Pobudzanie popytu na produkcję wytwarzaną w Polsce w warunkach wysokiego zadłużenia gospodarki - PDF\nPobudzanie popytu na produkcję wytwarzaną w Polsce w warunkach wysokiego zadłużenia gospodarki\nDownload "Pobudzanie popytu na produkcję wytwarzaną w Polsce w warunkach wysokiego zadłużenia gospodarki"\n1 A R T Y K U ł Y Marek Gruchelski* Pobudzanie popytu na produkcję wytwarzaną w Polsce w warunkach wysokiego zadłużenia gospodarki Streszczenie Pobudzanie popytu wewnętrznego i zewnętrznego na produkcję wytwarzaną w Polsce ma kluczowe znaczenie dla rozwiązania trzech podstawowych problemów, tj. zwiększenia dynamiki wzrostu PKB, ograniczenia bezrobocia i oddłużenia gospodarki. W artykule omówiono metody zwiększania popytu na produkcję wytwarzaną w kraju w warunkach wysokiego zadłużenia oraz ogólnoświatowego kryzysu. Skoncentrowano się głównie na: stymulowaniu inwestycji infrastrukturalnych, aktywnej polityce kursowej, zmianach w polityce fiskalnej pod kątem redukcji bezrobocia, dofinansowaniu działalności gospodarczej z wykorzystaniem rozwiązań przyjętych w planie Marshalla. Słowa kluczowe: pobudzanie popytu, wzrost PKB, oddłużanie, bezrobocie Wstęp Polska gospodarka znalazła się wobec równocześnie występujących co najmniej trzech poważnych problemów, tj. osłabienia dynamiki wzrostu PKB (poniżej 2%), redukcji wykorzystania krajowych zasobów pracy (czego bezpośrednim rezultatem jest wzrost stopy rejestrowanego bezrobocia do 14%) 1, wzrostu zadłużenia bezpośredniego sektora publicznego (około 1 bln zł) oraz łącznego dla całej gospodarki do około 4 bln zł (2,5 razy więcej niż poziom PKB). Równoczesne rozwiązywanie wymienionych trzech problemów wymaga odejścia od najczęściej stosowanej metody zwalczania zadłużenia poprzez cięcia w wydatkach. Rozwiązanie takie osłabiałoby dynamikę wzrostu PKB i prowadziło do zwiększenia bezrobocia i emigracji. Tym bardziej, że w wielu dziedzinach prowadzona dotychczas polityka cięć budżetowych doprowadziła do stanu, który wymaga szybkiego wzrostu wydatków (np. w za- * Dr Marek Gruchelski, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, 1 Oprócz liczącego 2,24 mln osób rejestrowanego bezrobocia, 1-1,5 mln to tzw. bezrobocie ukryte w rolnictwie i przedsiębiorstwach państwowych, które nie ulega redukcji ze względu na brak miejsc pracy. Niedostatek pracy jest również przyczyną występowania tzw. zniechęconych (discouraged), tj. osób, które wyczerpały okresy zasiłków dla bezrobotnych i nie wierzą, że znajdą pracę, więc zaprzestały jej szukać (0,5-1 mln) oraz 2-3 milionowej emigracji zarobkowej. Na łączny zasób siły roboczej wynoszący około 24,2 mln osób, zatrudnienie w polskiej gospodarce znalazło około 16 mln osób, czyli 2/3-2/4 poszukujących. Masowa emigracja zarobkowa przyniosła polskiej gospodarce pomiędzy 53 a 60 mld dolarów wpływów w okresie , dzięki czemu zatrudnienie w Polsce było wyższe od 400 tys. do 500 tys., niż gdyby ww. wpływów nie było. Niestety długofalowe skutki bezrobocia zarówno ekonomiczne (spowolnienie tempa wzrostu PKB, niedostatek środków w systemie emerytalnym, zawężenie zakresu rynku wewnętrznego, redukcja innowacyjności gospodarki), jak i społeczne (utrata znacznego zasobu kapitału ludzkiego, problemy rodzinne na skalę masową) będą zdecydowanie negatywne [Gruchelski 2013, ss ]. 45\n2 Z A R Z ą D Z A N I E Z M I A N A M I 4 / kresie obrony narodowej, służby zdrowia edukacji i szkolnictwa). W tej sytuacji równoczesna realizacji wyżej wymienionych zadań wymaga znacznego wzrostu popytu na produkcję wytwarzaną w kraju zarówno na potrzeby rynku wewnętrznego, jak i eksportu. Konieczna jest poprawa efektywności gospodarowania tak, aby obok stymulowania wzrostu produkcji i zatrudnienia uzyskać generalnie szybszy wzrost dochodów niż wydatków (nie oznacza to rezygnacji z racjonalizacji konkretnych wydatków). Pełne omówienie wszystkich czynników, jakie mogą wpływać na dynamikę wzrostu popytu na produkcję dóbr i usług wytwarzanych w Polsce przekracza ramy niniejszego artykułu. Dlatego skoncentrowano się na czterech grupach zagadnień: Inwestycjach infrastrukturalnych oraz aktywnej polityce kursowej. Połączenie inwestycji w infrastrukturze gospodarczej z aktywną polityką kursową nie jest przypadkowe. Realizowane od 2004 r. inwestycje infrastrukturalne (i w ochronie środowiska) były w 50-85% finansowane ze środków UE. Stosowana przez kolejne ekipy rządowe polityka nadwartościowego kursu złotego z jednej strony w sposób sztuczny zaniżała zadłużenie zagraniczne (w tym i całkowite) w złotówkach w stosunku do PKB, z drugiej zaś była korzystna dla finansowania wkładu krajowego do przedsięwzięć współfinansowanych ze środków UE. Przy nadwartościowym kursie wkład ten był relatywnie niższy. Jednocześnie stosowanie kursu nadwartościowego (czyli wyższego niż kurs równowagi) prowadziło do stałego, wynoszącego blisko 20 mld USD deficytu w bilansie handlowym i płatniczym. Konsekwencją była utrata blisko 1 mln miejsc pracy. Zwiększenie popytu zewnętrznego na produkcję przeznaczoną na eksport, jak i ograniczenie importu wymaga prowadzenia polityki kursu równowagi (a w przypadku dążenia do szybszego spłacenia długów zewnętrznych) kursu podwartościowego. Wdrożenie takiej polityki wymaga jednak uwzględnienia wszystkich warunków ograniczających, w tym również problemu wysokości obciążenia długami zewnętrznymi PKB, jak też kosztów pozyskania wkładów krajowych dla przedsięwzięć współfinansowanych ze środków UE (rozdz. 1). Ocenie wybranych elementów obecnej polityki fiskalnej w aspekcie ograniczania bezrobocia. Polityka fiskalna może być ważnym czynnikiem umożliwiającym redukcję bezrobocia, a w konsekwencji pobudzenie popytu. Realizacja polityki fiskalnej może również bezpośrednio wpływać na poziom popytu (rozdz. 2). Polityce monetarnej w powiązaniu z polityką kredytową oraz polityką prorozwojową państwa. Cały kompleks tych zagadnień wpływa zarówno na inwestycje jak i bezrobocie, a więc jest istotnym czynnikiem pobudzającym popyt. Zdaniem autora dobrym rozwiązaniem byłaby próba powrotu do rozwiązań stosowanych planie Marshalla 2, szczególnie pomiędzy nowo przyjętymi krajami do UE oraz Komisją Europejską w Brukseli (rozdz. 3). 2 W ramach planu Marshalla USA udzielały pomocy w formie dotacji krajowi beneficjentowi, natomiast podmioty gospodarcze w krajach odbudowujących gospodarkę po zniszczeniach wywołanych II wojną światową otrzymywały niskooprocentowane kredyty z przeznaczeniem przede wszystkim na inwestycje o charakterze produkcyjnym. 46\n3 A R T Y K U ł Y Zagadnieniach dotyczących wpływu wzrostu popytu na dobra i usługi wytwarzane przez polska gospodarkę oraz intensyfikacji kapitału na poziom bezrobocia w Polsce ujęcie modelowe. Ujęcie modelowe wskazujące na efekty jakie w zakresie wzrostu PKB może przynieść zintegrowanie działań, w zakresie pobudzenia popytu oraz zintensyfikowania wykorzystania kapitału, w celu obniżenia naturalnej stopy bezrobocia. W badaniach wykorzystano działanie prawa Okuna dla określenia potencjalnego wzrostu PKB (rozdz. 4). 1. Inwestycje infrastrukturalne oraz aktywna polityka kursowa Przygotowanie strategii pobudzania popytu wewnętrznego i zewnętrznego na dobra i usługi wytwarzane w Polsce w warunkach kryzysu światowego oraz przy bardzo wysokim obciążeniu polskiej gospodarki długami, wymagałoby przygotowania długofalowej strategii rozwoju, co wykracza poza ramy niniejszego artykułu. Należy jednocześnie brać pod uwagę, że obecne zjawiska kryzysowe, tak w skali ogólnoświatowej, jak i krajach Unii Europejskiej (w tym w strefie euro), mają charakter długookresowy. Stąd przy wyborze metod polityki makroekonomicznej należy przestrzegać zasady, aby przyjęte rozwiązania w maksymalnym stopniu zabezpieczały polską gospodarkę przed wpływem kryzysu. Niemniej opierając się na analizach udostępnionych w literaturze oraz badaniach empirycznych można sformułować kilka postulatów, których uwzględnienie mogłoby być użyteczne przy opracowywaniu wspomnianej strategii [Gruchelski 2013]: Przy przygotowywaniu rozwiązań dla praktyki gospodarczej, z uwagi na wysoką złożoność zagadnień, konieczne jest uwzględnienie wniosków formułowanych zarówno przez ekonomię neoklasyczną, jak i neokeynesowską. Natomiast odnosząc się do wskazań dla polityki zwalczania bezrobocia, skuteczna walka z nim wymagać będzie w pierwszym rzędzie identyfikacji charakteru bezrobocia i w zależności od tego, czy mamy do czynienia z bezrobociem keynesowskim czy neoklasycznym (czasem obydwa rodzaje bezrobocia występują równocześnie), dostosowania odpowiednich metod przeciwdziałania bezrobociu. Z danych zawartych w literaturze [Gruchelski 2013, s.149] wynika, że podstawową formą bezrobocia jest bezrobocie typu keynesowskiego 3. Do głównych ograniczeń w stosowaniu za- Aby umożliwić ubogim w kapitał (na skutek zniszczeń wojennych) przedsiębiorstwom korzystanie z pomocy kredytowej państwa beneficjenci programu Marshalla wprowadziły szeroki system funduszy gwarancyjnych dla podmiotów gospodarczych. Rezultatem zastosowania systemu kredytowej pomocy w ramach planu Marshalla były: wzrost konkurencyjności krajów beneficjentów, zachowanie odpowiednich proporcji pomiędzy wielkością inwestycji w część produkcyjną gospodarki i w infrastrukturę. W efekcie większość kosztów utrzymania powstałej infrastruktury została przejęta przez podmioty gospodarcze a nie państwo, jak ma to najczęściej miejsce w systemie dotacyjnego współfinansowania gospodarki, rozwój (głównie w oparciu o zwrot kredytów z odsetkami) funduszy bazujących na środkach otrzymanych w ramach funkcjonowania planu Marshalla. Obecnie fundusz Marshalla w Niemczech jest poważną instytucją finansową wspierającą działalność inwestycyjną, bardziej efektywne wykorzystanie środków do czego skłania kredytowa forma finansowania przedsięwzięć inwestycyjnych. 3 W Polsce w 2008 r. relacja liczby ofert pracy do liczby zarejestrowanych bezrobotnych wahała się od 5,54% w II kwartale 2008 r. do 2,03% w IV kwartale 2008 r. W tej sytuacji trudno jest mówić o innym niż przede wszystkim przymusowym bezrobociu. 47\n4 Z A R Z ą D Z A N I E Z M I A N A M I 4 / sad polityki makroekonomicznej opartej na teorii keynesowskiej należy wysokie ujemne saldo bilansu handlowego, które powoduje, że przy wzroście wydatków państwa nastąpi wzrost przede wszystkim importu, a nie produkcji krajowej 4. Szybszy wzrost importu niż eksportu prowadzi przede wszystkim do aktywizacji gospodarek krajów eksporterów, a nie polskiej gospodarki, co zwiększa zadłużenie zagraniczne (w tym zewnętrzny dług publiczny) polskiej gospodarki. Wysoka importochłonność PKB jest również przyczyną niskiego poziomu mnożnika. Jeżeli źródłem finansowania nawet części wydatków autonomicznych skierowanych na pobudzenie gospodarki jest deficyt budżetowy (krajowy wkład w realizację inwestycji współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej), to przy niskim poziomie mnożników nastąpi powiększenie długu publicznego w Polsce. Z drugiej strony dotacje otrzymywane z Unii Europejskiej mają bardzo korzystny wpływ na rozwój gospodarki w Polsce poprzez realizację inwestycji głównie w infrastrukturze i ochronie środowiska, łagodzenie skutków ujemnego bilansu handlowego i płatniczego oraz pobudzanie zatrudnienia. Słabymi stronami inwestycji współfinansowanych ze środków unijnych jest to, że wykonawcami projektów są firmy zagraniczne lub ich polskie firmy córki wykupione w ramach prywatyzacji. Firmy należące do polskiego kapitału są głównie podwykonawcami. Nie tylko podstawowa część zysków przejmowana jest przez firmy zagraniczne, ale często firmy te nie wywiązują się ze swoich zobowiązań wobec krajowych podwykonawców. Przykładem tego jest bardzo trudna obecnie sytuacja finansowa polskich firm podwykonawczych, które budowały autostrady na Euro Rozwiązaniem (a przynajmniej złagodzeniem) obydwu problemów byłoby tworzenie konsorcjów, w których firmy zagraniczne czy ich spółki córki stanowiłyby mniejszość, a obecni polscy podwykonawcy byliby głównymi udziałowcami. Konsorcja te, a szczególnie polskie firmy wykonawcze (członkowie tych konsorcjów) powinny być w sposób pośredni wspierane przez państwo 5. W związku z negatywnym wpływem spadku zatrudnienia na polską gospodar- 4 Przeciętnie saldo kształtowało się na poziomie 20 mld USD, co było spowodowane znacznie wyższą importochłonnością niż eksportochłonnością PKB. Dla porównania w 2008 r. import wyniósł 497 mld PLN (210,5 mld USD), a eksport 405 mld PLN (171,8 mld USD). Stąd ujemne saldo kształtowało się na poziomie ok. 91,6 mld PLN (38,6 mld USD). W porównaniu z PKB wynoszącym w 2008 r mld PLN (539,4 mld USD) importochłonność polskiej gospodarki wyniosła 39%, a eksportochłonność 31,84%. Z punktu widzenia równowagi na rynku pracy każdy miliard dolarów deficytu oznacza utratę od 45 do 50 tys. miejsc pracy w Polsce [Rocznik Statystyczny 2009, ss , 691]. 5 W ramach reguł unijnych nie jest możliwe bezpośrednie wspieranie przez państwo krajowych firm. Natomiast przepisy unijne dopuszczają wsparcie pośrednie, np. poprzez tworzenie państwowych i/lub państwowo-prywatnych (w tym i z mniejszościowym udziałem państwa) funduszy gwarancyjnych. Rozwój krajowych funduszy gwarancyjnych ma kluczowe znaczenie w przetargach na otrzymanie zamówień współfinansowanych ze środków unijnych. Większość z wymienionych firm podwykonawczych to bowiem przedsiębiorstwa średnich rozmiarów nieposiadające wystarczających własnych środków finansowych, aby gwarantować bezpieczeństwo wykonania zamówień. Do wspierania rozwoju sektora małych i średnich przedsiębiorstw w krajach wysokorozwiniętych uruchomiono przede wszystkim instytucje finansowe. Pośrednie wspieranie producentów przez rządy, w związku z kosztownymi procesami związanym z dumpingiem, jest stosowane na całym świecie. Szczególnie skuteczne są w tej dziedzinie kraje Dalekiego Wschodu (wcześniej Japonia, a obecnie Chiny). Stocznie chińskie są wydatnie wspierane finansowo przez bardzo rentowne i o dużej wartości zamówienia ze strony rządu chińskiego lub państwowych przedsiębiorstw [Gruchelski 2013, s.181]. 48\n5 A R T Y K U ł Y kę (-14,6% w latach ) konieczne jest odwrócenie tej tendencji w celu przyspieszenia wzrostu gospodarczego i zatrudnienia, redukcji bezrobocia i zahamowania emigracji zarobkowej. Wydaje się, że przy obecnym poziomie rozwoju gospodarczego Polski (wysokości PKB w przeliczeniu na jednego mieszkańca) konieczny będzie powrót do polityki wspierania rozwoju przemysłu w Polsce. W warunkach kryzysu główny akcent powinien być położony na rozwój szeroko pojętej produkcji antyimportowej oraz eksportu. Punktem wyjścia powinna być zmiana obecnej polityki kursowej ze zniechęcającej do wzrostu eksportu, a zachęcającej do nadmiernego importu w kierunku aktywizacji salda bilansu handlowego 6. Kurs aktywizujący eksport i hamujący import wpływa negatywnie na poziom inflacji poprzez podrożenie kosztów importu. Inne problemy to zwiększenie kosztów obsługi polskiego zagranicznego długu publicznego oraz wzrost poziomu tego długu, a w konsekwencji wysokości całkowitego długu publicznego Polski i jego relacji do PKB. Ponadto nadwartościowy kurs z jednej strony zwiększa wkład krajowy do inwestycji współfinansowanych ze środków UE, z drugiej zaś zwiększa (przy danej wartości inwestycji) wysokość dotacji UE w euro 7. W przypadku inwestycji o charakterze infrastrukturalnym lub w dziedzinie ochrony środowiska (o dominującym udziale w całości inwestycji projektów współfinansowanych ze środków unijnych) ze względu na wysoki udział dotacji unijnych w całym koszcie inwestycji (od 50 do 85%) saldo wzrostu dotacji UE w euro i wkładu krajowego jest zdecydowanie korzystne dla Polski. W przypadku inwestycji o charakterze komercyjnym (np. przemysłowych), w których udział środków unijnych zwykle nie przekracza 30%, saldo to jest ujemne. Dążenie przede wszystkim do obniżenia kosztów obsługi długu zagranicznego, jak i do nieprzekroczenia 55-procentowej relacji wielkości długu publicznego w stosunku do PKB to prawdopodobne przyczyny utrzymywania nadwartościowego kursu złotego. Taka polityka kursowa prowadziła jednak do wzrostu deficytu w bilansie han- 6 Przez krótki okres 2012 roku przyjęto kurs euro na poziomie 4,35 PLN, co stymulowało wzrost eksportu i spowalniało wzrost importu. Obecnie przewiduje się, że kurs euro nie przekroczy 4 PLN za 1 EUR, co sprzyjać będzie odwróceniu powyższych tendencji. 7 Mechanizm działania kursu nadwartościowego można przedstawić na następującym przykładzie. Załóżmy, że całkowity koszt inwestycji współfinansowanej ze źródeł unijnych (w 80%) wynosi 42 mln PLN, kurs równowagi równy jest 4,2 PLN za 1 EUR, natomiast obowiązujący kurs waha się wokół 4 PLN za 1 EUR. Przy kursie 4 PLN za 1 EUR wysokość dotacji w euro wyniesie: 42 mln PLN 0,8 = 33,6 mln PLN / 4 = 8,4 mln EUR, a wkład krajowy do Euro 2012 : 42 mln PLN 0,2 = 8,4 mln PLN / 4 = 2,1 mln EUR. Powyższe wyliczenia przy kursie 4,2 PLN za 1 EUR przedstawiają się następująco: dotacja unijna 33,6 mln EUR / 4,2 = 8 mln EUR; 8,4 mln PLN / 4,2 = 2 mln EUR. Z porównania obliczeń wysokości dotacji unijnych i wkładu krajowego w euro wynika, że przy stosowaniu kursu 4 PLN za 1 EUR wysokość dotacji w euro była o 0,40 mln EUR (a wkład krajowy o 0,1 mln EUR) wyższa niż przy kursie równowagi na poziomie 4,2 PLN za 1 EUR. Z punktu widzenia beneficjentów dotacji unijnych (głównie realizujących inwestycje infrastrukturalne i w ochronie środowiska naturalnego) wyższy (nadwartościowy) kurs złotego może mieć pozytywny wpływ na ww. inwestycje poprzez niższe koszty zakupu importowanych urządzeń (np. jako wyposażenia oczyszczalni ścieków), niż gdyby obowiązujący kurs był na poziomie kursu równowagi. Natomiast uwzględniając, że rozliczenie inwestycji i dotacji unijnej przez beneficjenta tych dotacji przeprowadzane jest w złotówkach, wysokość kursu złotego (poza wspomnianymi zakupami urządzeń z importu) nie ma wpływu na wyniki inwestycji. Inaczej wygląda sprawa rozliczeń dotacji unijnych na szczeblu makroekonomicznym. Czynnikiem ograniczającym absorpcję dotacji unijnych są niedostateczne środki własne beneficjentów, stąd wyższy kurs złotego oznacza wyższą absorpcje tych środków. Z kolei wyższa absorpcja dotacji unijnych, z punktu widzenia równowagi w bilansie płatniczym, odgrywa podobną rolę jak dodatkowy eksport. 49\n6 Z A R Z ą D Z A N I E Z M I A N A M I 4 / dlowym i stymulowała wzrost zadłużenia zagranicznego i bezrobocia w Polsce. Wszystkie wymienione czynniki, mimo iż nie są wystarczającym uzasadnieniem utrzymywania nadwartościowego kursu złotego, muszą jednak być brane pod uwagę przy określaniu wysokości kursu, a więc i stopnia intensywności aktywizacji bilansu handlowego przy wykorzystaniu polityki kursowej. Dlatego też oprócz polityki kursowej konieczne jest zastosowanie innych metod pobudzania rozwoju produkcji antyimportowej i eksportu. Proponowana kolejność, tj. najpierw koncentracja na produkcji antyimportowej, a następnie na eksporcie, nie jest przypadkowa. W warunkach kryzysu (ściślej kryzysu braku popytu) wszystkie kraje nastawione są w pierwszym rzędzie na stymulowanie eksportu, a więc należy liczyć się z dużymi trudnościami przy realizacji proeksportowej strategii polskiej gospodarki. Dlatego też konieczna jest koncentracja wysiłku eksportowego w dziedzinach charakteryzujących się wysokim prawdopodobieństwem sukcesu. Przykładem polityki antyimportowej zawierającej jednocześnie elementy polityki proeksportowej są działania mające na celu zredukowanie rozmiarów i kosztów importu ropy naftowej i gazu ziemnego. Elementem proeksportowym mogłoby być przekształcenie Polski z importera gazu naturalnego w eksportera netto. W 2011 r. w Polsce, przy deficycie bilansu handlowego na poziomie 21,1 mld USD 8, wydatki na import ropy naftowej i gazu ziemnego wyniosły 20,8 mld USD 9. Stąd istotne zmniejszenie importu ropy naftowej i gazu ziemnego prowadzić będzie do znaczącej redukcji ujemnego salda w bilansie handlu zagranicznego. Możliwości redukcji importu ropy naftowej i gazu ziemnego oraz uruchomienia eksportu gazu ziemnego pojawiają się w związku z tym, że: Polska posiada znaczne zasoby gazu łupkowego oraz pewne zasoby ropy naftowej z łupków, następuje szybki postęp w dziedzinie techniki przeprowadzania odwiertów, jak i metod wydobywania gazu naturalnego z łupków w USA, Chinach, ale również w Polsce, następuje wyraźny postęp w zakresie powstawania nowych technologii odgazowywania, zgazowywania i upłynniania węgla, Polska posiada, poza bardzo niewielkimi zasobami ropy ze złóż konwencjonalnych, pewne ilości ropy z łupków, które mogą przyczynić się do redukcji importu ropy naftowej, istnieje możliwość wykorzystania środków UE, przeznaczonych na rozwój infrastruktury, do stymulowania produkcji antyimportowej. Z raportu Państwowego Instytutu Geologicznego (PIG) wynika, że oszacowane łączne zasoby gazu ziemnego wydobywane z formacji łupkowych dla polskiej lądowej i szelfowej (morskiej) 8 Eksport, import i saldo bilansu handlowego według Newsweek.pl z r.: eksport 135,8 EUR, import 150,5 EUR, saldo 14,7 mld EUR, odpowiednio dane w USD: eksport 194,8 mld USD, import 215,9, mld USD, saldo 21,1 mld USD. Przy PKB w 2011 r. na poziomie 514,5 mld USD (1522,7 mld PLN) udział eksportu w PKB wynosi: 194,8 mld USD do 514,5 mld USD, tj. 37,8%, natomiast udział importu w PKB: 215,9 mld USD do 514,5 mld USD, tj. 42%. 9 Wartość importu ropy naftowej i gazu ziemnego do Polski w 2011 r. wyniosła ok. 20,9 mld USD (import ropy naftowej 16,6 mld, importu gazu ziemnego 4,3 mld USD). 50\n7 A R T Y K U ł Y części basenu bałtycko-podlasko-lubelskiego mogą wynosić maksymalnie 1,92 bln m 3, natomiast oszacowane zasoby ropy naftowej z formacji łupkowych mogą wynosić maksymalnie 535 mln ton [Ocena zasobów, 2012]. W przypadku gazu, uwzględniając parametry oszacowania, zasoby te mieszczą się z największym prawdopodobieństwem w przedziale: mld m 3. Zasoby te są więc 2,5-5,5-krotnie większe od udokumentowanych zasobów ze złóż konwencjonalnych (145 mld m 3 ). Przy obecnym zapotrzebowaniu na gaz ziemny (14,5 mld m 3 ), na które składa się 4,5 mld m 3 krajowego wydobycia ze złóż konwencjonalnych i 10 mld m 3 importu, łączne zasoby konwencjonalne i niekonwencjonalne wystarczą na lat pełnego pokrycia zapotrzebowania na gaz ziemny w Polsce. Należy podkreślić, że szacunki zawarte w omawianym raporcie PIG dotyczą wydobywanych zasobów gazu ziemnego i ropy naftowej występujących w formacjach łupkowych (shale gas, shale oil) na terytorium Polski, na obszarze basenu bałtycko-podlasko-lubelskiego, tj. na linii od morskich terenów na północ od Słupska i Wejherowa do okolic Hrubieszowa i Tomaszowa Lubelskiego. Raport nie obejmuje zasobów węglowodorów ze złóż konwencjonalnych, ani zasobów węglowodorów ze złóż w innych formacjach geologicznych, np. tzw. gazu zamkniętego (tight gas), czy z pokładów węgla (CBM coal bed methane). Raport nie uwzględnia także pozostałych, perspektywicznych rejonów Polski, np. Dolnego Śląska czy Wielkopolski. Wstępne szacunki ekspertów z USA były bardzo optymistyczne i wskazywały, że możliwe jest, iż zasoby gazu łupkowego w Polsce mogą oscylować wokół 5,29 bln m 3. Powyższe szacunki oparte są na bardzo nielicznych odwiertach i wymagają dalszych prac potwierdzających powyższe wyniki. Należy podkreślić, że w miarę udoskonalania technologii wydobywczych gazu łupkowego nastąpi zwiększenie dostępu do złóż tego surowca 10. Uruchomienie wydobycia naturalnego gazu z łupków, oprócz barier technicznych (gaz ten zlokalizowany jest najczęściej 3-5 km pod ziemią), napotyka na barierę kosztów 11 i wysokości nakładów inwestycyjnych, szczególnie na drogie technologie amerykańskie, ryzyko dla środowiska naturalnego oraz lobbing ze strony zarówno rosyjskiego Gazpromu, jak i producentów energii elektrycznej z elektrowni atomowych z Francji i Anglii. Stanowisko Niemiec nie jest jednoznaczne, bowiem z jednej strony kraj ten zainteresowany jest, aby wspólna inwestycja niemiecko-rosyjska w Nord Stream nie okazała się nierentowna, z drugiej zaś niemieccy importerzy zainteresowani są zróżnicowanymi i jak najtańszymi dostawami gazu. 10 Mimo że wiedza o możliwości pozyskiwania gazu z łupków dostępna jest od blisko 70 lat, przyspieszenie badań i wdrożeń na świecie (głównie w USA i Kanadzie) nastąpiło w pierwszej dekadzie XXI wieku. Przewiduje się do 2030 r. dalszy gwałtowny wzrost nakładów na badania i wdrożenie nowych technologii pozyskiwania gazu z łupków w USA i Chinach. 11 Należy podkreślić, że nadal nie jest znany koszt wydobycia 1 mld m 3 gazu łupkowego w Polsce. Może to oznaczać, że w dłuższym okresie, dzięki wzrostowi jakości technik wydobywczych i bliskości rynku zbytu, wydobycie to stanie się opłacalne, nawet jeżeli obecne wyniki nie byłyby w pełni zadawalające. Problem polega jednak na tym, że bez określenia wielkości zasobów i wysokości kosztów nie można uwzględnić ww. zasobów w strategii rozwoju polskiej gospodarki. 51\n8 Z A R Z ą D Z A N I E Z M I A N A M I 4 / Dla przykładu Gazprom od dawna sponsoruje ruchy obrońców przyrody, aby występowali przeciwko zastosowaniu do pozyskiwania gazu z łupków w Europie amerykańskich technologii wykorzystujących do wydobywania gazu wodę z chemikaliami 12. Celem Gazpromu jest utrzymanie swojej quasi-monopolistycznej pozycji w stosunku do odbiorców europejskich, szczególnie z Europy Środkowej. Kampania ta jest coraz bardziej skuteczna na forum Unii Europejskiej. Komisja Europejska przedstawiła trzy raporty o gazie łupkowym. Każdy dotyczy innych kwestii i został przygotowany dla innej dyrekcji generalnej w KE. Jeden z nich koncentrował się na kwestiach energetycznych z konkluzją, że wprawdzie dzięki łupkom zależność UE od gazu z importu się nie zmniejszy, ale za to też bardziej nie wzrośnie [Ocena zasobów 2012]. Drugie opracowanie dotyczyło ewentualnego wpływu wydobycia gazu łupkowego na klimat. Raport ten nie wykazał istotnych negatywnych skutków dla klimatu. Trzeci raport został opracowany przez brytyjską firmę AEA Technology. Raport ten dotyczył skutków eksploatacji gazu łupkowego dla środowiska naturalnego. Zdaniem A. Słoniewskiej i T. Furmana trzeci z omawianych raportów to potencjalnie największy problem dla planów eksploatacji złóż gazu łupkowego w Polsce i w innych krajach UE. Odwierty w potencjalnych złożach gazu łupkowego zostały wykonane w Polsce i Wielkiej Brytanii, ale wydobyciem zainteresowane są również Niemcy, Holandia, Hiszpania, Rumunia, Litwa, Dania, Szwecja i Węgry. W krajach tych wyrażane są poważne obawy dotyczące skutków wydobycia dla środowiska naturalnego. Generalny wniosek z omawianego raportu sprowadza się do twierdzenia, że chociaż AEA Technology nie stwierdziła, że eksploatacja łupków jest niebezpieczna dla środowiska naturalnego, to zdaniem autorów raportu obecne prawo unijne nie gwarantuje bezpieczeństwa ekologicznego. Pracownicy AEA Technology znaleźli 21 luk prawnych w 13 unijnych dyrektywach. Firma ta w 11 przypadkach zaleca zmiany prawne, a w pozostałych wprowadzenie szczególnego nadzoru nad stosowaniem prawa unijnego [Słoniewska, Furman 2012]. Omawiany raport skrytykował ówczesny Minister Skarbu RP, stwierdzając: Wydawanie takich ocen zza urzędniczego biurka jest wprowadzaniem opinii publicznej w błąd. To poważna sprawa i będziemy w tej kwestii interweniować ( ) system zabezpieczenia odwiertów w pokładach wodonośnych jest sprawdzony w praktyce i stosowany we wszystkich odwiertach w Polsce. Nie ma zagrożenia w tym zakre- 12 W warunkach polskich, ze względu na duże niedobory wody, szczególnie w okresach suszy, i brak zbiorników retencyjnych stabilizujących stany wód, zarówno w czasie powodzi, jak i suszy, ryzyko zanieczyszczenia środowiska naturalnego rzeczywiście występuje. Rozwiązaniem problemu jest albo wyprzedzająca eksploatację złóż łupkowych budowa zbiorników retencyjnych, albo zmiana technologii, w której zastosowana zostanie jako środek wypychający inna substancja niż woda z chemikaliami. Budowa zbiorników retencyjnych to proces długi i bardzo kosztowny (kapitałochłonny). Z kolei opracowana przez zespół prof. T. Niezgody z Wojskowej Akademii Technicznej metoda pozyskiwania gazu z łupków przy wykorzystaniu skroplonego dwutlenku węgla wygląda bardzo obiecująco zarówno z ekonomicznego, jak i ekologicznego punktu widzenia (Polska płaci kary za nadmierną emisję dwutlenku węgla, a więc zastąpienie gazu z łupków w złożu dwutlenkiem węgla przyniosłoby zarówno ekonomiczne, jak i ekologiczne korzyści), ale jest jeszcze w trakcie testowania [Falkowski 2012]. Stąd wyrażane publicznie opinie, że wydobycie gazu w Polsce w ciągu najbliższych 5 lat wzrośnie o 10 mld m 3 wydają się (ze względu na bardzo krótki okres) mało prawdopodobne [Budzanowski 2012]. 52\n9 A R T Y K U ł Y sie, a Polska stosuje restrykcyjne normy środowiskowe [Budzanowski 2012]. Niezależnie od tego, jak skończy się dyskusja w KE odnośnie ostrzejszych czy łagodniejszych przepisów w zakresie eksploatacji złóż łupków, konieczne wydaje się rygorystyczne przestrzeganie przepisów UE, tak aby nie doprowadzić do nałożenia podatku ekologicznego 13. Podatek taki mógłby w poważny sposób zredukować poziom rentowności eksploatowanych złóż. Najlepszym rozwiązaniem, w celu uniknięcia negatywnych skutków dla środowiska naturalnego, byłoby użycie skroplonego dwutlenku węgla i zastąpienie nim obecnie stosowanych technologii amerykańskich polegających na wprowadzaniu do złóż wody z chemikaliami (tzw. szczelinowanie hydrauliczne), które przy niedostatku wody (np. w przypadku suszy) mogą mieć bardzo negatywny wpływ na środowisko naturalne. Mimo że metoda ta zbliżona jest do sprawdzonych technologii stosowanych w Kanadzie, nie została jeszcze w pełni przetestowana w warunkach polskich 14. Z kolei przed produkcyjnym uruchomieniem odwiertów, w których zastosowane będą technologie amerykańskie, konieczne jest wspomniane już zabezpieczenie odpowiedniej ilości wody, co najczęściej wiązać się będzie z kapitałochłonnymi inwestycjami (zbiorniki retencyjne). Należy zaznaczyć, że technologie amerykańskie są bardzo kosztowne, a ponadto nie w pełni dostosowane do polskich warunków. Biorąc pod uwagę szybki rozwój metod pozyskiwania gazu łupkowego, nowych technologii odgazowania złóż węglowych 15, jak i zgazowywania węgla (w tym metody podziemnego zgazowywania), powinno się: Zwiększyć wydobycie gazu naturalnego ze źródeł konwencjonalnych (mając rezerwę w postaci gazu łupkowego, nie ma potrzeby utrzymywania wydobycia krajowego jedynie na poziomie 4 mld m 3 ); Powrócić do przetwórstwa węgla na gaz Przy obecnych cenach gazu z importu (ok. 550 USD za 1 tys. m 3 ) opłacalne jest samo przetwarzanie węgla na gaz dla celów przemysłowych, jak też mieszanie gazu z przetwórstwa węgla z gazem pochodzącym z zasobów konwencjonalnych (obniżenie średniego 13 Unia Europejska finansuje do 85% większość projektów realizowanych w Polsce w zakresie ochrony środowiska. Powstanie szkód w środowisku naturalnym w wyniku eksploatacji złóż łupków uzasadniałoby merytorycznie nałożenie podatku ekologicznego rekompensującego rzeczywiste i potencjalne szkody ekologiczne. Biorąc pod uwagę, że za nałożeniem takiego podatku występowaliby przedstawiciele Niemiec i Francji (Francja, posiadając podobne do polskich złoża gazu łupkowego, wprowadziła zakaz eksploatacji tych złóż) oraz byliby wspierani propagandowo przez Gazprom (m.in. przez organizacje ekologiczne na Zachodzie dofinansowywane przez stronę rosyjską), nałożenie wysokich podatków należy uznać za bardzo prawdopodobne. 14 W kwestii eksperymentów z dwutlenkiem węgla i skałą łupkową D. Miedzińska z Wydziału Mechanicznego Wojskowej Akademii Technicznej wyjaśnia: W Kanadzie ( ) przeprowadzano eksperymenty, w których dwutlenek węgla wypychał gaz z mikroporów. Nasza metoda jest jednak odmienna. Oni wykonują od razu co najmniej dwa odwierty: jednym dostarczają CO 2, a drugim odbierają metan. Nie mają natomiast odwiertów bocznych. Nam wystarcza tylko jeden otwór pionowy o średnicy ok. 9 cm, co znacznie obniża koszty. Poza tym Polska ma znacznie gęstsze zaludnienie niż Kanada i nie wszędzie możemy budować wielkie instalacje wiertnicze. Minusem metody kanadyjskiej jest też to, że wymaga bardzo wyśrubowanych parametrów dla dostarczanego CO 2 w zakresie temperatury i ciśnienia, przez co pojawia się problem np. jego transportu [Falkowski 2012, ss.4-5]. 15 Omawiana metoda pozyskiwania gazu z łupków po modyfikacji nadaje się do wykorzystania przy degazyfikacji węgla, co ma istotne znaczenie zarówno dla ochrony środowiska, poprawy bezpieczeństwa pracy w kopalniach jak i poprawy ekonomiki eksploatacji zasobów węgla [Falkowski 2012, ss.4-5]. 53\n10 Z A R Z ą D Z A N I E Z M I A N A M I 4 / kosztu pozyskiwania gazu dzięki niższym kosztom wydobycia gazu ziemnego) 16 ; Sukcesywnie, w miarę postępu w zakresie nowych technologii uzyskiwania gazu z łupków lub zabezpieczania środowiska przy obecnie stosowanych technologiach, pozyskiwać gaz z łupków. Przewiduje się, że koszty wydobycia gazu z łupków będą wyższe niż w USA (ok. 100 USD za 1 tys. m 3 ), jednak znacznie niższe niż wspomniana cena za gaz importowany z Rosji (tj. 550 USD za 1 tys. m 3 ). Należy podkreślić, że biorąc pod uwagę długofalowe korzyści, to gaz uzyskiwany z łupków (i/lub gaz naturalny wydobywany z konwencjonalnych źródeł) powinien być uzupełniany gazem otrzymywanym z przetwarzania węgla. Natomiast w przypadku ropy naftowej szacuje się, że z formacji łupkowych można uzyskać, jak już wspomniano, maksymalnie 535 mln ton [Ocena zasobów 2012]. Uwzględniając wyniki rachunku prawdopodobieństwa, omawiane zasoby ropy naftowej mieszczą się w przedziale mln ton. Są to więc zasoby 8,5-10,5-krotnie większe od udokumentowanych do tej pory zasobów ze złóż konwencjonalnych (ok. 26 mln ton). Przy obecnym rocznym zapotrzebowaniu na ropę w Polsce (24 mln ton), uwzględniając dotychczasowe wydobycie krajowe na poziomie ok. 1 mln ton, łączne zasoby ropy naftowej wystarczą na lat. W strukturze zasobów energetycznych w Polsce występują duże dysproporcje pomiędzy posiadanymi zasobami węgla kamiennego i brunatnego oraz gazu ziemnego (zarówno ze złóż konwencjonalnych, jak i niekonwencjonalnych łupków), a zasobami ropy na owej. Stąd warunkiem obniżenia (uzasadnionego wynikami pełnego rachunku ekonomicznego) rozmiarów importu ropy na owej jest zmiana wielkości i struktury zużycia nośników energii [Ostrowski, Sadowski 1978, ss ]. Do działań państwa, których celem jest zmiana struktury importu, należy zaliczyć: zmiany w wysokości akcyzy w cenach ropy naftowej i benzyny (podwyżka) przy jednoczesnej redukcji akcyzy w cenach gazu; tanie kredyty, zgodnie z zasadami, jakie stosowane są w kredytowaniu inwestycji w ochronie środowiska, dla właścicieli pojazdów, którzy przestawią swoje pojazdy na gaz; źródłem dopłat do oprocentowania kredytów na przestawienie pojazdów na gaz byłyby oszczędności na kosztach importu ropy naftowej zastępowanej przez gaz oraz na kosztach obsługi zagranicznego długu publicznego Polski; dodatkowe dochody mogą wiązać się ze zmniejszeniem kar za nadmierną emisję dwutlenku węgla; 16 Proporcje przetwórstwa węgla kamiennego na gaz: z 5 mln ton węgla średnio otrzymuje się w warunkach polskich około 2,9 mld m 3 gazu. W USA mieszano gaz z przetwórstwa węgla i gaz konwencjonalny w procentowej proporcji 50:50 informacja uzyskana w trakcie XXIV Spotkania Forum Energia-Efekt-Środowisko, temat: Sprężony gaz ziemny ekologicznym paliwem przyszłości?, Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, Warszawa, Gdyby zastosować analogiczny sposób postępowania przy pozyskiwaniu gazu np. dla gospodarstw domowych makroekonomiczny koszt uzyskania 1000m 3, nawet przyjmując bardzo wysoki koszt zgazowania węgla na poziomie 750USD /1000m 3, wyglądałby następująco: 750USD/1000m 3-15% (udział podatków opłat ZUS uzyskanych przy produkcji krajowej) = 637,5USD/1000m 3, średni koszt pozyskania 1000 m 3 wyniósłby: 637,5USD/1000 m USD/1000 m 3 = 737,5USD/1000 m 3 / 2=368,75USD/1000 m 3, tj. znacznie poniżej obecnych kosztów importu tj. około 550 USD/1000 m 3 gazu. 54\n11 A R T Y K U ł Y w dłuższej perspektywie mogą pojawić się oszczędności związane z rozwojem produkcji samochodów hybrydowych, tj. np. na gaz/ropę na ową/benzynę/elektryczność. W tej sytuacji rola państwa polegałaby na współfinansowaniu infrastruktury, przede wszystkim w zakresie budowy stacji do ładowania akumulatorów w samochodach czy stacji na skroplony gaz. Część ropy na owej zużywanej przez rolnictwo może zostać zastąpiona biopaliwami (np. paliwem wyprodukowanym z rzepaku). Oprócz oszczędności w imporcie ropy na owej i zmniejszenia zanieczyszczenia powietrza i gleby, produkcja takiego paliwa jest ważnym źródłem dochodów dla rolników. Politykę taką aktywnie popiera Unia Europejska przede wszystkim ze względów ekologicznych. Głównym problemem w rozwoju biopaliw jest ich niedostateczna konkurencyjność cenowa 17. Wsparcie przez rząd czy Unię Europejską produkcji biopaliw może przyjmować różne formy: od dopłat do roślin energetycznych (w wysokości 45 EUR/ha w ramach wspólnej polityki rolnej), poprzez wdrożenie od 2020 r. nowej ustawy energetycznej Unii Europejskiej, w której nałożono 10-procentowy obowiązkowy próg blendingu dla biopaliw, do ulg fiskalnych i zastosowania tańszych kredytów. Fiskalne wsparcie produkcji biopaliw zwykle obejmuje redukcję stawki akcyzy lub nawet odstąpienie od naliczania akcyzy na paliwo ekologiczne, jeżeli producent rolny wykorzystuje paliwo na własne potrzeby i na produkcję rolną. Kredyty na rozwój paliwa ekologicznego traktowane powinny być jak kredyty ekologiczne. Z kolei w ramach zmian w polityce monetarnej proponuje się wdrożenie dofinansowania oprocentowania kredytów na wspieranie produkcji paliwa ekologicznego (tak jak w innych kredytach ekologicznych). Źródłem ich finansowania byłyby oszczędności bezpośrednio związane z importem ropy naftowej czy pozyskiwaniem środków na sfinansowanie tego importu (niższa emisja obligacji państwa na rynkach międzynarodowych na pokrycie kosztów importu i spłaty długu publicznego). Dobrym, ale niestety niewykorzystanym przykładem mogłaby być modernizacja PKP z realizacją hasła Tiry i samochody osobowe na platformy. Przewożenie, jak się to dzieje np. w Austrii i Szwajcarii, samochodów koleją prowadzi do wydatnego ograniczenia zużycia paliw. Ma to obok innych pożytków bardzo korzystny wpływ na bilans handlowy i płatniczy 18. Poprawa rentowności kolei w wyniku wdrożenia programu Tiry i samochody 17 Stosując dzisiaj najlepsze dostępne technologie, biopaliwa mogłyby konkurować z paliwami kopalnymi, gdyby cena baryłki ropy wynosiła około 77 USD (około 60 EUR) w przypadku biodiesla lub 116 USD (około 90 EUR) w przypadku bioetanolu. Ale cena baryłki ropy Brent oscyluje dzisiaj [koniec roku 2006] na londyńskiej giełdzie w okolicach 60 USD [Szczygielski 2013]. W 2008 r. cena ropy naftowej osiągnęła 147 USD za baryłkę, a w roku 2012 r USD za baryłkę. Przy takich skokach cen bez wsparcia rządu czy UE producent nie może prowadzić długofalowej polityki. 18 W Polsce 95% energii zużywa transport samochodowy, 2% kolej, a pozostałe środki transportu, tj. transport lotniczy, śródlądowy i morski 3%. Wdrożenie systemu przewozów samochodów koleją poprawiłoby rentowność samej kolei, zdecydowanie poprawiłoby się bezpieczeństwo jazdy na drogach. Byłoby również czynnikiem zwiększającym zatrudnienie, bowiem z transportem samochodów koleją wiąże się rozbudowa tysięcy stacji kolejowych, a następnie ich stała obsługa i ochrona. 55\n12 Z A R Z ą D Z A N I E Z M I A N A M I 4 / osobowe na platformy może wydatnie zredukować liczbę nierentownych linii kolejowych. Zwykle bowiem najmniej rentowne linie kolejowe występują w słabiej gospodarczo rozwiniętych regionach Polski. Regiony te najczęściej charakteryzują się słabo rozwiniętą siecią dróg. Stąd transport samochodów koleją jest nie tylko wygodny, ale i ekonomicznie efektywny. Poprawa rentowności działalności kolei pozwoliłaby na uzupełnienie taboru kolejowego o np. autobusy szynowe wyposażone w platformy do przewozu samochodów. Przeciwdziałanie bezrobociu poprzez dekoncentracje produkcji dóbr i usług do filii terenowych, spółek, których siedziby znajdują się w dużych miastach, stwarza dodatkowe szanse na rozwój kolei (jako podstawowego środka transportu zarówno towarów, jak i ludzi) w skali całego kraju, w tym w regionach mniej zaawansowanych ekonomicznie. Do czynników, które mogłyby zredukować poziom importu ropy naftowej, oprócz realizacji hasła Tiry i samochody osobowe na platformy kolejowe, należy zaliczyć: wspieranie rozwoju telepracy (dalsze zmiany w prawie pracy doprecyzowujące prawa i obowiązki telepracownika, dofinansowanie szkoleń przyszłych telepracowników, bezpłatny, sprawny i dostępny na terenie całego kraju internet); wspieranie dekoncentracji działalności produkcyjnej pomiędzy firmami w dużych ośrodkach miejskich (przy wykorzystaniu techniki internetowej w zarządzaniu jednostkami produkcyjnymi) z partnerami (w tym z filiami tych firm) w mniejszych miastach czy miejscowościach na terenie całego kraju. Doświadczenia międzynarodowe w tej dziedzinie są bardzo dobre. Warunkiem zachęcenia dużych firm jest przedstawienie długofalowej strategii rozwoju polskiej gospodarki, w tym przede wszystkim kierunków działań zmierzających do odbudowy i rozbudowy zdolności produkcyjnych przemysłu. Należy podkreślić, że rezultatem rozwoju telepracy i dekoncentracji produkcji powinien być spadek transportochłonności gospodarki, a w konsekwencji m.in. redukcja zapotrzebowania na import ropy na owej. Zakładając, że ekonomicznie uzasadnione jest przekształcenie polskiej gospodarki z importera gazu na eksportera netto, powinno się: zintensyfikować prace nad wdrożeniem metody pozyskiwania gazu łupkowego przez zespół WAT-u oraz pozostałych członków konsorcjum 19. przyspieszyć prace nad technikami zgazowywania i odgazowywania złóż węgla, wspierać rozbudowę kopalni Bogdanka (jednej z najbardziej rentownych kopalń w Polsce); następnym działaniem powinno być wybudowanie kolejnych kopalń węgla kamiennego w województwie lubelskim, przyspieszyć wydobycia gazu naturalnego oraz gazu łupkowego, 19 Zgodnie z informacją uzyskaną od głównego autora metody, D. Miedzińskiej, do wdrożenia omawianej metody przewiduje się powołanie konsorcjum obejmujące: Wojskową Akademię Techniczną w Warszawie, Akademię Górniczo-Hutniczą w Krakowie, Politechnikę Warszawską, Instytut Lotnictwa w Warszawie oraz Eurotech (drążenie otworów małogabarytowych) [Falkowski 2012, s.5]. 56\n13 A R T Y K U ł Y zmodernizować kopalnie na Górnym Śląsku i zbadać, jakie efekty może przynieść podziemna gazyfikacja węgla i odgazowywanie węgla w złożach, odbudować przemysł okrętowy, ze szczególnym uwzględnieniem produkcji gazowców, które w przeszłości były specjalnością Stoczni Szczecińskiej, morskich elektrowni wiatrowych, pływających platform wiertniczych do wydobywania ropy naftowej, gazu ziemnego oraz zgazowania węgla (duże możliwości działania na szelfie norweskim), pływających gazoportów, poprawić efektywność budowanych statków, jak również innych produktów (np. przy wytwarzaniu wież wiatrowych konieczne jest rozwijanie produkcji wyposażenia, np. elektroniki) 20, wzorem Szwecji i Finlandii utworzyć parki naukowo-technologiczne powiązane z kampusami edukacyjnymi i zajmujące się realizacją m.in. unijnych projektów naukowo-badawczych i ich wdrażaniem, w trybie pilnym przekształcić gazoport w Świnoujściu z importowego na eksportowy, uzupełnić infrastrukturę gazociągów pod kątem potrzeb eksportowych, rozbudować sieć zbiorników na gaz, uwzględniając podpisane przez Polskę pakiety klimatyczne oraz szanse, jakie złoża zarówno węgla, jak i gazu stwarzają w gospodarce, należy w pierwszej kolejności przekształcić istniejące elektrownie węglowe na elektrownie gazowo-węglowe 21. Z przedstawionej (niepełnej) listy zadań związanych ze zmianą w sposobie wykorzystania surowców (złóż węgla kamiennego i brunatnego oraz gazu ziemnego) zarówno ze złóż konwencjonalnych, jak i niekonwencjonalnych, a także rozwoju technologii do ich eksploatacji oraz zagospodarowania, nasuwają się trzy wnioski: Proces optymalizacji wykorzystania bazy surowcowej powinien być zintegrowany z maksymalnym włączeniem nauki do współpracy z przemysłem. Dodatkowo za zbliżeniem praktyki gospodarczej (przemysłu) i nauki (środowiska naukowego) w Polsce przemawia fakt, że z powodu niżu demograficznego następuje spadek dochodów na uczelniach, a więc coraz bardziej nagląca jest konieczność podniesienia zysków uczelni. Wzrost wydobycia surowców energetycznych i ich eksport (a w dalszej 20 Stocznia jest de facto jedynie dostarczycielem podzespołów i elementów, z których dopiero tworzy się produkt końcowy. Wytwarzamy skorupę statku, ale dopiero jego pełne wyposażenie, na przykład w elektronikę, daje możliwość prawdziwego zysku. Zamawiający najwięcej płaci za know-how, którym gdański zakład na razie nie dysponuje. To dlatego produkcja stoczniowa jest na granicy opłacalności. Firma wręcz godzi się na dopłacanie do niej z bardziej zyskownych filarów swojej działalności, byle utrzymać się na rynku i nie redukować personelu. Bo gdy przyjdzie lepsza koniunktura, wtedy będzie można szybko zwiększyć produkcję. Niestety podobnie rzecz się ma z wieżami wiatrowymi. Gdańsk produkuje jedynie ich nogi, a najwięcej zarabiają niemieckie firmy, które je od stoczni odbierają i wyposażają w elektronikę i mechanikę. Potem pieczętują je własna marką. Dzięki temu są o wiele bardziej rozwojowe. I to one zatrudniają inżynierów, współpracują ze szkołami wyższymi, doskonalą ofertę i wychodzą z nią w świat. [Marczuk 2012]. 21 Problem przekształcania elektrowni węglowych na węglowo-gazowe nie jest zagadnieniem technicznym, lecz ekonomicznym. Stąd, w przypadku podpisywania pakietu klimatycznego, tego typu modernizacje powinny być dofinansowywane, szczególnie w przypadku krajów o relatywnie niskim poziomie dochodu na jednego mieszkańca, czyli takich jak Polska. 57\n14 Z A R Z ą D Z A N I E Z M I A N A M I 4 / kolejności eksport technologii do pozyskiwania i przetwórstwa tych surowców) powinien być źródłem sfinansowania inwestycji niezbędnych do zwiększenia wydobycia i przetwórstwa surowców. Wydobycie surowców, które zastąpią import lub przyniosą dodatkowe wpływy z tytułu eksportu, daje szanse na częściową spłatę długów zagranicznych. Przedsiębiorstwa (na podstawie u- mów cywilnoprawnych, poprzez tworzenie konsorcjów, realizowanie wspólnych przedsięwzięć, tworzenie jednostek powiązanych kapitałowo) eksploatujące złoża surowców powinny być przekształcane w konglomeraty obejmujące swoim działaniem: jednostki produkcyjne i naukowobadawcze dostarczające technologię do wydobycia surowców oraz do ich przetwórstwa i transportu; jednostki zajmujące się przetwórstwem surowców dla finalnego odbiorcy (np. kopalnia węgla kamiennego, zakłady zgazowujące węgiel na gaz, kopalnie gazu naturalnego, elektrownie węglowo-gazowe), przedsiębiorstwa zajmujące się przesyłem gazu na lądzie i morzu te powinny być powiązane kapitałowo z innymi firmami z branży wydobywczej. Powiązania takie ułatwiłyby: otrzymywanie zamówień, przepływ środków, technologii, tworzenie konsorcjów lub wspólnych przedsięwzięć w celu realizacji zadań; docelowym modelem powinno być tworzenie silnych jednostek gospodarczych o strukturze koncernów czy konglomeratów; inne jednostki, niezwiązane z branżą surowcową, rozkładające ryzyko gospodarcze na więcej podmiotów i będące źródłem dodatkowych zysków, np. grupa energetyczna będąca właścicielem sieci hoteli; takie jednostki wspomagające mogą (w przypadku odpowiednio dużego potencjału ekonomicznego) stabilizować pozycję ekonomiczną całej grupy w sytuacji pogorszenia koniunktury na surowce i ich pochodne; Należy podkreślić, że przekształcanie przedsiębiorstw wydobywających surowce w konglomeraty jest szczególnie ważne w czasie kryzysu, a ponadto, biorąc pod uwagę wysoką kapitałochłonność branży surowcowej, niską elastyczność cenową podaży oraz duże wahania cenowe surowców, forma konglomeratu wydaje się być również korzystna w długim okresie [Kuziński 1992, s.168]. Przedstawione powyżej propozycje działań na przykładzie branży surowców mineralnych są w znacznym stopniu do wykorzystania w innych gałęziach gospodarki, i to zarówno o relatywnie wysokiej koncentracji kapitału, jak np. przemysł okrętowy, jak również niskiej o dużej liczbie małych i średnich podmiotów gospodarczych, jak np. w budownictwie czy rolnictwie 22. Zaletą 22 Przykładem jednostki gospodarczej, w której interesy plantatorów buraków cukrowych są ściśle powiązane z produkcją cukru, a także jego przetwórstwem, jest jeden z największych (lub największy) producent cukru w Niemczech Südzucker AG. Plantatorzy wykupili akcje zespołu cukrowni, godząc się na potrącanie z kwot otrzymywanych za dostarczane buraki cukrowe po 7 fenigów z każdej tony buraków. Wykup akcji trwał 40 lat. Dzisiaj w skład koncernu Südzucker AG wchodzą cukrownie niemieckie oraz zakupione w procesie prywatyzacji cukrownie m.in. w Austrii, Francji, Belgii, Czechach, Słowacji, Polsce, Rumunii. Obecnie w związku z nadwyżką cukru na rynku europejskim zarząd Südzucker AG podjął decyzję o przerobie 1 mln cukru na etanol. 58\n15 A R T Y K U ł Y proponowanych rozwiązań jest to, że są one powszechnie stosowane w krajach wysokorozwiniętych, zarówno w Unii Europejskiej, jak i poza Unią, i nie mogą być w związku z tym kwestionowane. Skoncentrowanie się w ramach dużych podmiotów gospodarczych, wspieranych konsorcjami składającymi się z małych i średnich przedsiębiorstw, np. na rozwoju produkcji antyimportowej prowadzi bezpośrednio do obniżenia wysokości mnożnika inwestycyjnego, co wobec konieczności ponownego skorzystania przez rząd z deficytu budżetowego ma istotne znaczenie dla zwrotu nakładów poniesionych na rozwój produkcji antyimportowej wraz z odsetkami. Czynnikiem zwiększającym szanse zwrotu kosztów zaciągniętych przez rząd kredytów jest zawężanie wykorzystania zarówno środków krajowych, jak i dotacji unijnych do pobudzania wytwórczości w kraju i na eksport. Warunkiem wzrostu produkcji krajowej i zatrudnienia są zmiany w polityce fiskalnej oraz wykorzystanie rozwiązań stosowanych zarówno przez rządy, jak i wielkie firmy czy związki firm w krajach wysokorozwiniętych zachęcających konsumentów do kupowania krajowych dóbr i usług. 2. Ocena wybranych elementów obecnej polityki fiskalnej w aspekcie ograniczania bezrobocia System fiskalny, jak również polityka wydatków państwowych powinny premiować w sposób pośredni przedsiębiorstwa, które zatrudniają polskich pracowników 23. Przedsiębiorstwa, które zastosują 4- zmianowy system pracy powinny mieć możliwość uzyskania ulg podatkowych (np. w podatku dochodowym jako ekwiwalent 50-procentowego przyrostu płatności ZUS od nowo zatrudnionych 24 ) lub innych pożytków (np. przejęcie przez okres 3 lat zasiłków, jakie byłyby wypłacone bezrobotnym, którzy zostali zatrudnieni w tych przedsiębiorstwach). Ponadto, w stosunku do przedsiębiorstw, które nie przejdą na system 3-4-zmianowy, powinien zostać wprowadzony podatek od bezrobocia w wysokości 8,8% funduszu płac 25. Czynnikiem zachęcającym do zwiększania zatrudnienia jest polityka ograniczania wysokości podatków dochodowych poprzez stosowanie niskich stawek liniowych i wysokich kwot wolnych od podatków. Do krajów, które realizują powyższą strategię należą między innymi: Słowacja, Węgry, Estonia, Irlandia, Wielka Brytania. [Grądalski 2012 ss.1-3]. Zastosowanie wysokich 23 Przy korzystaniu ze środków unijnych obowiązuje zasada identycznego traktowania wszystkich firm z UE, jednakże każdy z krajów daje preferencje poprzez zwiększanie wykonawstwa własnego przez gminy lub spółki będące w 100% własnością tych gmin. 24 W 2011 r. w Polsce ZUS był w 56% dofinansowywany z budżetu państwa. 25 Podatek od bezrobocia w wysokości 8,8% od funduszu płac (tzw. podatek od bezrobocia)jest stosowany we Francji. Prowadzący politykę gospodarczą we Francji, w tym przypadku, nie bez racji uważają, że jeżeli bezrobocie ma przede wszystkim zapewnić rezerwę pracowników dla przedsiębiorstw gdy wzrasta popyt na dobra i usługi wytwarzane przez te firmy, co powodując istotne skutki finansowe (zasiłki dla bezrobotnych, koszty pomocy społecznej, koszty przeszkoleń), to w pokryciu powyższych kosztów powinny również uczestniczyć firmy, które dzięki istnieniu bezrobocia na rynku mogą w każdej chwili skorzystać z rezerwy siły roboczej. Dzięki bezrobociu firmy posiadają mocną pozycję w stosunkach ze związkami zawodowymi w zakresie negocjacji warunków pracy i płacy. 59\n16 Z A R Z ą D Z A N I E Z M I A N A M I 4 / kwot wolnych od podatków prowadzi do wzrostu wydatków na konsumpcję, co pośrednio może pozytywnie oddziaływać na wzrost zatrudnienia. Zwiększenie dochodów najniżej zarabiających, a więc konsumentów o niskiej skłonności do oszczędzania, najprawdopodobniej spowoduje wzrost wydatków konsumpcyjnych tej grupy konsumentów. Nie ma gwarancji, że wspomniana grupa konsumentów wyda swoje dochody na produkcję wytwarzaną w Polsce. Jest duże prawdopodobieństwo, że te dodatkowe środki otrzymane z tytułu oszczędności podatkowych zostaną przeznaczone na zakup najtańszych dóbr i usług, np. na importowaną chińską odzież. Korzystny wpływ redukcji podatków w przypadku najniżej zarabiających na wzrost konsumpcji, a w konsekwencji na wzrost zatrudnienia, można by zwiększyć dokonując zwrotu podatków w postaci bonów złotówkowych (odpowiadających wartości nominalnej złotówki, jednak możliwych do realizacji tylko w zakresie produkcji wytwarzanej w kraju). Nie należy przy tym obawiać się stosowania rozwiązań nietypowych. Np. przez wiele lat przedsiębiorstwa japońskie wypłacały znaczną część uposażenia swoim pracownikom w bonach towarowych do realizacji w supermarketach należących do wspomnianych przedsiębiorstw. Metoda ta okazała się bardzo skuteczna w ograniczaniu konkurencji ze strony firm eksportujących na rynek japoński, przede wszystkim firm amerykańskich. W Polsce dokładne skopiowanie powyższego rozwiązania byłoby trudne, bowiem nie mamy tak dużych jednostek gospodarczych, które posiadają liczne supermarkety. Istnieje jednak możliwość zorganizowania firm produkujących towary i usługi w Polsce z różnych dziedzin od produktów żywnościowych, poprzez odzież, po wyposażenie mieszkań, które dostarczałyby swoje produkty za bony, które to bony następnie byłyby refundowane (system taki na mniejszą skalę działa obecnie w okresach przedświątecznych w supermarketach i dotyczy prezentów świątecznych dawanych przez zakłady pracy swoim pracownikom). Przy technicznej realizacji powyższych bonów można by wykorzystać szybko rozwijającą się sprzedaż przez Internet. Przykładem podobnego (w sensie filozofii) podejścia jest system pobudzania lokalnego zatrudnienia w Brukseli z wykorzystaniem bonów (euro). Osoby zatrudniające bezrobotnych w Brukseli otrzymują ekwiwalent (równy 50% wypłaconych przez nie płac zatrudnionym) w bonach euro, którymi mogą regulować swoje zobowiązania podatkowe. Z kolei obniżenie podatków bogatszym podatnikom powinno być uwarunkowane przeznaczeniem przez nich zaoszczędzonych podatków (w stosunku do systemu obecnie obowiązującego) na inwestycje w polską gospodarkę lub zwiększenie zatrudnienia, ewentualnie kombinację obydwu czynników. Redukcja poziomu stawek podatku dochodowego ma na celu ograniczenie szarej strefy oraz podniesienie efektywności całego systemu podatkowego. W omawianej kwestii F. Grądalski nie bez racji stwierdza: Wpływy do budżetu zależą od wielu czynników, z których najważniejsze to: struktura systemu podatkowego (w ramach tej struktury podatki dochodowe są najmniej efektywne i najbardziej zniekształcające racjonalność ekonomiczną), wysokość stawek podatkowych, aktywność gospodarcza (w tym produkcyjna i inwestycyjna), aktywność konsumpcyjna, zgromadzony zasób, 60\n17 A R T Y K U ł Y czyli majątek i w końcu koszty procesu fiskalnego. Niestety, problem kosztów nakładania podatków oraz ich negatywne skutki nie są w ogóle brane pod uwagę przez rząd w kalkulacji efektywności i skuteczności systemu podatkowego. Racjonalność systemu podatkowego nie może być mierzona jak czyni to rząd jedynie nominalnym wpływem do budżetu, lecz saldem pomiędzy wpływem pieniężnym a makroekonomicznymi kosztami i stratami związanymi z poborem podatków ( ) Należy pamiętać, że podatek dochodowy zmniejsza dochód do dyspozycji gospodarstw domowych, a zatem ogranicza wydatki konsumpcyjne i tym samym zmniejsza wpływy z akcyzy i podatku VAT. Po drugie, podatek PIT jest podatkiem najdroższym w poborze. Około 50% wpływu jest pochłaniane przez jego administrowanie i procedury kontrolne instytucji skarbowych. Po trzecie, wpływy z PIT stanowią jedynie około 10% wpływów do budżetu ogółem. Jeśli uwzględni się koszty wymiaru i poboru tego podatku oraz koszty jego płacenia ponoszone przez samych podatników, jak również jego destrukcyjny wpływ na życie gospodarcze, (o czym poniżej), to okazuje się, że saldo pomiędzy kwotą pobranego podatku a ciągnionym rachunkiem kosztów i strat będzie ujemne [Grądalski 2012, ss.1-2] Za szczególnie niekorzystny w kontekście poziomu bezrobocia uważany jest wysoki poziom fiskalizmu i tzw. klina podatkowego. F. Grądalski uważa, że tak wysoki klin podatkowy w Polsce wraz z nieracjonalnie wysokim fiskalizmem jest»odpowiedzialny«za połowę stopy bezrobocia i przytacza opinię M. Friedmana,,Jeśli płacicie tym, którzy nie pracują, a na tych, którzy pracują, nakładacie podatki, to nie dziwcie się, że macie bezrobocie i szarą strefę. [Grądalski 2012, s.2] Odmiennego zdania w kwestii wpływu wysokiego poziomu fiskalizmu i klina podatkowego na bezrobocie jest K. Polarczyk: Dość powszechnie głoszone są opinie, że wysoki klin podatkowy zniechęca pracodawców do oficjalnego zatrudniania pracowników, a bezrobotnych do podejmowania oficjalnej pracy. Tym samym jest przyczyną niskiego zatrudnienia i wysokiego bezrobocia oraz podejmowania pracy nierejestrowanej jako jedynej lub dodatkowej. W konsekwencji kraje zmniejszające wysokość klina podatkowego obniżają bezrobocie, a zwiększające klin przyczyniają się do wzrostu bezrobocia i poszerzania szarej strefy. Sugerowana w tych stwierdzeniach deterministyczna, funkcyjna, zależność wielkości stopy bezrobocia od wysokości klina podatkowego ( ) może sprawdzać się tylko w przypadku braku innych czynników działających na rynek pracy. Rzeczywistość jest bardziej złożona. Zależność rynku pracy od klina podatkowego istnieje, ale na rynek pracy wpływa tyle innych czynników, że zależność ta nie zawsze jest czytelna, a w niektórych sytuacjach spadkowi klina podatkowego może towarzyszyć nawet wzrost bezrobocia. Nie jest możliwe precyzyjne określenie»odpowiedzialności«klina podatkowego i jego składowych za wysokie bezrobocie, chociaż nie ma wątpliwości, że jest to wpływ znaczący. Wnioski z badań empirycznych pozwalają na stwierdzenie, że klin podatkowy decyduje bezpośrednio o sytuacji na rynku pracy w ok %. [Polarczyk 2007] Z przedstawionych poglądów opinia K. Polarczyka, moim zdaniem, lepiej odzwierciedla rzeczywisty wpływ fiskalizmu 61\n18 Z A R Z ą D Z A N I E Z M I A N A M I 4 / i klina podatkowego na bezrobocie. Nie kwestionując dużego wpływu zarówno fiskalizmu, jak i klina podatkowego na bezrobocie, należy uznać, że kluczowymi czynnikami są jednak: wielkość popytu na siłę roboczą, będąca przede wszystkim funkcją popytu na dobra i usługi, a w krajach o relatywnie niskich zasobach kapitałowych (takich jak Polska) rozwiązanie problemu sfinansowania nowych miejsc pracy. Ponadto próby obniżenia poziomu fiskalizmu w gospodarce, w tym zmniejszenia wielkości klina podatkowego, wymagają: redukcji wydatków publicznych, znacznego zwiększenia poziomu produkcji i zatrudnienia (w oparciu o czynniki egzogeniczne w stosunku do systemu fiskalnego), tworzenia pozabudżetowych źródeł finansowania wydatków publicznych 26. W krajach o relatywnie niskim poziomie PKB na jednego mieszkańca i niedofinansowanych dziedzinach wytwarzania dóbr i usług publicznych (edukacja, służba zdrowia, system bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego) możliwości redukcji poziomu wydatków publicznych, bez kreowania poważnych problemów społeczno-gospodarczych, są relatywnie niewielkie. Z kolei istotne zwiększenie wielkości produkcji i zatrudnienia pozwoli na relatywny spadek obciążeń podatkowych zarówno wytwarzanych produktów, jak i siły roboczej, co w dalszej kolejności będzie stymulowało wzrost zatrudnienia i redukcję bezrobocia. Należy jednak zaznaczyć, że wspomniany wzrost produkcji i zatrudnienia musi być pierwotnie wywołany przez czynniki egzogeniczne w stosunku do systemu fiskalnego. Przy wysokim ogólnym zadłużeniu państwa i podmiotów gospodarczych i w warunkach ogólnego kryzysu redukcja stawek podatkowych traktowana jako czynnik stymulujący wzrost produkcji i zatrudnienia najprawdopodobniej doprowadzi jedynie do zmiany struktury zadłużenia niższe zadłużenie podmiotów gospodarczych w zamian za wyższy dług publiczny. Jeżeli w wyniku obniżenia stawek podatkowych (czy parapodatkowych, np. składek do ZUS) nie następuje istotne przyspieszenie wzrostu produkcji i zatrudnienia, to rezultatem obniżki stawek jest redukcja wpływów podatkowych i wzrost długu publicznego. Przy ustabilizowanej gospodarce, dobrej koniunkturze gospodarczej stymulującej wzrost popytu na siłę roboczą może być uzasadnione obniżenie stawek podatkowych traktowane jako autonomiczny czynnik pobudzający wzrost produkcji i zatrudnienia, a w konsekwencji podnoszący wielkość wpływów podatkowych. Natomiast nie ma podstaw do podobnego postępowania w odniesieniu do gospodarki zadłużonej, o niskiej stabilności gospodarczej i działającej w warunkach ogólnego kryzysu. W takiej sytuacji podmioty gospodarcze, zarówno 26 Przykładem jest tworzenie organizacji gospodarczych (m.in. fundacji), których podstawową misją jest finansowanie i wdrażanie wyników badań oraz np. leczenie ciężko chorych pacjentów) i w których zmianie ulega podejście do kryterium uzyskiwania zysku maksymalnego. W jednostkach tych w miejsce kryterium maksymalizacji zysku zostaje wprowadzona zasada tzw. zysku niezbędnego, czyli zysku, który jest niezbędny do sfinansowania inwestycji zabezpieczających długookresowy rozwój jednostki. W krajach wysokorozwiniętych jednostki takie przyjmują najczęściej formę fundacji typu non-profit. Jednakże coraz częściej pojawiają się głosy wśród ekonomistów i menedżerów o konieczności generalnego przewartościowania celów i kryteriów oceny spółek z możliwością powstawania jednostek tzw. trzeciego sektora. 62\n19 A R T Y K U ł Y przedsiębiorstwa, jak i gospodarstwa domowe, będą w pierwszym rzędzie próbowały się oddłużyć oraz zwiększyć rezerwy finansowe, a nie rozszerzyć produkcję i podnieść poziom zatrudnienia. Te ostatnie działania, w warunkach ogólnego kryzysu braku popytu, prowadzą do wzrostu stopy ryzyka dla jednostek gospodarczych. 3. Proponowane zmiany metod dofinansowania działalności gospodarczej w Polsce z wykorzystaniem rozwiązań przyjętych w planie Marshalla Dodatkowym czynnikiem, który może wpływać na stymulowanie wzrostu produkcji i zatrudnienia jest wykorzystanie wydatków państwa (również środków z Unii Europejskiej) nie tylko jako czynnika stymulującego wzrost popytu na rynku wewnętrznym, lecz także prowadzącego do zmian strukturalnych w gospodarce, przyczyniających się do wzrostu krajowej produkcji i zatrudnienia. Poprzednio wspominano o niewykorzystaniu środków unijnych na modernizację kolei, ze szczególnym uwzględnieniem realizacji koncepcji Tiry i samochody osobowe na platformy (kolejowe). Realizacja tego przedsięwzięcia, niezależnie od zmniejszenia zapotrzebowania na importowane paliwa, a w konsekwencji poprawy bilansu paliwowego, handlu zagranicznego i bilansu płatniczego, miałaby pozytywne skutki społeczno-ekonomiczne, wynikające ze wzrostu zatrudnienia, jak i ekologiczne zmniejszenie emisji spalin i redukcja opłat ekologicznych związanych z emisją spalin. Wzrost zatrudnienia miałby charakter zarówno bezpośredni, tj. wynikający z konieczności obsługi rozbudowanych i zmodernizowanych stacji kolejowych (stworzenie ekip wprowadzających i mocujących samochody ciężarowe i samochody osobowe na platformach kolejowych i sprowadzających pojazdy z platform, zwiększenie liczby pracowników w służbach SOK oraz pośredni poprzez poprawę wyników salda bilansu handlu zagranicznego. Niewątpliwą zaletą proponowanego rozwiązania jest posiadanie źródeł finansowania, którymi byłyby w tym przypadku oszczędności w imporcie paliw. Łączne wystąpienie skutków oddziaływania kryzysu oraz zadłużenia powoduje, że część ekonomistów przewiduje, że w celu spowolnienia wzrostu długu publicznego konieczne będzie odroczenie przewidzianych prawem waloryzacji rent i emerytur. Wobec niskiego poziomu większości rent pracowniczych i bardzo niskiego rent rolniczych oraz przy stałej inflacji decyzja taka będzie miała poważne konsekwencje zarówno społeczne, jak i ekonomiczne. Czynnikiem łagodzącym skutki takiej decyzji mogłaby być wypłata dodatków antyinflacyjnych o stałej wielkości w bonach złotówkowych. Ze względu na ograniczenia budżetowe dodatki antyinflacyjne nie będą ani rekompensowały całkowicie skutków inflacji, ani tym bardziej nie będą rekompensatą waloryzacji rent i emerytur. Taka sama ich wysokość dla wszystkich emerytów i rencistów będzie prowadzić do spłaszczenia poziomu rent i emerytur, a w konsekwencji do dalszego obniżenia poziomu krańcowej skłonności do oszczędzania, czyli do podniesienia poziomu mnożnika. Zawężenie zakresu oddziaływania, wydatków państwa głównie do produkcji wytwarzanej w kraju, poprzez zastosowanie bonów złotówkowych, sprzyjać powinno redukcji poziomu importochłonności kupowanych dóbr i usług, a więc również wzrostowi poziomu mnożnika. Wyższy poziom mnożnika oznacza, że rząd otrzymałby przynajmniej 63\n20 Z A R Z ą D Z A N I E Z M I A N A M I 4 / w części zwrot środków wydatkowanych na dodatek antyinflacyjny, co wobec trudnej sytuacji finansowej państwa nie jest bez znaczenia. W warunkach obecnego kryzysu wdrożenie nawet najbardziej słusznych rozwiązań usprawniających istniejący system podatkowy wymaga jednak udowodnienia, że wpływy podatkowe, w wyniku redukcji stawek podatków (np. dochodowego) nie ulegną obniżeniu przy jednoczesnym wystąpieniu innych korzystnych dla stymulowania wzrostu gospodarczego i zatrudnienia zjawisk. Wobec rosnących w skali większości krajów Unii Europejskiej problemów z obsługą długów oraz utrzymaniem wzrostu gospodarczego na poziomie umożliwiającym utrzymanie równowagi wewnętrznej (w tym na rynku pracy) i zewnętrznej, konieczna wydaje się zmiana charakteru wydatków zarówno na szczeblu krajowym, jak i przede wszystkim UE w kierunku zwiększenia nakładów na inwestycje produkcyjne pozwalające na większą absorpcję siły roboczej. Byłby to powrót do źródeł powstania Unii Europejskiej, czyli do planu Marshalla [Gruchelski 2011, ss.23-24]. Należy podkreślić, że USA udzielały pomocy w formie dotacji dla kraju beneficjenta. Natomiast podmioty gospodarcze w krajach odbudowujących się otrzymywały nisko oprocentowane kredyty z przeznaczeniem przede wszystkim na inwestycje o charakterze produkcyjnym. W rezultacie po zakończeniu procesu odbudowy krajów Europy Zachodniej wzrosła konkurencyjność ich gospodarek, co przełożyło się na przekształcenie salda wymiany z USA z ujemnego na dodatni, szczególnie jeżeli chodzi o saldo wymiany USA Niemcy. Finansowanie działalności gospodarczej o charakterze produkcyjnym zaowocowało szybkim wzrostem liczby miejsc pracy. Wzrost ten był na tyle znaczący, że Niemcy Zachodnie w latach 60. ub. wieku miały ujemną stopę bezrobocia. Obawa, że nowo przyjęte kraje z Europy Środkowej powtórzą scenariusz z lat 50. i 60. w relacji USA Europa Zachodnia (szczególnie Niemcy Zachodnie), spowodowała, że kraje Europy Zachodniej ograniczyły inwestycje współfinansowane ze środków Unii Europejskiej do inwestycji w infrastrukturze i w ochronie środowiska, w wyniku czego kraje z Europy Środkowej generalnie nie stwarzają (poza rolnictwem) znaczącej konkurencji dla krajów dawnej 15-tki. Ujemnym skutkiem ograniczenia inwestycji do inwestycji nieprodukcyjnych jest bardzo wolny wzrost liczby miejsc pracy, który np. w przypadku Polski nie zrekompensował spadku zatrudnienia z początku lat Wysoka emigracja zarobkowa z Europy Środkowej (w tym z Polski) niewątpliwie dezorganizuje funkcjonowanie rynków pracy w krajach Europy Zachodniej. Podobna sytuacja występuje w krajach Europy Południowej. Szczególnie dotkliwe jest narastanie długu publicznego i zadłużania się podmiotów gospodarczych zarówno w krajach Europy Południowej, jak i części krajów Europy Środkowej. Jeżeli problemy zadłużenia tych krajów oraz tworzenia nowych miejsc pracy, ograniczania bezrobocia i zmniejszania emigracji mają być rozwiązane, konieczna jest zmiana struktury inwestycji współfi- 27 W 1990 r. zatrudnienie w Polsce wynosiło 16,2 mln osób, a w 2011 r. równe jest 14 mln. Wchodzenie na rynek pracy nowych roczników powoduje wzrost bezrobocia oraz bardzo dużą emigrację zarobkową głównie do krajów Unii Europejskiej. 64


Rozdział 2 - Ranek cz. 2\nOkazało się, że wyszło na jaw molestowanie uczniów, przez panią dyrektor. Byłem zdziwiony, bo nie wiedziałem, jak Tomkowi się udało. Zauważyłem jak macha do mnie ręką, abym przyszedł.\n- Jak to się stało, że aresztowali ją? Przecież nie mogłeś mieć żadnych dowodów - powiedziałem zdziwiony.\n- Ano, nie mogłem. Jednak, kiedy powiedziałeś mi, że nie tylko z Tobą chciała to zrobić, zacząłem szukać innych osób, które mogą mieć z tym coś wspólnego. No i na moje szczęście, znalazłem kilka. Zeznały wszystko na policji, a, że ich zeznania były wiarygodne, uwierzyli. Mieli też kilka sms od niej, z prośbą o spotkanie np. w hotelu - rzekł, wyjaśniając całą sprawę.\nNie mogłem w to uwierzyć. Dzięki niemu, mój kłopot się skończył. W ramach podziękowania, zaprosiłem go na pizze i lody. Widziałem, iż był z siebie dumny. Ja z niego też, bo to dzięki niemu, sprawa się wyjaśniła.\n- To co idziemy? - spytałem.\nNie zauważyliśmy, kiedy nastała noc. Lekko zaniepokojeni postanowiliśmy wrócić do domu. Gdy wracaliśmy, spostrzegłem, że ktoś za nami idzie. Było ich trzech, zakapturzonych mężczyzn.\n- Ty ktoś za nami idzie - mruknąłem.\nPo chwili usłyszeliśmy jakiś świst. Okazało się, że to oni, dobiegli do nas. Zatrzymaliśmy, po czym najwyższy przemówił.\n- To przez was nasza siostra jest w więzieniu. Zapłacicie za to! - krzyknął.\nRozpoczęła się bójka. Byliśmy młodsi i słabsi. Poczułem mocne uderzenie w głowę. Zacząłem zapadać w ciemność. Zauważyłem, że Tomek walczył zacięcie, a jeden z nich trzymał łom. To pewnie on mnie ogłuszył. Chciałem wołać pomocy, ale nie dałem rady.\nKrótkie, ale nie miałem weny.\n"Poczułem mocne uderzenie w głowę. Poczułem, że zapadam w ciemność."\nPowtórzenie poczułem. Ogólnie straaaaaaaasznie krótkie.\nTo był kłopot? To była przyjemność! xD\nSzkoda Rafała i Tomka. ;( / jak zawsze super! ;)\nSwoją drogą wydaje mi się to lekko sztuczne. Ale ja się tam nie znam.\nMi się podoba, czekam na dalsze części. ;-)\nAle wydaje mi się, że jest troszkę zbyt dużo akcji...\nChyba w każdym rozdziale jest jakieś super wydarzenie.\nPoza tym wszystko ok raczej. :D\nPraca bardzo ładna ") Tylko gdy ją gdzieś będziesz chciał zapisać to pamiętaj o AKAPITACH! Nowa myśl = nowy akapit.\nAle treść bardzo ładna i widać u Ciebie duszę humanisty... :)\nTy narzekasz na nadmiar akcji a mnie to zawsze cieszy.. :D Ale masz rację bo gdy by cała książka była wypchana "po uszy" akcjami i sensacjami to stała by się tak nuda jak szkolna lektura..\nOpowiadanie bardzo fajne,ale lepiej będzie jeśli zaprzestaniesz powtórzania wyrazów :).\nSpróbuję to poprawić :-*\nMoże i powtórzenie nadają sens lub zaznaczają wartość zdania ale dopuszczalne są tylko w liryce\nWidzę, że w wielu opo radzisz.\nSkoro odwiedziłeś mój temat, to odwiedzam twój.\nOgółem opowiadanie może być, pamiętam jak Asavel miał, to było super opo.\nAle wracając do Ciebie, błędy takie drobne, stylistyka nawet.\nLubię czytac czyjes wypociny :)\nCzekamy na dalszą część ;)\nHistoria ala Trudne Sprawy, ale miło się czyta :D\n"Podszedłem do lusterka, spoglądając w soje odbicie. "\nW pierwszym poście. Powinno być chyba swoje. Jeszcze coś widziałem, ale zgubiłem. ;f Całkiem fajne, ale mało. :<\nDobra, ale za krótkie. Nie zdążę się wczytać, a tu już pisze C.D.N.... >:(\nNa razie nie mam dostępu do kompa :\_\nTeraz tylko dwie minutki jestem.\nCzekamy na dalszą część :D\nOpowiadanie godne mojej uwagi :D\nPo tytule można by się spodziewać opowiadania, które trąci nudą i przewidywalnością. Ot, kolejna obyczajówka o nastolatkach palących papierosy w toaletach lub bijących się na szkolnym dziedzińcu. Byłam mile zaskoczona sytuacją z nietypową dyrektorką. Trochę żałuję, że wszystko rozegrało się tak szybko. Mam nadzieję, że dalsze wątki poprowadzisz z większą dbałością o szczegóły. A tak z innej beczki: jeśli nie masz weny, nie musisz pisać. Nic na siłę. Chęć tworzenia dzieła literackiego w końcu nadejdzie, wierz mi.\nNie będę odnosiła się do poprzednich rozdziałów. Napiszę, co mi się nie podoba w najnowszej części. I nie będę wymieniała wszystkich błędów.\n"Okazało się, że wyszło na jaw molestowanie uczniów, przez panią dyrektor."\nZdaje mi się, że tego drugiego przecinka nie powinno być.\n"Mieli też kilka sms od niej, z prośbą o spotkanie np. w hotelu."\nSMS to skrót, więc powinieneś użyć wielkich liter. Z ciekawości sprawdziłam pisownię tegoż skrótu w "Słowniku wyrazów kłopotliwych" i według niego nie trzeba odmieniać (SMS-a, SMS-ów), chociaż ja uważam, że brzmi to bardziej "po polskiemu". ^^\nPrzecinka przed "z prośbą" raczej nie powinno być. Za to przed skrótem "np." stawia się przecinek. Inną sprawą jest fakt, iż lepiej wyglądałoby napisanie całego zwrotu. Mieli też kilka SMS od niej z prośbą o spotkanie, na przykład w hotelu.\n"Dzięki niemu, mój kłopot się skończył."\n"W ramach podziękowania, zaprosiłem go na pizze i lody."\nBez przecinka. Zapomniałeś o ogonku w wyrazie "pizzę".\n"Ja z niego też, bo to dzięki niemu, sprawa się wyjaśniła."\nWidziałam też parę powtórzeń. Warto popracować nad składnią zdania i używać synonimów, by tego typu wpadek było jak najmniej.\nPS: Naturalnie mogłam się w czymś pomylić.\nEj no kiedy następna część? :)\nNie będzie kolejnej części. Spodziewajcie się nowego opowiadania, lepszego.\nSoorka nie przeczytałem,szkoda :\_.\nOby następne były lepsze(jak dasz rade)\nTo będzie o tym samym, ale inaczej akcja zbudowana.\nOk,ale nie wiesz ile dokładnie będzie trwało napisanie nowego opowiadanka?\nDo poniedziałku max. Zależy czy jutro wejdę, albo czy dzisiaj napiszę.\nDzisiaj może nawet.\nAnimo (+1): Dawaj dzisiaj :)\nGościu, skąd masz takie ekstra pomysły ? Są naprawdę odjechane, i nawet świetnie ci wychodzi ta opowieść. Nie są zbyt realistyczne, ale przyjemnie się czyta :) Dyrektorka lekkich obyczajów, w dodatku JP xD ! Chłopak molestowany w gabinecie, napadnięty przez dresów, co jeszcze może mu się przytrafić ? Od jutra oszczędź go dla mnie, niech cię chłopak cieczy życiem :D\nCo do opowiadania, trochę malutko tego jest, postaraj się to bardziej rozwinąć. Za to całość fajnie się prezentuje, i z niecierpliwością czekam na następne wydanie :)\nŚwietne... Pisz coś dzis! :D\nPowiem tak, zamierzam to kontynuować, ale w nowym temacie. Tam będą dodane wszystkie rozdziały + nowy.\nDaj link do nowego tematu w tym i szybko dodaj :)


BUŁGARIA: Rosja może doprowadzić do bankructwa bułgarskiej energetyki - CzyCzy BUŁGARIA: Rosja może doprowadzić do bankructwa bułgarskiej energetyki - CzyCzy\nBUŁGARIA: Rosja może doprowadzić do bankructwa bułgarskiej energetyki\nRosyjski Atomstrojeksport może doprowadzić do bankructwa bułgarskiej Narodowej Kompanii Energetycznej (NEK) żądając 1,25 mld euro odszkodowania w związku z rezygnacją Bułgarii z budowy elektrowni jądrowej Belene – donosi „Rzeczpospolita”.\nDziennik przypomina, że po tym jak Bułgarski rząd ogłosił, iż kraj ten wycofuje się z projektu budowy kolejnej elektrowni jądrowej w tym kraju, Atomstrojeksport wycenił nakłady, które dotychczas poniósł w związku z realizacją tego przedsięwzięcia na 56 mln euro. Później kontrolowana przez rosyjski Rosatom firma podniosła tę kwotę do 1 mld euro. Sprawa trafiła do arbitrażu przy Międzynarodowej Izbie Handlowej w Paryżu. Roszczenie Rosjan wzrosły do 1,25 mld euro a ostatecznie zajmie sprawą się zajmie sąd w Genewie.\nPo wygraniu p0rzetargu przez Rosję, problemem stała się cena. Jak informował Bułgarski rząd 10 mld € za dwa reaktory. Według Atomstroyexport było to 6.3 mld €.\nSporą kość niezgody w międzyczasie zaczął stanowić również powrót Bułgarii do poszukiwań i wydobycia gazu łupkowego, który jest oczywiście wbrew interesom Rosji.\nJak zwraca uwagę „Rzeczpospolita”, przegrana w tym procesie może oznaczać bankructwo Narodowej Kompanii Energetycznej, która nie będzie w stanie zapłacić odszkodowania, którego domagają się Rosjanie. Ci zapowiadają natomiast, że jeśli wygrają w tym procesie, to będą zabiegać o przejęcie na poczet zobowiązań NEK, należących do tej firmy elektrowni wodnej oraz sieci przesyłowych.\nKOREA PD: więzienie dla 6 osób afery korupcyjnej energetyki jądrowej\tPORTUGALIA: energię wyprodukuje ulica\nBUŁGARIA: zamieszania wokół Belene ciąg dalszy - CzyCzy\n30 lipca 2013 @ 11:00\n[…] sprawa nie jest trywialna ponieważ rosyjski Atomstrojeksport, z którym była podpisana umowa na realizację elektrowni, pozywa aktual… a z tą kraj sobie i tak nie radzi. Łapówkarstwo i szalejące podwyżki cen energii elektrycznej […]


Cennik | Oasi Verde\nNaszym atutem jest stała współpraca z fachowcami z dziedziny zdrowia i urody. Każda opcja łączy w sobie usługi zaufanych miejsc\n– bony rabatowe do wykorzystania w wybranych eko sklepach, salonach kosmetycznych, centrach sportowych i wielu innych.\nWychodzimy naprzeciw potrzebom i oczekiwaniom Pacjenta, wzbogacając nasze Programy o opiekę Zespołu Specjalistów, którego\nmocną stroną jest holistyczne podejście do organizmu. Wybrany Program może stać się integralną częścią całościowej przemiany,\nnie tylko wyglądu, ale również stylu życia, a także ułatwieniem organizacji dnia codziennego, z niepodważalną korzyścią dla zdrowia.\nUzupełnieniem wywiadu medyczno-żywieniowego są komputerowe badania diagnostyczne. Przeciwwskazania do ich przeprowadzenia to: ciąża, rozrusznik serca oraz epilepsja, w przypadku których wykonujemy pomiary alternatywne.\nPrawidłowa diagnostyka komputerowa wymaga również spełnienia kilku warunków: 24h przed badaniem nie należy spożywać alkoholu, a także wykonywać intensywnych ćwiczeń fizycznych; nie należy wykonywać pomiaru bezpośrednio po posiłku, kąpieli, wizycie w saunie lub pływalni; przed badaniem zaleca się skorzystać z toalety. Pomiar składu ciała wykonujemy na boso.\nPo wizycie diagnostycznej INTRO oraz dostarczeniu niezbędnej dokumentacji, w tym zleconych badań laboratoryjnych, dietetyk może przystąpić do przygotowywania spersonalizowanych wskazówek.\nDietoterapia, poza dokumentacją żywieniową zawiera cykliczne spotkania kontrolne z badaniami monitorującymi postępy Pacjenta, a także możliwość modyfikacji zaleceń w zależności od jego indywidualnych osiągów.\nPo zakończeniu wybranej dietoterapii Pacjent otrzymuje wskazówki stabilizacyjne, zapobiegające efektowi jojo.\ncena: 100 zł / wizytę\nDIAGNOSTYCZNA INTRO VIP\ndostępność: Oddział Gliwice Wieczorka\ncena: 100 / wizytę + materiały od 50 zł*\n1-4x w miesiącu\nNieinwazyjna metoda badania diagnostycznego, która pozwala na dokładną analizę składu ciała przy wykorzystaniu oporu elektrycznego tkanek organizmu, tzw. impedancji. Metoda BIA umożliwia poznanie wpływu niektórych czynników na kierunki zmian poszczególnych komponentów ciała (m.in. tkanki tłuszczowej, mięśniowej, kostnej, wody tkankowej, otłuszczenia narządów wewnętrznych, itd.). Jest to szczególnie pomocne przy indywidualnym doborze diety, a dzięki regularnej kontroli zmian składu ciała możliwa jest dokładna ocena efektywności zastosowanego leczenia.\nmetoda analizy pola elektromagnetycznego\nNieinwazyjna metoda badania diagnostycznego, która pozwala na ocenę potencjalnych niedoborów witaminowo-mineralnych, a także oszacowanie wydolności poszczególnych narządów wewnętrznych. Stanowi świetne uzupełnienie wywiadu medyczno-żywieniowego oraz umożliwia doprecyzowanie zaleceń dietetycznych pod kątem optymalnego odżywienia i regeneracji organizmu. Wszystkie czynności ludzkiego organizmu są ściśle powiązane ze zjawiskami elektrycznymi. Za pomocą pól elektrycznych i prądów można opisać funkcjonowanie komórek i ich układów.\nNieinwazyjna metoda badania diagnostycznego, która pozwala na pomiar poziomu nawilżenia oraz natłuszczenia cery, a także ocenia jej kondycję, fakturę i typ, umożliwiając dobranie indywidualnych zaleceń pod kątem codziennej pielęgnacji – tej zewnętrznej, jak również odpowiedniego dla jej potrzeb sposobu żywienia. Niepokojący obraz stanu naszej skóry często wiąże się z niewłaściwym postępowaniem dietetycznym. Dieta bazująca na produktach przetworzonych, ubogich w witaminy, minerały i wartościowe kwasy tłuszczowe – zanieczyszcza organizm, który wysyła sygnały informujące o zaburzeniach wewnętrznej równowagi m.in. właśnie przez skórę.\nUsługi OASI VERDE można wykupić w wersji dla dwóch osób (koszt usługi maleje).\nNieobecność Pacjenta na wizycie, która nie została odwołana do dnia wcześniejszego niż termin wizyty,\noznacza jej wykorzystanie oraz obliguje Pacjenta do uiszczenia adekwatnych opłat za rezerwację czasu gabinetowego.\nPełny regulamin Centrum Oasi Verde dostępny jest we wszystkich jego Oddziałach.\nChcesz zrobić bliskiej osobie wyjątkowy prezent?\nPodaruj bon upominkowy do wykorzystania w gabinetach Oasi Verde na terenie całego Śląska.\nWybierz usługę, która Cię interesuje lub kwotę, którą chcesz przeznaczyć na prezent. My zajmiemy się resztą! Powierzając zdrowie w nasze ręce masz pewność, że będzie ono pod najlepszą opieką – dokładamy wszelkich starań, aby każdy Pacjent otrzymał indywidualną i fachową pomoc w zakresie diety i stylu życia, a co za tym idzie – jakości zdrowia i samopoczucia.\ntest organizacji lodówki? zakupy z dietetykiem?


Atleti.pl - Polska strefa fanów Atlético Madryt - Całkowita rewolucja w kadrze Atlético\nDZISIAJ JEST: 20 września 2019, 01:14. Na stronie przebywa 249 kibiców.\nStrona głównaCałkowita rewolucja w kadrze Atlético\n23.05.2019; 15:12, Kuszlyk\nZbliżające się lato będzie jednym z najintensywniejszych dla włodarzy klubu z Wanda Metropolitano. Wiele odejść - w tym bolesne w przypadku Griezmanna, Godina czy Juanfrana - wymuszą na zarządzie do poszukiwań jakościowych zastępstw, by zespół nadal pozostał konkurencyjny. W tym artykule przejrzymy sytuację 21 obecnych zawodników kadry Rojiblancos. Wielu z nich już 30 czerwca powie klubowi adiós.\nPomimo, że Oblak już teraz jest kluczową postacią w Atlético i najlepszym bramkarzem na świecie, to teraz jego rola będzie jeszcze ważniejsza - nie tylko na boisku, ale także i w szatni. Oczywiście tak długo, jak projekt sportowy spełni jego oczekiwania i wszelkie obecne wątpliwości zostaną rozwiane.\nPo braku porozumienia w sprawie nowego kontraktu, kapitan rozpocznie nowy etap w Interze, pozostawiając pustkę trudną do zastąpienia - zarówno pod względem jego umiejętności boiskowych, a także wartości, które promował w Atlético. Zapomnienie o jego odejściu i wszystkim, co oferował, będzie jednym z największych wyzwań, przed którymi stanie madrycki klub.\nALE JEŚLI POJAWI SIĘ ATRAKCYJNA OFERTA...\nPOWIEDZIAŁ "NIE" ODNOWIENIU KONTRAKTU\nNazwisko Urugwajczyka zawsze pojawia się w grupie piłkarzy, którzy chcą zrobić krok naprzód i nie boją się wziąć ciężaru na swoje barki. W tym przypadku Giménez musi utożsamiać się jako następca Godina - nie tylko jako lider w defensywie, ale także w wartościach, który były kapitan sobą reprezentował.\nMIAŁ ODEJŚĆ... ALE OFERT BRAK\nWIELKA DECYZJA - ZOSTAĆ CZY GRAĆ U BOKU GUARDIOLI?\nJEDNA OFERTA I "10" ODEJDZIE\nWydawało się, że po ostatnich wpadkach z Barceloną i braku wsparcia klubu jasne jest, że to koniec dla Costy w Madrycie, lecz odejście Griezmanna ogranicza pole do manewru klubowym włodarzom. Simeone od zawsze chciał Costy w swojej kadrze... więc rynek chiński nie wydaje się teraz tak optymalną opcją jak pozostawienie Diego w zespole na kolejny sezon.\njohny / 3 miesiące temu\nFanMayor / 3 miesiące temu


wiotka i cienka skóra twarzy oraz ciała\nefekt pogrubienia, zagęszczenia i ujędrnienia skóry\nW celu zapewnienia komfortu podczas mikronakłuwania obszar zabiegowy zostaje znieczulony. Albo 20 minut wcześniej skóra jest smarowana kremem znieczulającym lub w trakcie zabiegu wykorzystywane jest chłodzenie aparatem Cry-T Cooler. Procedura trwa od 15 do 40 minut w zależności od leczonej okolicy. Mikronakłuwanie frakcyjne skóry pozwala również na wprowadzanie substancji czynnych w głąb skóry, dzięki czemu zabieg jest jeszcze bardziej skuteczny. W tym celu stosuje się odpowiednie koktajle mezoterapeutyczne z kwasem hialuronowym.


JeÅ›liby nie odcinasz z przytomnej minucie zatracaÄ‡ ludowego drogiego planu jednoczeÅ›nie pieniÄ™dzy na uprawÄ™ pÅ‚otu udostÄ™pniamy wymianÄ™ starego przepierzenia na mury z polimeru. - homepage\nJeÅ›liby nie odcinasz z przytomnej minucie zatracaÄ‡ ludowego drogiego planu jednoczeÅ›nie pieniÄ™dzy na uprawÄ™ pÅ‚otu udostÄ™pniamy wymianÄ™ starego przepierzenia na mury z polimeru.\nogrodzenie z blachy falistej Å»e doÅ‚ujemy wspÃ³Å‚czeÅ›nie rodzime mur przed tokiem biokorozji, popiera nanieÄ‡ nastÄ™pne swoistoÅ›ci, ktÃ³re obroniÄ… chrupie przed elementami atmosferycznymiwodÄ… natomiast przesyÅ‚aniem UV. Jak aprobujemy wyÅ¼ywiÄ‡ prostoduszny stan bierwiona znanego obramowania, powinniÅ›my uÅ¼yÄ‡ nienasycony lakier do zastosowaÅ\nOkratowania Panelowe Producent ÅšlÄ…skie\nPolska kontroferta skupia heterogenicznego stylu bramy teÅ¼ okrÄ…Å¼enia. Deski PCV na plot dodatkowo bramkÄ™ ogrodzeniowa istnieje niepoÅ›ledniÄ… ocaleniem przed uporczywymi sÄ…siadami. W bogu umiarze groszowym sortem ograniczeÄ‡ sÄ… ogrodzenia spoÅ›rÃ³d plastyku. Schemat okratowaÄ‡ mieÅ›ci ochocze przÄ™sÅ‚a ogrodzeniowe zrobione ze sztachet smakuj\nPrzepierzenia Betonowe, Kwitki Asfaltowe, Cement Wagon Red\nPrzekaz: Warsztat Å›lusarski wydziela furty, ograniczenia, balustrady, kubki co, namioty konsumpcyjne, markizy i oraz oferuje grzecznoÅ›ci Å›lusarskie takÅ¼e spawalnicze gwoli nacji dodatkowo reputacji. W znanej moÅ¼liwoÅ›ci dla bloku rÃ³wnieÅ¼ gwoli sektora szukajÄ… siÄ™ takÅ¼e supernowoczesne ogrodzenia stalowe, profilowe i panelowe. Niepoprawnie\nPlatforma Gmachu Plus Przepierzenia Gwarantowane\nModernistyczne ogrodzenie spoÅ›rÃ³d plastyku stanowi luksusowÄ… rolÄ… gÅ‚Ã³wnie gdy rozporzÄ…dzamy do rozgraniczenia silny obszar. Stajemy przed aktualnym przesiewem towaru do formy okratowania ze desek PCV. Anulowaniem przydatnym konstatacji sÄ… i ogrodzenia z niedopaÅ‚ek silikatowych (wapienno-piaskowych) natomiast klinkierowych. Deski z plastyku\nï»¿Okratowania Obijane Dodatkowo Nieszablonowe\nÅ»ywopÅ‚oty dodatkowo Odgrodzenia twarde - Przygotowanie, MontaÅ¼, Przejazd. UprzejmÄ… wygranÄ… w okratowaniach zawdziÄ™czajÄ… elementarnym maÅ›ciom, nietrudnej uprawie a albo niepozornej wartoÅ›ci. Podlegle od energii wyrostu poszczegÃ³lnego podgatunku poczytujemy z nich zioÅ‚o przepierzenia wÅ‚asnej genialnoÅ›ci. Mylnie ustrzeÅ¼one odgrodzenia sp


Warszawskie zabytki w rękach PiS. Stołeczny Konserwator traci kompetencje. 'Katastrofalny pomysł' | Metro Warszawa\nWarszawskie zabytki w rękach PiS. Stołeczny Konserwator traci kompetencje. "Katastrofalny pomysł"\nEwa Jankowska 01.08.2017 18:33\nWojewoda Zdzisław Sipiera z Prawa i Sprawiedliwości 31 lipca wypowiedział miastu porozumienie, na mocy którego Stołecznemu Konserwatorowi Zabytków powierzono opiekę nad zabytkami w Warszawie.\nPorozumienie Wojewody Mazowieckiego z Prezydentem m.st. Warszawy zostało podpisane jeszcze za prezydentury Lecha Kaczyńskiego w 2003 roku. Rozwiązanie porozumienia zacznie obowiązywać za 3 miesiące, czyli od początku listopada.\nInformację o decyzji wojewody z dnia 31 lipca skomentował Stołeczny Konserwator Zabytków, Michał Krasucki, uważany za jednego z najlepszych Stołecznych Konserwatorów w historii Warszawy.\nMichał Krasucki wyjaśnia, co oznacza wypowiedzenie porozumienia dla Warszawy. "Na terenie całego miasta wszelkich uzgodnień będzie dokonywał już Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków. I dotyczy to zarówno obiektów wpisanych do rejestru zabytków, jak też tych ujętych w gminnej ewidencji zabytków" - pisze Krasucki.\nW rozmowie z Metrowarszawa.pl Michal Krasucki mówi, że jest zaskoczony, że wojewoda podjął taką decyzję własnie teraz. - Ostatnio współpraca między stołecznym a wojewódzkim konserwatorem układała się bardzo dobrze. W czerwcu, po długim czasie, w końcu rozstrzygnięto konkurs na Stołecznego Konserwatora Zabytków. W jury był Jakub Lewicki, wojewódzki konserwator, więc jestem zaskoczony, że podjęto taką decyzję właśnie teraz. Kiedy sytuacja się poprawiła, kiedy udaje nam się w końcu pewne rzeczy zmieniać. To jest podcinanie skrzydeł i powrót do stanu z 2003 roku.\nJak dodaje, z dniem 1 listopada Stołeczny Konserwatora traci większość swoich kompetencji. Te zyskuje wojewódzki konserwator. - Teraz to wojewódzki konserwator będzie podejmował wszystkie decyzje dotyczące miasta, dawał pozwolenia na budowę, uzgadniał warunki zabudowy, prowadził nadzór, kontrolę. My będziemy tylko zakładać ewidencję, prowadzić karty, założymy park kulturowy, będziemy prowadzić działania edukacyjne – wyjaśnia.\nKrasucki wyjaśnia, dlaczego wypowiedzenie porozumienia jest złą decyzją. - To niesie ze sobą potężne ryzyko chaosu przestrzennego. Problemem są tu tzw.\n"samouzgodnienia". Niektóre decyzje, jakie podejmuje konserwator, trzeba wydać w ciągu 14 dni. Jeśli się ich nie wyda, to one się "samouzgadniają" - mówi.\nJak dodaje, w biurze w Warszawie prowadzonych jest około tysiąc takich postępowań w roku. - I to są ważne postępowania, które wymagają, aby się nad nimi pochylić i wydać odpowiednią - odmowną lub pozytywną decyzję. To są decyzje w kwestii budowy budynków w parkach czy w kwestii wyburzeń cennych zabytków. Więc wyobraźmy sobie sytuację, że do urzędu wojewódzkiego, który będzie obejmował większy obszar niż samą Warszawę, spada nagle tysiąc takich wniosków - mówi Krasucki.\nTo by była zdrada wobec moich pracowników\nJak dodaje, biuro konserwatora w Warszawie zatrudnia prawie 50 osób. - Wydajemy 5 tys. decyzji rocznie, prowadzimy tysiąc postępowań, wydajemy dwa tysiące zaleceń. Na całym Mazowszu pracuje około 80 osób i wydają o połowę mniej decyzji niż my - wyjaśnia.\nMichał Krasucki podkreśla, że od listopada Stołeczny Konserwator Zabytków nie będzie miał nic do powiedzenia w kwestii lokalizacji pomników smoleńskich. Ale nie uważa, aby decyzja wojewody o wypowiedzeniu porozumienia wiązała się z jego obawą o "weto" Stołecznego Konserwatora. - Nawet teraz możemy się jedynie odwołać od decyzji wojewody. Ostateczną decyzję i tak podejmuje Minister Kultury - wyjaśnia Krasucki.\nW komentarzach na Facebooku pod postem Krasuckiego pojawiły się sugestie, aby wobec tego Stołeczny Konserwator przeszedł do biura wojewódzkiego konserwatora. Stołeczny Konserwator nie miałby jednak wątpliwości, co odpowiedzieć na takie propozycje. - To by była zdrada wobec moich podwładnych, wobec tego, co razem stworzyliśmy, nad czym pracujemy. Nie mogę ich zostawić. Mogę zapewnić, że będziemy wspierać wojewódzkiego konserwatora i opiniować wydawane przez niego decyzje. To jest to, co mogę teraz zrobić - dodaje.\nJan Mencwel z Miasto Jest Nasze jednoznacznie wypowiedział się o decyzji wojewody.\nPodobnie jak rzecznik prasowy miasta, Bartosz Milczarczyk.\nStołeczny Konserwator oraz prezydent Hanna Gronkiewicz-Waltz weszli w konflikt z Wojewodą Mazowieckim w ubiegłym roku. Poszło o lokalizację pomników smoleńskich oraz głazu przedstawiającego Lecha Kaczyńskiego, który nielegalnie (bez porozumienia ze Stołecznym Konserwatorem) stanął w kwietniu 2016 r.\nTo właśnie wojewoda zamówił tablicę z kontrowersyjnym napisem "poległ w służbie ojczyzny", który negatywnie zaopiniowała Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Słowo "poległ" jest bowiem zarezerwowane dla żołnierzy, którzy ginęli w boju. Krasucki mówił głośno o tym, że postawienie głazu to samowola. Wnioskował o jego usunięcie.\nPrezydent Hanna Gronkiewicz-Waltz wiele razy mówiła, że wybrane przez PiS miejsce na pomniki smoleńskie (Krakowskie Przedmieście) jest nieodpowiednie, gdyż zaburza "zamknięty układ Krakowskiego Przedmieścia".\nNadal będziemy służyć miastu\n"Napór inwestycyjny i ilość spraw są nieporównywalne z tym, co było przed 2003 r. W tej chwili Stołeczny Konserwator tylko w ciągu roku wydaje prawie 5000 decyzji, ok. 1000 postanowień (uzgodnienia w zakresie obiektów ewidencyjnych) i wydaje 2000 zaleceń. To dużo więcej niż na całym Mazowszu razem wziętym. Nierzadko są to sprawy trudne i wymagające dokładnych, rzetelnych analiz" - pisze.\nJednocześnie zaznacza, że wraz z końcem porozumienia nie kończy się jego praca. "W tej chwili już w innej roli, ale nadal będziemy służyć miastu, jego mieszkańcom, a przede wszystkim zabytkom. Teraz nawet jeszcze mocniej!" - zapewnia.


Sklep online z ubraniami dla dzieci mayoral działa od wiosny 2015. W urozmaiconym spektrum kurtek, sweterków, polo, sukienek każdy znajdzie odzież dla swojej pociechy. Jeżeli szukasz najlepszego sklepu z doświadczoną obsługą, to polecamy sklep online z ubranka\t...\nKażdy z nas chce ładnie i modnie wyglądać, jednak nie każdego jest stać na markowe ciuchy, dlatego też postanowiliśmy otworzyć sklep z tanią odzieżą zachodnią, po to, by każdy mógł odnaleźć coś dla siebie.\nSklep online z odzieżą używaną to miejsce,\t...\nData dodania: 28.05.2015 o godz: 10:39\nSukienki wieczorowe charakteryzują się przede wszystkim elegancją, stylem i klasycznym wzornictwem, adekwatnym do przeznaczenia takich sukienek. Klasyczne małe czarne, modne sukienki z koronką, sukienki długie (maxi), za kolano, i krót\t...\nData dodania: 12.02.2017 o godz: 21:52\nOto opis aplikacji internetowej z działalnością tureckiej drogerii internetowej Ego-Man.\nW sklepie z koszulami męskimi ceny kształtują się zachęcająco, tak samo jak odzież wierzchnia typu pidżamy i koszule męskie, turystyczne, wyjściowe a nawet grube swe\t...\nVissavi to renomowany sklep internetowy, który posiada rozległą gamę ubrań z zakresu eleganckich sukienek wieczorowych, żakietów, marynarek oraz koszul, toreb, spódnic czy spodni dla szykownych i gustownych Pań. Nasza oferta skierowana jest do wszystkich kobie\t...\nBestprint24.pl Tusze oryginalne Warszawa\nTusze sklep internetowy to nasza oferta przygotowana dla wszystkich posiadaczy drukarek. Jesteśmy przygotowani do tego, by obsługiwać każdego klienta niezależnie od tego jaką drukarkę posiada oraz jakich tuszy czy tonerów używa. Mamy w swojej ofercie praktyczn\t...\nData dodania: 27.05.2015 o godz: 16:46\nTwoim ulubionym napojem jest kawa? Szukasz kawy arabicy w sklepie online? Serdecznie zapraszamy na naszą stronę. Znajdziesz tam sporo gatunków kaw podchodzących z całego świata i będziesz mógł zamówić je w postaci zmielonej lub ziarnistej. Mamy indywidualne po\t...\nData dodania: 14.03.2018 o godz: 15:35


Kierowcy mają dość objazdów, ale są na nie skazani. Kiedy koniec utrudnień w centrum Rzeszowa? | Nowiny\nKierowcy mają dość…\nKierowcy mają dość objazdów, ale są na nie skazani. Kiedy koniec utrudnień w centrum Rzeszowa?\nBartosz Gubernat 07.04.2021\nMieszkańcy osiedla 1000-lecia tracą cierpliwość i zaczynają coraz głośniej narzekać na zamknięty przejazd pod torami kolejowymi w rejonie ulicy Batorego. Krzysztof Kapica\nPrzebudowa ulic w tym rejonie to bardzo duże przedsięwzięcie, obejmujące układ drogowy pomiędzy biurowcem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przez rejon ulic Styki i Batorego, po Siemieńskiego i generała Maczka.\nPierwotnie plan był taki, że miasto rozpocznie inwestycję zaraz po zakończeniu prac prowadzonych na zlecenie kolei, które polegały przede wszystkim na budowie nowego wiaduktu nad ulicą. Dzięki temu udało się poszerzyć przejazd pod torami, co pozwoli wybudować tutaj szeroką ulicę, która zastąpi jednokierunkowe, wąskie gardło, w którym przez lata ruch odbywał się wahadłowo.\nNajważniejsze inwestycje w budżecie Rzeszowa na 2021 rok\nNiestety miastu nie udało się na czas rozstrzygnąć przetargu na wykonanie swoich prac. Stało się tak ze względu na kolejne odwołania firm biorących udział w przetargu. Ale zdaniem mieszkańców nie bez winy są także poprzednie władze miasta, które przetarg mogły ogłosić znacznie wcześniej i umówić się z wykonawcą robót tak, że rozpocznie je od miejsc, w których przebudowa ulic nie kolidowałaby z pracami na terenach kolejowych. Mieszkańcy osiedla 1000-lecia coraz częściej skarżą się na utrudnienia w ruchu i przeciągające się roboty.\n- Może Nowiny będą w stanie dowiedzieć się, kiedy planowane jest zakończenie robót i ponowne otwarcie przejazdu dla samochodów pod wiaduktem w rejonie ulicy Batorego? Od dwóch lat trwa remont, miał być ukończony w lipcu 2020, do tej pory przejazdu brak, a dla nas mieszkańców osiedla 1000-lecia i Staromieścia to strategiczna droga. Na aleję Rejtana, czy ulicę Targową możemy dostać się jedynie wiaduktem Tarnobrzeskim niesamowicie zakorkowanym przez cały dzień...\n– pisze w mailu do redakcji pan Maciej.\n10 niezrealizowanych inwestycji w Rzeszowie, na które wszyscy czekali [GALERIA]\nWartość całej inwestycji realizowanej przez firmę Strabag to niemal 50 mln złotych. W zakres wchodzą rozbudowa i budowa ulic o długości 2,3 km. Do tego będą wybudowane nowe ścieżki i ciągi pieszo-rowerowe o łącznej długości 950 metrów i nowe chodniki – ponad 2 km. Trzeba także przebudować podziemne sieci, m.in. kanalizację. To blisko 3 km instalacji do wymiany i przekładek.\nZ pytaniem naszego czytelnika zwróciliśmy się do Biura Prasowego Urzędu Miasta Rzeszowa. Tutaj tłumaczą, że ze względu na stopień skomplikowania i ogrom prac do wykonania, nie można otworzyć przejazdu pod wiaduktem szybciej, nawet w formie tymczasowej, prowizorycznej drogi wyłożonej betonowymi płytami.\n- W najbliższym czasie będą tutaj realizowane rozmaite roboty i wykopy, związane m.in. z budową konstrukcji drogi. Dlatego nie możemy puścić tędy ruchu. Jesteśmy świadomi, że dla mieszkańców utrudnienia w uchu są uciążliwe, ale prosimy o jeszcze chwilę cierpliwości – mówi Artur Gernand z Biura Prasowego Urzędu Miasta Rzeszowa.\nZgodnie z umową cały nowy układ drogowy w tym rejonie ma być gotowy najpóźniej jesienią przyszłego roku.\nstary 08.04.2021 13:45:54\nBez mostu skośnego że Styki lub Kopczyńskiego do Dworaka i w prostej linii do Rejtana to wszystko nie ma sensu.\nPodobnie nie ma sensu uczynienie z ulicy Batorego drogi bez przejazdu.\nNiweletę ulicy w stronę przejazdu pod wiaduktem można przecież obniżać stopniowo już od skrzyżowania z ul. Orzeszkowej a wlot do nowej ulicy Żółkiewskiego przy wiadukcie skorelować sygnalizacją świetlną i z przejściami dla pieszych od strony wschodniej (Wisłoka) do ul. Batorego oraz na zachodni chodnik wiaduktu.\nNa których drogach w województwie podkarpackim prowadzone są dzisiaj (16.04.2021) roboty drogowe? Zwiększone natężenie ruchu: droga 94, Radymno -Korczowa (681. km na odc. 2 km) Kolejka samochodów oczekujących na wyjazd z Polski. Zwężenie jezdni możliwy ruch wahadłowy..