1 RAPORT z badania ewaluacyjnego Ocena pierwszych efektów projektów z działania I.4.1 i I.4.2 PO RPW związanych z pozyskaniem inwestorów do Polski Wschodniej Warszawa, luty 2013 r.\n2 SPIS TREŚCI SŁOWNIK SKRÓTÓW 2 Streszczenie 3 Informacja o badaniu 14 Charakterystyka potencjału Polski Wschodniej 19 Istota Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej Ocena oddziaływania projektów promocyjnych realizowanych w ramach działania I.4 37 PO RPW 1.1. Skutecznośd Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej Inwestycje zagraniczne i atrakcyjnośd inwestycyjna Makroregionu Polski Wschodniej Napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych do Polski Wschodniej Zagraniczni inwestorzy w Polsce Wschodniej Bariery prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce Wschodniej Atrakcyjnośd inwestycyjna województw Polski Wschodniej na tle kraju Bariery zniechęcające inwestorów do inwestycji w PW Ocena działao z zakresu promocji bezpośredniej potencjału Polski Wschodniej Specyfika misji i targów realizowanych w ramach PPGPW Gromadzenie danych na temat przedsiębiorców, którzy skorzystali z możliwości 91 udziału w targach/misjach/wizytach studyjnych 2.3. Zmiany i usprawnienia dotyczące Programu promocji realizowanego w ramach PO 93 RPW 2.4. Koordynacja przedsięwzięd i ich skutecznośd Ocena trafności konstrukcji celów Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej 103 WNIOSKI I REKOMENDACJE 107 Spis tabel 112 Spis wykresów 113 Bibliografia 115 Załącznik S t r o n a\n3 SŁOWNIK SKRÓTÓW BIZ Bezpośrednie Inwestycje Zagraniczne CAPI - Computer Assisted Personal Interviewing CATI - Computer Assisted Telephone Interviewing COI Centrum Obsługi Inwestora EFFR Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego EFS Europejski Fundusz Społeczny ENN - Enterprise Europe Network IDI Individual in-depth Interview JST jednostki samorządu terytorialnego LCOI Lokalne Centrum Obsługi Inwestora NSRO - Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia PAIiIZ Polska Agencja Informacji i Inwestycji Zagranicznych PO IG Program Operacyjny Innowacyjne Gospodarka PO RPW Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej PPGPW - Program Promocja Gospodarcza Polski Wschodniej PW Polska Wschodnia SSE Specjalna Strefa Ekonomiczna 2 S t r o n a\n4 Streszczenie Przedmiotem raportu są wyniki ewaluacji działao realizowanych w ramach PO RPW, związanych z pozyskiwaniem inwestorów do Polski Wschodniej. Badanie koncentruje się na działaniu I.4 PO RPW, w tym w szczególności na Programie Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej (PPGPW), który realizowany jest w ramach poddziałania I.4.1. Oceną objęte zostały również wybrane elementy poddziałania I.4.2, w ramach którego wspierany jest rozwój sieci współpracy pomiędzy centrami obsługi inwestora (COI). PPGWP to kompleksowy program promocji gospodarczej, który obejmuje swym zasięgiem pięd województw Polski Wschodniej 1. Jego realizacja przypada na lata , a za jego bezpośrednie wdrażanie odpowiada Polska Agencja Informacji i Inwestycji Zagranicznych. W obszarze celów szczegółowych program zakłada: wzrost zainteresowania ofertą inwestycyjną PW, zwiększenie napływu inwestycji zagranicznych do Makroregionu, pobudzenie eksportu produktów oraz usług z województw Polski Wschodniej, wzrost zainteresowania polskich firm inwestycjami w Polsce Wschodniej, zmianę postrzegania Polski Wschodniej przez pozostałe regiony Polski, zmniejszenie migracji z województw Polski Wschodniej oraz rozwój turystyki biznesowej w Makroregionie 2. Zgodnie z założeniami PPGPW, cele te mają byd w głównej mierze osiągnięte dzięki działaniom promocji bezpośredniej oraz szeroko zakrojonej kampanii wizerunkowej. Pierwszy element obecny jest m.in. w postaci misji wyjazdowych i przyjazdowych, targów, wystaw oraz wizyt studyjnych, z których korzystad mogą podmioty funkcjonującej na obszarze Polski Wschodniej (w głównej mierze przedsiębiorcy). Drugi komponent programu (kampania wizerunkowa), ma przełożyd się na zmianę negatywnych stereotypów na temat regionów PW oraz przedstawienie tego obszaru, jako dobrej lokalizacji dla inwestycji. Głównym celem badania jest odpowiedź na pytanie: czy Program Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej faktycznie wpływa na pozyskiwanie inwestorów do Polski 1 Woj. lubelskie, lubuskie, podkarpackie, podlaskie i warmiosko-mazurskie. 2 Na podstawie Szczegółowego opisu osi priorytetowych PO RPW PO RPW oraz Wniosku o dofinansowanie projektu. 3 S t r o n a\n5 Wschodniej. Należy zauważyd, że obecna ewaluacja wykonana została na półmetku realizacji PPGPW, w związku z czym zgodnie z założeniem wskazanym przez zamawiającego aktualna ocena dotyczy pierwszych efektów podjętych działao. Natomiast można oczekiwad, że pełne uwidocznienie efektów Programu będzie możliwe dopiero po zakooczeniu działao wdrożeniowych, przypadających na rok Zamawiający założył jednak, że obecna analiza oraz odpowiedź na postawione pytania ewaluacyjne umożliwi z jednej strony dokonanie ewentualnych korekt w aktualnej formule Programu, jak również będzie użyteczna w przypadku decyzji o kontynuacji analogicznych działao w ramach kolejnego okresu programowania. W ewaluacji zastosowano rozmaite techniki badawcze, w tym m.in.: desk research, badania ilościowe realizowane technikami CATI 3 i CAPI 4 oraz badania jakościowe obecne w postaci pogłębionych wywiadów osobistych (IDI). Badanie przeprowadzone z wykorzystaniem techniki CATI obejmowało przedsiębiorstwa z obszaru Polski Wschodniej, które zarejestrowały swoją działalnośd w okresie od stycznia 2010 do czerwca 2012 r. 5 Z kolei w badaniu przeprowadzonym techniką CAPI wzięły udział firmy, które w okresie od stycznia 2009 do czerwca 2012 otrzymały pozwolenie na prowadzenie działalności na terenie Specjalnych Stref Ekonomicznych 6. W badaniach wzięło udział odpowiednio 803 i 65 przedstawicieli poszczególnych grup przedsiębiorstw. Z kolei w wywiadach osobistych udział wzięli przedstawiciele instytucji powiązanych z realizacją PO RPW lub inicjatyw i przedsięwzięd o celach zbieżnych z ewaluowanym Programem. Badani byli również przedstawiciele przedsiębiorstw: uczestnicy misji i targów zagranicznych dofinansowanych w ramach Programu oraz inwestorzy. Łącznie w ramach badao jakościowych przeprowadzono wywiady z przedstawicielami 20 instytucji. Ocena skuteczności działao promocyjnych realizowanych w ramach PO RPW Skutecznośd działao promocyjnych realizowanych w ramach działania I.4 PO RPW analizowana była w odniesieniu do celu ogólnego PPGPW oraz założonych celów szczegółowych. Na wstępie należy zauważyd, że ocena skuteczności działao promocji 33 Wspomagane komputerowo wywiady telefoniczne. 4 Wspomagane komputerowo wywiady osobiste. 5 Populacja określona na podstawie bazy rejestru REGON prowadzonego przez GUS. 6 Populacja udostępniona PARP, przez Ministerstwo Gospodarki. 4 S t r o n a\n6 gospodarczej w dużej mierze warunkowana jest przyjętą definicją inwestora. Pojęcie inwestora pojawia się w dokumentacji programowej i projektowej, w co najmniej trzech znaczeniach. Ocena poziomu skuteczności PPGPW silnie zależy od tego, którą z definicji inwestora uznamy za obowiązującą. W ujęciu najwęższym, pod pojęciem inwestorów kryją się podmioty, które wchodzą w relacje biznesowe z podmiotami ulokowanymi na terenie Polski Wschodniej. Współpraca w tym obszarze może skutkowad uzyskaniem kapitału zagranicznego w wyniku pozyskania nowych kontraktów na sprzedaż produktów, towarów i usług. W ujęciu szerszym możemy mówid o inwestorach występujących w kontekście bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ), gdzie podmioty zagraniczne dokonują inwestycji kapitałowych w przedsiębiorstwach ulokowanych w Polsce Wschodniej. Inwestycje dokonywane są w celu nawiązania długoterminowych relacji, skutkujących uzyskaniem przez inwestora udziałów w danym przedsiębiorstwie. Działanie to daje inwestorowi najczęściej głos w zarządzaniu danym podmiotem oraz umożliwia czerpanie zysków z jego funkcjonowania. Wreszcie w najszerszym ujęciu, chod również w kategorii BIZ, można mówid o inwestorze, jako podmiocie, który dokonuje całkowicie nowych inwestycji w postaci uruchomienia nowego przedsiębiorstwa fabryki, zakładu etc. W Programie Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej nigdzie nie zdefiniowano wprost, który typ inwestorów jest główną grupą docelową podjętych działao promocyjnych. Z ogólnych zapisów programowo-projektowych można jednak odnieśd wrażenie, że efektem PPGPW ma byd przyciąganie na obszar PW inwestorów, w każdym z wymienionych znaczeo. Z drugiej strony, analizując zakres działao zaplanowany do realizacji w ramach Programu, wyraźnie widad, że główny nacisk położony jest w nich na komponent promocji bezpośredniej, na który przewidziano ponad 62% ogółu wydatków na działania promocyjne. Naturalnie musi to rzutowad na to, w jakiej skali i jakiego rodzaju inwestorów będzie przyciągał Program. Potencjalnym efektem promocji bezpośredniej, a więc dofinansowania udziału przedsiębiorstw w misjach gospodarczych, targach i wystawach, będzie najczęściej przyciąganie inwestorów w najwęższym znaczeniu. W tym sensie możemy mówid o potencjalnym oddziaływaniu PPGPW w skali mikro, obserwowanym bezpośrednio na poziomie grup docelowych wsparcia (przedsiębiorców uczestniczących w misjach/ targach zagranicznych). 5 S t r o n a\n7 W istocie, do października 2012 roku, przedstawiciele pięciu województw Polski Wschodniej, zarówno przedsiębiorcy jak i reprezentanci jednostek samorządu terytorialnego wzięli udział w 88 wydarzeniach promocyjnych o charakterze międzynarodowym (1 133 przedsiębiorców oraz 338 przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego). Podmioty te wzięły udział łącznie m.in. w 39 targach, 34 misjach wyjazdowych, 4 misjach przyjazdowych oraz 3 wizytach studyjnych dla przedstawicieli JST. Jednocześnie przedsiębiorstwa, które skorzystały ze wskazanych form promocji, zadeklarowały w badaniu ankietowym PAIiIZ zawarcie ogółem 264 kontraktów na łączną kwotę ,32 PLN. Przedsiębiorcy zadeklarowali również średni wzrost eksportu o 54 %, średni wzrost sprzedaży o 17 % oraz średni wzrost produkcji o 14 %. Ponadto podmioty, które odpowiedziały na ankietę wskazały na dokonanie inwestycji w nowy sprzęt do realizacji pozyskanych kontraktów na kwotę ,65 PLN, jak również podjęcie inwestycji w postaci budowy nowej fabryki ( ,00 PLN), a także inwestycje w rozwój zakładu, (budowa nowych linii, hal produkcyjnych) na kwotę ,00 PLN. 7 W badaniach jakościowych przeprowadzonych w ramach niniejszej ewaluacji beneficjenci potwierdzają występowanie bezpośredniego związku udziału w wydarzeniach promocyjnych i nawiązywaniu kontaktów handlowych z podmiotami z zagranicy. Uczestnicy misji i targów deklarowali, że nawiązanie tego typu kontaktów, bez uczestnictwa w targach byłoby niemożliwe. Koszty wyjazdów często stanowiły bowiem barierę dla wielu przedsiębiorstw, które chciały poszerzad swoje rynki zbytu. Skala zrealizowanych badao jakościowych daje oczywiście wycinkowy obraz sytuacji. Przywoływane jednak przez przedsiębiorców argumenty przemawiają za tym, że formy promocji tego typu rzeczywiście mogą byd skuteczne, czy wręcz niezbędne, jeśli mówimy o promocji firm z PW za granicą. Warto w tym miejscu przywoład wyniki badania realizowanego na zlecenie PAIiIZ, w którym 65% respondentów twierdziło, że ich firmy nie nawiązałyby równoważnych kontraktów bez udziału w Programie. 8 Przyjmując powyższe można stwierdzid, że PPGPW, doprowadzi do faktycznych, bezpośrednich rezultatów, których skala biorąc pod uwagę czas niezbędny na negocjacje 7 Dane PAIiIZ. 8 Raport koocowy z Badania ewaluacyjnego mid-term.., op.cit.. 6 S t r o n a\n8 kontraktów 9 powinna rosnąd w miarę upływu czasu oraz postępu w realizacji kolejnych działao z zakresu promocji bezpośredniej. Trzeba jednak zauważyd, że na tę chwilę problematyczne pozostaje monitorowanie efektów wsparcia nawet na tym najniższym poziomie. Przedsiębiorcy korzystający z form promocji bezpośredniej nie są bowiem zobowiązani do przekazywania informacji na temat wartości, czy też liczby kontraktów uzyskanych w związku z udziałem w danym wydarzeniu promocyjnym. Przytoczone powyżej dane pochodzą z przeprowadzonego badania ad-hoc, na które odpowiedziało jedynie częśd beneficjentów. Pełny obraz skuteczności tej formy promocji jest więc nieznany, a przez to nie jest możliwe dokonanie oceny jej efektywności. Jak pokazały wyniki badania, podobna sytuacja ma również miejsce w przypadku innych instytucji realizujących analogiczne działania skierowane do przedsiębiorstw z innych części kraju. Sytuacja ta wskazuje na występowanie problemu systemowego, który bezpośrednio przekłada się na ograniczone możliwości w zakresie monitorowania, porównywania i ostatecznie oceny tego typu wsparcia. Patrząc z punktu widzenia doskonalenia podobnych instrumentów realizowanych w przyszłości, należy podjąd działania, które będą pozwalały na lepsze monitorowanie uzyskiwanych efektów wyjazdowych form promocji polskich przedsiębiorstw. Niezbędne z tego powodu wydaje się powołanie grupy międzyresortowej, w ramach której podejmie się próby wypracowania możliwych rozwiązao na rzecz lepszego monitorowania i oceny efektów, co najmniej takich form pomocy jak dofinansowanie udziału w misjach oraz targach i wystawach zagranicznych. Powołanie tego typu grupy powinno mied dodatkowy cel w postaci zapewnienia lepszej koordynacji przedsięwzięd tego typu. Jednocześnie podsumowując dalej skutecznośd promocji gospodarczej w PO RPW możemy mówid o ograniczonym na tę chwilę oddziaływaniu PPGPW, w odniesieniu do przyciągania inwestorów w rozumieniu BIZ (nowe inwestycje, inwestycje w polskie firmy już ulokowane w PW). Co prawda, dane udostępniane przez PAIiIZ wskazują na wzrost zainteresowania terenami inwestycyjnymi mieszczącymi się na terenie Polski Wschodniej, można jednak ostrożnie stwierdzid, że aktualny potencjał nie jest jeszcze w pełni wykorzystywany. Liczba różnych lokalizacji przeznaczonych pod inwestycje na obszarze Polski Wschodniej i będących w ofercie PAIiIZ wzrosła z 236 w roku 2009 do 428 w czerwcu Jednak w tym samym czasie inwestorom zagranicznym przekazano od 58 do 121 ofert/ 9 Wg deklarcji przedsiębiorst w badaniu PAIiIZ, negocjacje kontraktów trwały średnio 4,22 miesiące. 7 S t r o n a\n9 propozycji miejsc na lokalizację inwestycji (w zależności od roku), co wskazuje, że aktualny potencjał wykorzystywany jest co najwyżej w 1/3 10. Obraz zmian zachodzących w obszarze atrakcyjności inwestycyjnej PW jest na tę chwilę niejednoznaczny. Problematyczne pozostaje również powiązanie wpływu na tę kwestię PPGPW. O ile ten wpływ wystąpi to z pewnością będzie odłożony w czasie. Warto przy tym zauważyd, że intensyfikacja działao kampanii wizerunkowej, w postaci spotów promocyjnych, reklam w prasie międzynarodowej i ogólnokrajowej organizacji konferencji, zgodnie z zaplanowanym harmonogramem projektu, przypada na lata 2012/2013. Siłą rzeczy więc, oddziaływanie tych działao nie było w pełni możliwe do uchwycenia w ramach niniejszej ewaluacji. Wiele jednak wskazuje, że na ten moment trudno mówid o oddziaływaniu PPGPW w skali makro, co ma swoje źródła w szerszych barierach specyficznych dla regionów PW, których nie da się rozwiązad za pomocą działao promocyjnych. Potwierdzają to z jednej strony statystyki dot. informacji o napływie BIZ do PW, a z drugiej wyniki badao terenowych przeprowadzone w ramach niniejszej ewaluacji. Na mapie atrakcyjności inwestycyjnej województwa PW 11 od wielu lat, niezmiennie zajmują ostatnie pozycje. Co prawda najlepiej pod tym względem wypada województwo podkarpackie, za którym plasują się: świętokrzyskie, warmiosko-mazurskie, lubelskie, podlaskie, jednak w 2010 roku wielkośd inwestycji zagranicznych napływających do PW stanowiła zaledwie 6,01% napływu BIZ do Polski 12. Pozycja w rankingu powiązana jest w dużym stopniu z faktycznym napływem kapitału. W 2010 roku najwięcej kapitału zagranicznego napłynęło do województwa podkarpackiego (1 771 mln PLN) oraz świętokrzyskiego (1 323 mln PLN), najmniej natomiast do województwa podlaskiego (121 mln PLN). Do województwa lubelskiego napłynęło 791 mln PLN, a do województwa warmiosko-mazurskiego 359 mln PLN 13. W kategorii dynamiki napływu BIZ do województw na głowę mieszkaoca pozytywnie zaskakuje województwo podlaskie z dynamiką średnioroczną 119 % i lubelskie z dynamiką 94,3 %. Oba te województwa w kategorii bezwzględnego napływu BIZ zajmują odległe pozycje, ale wysoka 10 Przy czym nie wiadomo ile z przekazanych ofert zakooczyło się rzczywistym uruchomieniem inwestycji. 11 Atrakcyjnośd inwestycyjna województw i podregionów Polski 2011, opracowanie pod red. M. Nowickiego, Instytut Badao nad Gospodarką Rynkową, Gdaosk Do Polski napłynęło w 2010 roku 7,3 mln euro inwestycji zagranicznych. Dane za 2011 rok dostępne są za okres I-X. 13 Działalnośd podmiotów z kapitałem zagranicznym w 2010 roku, GUS, Warszawa, grudzieo 2011 rok. 8 S t r o n a\n10 dynamika napływu inwestycji zagranicznych może świadczyd o nadrabianiu dystansu w stosunku do innych województw. 14 Atrakcyjnośd inwestycyjna warunkowana jest wieloma czynnikami. Charakterystyczne dla PW są wciąż braki występujące w obszarze infrastruktury, w tym w szczególności infrastruktury transportowej (drogi, infrastruktura kolejowa, dostęp do lotnisk). Dla przykładu w rankingu atrakcyjności 15 województwo podkarpackie zajmuje 7 pozycję w kraju pod względem kryterium Zasoby i koszty pracy, 8 dla kryterium Infrastruktura gospodarcza i jednocześnie 14 patrząc z punktu widzenia kryterium Dostępności transportowej. Negatywny wpływ barier infrastrukturalnych na atrakcyjnośd inwestycyjną potwierdzają przedsiębiorcy w przeprowadzonych w ramach ewaluacji badaniach. Niezależnie od regionu i wielkości przedsiębiorcy, słaba infrastruktura transportowa wskazywana jest na pierwszym miejscu wśród barier, które zniechęcają potencjalnych inwestorów do lokowania kapitału w PW. Potwierdzają to również przeprowadzone w ramach ewaluacji badania jakościowe. Równocześnie z przeprowadzonych badao (z firmami nowozarejestrowanymi i funkcjonującymi od 2009 r. na terenie SSE) wyłania się obraz braku związku dotychczasowych działao promocji gospodarczej PW z decyzją o lokalizacji inwestycji na tym obszarze. W przypadku nowozarejestrowanych podmiotów gospodarczych podstawowym czynnikiem decydującym o ulokowaniu działalności na terenie Makroregionu Polski Wschodniej jest w zdecydowanej większości (blisko 90% wskazao) pochodzenie właściciela/właścicieli przedsiębiorstwa. W przypadku SSE element ten nie był już tak istotny (32% wskazao). Jak można się było spodziewad w ich przypadku duże znaczenie miało również uzyskanie preferencyjnych warunków prowadzenia działalności gospodarczej (21%), ale także takie czynniki jak dostępnośd rynków zbytu (9%), siły roboczej i bliskośd rynków wschodnich (odpowiednio po 8% wskazao). W tym kontekście nie dziwi odsetek przedsiębiorstw korzystających z usług Centrów Obsługi Inwestora, który wynosi odpowiednio dla 8% dla nowopowstałych podmiotów i 16% dla podmiotów działających na obszarze SSE. 14 Szacunek PKB per capita i bezpośrednich inwestycji zagranicznych w województwach oraz wskaźniki wyprzedzające koniunktury, ekspertyza wykonana na zlecenie Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, BIEC, Warszawa, maj Atrakcyjnośd inwestycyjna województw i podregionów Polski 2011, opracowanie pod red. M. Nowickiego, Instytut Badao nad Gospodarką Rynkową, Gdaosk S t r o n a\n11 Firmy, które otrzymały pozwolenie na prowadzenie działalności na terenie SSE i korzystały z usług świadczonych przez Centrum Obsługi Inwestora lub Lokalnego Centrum Obsługi Inwestora deklarują mi.n., że korzystały z baz danych o dostępnych terenach i obiektach inwestycyjnych, otrzymały pomoc w wyborze właściwego miejsca na inwestycje lub pomoc przy udziale w organizowanych przez Centrum zagranicznych misjach wyjazdowych oraz imprezach targowo-wystawienniczych. Przedsiębiorcy zadeklarowali również uzyskanie pomocy przy nawiązywaniu kontaktu z lokalnym samorządem oraz innej pomocy doradczej. Z kolei podmioty nowozarejestrowane, które zadeklarowały korzystanie z usług COI lub LCOI wskazały na udział w organizowanych przez Centrum imprezach targowowystawienniczych, uzyskanie pomocy przy nawiązywaniu kontaktu z lokalnym samorządem oraz innej pomocy doradczej (prowadzenie szkoleo, pomoc w prowadzeniu firmy). Na chwilę obecną dotarcie PPGPW do ogółu przedsiębiorstw jest ograniczone. W grupie podmiotów nowozarejestowanych o PPGPW słyszało jedynie 32% przedsiębiorstw, w przypadku firm ulokowanych na obszarze SSE sytuacja wygląda lepiej wiedzę o nim deklaruje ponad 81% ich przedstawicieli. Wynik ten częściowo można tłumaczyd, iż działania promocji bezpośredniej PPGPW skierowane są do podmiotów funkcjonujących na rynku co najmniej 18 miesięcy, a więc firmy nowozarejestrowane nie są tutaj grupą docelową, z przyczyn formalnych. Podmioty, które miały jakąkolwiek stycznośd z programem deklarują, że spotkały się głównie z komunikatami medialnymi/ reklamami w prasie lub telewizji. Analizując wyniki skuteczności programu warto zwrócid uwagę na zgodnośd w ocenie atrakcyjności inwestycyjnej deklarowanej przez różne grupy przedsiębiorstw uzyskane w niezależnie przeprowadzonych pomiarach. Badania PAIiIZ przeprowadzone na próbie potencjalnych inwestorów wskazują, że Makroregion Polski Wschodniej jest umiarkowanie atrakcyjnym obszarem inwestycyjnym za atrakcyjny lub bardzo atrakcyjny uznało go łącznie 43% podmiotów 16. Analogicznie postrzegają atrakcyjnośd inwestycyjną poszczególnych województw podmioty, które zdecydowały się tam funkcjonowad, (objęte w niniejszym badaniu firmy nowozarejestrowane). Pozytywną opinię o atrakcyjności regionów PW wyraziło 48% przedstawicieli tych przedsiębiorstw. Z drugiej strony pozytywnie w kontekście atrakcyjności inwestycyjnej wypowiedziało się aż 71% spośród przedstawicieli 16 Badanie ewaluacyjne mid-term Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej, PAIiIZ 2012 r. 10 S t r o n a\n12 podmiotów funkcjonujących na obszarze SSE w PW, co pokazuje, znaczenie dodatkowych czynników, jakimi niewątpliwie są przysługujące ulgi z tytułu prowadzenia biznesu na obszarze SSE. Chcąc zwiększyd atrakcyjnośd inwestycyjną PW, a tym samym skutecznośd działao promocyjnych, niewątpliwie należałoby przede wszystkim rozbudowad infrastrukturę w tym drogową, kolejową oraz zwiększyd dostęp do lotnisk, wymienid linie energetyczne napowietrzne. Przedsiębiorcy w ramach prowadzonych badao wskazywali również na zalety wprowadzenia odpowiednich ulg, zachęt finansowo-podatkowych i obniżenie kosztów pracowniczych. Zmiany te są niezależne od realizacji PPGPW i patrząc z globalnego punktu widzenia, z pewnością miałyby pozytywny wpływ na przyciągnięcie inwestorów do Polski jako takiej. Wymagają one jednak podjęcia odpowiednich kroków na polu legislacyjnym, a nie programowym. Cele i konstrukcja PPGPW Sposób konstrukcji celów ich precyzja, wymiernośd i osiągalnośd, jest kluczowa z punktu widzenia możliwości oceny skuteczności programu. Analizy przeprowadzone w tym względzie wykazały na pewne niedoskonałości. Cel główny PPGPW, określony jako wzrost konkurencyjności i innowacyjności oraz rozwój społeczny i gospodarczy województw Polski Wschodniej poprzez podniesienie atrakcyjności inwestycyjnej makroregionu jest bardzo szeroki. Dodatkowo przyjmuje się w nim trudno testowalne założenie na temat przyczynowej, jednokierunkowej zależności między atrakcyjnością inwestycyjną a konkurencyjnością, innowacyjnością oraz rozwojem społeczno-gospodarczym regionu. Są to raczej elementy wzajemnie powiązane, a założona kierunkowośd oddziaływania (od atrakcyjności do innowacyjności itd.), wydaję się byd zbyt uproszczona. Trudno bowiem zaprzeczyd istnienia oddziaływania również w przeciwnym kierunku, a więc wpływu takich czynników jak konkurencyjnośd, innowacyjnośd czy rozwój społeczno-gospodarczy na samą atrakcyjnośd inwestycyjną. Wydaje się wręcz, że oddziaływanie w tym drugim kierunku może byd silniejsze. Innymi słowy atrakcyjnośd jest w dużej mierze pochodną wskazanych czynników i trudno manipulowad nią w oderwaniu od równoczesnej modyfikacji pozostałych wymiarów. W rezultacie, tak sformułowany cel będzie w praktyce trudny tak do osiągnięcia, jak i wykazania. Problemem, który potęguje ostatnią kwestię jest brak adekwatnych wskaźników, które oddawałyby zamierzenia PPGPW. Na poziomie programu, 11 S t r o n a\n13 dla całego Działania I.4 przewidziano tylko jeden wskaźnik, zaklasyfikowany na poziomie produktu. Jest nim Liczba projektów promujących biznes, przedsiębiorczośd, nowe technologie. Wskaźnik ten w rzeczywistości nie mówi nic na temat skutków promocji gospodarczej obszaru Polski Wschodniej, poza tym że takowa promocja miała miejsce. Z kolei wskaźniki przewidziane na poziomie projektu PPGPW, odwołują się również w przeważającej mierze do wymiaru osiąganych produktów. Co prawda na poziomie rezultatu przewidziano m.in. wskaźnik: Liczba nowych inwestycji zainicjowanych w wyniku marketingu bezpośredniego (wartośd docelowa 30), oraz wskaźnik Liczba nawiązanych kontraktów w wyniku marketingu bezpośredniego (wartośd docelowa 80), przy ich interpretacji również pojawiają się problemy. W pierwszym przypadku wskazany wcześniej brak definicji inwestora nie pozwala jednoznacznie stwierdzid, które inwestycje będą klasyfikowały się jako zainicjowane. Samo pojęcie zainicjowania również nie precyzuje, od jakiego momentu możemy mówid o inwestycji spełniającej wymagania wskaźnika. Brakuje również doprecyzowania, czy chodzi o inwestycje zagraniczne, czy również inwestycje krajowe. W przypadku drugiego wskaźnika, kłopotliwa okazuje się założona wartośd docelowa. Biorąc bowiem pod uwagę wyniki przytaczanego badania ankietowego, już teraz widad że będzie on wielokrotnie przekroczony. O ile można przyjąd, że wymienione wskaźniki odnoszą się do realizacji kilku celów równocześnie, to należy zauważyd, że nie przewidziano żadnych wskaźników, dla celów szczegółowych PPGPW, dotyczących zmiany postrzegania Polski Wschodniej przez pozostałe regiony Polski oraz dotyczących zmniejszenia migracji z województw Polski Wschodniej. Biorąc powyższe pod uwagę w przypadku decyzji o realizacji podobnych interwencji w przyszłości konieczne jest przeformułowanie celu ogólnego, rewizję celów szczegółowych oraz odpowiednie dobranie wskaźników, które będą mogły pokazad zmiany, jakie zachodzą w wyznaczonych obszarach problemowych. Szczegółowe propozycje w tym zakresie przedstawione zostały w analizie trafności konstrukcji celów PPGPW. *** Raport składa się z trzech zasadniczych części, które poprzedzone zostały charakterystyką potencjału Polski Wschodniej oraz analizą istoty Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej. Pierwsza częśd raportu dotyczy oceny oddziaływania projektów promocyjnych realizowanych w ramach działania I.4 PO RPW. W części drugiej 12 S t r o n a\n14 uwaga została skupiona na ocenie działao z zakresu promocji bezpośredniej potencjału Polski Wschodniej. Trzecia częśd raportu to ocena trafności konstrukcji celów Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej. Raport kooczą wnioski i rekomendacje. 13 S t r o n a\n15 Informacja o badaniu Zamawiający wyróżnił trzy kluczowe obszary, w ramach których postawił szczegółowe pytania badawcze. Te obszary to: 1. Ocena oddziaływania projektów promocyjnych realizowanych w ramach działania I.4 PO RPW. 2. Ocena działao z zakresu promocji bezpośredniej potencjału Polski Wschodniej. 3. Ocena trafności konstrukcji celów Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej. W celu odpowiedzi na postawione pytania ewaluacyjne ww. obszarach, dokonano analizy danych zastanych oraz zrealizowane zostały badania terenowe. Te ostatnie objęły one przedstawicieli podmiotów gospodarczych, powiązanych w różnym stopniu pod względem procesu inwestycyjnego z obszarem Polski Wschodniej. Wyróżnione tu zostały dwie grupy: nowozarejestrowane podmioty gospodarcze oraz podmioty, które otrzymały zgodę na prowadzenie działalności gospodarczej na terenie Specjalnych Stref Ekonomicznych ulokowanych na obszarze Polski Wschodniej. Z kolei w ramach badao jakościowych przebadani zostali przedstawiciele instytucji powiązanych z realizacją PO RPW lub inicjatyw i przedsięwzięd o celach zbieżnych z ewaluowanym Programem. Badani byli również przedstawiciele przedsiębiorstw: uczestnicy misji i targów zagranicznych dofinansowanych w ramach Programu oraz inwestorzy. Dane pozyskane w wyniku badania każdej z grup pozwoliły udzielid odpowiedź na postawione pytania ewaluacyjne. Zrealizowane badania w poszczególnych grupach zostały wymienione poniżej: a. Wywiad kwestionariuszowy z podmiotami, które rozpoczęły działalnośd gospodarczą na obszarze Polski Wschodniej w latach (pierwsze półrocze) Wśród badao ilościowych znalazły się wywiady zrealizowane techniką CATI, w których respondentami byli przedstawiciele podmiotów gospodarczych, które ulokowały swoją działalnośd na obszarze PW w latach (do kooca pierwszego półrocza). Podstawowym zadaniem zrealizowanych wywiadów było dostarczenie ilościowej wiedzy w zakresie identyfikacji przez te podmioty działao związanych z PO RPW oraz Programem 14 S t r o n a\n16 Promocji Gospodarczej. Badanie miało na celu umożliwid udzielenie częściowej odpowiedzi przede wszystkim na pytania wskazane w ramach pierwszego obszaru badawczego, jak również pośrednio w odniesieniu do obszaru trzeciego. Badanie zrealizowane zostało na próbie 803 losowo wybranych przedsiębiorstw. Operatem badawczym była baza REGON podmiotów zarejestrowanych od stycznia 2010 r. do kooca czerwca 2012 r. b. Badanie ilościowe z podmiotami ulokowanymi na obszarze Specjalnych Strefach Ekonomicznych Równolegle prowadzone były badania na populacji firm, które działają w PW na obszarze Specjalnych Stref Ekonomicznych (SSE). W latach (stan aktualny na 13 lipca 2012 r.) wydane zostały 163 zezwolenia na prowadzenie działalności w ramach SSE, w ramach 5 stref obejmujących województwa Polski wschodniej. Łącznie pozwolenia tego typu otrzymało 148 różnych przedsiębiorstw. Podobnie jak w przypadku przedsiębiorstw nowopowstałych, badanie koncentrowało się wokół odpowiedzi na pytania badawcze z pierwszego obszaru badawczego. Wykorzystane narzędzie badawcze było w dużym stopniu zbieżne z tym, które zastosowano było podczas badania z podmiotami nowopowstałymi. W ramach tego komponentu badania zrealizowano łącznie 65 wywiadów techniką CAPI. c. Badania jakościowe z przedstawicielami instytucji koordynujących działania zbliżone do misji i targów organizowanych w ramach Programu Kolejnym elementem badania była realizacja wywiadów jakościowych z przedstawicielami instytucji odpowiedzialnych za koordynacje/realizację przedsięwzięd polegających na organizacji targów i misji gospodarczych dla polskich przedsiębiorstw (innych niż PAIiIZ). Podstawową rolą przeprowadzonych wywiadów było umożliwienie udzielania odpowiedzi na pytania z drugiego obszaru badawczego. W kręgu tych instytucji znalazły się następujące podmioty: Ministerstwo Gospodarki, Krajowa Izba Gospodarcza, Agencja Rynku Rolnego, 17 W odróżnieniu od badania na populacji przedsiębiorstw nowopowstałych, opisywane w tym punkcie badanie obejmie również rok Uzasadnione jest to działaniami podejmowanymi przez PAIiIZ w tym roku, polegającymi na przekazywaniu wybranym podmiotom gospodarczym ofert inwestycyjnych, na terenie wybranych SSE. 15 S t r o n a\n17 Wydziały Promocji Handlu i Inwestycji Ambasad i Konsulatów RP. W badaniu wzięło udział czterech przedstawicieli wyżej wymienionych instytucji. d. Badania jakościowe z beneficjentami misji i targów, organizowanymi w ramach Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej W celu udzielenia odpowiedzi na częśd pytao z drugiego obszaru badawczego, w ramach ewaluacji przeprowadzono sześd wywiadów z beneficjentami bezpośrednich form promocji, tj. z uczestnikami misji i targów zagranicznych. e. Badania jakościowe z podmiotami realizującymi Poddziałanie Z kolei, w celu uzyskania szerszej perspektywy na temat potencjalnych efektów działania 1.4 w zakresie pozyskiwania nowych inwestorów, przeprowadzono sześd wywiadów pogłębionych z przedstawicielami instytucji odpowiedzialnych za realizację poddziałania 1.4.2, w ramach którego rozwijane są Centra Obsługi Inwestora. Badania pozwoliły z jednej strony uzupełnid wnioski wynikające z badao ilościowych, jak również pomóc w finalnej odpowiedzi na pytania z każdego obszaru badawczego. f. Badania jakościowe z podmiotami zagranicznymi, które otrzymały ofertę od PAIiIZ Ponadto w celu uzupełnienia odpowiedzi na pytania z pierwszego obszaru badawczego, przeprowadzono również wywiady pogłębione z przedsiębiorcami, którzy otrzymali od PAIiIZ, w drodze bezpośrednich kontaktów, ofertę na ulokowanie inwestycji na wskazanym obszarze Polski Wschodniej. Wywiady były ukierunkowane na identyfikacji barier i zachęt dla lokowania bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Polsce Wschodniej. Z tego powodu do wywiadów wytypowane zostały z jednej strony dwa podmioty, które pomimo otrzymanej oferty, nie zdecydowały się na ulokowanie inwestycji PW. Z drugiej strony przedmiotem badania były dwa podmioty, które podjęły pozytywną decyzję w zakresie ulokowania swojej inwestycji, w odpowiedzi na uzyskaną ofertę PAIiIZ. Podsumowanie pytao badawczych i metod zastosowanych do udzielenia na nie odpowiedzi, zostało przedstawione w tabeli S t r o n a\n18 Tabela 1: Problemy badawcze i zastosowane metody PROBLEMY I PYTANIA BADAWCZE Czy promocja Programu dociera do potencjalnych i faktycznych inwestorów? Z jakimi elementami promocji gospodarczej (projektów z działania i ) zetknęli się przedsiębiorcy, którzy zainwestowali na terenie PW (np. kampania reklamowa, Centra Obsługi Inwestora, Lokalne Centra Obsługi Inwestora, atlas gospodarczy, massmailing, system komunikacji B2B, misje, wystawy, konferencje)? W jakim stopniu promocja Programu jest skuteczna, tj. w jakim stopniu zachęca potencjalnych inwestorów (krajowych i zagranicznych) do ulokowania swojej inwestycji na terenie Polski Wschodniej? Które elementy realizowanego Programu są najbardziej skuteczne z punktu widzenia osiągania wymienionych celów? Jakie czynniki ograniczają oddziaływanie Programu, tj. jakie bariery społeczno-gospodarcze, instytucjonalne, infrastrukturalne, prawne itd. mają największy wpływ na napływ inwestycji do PW? Jakie problemy dominują w procesie pozyskiwania inwestorów na obszar PW? Jakie czynniki lokalizacji w PW były/są kluczowe dla podmiotów, które podjęły decyzję o realizacji inwestycji na obszarze makroregionu? Kto aktualnie (począwszy od 2010 roku) inwestuje na obszarze Polski Wschodniej (jakie branże, jak duże podmioty, w jakim stopniu innowacyjne, z jakim kapitałem, w jakich lokalizacjach itp.)? Czy, a jeśli tak to jakie można jeszcze podjąd działania w ramach projektów (realizowanych do roku 2015), aby zwiększyd ich efekty tj. aby udało się pozyskad więcej inwestorów do PW oraz czy, i jakie wprowadzid zmiany w następnej perspektywie finansowej ( ) w ramach projektów o zbieżnych celach (zwiększenia atrakcyjności inwestycyjnej PW)? Na czym polega specyfika misji i targów realizowanych w ramach działania PO RPW w porównaniu do podobnych inicjatyw? Czy podmioty gromadzą dane (a jeśli tak, to w jakim zakresie) na temat przedsiębiorców, którzy skorzystali z możliwości udziału w targach/misjach/wizytach studyjnych oraz na temat efektów ich udziału w tych przedsięwzięciach (np. liczbie i wartości podpisanych kontraktów)? Czy dane gromadzone przez ww. podmioty są między sobą porównywalne? Jeśli tak to w jakim zakresie? Czy można porównad skutecznośd i efektywnośd (koszty do efektów) misji/targów/wizyt organizowanych w ramach Programu Czy PAIiIZ w ramach realizowanego przedsięwzięcia w poddziałaniu PO RPW współpracuje z innymi instytucjami publicznymi podczas organizacji misji/targów/wyjazdów (np. MSZ, MRiRW)? Jeśli tak to z jakimi i jak wygląda ta współpraca? Jakie są jej efekty? Jakie są kryteria/sposób doboru imprez (misji/targów/wizyt) przez PAIiIZ, które są realizowane w ramach projektu PO RPW? Jakie były sposoby doboru imprez dla przedsiębiorców w projekcie PO RPW w porównaniu do sposobu doboru imprez dla tej grupy przedsiębiorców proponowanych przez inne podmioty promujących ten sektor, w tym samym czasie? Czy lista imprez wyjazdowych (planowanych i już realizowanych) organizowanych w ramach projektu PO RPW pokrywa się z imprezami organizowanymi przez inne polskie podmioty odpowiedzialne za promocję gospodarki kraju? Które się pokrywają, w jakim zakresie i dlaczego? Czy zauważalne są korzyści ze wspólnej organizacji imprez promocji bezpośredniej? Jeśli tak to jakiego rodzaju? Jakie czynniki mają wpływ na to, że jedni uczestnicy misji/targów/wizyt nawiązuję współpracę handlową dzięki nim, a inni nie? ZASTOSOWANA METODA Desk research/capi/cati/idi CAPI/CATI/IDI Desk research/ CAPI/CATI/IDI Desk research/capi/cati/idi Desk research/capi/cati/idi Desk research/capi/cati/idi Desk research/capi/cati/idi Desk researcresearch/ IDI Desk research/idi Desk research/idi Desk research/idi Desk research/idi Desk research/idi Desk research/idi Desk research/idi Deskresearch /CAPI/CATI/IDI 17 S t r o n a\n19 Jakie czynniki są przeszkodą dla uczestników w nawiązaniu współpracy? Czy cele Programu zostały sformułowane w sposób zapewniający ich precyzję, wymiernośd, realnośd i osiągalnośd przy założonych metodach działania i zaangażowanych zasobach? Czy wskaźniki przyjęte w Programie, oddają istotę postawionych celów i pozwalają na ich skuteczne monitorowanie? Czy przyjęty zestaw wskaźników jest kompletny, a same wskaźniki właściwie ujmują założone wyniki? Czy konstrukcja Programu jest trafna z punktu widzenia postawionych celów? Czy wyczerpano zakres środków działania, które realistycznie można było wziąd pod uwagę? Jakie jest miejsce inicjatyw podejmowanych w ramach Programu, w kontekście innych działao publicznych dotyczących promocji Polski ukierunkowanej na przyciąganie bezpośrednich inwestycji zagranicznych? Czy projekty te pokrywają się, są dla siebie uzupełnieniem, czy też konkurencją? Które z działao promocyjnych podejmowanych w ramach Programu są najbardziej, a które najmniej adekwatne z punktu widzenia postawionych celów? Czy z punktu widzenia przyjętych do realizacji działao, oraz zastanych warunków brzegowych dla wdrażania programu (otoczenie realizacji interwencji), cele programu powinny zostad przeformułowane (zakładając, że podobne inicjatywy mogą byd realizowane w przyszłości)? Źródło: Opracowanie własne. Deskresearch /CAPI/CATI/IDI Desk research/idi Desk research/idi Desk research/capi/cati/idi Desk research/idi Desk research/capi/cati/idi Desk research/capi/cati/idi 18 S t r o n a\n20 Charakterystyka potencjału Polski Wschodniej Makroregion Polska Wschodnia obejmuje pięd województw: lubelskie, podkarpackie, podlaskie, świętokrzyskie, warmiosko-mazurskie. Łączna powierzchnia województw stanowi 31,6% powierzchni Polski. Na obszarze Polski Wschodniej funkcjonuje 38 przejśd granicznych: 16 drogowych, 14 kolejowych, 5 lotniczych, 2 morskie, 1 rzeczne. W makroregionie planowane są inwestycje drogowe zapewniające dogodny tranzyt do krajów nadbałtyckich (Rail Baltica), do granicy z Litwą (Via Baltica) oraz z Białorusią i Słowacją (Via Carpatia). Międzynarodowej i krajowej komunikacji służą lotniska: Białystok-Sanniki, Lublin-Świdnik, Kielce-Obice oraz Rzeszów- Jasionka. W kontekście planowania inwestycji w województwach Polski Wschodniej istotnym atutem są niskie koszty pracy. Dodatkowe możliwości stwarzają specjalne strefy ekonomiczne i zwolnienia od podatku dochodowego CIT. Małe przedsiębiorstwa mogą liczyd na 70%, średnie przedsiębiorstwa 60%, a duże na 50% (minimalna wysokośd kosztów nowej inwestycji uprawniająca do wsparcia 100 tys. EURO). 18 Województwa Makroregionu charakteryzują się najniższym PKB na mieszkaoca zarówno w Polsce jak i w krajach Unii Europejskiej (poniżej 40% wartości średniego unijnego PKB per capita, które wynosiło w 2011 roku ok euro 19 ). Makroregion cechuje się również niską stopą inwestycji krajowych i niewielkim napływem inwestycji zagranicznych oraz niską atrakcyjnością inwestycyjną. Atrakcyjnośd inwestycyjna wykazuje duży związek z poziomem rozwoju gospodarczego. W ostatnich latach podniosła się atrakcyjnośd inwestycyjna województwa podkarpackiego, co można wiązad z efektem poniesionych nakładów na infrastrukturę oraz innowacyjnością ważnego dla tego regionu sektora lotniczego Album ''Eastern Poland'', Warszawa 2012, s dane Eurostatu, cyt za: 20 Szerzej zob. Raport atrakcyjności inwestycyjnej województw Polski 2012.Raport został wykonany na zlecenie PAIiIZ przez Centrum Analiz Regionalnych i Lokalnych, pod kierunkiem prof. dr hab. Hanny Godlewskiej-Majkowskiej ze Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. 19 S t r o n a\n21 Poza tym charakterystyczne dla Polski Wschodniej są przede wszystkim: niski poziom rozwoju przemysłu, nieefektywna struktura gospodarki z dominującą rolą rolnictwa w stosunku do pozostałych sektorów gospodarki, słabo rozwinięty sektor usług i otoczenia biznesu, niski poziom innowacyjności przedsiębiorstw, niski poziom infrastruktury gospodarczej i społecznej, niekorzystne procesy demograficzne. Liczba przedsiębiorstw zarejestrowanych w systemie REGON w przeliczeniu na mieszkaoców jest w Polsce Wschodniej niższa niż średnia krajowa (94,7). W Polsce Wschodniej wynosi 72,2. Do najistotniejszych przejawów problemów gospodarczych Makroregionu należy niska produktywnośd od 112 tys. PLN na 1 pracującego w woj. lubelskim do 169 tys. PLN w woj. warmiosko-mazurskim. Jednocześnie, z analizy przeprowadzonej przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, dotyczącej efektów pozyskania środków z funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności, wynika, że do województw Polski Wschodniej trafiło najmniej (w przeliczeniu na mieszkaoca) środków unijnych. 21. W większości analiz dotyczących rozwoju społeczno-gospodarczego województwa Polski Wschodniej zajmują ostatnie miejsca na tle kraju. Potwierdzeniem są regularnie prowadzone, przez Instytut Badao nad Gospodarką Rynkową, badania atrakcyjności inwestycyjnej polskich regionów. Wynika z nich, że ranking zmian atrakcyjności województw wobec inwestorów w latach zamyka pięd województw: podkarpackie, świętokrzyskie, warmiosko-mazurskie, lubelskie, podlaskie. 22. W kontekście niskiego poziomu potencjału gospodarczego województw Polski Wschodniej oraz ich niskiej atrakcyjności inwestycyjnej celowe jest podejmowanie działao, które wypromują możliwości inwestycyjne makroregionu, wpłyną na atrakcyjnośd inwestycyjną i przełamią negatywne stereotypy. 23 Poniżej scharakteryzowany został potencjał poszczególnych województw Makroregionu Polska Wschodnia. 21 Analiza została przeprowadzona w opraciu o dane z lat Wstępna ocena efektów europejskiej polityki spójności Polsce, MRR, czerwiec 2006; pdf, PO RPW, s Wniosek o dofinansowanie realizacji projektu, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego. 20 S t r o n a\n22 województwo lubelskie Województwo lubelskie położone w środkowowschodniej Polsce odznacza się wyjątkowo korzystnymi warunkami rozwoju przemysłu spożywczego, w tym żywności ekologicznej. Czystośd środowiska przyrodniczego, wielokulturowośd oraz walory turystyczne stwarzają dobre warunki rozwoju turystyki oraz agroturystyki. 24 Województwo lubelskie dostarcza 3,8 % produktu krajowego brutto Polski (15 miejsce w kraju). Jeżeli chodzi o kapitał podstawowy podmiotów z kapitałem zagranicznym to jego udział procentowy w wielkości krajowej wynosi 0,6 %. Nakłady na B+R w sektorze przedsiębiorstw stanowią 1,75 % wielkości krajowej. Podstawowe dane o województwie lubelskim zostały zawarte w tabeli H. Godlewska-Majkowska, P. Zarębski, Atrakcyjnośd inwestycyjna regionów 2011, województwo lubelskie, Instytut Przedsiębiorstwa, Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa, paździenik 2011, s S t r o n a\n23 Tabela 2: Podstawowe dane o województwie lubelskim Dane ogólne powierzchnia 25,122 km 2 ludnośd (marzec 2011) Budżet województwa (2011) Przychody: 851 mln PLN Wydatki: 896 mln PLN Budżet województwa (2012 prognoza) Deficyt: 45 mln PLN Przychody: 1,08 mld PLN Wydatki: 1,26 mld PLN Deficyt: 189 mln PLN Dane ekonomiczne Bezrobocie (czerwiec 2012) 13 % Struktura pracujących (2010) Sektor rolniczy 28,2% Sektor przemysłowy 20,9% Sektor usługowy 50,9% PKB (2009) 51,08 mld PLN PKB per capita (2009) PLN PKB per capita, ceny bieżące Polska=100 (2009) 67,2 % Absolwenci szkół wyższych (2010) Liczba szkół wyższych 21 Specjalne strefy ekonomiczne SSE Tarnobrzeska, podstrefy: gm. Horodło, gm. Janów Lubelski, gm. Łuków, gm. Poniatowa, gm. Tomaszów Lubelski, m. Kraśnik, m. Tomaszów Lubelski SSE Starachowicka, podstrefa: m. Puławy SSE Mielecka, podstrefy: m. Lublin, m. Radzyo Podlaski, m. Zamośd Nakłady inwestycyjne ogółem w tym: sektor prywatny sektor publiczny Kapitał podstawowy podmiotów z kapitałem zagranicznym (2009). Nauka i technika Nakłady na B+R w sektorze przedsiębiorstw (2010) Przedsiębiorstwa posiadające własną stronę internetową 8,28 mld PLN 4,20 mld PLN 4,08 mld PLN 991,7 mln PLN 48,6 mln PLN 58,7 % Źródło: Opracowanie własne na podstawie: H. Godlewska-Majkowska, P. Zarębski, Atrakcyjnośd inwestycyjna regionów 2011, województwo lubelskie, op.cit., s. 3; Investing in Poland 2013, Warszawa 2012; Bank Danych Lokalnych Sektory strategiczne dla województwa lubelskiego ujęte w strategii rozwoju regionalnego to przede wszystkim: przemysł (spożywczy, produkcja mebli i pozostała działalnośd produkcyjna, produkcja maszyn i urządzeo, produkcja wyrobów z surowców 22 S t r o n a\n24 niemetalicznych, przemysł samochodowy, przemysł maszynowy, produkcja wyrobów z metali, produkcja drewna i wyrobów z drewna, przemysł chemiczny), budownictwo, usługi rynkowe (ważnym elementem instytucjonalnego otoczenia biznesu jest sektor bankowy wspierany przez instytucje finansowe: jak fundusze pożyczkowe i poręczeniowe, przedsiębiorstwa leasingowe, kasy oszczędnościowo-kredytowe), usługi sieciowe (w szczególności dostawy energii elektrycznej i gazu), turystyka, usługi nierynkowe, rolnictwo (jeden z najważniejszych działów gospodarki województwa lubelskiego), edukacja, nauka oraz rozwój społeczeostwa informacyjnego (gospodarka oparta na wiedzy). 25 województwo podkarpackie Województwo podkarpackie położone na południowym wschodzie Polski wyposażone jest w bogate złoża kopalniane, do których należą: siarka, ropa naftowa oraz gaz ziemny, a także surowce mineralne: gipsy, piaskowce i wapienie wydobywanych na bieżąco w czynnych, nowoczesnych kopalniach. Do głównych sektorów gospodarki zalicza się: rolniczy, przemysłowy, wydobywczy, spożywczy, farmaceutyczny, lotniczy oraz informatyczny. 26 Województwo podkarpackie dostarcza 3,8 % produktu krajowego brutto Polski (16-te miejsce w kraju). Jeżeli chodzi o kapitał podstawowy podmiotów z kapitałem zagranicznym to jego udział procentowy w wielkości krajowej wynosi 1,2 %. Nakłady na B+R w sektorze przedsiębiorstw stanowią 10,02 % wielkości krajowej jest to drugie miejsce w kraju, zaraz po województwie mazowieckim (1 081,4 mln PLN). Podstawowe dane o województwie podkarpackim zostały zawarte w tabeli ibidem, s H. Godlewska-Majkowska, P. Zarębski, Atrakcyjnośd inwestycyjna regionów 2011, województwo podkarpackie, Instytut Przedsiębiorstwa, Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa, paździenik 2011, s S t r o n a\n25 Tabela 3: Podstawowe dane o województwie podkarpackim Dane ogólne powierzchnia km 2 ludnośd (marzec 2011) Budżet województwa (2011) Przychody: 929,77 mln PLN Wydatki: 962,47 mln PLN Budżet województwa (2012 prognoza) Deficyt: 32,70 mln PLN Przychody: 1,14 mld PLN Wydatki: 1,23 mld PLN Deficyt: 90 mln PLN Dane ekonomiczne Bezrobocie (czerwiec 2012) 15 % Struktura pracujących (2010) Sektor rolniczy 22,2% Sektor przemysłowy 28,4% Sektor usługowy 49,5% PKB (2009) 50,68 mld PLN PKB per capita (2009) PLN PKB per capita, ceny bieżące Polska=100 68,5 % (2009) Absolwenci szkół wyższych (2010) Liczba szkół wyższych 16 Specjalne strefy ekonomiczne SSE Mielecka, podstrefy: gm. Dębica, gm. Głogów Małopolski, gm. Jarosław, gm. Kolbuszowa, gm. Laszki, gm. Leżajsk, gm. Ostrów, gm. Ropczyce, gm. Trzebownisko, gm. Zagórz, m. Dębica, m. Jarosław, m. Leżajsk, m. Lubaczów, m. Mielec, m. Rzeszów, m. Sanok. SSE Tarnobrzeska, podstrefy: gm. Gorzyce, gm. Jasło, gm. Jedlicze, gm. Nisko, gm. Nowa Dęba, gm. Orły, gm. Rymanów, m. Jasło, m. Przemyśl, m. Przeworsk, m. Stalowa Wola, m. Tarnobrzeg SSE Krakowska, podstrefa: gm. Boguchwała, m. Krosno Nakłady inwestycyjne ogółem w tym: sektor prywatny sektor publiczny Kapitał podstawowy podmiotów z kapitałem zagranicznym (2009). Nauka i technika Nakłady na B+R w sektorze przedsiębiorstw (2010) Przedsiębiorstwa posiadające własną stronę internetową 10,29 mld PLN 4,76 mld PLN 5,52 mld PLN 2 235,3 mln PLN 277,9 mln PLN 59,4 % Źródło: Opracowanie własne na podstawie: H. Godlewska-Majkowska, P. Zarębski, Atrakcyjnośd inwestycyjna regionów 2011, województwo podkarpackie, op.cit., s. 3; Investing in Poland 2013, Warszawa 2012; Bank Danych Lokalnych 24 S t r o n a\n26 Sektory strategiczne dla województwa podkarpackiego ujęte w strategii rozwoju regionalnego to przede wszystkim: sektor lotniczy, elektromaszynowy, rolno-spożywczy, chemiczny oraz turystyczny. 27 województwo podlaskie Województwo podlaskie położone w północno-wschodniej Polsce jest regionem przede wszystkim rolniczym z dynamicznie rozwijającym się sektorem spożywczym, a w szczególności przetwórstwem mleka, mięsa, drobiu oraz zbóż, a także z sektorami: lekkim, drzewnym, budowlanym i maszynowym. 28 Województwo podlaskie dostarcza 2,3 % produktu krajowego brutto Polski (14-te miejsce w kraju). Jeżeli chodzi o kapitał podstawowy podmiotów z kapitałem zagranicznym to jego udział procentowy w wielkości krajowej wynosi 0,2 %. Nakłady na B+R w sektorze przedsiębiorstw stanowią 0,64 % wielkości krajowej jest to najmniej spośród analizowanych pięciu województw Polski Wschodniej. Natomiast jeśli chodzi o przedsiębiorstwa posiadające własną stronę internetową to wśród analizowanych województw w województwie podlaskim stanowią one największy odsetek - 63,9% (średnia krajowa wynosi 62%). Podstawowe dane o województwie podlaskim zostały zawarte w tabeli ibidem, s H. Godlewska-Majkowska, P. Zarębski, Atrakcyjnośd inwestycyjna regionów 2011, województwo podlaskie, Instytut Przedsiębiorstwa, Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa, paździenik 2011, s S t r o n a\n27 Tabela 4: Podstawowe dane o województwie podlaskim Dane ogólne powierzchnia km 2 ludnośd (marzec 2011) Budżet województwa (2011) Przychody: 485,98 mln PLN Wydatki: 518,22 mln PLN Budżet województwa (2012 prognoza) Deficyt: 32,29 mln PLN Przychody: 433,77 mln PLN Wydatki: 527,77 mln PLN Deficyt: 94 mln PLN Dane ekonomiczne Bezrobocie (czerwiec 2012) 13,8 % Struktura pracujących (2010) Sektor rolniczy 23,4% Sektor przemysłowy 24,0% Sektor usługowy 52,9% PKB (2009) PKB per capita (2009) PKB per capita, ceny bieżące Polska=100 (2009) 73,7 % Absolwenci szkół wyższych (2010) mld PLN PLN Liczba szkół wyższych 22 Specjalne strefy ekonomiczne SSE Suwalska (podstrefa gm. Suwałki, m. Białystok, m. Grajewo, m. Suwałki) Nakłady inwestycyjne ogółem w tym: sektor prywatny sektor publiczny Kapitał podstawowy podmiotów z kapitałem zagranicznym (2009). Nauka i technika Nakłady na B+R w sektorze przedsiębiorstw (2010) Przedsiębiorstwa posiadające własną stronę internetową 5,05 mld PLN 2,66 mld PLN 2,38 mld PLN 419,8 mln PLN 17,8 mln PLN 63,9 % Źródło: Opracowanie własne na podstawie: H. Godlewska-Majkowska, P. Zarębski, Atrakcyjnośd inwestycyjna regionów 2011, województwo podlaskie, op.cit., s. 3; Investing in Poland 2013, Warszawa 2012; Bank Danych Lokalnych Sektory strategiczne dla województwa podlaskiego ujęte w strategii rozwoju regionalnego to przede wszystkim: przemysł spożywczy, przemysł maszynowy, przemysł drzewny i meblarski, przemysł turystyczny ibidem, s S t r o n a\n28 województwo świętokrzyskie Położenie województwa świętokrzyskiego w centralnej części Polski w pobliżu dużych aglomeracji miejskich: Krakowa, Warszawy oraz Łodzi, gdzie charakterystycznym elementem są Góry Świętokrzyskie, wpływa na rozwój turystyki w tym regionie. Poza tym znajdują się tu korzystne warunki do rozwoju produkcji rolno-spożywczej. Znajdują się również rozwinięte gałęzie przemysłu: hutniczy, metalowy, maszynowy, materiałów budowlanych, ceramiczny, odlewniczy, energetyczny. 30 Województwo świętokrzyskie dostarcza 2,6 % produktu krajowego brutto Polski (12-te miejsce w kraju). Produkt krajowy brutto per capita, wynoszący PLN jest najwyższy spośród pięciu analizowanych województw makroregionu. Jeżeli chodzi o kapitał podstawowy podmiotów z kapitałem zagranicznym to jego udział procentowy w wielkości krajowej wynosi 1,7 %. Nakłady na B+R w sektorze przedsiębiorstw stanowią 2,12% wielkości krajowej. Podstawowe dane o województwie świętokrzyskim zostały zawarte w tabeli H. Godlewska-Majkowska, P. Zarębski, Atrakcyjnośd inwestycyjna regionów 2011, województwo świętokrzyskie, Instytut Przedsiębiorstwa, Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa, paździenik 2011, s S t r o n a\n29 Tabela 5: Podstawowe dane o województwie świętokrzyskim Dane ogólne powierzchnia km 2 ludnośd (marzec 2011) Budżet województwa (2011) Przychody: 516 mln PLN Wydatki: 529,60 mln PLN Budżet województwa (2012 prognoza) Deficyt: 13,60 mln PLN Przychody: 724,33 mln PLN Wydatki: 883,74 mln PLN Deficyt: 159,41 mln PLN Dane ekonomiczne Bezrobocie (czerwiec 2012) 14,8 % Struktura pracujących (2010) Sektor rolniczy 22,4% Sektor przemysłowy 29,3% Sektor usługowy 48,3% PKB (2009) mld PLN PKB per capita (2009) PLN PKB per capita, ceny bieżące Polska=100 (2009) 77,6 % Absolwenci szkół wyższych (2010) Liczba szkół wyższych 16 Specjalne strefy ekonomiczne SSE Tarnobrzeska, podstrefy: gm. Połaniec, gm. Staszów, gm. Tuczępy SSE Starachowicka, podstrefy: gm. Kooskie, gm. Morawica, gm. Sędziszów, gm. Stąporków, gm. Suchedniów, m. Ostrowiec Świętokrzyski, m. Skarżysko- Kamienna, m. Starachowice, m. Kielce Nakłady inwestycyjne ogółem w tym: sektor prywatny sektor publiczny Kapitał podstawowy podmiotów z kapitałem zagranicznym (2009). Nauka i technika Nakłady na B+R w sektorze przedsiębiorstw (2010) Przedsiębiorstwa posiadające własną stronę internetową 6, 74 mld PLN 3,59 mld PLN 3,15 mld PLN 3 003,1 mln PLN 58,9 mln PLN 58,5 % Źródło: Opracowanie własne na podstawie: H. Godlewska-Majkowska, P. Zarębski, Atrakcyjnośd inwestycyjna regionów 2011, województwo świętokrzyskie, op.cit., s. 3; Investing in Poland 2013, Warszawa 2012; Bank Danych Lokalnych Sektory strategiczne dla województwa świętokrzyskiego ujęte w strategii rozwoju regionalnego to przede wszystkim: przemysł elektromaszynowy, motoryzacyjny, 28 S t r o n a\n30 metalurgiczny, elektroniczny, mechaniki precyzyjnej, rolno-spożywczy, materiałów budowlanych, budownictwo oraz wydobywczy surowców mineralnych. 31 województwo warmiosko-mazurskie Województwo warmiosko-mazurskie położone w północno-wschodniej części kraju, jako jedyne województwo w Polsce graniczy od północy z rosyjskim Obwodem Kaliningradzkim, co daje duże możliwości współpracy z rynkami Europy wschodniej, w tym z Rosją. Korzystna struktura wielkości gospodarstw oraz występowanie wolnej rolniczej przestrzeni produkcyjnej daje województwu duże możliwości rozwoju produkcji wysokiej jakości żywności. 32 Województwo warmiosko-mazurskie dostarcza 2,8 % produktu krajowego brutto Polski (13-te miejsce w kraju). Jeżeli chodzi o kapitał podstawowy podmiotów z kapitałem zagranicznym to jego udział procentowy w wielkości krajowej wynosi 0,9 %. Nakłady na B+R w sektorze przedsiębiorstw są jednym z najniższych w Polsce i stanowią 0,88 % wielkości krajowej. W województwie warmiosko-mazurskim jest najwyższa stopa bezrobocia w kraju. Podstawowe dane o województwie warmiosko-mazurskim zostały zawarte w tabeli ibidem, s H. Godlewska-Majkowska, P. Zarębski, Atrakcyjnośd inwestycyjna regionów 2011, województwo warmioskomazurskie, Instytut Przedsiębiorstwa, Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa, paździenik 2011, s S t r o n a\n31 Tabela 6: Podstawowe dane o województwie warmiosko-mazurskim Dane ogólne powierzchnia km 2 ludnośd (marzec 2011) Budżet województwa (2011) Przychody: 557,86 mln PLN Wydatki: 580,45 mln PLN Budżet województwa (2012 prognoza) Deficyt: 22,59 mln PLN Przychody: 939,04 mln PLN Wydatki: 1,026 mld PLN Deficyt: 87,36 mln PLN Dane ekonomiczne Bezrobocie (czerwiec 2012) 19,2 % Struktura pracujących (2010) Sektor rolniczy 12,2% Sektor przemysłowy 31,2% Sektor usługowy 56,6% 37,08 mld PLN PLN PKB (2009) PKB per capita (2009) PKB per capita, ceny bieżące Polska=100 (2009) 73,8 % Absolwenci szkół wyższych (2010) Liczba szkół wyższych 10 Specjalne strefy ekonomiczne Nakłady inwestycyjne ogółem w tym: sektor prywatny sektor publiczny Kapitał podstawowy podmiotów z kapitałem zagranicznym (2009). Nauka i technika Nakłady na B+R w sektorze przedsiębiorstw (2010) Przedsiębiorstwa posiadające własną stronę internetową SSE Warmiosko-Mazurska, podstrefy: gm. Barczewo, gm. Bartoszyce, gm. Dobre Miasto, gm. Iłowo- Osada, gm. Morąg, gm. Nidzica, gm. Olecko, gm. Olsztynek, gm. Orzysz, gm. Pasłęk, gm. Piecki, gm. Pisz, gm. Szczytno, gm. Wielbark, m. Bartoszyce, m. Elbląg, m. Iława, m. Lidzbark Warmioski, m. Mrągowo, m. Nowe Miasto Lubawskie, m. Olsztyn, m. Ostróda SSE Suwalska, podstrefy: gm. Gołdap, m. Ełk 6,54 mld PLN 2,96 mld PLN 3,58 mld PLN 1 653,5 mln PLN 24,2 mln PLN 51,0 % Źródło: Opracowanie własne na podstawie: H. Godlewska-Majkowska, P. Zarębski, Atrakcyjnośd inwestycyjna regionów 2011, województwo warmiosko-mazurskie, op.cit., s. 3; Investing in Poland 2013, Warszawa 2012; Bank Danych Lokalnych 30 S t r o n a\n32 warmiosko -mazurskie świętokrzyskie podlaskie podkarpackie lubelskie Sektory strategiczne dla województwa warmiosko-mazurskiego ujęte w strategii rozwoju regionalnego to przede wszystkim: branża rolno-spożywcza, meblarska, turystyczna, sprzętu sportowego oraz wyrobów z gumy. 33 Mimo, że od wielu lat na mapie inwestycyjnej Polski niewiele się zmienia, nieupoważnione jest dzielenie Polski z punktu widzenia możliwości napływu inwestycji zagranicznych na tzw. Polskę A i Polskę B. W każdym województwie występuje bowiem potencjał, który może byd istotny dla inwestorów zagranicznych. Najważniejsze walory inwestycyjne Polski Wschodniej, które mogą byd istotne dla potencjalnego inwestora zostały przedstawione w tabeli 7. Tabela 7: Atuty Polski Wschodniej z punktu widzenia potencjalnych inwestorów zagranicznych Woj. Walory inwestycyjne Makroregion Dolina Ekologicznej Żywności, tworzenie akredytowanych laboratoriów i rolnictwa ekologicznego, eko-energia, turystyka uzdrowiskowa. Wysoki poziom wykształcenia, ośrodki akademickie kształcenie kadr w wymiarze europejskim, SSE Starachowice Opinia o najzdrowszych dla człowieka warunkach środowiska naturalnego. Bieszczady: czysta woda i powietrze, turystyka i agroturystyka, medycyna naturalna i sanatoria, wody mineralne i geotermalne. Dolina Lotnicza i lotnisko o najlepszej lokalizacji klimatycznej. Ośrodek akademicki. SSE EUROPARK Mielec, SSE EUROPARK WISŁOSAN Podkarpacki Park Naukowo-Technologiczny. Położenie: turystyka transgraniczna i dodatkowe rynki zbytu (Rosja, Litwa, Białoruś), energetyka odnawialna, rozbudowa sieci komunikacyjnej. Agroturystyka, tanie grunty rolne. Suwalska SSE. Bogactwo przyrodnicze (źródła wód mineralnych i Góry Świętokrzyskie), bogactwo kopalin, agroturystyka i eko-rolnictwo, SSE Starachowice Położenie: dostęp do Morza Bałtyckiego; dostęp do przejśd granicznych z Obwodem Kaliningradzkim; produkcja żywności ekologicznej, ekoturystyka agroturystyka, Warmiosko- Mazurska SSE. Źródło: Strategia komunikacji marketingowej Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej na lata dla Polskiej Agencji Informacji i Inwestycji Zagranicznych S.A., Opracowanie pod kierunkiem J. Olędzkiego, P. Trochimiuk, D. Tworzydło, A. Hahn-Leśniewska, Warszawa, marzec 2010, s ibidem, s S t r o n a\n33 Do Makroregionu Polska Wschodnia, który posiada wiele walorów inwestycyjnych napływa jednak na tle Polski niewiele inwestycji zagranicznych. Celem Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej jest wzrost zainteresowania ofertą gospodarczą pięciu województw, a tym samym przyspieszenie tempa rozwoju społeczno gospodarczego Polski Wschodniej zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju (stanowi to cel strategiczny Programu Operacyjnego Rozwój Polski Wschodniej). 32 S t r o n a\n34 Istota Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej 2 października 2007 r. komisarz ds. polityki regionalnej Danuta Hübner podpisała decyzję Komisji Europejskiej przyjmującą do realizacji Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej. Program stanowi dodatkowy element wsparcia z funduszy strukturalnych, którego celem jest wzmocnienie działania innych programów na obszarze pięciu województw Polski Wschodniej: warmiosko-mazurskiego, podlaskiego, lubelskiego, podkarpackiego oraz świętokrzyskiego. Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej (PO RPW) jest jednym z instrumentów polityki regionalnej, do których ponadto należą: regionalne programy operacyjne wdrażane przez samorządy województw oraz krajowe programy operacyjne: Innowacyjna Gospodarka, Infrastruktura i Środowisko, Kapitał Ludzki, Pomoc Techniczna oraz programy Europejskiej Współpracy Terytorialnej. Intencją Programu jest zahamowanie tendencji stagnacyjnych, decydujących o marginalizacji i peryferyjności województw Polski Wschodniej, a także pobudzenie czynników wzrostu w tych województwach. 34 Głównym celem Programu jest przyspieszenie tempa rozwoju społeczno gospodarczego Polski Wschodniej zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju. Cel wynika z formułowanych w perspektywie średniookresowej priorytetów Strategii Rozwoju Kraju oraz celów Narodowych Strategicznych Ram Odniesienia (NSRO), a także odpowiada na wyzwania Strategii Lizbooskiej i Strategicznych Wytycznych Wspólnoty. Program Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej jest pierwszym programem promocji gospodarczej, który swym zasięgiem obejmuje jednocześnie wszystkie regiony i prezentuje możliwości makroregionu Polska Wschodnia. Program rozpoczął się w 2009 roku, 34 Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej , Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia , Szczegółowy opis osi priorytetowych, Dokument opracowany na podstawie Programu Operacyjnego Rozwój Polski Wschodniej , zatwierdzonego wydanym w dniu 28 czerwca 2012 r. przez Komisję Europejską sprostowaniem nr C(2012)4173 do decyzji z dnia 23 grudnia 2011 r. nr K (2011) 9789 zmieniającej decyzję Komisji z dnia 1 października 2007 r. nr K (2007) 4568, Warszawa 12 września S t r o n a\n35 a kooczy w 2015 roku. Rok 2012, w którym zainicjowana została niniejsza ewaluacja, stanowi zatem półmetek działao. PPGPW realizowany jest w I osi priorytetowej PO RPW (działanie I.4 Promocja i współpraca, poddziałanie promocja gospodarcza). Program od 2009 r. realizowany jest przez Polską Agencję Informacji i Inwestycji Zagranicznych S.A. (PAIiIZ) na mocy umowy z dnia 29 lipca 2009 r. W ramach osi priorytetowej I: Nowoczesna gospodarka wspierane są przedsięwzięcia, które tworząc warunki dla rozwoju regionalnej gospodarki opartej na wiedzy, mają wpływad na zwiększenie atrakcyjności gospodarczej i inwestycyjnej województw Polski Wschodniej. Celem działania Promocja i współpraca jest wzrost zainteresowania ofertą gospodarczą Polski Wschodniej. Podjęta w ramach niniejszego działania wspólna dla pięciu regionów kampania promocyjna skierowana jest do szerokiego grona odbiorców w kraju i za granicą, a jej głównym celem jest zmiana negatywnych stereotypów i skojarzeo związanych z postrzeganiem Polski Wschodniej, jako obszaru zacofanego i mało atrakcyjnego inwestycyjnie. Kampania realizowana dla pięciu województw Polski Wschodniej obejmuje długofalową promocję obszarów pod kątem: 35 wypromowania Polski Wschodniej jako Wschodniej Bramy UE (Eastern European Gateway) oraz pomostu współpracy między Europą Wschodnią i Zachodnią (główne miasta, poziom infrastruktury granicznej i zarządzanie granicą zewnętrzną UE, poziom współpracy transgranicznej, itd.); przyciągania inwestorów (warunki inwestowania, doświadczenia biznesowe, obsługa instytucjonalna, itd., zwiększenia poziomu inwestycji zewnętrznych na obszarze Polski Wschodniej, w tym wzrostu napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych); wzrostu eksportu produktów wytwarzanych na terenie Polski Wschodniej; przyciągnięcia turystów biznesowych do województw; poprawy wizerunku Polski Wschodniej. Przedmiotem PPGPW jest szeroko rozumiana promocja gospodarcza Polski Wschodniej realizowana poprzez szereg działao informacyjno-promocyjnych, które zostały podzielone na promocję wizerunkową oraz promocję bezpośrednią. Działania promocji bezpośredniej obecne są w postaci misji wyjazdowych i przyjazdowych, targów, wystaw oraz 35 Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej , Narodowe Strategiczne, op. cit., s S t r o n a\n36 wizyt studyjnych. Wśród stosowanych narzędzi kampanii wizerunkowej znajdują się różnego rodzaju przekazy medialne, takie jak spoty promocyjne, czy reklamy prasowe. 36 W wyniku realizacji promocji wizerunkowej i bezpośredniej przewiduje się: wyemitowanie w kraju i za granicą spotów promocyjnych oraz reklam prasowych, powstanie egzemplarzy materiałów informacyjno-promocyjnych objęcie przedsiębiorstw systemem B2B, nawiązanie 80 kontraktów handlowych, pozyskanie 30 projektów inwestycyjnych, utworzenie nowych miejsc pracy, dofinansowanie udziału w targach i wystawach przedsiębiorcom, wsparcie w ramach udziału w wyjazdowych misjach gospodarczych przedsiębiorców, realizację 172 przedsięwzięd informacyjno-promocyjnych o charakterze międzynarodowym. Wszystkie wyżej wymienione działania mają za zadanie wsparcie makroregionu Polski Wschodniej poprzez przyciągnięcie do 5-ciu województw większej liczby inwestorów i turystów biznesowych oraz poprawę wizerunku Polski Wschodniej. Założonym celem PPGPW jest wzrost konkurencyjności i innowacyjności oraz rozwój społeczny i gospodarczy województw PW poprzez podniesienie atrakcyjności inwestycyjnej Makroregionu. Promocja bezpośrednia potencjału gospodarczego Polski Wschodniej prowadzona jest wśród potencjalnych inwestorów (polskich i zagranicznych) oraz firm zainteresowanych intensyfikacją współpracy gospodarczej poprzez: misje wyjazdowe inwestycyjne i proeksportowe, targi, wystawy branżowe, misje przyjazdowe potencjalnych inwestorów oraz odbiorców towarów i usług, wizyty studyjne przedstawicieli regionów podwyższające kwalifikacje kadry obsługującej projekty inwestycyjne i proeksportowe. Wydatki przeznaczone na ten cel to ,48 PLN. 37 Z kolei wydatki przeznaczone na kampanię wizerunkową to ,66 PLN por. załącznik 1 niniejszego raportu. 37 Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Wniosek o dofinansowanie realizacji projektu Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej ibidem. 35 S t r o n a\n37 Wskazane cele Programu są pośrednio realizowane również dzięki inicjatywom podejmowanym równolegle w ramach poddziałania PO RPW, które w założeniu mają przyczynid się do pozyskania inwestorów do PW poprzez tworzenie wspólnej bazy ofert inwestycyjnych oraz podniesienie kompetencji pracowników Centrów Obsługi Inwestora (COI). Celem poddziałania I.4.2 (Lokalne Centra Obsługi Inwestora Eastern European Gateway) jest wzrost zainteresowania ofertą gospodarczą Polski Wschodniej poprzez stworzenia sieci powiązao i współpracy pomiędzy istniejącymi lokalnymi centrami obsługi inwestorów (COI) we wszystkich pięciu województwach Polski Wschodniej, a ośrodkami promocji inwestycji, eksportu i turystyki, jednostkami terytorialnymi i innymi podmiotami mogącymi mied wpływ na promocję gospodarczą Polski Wschodniej. 36 S t r o n a\n38 1. Ocena oddziaływania projektów promocyjnych realizowanych w ramach działania I.4 PO RPW 1.1. Skutecznośd Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej Rezultaty i ocena działao podejmowanych w ramach Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej były dotychczas przedmiotem wykonanego w 2012 r. badania ewaluacyjnego realizowanego na zlecenie PAIiIZ 39. W badaniu zastosowano analizę danych wtórnych oraz metody ilościowe i jakościowe. Wzięło w nim udział m.in przedsiębiorców z całej Polski i 312 przedstawicieli instytucji regionalnych Polski Wschodniej. 40 Badanie ilościowe CATI zrealizowano z przedsiębiorcami zatrudniającymi powyżej 50 pracowników oraz przedstawicielami stowarzyszeo i izb bilateralnych. Badanie jakościowe zostało zrealizowane z przedsiębiorcami biorącymi udział w wydarzeniach promocyjnych, realizowanych w ramach PPGPW oraz z przedsiębiorcami niebiorącymi udziału w tych wydarzeniach. Badani byli więc zarówno beneficjenci Programu jak również ogólna populacja przedsiębiorstw, niepowiązana bezpośrednio z Programem. 41 Głównym celem badania PAIiIZ była weryfikacja stanu wiedzy i postrzegania przez przedsiębiorców i potencjalnych inwestorów Polski Wschodniej oraz ocena dotychczasowych efektów realizacji Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej, w tym oceny jakości jego realizacji, osiągniętych wskaźników oraz korzyści dla przedsiębiorców biorących w nich udział. Z przeprowadzonych analiz wynika, że z określeniem Polska Wschodnia spotkało się 51% respondentów biorących udział w badaniu ilościowym. Nazwa ta kojarzy się respondentom przede wszystkim z obszarem geograficznym (70% przedsiębiorcy, 67% stowarzyszenia). Z Makroregionem gospodarczym obszar ten kojarzy 48% respondentów ze stowarzyszeo, 32% z podmiotów z kapitałem zagranicznym i 25% spośród przedsiębiorców krajowych. Skojarzenia negatywne, czyli z Polską B, ma 14% przedstawicieli stowarzyszeo 39 Badanie zostało przeprowadzone przez Zachodniopomorską Grupę Doradczą Sp. z o. 40 Raport koocowy z Badania ewaluacyjnego mid-term Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej, Zachodniopomorska Grupa Doradcza Sp. z o.o., Szczecin, czerwiec 2012, s ibidem. 37 S t r o n a\n39 biznesowych, 16% przedstawicieli przedsiębiorstw z kapitałem krajowym i 8% przedsiębiorstw z kapitałem zagranicznym. 42 Jak wynika z badania mid-term liderem pod względem atrakcyjności dla inwestorów wyraźnie rysuje się województwo warmiosko-mazurskie, a za nim podkarpackie. Najmniej atrakcyjne w ocenie respondentów badania mid-term jest podlaskie i świętokrzyskie z zastrzeżeniem, że to ostatnie dla przedsiębiorców zatrudniających powyżej osób nie plasuje się najniżej, w porównaniu z pozostałymi pięcioma województwami. Za podstawowe bariery inwestycyjne badanego Makroregionu, respondenci uznali słabą infrastrukturę drogową (aż 80%) oraz brak wykwalifikowanej kadry i niską zamożnośd społeczności Makroregionu. 43 Do czerwca 2012 r. w ramach realizacji Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej zorganizowano ponad 80 imprez wystawienniczo promocyjnych. Zdecydowana większośd imprez to targi i misje wyjazdowe (39 targów, 34 misji wyjazdowych, 4 misje przyjazdowe, 3 wizyty studyjne dla przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego, 4 fora gospodarze i udział 4 konferencjach zagranicznych). 44 Promocja Gospodarcza Polski Wschodniej, przez uczestników misji i targów, została ogólnie oceniona pozytywnie (79 %), a 90 % respondentów zamierza ponownie brad udział w Programie (na podstawie badania PAIiIZ). W opiniach przedsiębiorców przeważała także pozytywna ocena materiałów informacyjnych (62%). Prawie 90% uczestników wyjazdów twierdziło, że wydarzenia promocyjne (targi, misje, wizyty studyjne) sprzyjają nawiązywaniu kontaktów handlowych, a 84% respondentów, którzy zawarli kontrakty handlowe, wskazało, że miały na to wpływ działania promocyjne prowadzone przez Polską Agencję Informacji i Inwestycji Zagranicznych w ramach Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej. Przedsiębiorcy zadeklarowali, że wyrażają zainteresowanie tego typu przedsięwzięciami promocyjnymi w przyszłości. Najlepszy wpływ działania promocyjnego na działalnośd gospodarczą, zaobserwowali uczestnicy targów (73% oceniających efekty targów). Na drugim miejscu sklasyfikowano misje wyjazdowe (56% opinii ich uczestników). Najmniej korzystnie wypadały pod tym 42 ibidem. 43 Na bariery te wskazali także respondenci biorący udział w niniejszym badaniu ewaluacyjnym. 44 Raport koocowy z Badania ewaluacyjnego mid-term.., op.cit. 38 S t r o n a\n40 względem konferencje i fora (po 33%). Najwięcej kontaktów handlowych nawiązali uczestnicy targów (81%), misji wyjazdowych (77%) i wizyt studyjnych (50%). Nieco inaczej kształtuje się rozkład odpowiedzi na pytanie o nawiązaną współpracę międzynarodową w tym przypadku odnotowano również mniejszy odsetek wskazao na poszczególne wydarzenia (targi 65%, konferencje 56%, misje 54%, wizyty studyjne 50%, fora 33%). Połowie badanych w wywiadach pogłębionych przedsiębiorców udało się pozyskad nowego kontrahenta w wyniku udziału w Programie Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej (PPGPW). Nawiązane kontakty handlowe zazwyczaj oceniane były jako długotrwałe (58%). Udział w PPGPW przyczynił się do zwiększenia obrotów handlowych u 42% respondentów. Natomiast 65% respondentów twierdziło, że ich firmy nie nawiązałyby równoważnych kontraktów bez udziału w Programie. 45 Na chwilę obecną dotarcie PPGPW do ogółu przedsiębiorstw jest ograniczone. W grupie podmiotów nowozarejestowanych, przebadanych w ramach niniejszej ewaluacji, o PPGPW słyszało jedynie 32% przedsiębiorstw, w przypadku firm ulokowanych na obszarze SSE sytuacja wygląda znacznie lepiej wiedzę o nim deklaruje ponad 81% ich przedstawicieli. Wynik ten częściowo można tłumaczyd, iż działania promocji bezpośredniej PPGPW skierowane są do podmiotów funkcjonujących na rynku co najmniej 18 miesięcy, a więc firmy nowozarejestrowane nie są tutaj grupą docelową, z przyczyn formalnych. Przedsiębiorstwa, które otrzymały pozwolenie na prowadzenie działalności na terenie Specjalnych Stref Ekonomicznych zetknęły się z następującymi elementami promocji gospodarczej 46 : komunikaty medialne (37%), imprezy targowe lub wystawiennicze (31%) oraz konferencje (29%). W mniejszym stopniu przedsiębiorstwa te zetknęły się z misjami wyjazdowymi (9%) i wizytami studyjnymi (3%). Nikt z badanych w tej grupie przedsiębiorstw nie zetknął się z tzw. atlasem gospodarczym. Natomiast nowopowstałe lub nowozarejestrowane podmioty gospodarcze stykały się najczęściej z następującymi elementami promocji gospodarczej: komunikaty medialne (39%), spoty promocyjne (36%) i reklamy prasowe (20%). Ponadto firmy zetknęły się także 45 Raport koocowy z Badania ewaluacyjnego mid-term.., op.cit.. 46 możliwośd wielokrotnych odpowiedzi. 39 S t r o n a\n41 z Atlasem gospodarczym (6%), massmailingiem (9%), misjami wyjazdowymi (8%) i wizytami studyjnymi (5%). Działania realizowane w ramach Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej zdecydowanie nie miały wpływu na decyzję o rejestracji firmy na terenie województw Polski Wschodniej. Łącznie 74% nowopowstałych lub nowozarejestrowanych podmiotów gospodarczych, które w ogóle słyszały o PPGPW (32%), odpowiedziało, że działania realizowane w ramach Programu zdecydowanie nie miały wpływu na decyzję o rejestracji firmy na terenie województw Polski Wschodniej. 17% odpowiedziało, że raczej nie, 2% - raczej tak, 5% - zdecydowanie tak, 2% - trudno powiedzied. Celowe w kontekście zarejestrowanej działalności gospodarczej jest pytanie, czy przed rozpoczęciem działalności gospodarczej rozważano rejestrację firmy w innym województwie. Jak wynika z badania przedsiębiorstw, które otrzymały pozwolenie na działalnośd na terenie SSE 76,7% nie brało pod uwagę takiej alternatywy, natomiast 11,6% respondentów odpowiedziało: tak i tyle samo, że trudno powiedzied. Wśród przedsiębiorstw, które rozważały taką możliwośd brane były pod uwagę trzy województwa: łódzkie, dolnośląskie i małopolskie. Na pytanie: Co zadecydowało o tym, że podjęli Paostwo decyzję o ulokowaniu działalności na terenie województwa? zdecydowana większośd przedsiębiorstw, które otrzymały pozwolenie na działalnośd na terenie SSE odpowiedziała, że determinantą było pochodzenie właściciela/właścicieli firmy (32% odpowiedzi). 22% respondentów wskazało na inne przyczyny, wśród których wymienione zostały: usytuowanie nabytych nieruchomości oraz istnienie innych firm branżowych, specjalna strefa ekonomiczna, tania siła robocza. Respondenci wskazali ponadto na: dostępnośd potencjalnych klientów/ rynków zbytu, bliskośd rynków wschodnich, dostępnośd wykwalifikowanej kadry oraz niższe koszty prowadzenia działalności gospodarczej (por. wykres 11). Nie było natomiast wskazao na bliskośd partnerów biznesowych. 40 S t r o n a\n42 Wykres 11: Co zadecydowało o tym, że podjęli Paostwo decyzję o ulokowaniu działalności na terenie województwa...? Źródło: Opracowanie własne na podstawie badania CAPI (n=65) Nowopowstałe lub nowozarejestrowane przedsiębiorstwa na pytanie o czynniki, które zadecydowały o ulokowaniu działalności w jednym z województw Makroregionu wskazały zdecydowanie na właściciela/właścicieli jako podstawowy czynnik wpływający na decyzję o ulokowaniu działalności (88,5% wskazao). Jak wynika z przeprowadzonych badao 92% nowopowstałych lub nowozarejestrowanych podmiotów gospodarczych i 84% badanych firm, które otrzymały pozwolenie na prowadzenie działalności na terenie SSE nigdy nie korzystało z usług Centrum Obsługi Inwestora lub Lokalnego Centrum Obsługi Inwestora. Centra Obsługi Inwestora (COI) powstały w ścisłej współpracy z marszałkami województw statutowo odpowiedzialnymi za promocję województwa i funkcjonują głównie w strukturach urzędów marszałkowskich i agencji rozwoju regionalnego. Głównym celem działania COI jest zapewnienie kompleksowej obsługi inwestorów na poziomie województwa. W Polsce Wschodniej znajdują się one w Olsztynie, Białymstoku, Rzeszowie, Kielcach i Lublinie. W aspekcie osiągania celów Programów i wynikającym z badania niskim stopniem korzystania z usług COI rekomendowane jest przeanalizowanie przyczyn niskiego zainteresowania centrami i współpracy z nimi. 41 S t r o n a\n43 Lokalne Centra Obsługi Inwestora Eastern European Gateway wyznaczają kierunek strategii rozwoju regionów Polski Wschodniej. LCOI współpracują z Jednostkami Samorządu Terytorialnego, Regionalnymi Stowarzyszeniami, Specjalnymi Strefami Ekonomicznymi, Centrami Obsługi Inwestora, Inkubatorami Przedsiębiorczości, Parkami Technologicznymi, Wydziałami Promocji Handlu i Inwestycji przy Ambasadach RP, Izbami Gospodarczymi. Do głównych celów LCOI należy: budowa globalnej bazy danych ofert inwestycyjnych, produktowych i usługowych na bazie współpracujących i zainteresowanych (istniejących oraz powstających) polskich i międzynarodowych serwisów bazodanowych, zwiększających rynek, dostępu, potencjał oraz możliwości dla wszystkich uczestników oraz wzbudzenie zainteresowania wśród zagranicznych inwestorów, kooperantów i importerów ofertami z Polski, w szczególności z regionu Polski Wschodniej w połączeniu z propozycją korzystania z ofert turystyki biznesowej (targi - wystawy) oraz pobytowowypoczynkowej (walory turystyczno-krajobrazowo-historyczne Regionu). 47 Firmy, które otrzymały pozwolenie na prowadzenie działalności na terenie SSE i korzystały z usług świadczonych przez Centrum Obsługi Inwestora lub Lokalnego Centrum Obsługi Inwestora wskazują na następujące usługi: bazy danych o dostępnych terenach i obiektach inwestycyjnych, pomoc w wyborze właściwego miejsca na inwestycje, udział w organizowanych przez Centrum zagranicznych misjach wyjazdowych, udział w organizowanych przez Centrum imprezach targowo-wystawienniczych, pomoc przy nawiązywaniu kontaktu z lokalnym samorządem, pomoc doradcza. Natomiast 8% nowopowstałych lub nowozarejestrowanych przedsiębiorstw, które zadeklarowały korzystanie z usług COI lub LCO wskazało na: udział w organizowanych przez Centrum imprezach targowo-wystawienniczych, pomocy przy nawiązywaniu kontaktu z lokalnym samorządem, inna pomoc doradcza (prowadzenie szkoleo, pomoc w prowadzeniu firmy). Jak już zostało wspomniane w ramach Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej przedstawiciele z 5 województw Polski Wschodniej, zarówno przedsiębiorcy jak i reprezentanci jednostek samorządu terytorialnego wzięli udział w 88 wydarzeniach S t r o n a\n44 promocyjnych o charakterze międzynarodowym. Wzięło w nich udział 1133 przedsiębiorców oraz 338 przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego Polski Wschodniej. 48 Przedsiębiorstwa zdeklarowały łącznie: 49 zawarcie 264 kontraktów na łączną kwotę ,32 PLN, inwestycje w nowy sprzęt do realizacji pozyskanych kontraktów na kwotę ,65 PLN, inwestycje w budowę nowej fabryki: ,00 PLN, inwestycje w rozwój zakładu, np. budowa nowych linii czy hal produkcyjnych na kwotę ,00 PLN, zatrudnienie 136 nowych pracowników, z czego 133 to mieszkaocy woj. Makroregionu Polski Wschodniej, średni wzrost eksportu o 54 %, średni wzrost sprzedaży o 17 %, średni wzrost produkcji o 14 %, negocjacje kontraktów trwały średnio 4,22 miesiące. W tabeli 8 przedstawiona została liczba zawartych kontraktów oraz ich wartośd z punktu widzenia regionalnego. Z badania PAIiIZ wynika, że pod względem wartości zawartych kontraktów pierwsze miejsce zajmuje województwo lubelskie, mimo, że największa liczba zawartych kontraktów wystąpiła w województwie warmiosko-mazurskim. Dane te jednak należy traktowad jako poglądowe (tzn. trudno jest wyciągad wnioski na całą populację beneficjentów), bowiem badana próba objęła tylko wybraną podgrupę przedsiębiorstw korzystających z analizowanych form wsparcia. Natomiast struktura zrealizowanej próby nie odpowiada w pełni strukturze beneficjentów. Tabela 8: Zawarte kontrakty i ich wartość w podziale na województwa WOJEWÓDZTWO LICZBA ANKIET LICZBA WARTOŚD KONTRAKTÓW KONTRAKTÓW W PLN LUBELSKIE ,79 PODKARPACKIE ,71 PODLASKIE ,82 ŚWIĘTOKRZYSKIE WARMIOSKO-MAZURSKIE ,00 Źródło: na podstawie badania ankietowego PAIiIZ. 48 Na podstawie badania ankietowego PAIiIZ. Ankieta została rozesłana do 300 przedsiębiorców, do dnia 10 października 2012 roku odpowiedziało 120 z nich, co stanowi 40 % wszystkich ankiet. 49 ibidem. 43 S t r o n a\n45 W aspekcie branż natomiast wyraźnie wyróżnia się branża spożywcza (por. tabela 9). Do tej pory, jak wynika z badania ewaluacyjnego mid-term 50, hitami eksportowymi okazały się oprócz produktów spożywczych również jachty, małe samoloty, bielizna i meble. Przypomnijmy, że w Programie promowane są strategiczne dla Polski Wschodniej sektory: spożywczy, drzewny i meblarski, BPO 51, jachtowy, lotniczy, chemiczny, maszynowy, OZE 52 oraz turystyka biznesowa. Tabela 9: Zawarte kontrakty w Makroregionie z punktu widzenia branż BRANŻA LICZBA ANKIET LICZBA KONTRAKTÓW WARTOSD KONTRAKTÓW W PLN UDZIAŁ W TARGACH/MISJACH oraz UWAGI bieliźniarska ,97 Targi Mode City elektroniczna ,00 Misja do Szanghaju IT/ICT ,00 w tym ,00 Syntea) + 2 w trakcie negocjacji (NASSCOM, CEBIT, Orlando) jachtowa ,51 Hanseboot, BOOT Dusseldorf lotnicza ,00 2 w trakcie negocjacji (ILA, Paris Air Show, AIM, Seattle maszynowa ,50 MIDEST maszynowo-lotniczy ,00 Misja do Chin, Hannover Messe, ILA Berlin Air Show, Airtec meblowy ,00 IMM, MTM Ostróda MOW) + 1 w trakcie negocjacji spożywcza ,34 Np. PLMA, Prodexpo, SIAL Paryż, SIAL Szanghaj, Fancy Food + 3 kontrakty w trakcie negocjacji turystyczna 9 3 tajemnica AIM w Dubaju handlowa Źródło: na podstawie badania ankietowego PAIiIZ. 50 Raport koocowy z Badania ewaluacyjnego mid-term..., op. cit. 51 BPO - Business Process Offshoring 52 OZE odnawialne źródła energii 44 S t r o n a\n46 Najwięcej przedsiębiorców objętych Programem, którzy odpowiedzieli na ankietę, zawarło umowy, w sumie, na kwotę mieszczącą się w przedziale od 201 do 400 tysięcy 35% z grupy tych, którzy zawarli kontrakty gospodarcze. Z tej samej grupy, po 18% podpisało umowy na kwoty mieszczące się w sumie w przedziałach: poniżej 200 tysięcy; od 401 do 600 tysięcy oraz powyżej miliona. Kontrakty w kwotach mieszczących się w przedziale od 601 tysięcy do miliona złotych podpisało 12% z grupy tych, którzy zawarli kontrakty gospodarcze w wyniku współpracy nawiązanej podczas wydarzeo organizowanych w ramach Programu Promocji Gospodarczej Polski Wschodniej Napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych do Polski Wschodniej Przyciągnięcie inwestora zagranicznego na dany teren determinowane jest klimatem inwestycyjnym, który dzieli się na ekonomiczny, administracyjny i społeczny. Do ekonomicznego zalicza się ogół warunków, jakie charakteryzują dany obszar czy paostwo z punktu widzenia inwestora zagranicznego. W skład tego klimatu wchodzi bieżąca oraz antycypowana sytuacja w kraju będącym potencjalnym importerem inwestycji oraz stan infrastruktury kraju i zmiany długoterminowe, które wywierają wpływ na efektywnośd przyciągania kapitału zagranicznego. Dla potencjalnego inwestora istotne są czynniki, które wpływają na przyszły potencjał ekonomiczny gospodarki np. postęp technologiczny, innowacyjnośd, liczba i jakośd wykształcenia pracowników. Do klimatu administracyjnego zaliczane są przepisy prawne odnoszące się do zakładania przedsiębiorstwa lub podejmowania joint venture i ich funkcjonowania oraz polityka podatkowa, zasady księgowości, finansów, zarządzania, przepisy regulujące transfer zysków, zakres działalności przedsiębiorstwa i inne regulacje prawne. Klimat społeczny natomiast to sytuacja panująca na rynku pracy ze wszystkimi uwarunkowaniami społeczno-ekonomicznymi wpływającymi na jakośd i bezpieczeostwo pracy. Dane o napływie bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) do województw są ważną informacją o ich atrakcyjności inwestycyjnej oraz o kierunkach inwestowania przez 53 Badanie ewaluacyjne mid-term Programu Promocji Polski Wschodniej, 45 S t r o n a\n47 przedsiębiorców zagranicznych w Polsce. Wielkośd bezpośrednich inwestycji zagranicznych napływających do poszczególnych województw w Polsce została przedstawiona w tabeli 10. Tabela 10: Napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych do Polski i województw (mln euro) w latach Jednostka terytorialna 2007 Udział % 2008 Udział % 2009 Udział % 2010 Udział % POLSKA Mazowieckie , , , ,6 Śląskie , , , ,8 Dolnośląskie , , , ,8 Wielkopolskie , , , ,0 Małopolskie , , , ,7 Pomorskie 956 5, , , ,1 Zachodniopomorskie 760 4, , , ,7 Łódzkie 601 3, , , ,5 Lubuskie 461 2, , , ,6 Kujawsko-Pomorskie 341 2, , , ,7 Podkarpackie 276 1, , , ,2 Opolskie 265 1, , , ,4 Lubelskie 221 1,3 98 1, ,4 74 1,0 Podlaskie 201 1,2 56 0,6 96 1,0 71 1,0 Warmiosko-mazurskie 173 1,0 76 0,7 98 1,0 71 1,0 Świętokrzyskie 136 0, ,0 72 0,7 67 0,9 Źródło: Szacunek PKB per capita, op. cit., s. 32 i 34. Ponieważ napływ BIZ ma wyraźny cykliczny charakter (wielkośd silnie zależy od fazy cyklu koniunktury) to w okresie dobrej koniunktury napływ ten był najwyższy. W latach wyniósł 15,7-17,2 mld euro. Natomiast w okresach gorszej koniunktury napływ inwestycji zagranicznych spada. Jak wynika z danych zawartych w tabeli 10, od 2007 roku notuje się spadek tempa napływu inwestycji do Polski. 54 W 2010 roku w stosunku do 2009 we wszystkich województwach nastąpił spadek napływu inwestycji zagranicznych. Średniorocznie w okresie napłynęło łącznie do pięciu województw Makroregionu Polska Wschodnia 646 mln euro (w Polsce mln euro), z czego do 54 Szacunek PKB per capita i bezpośrednich inwestycji zagranicznych w województwach oraz wskaźniki wyprzedzające koniunktury, ekspertyza wykonana na zlecenie Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, BIEC, Warszawa, maj 2011, s S t r o n a\n48 poszczególnych województw (w nawiasie podano udział procentowy województw w ogólnopolskim napływie BIZ w latach , średniorocznie): 55 lubelskie 133 mln euro (1,2 %) podkarpackie 209 mln euro ( 1,9 %) podlaskie 106 mln euro (1,0 %) świętokrzyskie 94 mln euro (0,8 %) warmiosko-mazurskie 104 mln euro (0,9 %). W 2010 roku wielkośd inwestycji zagranicznych napływających do Polski Wschodniej wyniosła 444 mln euro, co stanowiło 6,01 % napływu BIZ do Polski. Najmniejszy napływ BIZ na głowę mieszkaoca w analizowanym okresie odnotowało województwo lubelskie (61 euro). Następne, o zbliżonej niskiej wartości BIZ per capita zarejestrowano w województwach: warmiosko-mazurskim oraz świętokrzyskim (odpowiednio 74 i 73 euro). W Polsce rozpiętośd między województwem odnotowującym największy napływ inwestycji na głowę mieszkaoca a województwem z najmniejszym napływem w analizowanym okresie była ok. 15- krotna. W kategorii dynamiki napływu BIZ do województw (por. tabela 11) na głowę mieszkaoca pozytywnie zaskakuje województwo podlaskie z dynamiką średnioroczną 119% i lubelskie z dynamiką 94,3%. Oba te województwa w kategorii bezwzględnego napływu BIZ zajmują odległe pozycje, ale wysoka dynamika napływu inwestycji zagranicznych świadczy o nadrabianiu dystansu w stosunku do innych województw ibidem, s ibidem, s S t r o n a\n49 Tabela 11: Dynamika napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych do Polski i województw, per capita, w % (poprzedni rok = 100, na podstawie danych w euro) Jednostka terytorialna średniorocznie POLSKA 109,6 58,7 97,6 73,9 85,0 Podlaskie 202,2 27,9 171,1 74,6 119,0 Lubelskie 138,0 44,5 141,1 53,8 94,3 Wielkopolskie 110,8 79,6 80,9 94,5 91,5 Pomorskie 105,3 51,4 145,0 62,2 91,0 Kujawsko-pomorskie 128,6 65,9 109,0 49,4 88,2 Podkarpackie 97,2 69,7 107,0 78,1 88,0 Mazowieckie 110,6 65,2 95,2 80,7 87,9 Warmiosko-mazurskie 104,7 43,7 129,2 72,2 87,5 Łódzkie 121,7 51,6 124,5 48,6 86,6 Śląskie 125,9 51,2 90,0 68,6 83,9 Świętokrzyskie 91,2 76,3 70,3 92,4 82,6 Opolskie 100,2 58,2 104,7 66,1 82,3 Zachodniopomorskie 107,4 68,1 93,0 56,2 81,2 Małopolskie 82,9 44,8 106,1 89,7 80,9 Lubuskie 126,6 57,4 60,2 71,6 79,0 Dolnośląskie 102,9 42,7 92,1 54,7 73,1 Źródło: Szacunek PKB per capita, op. cit., s. 37. Według PAIiIZ wyzwaniem w przyciąganiu BIZ do Polski może byd wyczerpana alokacja z funduszy unijnych, nowe obostrzenia w zakresie łączenia różnych form pomocy publicznej oraz zakooczenie działalności specjalnych stref ekonomicznych planowane na 2020 rok. Pod względem napływu BIZ na głowę mieszkaoca dominują województwa południowe i zachodnie, ale pod względem dynamiki napływu inwestycji zagranicznych środek ciężkości przesuwa się w kierunku województw wschodnich i środkowych. Jest to proces pozytywny ze względu na wyrównywanie międzyregionalnych poziomów rozwoju Zagraniczni inwestorzy w Polsce Wschodniej Do atutów Polski Wschodniej i jednocześnie kluczowych czynników lokalizacji dla inwestorów krajowych i zagranicznych, które podjęły decyzję o realizacji inwestycji na obszarze Makroregionu, jak wynika z badao IDI, zalicza się: bliskośd wschodniej granicy oraz 57 Szacunek PKB per capita, op. cit., s S t r o n a\n50 specjalne strefy ekonomiczne. Inwestorzy wskazują jednocześnie na braki w dostępności do wykwalifikowanych kadr. Istotna była dostępność kadr, uniwersytety, infrastruktura, która jest całkiem przyzwoita. Co prawda jeszcze nie ukończone są pewne inwestycje infrastrukturalne, ale wkrótce one będą. Plus rzeczywiście dobry klimat inwestycyjny i pomoc lokalnych instytucji. No i samo miasto też, które nie jest za duże, nie jest za małe. Również to był ważny czynnik dla inwestora. przedsiębiorstwo, woj. podkarpackie W Polsce Wschodniej najczęściej inwestują zagraniczne firmy z branży spożywczej, energetycznej, chemicznej, maszynowej, a także zajmujące się turystyką biznesową. W tabeli 12 zaprezentowani zostali najwięksi inwestorzy (zagraniczni), którzy zainwestowali w Polsce Wschodniej począwszy od 2010 roku. Tabela 12: Zagraniczni inwestorzy w Makroregionie Polski Wschodniej WOJEWÓDZTWO NAJWIĘKSI INWESTORZY ZAGRANICZNI LUBELSKIE Agusta Westland, Aliplast, Ball Packaging Europe, B. Braun, Jeronimo Martins olding, Prestige Poland, Ramatti, Roto Frank, Stock Polska, Genpact PODKARPACKIE BorgWarner, McBraida, MTU Aero Engines, Pratt&Whitney, United Technologies, Sikorsky Aircraft Corporation, Valeant Pharmaceuticals International, Zelmer PODLASKIE British American Tobacco, IKEA, Pfleiderer, Pilkington ŚWIĘTOKRZYSKIE AS Energy, Foster Wheeler, GDF SUEZ Energia Polska, Termo- Klima MK WARMIOSKO-MAZURSKIE Alstom, Heinz-Glas, IKEA, Michelin, Philips Lighting, Smithfield Foods Źródło: Investing in Poland 2013, Warszawa POCHODZENIE KAPITAŁU ZAGRANICZNEGO Belgia, Czechy, Dania, Francja, Niemcy, Irlandia, Norwegia, Portugalia, Szwecja, Szwajcaria, Wielka Brytania, USA Austria, Niemcy, USA Belgia, Francja, Niemcy, Niderlandy, Szwecja, USA Francja, Niemcy, Wielka Brytania Francja, Niemcy, Niderlandy Jak wynika z tabeli 12 w Polsce Wschodniej, w grupie inwestorów zagranicznych, dominuje kapitał pochodzący z krajów Unii Europejskiej. Ale kierunkami współpracy 49 S t r o n a\n51 Ogółem POLSKA , , , , , , , , , , , , , ,9 Niderlandy Francja Niemcy Luksemburg Hiszpania Szwajcaria W.Brytania Cypr USA Dania Włochy Belgia Szwecja Austria zagranicznej przedsiębiorstw z Makroregionu Polski Wschodniej są także m.in.: Japonia, Korea Południowa i Chiny. Kapitał zagraniczny w 2010 roku 58 według kraju pochodzenia w poszczególnych województwach, na tle Polski, został przedstawiony w tabeli 13. Tabela 13: Kapitał zagraniczny w Polsce Wschodniej według kraju pochodzenia * Kapitał zagraniczny według kraju pochodzenia, w mln PLN LUBELSKIE 195,5 81,9 53,7 96,5 10,9 # # 48,8 115,6 3,2 110,3 37,5 # 37,2 PODKARPACKIE 169,5 465,0 509,1 227,5 22,4 # 35,6 205,9 58,0 # 78,1 # # # PODLASKIE # # 82,7 # # # 0,4 14,3 2,9 # # 1,4 19,3 # ŚWIĘTOKRZYSKIE 1128,7 # 93,7 # # # # 42,7 # 0,2 49,8 8,2 # # WARMIOSKO- 5,9 111,3 165,0 3,9 0,2 # 3,9 5,3 # 10,0 14,6 26,0 1,2 11,6 MAZURSKIE *Kraje, z których pochodzący kapitał stanowi ponad 1,5% kapitału zagranicznego w Polsce. Źródło: Działalnośd podmiotów z kapitałem zagranicznym w 2010 roku, GUS, Warszawa, grudzieo 2011 rok. W 2010 roku najwięcej kapitału zagranicznego napłynęło do województwa podkarpackiego (1 771 mln PLN) oraz świętokrzyskiego (1 323 mln PLN), najmniej natomiast do województwa podlaskiego (121 mln PLN). Do województwa lubelskiego napłynęło 791 mln PLN, a do województwa warmiosko-mazurskiego 359 mln PLN. Prawie połowę kapitału zagranicznego ulokowano w województwie mazowieckim (49,7%). Jedna trzecia kapitału zagranicznego (33,4%) skupiona została w kolejnych czterech województwach: dolnośląskim (9,1%), wielkopolskim (9,0%), śląskim (8,8%) i małopolskim (6,5%). Udział kapitału zagranicznego w każdym z pozostałych 11 województw nie przekroczył 3% łącznej wartości tego kapitału ulokowanego w Polsce. Największą, ponad 10% dynamikę przyrostu kapitału zagranicznego w stosunku do roku poprzedniego odnotowano w województwach: podlaskim (o 39,5%), lubelskim (o 23,7%), kujawskopomorskim (o 10,8%). Spadek wartości kapitału zagranicznego zanotowano w pięciu 58 Są to najnowsze, dostępne dane Głównego Urzędy Statystycznego. 50 S t r o n a\n52 województwach: lubuskim (o 15,3%), małopolskim (o 4,4%), świętokrzyskim (o 3,1%), podkarpackim (o 2,5%) i warmiosko-mazurskim (o 1,9%). 59 Polska jest uważana przez inwestorów za atrakcyjne miejsce do lokowania inwestycji. Jednocześnie jednak zagraniczni inwestorzy często podnoszą kwestie licznie występujących ograniczeo prawnych i praktycznych, które powodują, że nasz kraj nie jest najlepiej oceniany pod względem łatwości prowadzenia działalności gospodarczej. Dlatego ciągle istnieje potrzeba likwidacji barier krępujących napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych oraz przedsiębiorczości. W Polsce Wschodniej występują bariery społeczno-gospodarcze, instytucjonalne, infrastrukturalne oraz prawne dla napływu inwestycji zagranicznych takie same jak w całej Polsce. Są jednak pewne problemy, które są charakterystyczne i dominują w procesie pozyskiwania inwestorów zagranicznych. Należy do nich stan infrastruktury oraz kwestie dotyczące bezrobocia, przy czym wysoki poziom bezrobocia w Polsce Wschodniej jest dla jednych inwestorów atutem ze względu na pracowników, których można zatrudnid po kosztach niższych niż w innych województwach, a dla innych jest efektem zacofania regionu. O powolnym rozwoju Polski Wschodniej decyduje stan infrastruktury, przede wszystkim drogowej. Jednocześnie obserwuje się pozytywne zmiany, w tym dotyczące także infrastruktury, np. 17 grudnia 2012 roku otwarte zostało nowe lotnisko w Lublinie. Parę razy wożąc inwestorów usłyszeliśmy od nich, że to jest już na końcu świata. To jest ten kłopot. A z kolei zachód Polski ma komunikację z Niemcami bardzo dobrą. Urząd Marszałkowski Istotnymi czynnikami lokalizacji dla inwestorów zagranicznych jest infrastruktura m.in. bliskośd lotniska, autostrady. Ich brak jest tym czynnikiem klimatu inwestycyjnego, który zniechęca inwestorów do podjęcia decyzji o realizacji inwestycji. W rankingu atrakcyjności inwestycyjnej (por. tabela 16 i 17) województwo podkarpackie zajmuje najwyższą pozycję wśród 5-ciu analizowanych województw. Z tego punktu widzenia warto zwrócid uwagę na zainteresowanie terenami inwestycyjnymi będącymi w dyspozycji PAIiIZ. Liczba różnych lokalizacji przeznaczonych pod 59 Działalnośd podmiotów z kapitałem zagranicznym w 2010 roku, GUS, Warszawa, grudzieo 2011 rok 51 S t r o n a\n53 inwestycje na obszarze Polski Wschodniej i będących w ofercie PAIiIZ wzrosła z 236 w roku 2009 do 428 w czerwcu Jednak w tym samym czasie inwestorom zagranicznym przekazano od 58 do 121 ofert/ propozycji miejsc na lokalizację inwestycji (w zależności od roku), co wskazuje, że aktualny potencjał oferowany jest co najwyżej w 1/3 60 Tabela 14: Oferty inwestycyjne z bazie PAIiIZ oraz liczba przekazanych ofert do potencjalnych inwestorów wg lat 61 Rok Liczba ofert w bazie PAIiIZ Greenfield/ Brownfield Liczba przekazanych ofert Oferty przekazane do posiadanych % % % % Źródło: na podstawie danych otrzymanych od PAIiIZ. W liczbie ofet przekazanych PAIiIZ inwestorom przoduje województwo podkarpackie. Na drugim biegunie znajduje się województwo podlaskie. W zależności od roku, w środku stawki znajdują się województwo lubelskie, świętokrzyskie i warmiosko-mazurskie. Wykres 13: Liczba ofert lokalizacyjnych przekazana potencjalnym inwestorom wg województw i lat 62 Źródło: na podstawie danych otrzymanych od PAIiIZ. 60 Przy czym nie wiadomo ile z przekazanych ofert zakooczyło się rzczywistym uruchomieniem inwestycji. 61 Dla roku 2012 dane obejmują okres od stycznia do 30 czerwca. 62 Dla roku 2012 dane obejmują okres od stycznia do 30 czerwca. 52 S t r o n a\n54 Analizując skutecznośd PPGPW w kontekście przyciągania inwestycji zagranicznych warto prześledzid jak wygląda ten proces. Jeżeli chodzi o próby przyciągnięcia inwestycji zagranicznych do Polski Wschodniej, to kontakt podmiotu zagranicznego z PAIiIZ zostaje nawiązany najczęściej za pośrednictwem polskiej firmy doradczej. Przy poszukiwaniu miejsca pod inwestycję firmy często, od samego początku, są wspierane przez zagraniczne przedsiębiorstwo doradcze specjalizujące się w wyszukiwaniu miejsca na inwestycje w Europie Wschodniej. Bywa, że poszukiwanie miejsca pod inwestycje zajmuje podmiotowi około roku. Analizowany jest klimat inwestycyjny w krajach, które brane są pod uwagę, jako miejsca lokalizacji inwestycji. W procesie poszukiwania miejsca pod inwestycję przeprowadzane są bardzo szczegółowe badania w oparciu o kilkadziesiąt kryteriów, a następnie tworzona jest lista potencjalnych miejsc lokalizacji. Polska Wschodnia często nie znajduje się na tej liście lub nie jest w ogóle brana pod uwagę, ponieważ nie spełnia podstawowych kryteriów, do których należy stan infrastruktury. Zdarza się, że zagraniczne firmy, które zainwestowały np. w Polsce północnej nigdy nie słyszały o PPGPW. Najpierw została stworzona tzw. duża lista, na której było ponad 80 miejsc możliwych pod inwestycję, w 5 wymienionych wyżej krajach w Europie Wschodniej. W czasie dogłębnej analizy stworzono ostatecznie tzw. Shortlist - krótką listę ( ), na której wyłoniono już tylko 6 z 80 miejsc pod planowaną inwestycję. Zostały one wytypowane na podstawie rankingu, który stworzono po zsumowaniu punktów. Punkty były przyznawane za to, w jakim stopniu dane miejsce spełniało kryteria. Na koocu należało zdecydowad się 1 z tych 6 miejsc i wybrany został * +. Powody: dostępnośd odpowiedniej wielkości działki za odpowiednią cenę, dostępnośd siły roboczej. Brane było również pod uwagę: poziom bezrobocia, gęstośd zaludnienia. Polska Wschodnia nie była brana w ogóle pod uwagę, gdyż nie znajdowała się na tzw. dużej liście (wśród innych 80 pozycji ). Jeśli chodzi o Polskę, brane były raczej obszary leżące na zachodzie kraju - w okolicach Wrocławia i w północno-zachodniej Polsce. Przy szukaniu miejsca pod inwestycje został stworzony specjalny katalog, zawierający określone kryteria, które były brane pod uwagę i miały właśnie wpływ na podjęcie decyzji o ulokowaniu inwestycji. Było ich ok. 30. Jedno z ważniejszych kryteriów, które odegrało dużą rolę było kryterium logistyczne. Inne kryteria to: infrastruktura, połączenia komunikacyjne (drogi), bezrobocie. Jeśli chodzi o Polskę Wschodnią, to z własnych doświadczeo nie jestem tutaj w stanie nic powiedzied. Podmiot zagraniczny, który otrzymał ofertę od PAIiIZ-u Natomiast, inwestorzy zagraniczni, którzy już zainwestowali w Makroregionie podkreślają, że w Polsce Wschodniej widoczne są szybkie i dynamiczne zmiany. Często są 53 S t r o n a\n55 pozytywnie zaskoczeni potencjalnymi terenami inwestycyjnymi i w ogóle Polską Wschodnią, o której niewiele wiedzieli. Wśród atutów wymieniają przede wszystkim kapitał ludzki Bariery prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce Wschodniej Główne problemy, z którymi mogą borykad się wszyscy przedsiębiorcy w Polsce to: niski popyt klientów na produkty/ usługi, duża konkurencja na rynku, niski stopieo rozpoznawalności firmy na rynku, brak środków finansowych na inwestycje, trudności w ściąganiu należności, ograniczony dostęp do kredytów, brak wykwalifikowanej kadry, problemy z płynnością finansową. Przedsiębiorstwa, które otrzymały pozwolenie na prowadzenie działalności gospodarczej na terenie SSE oraz nowopowstałe lub nowozarejestrowane przedsiębiorstwa, które działają w Polsce Wschodniej zostały poproszone o odpowiedź na pytanie: Proszę wskazad czy trudności te dotyczą Paostwa firmy? Z badania przedsiębiorstw, które otrzymały pozwolenie na prowadzenie działalności na terenie SSE wynika, że główną barierą w prowadzeniu działalności gospodarczej w Makroregionie Polski Wschodniej jest duża konkurencja na rynku (por. tabela 14). Tabela 14: Trudności w prowadzeniu działalności gospodarczej dotyczące przedsiębiorstw, które otrzymały pozwolenie na prowadzenie działalności na terenie SSE Odpowiedź % duża konkurencja na rynku 50,77% inne trudności 35,38% trudności w ściąganiu należności 21,54% niski popyt klientów na produkty/ usługi 12,31% problemy z płynnością finansową 12,31% niski stopieo rozpoznawalności firmy na rynku 6,15% brak środków finansowych na inwestycje 6,15% brak wykwalifikowanej kadry 4,62% ograniczony dostęp do kredytów 3,08% Źródło: Opracowanie własne na podstawie badania CAPI (n=65) Jak wynika z danych zawartych w tabeli 14, drugą największa kategorią po dużej konkurencji na rynku są inne trudności. Pod tym pojęciem respondenci rozumieją w ogóle brak barier w prowadzeniu działalności gospodarczej lub pozostałe bariery do których zaliczyli: brak w pełni uzbrojonych gruntów, dużą liczbę kontroli, krótki okres działalności, bariery podatkowe, zły stan infrastruktury drogowej oraz mentalnośd ludzi wschodnich regionów (zawiśd i brak wsparcia dla lokalnych produktów). 54 S t r o n a\n56 Według 50% respondentów lokalizacja firmy w regionie Polski Wschodniej w przeciętnym stopniu wpływa na niski popyt klientów na produkty i usługi. 17% badanych ocenia, że w stopniu dużym. Na dużą konkurencję na rynku, uznaną za największą barierę w prowadzeniu działalności, lokalizacja wpływa według 48 % badanych w stopniu przeciętnym. Łącznie 28 % respondentów przyznaje temu czynnikowi znaczenie duże i bardzo duże. Niski stopieo rozpoznawalności firmy na rynku, według wszystkich badanych wynika w przeciętnym stopniu z ulokowania przedsiębiorstwa w województwie Polski Wschodniej. Natomiast brakowi środków na inwestycje połowa badanych nadaje znaczenie duże, a druga połowa przeciętne. Trudności w ściąganiu należności co trzeci badany określił jako niepowiązane z lokalizacją. Jeżeli chodzi o ograniczony dostęp do kredytów, to wszystkie przedsiębiorstwa, które otrzymały pozwolenie na prowadzenie działalności na terenie SSE uznały, że w dużym stopniu problem ten wynika z ulokowania firmy w województwie Polski Wschodniej. Jest to ważna informacja dotycząca trudności w dostępności kredytów dla firm w Makroregionie. Problem ten może wynikad również ze słabej promocji w tym zakresie. Brak wykwalifikowanej kadry aż 50% respondentów uznało za powiązany w bardzo dużym stopniu z lokalizacją. Potwierdzają to problemy demograficzne i ruch migracyjny w regionach Polski Wschodniej. Jednocześnie należy dodad, że 50% badanych określiło ten czynnik jako niepowiązany z lokalizacją. Problemy z płynnością finansową, które stanowią bardzo ważną barierę prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce, według połowy badanych, w dużym stopniu wynikają z ulokowania firmy w Polsce Wschodniej. 27% respondentów odpowiedziało, że na inne bariery duży wpływ ma ulokowanie firmy w województwach Polski Wschodniej. Do innych barier w prowadzeniu działalności gospodarczej respondenci zaliczyli: wysokie podatki, koszty pracy, kontrole, słabą infrastrukturę (np. drogową), cechy kultury organizacyjnej i mentalnośd, krótki okres działalności przedsiębiorstwa na rynku. Nowopowstałe i nowozarejestrowane podmioty gospodarcze również odpowiedziały, że główną barierą w prowadzeniu działalności gospodarczej w makroregionie Polski Wschodniej jest duża konkurencja na rynku (por. tabela 15 ). Za taką uznało ją 61% badanych. 55 S t r o n a\n57 Tabela 15: Trudności w prowadzeniu działalności gospodarczej dotyczące nowopowstałych i nowozarejestrowanych podmiotów gospodarczych Odpowiedź % duża konkurencja na rynku 60,8% brak środków finansowych na inwestycje 38,4% niski popyt klientów na produkty/ usługi 37,2% ograniczony dostęp do kredytów 25,3% trudności w ściąganiu należności 22,5% problemy z płynnością finansową 21,8% niski stopieo rozpoznawalności firmy na rynku 19,7% brak wykwalifikowanej kadry 14,9% inne trudności 10,0% Źródło: Opracowanie własne na podstawie badania CATI (n=803) Następnie respondenci ocenili, w jakim stopniu występowanie poszczególnych problemów wynika z ulokowania firmy na terenie województwa Polski Wschodniej. Według 34% badanych niski popyt na produkty i usługi w dużym stopniu wynika z lokalizacji firmy w województwie Polski Wschodniej. 9% respondentów nadało mu bardzo duże znaczenie. Duża konkurencja na rynku została uznana przez co trzeciego badanego za niepowiązaną z lokalizacją. Łącznie 38% określiło ten czynnik jako mający duże i bardzo duże znaczenie. Prawie 30% badanych odpowiedziało, że niski stopieo rozpoznawalności firmy na rynku w stopniu dużym i bardzo dużym wynika z ulokowania firmy w Makroregionie Polski Wschodniej. Jednocześnie 31% uznaje ten czynnik za niepowiązany z lokalizacją. Ponad 30% respondentów określiło brak środków finansowych na inwestycje za niepowiązane z lokalizacją. Jednocześnie 30 % badanych nadało tej barierze znaczenie duże i bardzo duże. Trudności w ściąganiu należności 37% badanych uznało za niepowiązane z lokalizacją firmy w województwie Polski Wschodniej. 30 % badanych nadaje temu czynnikowi znaczenie duże lub bardzo duże. Ograniczony dostęp do kredytów 40% badanych określiło za niepowiąznay z lokalizacją. Jako przecięty określiło go 15% badanych, 20% nadało mu duże znaczenie, a 12% bardzo duże. Jeśli chodzi o brak wykwalifikowanej kadry to 33% badanych odpowiedziało, że w przeciętnym stopniu wynika z ulokowania firmy na terenie województwa Polski 56 S t r o n a\n58 Wschodniej. Co piąty badany nadał mu duże znaczenie, a tylko 2 % określiło jego znaczenie jako bardzo duże. Problemy z płynnością finansową mniej więcej tyle samo resondentów określiło jako niepowiązane (29%) i nadało im duży stopieo uzależnienia od lokalizacji (26 %). Inne bariery według 26% respondentów wynikają w bardzo dużym stopniu z lokalizacji firmy w województwie Polski Wschodniej. Do innych barier w prowadzeniu działalności gospodarczej respondenci zaliczyli m.in.: duże koszty utrzymania firmy, wysokie podatki i składki ZUS, logistykę, siłę nabywczą, niski popyt, zagospodarowanie przestrzenne terenu, brak reklamy, stan infrastruktury i brak dróg dojazdowych, traktowanie sektora prywatnego gorzej niż paostwowego. ( ) jednak wciąż mamy drogie tereny inwestycyjne, ( ) np. nasi lokalni inwestorzy uciekają do innych regionów. Niestety, często spotykamy się z takim czymś, że to nasi gdzieś indziej idą ( ) mieliśmy inwestora potężnego, który chciał tu kilkadziesiąt milionów, ponad sześd milionów złotych zainwestowad i uciekł nam pod Bełchatów, bo tam miał za kilka złotych za metr, a u nas poniżej 25-tu złotych za metr nie mógł znaleźd, no, to jest różnica LCOI Musi byd oferta przygotowana, musi byd infrastruktura. Jeżeli dziś nie ma dróg, żeby dojechad w warmiosko-mazurskim czy w świętokrzyskim to oczywiście nikt tego miejsca nie wybierze. Infrastruktura jest też podstawą do tego, żeby ktoś inwestował, dostępnośd kadr również. Przygotowanie tych regionalnych ośrodków ( ), więc tereny, więc zachęty, profesjonalna informacja, profesjonalna pomoc tym ludziom. Poprowadzenie ich za rękę dosłownie, żeby pokazad co oferujemy. Przedsiębiorstwo, które zainwestowało w Polsce Wschodniej Powiązania pomiędzy występowaniem poszczególnych problemów a ulokowaniem firmy na terenie poszczególnych województw Makroregionu zostały przedstawione na wykresach 12,13,14,15,16. W województwie lubelskim i podkarpackim w bardzo dużym i dużym stopniu powiązanie to dotyczy dużej konkurencji na rynku i niskiego popytu na produkty i usługi. W województwie podlaskim, podobnie jak w świętokrzyskim powiązanie dotyczy: niskiego popytu klientów na produkty i usługi oraz niskiego stopnia rozpoznawalności firmy na rynku. Zlokalizowanie firmy w województwie warmioskomazurskim powiązane jest z występowaniem przede wszystkim niskiego popytu oraz dużą konkurencją na rynku. 57 S t r o n a\n59 Wykres 12: W jakim stopniu występowanie poszczególnych problemów wynika z ulokowania Paostwa firmy na terenie województwa lubelskiego? Źródło: Opracowanie własne (n=197) Wykres 13: W jakim stopniu występowanie poszczególnych problemów wynika z ulokowania Paostwa firmy na terenie województwa podkarpackiego? Źródło: Opracowanie własne (n=204) 58 S t r o n a\n60 Wykres 14: W jakim stopniu występowanie poszczególnych problemów wynika z ulokowania Paostwa firmy na terenie województwa podlaskiego? Źródło: Opracowanie własne (n=125) Wykres 15: W jakim stopniu występowanie poszczególnych problemów wynika z ulokowania Paostwa firmy na terenie województwa świętokrzyskiego? Źródło: Opracowanie własne (n=126) 59 S t r o n a\n61 Wykres 16: W jakim stopniu występowanie poszczególnych problemów wynika z ulokowania Paostwa firmy na terenie województwa warmiosko-mazurskiego? Źródło: Opracowanie własne (n=148) Atrakcyjnośd inwestycyjna województw Polski Wschodniej na tle kraju Na przyciąganie kapitału zagranicznego wpływa atrakcyjnośd inwestycyjna. W ocenie atrakcyjności regionów Polski, którą co roku przygotowuje Instytut Badao nad Gospodarką Rynkową, brane są pod uwagę następujące czynniki: 63 dostępnośd transportowa, zasoby pracy, chłonnośd rynku, infrastruktura gospodarcza, infrastruktura społeczna, poziom rozwoju gospodarczego, stan środowiska, poziom bezpieczeostwa powszechnego, aktywnośd województw wobec inwestorów. 63 Atrakcyjnośd inwestycyjna województw i podregionów Polski 2011, opracowanie pod red. M. Nowickiego, Instytut Badao nad Gospodarką Rynkową, Gdaosk S t r o n a\n62 Analiza poszczególnych czynników determinuje zróżnicowanie atrakcyjności inwestycyjnej województw dostarczając informacji na temat aktywności regionów wobec inwestorów. Za aktywnośd informacyjno-promocyjną w tym zakresie odpowiadają nie tylko samorządy wojewódzkie, ale także samorządy lokalne, przedsiębiorstwa, osoby fizyczne, wyspecjalizowane instytucje np. specjalne strefy ekonomiczne. Atrakcyjnośd inwestycyjna to zdolnośd skłonienia do inwestycji, poprzez oferowanie kombinacji korzyści lokalizacji możliwych do osiągnięcia w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej. Są one rezultatem specyficznych cech regionu, w którym rozwijana jest działalnośd gospodarcza. 64 Niski stopieo rozwoju gospodarczego województw Polski Wschodniej znajduje swoje odbicie w rankingu atrakcyjności inwestycyjnej (por. tabela 16). Województwa Polski Wschodniej zamykają ranking atrakcyjności inwestycyjnej. Jeśli chodzi o zmianę pozycji w rankingu, to tylko województwo świętokrzyskie awansowało o jedno miejsce w 2011 roku w porównaniu z rokiem Województwo warmioskomazurskie, spadło o jedną pozycję, a trzy pozostałe województwa nie zmieniły swych pozycji w 2011 roku w stosunku do roku 2010 (por. tabela 17). Najwyżej ocenione zostało bezpieczeostwo powszechne w makroregionie. 64 ibidem, s S t r o n a\n63 Tabela 16: Atrakcyjnośd inwestycyjna województw w 2011 roku Dostępnośd transportowa Zasoby i koszty pracy Rynek zbytu Infrastruktura gospodarcza Infrastruktura społeczna Bezpieczeostwo powszechne Aktywnośd wobec inwestorów Atrakcyjnośd inwestycyjna województw wartośd ranga wartośd ranga wartośd ranga wartośd ranga wartośd ranga wartośd ranga wartośd ranga wartośd ranga Wagi Śląskie 0,46 1 1,38 1 1,32 2 1,19 2 2,30 1-1, ,43 6 0,90 1 Mazowieckie 0,37 5-0, ,96 1 0,71 3 0,38 4-0, ,31 2 0,61 2 Dolnośląskie 0,43 2 0,03 5 0,45 4 1,43 1 0,82 3-1, ,37 1 0,56 3 Małopolskie 0,23 8 0,62 2 0,29 5 0,15 6 1,74 2-0,24 9 0,05 7 0,34 4 Wielkopolskie 0,41 3 0,13 3-0,07 8 0,21 5-0, ,38 6 0,85 4 0,29 5 Zachodniopomorskie 0,39 4-0,11 9-0,17 9-0,33 9-0,05 6-0, ,04 3 0,17 6 Pomorskie -0, ,03 8 0,86 3-0, ,08 5-0, ,62 5 0,17 7 Łódzkie 0,22 9 0,10 4-0, ,12 7-0,19 7-0, ,21 8-0,05 8 Kujawsko-pomorskie 0, ,00 6 0,02 6-0, ,21 8-0,09 8-0,37 9-0,14 9 Lubuskie 0,37 6-0, ,05 7-0, ,32 9-0, , ,15 10 Opolskie 0,23 7-0, , ,33 4-0, ,23 7-0, ,19 11 Podkarpackie -0, ,03 7-0, ,32 8-0, ,38 1-0, ,39 12 Świętokrzyskie -0, , , , , ,01 2-0, ,41 13 Warmiosko- -0, , , , , ,43 5-0, ,44 14 Mazurskie Lubelskie -0, , , , , ,89 3-0, ,60 15 Podlaskie -0, , , , , ,73 4-1, ,68 16 Źródło: Atrakcyjnośd inwestycyjna województw, op. cit., s. 7.\n64 Tabela 17: Zmiany atrakcyjności inwestycyjnej województw w latach Województwo Wartośd wskaźnika synt Pozycja w rankingu 2007 Wartośd wskaźnika synt Pozycja w rankingu 2008 Wartośd wskaźnika synt Pozycja w rankingu 2009 Wartośd wskaźnika synt Pozycja w rankingu 2010 Wartośd wskaźnika synt Pozycja w rankingu 2011 Śląskie 0, , , , , Mazowieckie 0, , , , , Dolnośląskie 0, , , , , Małopolskie 0, , , , , Wielkopolskie 0, , , , , Zachodniopomorskie 0, , , , , Pomorskie 0, , , , , Łódzkie 0, , , , , Kujawsko-Pomorskie -0, , , , , Lubuskie -0, , , , , Opolskie -0, , , , , Podkarpackie -0, , , , , Świętokrzyskie -0, , , , , Warmiosko- -0, , , , , Mazurskie Lubelskie -0, , , , , Podlaskie -0, , , , , Źródło: Atrakcyjnośd inwestycyjna województw, op. cit., s. 67. Zmiana pozycji S t r o n a\n65 Mimo, że województwa Polski Wschodniej w rankingach zajmują odległe miejsca to posiadają wiele atutów, które mogą byd atrakcyjne z punktu widzenia przyciągania inwestorów zagranicznych. Atrakcyjnośd inwestycyjna wynika bowiem ze specyficznych cech regionu. Ponad 50% firm, które otrzymały pozwolenie na prowadzenie działalności na terenie SSE uważa województwa Polski Wschodniej za atrakcyjne pod względem inwestycyjnym (por. wykres 17). Na atrakcyjnośd wpływ mają przede wszystkim następujące czynniki: bliskośd rynków wschodnich, tania siła robocza, dostępnośd wykwalifikowanej kadry, istnienie specjalnych stref ekonomicznych. Wykres 17: Czy uważa Pan/i że województwo... jest obszarem atrakcyjnym inwestycyjnie? Źródło: Opracowanie własne na podstawie badania CAPI (n=65) Z kolei ponad 40% nowopowstałych oraz nowozarejestrowanych podmiotów gospodarczych uważa województwo Polski Wschodniej za atrakcyjne pod względem inwestycyjnym (por. wykres 18). Co piąty badany uznaje je za nieatrakcyjne, a 3,5% za bardzo nieatrakcyjne. 64 S t r o n a\n66 Wykres 18: Czy uważa Pan/i że województwo... jest obszarem atrakcyjnym inwestycyjnie? : Opracowanie własne na podstawie badania CATI (n=803) Źródło Firmy, które otrzymały pozwolenie na prowadzenie działalności na terenie SSE podkreślają jednocześnie, że istnieją bariery, do których zaliczają: słabą infrastrukturę, brak promocji w przyciąganiu inwestorów zagranicznych, nieatrakcyjne usytuowanie. Za podstawową barierę uznano słabą infrastrukturę drogową i kolejową oraz niską dostępnośd lotnisk i połączeo lotniczych. W tabeli 18 przedstawione zostały główne bariery, mogące zniechęcid potencjalnych inwestorów do inwestycji w makroregionie Polski Wschodniej. Tabela 18 : Główne bariery, mogące zniechęcid potencjalnych inwestorów do inwestycji na obszarze województwa...według przedsiębiorstw, które otrzymały pozwolenie na prowadzenie działalności na terenie SSE Odpowiedź % Słaba infrastruktura drogowa 73,85% Słaba infrastruktura kolejowa 61,54% Niska dostępnośd lotnisk i połączeo lotniczych 43,08% Niska zamożnośd mieszkaoców 30,77% Brak wsparcia samorządów dla firm 18,46% Brak wykwalifikowanej kadry 9,23% Nieatrakcyjne położenie geograficzne 7,69% Słaba infrastruktura turystyczna 6,15% Inne (niski pozim wykształcenia technicznego kadry, uzbrojenie terenu, słabe 18,46% możliwości szybkiego przygotowania terenu) Źródło: Opracowanie własne na podstawie badania CAPI (n=65) 65 S t r o n a\n67 Na atrakcyjnosd regionu, w opinii nowopowstałych lub nowozarejestrowanych przedsiębiorców, wpływ mają przede wszystkim: bliskośd granicy wschodniej, wykwalifikowana kadra i możliwości inwestycyjne dotyczące dostępności terenów oraz przyroda. Respondenci wskazują również na czynniki, które determinują nieatrakcyjnośd Makroregionu. Zaliczają tu słabą infrastrukturę, brak narzędzi zewnętrznych, które mogłyby uaktywnid ten region, niski popyt na dobra i usługi. Częśd respondentów odpowiedziała, że w regionie, w porównaniu z innymi województwami, nic się nie dzieje. W tabeli 19 przedstawione zostały główne bariery, które mogą zniechęcad potencjalnych inwestorów zainteresowanych Polską Wschodnią, według nowopowstałych i nowozarejestrowanych podmiotów gospodarczych. Tabela 19 : Główne bariery, mogące zniechęcid potencjalnych inwestorów do inwestycji na obszarze województwa...według nowopowstałych i nowozarejestrowanych podmiotów gospodarczych Odpowiedź % Słaba infrastruktura drogowa 63,3% Słaba infrastruktura kolejowa 52,4% Niska zamożnośd mieszkaoców 49,4% Niska dostępnośd lotnisk i połączeo lotniczych 47,9% Brak wsparcia samorządów dla firm 36,1% Brak wykwalifikowanej kadry 16,8% Słaba infrastruktura turystyczna 14,4% Nieatrakcyjne położenie geograficzne 12,3% Inne 11,8% Źródło: Opracowanie własne na podstawie badania CATI (n=803) Aby województwa Polski Wschodniej stały się bardziej atrakcyjne dla potencjalnych inwestorów trzeba by, w opinii nowopowstałych i nowozarejestrowanych podmiotów gospodarczych, przede wszystkim: rozbudowad infrastrukturę. Około 30% badanych odpowiedziało, że nie wie lub trudno powiedzied. Natomiast, w opinii badanych w wywiadach pogłębionych, aby województwa Polski Wschodniej były bardziej atrakcyjne dla inwestorów zagranicznych, należałoby przede wszystkim rozbudowad infrastrukturę kolejową, drogową oraz dostęp do lotniska, wymienid linie energetyczne napowietrzne, a także wprowadzid odpowiednie ulgi, zachęty finansowopodatkowe i obniżyd koszty pracownicze. Przyciąganiu inwestycji sprzyjałoby również wprowadzenie zachęt dla inwestorów oraz przedłużenie działania SSE i ich poszerzenie. Według badanych bowiem na podjęcie decyzji o inwestycji na terenie województwa Polski 66 S t r o n a\n68 Wschodniej zdecydowany wpływ ma możliwośd skorzystania ze szczególnych warunków prowadzenia biznesu w ramach Specjalnej Strefy Ekonomicznej. Jeżeli przejeżdża do mnie kontrahent zagraniczny i ja go przywożę z Warszawy. Mówię 160 km, on mówi: dobra za półtorej godziny, to wtedy za dwie godziny będziemy mieli spotkanie. A my dojeżdżamy po czterech. Walcząc na drodze. To jest pierwsza rzecz. Druga rzecz, że z tym kontrahentem zagranicznym * + nie ma co zrobid. Jeden potrzebuje muzeum, drugi potrzebuje knajpy, trzeci potrzebuje pobiegad, z czwartym trzeba coś w weekend zrobid.. Tu są bariery. Co z tego, że my zarobimy pieniądze jak nie mamy ich gdzie wydad. przedsiębiorstwo, woj. lubelskie Atrakcyjnośd inwestycyjna w podziale na poszczególne województwa Makroregionu Polski Wschodniej została przedstawiona na wykresach 19, 20, 21, 22, 23. Województwa przez ok. 40% badanych uważane są za obszary atrakcyjne inwestycyjnie, niewielki odsetek uznaje je za bardzo atrakcyjne. Wykres 19: Czy uważa Pan/i że województwo lubelskie jest obszarem atrakcyjnym inwestycyjnie? Źródło: Opracowanie własne (n=197) Wykres 20: Czy uważa Pan/i że województwo podkarpackie jest obszarem atrakcyjnym inwestycyjnie? Źródło: Opracowanie własne (n=204) 67 S t r o n a\n69 Wykres 21: Czy uważa Pan/i że województwo podlaskie jest obszarem atrakcyjnym inwestycyjnie? Źródło: Opracowanie własne (n=125) Wykres 22: Czy uważa Pan/i że województwo świętokrzyskie jest obszarem atrakcyjnym inwestycyjnie? Źródło: Opracowanie własne (n=126) Wykres 23: Czy uważa Pan/i że województwo warmiosko-mazurskie jest obszarem atrakcyjnym inwestycyjnie? Źródło: Opracowanie własne (n=148) 68 S t r o n a\n70 O atrakcyjności inwestycyjnej poszczególnych województw Polski Wschodniej decyduje, według badanych przedsiębiorstw, przede wszystkim lokalizacja, rozwój regionu i tania siła robocza (por. wykresy 24, 25, 26, 27, 28.) Wykres 24: Co decyduje o atrakcyjności inwestycyjnej województwa lubelskiego? Źródło: Opracowanie własne (n=197) Wykres 25: Co decyduje o atrakcyjności inwestycyjnej województwa podkarpackiego? Źródło: Opracowanie własne (n=204) 69 S t r o n a