w dzień pochowani jak szczury, a na ustawke wzieli ludzi z innych miast, bo by sami nie wystawili składu xD\n13. Dodane przez Info w dniu 2019-03-04 16:38\nMożna dyskutować ale jedno jest pewne - w sportach drużynowych tylko żużel Kopanina stop!


Językowa Oaza: Dziennik nauki\nLubię się oszukiwać. To, co myślę o sobie samym, często ma się nijak do rzeczywistości. Nawet moje wyobrażenia o tym, co robię, a czego nie, rzadko są obiektywne. Kiedyś byłem święcie przekonany, że na co dzień uśmiech nie schodzi mi z twarzy – do czasu aż stwierdziłem, że wielu ludzi widzi we mnie ponuraka (a przynajmniej osobę bardzo poważną). Uważałem się za człowieka niezwykle słownego – dopiero kilka szczerych rozmów pozwoliło mi zobaczyć, jak często nie dotrzymuję obietnic.\nŹródło: Small Moleskine via photopin (license)\nTo nie jest tylko moja przypadłość, raczej ogólnoludzka. Nasz brak samoświadomości bywa porażający, a co najgorsze, blokuje wszelki rozwój. Dopóki nie dopuścimy do siebie prawdy, będziemy tkwić w samozadowoleniu, twierdząc, że przecież nie ma żadnego problemu. Dotyczy to wszystkich dziedzin życia, z nauką języków włącznie. Na szczęście można coś z tym zrobić: wystarczy do tego długopis i notes.\nW świetnej książce Siła nawyku Charles Duhigg opisuje pewien eksperyment. Uczestnikom badania polecono, żeby przez kilka tygodni rejestrowali wszystko, co jedzą. Każdy większy posiłek, ale też każdą przekąskę. I tyle – żadnych analiz, wyznaczania celów czy innych dodatkowych zadań. Tylko zapisywać.\nOkazało się, że z upływem czasu badani zaczęli się – sami z siebie – zdrowiej odżywiać. Co się stało? Otóż najprawdopodobniej skonfrontowali się z prawdą o sobie, która niespecjalnie im się spodobała. Papier nie zna litości. Każdy batonik, torebka chipsów, słodzony napój, o których na co dzień łatwo i szybko zapominamy, stoi jak wół na kartce i burzy nam dobre samopoczucie. To nie jest przyjemne uczucie. Ale może nas popchnąć w dobrym kierunku – do wprowadzenia drobnych zmian w żywieniu, które pozwolą nam zachować dobre zdanie o sobie samych.\nPodobnie działa zapisywanie wydatków. Już sama świadomość, że dany zakup będę musiał wprowadzić do komputera, sprawia, że dwa razy się zastanawiam nad jego zasadnością. Albo stawianie na kartce papieru ptaszka za każdym razem, kiedy przerywam pracę, żeby sprawdzić pocztę, wejść na Facebooka czy obejrzeć coś na YouTube. Liczba ptaszków postawionych przez cały dzień może okazać się nieprzyjemnym zaskoczeniem. Ale zwiększona świadomość robi swoje. Następnego dnia tych przerw będzie pewnie mniej.\nUważasz, że uczysz się języka dużo i często? A może wręcz przeciwnie, sądzisz, że poświęcasz na to zdecydowanie za mało czasu? Może masz rację. Ale równie dobrze możesz się mylić. Jeśli chcesz poznać prawdę, załóż dziennik nauki!\nDziennik nauki to bardzo prosta sprawa. Po prostu zapisujesz każdy swój kontakt z językiem. Każde wykonane ćwiczenie, przeczytany tekst, odbytą lekcję, napisanego maila, każdą powtórkę słownictwa. Bez zbędnych szczegółów. Kiedy, co, jak długo. To wystarczy.\nPostępuj tak przez dwa czy trzy tygodnie, a z pewnością zaczniesz zauważać rzeczy, które wcześniej były przed Tobą zakryte. Poszerzysz swoją świadomość. Być może samo poznanie prawdy skłoni Cię do podjęcia jakichś kroków, tak jak w przypadku eksperymentu z dzienniczkiem żywieniowym. Może sam dzienniczek nie wystarczy, może potrzebne będzie przemyślenie sprawy i podjęcie jakichś decyzji. Ale liczy się to, że będziesz mieć do dyspozycji dane, na podstawie których takie mądre decyzję będziesz w stanie podjąć.\nMasz jakieś doświadczenia z rejestrowaniem nauki? Chciałbyś się podzielić? Dodanie komentarza jest bajecznie proste, a mnie sprawisz tym wielką radość :-)