Αναζητώντας τις εκατό εκκλησιέςτης Χώρας Σφακίων by ChaniaCrete Fb - issuu\nΓιώργος Κ. ∆αλιδάκης\nΈρευνα εντοπισµού και καταγραφής ναών στην ενορία\nτης Χώρας Σφακίων καθώς και έρευνα ιστορικών και άλλων πηγών για την εξακρίβωση ενός τοπικού θρύλου.\nCopyright © Γιώργος Κ. ∆αλιδάκης\nΣυγγραφέας και Εκδότης: ∆ιεύθυνση:\nΑναζητώντας τις εκατό εκκλησιές της Χώρας Σφακίων Γιώργος Κ. ∆αλιδάκης\n259 Dendy Street East Brighton Victoria 3187 Australia\nΑλφάβητο ΑΕΒΕ Γραφικές Τέχνες Τηλ. κέντρο:210 6466086 www.alphabet.gr\nΠριν από διακόσια περίπου χρόνια ο Αναγνώστης Σκορδίλης, γιός του παπά Σήφη Σκορδίλη, καθισµένος κάτω από ένα πρίνο, έγραφε αυτά που του διηγιόταν µε δάκρυα στα µάτια ο αγράµµατος τυροκόµος και ριµαδόρος µπάρµπα- Μπατζελιός. Αυτή ήταν η ιστορία της επανάστασης του ∆άσκαλου του Γιάννη και έτσι έφθασε σε µάς το τραγούδι του ∆ασκαλογιάννη. Κοντά στο τέλος αυτού του τραγικού τραγουδιού, έγραψε και τους παρακάτω στίχους για την καταστροφή της Χώρας Σφακίων: «Πού ‘ναι ή Χώρα τω Σφακιώ µε τα πολλά καράβια, µε τσ’ εκατό τζη εκκλησιές, τα πλούσια τα σεράγια; Το Μεσοχώρι, ο Μπροσγιαλός, το Θόλος, το Γιωργίτζι; Ούλα γενήκασι σωρός και δέ βγορίζει σπίτι...»\nΑυτοί οι στίχοι είναι η παλαιότερη αναφορά η οποία υπάρχει και µας λέει ότι η Χώρα Σφακίων είχε εκατό εκκλησίες. Είναι µια από τις παραδόσεις της περιοχής που την ακούει και σήµερα ο επισκέπτης στη Χώρα Σφακίων όταν σεργιανάει στα στενά του χωριού και συναντά πολλές εκκλησίες, µερικές καλοστεκούµενες και φρεσκοβαµµένες και άλλες ερειπωµένες. Υπάρχουν βεβαίως και άλλες ιστορίες και παραδόσεις, σαν αυτήν της εκατοστής πρώτης εκκλησίας, στην οποία οι Σφακιανοί είχαν κρύψει τα ιερά και όσια όλων των εκκλησιών για να µην τα βρουν οι Τούρκοι και τα βεβηλώσουν. ∆υστυχώς όλα καταστράφηκαν το 1770 και όταν γύρισαν οι χωριανοί δεν µπόρεσαν να βρουν την εκκλησία µε τα ιερά κειµήλια. Από τότε, πολλοί ακόµη ψάχνουν…..\nΠολλοί ιστορικοί του προηγούµενου αιώνα έχουν επαναλάβει αυτή την ιστορία τόσες φορές που για καιρό τώρα κανείς δεν αµφισβητεί αυτή την τοπική παράδοση. Άκουσα και εγώ αυτήν την ιστορία, σαν επισκέπτης τα τελευταία χρόνια στον τόπο που είναι φυτεµένες και οι δικές µου ρίζες. Άρχισα λοιπόν να ψάχνω και να ερευνώ για να δω αν θα µπορέσω να βρω κάτι από αυτές τις εκατό εκκλησιές.\nΜε ένα χάρτη, µια φωτογραφική µηχανή και µια µηχανή GPS δορυφορικής τεχνολογίας, για να καταγράψω ακριβώς τη θέση της κάθε µιας που θα εντόπιζα, άρχισα την αναζήτησή µου. Ήθελα να κάνω έναν κατάλογο µε πληροφορίες για τις εκκλησίες που υπάρχουν σήµερα, καθώς και για αυτές που οι παλαιοί ξέρουν ότι κάποτε υπήρχαν, µαζί µε ένα χάρτη µε τις τοποθεσίες τους, φωτογραφίες και ό,τι άλλες πληροφορίες θα µπορούσα να βρω. Μίλησα και µε Σφακιανούς, που ήξεραν παλιές τοπικές ιστορίες και παραδόσεις, για να µάθω όσο µπορούσα πιο πολλά για την ιστορία αυτών των εκκλησιών. Αλλά αυτή η έρευνα δεν µε ικανοποιούσε απόλυτα γιατί εκατό εκκλησιές δεν εύρισκα. Άρχισα να ψάχνω και στις βιβλιοθήκες, τα ιστορικά αρχεία και όπου αλλού υπήρχαν σχετικές πληροφορίες για να εξακριβώσω αν υπάρχουν ιστορικές µαρτυρίες για αυτόν το µεγάλο αριθµό των εκκλησιών. 1\nΑυτό το µικρό βιβλίο είναι το αποτέλεσµα της έρευνάς µου µέχρι σήµερα. Είναι γραµµένο µε αγάπη προς την επαρχία µας και είναι αφιερωµένο στους κατοίκους της Χώρας Σφακίων που έχουν το ίδιο ενδιαφέρον µε µένα για την ιστορία του τόπου µας. Είναι επίσης αφιερωµένο στη νεολαία της Χώρας Σφακίων, για να µην ξεχάσουν και τελικά χάσουν για πάντα αυτό το κοµµάτι της πλούσιας ιστορίας και παράδοσης των προγόνων τους.\nΑυτή η µελέτη, η έρευνά µου, δεν έχει τελειώσει ακόµη. Αν βρεθούν περισσότερες πληροφορίες στο µέλλον και υπάρχει ενδιαφέρον, αυτό το µικρό βιβλίο θα µπορούσα να το επανεκδώσω µε αυτές τις νέες πληροφορίες. Γι’αυτό θα ήθελα να παρακαλέσω όλους όσοι έχουν το ίδιο ενδιαφέρον και τυχόν διαθέτουν νέα στοιχεία να µου τα στείλουν ταχυδροµικώς στην διεύθυνσή µου στην Αυστραλία, όπου διαµένω µόνιµα, η οποία είναι γραµµένη παρακάτω σε αυτήν τη σελίδα. Γιώργος Κ. ∆αλιδάκης Σεπτέµβριος 2008\nGeorge Dalidakis 259 Dendy Street East Brighton, Vic. 3187 Australia\nΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος Περιεχόµενα Εισαγωγή Οι εκκλησίες της Χώρας Σφακίων Η Χώρα Σφακίων –\nΠερπατώντας µέσα στις συνοικίες της Χώρας Σφακίων Βασικά χαρακτηριστικά των ναών στα Σφακιά\nΟµπροσγιαλός 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. Μεσοχώρι 12. 13. 14. 15.\nσελίδα 1 3 5 9 10 10\nΠαναγίας (Εισόδια) Αγίας Βαρβάρας Αγίων Παντελεήµονα και Νικολάου Χριστού Ζωοδόχου Πηγής Αγίου Ελευθερίου (σπήλαιο) Αγίου Σπυρίδωνα Αγίου Γεωργίου Αγίας Παρασκευής (σπήλαιο) Αγίου Αντωνίου (σπήλαιο) Αγίου Ιωάννη Θεολόγου\n11 12 13 15 15 16 16 17 18 19 20\nΠαναγίας (Ζωοδόχος Πηγή) Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης Αγίων Πάντων Χριστού (Μεταµόρφωση) και Παναγίας (Κοίµηση της Θεοτόκου) Αγίου Ιωάννη Ριγολόγου Αγίου Νικολάου Αγίων Αναργύρων Προφήτη Ηλία Τιµίου Σταυρού\nΑγίων Αποστόλων Υπαπαντή του Σωτήρος Αγίων Ιωάννη Προδρόµου και Ιωάννη Θεολόγου Αγίου Αθανασίου Αγίου Γεωργίου Αγίου Γεωργίου Παναγίας (Εισόδια)\nΓεωργίτσι 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34.\nΑγίου Γεωργίου Παναγίας (Κοίµηση) Χριστού Αγίας Παρασκευής Αγίου Νικολάου Παναγίας (Ευαγγελισµός) Αγίας Παρασκευής (σπήλαιο)\nΕκκλησίες έξω από τις τέσσερις συνοικίες 35. Αγίας Τριάδος 36. Αγίας Κυριακής (σπήλαιο) 37. Αγίου Χαραλάµπους (σπήλαιο) Σύνοψη\nΆλλες εκκλησίες της ενορίας της Χώρας Σφακίων\nΧριστού και Παναγίας (Γέννηση της Θεοτόκου) Αγίου Γεωργίου Αγίου Νεκτάριου Τιµίου Σταυρού\n∆ιχαλώµατα – Καλοί Λάκκοι 42. Άγιος Παύλος\nΑναζητώντας τις εκατό εκκλησίες µέσα στα ιστορικά αρχεία Επίλογος\nΠαραρτήµατα 1. 2. 3. 4.\nΧάρτης Χώρας Σφακίων Χάρτης περιφέρειας Χώρας Σφακίων Χάρτης Μουρί - ∆ιχαλώµατα Κατάλογος ναών και συντεταγµένων τοποθεσίας\nσελίδα 49 51 54 56 58 60 61 62 64 66 67\n69 72 73 74 78 82\n100 107 108 109 110 113\nΤο βιβλίο αυτό παρουσιάζει τα αποτελέσµατα µιας µελέτης της οποίας αρχικός σκοπός ήταν να ανακαλύψει αν η παράδοση των εκατό εκκλησιών ήταν βασισµένη σε ιστορικά στοιχεία και αν πράγµατι ένας τέτοιος µεγάλος αριθµός εκκλησιών, σε µια τόσο µικρή περιοχή, κάποτε υπήρχε. Τη µελέτη αυτή την έκανα παίρνοντας δύο διαφορετικές, αν και λίγο παράλληλες, κατευθύνσεις.\nΗ πρώτη κατεύθυνση ήταν µια προσπάθεια εντοπισµού και φωτογραφικής τεκµηρίωσης όσων ναών και ερείπιων ναών µπορούσα να βρω σε αυτή την περιοχή. Περπατώντας και ρωτώντας κατοίκους της Χώρας για τοποθεσίες ναών, καθώς και ερείπιων ναών, έκανα µια αρχική εντόπιση όσων υπάρχουν σήµερα στην περιοχή της Χώρας Σφακίων. Αυτούς τους ναούς τους φωτογράφισα και την τοποθεσία τους την εντόπισα µε χρήση δορυφορικής τεχνολογίας, δέκτη GPS, ούτως ώστε να µπορέσω να χαρτογραφήσω αυτούς τους ναούς µε τη σχετική ακρίβεια αυτού του συστήµατος. Οι συζητήσεις µε κατοίκους, οι οποίοι είχαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον και πληροφορίες για ορισµένους ναούς, µε βοήθησαν στην καταγραφή ορισµένων βασικών στοιχείων για την ιστορία αυτών των ναών. Τελικώς, οι συζητήσεις που είχα κατά καιρούς µε τον εφηµέριο της Χώρας Σφακίων, πατέρα Αθανάσιο Κουκουνάρη, επίσης µε βοήθησαν πολύ σ’ αυτήν τη µελέτη. Η δεύτερη κατεύθυνση αυτής της µελέτης ήταν η έρευνα που έκανα σε βιβλιοθήκες και ιστορικά αρχεία για να εξακριβώσω ό,τι πληροφορίες υπήρχαν για τη Χώρα Σφακίων και τις εκκλησίες της, από τις πρώτες αναφορές για τη Χώρα, από τον 15ο αιώνα, µέχρι και τη σηµερινή εποχή. Αυτές τις πληροφορίες προσπάθησα να τις ταυτίσω µε τις εκκλησιές που είχα βρει, για να βεβαιωθώ ότι όλες τις εκκλησίες, που αναφέρονται σε ιστορικά βιβλία και έγγραφα και άλλες απογραφές, τις είχα εντοπίσει στην περιοχή της Χώρας Σφακίων. Τα αποτελέσµατα αυτής της έρευνας παρουσιάζονται σε αυτό το βιβλίο ως ακολούθως:\nΣτο πρώτο τµήµα του βιβλίου παρουσιάζονται οι ναοί, καθώς και τα ερείπια ναών, κατά συνοικία µέσα στη Χώρα Σφακίων ή κατά περιοχή έξω από αυτήν, κατά τρόπο που ένας επισκέπτης της περοχής θα µπορούσε να τους επισκεφθεί ακλουθώντας την περιγραφή µιας διαδροµής, µε τις φωτογραφίες και περιγραφές των ναών, βοηθούµενος µε χάρτες οι οποίοι παρουσιάζονται στο τέλος του βιβλίου, στα Παραρτήµατα, και µε πληροφορίες για τις συντεταγµένες κάθε τοποθεσίας, αν θα χρησιµοποιούσε ένα δέκτη GPS. Πληροφορίες γι’ αυτούς τους ναούς και διάφορα ιστορικά στοιχεία παρουσιάζονται επίσης σε αυτό το τµήµα του βιβλίου.\nΣτο δεύτερο τµήµα του βιβλίου (Κεφάλαιο: «Αναζητώντας τις εκατό εκκλησιές µέσα στα ιστορικά αρχεία» ) παρουσιάζονται τα αποτελέσµατα της έρευνας σε βιβλιοθήκες, ιστορικά αρχεία και άλλες πηγές πληροφοριών, όπου προσπάθησα να βρω σχετικά στοι-\nχεία για την ύπαρξη των ναών της Χώρας Σφακίων. Αυτή η έρευνα, αν και εκτενής και λεπτοµερής όσο ήταν δυνατόν, δεν θα έχει καλύψει όλες τις πηγές που ενδεχοµένως υπάρχουν, ιδιαιτέρως βιβλία µε περιγραφές της Κρήτης από τον 16ο και 17ο αιώνα, που είναι δύσκολο να εντοπιστούν. Συνεπώς, υπάρχει περίπτωση να υπάρχουν και σχετικές πληροφορίες τις οποίες δεν έχω εξετάσει, αλλά δεν νοµίζω ότι αυτές οι πηγές θα άλλαζαν το συµπέρασµα αυτής της µελέτης. Το συµπέρασµα αυτής της µελέτης παρουσιάζεται στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου, τον Επίλογο. Θα ήταν πολύ δύσκολο να τελειώσω αυτή τη µελέτη χωρίς τη βοήθεια πολλών ατόµων, γνωστών και φίλων τους οποίους θα ήθελα να ευχαριστήσω για τη συνδροµή και ενθάρρυνση που µου δείξανε. Από τους κατοίκους της Χώρας Σφακίων θα ήθελα να ευχαριστήσω ιδιαιτέρως τους:\nΠαύλο Βοτζάκη, Στάθη Καβρό, Ελένη Κελαϊδή, Μανούσο Κελαϊδή, Μανώλη Μπραουδάκη, ∆αµουλή Περάκη, Γιάννη Τζαρδή, Ανδρέα Φασουλάκη και τον πατέρα Αθανάσιο Κουκουνάρη.\nΤο Γιώργο Πατρουδάκη, Σφακιανό δηµοσιογράφο από το Λουτρό και εκδότη του περιοδικού «Κρητικό Πανόραµα», που µε βοήθησε πολύ µε φωτογραφίες και υλικό για ορισµένους από τους ναούς της Χώρας Σφακίων.\nΤο προσωπικό της ∆ηµοτικής Βιβλιοθήκης Χανίων για τη βοήθειά τους και ειδικά τη Θεανώ Μποράκη καθώς και το Γιάννη Λαγαµτζή της βιβλιοθήκης του Πανεπιστηµίου Κρήτης.\nΤο Γιώργο Κουρµούλη από τα Χανιά για τις πληροφορίες σχετικά µε το µνηµείο του οπλαρχηγού ∆ηµήτρη Κουρµούλη, έξω από το ναό του Αγίου Σπυρίδωνα στον Οµπροσγιαλό.\nΤην Πηνελόπη Ματσούκα της εταιρίας ΑΝΑΒΑΣΗ για την άδεια να χρησιµοποιήσω αποσπάσµατα από το χάρτη «Λευκά Όρη – Σφακιά». Τον Αγησίλαο Καλουτσάκη και τον Αλέξη Καλοκαιρινό από το Ιστορικό Μουσείο Κρήτης για την παραχώρηση ψηφιακής φωτογραφίας και άδεια να χρησιµοποιήσω στο βιβλίο µου την χαλκογραφία του Marco Boachini της Χώρας Σφακίων από τον 17ο αιώνα.\nΤην Dott.ssa Mirella Canzian της Marciana Εθνικής Βιβλιοθήκης της Βενετίας για την άδεια να χρησιµοποιήσω στο βιβλίο µου την χαλκογραφία του Raffael Monanni της Χώρας Σφακίων από τον 17ο αιώνα.\nΤους Jean Hannan, Simon Stutz και Wolfgang Kistler για ορισµένες φωτογραφίες ναών που µου δώσανε.\nΤον Steve Crow για την βοήθειά του µε το πρόγραµµα για την χαρτογράφηση της Χώρας Σφακίων.\nΤον αρχαιολόγο Κωνσταντίνο Ψαράκη της ΚΕ΄ Εφορίας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων από τα Χανιά.\nΤον αρχιτέκτονα Στέφανο Νοµικό για την βοήθεια του για την περιγραφή ορισµένων χαρακτηριστικών των ναών της Χώρας Σφακίων.\nΤον Dr Alfred Vincent για την µετάφραση ορισµένων βενέτικων εγγράφων και την βοήθεια του σε σχετικές έρευνες.\nΤον καθηγητή Αναστάσιο Τάµη και τους Σταύρο Πέτρου και Παναγιώτη Γκογκίδη του Εθνικού Κέντρου Ελληνικών Μελετών και Έρευνας (ΕΚΕΜΕ) του Πανεπιστήµιου La Trobe ( National Centre for Hellenic Studies and Research of La Trobe University) της Αυστραλίας για την βοήθειά τους µε διορθώσεις στο κείµενο αυτού του βιβλίου και την άδεια χρήσης βιβλιοθηκών πανεπιστηµίων της Μελβούρνης και του Σίδνεϊ της Αυστραλίας. Τον Κρητικό φίλο µου από την Αυστραλία Σωκράτη Τσουρδαλάκη για βοήθειά του στην έρευνά µου σε ιστορικές πηγές, τη χρήση της βιβλιοθήκης του καθώς και τη συµβουλή του σε ιστορικά και εκκλησιαστικά θέµατα.\nΘα ήθελα επίσης να ευχαριστήσω ιδιαίτερα τον Σφακιανό συγγραφέα και ιστορικό Πάρι Κελαϊδή, για την υποστήριξη και ενθάρρυνσή του στη µελέτη µου της ιστορίας των Σφακίων καθώς και στην έρευνά µου στις προγονικές Σφακιανές µου ρίζες.\nΟι εκκλησιές της Χώρας Σφακίων Ο επισκέπτης που έρχεται στην Χώρα Σφακίων, έχοντας ακούσει την τοπική παράδοση για τις εκατό εκκλησιές της Χώρας, και έχει περιέργεια και ενδιαφέρον να δει και ο ίδιος αυτές τις εκκλησίες, θα εντυπωσιαστεί µε το πρώτο του αντίκρυσµα αυτού του ιστορικού τόπου, καθώς το πλοίο του πλησιάζει το λιµάνι. Αν και σήµερα είναι σχετικά µεγάλο χωριό, απλωµένο στις κάτω πλαγιές των Λευκών Ορέων, δεν φαίνεται όµως ως τόπος γεµάτος από µεγάλες, εντυπωσιακές εκκλησίες. Ωραίο µικρό λιµάνι στα αριστερά, µε εστιατόρια και ξενοδοχεία από πίσω που απλώνονται προς τα πάνω, προς το βουνό. Στα δεξιά ένα εντυπωσιακό νέο λιµάνι µε µερικά σκάφη των ντόπιων ψαράδων και ένα µικρό, κάτασπρο ναό δίπλα από το λιµάνι. Και µπροστά, πάνω σε ένα µικρό βουναλάκι καλυµµένο µε πεύκα, ένα ερειπωµένο κάστρο, παλιός φρουρός πάνω από τα δυο λιµάνια και το χωριό. Σε αυτό το τµήµα του βιβλίου θα πάµε παρέα µε τον επισκέπτη µας να ανακαλύψουµε όσες µπορέσουµε να βρούµε από τις εκατό εκκλησίες της τοπικής παράδοσης.\nΠερπατώντας µέσα στις συνοικίες της Χώρας Σφακίων\nΚοιτάζοντας τη Χώρα Σφακίων, καθώς πλησιάζουµε την προβλήτα, βλέπουµε µπροστά µας κοντά στην παραλία τη συνοικία που ονοµάζεται Οµπροσγιαλός (µπροστά στο γιαλό). Παραπάνω στα δεξιά µας είναι το Μεσοχώρι και πάνω προς το βουνό, µέσα στον ελαιώνα, είναι το παλιό, εγκαταλειµµένο χωριό, το Γεωργίτσι. Στα δεξιά µας, πίσω από το γκρεµισµένο βενετσιάνικο κάστρο, βρίσκεται ο Θόλος, η ανατολικότερη συνοικία της Χώρας.\nΒγαίνοντας από το πλοίο και κατευθυνόµενοι βόρεια προς την πλατεία της Χώρας, παρατηρούµε στα αριστερά µας το µνηµείο των Αυστραλών, Βρετανών και Νεοζηλανδών στρατιωτών, που µετά από τη σκληρή µάχη της Κρήτης έφυγαν από αυτό το µέρος µετά την κατάκτηση του νησιού από τους Γερµανούς, στα τέλη Μαΐου 1941. Πιο πάνω και στα δεξιά µας παρατηρούµε τις προτοµές δυο Σφακιανών ιστορικών προσωπικοτήτων, του Παρθενίου Κελαϊδή, Αρχιµανδρίτη και πρωτουργού της µεγάλης κρητικής επανάστασης του 1866 και του Παύλου Βαρδινογιάννη, βουλευτή και υπουργού, µέλος της οικογένειας που είχε τις ρίζες της στο χωριό Άγιος Ιωάννης Σφακίων.\nΗ πορεία που θα ακολουθήσουµε στην αναζήτησή µας για τις εκκλησίες της Χώρας Σφακίων θα αρχίσει από την πλατεία του χωριού, εν συνεχεία θα κατευθυνθούµε προς τα δυτικά, µέσα στον Οµπροσγιαλό, έπειτα θα επισκεφθούµε δυο ναούς λίγο πιο έξω από αυτή την περιοχή, ένα πάνω στο βουνό επάνω από τον Οµπροσγιαλό, και ένα στο νέο λιµάνι, στα ανατολικά του χωριού. Μετά θα ανεβούµε προς το Μεσοχώρι, όπου θα επισκεφτούµε ναούς οι οποίοι είναι γενικώς σε καλή κατάσταση, εκτός από δύο που µόνο τα ερείπιά τους υπάρχουν σήµερα. Έπειτα θα πάµε προς τη συνοικία του Θόλου να επισκεφτούµε τους ναούς αυτής της περιοχής, ένας από τους οποίους είναι διαφορετικού ρυθµού από τους άλλους σφακιανούς ναούς και ένας άλλος που σώζεται σε µορφή ερειπίων σήµερα. Μετά θα γυρίσουµε πίσω προς το Μεσοχώρι, για να ανεβούµε στην παλιά συνοικία, στο Γεωργίτσι, το οποίο σήµερα είναι ερειπωµένο. Μερικοί από τους ναούς στο Γεωργίτσι είναι σε σχετικά καλή κατάσταση αλλά τρεις άλλοι είναι τελείως ερειπωµένοι. Όλοι αυτοί οι ναοί, ή τα λίγα ερείπια που έχουν αποµείνει στην περιφέρεια της Χώρας, παρουσιάζονται σε χάρτες που βρίσκονται σε παραρτήµατα στο τέλος αυτού του βιβλίου, µαζί µε έναν κατάλογο των ναών µε στοιχεία γεωγραφικών συντεταγµένων κάθε τοποθεσίας. Βασικά χαρακτηριστικά των ναών στα Σφακιά\nΟι περισσότεροι ναοί της Χώρας Σφακίων έχουν ορισµένα κοινά χαρακτηριστικά. Συνήθως είναι µονόκλιτοι ‘‘βασιλικού ρυθµού’’ µικρών διαστάσεων και στεγασµένοι µε δίρριχτη εξωτερικά στέγη (στέγη µε τις δύο µακρές πλευρές σε αντιθετική µεταξύ τους κλίση προς τα έξω) και εσωτερικά µε οξυκόρυφους θόλους. Σε ορισµένες περιπτώσεις η θολωτή µορφή διατηρείται και εξωτερικά. Έχουν ένα µικρό αγιοθύριδο (παράθυρο)\nστον ανατολικό τοίχο στην κόγχη του ιερού, και η είσοδος είναι συνήθως στη δυτική πλευρά. Σε άλλες περιπτώσεις όπου η τοποθεσία δεν επιτρέπει η είσοδος είναι στη νότια πλευρά. Ορισµένοι δίκλιτοι ναοί (ναοί κτισµένοι ο ένας δίπλα στον άλλο) που εσωτερικά συνδέονται µε διαχωριστικά τόξα έχουν συνήθως µια είσοδο στη δυτική πλευρά και µία στη νότια, µια είσοδο για κάθε ένα κλίτος. Σε µερικές περιπτώσεις υπάρχει και παράθυρο στη νότια πλευρά του ναού. Άλλο χαρακτηριστικό γνώρισµα των ναών των Σφακίων είναι οι εξωτερικές διακοσµήσεις µε σκύφους (διακοσµητικά βαθιά πιατάκια που συνηθίζονταν ως διακοσµήσεις την εποχή της Ενετοκρατίας) πάνω από την είσοδο, και µερικές φορές στον ανατολικό τοίχο, πάνω από το αγιοθύριδο. Υπήρχε µια άλλη παράδοση να εντοιχίζουν τουλάχιστον ένα αρχιτεκτονικό κοµµάτι παλαιότερου κατεστραµµένου χριστιανικού ναού από την περιοχή, για να δείξουν τη διαχρονικότητα του χριστιανισµού και ότι εκεί, ή κάπου εκεί κοντά, υπήρχε παλαιότερα άλλη εκκλησία. Πολλές φορές επίσης βρίσκουµε ένα τουλάχιστο τάφο µε αρκοσόλιο (διακοσµητικό θολωτό τοίχο πάνω από τον τάφο) σε εσωτερικό ή εξωτερικό τοίχο του ναού, και σε άλλες περιπτώσεις σε τοίχο του περιβόλου του ναού. ∆ιαφέρουν βεβαίως οι ναοί οι οποίοι έχουν ανεγερθεί µέσα σε σπήλαια ή έχουν τη µια πλευρά τους τοίχο παλαιότερου ναού ο οποίος βρισκόταν µέσα σε σπήλαιο. Υπάρχει ακόµη κι ένας άλλος ναός, ο οποίος είναι τελείως διαφορετικός από όλους τους υπόλοιπους, ο ναός των Αγίων Αποστόλων, ο οποίος είναι ‘‘βυζαντινού ρυθµού’’, σταυροειδής µε τρούλο. Οµπροσγιαλός\nΟ πρώτος ναός που συναντούµε ανεβαίνοντας προς τα βόρεια της Χώρας, στα δεξιά µας στην πλατεία του χωριού, είναι ο Ναός της Παναγίας (Εισόδια). Είναι ένας σχετικά νέος ναός που έχει ανεγερθεί στην θέση παλαιού ναού του 17ου ή 18ου αιώνα. Ναός της Παναγίας (Εισόδια) - (α.α.1)\nΠιθανώς ο παλαιός ναός να είναι αυτός που δηλώθηκε από τον παπα-Γιωργίλα Σκορδίλη1 στην βενετική απογραφή των ναών του 1637 (βλέπε σελ. 86). Ο παλαιός ναός καταστράφηκε κατά τον γερµανικό βοµβαρδισµό της Χώρας Σφακίων το 1941 και έπειτα κατεδαφίστηκε από τους κατακτητές, οι οποίοι έκτισαν εκεί ένα πολυβολείο. Μετά την Κατοχή ο νέος ναός ανεγέρθηκε από τη Χρυσή Εµµ. Λεντάρη.2 Περίπου εκατό µέτρα Β∆ του ναού της Παναγίας βλέπουµε έναν άλλο ναό, της Αγίας Βαρβάρας.\nΝαός της Αγίας Βαρβάρας (α.α. 2)\nΑυτός είναι ένας ανακαινισµένος ναός βενετικής εποχής, Β∆ του χώρου σταθµεύσεως αυτοκινήτων στον Οµπροσγιαλό. Μια µαρµάρινη πλάκα λέει ότι «Έκτίσθη το έτος 1934 υπό Ιωάν. Μπαµπιολάκη Μποσινά και Οικογένεια Σταυρούδη» (Πιθανώς να ήταν ανέγερση νέου ναού στη θέση ναού βενετικής εποχής). Πρόσφατα, µετά το 1970, ανακαινίστηκε από απογόνους της οικογένειας Σταυρούδη.\nΤο επώνυµο Σκορδίλης το συναντούµε γραµµένο µε ιώτα και µε ύψιλον. Παλαιοτέρα βιβλία π.χ. «Ιστορία της Κρήτης» του Βασίλειου Ψιλάκη και παλαιά έγγραφα π.χ. «Προβελέγιον» (έγγραφο Hopf) χρησιµοποιούν το ύψιλον. Μεταγενέστεροι συγγραφείς χρησιµοποιούν το ιώτα όπως ο Στέφανος Ξανθουδίδης στο βιβλίο του «Η ενετοκρατία εν Κρήτη και οι κατά των Ενετών αγώνες των Κρητών» του 1939 και ο Πάρις Κελαϊδής στην «Εγκυκλοπαίδεια των Σφακίων» του 2007. Στο βιβλίο µου θα χρησιµοποιήσω το 1\nΝαός των Αγίων Παντελεήµονα και Νικολάου (α.α. 3)\nΠερίπου τριάντα µέτρα Ν∆ του ναού της Αγίας Βαρβάρας είναι ο καθεδρικός ναός της Χώρας Σφακίων των Αγίων Παντελεήµονα και Νικολάου µαζί µε τρεις άλλους ναούς στην ίδια περιφραγµένη τοποθεσία. Ο ναός των Αγίων Παντελεήµονα και Νικολάου είναι ένας δίκλιτος ναός και είναι ο καθεδρικός ναός της Χώρας Σφακίων. Ο πρώτος ναός, του Αγίου Παντελεήµονα, πιθανώς ανεγέρθηκε τον 17ο ή 18ο αιώνα, ενώ το δεύτερο κλίτος, ο ναός του Αγίου Νικολάου ανεγέρθηκε το 1817, όπως µας λέει µια επιγραφή πάνω από την νότια πόρτα του ναού. Γύρω από τον ναό είναι ορισµένοι οικογενειακοί τάφοι, µερικοί µε οξυκόρυφο αρκοσόλιο πάνω από τον τάφο, σε ρυθµό της εποχής της ενετοκρατίας. Έξω από τον νότιο τοίχο του ναού βρίσκεται ο τάφος του διακριθέντος στην επανάσταση του 1821 οπλαρχηγού και πρακτικού γιατρού Ιωσήφ χατζη-Γρηγοράκη.3 ιώτα έκτος από περιστάσεις όπου αναφέροµαι σε αποσπάσµατα από άλλα κείµενα που χρησιµοποιούν το ύψιλον. 2 3\nΠάρις Κελαϊδής, “Εγκυκλοπαίδεια των Σφακίων”, Αθήνα, 2007 (σελ. 107) Πάρις Κελαϊδής, “Εγκυκλοπαίδεια των Σφακίων”, Αθήνα, 2007 (σελ. 77)\nΟικογενειακοί τάφοι µε αρκοσόλια.\nΤο καµπαναριό του ναού.\nΑριστερά, η πύλη του βόρειου ναού του Αγίου Παντελεήµονα, στην δυτική πλευρά του ναού. Κάτω, Λεπτοµέρεια της επιγραφής πάνω από την πύλη στην νότια πλευρά του ναού του Αγίου Νικολάου.\nΜερικά µέτρα ΒΑ του ναού των Αγίων Παντελεήµονα και Νικόλαου βρίσκεται ο ερειπωµένος ναός του Χριστού.\nΝαός του Χριστού (α.α. 4)\nΟ ναός είναι πιθανώς βενετικής εποχής αλλά δυστυχώς ερειπωµένος.\nΜερικά µέτρα Β του ναού των Αγίων Παντελεήµονα και Νικολάου βρίσκονται δυο ναοί, ο ένας από αυτούς είναι ερειπωµένος. Οι ναοί αυτοί έχουν ανεγερθεί κατά τρόπο που καλύπτουν παλαιότερους ναούς οι οποίοι είχαν ανεγερθεί µέσα σε µικρά σπήλαια.\nΝαός της Ζωοδόχου Πηγής (α.α. 5) 15\nΟ πρώτος ναός, της Ζωοδόχου Πηγής, ανακαινίστηκε πριν από τον δεύτερο παγκόσµιο πόλεµο από την οικογένεια Χατζηγρηγοράκη και πιο πρόσφατα από την οικογένεια Κόρκακα, τα µέλη της οποίας είναι απόγονοι της οικογένειας Χατζηγρηγοράκη.\nΝαός του Αγίου Ελευθερίου (σπήλαιο) (α.α.6)\nΟ δεύτερος ναός, κολλητά δίπλα στον προηγούµενο ναό της Ζωοδόχου Πηγής, έχει καταστραφεί και µόνο τα ερείπιά του βλέπουµε σήµερα. Ναός του Αγίου Σπυρίδωνα (α.α.7)\nΠαίρνοντας τώρα µια νότια κατεύθυνση προς το λιµάνι συναντούµε τον επόµενο ναό, του Αγίου Σπυρίδωνα, µπροστά στο ξενοδοχείο “Σταυρής”. (Φωτογραφία κάτω στην προηγούµενη σελίδα )\nΑυτός ο ναός ανεγέρθηκε το 1993 στη θέση που υπήρχε τον 18o αιώνα ένας οµώνυµος ναός. Στο νεκροταφείο του προηγούµενου ναού, η παράδοση µας λέει, ότι θάψανε τον οπλαρχηγό και αγωνιστή της επανάστασης του 1821, τον ∆ηµήτριο Κουρµούλη, ο οποίος σκοτώθηκε πολεµώντας στην Ανώπολη. Το µνηµείο έξω από τον ναό αποκαλύφθηκε το 2001.\nΑριστερά είναι η φωτογραφία του µνηµείου του ∆ηµητρίου Κουρµούλη.\nΠιο κάτω, προς το λιµάνι, συναντούµε τον ναό του Αγίου Γεωργίου. Βρίσκεται στο δυτικό µέρος της Χώρας Σφακίων, στον Οµπροσγιαλό, πίσω από το ξενοδοχείο “Ξενία”. Ο ναός έχει ανεγερθεί κατά τρόπο που καλύπτει παλαιότερο ναό, ο οποίος είχε κτιστεί µέσα σε ένα µικρό σπήλαιο. Ανεγέρθηκε γύρω στα 1800 και έχει ανακαινισθεί προσφάτως. Ναός του Αγίου Γεωργίου (α.α. 8)\nΝαός της Αγίας Παρασκευής (σπήλαιο) (α.α.9)\nΒορειοανατολικά από το ναό του Αγίου Γεωργίου είναι µια σπηλιά µέσα στην οποία κάποτε υπήρχε ένας ναός. Αυτό το σπήλαιο µε κίονα σταλακτίτη είχε χρησιµοποιηθεί κάποτε ως ναός αλλά τώρα είναι κατεστραµµένος και εγκαταλειµµένος. Βρίσκεται στο δροµάκι που οδηγεί από τον προηγούµενο ναό, του Αγίου Γεωργίου, προς τα πάνω προς τον ασφαλτόδροµο για την Ανώπολη, περίπου εκατόν πενήντα µέτρα ΒΑ του ναού του Αγίου Γεωργίου.\nΑπό την τοποθεσία του ναού του Αγίου Γεωργίου, κάτω στο παλιό λιµάνι, κοιτάζοντας προς τον βορά, πάνω στο βουνό, µπορούµε να δούµε έναν άλλο ναό µέσα σε ένα σπήλαιο, το ναό του Αγίου Αντωνίου. Αυτός είναι περίπου διακόσια πενήντα µέτρα ΒΑ του ναού του Αγίου Γεωργίου. Αριστερά, άποψη του σπηλαίου, µε το ναό και µε ένα αρκοσόλιο απέξω, όπως φαίνεται από κάτω, από το παλαιό λιµάνι.\nΝαός του Αγίου Αντωνίου (α.α.10)\nΟ ναός έχει ανεγερθεί µέσα στο σπήλαιο και ήταν εκεί από την βενετική εποχή. Παρουσιάζεται στο χειρόγραφο της βιβλιοθήκης Χανίων (βλέπε σελ. 9495). Επίσης αναφέρεται στη βενετική απογραφή ναών του 1634 ως ναός ιδιοκτησίας του καπετάν ∆αµουλή Σκορδίλη (βλέπε. σελ. 86).\nΗ τοπική παράδοση λέει ότι το αρκοσόλιο έξω από το σπήλαιο του ναού είναι τάφος κάποιου µοναχού.\nΆποψη της Χώρας Σφακίων, προς το νέο λιµάνι, από την τοποθεσία του ναού του Αγίου Αντωνίου. Πάνω από τα πεύκα φαίνεται και το κατεστραµµένο βενετσιάνικο κάστρο. 19\nΚοιτάζοντας από το παλιό λιµάνι προς την ανατολή, προς το νέο λιµάνι, το Μαύρο Λιµιόνα, βλέπουµε ένα ακόµη ναό, του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου.\nΝαός του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου (α.α. 11) Αυτός ο ναός είναι βενετικής εποχής, και είναι ανακαινισµένος. Παρουσιάζεται στο χειρόγραφο της βιβλιοθήκης Χανίων (βλέπε σελ. 94-95). Πρέπει να είχε καταστραφεί αργότερα, γιατί ο Σφακιανός Γιάννης Τζαρδής θυµάται ότι ένας από τους προγόνους του τον ανέγειρε ως τάµα κατά τα µέσα του 19ου αιώνα.\nΠίσω από το ναό υπάρχουν οι τάφοι τριών ναυτικών που δεν ήσαν από τα Σφακιά και που πνιγήκανε εκεί στην περιοχή αυτή.\nΜεσοχώρι Το Μεσοχώρι είναι η δεύτερη συνοικία της Χώρας Σφακίων η οποία βρίσκεται ανατολικά από τον Οµπροσγιαλό, λίγο πιο πάνω από την παραλία. Για να επισκευτούµε τις εκκλησίες αυτής της συνοικίας ανεβαίνουµε τον ασφαλτόδροµο που οδηγεί έξω από το χωριό, προς το Φραγκοκάστελλο και τα Χανιά. Ο πρώτος ναός που συναντούµε είναι της Παναγίας των Ψαροµήλιγγων.\nΝαός της Παναγίας (Ζωοδόχος Πηγή) (α.α. 12)\nΑυτός είναι ναός του 15ου αιώνα, που αναφέρεται στην βενετική απογραφή των ναών του 1637 ως «Παναγία των Ψαροµήλιγγων» (βλέπε σελ. 86). Ο ναός κατέρρευσε το 1958 και µετά αναστηλώθηκε. Μία µαρµάρινη πλάκα πάνω από την είσοδο αναφέρει: «Εν µνήµη των προγόνων µας Ψαροµήλιγγων». 21\nΝαός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης (α.α. 13)\nΜερικά µέτρα πιο πάνω στον ίδιο δρόµο συναντούµε, στα αριστερά µας, τον ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης.\nΕίναι ναός του 15ου αιώνα, που αναφέρεται στη βενετική απογραφή των ναών του 1637 ως ιδιοκτησία της «αδελφότητος»4 Σαρακηνών 5 (βλέπε σελ.85). Ο ναός αναστηλώθηκε προσφάτως και τα θυρανοίξια έγιναν την Κυριακή 20 Μαΐου 2007.\nΟ επόµενος ναός βρίσκεται λίγο παραπάνω στον ίδιο δρόµο, αριστερά µέσα σε ένα στενό, περίπου πενήντα µέτρα ανατολικά από τον προηγούµενο ναό.\nΗ απογραφή χρησιµοποιεί τη λέξη “fraternita” η οποία µεταφράζεται ως «αδελφότητα» και χρησιµοποιήθηκε από τους Βενετούς στην απογραφή στην Κρήτη σε περιπτώσεις όπου οι ναοί ήσαν κοινή ιδιοκτησία µιας εκτεταµένης οικογένειας ή των κατοίκων ενός χωριού (βλέπε σελ. 85).\nΝαός των Αγίων Πάντων (α.α 14)\nΕίναι ένας ναός του 15ου αιώνα που αναφέρεται στη βενετική απογραφή των ναών του 1637 ως ιδιοκτησία της «αδελφότητος» των Σαρακηνών (βλέπε σελ. 86). Η νότια πλευρά του ναού κατέρρευσε και αναστηλώθηκε κάποτε κατά τη διάρκεια του 17ου αιώνα. Μερικές τοιχογραφίες – µικρογραφίες από τον 16ο αιώνα, µεγάλης καλλιτεχνικής και ιστορικής αξίας, έχουν διασωθεί.\nΣαρακηνοί, οικογένεια Σφακίων, απόγονοι των Σκορδίληδων. (Ψιλάκης Β. “Ιστορία της Κρήτης”, Τόµος 2, σελ. 149.)\nΦωτογραφία Κρητικό Πανόραµα\nΗ φωτογραφία αυτή µας δείχνει τις λίγες τοιχογραφίες που έχουν επιζήσει. Η κάθε µια είναι διαστάσεων 60Χ60 εκατοστά, διαχωρίζονται µε στενές πορφυρές ταινίες και σε κάθε τετράγωνο εικονίζονται δυο θέµατα. Οι εξηγήσεις των θεµάτων γίνονται σε απλή κρητική διάλεκτο της εποχής και όχι στην παραδοσιακή γλώσσα των Ευαγγελίων, κάτι µοναδικό στην παρουσίαση εικονογραφιών στην Κρήτη.\nΗ φωτογραφία, αριστερά, δείχνει το εσωτερικό του ναού µε τις λίγες διασωθείσες τοιχογραφίες στο πάνω αριστερά µέρος της φωτογραφίας. 24\nΜια από τις καλύτερες εικόνες, αριστερά, παρουσιάζει δυο επεισόδια, στην πάνω πλευρά την Αποκαθήλωση, ενώ στην κάτω µεριά τον Επιτάφιο Θρήνο. Η Αποκαθήλωση, δεξιά, έχει ως κεντρικό θέµα το Χριστό µαζί µε τα άλλα τέσσερα µέλη του δράµατος, την Παναγία αριστερά, τον Ιωσήφ να κρατάει στα γόνατά του το σώµα του Χριστού, τον Ιωάννη να κρατάει τα γόνατα του Χριστού και τον Νικόδηµο γονατιστό στα δεξιά. Πάνω από αυτή την παρουσίαση ο εικονογράφος εξηγεί, σε απλή κρητική διάλεκτο: «ΖΗΤΗΞΑ ΤΟ ΧΡΗΣΤΟ ΤΟΥ ΠΙΛΑΤΟ ΚΕ ΚΑΤΕΒΑΣΑΤΟΝΕ ΑΠΤΟ ΣΤΑΒΡΟ»\nΤο κάτω µέρος της εικόνας, δεξιά, παρουσιάζει λεπτοµέρεια του Επιτάφιου Θρήνου. Φωτογραφίες Κρητικό Πανόραµα\nΈνα άλλο παράδειγµα της εικονογραφίας από την Παλαιά ∆ιαθήκη είναι η παράσταση του πύργου της Βαβέλ µε εργάτες πάνω σε σκαλωσιές µε οικοδοµικά υλικά .\nΚαι µια άλλη χαρακτηριστική εικόνα είναι «Ο ΠΡΟΤΟΣ ΚΑΤΑΠΟ∆ΗΣΜΟΣ», άνθρωποι και ζώα καταποντίζονται µέσα στον κατακλυσµό.\nΈνα πολύ ενδιαφέρον άρθρο γι’ αυτόν το ναό και τις λίγες τοιχογραφίες που έχουν διασωθεί δηµοσιεύτηκε πρόσφατα στο περιοδικό Κρητικό Πανόραµα 6, και µια µελέτη γι’ αυτόν το ναό δηµοσιεύτηκε το 1971 από τον Κ. Ε. Λασσιθιωτάκη 7. 6 7\nΣταµατάκης Γ. Γρ.,Κρητικό Πανόραµα, τεύχος 12, Νοέµβριος – ∆εκέµβριος 2005 Λασσιθιωτάκης, Κ.Ε., “Κρητικά Χρονικά”, 1971, τόµος ΚΓ’ σελίδες 108-111.\nΣτον βόρειο εσωτερικό τοίχο του ναού υπάρχει ένα αρκοσόλιο. Είναι έντονα οξυκόρυφο µε τοιχογραφία την κοίµηση της Θεοτόκου στο εσωτερικό τµήµα. Τµήµατα άλλων τοιχογραφιών φαίνονται µέσα στο εσωτερικό του τόξου του αρκοσολίου. Η πλάκα της λάρνακας δεν υπάρχει πια. Όπως άλλα τέτοια αρκοσόλια κτισµένα στο εσωτερικό ναού, ήταν προορισµένο για το σώµα του κτήτορα.\nΣτο εξωτερικό του ναού παρατηρούµε διακόσµηση µε σχέδιο ενός καραβιού χαραγµένου στον σοβά στη νότια πλευρά του ναού, εποχής του 18ου αιώνα. Οι Σφακιανοί ήσαν οι κυριότεροι Κρήτες καραβοκύρηδες που ασχολούνταν ελεύθερα µε την ναυσιπλοΐα κατά την εποχή της Βενετοκρατίας και Τουρκοκρατίας. Αυτό το σχέδιο µπορεί να είναι απλώς διακοσµητικό, αλλά υπάρχει και περίπτωση να είναι τάµα, διότι τέτοιου είδους τάµατα συνηθίζονταν και σε άλλα µέρη της Ελλάδας.\nΣτον περίβολο βρίσκεται ένα µαρµάρινο αρχιτεκτονικό κοµµάτι πιθανώς από παλιά εκκλησία. Τέτοια αρχιτεκτονικά κοµµάτια τα βάζανε παραδοσιακά σε παλαιούς ναούς να δείχνουν τη συνέχεια της θρησκείας σε αυτόν τον τόπο. Φαίνεται ότι αυτό το κοµµάτι δεν χρησιµοποιήθηκε κατά την τελευταία αναστήλωση του ναού.\nΑφήνουµε τώρα τον ναό των Αγίων Πάντων και παίρνοντας µια Β∆ κατεύθυνση, ανηφορίζοντας στο δροµάκι, και σε περίπου 50 µέτρα, φτάνουµε στον δίκλιτο ναό του Χριστού και της Παναγίας.\nΑνεβαίνοντας προς τον ναό\nΝαός του Χριστού (Μεταµόρφωση) και Παναγίας (Κοίµηση της Θεοτόκου) (α.α. 15)\nΑρχικά υπήρχε µόνο ένας ναός, του Χριστού, κτίσµα του 16ου ή 17ου αιώνα. Ο δεύτερος ναός ανεγέρθηκε στα νότια του πρώτου ναού στις αρχές του 19ου αιώνα, ως δίκλητος. Ο νεότερος ναός, αφιερωµένος στην Κοίµηση της Θεοτόκου, έχει εντειχισµένη µια πλάκα, πάνω από τη νότια πόρτα του ναού, µε ηµεροµηνία 10 Αυγούστου 1839. Ο πρώτος ναός, του Χριστού, µπορεί να είναι αυτός που αναφέρεται ως ναός του Σωτήρος στη βενετική απογραφή των ναών του 1637 (βλέπε σελ. 87).\nΠάνω αριστερά, η επιγραφή µε την ηµεροµηνία ανεγέρσεως του δεύτερου ναού. Πάνω δεξιά, το καµπαναριό µεταξύ των δυο ναών. Στη φωτογραφία κάτω, βλέπουµε ένα αρχιτεκτονικό τµήµα, πιθανώς παλαιότερου χριστιανικού ναού, στα δεξιά της νότιας εισόδου του ναού, πάνω από ένα παράθυρο, µια παράδοση που δείχνει την συνέχεια της θρησκείας από παλαιότερους καιρούς.\n∆εξιά, ΝΑ άποψη του ναού.\nΚάτω, αρκοσόλια τάφων στο βόρειο τοίχο στον περίβολο του ναού.\nΚάτω, στο ναό αυτό ψάλλεται κάθε Πάσχα η ακολουθία της Ανάστασης. Το «Χριστός Ανέστη» του ιερέα και το ταυτόχρονο κάψιµο του Ιούδα από τη νεολαία του Μεσοχωρίου είναι µια από τις παραδόσεις στα Σφακιά.\nΠερίπου 150 µέτρα ΝΑ του ναού του Χριστού και Παναγίας βρίσκεται ο ναός του Αγίου Ιωάννη του Ριγολόγου.\nΝαός του Αγίου Ιωάννη του Ριγολόγου (α.α. 16)\nΡιγολόγος, είναι προσωνύµιο του Αγίου Ιωάννη του Προδρόµου. Οφείλεται, κατά την παράδοση, στο ότι θεραπεύει το “ρίγο” (κρυάδα µε τρέµουλο αλλά και ελώδης πυρετός).\nΕίναι ναός του 16ου ή 17ου αιώνα, ανακαινισµένος πρόσφατα. Η φωτογραφία, κάτω αριστερά, δείχνει το παραδοσιακό αρχιτεκτονικό τµήµα από παλαιότερο χριστιανικό ναό και ίχνη διακοσµητικών σκύφων πάνω από την πόρτα του ναού. Κάτω δεξιά, η φωτογραφία παρουσιάζει ένα τάφο µε αρκοσόλιο που βρίσκεται στη βόρεια πλευρά του ναού.\nΕκατό µέτρα δυτικά του ναού του Αγίου Ιωάννη του Ριγολόγου, σε µια µικρή πλατεία στο Μεσοχώρι, βρίσκουµε τα ερείπια του ναού του Αγίου Νικολάου.\nΝαός του Αγίου Νικολάου (α.α. 17)\nO ναός αυτός φαίνεται να είναι παλαιός άλλα δυστυχώς δεν έχουµε πληροφορίες για το πότε ανεγέρθη.\nΠερίπου εκατό µέτρα ΒΑ των ερειπίων του ναού του Αγίου Νικολάου βρίσκουµε τα ερείπια ενός άλλου ναού, των Αγίων Αναργύρων. Ο ναός αυτός είναι ο τέταρτος από αυτούς που αναφέρονται στη συµφωνία του 1435 µεταξύ των οικογενειών των Σκορδίληδων και των Βαλεριανών (βλέπε σελ. 83-84) και θα είναι ένας από τους 46 που κτίστηκαν τη δεκαετία του 1420-30, κατά τον Παπαδοπετράκη. Το έγγραφο που περιγράφει τα βοσκοτόπια των Βαλεριανών µας λέει ότι ο ναός αυτός ανεγέρθηκε από τον Μάρκο Βαλεριανό.\nΝαός των Αγίων Αναργύρων (α.α. 18)\nΦωτογραφία Wolfgang Kistler\nΈνα εικονοστάσι στέκεται µπροστά σε ένα τοίχο του ερηµωµένου ναού.\nΜερικά βήµατα πιο πάνω είναι ο ναός του Προφήτη Ηλία, ο τρίτος ναός του ίδιου του συµφωνητικού µεταξύ των οικογενειών των Σκορδίληδων και των Βαλεριανών.\nΝαός του Προφήτη Ηλία α.α. 19\nΕίναι παλαιός ναός του 15ου αιώνα, ανακαινισµένος. Ο ναός αναφέρεται στη συµφωνία του 1435 µεταξύ των οικογενειών Σκορδίληδων και των Βαλεριανών (βλέπε σελ. 83-84), όµως δεν αναφέρεται στην βενετική απογραφή του 1637 (βλέπε σελ. 84-87).\nΆποψη του καινούργιου καµπαναριού του ναού του Προφήτη Ηλία 35\nΠερίπου 200 µέτρα ΒΑ του ναού του Προφήτη Ηλία, πάνω στο δρόµο προς το Γεωργίτσι, βρίσκεται ο ναός του Τιµίου Σταυρού.\nΝαός του Τιµίου Σταυρού (α.α. 20)\nΕίναι ναός του 17ου αιώνα, ανακαινισµένος, δεξιά στο χωµατόδροµο προς το Γεωργίτσι. Αναφέρεται στη βενετική απογραφή του 1637 ως ιδιοκτησία της οικογένειας των Μαυροπάτερων (βλέπε σελ. 85).\nΑριστερά, µία άποψη του ναού από το Γεωργίτσι. Προτού ανεβούµε στο ερειπωµένο Γεωργίτσι, θα πάµε πρώτα πίσω προς τα νότια µας, για να δούµε πρώτα τις εκκλησίες της συνοικίας του Θόλου. 36\nΗ συνοικία του Θόλου βρίσκεται στην ανατολική πλευρά της Χώρας σε µεγαλύτερο υψόµετρο από τον Οµπροσγιαλό και το Μεσοχώρι, µε καλή θέα προς τις άλλες τρεις συνοικίες, το λιµάνι και τη δυτική ακτή προς το Λουτρό, από τη µια κατεύθυνση, και το Φραγκοκάστελλο και άλλα χωριά της επαρχίας προς τα ανατολικά.\nΤην έρευνά µας θα την αρχίσουµε από το ναό των Αγίων Αποστόλων, που για αιώνες ήταν ο πιο µεγαλοπρεπής στη Χώρα Σφακίων, ορατός από πολύ µακριά, από τους επισκέπτες που ερχόντουσαν από την ανατολική πλευρά του νησιού ή από τη θάλασσα µε καράβι. Ήταν κτισµένος πάνω ψηλά, στη ράχη του βουνού, εκεί που χωρίζει το Σφακιανό φαράγγι από το φαράγγι που τελειώνει µέσα στη Χώρα Σφακίων, του παπά το λαγγό (φαράγγι), και φαινόταν καθαρά από όλες τις κατευθύνσεις.\nΟ ναός αυτός είναι του 15ου αιώνα και σήµερα είναι σε κίνδυνο καταρρεύσεως. Το καµπαναριό είναι της εποχής του 1900. Όπως αναφέρεται από τον Σφακιανό ιστορικό Παπαδοπετράκη, ο ναός κτίστηκε από τους κατοίκους του Πατσιανού, οι οποίοι αρχικώς αδιαφόρησαν για την απόφαση όλων των Σφακιανών να κτίσουν εκκλησίες στη νέα πρωτεύουσα της επαρχίας, αλλά όταν είδαν όλες τις άλλες εκκλησίες αποφάσισαν και αυτοί να κτίσουν µια αλλά διαφορετική, πιο ωραία από τις άλλες.\nΝαός των Αγίων Αποστόλων (α.α. 21)\nΈτσι κτίστηκε ο ναός των Αγίων Αποστόλων σε ρυθµό βυζαντινό (βλέπε σελ. 82-83). Αναφέρεται επίσης στη συµφωνία του 1435 µεταξύ των Σκορδίληδων και των Βαλεριανών (βλέπε σελ. 83-84). Ο ναός παρουσιάζεται επίσης και στις τέσσερις χαλκογραφίεςσκίτσα από τις αρχές του 17ου αιώνα (βλέπε σελ. 90-96). Είναι παράξενο όµως ότι δεν αναφέρεται στη βενετική απογραφή ναών του 1637.\nΟ Παπαδοπετράκης στην “Ιστορία των Σφακίων” (σελ. 26-27) µας περιγράφει ένα γεγονός που συνέβη σε ένα πανηγύρι αρκετά χρόνια µετά την ανέγερση του ναού. Ένα κοτσύφι πέταξε και κάθισε πάνω στον τρούλο του ναού. Μερικοί από τους παρευρισκοµένους τράβηξαν τις πιστόλες τους να πυροβολήσουν τον κότσυφα. Άρχισαν να µαλώνουν ποιος θα πυροβολούσε πρώτος. Κάποιος πυροβόλησε και άλλοι που δεν πρόλαβαν άρχισαν να πυροβολούνται αναµεταξύ τους και έγινε φοβερό µακελειό. Πτώµατα παντού γύρω από το ναό. Όταν είδαν οι ιδιοκτήτες του ναού αυτή την τροµερή καταστροφή, εγκατέλειψαν το ναό για πάντα.\nΤο ναό τον ανέλαβε κάποιος ιεροµόναχος Ιωαννίκιος από τη συνοικία αυτή και τον αφιέρωσε στην Μονή της Αγίας Τριάδος των Τζαγκαρόλων, στο Ακρωτήρι. Ο Ηγούµενος και οι πατέρες της Μονής έρχονταν ετησίως να γιορτάσουν την εκκλησία, µέχρι το 1821. Αλλά µετά την επανάσταση αυτή, ο ναός εγκαταλείφθηκε και από αυτούς. Ο ναός κατέρρευσε κάποτε πριν από το 1940 και αναστηλώθηκε µετά την Κατοχή από τον παπαΒοτζάκη. Ο ναός χρειάζεται ξανά αναστήλωση διότι υπάρχει άµεσος κίνδυνος να καταρρεύσει. Πρόσφατη προσπάθεια των κατοίκων να τον αναστηλώσουν διακόπηκε από την υπηρεσία Βυζαντινών αρχαιοτήτων, η οποία έχει την ευθύνη για αυτούς τους ναούς, αλλά δυστυχώς χρηµατοδότηση για αυτή τη δουλειά δεν υπάρχει.\nΜια ενδιαφέρουσα φωτογραφία της ανατολικής πλευράς του ναού υπάρχει από τις αρχές του 1900 από τον Ιταλό ερευνητή Guiseppe Gerola, όπου φαίνονται τα ραγίσµατα στον τοίχο του ναού, που µερικά χρόνια αργότερα είχαν σαν αποτέλεσµα την κατάρρευσή του. Αυτή συγκρίνεται µε µια πρόσφατη φωτογραφία της ίδιας πλευράς του ναού στην οποία φαίνεται το καµπαναριό στα νότια του ναού, το οποίο κτίστηκε πιο πρόσφατα. ∆εξιά, πάνω από την είσοδο του ναού φαίνονται ίχνη από σκύφους καθώς και αρχιτεκτονικό µέλος από παλαιότερο ναό.\nΗ φωτογραφία, αριστερά,του θόλου, δείχνει τις σοβαρές ζηµίες που έχει υποστεί το τύµπανο που υποστηρίζει τον σφαιρικό θόλο µέσω των τεσσάρων σφαιρικών τριγώνων, ο οποίος κινδυνεύει να καταρρεύσει µαζί µε ολόκληρο το ναό. 39\nΗ φωτογραφία, αριστερά, του εσωτερικού του ναού µε το ιερό παρουσιάζει την τραγική κατάσταση που βρίσκεται σήµερα αυτός ο ναός.\nΈνα πολύ ενδιαφέρον χαρακτηριστικό είναι η χρήση µιας µαρµάρινης πλάκας µε τούρκικη επιγραφή ως ιερό βήµα µέσα στο ναό. Αυτό το µάρµαρο είναι από έναν από τους κουλέδες της περιοχής και φέρει το έτος 1868 στην επιγραφή. Φωτογραφία Κρητικό Πανόραµα\nΦωτογραφία Denis Coghlan\nΝαός της Υπαπαντής του Σωτήρος (α.α.22)\nΠερίπου εκατό µέτρα δυτικά του ναού των Αγίων Αποστόλων, βρίσκεται ο ναός της Υπαπαντής του Σωτήρος. Είναι ναός του 15ου ή 16ου αιώνα και µπορεί να είναι ο ναός που αναφέρεται ως ναός του Σωτήρος στη βενετική απογραφή των ναών του 1637 (βλέπε σελ. 87).\nΟ νότιος τοίχος του ναού είναι κεκλιµένος για την αντιστήριξη του ναού λόγω της Φωτογραφία Κρητικό Πανόραµα τοποθεσίας όπου είχε ανεγερθεί.\nΠάνω από την είσοδο του ναού υπάρχει αρχιτεκτονικό µέλος από παλαιότερο ναό.\nΣτον εσωτερικό βόρειο τοίχο υπάρχει παλαιό αρκοσόλιο, πάνω από τάφο, πιθανώς του κτήτορα του ναού. 42\nΠερίπου εκατό µέτρα νότια του ναού της Υπαπαντής του Σωτήρος, στον ίδιο δρόµο, υπάρχει ένας δίκλιτος ναός σε καλή κατάσταση.\nΝαός των Αγίων Ιωάννη Προδρόµου και Ιωάννη Θεολόγου (α.α. 23)\nΑνατολική άποψη του ναού.\nΟ ναός είναι του 15ου ή 16ου αιώνα και αναφέρεται ως ναός του Αγίου Ιωάννη Προδρόµου στη βενετική απογραφή των εκκλησιών του 1637, ως ιδιοκτησία της οικογένειας των Σκορδίληδων (βλέπε σελ. 87).\nΕκατό µέτρα Ν∆ του προηγούµενου ναού, ακολουθώντας τον ίδιο δρόµο, περνάµε δίπλα από ένα εικονοστάσι, το οποίο ανεγέρθηκε κοντά στο µέρος όπου υπήρχε παλιά ένας ναός του Αγίου Αθανασίου. Μερικά µέτρα βόρεια από το εικονοστάσι βρίσκεται ένας τοίχος, το µόνο ίχνος που φαίνεται σήµερα από αυτόν το ναό.\nΝαός του Αγίου Αθανασίου (α.α.24)\nΈνα µικρό άρθρο δηµοσιεύτηκε στο περιοδικό Κρητικό Πανόραµα Σεπτέµβριος – Οκτώβριος 2006, σελίδα 11, για αυτό το εικονοστάσι.\nΑκολουθώντας τον ίδιο δρόµο Ν∆, σε περίπου 150 µέτρα συναντούµε ένα άλλο ναό, δίπλα από το κτήριο του Λιµεναρχείου.\nΝαός του Αγίου Γεωργίου (α.α.25)\nΑυτός ο ναός είναι του 18ου ή 19ου αιώνα, δυστυχώς όµως δεν υπάρχουν άλλες πληροφορίες για αυτόν. Αν τώρα πάρουµε µια ΝΑ κατεύθυνση προς το Γυµνάσιο -Λύκειο της Χώρας, σε περίπου 150 µέτρα θα συναντήσουµε ένα άλλο ναό, και αυτός του Αγίου Γεωργίου.\nΝαός του Αγίου Γεωργίου (α.α. 26)\nΚαι αυτός ο ναός είναι του 18ου ή 19ου αιώνα, δυστυχώς όµως και εδώ δεν έχουµε άλλες πληροφορίες. Πάνω από την είσοδο του ναού παρατηρούµε ορισµένα αρχιτεκτονικά τµήµατα τα οποία πιθανώς να είναι από παλαιότερους ναούς\nΟ τελευταίος ναός στην συνοικία του Θόλου βρίσκεται άλλα 150 µέτρα ανατολικά του προηγούµενου ναού, ΒΑ από το Γυµνάσιο – Λύκειο της Χώρας.\nΝαός της Παναγίας (Εισόδια) (α.α. 27)\nΚαι αυτός ο ναός είναι του 18ου ή 19ου αιώνα, δυστυχώς όµως και εδώ δεν έχουµε άλλες πληροφορίες. Το καµπαναριό είναι κτίσµα της τελευταίας δεκαετίας.\nΠάνω από την είσοδο του ναού παρατηρούµε ορισµένα αρχιτεκτονικά τµήµατα, τα οποία πιθανώς να είναι από παλαιότερους ναούς, καθώς και ίχνη από σκύφους (φωτογραφία αριστερά). Στη νότια πλευρά του ναού υπάρχουν ίχνη από παλαιό αρκοσόλιο πάνω από εξωτερικό τάφο (φωτογραφία δεξιά). Καιρός τώρα να επισκεφθούµε και την τέταρτη συνοικία της Χώρας, το εγκαταλειµµένο και ερειπωµένο Γεωργίτσι.\nΘα αρχίσουµε την έρευνά µας στο Γεωργίτσι ακολουθώντας το χωµατόδροµο που περνάει µπροστά από το ναό του Τιµίου Σταυρού (α.α. 20). Στρίβουµε προς τα αριστερά, παίρνοντας µια δυτική κατεύθυνση και ανεβαίνοντας πάνω από το Μεσοχώρι και τον Οµπροσγιαλό, πάνω στο βουνό, όπου βρίσκονται σήµερα τα ερείπια του παλιού χωριού.\nΗ φωτογραφία εδώ µας δείχνει το Γεωργίτσι από το Μεσοχώρι, καθώς και τρεις ναούς, ένας από αυτούς ερειπωµένος, πάνω αριστερά δίπλα σε ένα δένδρο.\nΟ πρώτος ναός που θα επισκεφτούµε είναι αυτός από τον οποίο η συνοικία πήρε το όνοµά της, ο ναός του Αγίου Γεωργίου και ο οποίος φαίνεται χαµηλά, στην πάνω φωτογραφία.\nΝαός του Αγίου Γεωργίου (α.α. 28)\nΟ ναός είναι περίπου εκατό µέτρα στα νότια του δρόµου που πάει προς το Γεωργίτσι και περίπου 350 µέτρα από τη στροφή του δρόµου, µετά από το ναό του Τιµίου Σταυρού. Ο ναός είναι του 15ου αιώνα, ανακαινισµένος και αναφέρεται στη βενετική απογραφή του 1637 ως ναός όπου λειτουργούσε ο Πρωτόπαπας Μανόλης ∆ηµητρόπουλος (βλέπε σελ. 85).\nΑριστερά φωτογραφία του εσωτερικού του ναού. 49\nΟ ναός έχει διακοσµητικούς σκύφους πάνω από την είσοδο καθώς και ίχνη από σκύφους στην ανατολική πλευρά του ναού πάνω από το αγιοθύριδο.\nΗ ανατολική πλευρά του ναού µε ίχνη από σκύφους πάνω από το αγιοθύριδο.\nΤρεις από τους διακοσµητικούς σκύφους πάνω από την είσοδο του ναού. 50\nΝαός της Παναγίας (Κοίµηση) (α.α. 29)\nΑυτός ο ναός είναι ένας από δυο ερειπωµένους ναούς που βρίσκονται µερικά µέτρα πάνω από το δρόµο, στο ίδιο σηµείο που κατεβήκαµε για το ναό του Αγίου Γεωργίου. Είναι κτίσµα του 15ου αιώνα. Μόνο ο βόρειος τοίχος του ναού στέκεται σήµερα µε µερικές ωραίες παλαιές τοιχογραφίες.\nΜέρος του τοίχου µε µερικές από τις τοιχογραφίες.\nΆποψη του τοίχου από τη δυτική και την ανατολική πλευρά του ναού\nΑριστερά, µια άλλη από τις τοιχογραφίες που επιβίωσαν, µε την εικόνα ενός Αγίου.\nΗ κάτω φωτογραφία είναι λεπτοµέρεια από την ίδια τοιχογραφία όπου φαίνεται γραµµένο πάνω από την εικόνα του Αγίου το όνοµα Άγιος Γεώργιος. Η βενετική απογραφή του 1634 έχει δυο ναούς του Αγίου Γεωργίου (βλέπε σελ. 85). Ήδη είδαµε ένα ναό του Αγίου Γεωργίου (α.α. 28) περίπου εκατό µέτρα στα νότια του ναού της Παναγίας. Μήπως αυτός ο ναός, που σήµερα γνωρίζεται ως ναός της Παναγίας, είναι ο άλλος ναός του Αγίου Γεωργίου και όχι της Παναγίας, ο οποίος δεν αναφέρεται στη βενετική απογραφή; αναρωτιούνται µερικοί που έχουν παρατηρήσει αυτήν την επιγραφή.\nΝαός του Χριστού (α.α. 30)\nΣτη βόρεια πλευρά του ναού της Παναγίας υπάρχουν τα ερείπια ενός άλλου ναού, της ίδιας εποχής του 15ου αιώνα. Ο ναός αναφέρεται στη βενετική απογραφή του 1637 ως ναός του Σωτήρος, όπου ο Πρωτόπαπας Μανόλης ∆ηµητρόπουλος δήλωσε ότι λειτουργούσε (βλέπε σελ. 85).\n∆υο άλλες απόψεις του ναού, πάνω αριστερά η ανατολική πλευρά, και δεξιά το εσωτερικό του ναού.\nΜερικοί διακοσµητικοί σκύφοι έχουν διασωθεί πάνω από την είσοδο και ένας στην πίσω µεριά του ναού.\nΣτα αριστερά της εισόδου του ναού υπάρχει ένας παλαιός, σχεδόν καταστραµµένος, τάφος µε ίχνη αρκοσόλιου στο βόρειο τοίχο.\nΠερίπου διακόσια µέτρα δυτικά αυτών των δυο ερειπωµένων ναών, στο τέρµα του χωµατόδροµου, βρίσκεται ένας άλλος ναός, ανακαινισµένος, καθώς και τα ερείπια ενός άλλου ναού.\nΝαός της Αγίας Παρασκευής (α.α. 31)\nΟ ναός της Αγίας Παρασκευής είναι ένας παλαιός ναός του 15ου ή του 16ου αιώνα, ανακαινισµένος, και αναφέρεται στη βενετική απογραφή του 1637 ως ναός της Santa Veneranda, ένα όνοµα που οι καθολικοί είχαν για την Αγία Παρασκευή. Ο Πρωτόπαπας Μανόλης ∆ηµητρόπουλος δήλωσε στην απογραφή του 1637 ότι λειτουργούσε και σε αυτόν το ναό (βλέπε σελ. 85).\nΗ τοποθεσία του ναού είναι µια από τις πιο θεαµατικές στο Γεωργίτσι, µε θέα προς την ανατολή, το νέο λιµάνι και το Θόλο. Το Μεσοχώρι και ο Οµπροσγιαλός είναι κάτω από το ναό, προς τα νότια µακριά η Γαύδος και η Γαυδοπούλα και προς τη δύση το Λουτρό. Η φωτογραφία στην προηγούµενη σελίδα, κάτω, δείχνει τη θέα προς το νέο λιµάνι. Φωτογραφία Κρητικό Πανόραµα\nΕπάνω, το εσωτερικό του ναού.\nΣτις κάτω φωτογραφίες παρατηρούµε τέσσερις διακοσµητικούς σκύφους, στην ανατολική πλευρά του ναού, πάνω από το αγιοθύριδο (παράθυρο).\nΝαός του Αγίου Νικολάου (α.α. 32)\nΜερικά µέτρα κάτω από το ναό της Αγίας Παρασκευής είναι τα ερείπια του ναού του Αγίου Νικολάου. Πιθανώς αυτός να ανεγέρθηκε µετά το ναό της Αγίας Παρασευής, κατά τα τέλη του 17 ου αιώνα, γιατί δεν αναφέρεται στη βενετική απογραφή των ναών και δεν φαίνεται στον πίνακα στο χειρόγραφο της βιβλιοθήκης Χανίων (βλέπε σελ. 94-95).\nΚάτω, µία άλλη άποψη του ναού µε το λιµάνι και το ναό του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στο βάθος.\n∆εξιά φαίνονται οι δυο ναοί, της Αγίας Παρασκευής, στα δεξιά, και τα ερείπια του ναού του Αγίου Νικολάου, στα αριστερά.\nΚοιτάζοντας προς τα δυτικά από το ναό του Αγίου Νικολάου, βλέπουµε πρώτα το ναό του Τιµίου Σταυρού, στο Ακρωτήριο Πούντα, δυτικά από τα Γλυκά Νερά, και το ναό του Αγίου Χαραλάµπους, στο Λουτρό. Επίσης, ο δρόµος προς την Ανώπολη φαίνεται στα δεξιά της φωτογραφίας.\nΑκολουθώντας το καλντερίµι, σε βόρεια κατεύθυνση από την Αγία Παρασκευή, σε περίπου εκατό µέτρα, βρίσκουµε τον επόµενό µας ναό, της Παναγίας.\nΝαός της Παναγίας (Ευαγγελισµός) (α.α. 33)\nΕίναι ναός του 16ου ή 17ου αιώνα, ανακαινισµένος, για τον οποίο δεν έχουµε καµιά πληροφορία. Κάτω, ΝΑ άποψη του ναού.\nΓυρίζοντας ξανά προς το Μεσοχώρι, καθώς κατεβαίνουµε το χωµατόδροµο από το Γεωργίτσι, λίγο πριν φτάσουµε στη στροφή προς τα δεξιά, στα αριστερά µας, πάνω στην απότοµη πλαγιά του βουνού, υπάρχει ένα σπήλαιο µέσα στο οποίο υπήρχε ένας ναός της Αγίας Παρασκευής. Μπροστά στο σπήλαιο τοποθετούνται µελίσσια, και γι’ αυτό έχει κτιστεί εκεί ένας πέτρινος τοίχος, ξερολιθιά, για να προστατεύει τα µελίσσια από τον άνεµο.\nΝαός της Αγίας Παρασκευής (σπήλαιο) (α.α.34)\n∆υστυχώς δεν έχω πληροφορίες γι’ αυτό το ναό, και ούτε είχα την ευκαιρία να ανεβώ κοντά του να τον φωτογραφίσω. Κάτω, µια άλλη άποψη του σπηλαίου.\nΕκκλησίες έξω από τις τέσσερις συνοικίες\nΥπάρχουν τρεις ακόµη ναοί κοντά στη Χώρα Σφακίων, λίγο πιο έξω από τις τέσσερις συνοικίες που περιγράψαµε µέχρι τώρα. Ένας είναι δυτικά, πάνω από το χωριό, και οι άλλοι δύο είναι ανατολικά, µπροστά στη θάλασσα, µέσα σε σπήλαια.\nΠαίρνοντας το δρόµο προς την Ανώπολη, πριν από τη στροφή στο φαράγγι του Ίλλιγκα, παίρνουµε το δρόµο στα δεξιά µας που ανεβαίνει προς το βουνό. Ανεβαίνοντας συναντούµε ό,τι έχει µείνει από το παλιό καλντερίµι που πήγαινε στην Ανώπολη, προτού ανοιχτεί ο δρόµος πριν από πενήντα χρόνια περίπου. Σε απόσταση περίπου δυο χιλιοµέτρων από το χωριό, σε υψόµετρο περίπου 180 µέτρων, βρίσκουµε το ναό της Αγίας Τριάδος. Μπροστά στο ναό είναι πολλά µελίσσια και η θέα προς τη Χώρα Σφακίων είναι µαγική.\nΝαός της Αγίας Τριάδος (α.α. 35)\nΠιθανώς να είναι κτίσµα του 17ου αιώνα. ∆ύο από τις χαλκογραφίες που έχουµε από τον 17ο αιώνα δείχνουν ένα ναό ψηλά στο βουνό, πιθανώς σε αυτή την τοποθεσία (Marco Boschini, βλέπε σελ. 92 και Monanni, σελ. 93 ). Επίσης στη βενετική απογραφή του 1637 ο παπα-Γιωργίλας Σκορδίλης δήλωσε ένα ναό της Αγίας Τριάδος ως δική του ιδιοκτησία αλλά χωρίς λεπτοµέρειες της τοποθεσίας του ναού ( βλέπε σελ. 87). 62\nΑριστερά, το εσωτερικό του ναού.\n∆εξιά, η τρύπα του ∆ασκαλογιάννη.\nΣτον εσωτερικό βόρειο τοίχο του ναού υπάρχει µια τρύπα µέσα στο βράχο που σχετίζεται µε µια άλλη τοπική παράδοση. Αυτή λέγεται η τρύπα του ∆ασκαλογιάννη και η παράδοση λέει ότι συγκοινωνούσε µε τη σπηλιά του ∆ασκαλογιάννη, κάτω στη θάλασσα, όπου λειτουργούσε το νοµισµατοκοπείο της επανάστασης του 1770.\nΝΑ της Χώρας Σφακίων υπάρχουν δυο ακόµη ναοί µέσα σε σπήλαια σε απόσταση περίπου δυο χιλιοµέτρων από το κέντρο της Χώρας. Ο πρώτος είναι ένας ερειπωµένος ναός µέσα σε σπήλαιο στο Ακρωτήριο της Πηγάδας. Πλησιάζουµε την τοποθεσία του ακρωτηρίου που είναι στα νότια του βενζινάδικου BP, ακολουθώντας το δρόµο προς το Φραγκοκάστελλο, και πίσω από το βενζινάδικο ακολουθούµε ένα µονοπάτι κατευθείαν προς το νοτιά. Στη βόρεια πλευρά ενός µεγάλου ανοίγµατος που µοιάζει µε πηγάδι, προς τη θάλασσα, υπάρχει ένα µικρό σπήλαιο όπου κάποτε υπήρχε ένας ναός της Αγίας Κυριακής. Σήµερα δεν φαίνονται ίχνη αυτού του ναού, αλλά ο Γάλλος καθηγητής, αρχαιολόγος και σπηλαιολόγος Paul Faure, ο οποίος µελέτησε τα σπήλαια της Κρήτης, µας λέει ότι βρήκε ίχνη Χριστιανικού ναού µέσα σε αυτό το σπήλαιο, όταν το επισκέφθηκε γύρω στα 1960 - 1970 (βλέπε σελ. 98).\nΝαός της Αγίας Κυριακής (σπήλαιο) (α.α. 36)\nΗ τοποθεσία της πηγάδας µε άποψη προς τα δυτικά, όπου φαίνεται ο δρόµος προς την Ανώπολη και το Λουτρό αριστερά, στο βάθος.\nΗ πηγάδα στο ακρωτήριο. Κάτω φαίνεται η θάλασσα. 65\nΟ δεύτερος ναός ΝΑ της Χώρας είναι µέσα σε σπήλαιο και αυτός, κάτω στη θάλασσα, νότια από το ξενοδοχειακό συγκρότηµα «Βριτοµάρτης», στην τοποθεσία Αµµούδι.\nΝαός του Αγίου Χαραλάµπους (σπήλαιο) (α.α. 37)\nΑυτός ο ναός είναι του 19ου ή αρχές του 20ου αιώνα, αλλά δυστυχώς δεν έχουµε ιστορικές πληροφορίες για το ναό.\nΚοντινή άποψη του ναού. 66\nΗ αναζήτησή µας µέσα στις τέσσερις συνοικίες της Χώρας Σφακίων και στη γύρω περιοχή είχε σαν αποτέλεσµα να βρούµε 37 ναούς, από τους οποίους οι δύο, µέσα σε σπήλαια, είναι εγκαταλειµµένοι και οκτώ είναι ερειπωµένοι. Στην καταµέτρηση αυτή, µετράµε τους δίκλιτους ναούς σαν ένα ναό. Αν υπολογίσουµε τους δίκλιτους ναούς ως δυο, τότε το σύνολο των ναών είναι 40.\nΗ σηµερινή ενορία της Χώρας Σφακίων καλύπτει δυο ακόµη τοποθεσίες και γι’αυτό η µελέτη µας θα καλύψει και τους ναούς σε αυτές τις τοποθεσίες, και µε αυτό τον τρόπο θα καλύψουµε ολόκληρη την ενορία της Χώρας Σφακίων. Μουρί\nΗ µια τοποθεσία είναι το παλιό, ιστορικό χωριό της επαρχίας Σφακίων, το Μουρί. Αυτό είναι ενα απο τα ορεινότερα χωριά της επαρχίας και οι κάτοικοί του παραχείµαζαν στη Χώρα Σφακίων και γι’αυτό ήταν πάντα τµήµα της κοινότητος και της ενορίας της Χώρας. Η απόσταση από το δρόµο, µέσω Ανώπολης, είναι σχεδόν 25 χιλιόµετρα και η κατάσταση του δρόµου µετά την Ανώπολη είναι δύσκολος χωµατόδροµος. Το υψηλότερο µέρος του εγκαταλειµµένου χωριού είναι σε ένα υψόµετρο περίπου 1.000 µέτρα. Σε αυτή την περιοχή υπάρχουν τέσσερις ναοί, δυο παλαιοί, ένας που ανεγέρθηκε πρόσφατα στην περιοχή του χωριού και ένας τέταρτος, κάτω από το χωριό, µέσα στο φαράγγι του Καβή που είναι στα δυτικά του χωριού.\nΚάτω µία άποψη από το εγκαταλειµµένο Μουρί, µε θέα προς το Λιβυκό Πέλαγος. Στα αριστερά, διακρίνεται ένας από τους ναούς που περιγράφεται παρακάτω και στα δεξιά στον ορίζοντα διακρίνεται η Γαύδος.\nΟ πρώτος από τους παλαιούς ναούς είναι ο δίκλιτος ναός του Χριστού και της Παναγίας τον οποίο συναντούµε στο µέσον του ερειπωµένου χωριού, περίπου ένα χιλιόµετρο πριν από το τέλος του χωµατένιου δρόµου.\nΝαός του Χριστού και της Παναγίας (Γέννηση της Θεοτόκου) (α.α.38)\nΠάνω, η νότια άποψη του ναού. Ένας παλιός τάφος µε αρκοσόλιο στέκεται στην ΝΑ εξωτερική γωνιά του ναού. Υπάρχουν αµφιβολίες για πότε ανεγέρθηκε ο πρώτος ναός, του Χριστού. Ορισµένοι πιστεύουν ότι αναγέρθηκε τον 17ο αιώνα. Όµως µια πλακά πάνω από την δυτική θύρα έχει τον αριθµό 18 (το υπόλοιπο της χρονολογίας λείπει) που υποδηλώνει χρονολογία του 19ου αιώνα. Ο δεύτερος ναός, της Παναγίας, ανεγέρθηκε το 1859 όπως µας φανερώνει µια πλάκα πάνω από την θύρα στη νότια πλευρά του ναού.\nΗ διπλή οξυκόρυφη στέγη το δίκλιτου ναού έχει επιδιορθωθεί µε µια πλάκα από σκυρόδεµα (µπετό) κατά ένα τρόπο που έχει αλλάξει τελείως την παλαιά όψη του ναού. 69\nΠάνω, η ανατολική άποψη του ναού, κάτω η δυτική άποψη, µε την θύρα του ναού του Χριστού.\nΣτην επάνω φωτογραφία ο αριθµός 18 είναι σκαλισµένος σε µια πλάκα στο υπέρθυρο του ναού του Χριστού. Στα δεξιά το έτος 1859 µόλις διακρίνεται στο υπέρθυρο του ναού της Παναγίας.\nΚάτω, τα δυο ιερά στο εσωτερικό του ναού.\nΈνα χιλιόµετρο παρακάτω, εκεί που τελειώνει ο χωµατόδροµος, στο νοτιότερο µέρος του χωριού, βρίσκουµε το ναό του Αγίου Γεωργίου.\nΝαός του Αγίου Γεωργίου (α.α. 39)\nΑυτός ο ναός µπορεί να είναι παλαιότερος από τον προηγούµενο ναό του Χριστού και της Παναγίας, πιθανώς 16ου ή του 17ου αιώνα, διότι φαίνονται ίχνη από διακοσµητικούς σκύφους στο υπέρθυρο του ναού, κάτι το οποίο το συναντούµε σε ναούς της βενετικής εποχής. Και εδώ η οξυκόρυφη στέγη του ναού έχει επιδιορθωθεί µε µια πλάκα απο σκυρόδεµα (µπετό) κατά τρόπο που έχει αλλάξει τελείως την παλαιά όψη του ναού. Κάτω αριστερά, η ΝΑ άποψη του ναού που δείχνει την αλλαγµένη όψη της στέγης. ∆εξιά, το ιερό του ναού.\nΟ τρίτος ναός στην ίδια περιοχή, στην τοποθεσία Κατσούρα, είναι ένας σχετικά νέος ναός που ανεγέρθηκε από τον Ανδρέα Μπραουδάκη το 1968. Αν και αυτός ο ναός δεν είναι ένας από τους παλαιούς ναούς της ενορίας, συµπεριλαµβάνεται σε αυτή την µελέτη για να καλύψουµε όλους τους ναούς που βρεθήκαν κατά την διάρκεια αυτής της έρευνας.\nΝαός του Αγίου Νεκταρίου (α.α.40)\nΑριστερά, το εσωτερικό του ναού. 73\nΟ τέταρτος ναός στο Μουρί, ο ναός του Τιµίου Σταυρού, βρίσκεται µέσα στο φαράγγι, δυτικά του χωριού. Κάποιος µπορεί να πάει εκεί ή από το χωριό, από ένα µονοπάτι σε απόσταση περίπου ενός χιλιοµέτρου, ή από µια διακλάδωση στα δεξιά του δρόµου που ανεβαίνει στο χωριό, από µια διασταύρωση περίπου 8 χιλιόµετρα από την Ανώπολη. Ο ναός είναι στη δυτική πλευρά του φαραγγιού.\nΝαός του Τιµίου Σταυρού (α.α. 41)\nΟ ναός κτίστηκε πριν από το 1400 και σηµαντικά έργα για την προστασία του έγιναν το 1978. Έχει καλυφθεί από πάνω και από δύο πλευρές µε πλάκες απο σκυρόδεµα (µπετό) για την προστασία του από τα νερά του φαραγγιού κατά τρόπο που έχει αλλάξει τελείως η παλαιά όψη του. Οι παλαιές τοιχογραφίες έχουν υποστεί σοβαρή ζηµιά από τα νερά που έχουν µπει κατά καιρούς µέσα στον ναό. Ο ναός σήµερα είναι βυθισµένος σχεδόν δυο µέτρα µέσα στην κοίτη του φαραγγιού. Πριν από 5 χρόνια είχε σχεδόν καλυφθεί από πέτρες και λάσπη από τα νερά του φαραγγιού και χρειάστηκε να τον ξεθάψουν. 74\nΜια κοντινή άποψη του ναού.\nΗ παράδοση λέει ότι ο ναός κτίσθηκε από έναν Σφακιανό καραβοκύρη που είχε πάει για κυνήγι στα βουνά, έχασε το δρόµο του µέσα στο φαράγγι, και διψώντας έκανε τάµα στον Τίµιο Σταυρό ότι αν έβρισκε νερό θα έκτιζε ένα εκκλησάκι. Εκείνη τη στιγµή είδε ένα αγρίµι το οποίο το σκότωσε µε το τόξο του, αλλά είδε ότι το αγρίµι είχε το µούσι του βρεγµένο και σύντοµα βρήκε την πηγή µε το νερό εκεί κοντά. Ο κυνηγός σύντοµα έχτισε τον µικρό ναό µέσα στο φαράγγι και εκεί κοντά, πάνω από το φαράγγι, έχτισε και σπίτι για να ζήσει και έτσι κτίστηκε εκεί το χωριό Μουρί.8\nΠάρις Κελαϊδής, “Τα ριζίτικα στα Σφακιά”, Αθήνα, 1984, Τόµος Β, (σελ. 206-211). 75\nΑκολουθούν φωτογραφίες από τµήµατα τοιχογραφίας τα οποία δείχνουν την τραγική κατάσταση του εσωτερικού αυτού του ναού. Αυτά είναι από τα καλύτερα παραδείγµατα τοιχογραφιών από όσες έχουν διασωθεί. Πολλές άλλες έχουν τελείως καταστραφεί.\nΤµήµα τοιχογραφίας που δείχνει το αγρίµι της ιστορίας του κτήτορα,πάνω δεξιά στην φωτογραφία.\nΑριστερά, η πηγή της παράδοσης όπου το αγρίµι έπινε νερό. 77\n∆ιχαλώµατα, Καλοί Λάκκοι\nΤο χωριό Καλοί Λάκκοι ήταν καλοκαιρινό χωριό κατοίκων της Χώρας Σφακίων και γι’αυτό ο ναός κοντά σε αυτό το χωριό ανήκε, και ανήκει, στην ενορία της Χώρας Σφακίων. Είναι παλαιός ναός του 15ου αιώνα, που βρίσκεται µέσα στο Σφακιανό φαράγγι σε υψόµετρο περίπου 800 µέτρων, ενάµισι χιλιόµετρο νότια από το παλιό χωριό Καλοί Λάκκοι, δυτικά από το χωριό Ίµπρος, κοντά σε ένα εγκαταλειµµένο οικισµό που ονοµαζόταν ∆ιχαλώµατα (το Σφακιανό φαράγγι χωρίζεται σε δυο παρακλάδια σε αυτή την τοποθεσία). Ο επισκέπτης µπορεί να επισκεφτεί το ναό ή ανεβαίνοντας το Σφακιανό φαράγγι ή πηγαίνοντας από την Ίµπρο.\nΦωτογραφία Jean Hannan\nΆποψη του ναού από το µονοπάτι από την κατεύθυνση της Ίµπρου.\nΝαός του Αγίου Παύλου (α.α. 42)\nΦωτογραφία Simon Stutz\nΟ ναός αναφέρεται στη συµφωνία του 1435 µεταξύ των οικογενειών Σκορδίληδων και των Βαλεριανών (βλέπε σελ. 83-84). Το ίδιο έγγραφο µας λέει ότι ο ναός ανεγέρθηκε από τους αδελφούς Βαλεριανούς. Ο ναός ανακαινίστηκε το 1965 από τον Ανδρέα Μπαµπιολάκη, της Σφακιανής οικογενείας από τη Χώρα, η οποία είχε καλοκαιρινή διαµονή στους Καλούς Λάκκους. Η οξυκόρυφη στέγη του ναού έχει επιδιορθωθεί µε µια πλάκα απο σκυρόδεµα (µπετό) κατά τρόπο που έχει αλλοιώσει τελείως την παραδοσιακή όψη του ναού.\nΝ∆ άποψη του ναού.\nΤο ιερό του ναού.\nΑναζητώντας τις εκατό εκκλησιές της Χώρας Σφακίων µέσα στα ιστορικά αρχεία Αυτό το κεφάλαιο καλύπτει το δεύτερο µέρος της έρευνας για τις εκατό εκκλησίες της Χώρας Σφακίων, αυτή τη φορά µέσα σε βιβλιοθήκες και αρχεία, όπου έλπιζα να βρω σχετικές πληροφορίες για αυτό το θέµα. Στις επόµενες σελίδες λοιπόν παρουσιάζεται µια µελέτη ιστορικών πηγών από τον 14ο αιώνα µέχρι σήµερα που θα µπορούσε να µας βοηθήσει να κατανοήσουµε αυτήν την παράδοση. Η µελέτη αυτή προσπαθεί να βρει µαρτυρίες για τις εκκλησίες της Χώρας Σφακίων, πότε κτίστηκαν, πότε καταστράφηκαν, καθώς και περιγραφές της Χώρας Σφακίων από ξένους περιηγητές και άλλους ερευνητές ανά τους αιώνες. Επίσης καλύπτει ό,τι πληροφορίες βρέθηκαν από πιο πρόσφατες πηγές, από βιβλία, άρθρα και άλλες απογραφές που ανακάλυψα.\nΕλάχιστες είναι, δυστυχώς, οι πληροφορίες που υπάρχουν για τις εκκλησίες της Χώρας Σφακίων, για το χρόνο που κτίστηκαν, και καταστράφηκαν. Ορισµένα ιστορικά περιστατικά όµως µπορούν να µας βοηθήσουν να βγάλουµε κάποια συµπεράσµατα για το τι πιθανώς να είχε συµβεί µέσα στο πέρασµα των αιώνων. Πληροφορίες για τη Χώρα Σφακίων κατά την περίοδο της Βυζαντινής κυριαρχίας δεν υπάρχουν και ούτε εκκλησιαστικά ερείπια από αυτήν την εποχή έχουν βρεθεί στο χωριό. Όταν η Κρήτη περιήλθε στην κυριαρχία των Βενετών, η περιοχή των Σφακίων χωρίστηκε σε τρεις «βαρωνίες». Της Ανώπολης, των Σφακίων και του Αγίου Νικήτα. Η Ανώπολη ήταν το επίκεντρο της περιοχής, ως έδρα της Βυζαντινής αρχοντικής οικογένειας Σκορδίλη. Μετά την καταστροφή της Ανώπολης από τους Βενετούς το 1367, κατά την τελευταία φάση της επαναστάσεως των τριών αδελφών Καλλέργη και την εκκένωση και ερήµωση ολοκλήρου του οροπεδίου µε διάταγµα να µην πατήσει κανείς εκεί πόδι για εκατό χρόνια, η «βαρωνία» της Ανώπολης καταργήθηκε και ολόκληρη η επαρχία των Σφακίων ενώθηκε σε µια διοικητική περιοχή µε έδρα τη Χώρα Σφακίων 9 . Οι πρώτες εκκλησίες στη Χώρα Σφακίων\nΤο χωριό αυτό, όπως µας πληροφορεί ο Επίσκοπος και ιστορικός των Σφακίων Γρηγόριος Παπαδοπετράκης 10, ανακηρύχτηκε πρωτεύουσα ολόκληρης της περιοχής. Οι Λευκορείτες, για να υποστηρίξουν την ένωση και για να έχουν συνεχή σχέση και οµόνοια µεταξύ τους, συµφώνησαν όπως όλα τα χωριά ως και κάθε µια από τις επιφανείς οικογένειες των Σφακίων να κτίσουν εκεί µια εκκλησία. Μας λέει, λοιπόν, ότι τότε κτίστηκαν 45 εκκλησίες διαφόρων Αγίων «ώστε εις όλας σχεδόν τας του έτους εορτάς είχον 9\nΨιλάκης, Β. “Ιστορία της Κρήτης” (µεταγλωττισµένη) Τόµος 2, , Αθήνα (σελ. 355). Παπαδοπετράκης, Γ. “Ιστορία των Σφακίων, ήτοι µέρος της Κρητικής ιστορίας”, Αθήνα 1888 (σελ. 26).\nενταύθα πανηγύρεις, ας εώρταζον εθνικώς µε ευωχίας, µε χορούς και συµπόσια, προσερχόµενοι εξ όλων των χωρίων ». Μας λέει, επίσης, ότι µια ακόµη εκκλησία κτίστηκε αργότερα από τους κατοίκους του Πατσιανού, οι οποίοι αρχικώς αδιαφόρησαν σ’αυτή την απόφαση αλλά, όταν είδαν όλες τις άλλες εκκλησίες, αποφάσισαν και αυτοί να κτίσουν εκκλησία αλλά διαφορετική, πιο ωραία από τις άλλες. Έτσι κτίστηκε ο ναός των Αγίων Αποστόλων στο ανατολικό µέρος της Χώρας Σφακίων, σε ρυθµό βυζαντινό.\nΗ πρώτη γραπτή µαρτυρία από περιηγητή αυτής της εποχής ήταν του Φλωρεντίνου Ιερωµένου Cristoforo Buondelmonti, ο οποίος ταξίδεψε σε όλη την Κρήτη την Άνοιξη του 1415 11. Ταξιδεύοντας στη νότια ακτή της Κρήτης, από τα ανατολικά προς τα δυτικά, και αφού πέρασε από το καστέλι του Αγίου Νικήτα (Φραγκοκάστελο), µας λέει:\n«Έπειτα έφτασα στην άλλη άκρη του κόλπου και βρήκα εκεί την αρχαία πόλη Σφίκιον (Sfichium στα Λατινικά) µια από τις πιο παλιές που υπάρχουν. Μόλις την είδα, έκλαψα πολύ στο θέαµα αυτού του ερειπωµένου τόπου. Αλίµονο, γιατί οι δυστυχισµένοι θνητοί, νοιάζονται να κτίζουν τόσους όγκους πέτρας; Γιατί µηχανεύονται να µαζεύουν και να υψώνουν όγκους µαρµάρου, αφού όλα αυτά εξαφανίζονται όπως η δόξα που περνά σε µια ώρα; Οι χωρικοί κατέχουν ένα µέρος αυτού του τόπου χωρίς οχυρώσεις……». «Έπειτα εγκαταλείψαµε αυτό τον τόπο και γρήγορα….». ∆εν υπάρχει καµία αµφιβολία ότι ο Buondelmonti περιέγραφε την τοποθεσία της Χώρας Σφακίων, γιατί οι επόµενες στάσεις του ήσαν η Ανώπολη (όπου λέει ότι οι Σφακιανοί βόσκουν τα κοπάδια τους εκεί αλλά δεν καλλιεργούν την γη, γιατί φοβούνται την τιµωρία από τους Βενετούς) και ο Φοίνικας (µας λέει ότι τότε ονοµαζόταν Λουτρό).\nΟπότε, τα γεγονότα που περιγράφει ο Παπαδοπετράκης για το κτίσιµο των εκκλησιών δεν θα είχαν συµβεί πριν από το 1415, όταν πέρασε από εκεί ο Buondelmonti, αλλά µετέπειτα.\nΕίκοσι χρόνια αργότερα βρίσκουµε δυο έγγραφα 12 µε πληροφορίες σχετικές µε τις εκκλησίες της Χώρας Σφακίων. Το ένα έγγραφο του 1435 είναι ένα συµφωνητικό γάµου για να σταµατήσουν οι σκοτωµοί µεταξύ δύο µεγάλων οικογενειών της περιοχής, των «Σκορδυλών» (Σκορδίλη) και των Βαλεριανών, µε το παραδοσιακό Cristoforo Buondelmonti, “Ένας γύρος της Κρήτης στα 1415”, µετάφραση Μάρθα Αποσκίτη, Ηράκλειο, 1983 (σελ. 38). 12 Βουρδουµπάκης, Α. “∆ύο ανέκδοτα έγγραφα εκ Σφακίων”, Επετηρίς Εταιρίας Κρητικών Σπουδών, 2 (1939). 11\n«συµπεθεριό». Το δεύτερο έγγραφο, και αυτό του 1435, περιγράφει τα βοσκοτόπια και την περιουσία της οικογένειας των Βαλεριανών, το οποίο υπογράφουν µέλη και των δυο οικογενειών. Με αυτό το συµφωνητικό οι Σκορδίληδες αναγνωρίζουν τα βοσκοτόπια των Βαλεριανών και µέσω της συγγένειας, λόγω συµπεθεριού, θα µπορούσαν στο µέλλον και οι δυο οικογένειες να βόσκουν τα κοπάδια τους ανενόχλητες στα κοινά βοσκοτόπια. Στο δεύτερο έγγραφο αναφέρονται τέσσερις εκκλησίες σαν σύνορα της περιουσίας των Βαλεριανών. Αυτές είναι: • Ο Άγιος Παύλος, στο τέρµα του Σφακιανού Λαγγού, το οποίο έγγραφο λέει ότι κτίστηκε από τους αδελφούς Βαλεριανούς. • Οι Άγιοι Απόστολοι, όπου τα σύνορα κατεβαίνουν από την προηγούµενη εκκλησία. • Oι Άγιοι Ανάργυροι, που το έγγραφο λέει ότι την έκτισε «ο πατέρας µας Μάρκος Βαλεριανός».\n• Ο Άγιος Ηλίας, που είναι «εκατό οργιές µακριά από το σπίτι των συµπεθέρων µας Σκορδύλων».\nΑπό αυτές τις τέσσερις εκκλησίες οι τρεις ακόµη υπάρχουν και µόνο εκείνη των Αγίων Αναργύρων είναι ερειπωµένη (α.α. 42, 21, 18 και 19).\nΑν και υπάρχουν ορισµένες αµφιβολίες για την αυθεντικότητα αυτών των εγγράφων και για την ηµεροµηνία αυτών των συµφωνητικών (πιθανώς τα δυο έγγραφα να είναι αντίγραφα και όχι αυθεντικά) θα µπορούσαµε να πούµε µε κάποια σιγουριά ότι τα γεγονότα που ο Παπαδοπετράκης περιέγραψε στην ιστορία του συνέβησαν κατά τη δεκαετία του 1420 - 1430.\nΈνα άλλο πολύ ενδιαφέρον έγγραφο είναι αυτό της απογραφής των ναών και µονών που οι Βενετοί άρχισαν το 1634. Τα αποτελέσµατα αυτής της απογραφής τα ερεύνησε η κ. Μαρία Χαιρέτη, η οποία τα δηµοσίευσε σε ένα άρθρο το 1968 13. Η απογραφή για την περιφέρεια των Σφακίων αναφέρει 12 µόνο χωριά, ενώ η απογραφή του Trivan (ή Trivisan) το 1644 παρουσιάζει τα Σφακιά µε 20 χωριά. Και οι δυο όµως απογραφές θέλουν τη Χώρα Σφακίων µε δυο µόνο χωριά (συνοικίες ). Η απογραφή του 1637 περιλαµβάΧαιρέτη, Μ. “Η απογραφή των ναών και των µονών της περιοχής Χανίων του έτους 1637”, Επετηρίς της εταιρίας Βυζαντινών Σπουδών, 36, 1968.\nνει το Γεωργίτσι και το Μεσοχώρι, ενώ του Trivan έχει το Γεωργίτσι και χρησιµοποιεί το όνοµα Καστέλι Σφακιά αντί για Μεσοχώρι για τη δεύτερη συνοικία. Με βάση αυτές τις απογραφές θα µπορούσαµε να πούµε ότι ο Οµπροσγιαλός και ο Θόλος δεν θεωρήθηκαν από τους Βενετούς σε αυτήν την απογραφή σαν ξεχωριστές συνοικίες. Αυτή η απογραφή µας δίνει πληροφορίες για 16 ναούς µέσα στις σηµερινές συνοικίες της Χώρας.\nΗ απογραφή έχει πέντε ναούς οι οποίοι είχαν δηλωθεί από τον Πρωτόπαπα Μανώλη ∆ηµητρόπουλο από το Γεωργίτσι, από τους οποίους τους τέσσερις µπορούµε να τους ταυτίσουµε µε σηµερινούς ναούς. Αυτοί είναι: • Ο Άγιος Γεώργιος (α.α. 28). O Πρωτόπαπας δήλωσε ότι σε αυτόν το ναό λειτουργεί αυτός καθώς και ο γιος του Γεώργιος (αρ. απογραφής 323). •\nΟ Τίµιος Σταύρος (α.α.20). O Πρωτόπαπας δήλωσε ότι ο ναός είναι ιδιοκτησία των Μαυροπάτερων και ότι λειτουργεί και σε αυτόν το ναό (αρ.απογραφής 324).\nΟ ναός του Σωτήρος Χριστού (α.α. 30). O Πρωτόπαπας δήλωσε ότι αυτός λειτουργεί και σε αυτόν το ναό (αρ. απογραφής 325).\nΗ Αγία Παρασκευή (α.α 34). O Πρωτόπαπας δήλωσε ότι αυτός λειτουργεί και σε αυτόν το ναό (αρ. απογραφής 326).\nΝαός του Αγίου Γεωργίου. Ένας ακόµη ναός δηλώθηκε από τον Πρωτόπαπα στον οποίο λειτουργούσε αυτός, ως ναός του Αγίου Γεωργίου. Αυτός ο ναός µπορεί να είναι ο σηµερινός ναός της Παναγίας (Κοίµηση) (α.α.29). (κοιτάξτε την παρατήρηση για την τοιχογραφία του Αγίου Γεωργίου σε αυτόν τον ναό, σελ. 53) (αρ. απογραφής 327).\nΗ απογραφή έχει ένδεκα ναούς στο Μεσοχώρι.\nΤους πρώτους τέσσερις ναούς τους δήλωσε ο παπα-Μιχάλης Σαρακηνός του Κωνσταντή, από το Μεσοχώρι. •\nΟ Άγιος Κωνσταντίνος, ο οποίος σήµερα είναι ο ναός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης (α.α. 13). Η απογραφή µας αναφέρει ότι αυτός ο ναός ήταν ιδιοκτησία της «αδελφότητος» 14 των Σαρακηνών 15 και ότι\nΗ απογραφή χρησιµοποιεί τη λέξη “fraternita” η οποία µεταφράζεται ως “αδελφότητα”. Οι Βενετοί ήσαν συνηθισµένοι µε θρησκευτικές αδελφότητες οι οποίες ανέγειραν ναούς και είχαν την κοινή ιδιοκτησία αυτών των ναών. Όταν χρειάστηκε να απογράψουν ναούς οι οποίοι ήσαν ιδιοκτησία µιας εκτεταµένης οικεγένειας ή των 14\nο παπα-Μιχάλης Σαρακηνός λειτουργούσε σε αυτό τον ναό (αρ. απογραφής 336). Ο ναός των Αγίων Πάντων (α.α. 14) και αυτός ιδιοκτησία της «αδελφότητος» των Σαρακηνών (αρ. απογραφής 337).\nΟ ναός της Παναγίας των Ψαροµηλίγγων ( α.α. 12), ιδιοκτησία των Ψαροµηλίγγων (αρ.απογραφής 339).\nΈνας ακόµη ναός της Παναγίας, ιδιοκτησία του ίδιου του παπα-Μιχάλη Σαρακηνού (αρ. απογραφής 338). Αυτός ο ναός πιθανώς να είναι ο ναός της Παναγίας (Εισόδεια) (α.α. 1), όπως συµπεραίνεται από τη θέση του σε σχέση µε τους προηγούµενους τρεις ναούς , αλλά δεν είµαστε σίγουροι διότι υπάρχουν ακόµη άλλοι δυο ναοί της Παναγίας στην απογραφή, οι οποίοι δεν ξέρουµε ποιοι είναι αυτοί (κοιτάξτε παρακάτω).\nΟ παπα- Γιωργίλας Σκορδίλης του Φραγκιά (από το όνοµα Φραγκίσκος) από το Μεσοχώρι δήλωσε άλλους τέσσερις ναούς. •\nΤης Παναγίας, στην οποία λειτουργεί ο παπα- Γιωργίλας Σκορδίλης και ο οποίος ναός είναι ιδιοκτησία µιας «αδελφότητος» (αρ. απογραφής 340). ∆εν µπορούµε να ήµαστε σίγουροι αλλά αυτός ο ναός µπορεί να είναι της Παναγίας (Εισόδεια) (α.α. 1), κοιτάξτε όµως την παρατήρηση στον προηγούµενο ναό.\nΟ Άγιος Αντώνιος «στο Λαγγό» που κατά την απογραφή ήταν ιδιοκτησία του Καπετάν ∆αµουλή Σκορδίλη (αρ. απογραφής 341). Πιθανώς να είναι ο ναός πάνω στο βουνό, µέσα στο σπήλαιο, στα δυτικά του χωριού (α.α. 10).\nΟ Άγιος Ιωάννης ο Ερηµίτης (αρ. απογραφής 342). Αυτός ο ναός αναφέρεται ως ιδιοκτησία του Καπετάν ∆αµουλή Σκορδίλη και του Prevachi (άγνωστο όνοµα ή τίτλος;). Η τοποθεσία αυτού του ναού σήµερα είναι άγνωστη.\nκατοίκων ενός χωριού, χρησιµοποίησαν τον όρο «αδελφότητα». Επειδή δεν γνωρίζουµε τα ακριβή στοιχεία της ιδιοκτησίας ναών όπου έχουν καταγραφεί ως ιδιοκτησία µιας “fraternita” θα χρησιµοποιήσουµε εδώ την λέξη «αδελφότητα». 15 Οι Σαρακηνοί ήταν µια Σφακιανή οικογένεια, απόγονοι των Σκορδίληδων. (Ψιλάκης Β. “Ιστορία της Κρήτης”, Τόµος 2, σελ. 149.)\nΟ ναός της Αγίας Τριάδος ( α.α. 35), ιδιοκτησία του παπα- Γιωργίλα Σκορδίλη (αρ. απογραφής 343).\nΟ παπα- ∆αµουλής Σκορδίλης από το Μεσοχώρι δήλωσε άλλον ένα ναό. •\nΤο ναό του Αγίου Ιωάννη Προδρόµου, το σηµερινό δίκλιτο ναό των Αγίων Ιωάννη Προδρόµου και Ιωάννη Θεολόγου, (α.α. 23), στον οποίο λειτουργεί αυτός και ότι ο ναός είναι ιδιοκτησία της οικογένειας των Σκορδίληδων (αρ. απογραφής 344).\nΟ παπα- Γιάννης Πάτερος του Σήφη δήλωσε δυο ναούς. •\nΤο ναό της Παναγίας, ιδιοκτησία µιάς «αδελφότητος», στον οποίο λειτουργεί αυτός (αρ. απογραφής 345). ∆εν ήµαστε σίγουροι ποιος είναι αυτός ο ναός αλλά µπορεί να είναι της Παναγίας (Εισόδεια) (α.α. 27).\nΤου Σωτήρος, ιδιοκτησία και αυτός µιάς «αδελφότητος», ο οποίος µπορεί να ταυτιστεί µε το ναό της Υπαπαντής του Σωτήρος (α.α. 22), ή του Χριστού (Μεταµόρφωσης) (α.α.15) (αρ. απογραφής 346).\nΟπότε, η απογραφή µάς έχει παρουσιάσει πληροφορίες για 16 ναούς, από τους οποίους οι ένδεκα είµαστε σίγουροι πού βρίσκονται σήµερα, ένα ναό στο Γεωργίτσι που πιθανώς να τον γνωρίζουµε σήµερα µε άλλο όνοµα (Άγιος Γεώργιος, µπορεί να είναι ο σηµερινός ναός της Παναγίας (Κοίµηση)), ένα ναό του Αγίου Ιωάννη του Ερηµίτη στο Μεσοχώρι, που δεν ξέρουµε την σηµερινή του τοποθεσία, και τρεις ναούς της Παναγίας, που σήµερα ξέρουµε την τοποθεσία των δύο από αυτούς (α.α. 1 και 27). Η κ. Χαιρέτη στο άρθρο της σχολιάζει τον µικρό αριθµό των χωριών και ναών που απογράφηκαν και υποθέτει ότι µπορεί να ήταν αποτέλεσµα µιας «απροθυµίας των υποχρέων προς δήλωσιν, πιθανόν όµως και εξ άλλων λόγων». Παρ’ όλα αυτά, ο αριθµός των ναών σε αυτή την απογραφή (16) είναι πλησιέστερα στον αριθµό που µας δίνει ο Παπαδοπετράκης στην ιστορία του (46) και όχι στον αριθµό της παράδοσης των εκατό εκκλησιών.\nΓενικώς οι ιστορικές µελέτες αποδεικνύουν ότι µετά την επανάσταση του 1367 η Κρήτη µπήκε σε µια ειρηνική περίοδο µε πολλές θρησκευτικές ελευθερίες που δηµιούργησαν τις προϋποθέσεις για το κτίσιµο εκατοντάδων νέων εκκλησιών και εξωκλησιών έξω από τις µεγάλες πόλεις 16. Μια απογραφή του 1632 µας λέει ότι υπήρχαν τότε στην Κρήτη έως Μπορµπουδάκης, Μ. “Η τέχνη κατά τη Βενετοκρατία. Κρήτη”, Ιστορία και Πολιτισµός, Τόµος ∆εύτερος, , Κρήτη 1988, (σελ. 233-241)\nπέντε χιλιάδες εκκλησίες, σε πληθυσµό 200,000 κατοίκων! 17 Επιπλέον, δεν υπάρχουν µαρτυρίες για καταστροφές ναών από τους Βενετούς, όπως αργότερα έκαναν οι Τούρκοι. Οπότε οι περισσότεροι από αυτούς τους ναούς, που κτίστηκαν στη Χώρα Σφακίων µεταξύ του 1415 και της καταστροφής της Χώρας από τους Τούρκους το 1770, πρέπει να είχαν διασωθεί, εκτός από αυτούς που κατέρρευσαν από διάφορους σεισµούς και δεν ξαναχτίστηκαν. Παρ’ όλα αυτά, ας εξετάσουµε τα ιστορικά γεγονότα στα Σφακιά κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας, που ίσως µπορέσουν να µας διαφωτίσουν περισσότερο. Εισβολές Βενετών στα Σφακιά Τα ιστορικά στοιχεία µας λένε για τρεις ακόµη εισβολές των Βενετών στα Σφακιά, µετά τα τραγικά γεγονότα του 1367 (η επανάσταση της Χρυσοµαλλούσας έγινε λίγο νωρίτερα, το 1320). Η καταστολή της επανάστασης του Γεωργίου Γαδανολέου – Λυσσογιώργη 18 ( γνωστότερος ως Γεώργιος Καντανολέος, από τους Κρητικούς γάµους του Σπυρίδωνα Ζαµπελίου) το 1527 από τον Βενετό Προβλεπτή της Κρήτης, Hieronymo Corner, είχε σαν αποτέλεσµα οι Βενετοί να εισβάλουν στον Αποκόρωνα και Κυδωνία µε δύναµη µεγαλύτερη από χίλιους οπλίτες και ιππείς και να καταστρέψουν τα χωριά Αλίκαµπος, Κεραµειά, Μεσκλά, Λάκκοι, Λάκκοι Αγίας Ειρήνης και Κουστογέρακο, γενέτειρα του Γανδανολέου, το οποίο έκαψαν και κατεδάφισαν. Αξιοσηµείωτο είναι ότι η περιοχή του Κουστογέρακου την εποχή εκείνη ήταν περιοχή των Σφακίων. Πολλοί σκοτώθηκαν, άλλοι αιχµαλωτίστηκαν και εξορίστηκαν. Πολλοί από αυτούς ήσαν Σφακιανοί. Από την αναφορά του Corner φαίνεται ότι τα Βενετικά στρατεύµατα δεν κατέβηκαν όµως προς την περιοχή της Χώρας Σφακίων, οπότε η Χώρα δεν υπέστη καµία καταστροφή κατά την εισβολή αυτή. Σε µια άλλη εισβολή των Βενετών στα Σφακιά αναφέρεται ο Ρέκτορας Χανίων Lunardo Loredan στην έκθεσή του το 1554 προς την κυβέρνηση της Βενετίας 19. Με 10 πλοία και 600 οπλίτες εισέβαλε στα Σφακιά για να τιµωρήσει µια σφακιανή πειρατική επίθεση εναντίον ενός γαλλικού πλοίου. Οι Βενετοί κατόρθωσαν να αιχµαλωτίσουν 6 και να σκοτώσουν 4 από τους Σφακιανούς αλλά ο αρχηγός τους Αντώνιος Πάτερος διέφυγε. Οι µόνες καταστροφές που αναφέρει ήταν το κάψιµο µόνο δυο σπιτιών. Ο Αντώνιος Πάτερος συνελήφθηκε από τους Βενετούς ένα χρόνο αργότερα και τελικά εκτελέσθηκε. Ξανθουδίδης, Σ. “Η Ενετοκρατία εν Κρήτη και οι κατά των Ενετών αγώνες των Κρητών”, Αθήνα,1939 (σελ. 162). 18 Παπαδιά – Λάλα, Α. “Αγροτικές ταραχές και εξεγέρσεις στη Βενετοκρατούµενη Κρήτη (1509-1528), Η «Επανάσταση» του Γεωργίου Γαδανολέου – Λυσσογιώργη”, ∆ιδακτορική διατριβή, Αθήνα, 1983.9 19 Πλουµίδης, Γ. “Η έκθεση του Ρέκτορα Χανίων Λεονάρδου Λορεντάν (1554)”, Κρητικά Χρονικά, Τόµος Κ∆’, Ηράκλειον (1972) (σελ. 435-445). 17\nΤα Σφακιά καταστράφηκαν ξανά το 1571 από τους Βενετούς, διακόσια χρόνια µετά την καταστροφή της Ανώπολης. Ο γενικός Προβλεπτής Marino Cavalli µε πολύ στρατό εισέβαλε στα Σφακιά για να δώσει τέλος σε µια µακρά περίοδο κοινωνικών αναταραχών και ληστείας που επικρατούσαν εκείνη την εποχή σε αυτή την περιοχή. Με την εισβολή του ο σκληρός Cavalli σκότωσε πολλούς, αιχµαλώτισε και έστειλε εξορία αρκετούς άλλους και επίσης κατάστρεψε και έκαψε τα σπίτια αυτών των χωρικών. Πολλοί Σφακιανοί όµως κατέφυγαν στα βουνά, οι οποίοι επικηρύχθηκαν από τον Cavalli. Τρία χρόνια αργότερα ο Γενικός Προβλεπτής Giacomo Foscarini έδωσε άδεια στους Σφακιανούς να ξαναφτιάξουν τα κατεστραµµένα σπίτια τους και να τα ξανακατοικήσουν. 20 Οπότε από τις αναφορές της εποχής δεν βρίσκεται τίποτε ειδικό για την Χώρα Σφακίων και για τους ναούς της, αν δηλαδή οι Βενετοί κατέστρεψαν κανένα από τους ναούς που είχαν κτιστεί τους προηγούµενους δυο αιώνες κατά την διάρκεια των εισβολών τους στα Σφακιά. Μαρτυρίες ξένων ταξιδιωτών και περιηγητών της Κρήτης\nΠολλοί ξένοι ταξιδιώτες και περιηγητές πέρασαν από την Κρήτη εκείνους τους αιώνες, πριν από την καταστροφή της Χώρας Σφακίων το 1770, καθώς και τα χρόνια αµέσως µετά από αυτήν την καταστροφή. Μερικοί από αυτούς έγραψαν για την περιοχή των Σφακίων αλλά λίγοι είναι εκείνοι που µας δίνουν πληροφορίες για το χωριό. Αυτοί µας ενδιαφέρουν, γιατί θα θέλαµε να δούµε αν έγραψαν κάτι για τις εκκλησίες της Χώρας.\nΟ πρώτος που έχει αφήσει γραπτή µαρτυρία για τη Χώρα Σφακίων, την οποία αναφέραµε παραπάνω, ήταν ο Buondelmonti. Ακολούθησαν και άλλοι που έγραψαν γενικότερα για την Κρήτη, όπως ο Pierre Belon το 1553, και µερικοί άλλοι οι οποίοι έγραψαν και για την περιοχή Σφακίων (Olivier Dapper 1688, Joseph Tournefort 1700, Richard Pococke 1743, Claude – Etienne Savary 1779, Guillaume-Antoine Olivier 1792). Από αυτούς ο Tournefort πέρασε από την Χώρα Σφακίων το 1700 όπου και κάθισε για τέσσερις ηµέρες, αλλά η περιγραφή του δεν µας λέει τίποτε για τις εκκλησίες του χωριού. Ο Dapper όµως µας δίνει µια µικρή περιγραφή της Χώρας Σφακίων ως «µικρό χωριό, διασκορπισµένο, χωρίς (οχυρωµατικό) τείχος, µε περίπου εκατό σπίτια και µε ένα µικρό κάστρο…..» αλλά δεν αναφέρεται στις εκκλησίες του χωριού. Αυτή η έρευνα δεν κάλυψε όλα όσα γράφτηκαν για την Κρήτη από επισκέπτες και περιηγητές κατά τη διάρκεια του 15ου µέχρι 18ου αιώνα. ∆εν νοµίζω όµως ότι υπάρχει κάτι γραµµένο για τη Χώρα Σφακίων και τις εκκλησίες της από εκείνη την εποχή το οποίο δεν έχω δει και το οποίο θα µας ενδιάφερε, διότι, αν υπήρχε, αυτό θα είχε αναφερθεί σε κάποια από τις άλλες πολλές πηγές που ερεύνησα κατά τη διάρκεια αυτής της µελέτης. Γιαννόπουλος, Ι.Γ. “Η Κρήτη κατα τον τέταρτο Βενετοτουρκικό πόλεµο (1570 – 1571)”, ∆ιατριβή επί υφηγεσία, 1978, Αθήνα (σελ. 140 – 147). 20\nΧαλκογραφίες και σκίτσα σχετικά µε τη Χώρα Σφακίων Τελικά ερεύνησα για την ύπαρξη χαλκογραφιών και σκιτσογραφιών της Χώρας Σφακίων εκείνης της εποχής για να εξακριβώσουµε αν αυτές έδειχναν κάτι για την ύπαρξη των εκατό εκκλησιών σ’αυτό το χωριό. Βρήκα µόνο τέσσερα: Αυτά είναι:\n1. Του Francesco Basilicata, 1612-1615, Citta, fortezze, castelli, ……..del Regno di Candia, πίνακας 91.\n2. Του Marco Boschini, 1651, Il Regno tutto Candia…, πίνακας από το βιβλίο που βρίσκεται στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης.\n3. Του Raffael Monanni, απο την βιβλιοθήκη Marciana της Βενετίας. (ο Monanni ήταν µηχανικός απεσταλµένος από την Βενετία γύρω στα 1620 να µελετήσει τις οχυρώσεις της Κρήτης).\n4. Από χειρόγραφο που βρίσκεται στην ∆ηµοτική βιβλιοθήκη των Χανίων το οποίο δεν έχει όνοµα συγγραφέως ούτε ηµεροµηνία, άλλα πιθανώς µπορεί και αυτό να είναι του Monanni, από τις αρχές του 17ου αιώνα.\nΣτις επόµενες έξι σελίδες παρουσιάζουµε αυτούς τους τέσσερις πίνακες µε παρατηρήσεις για τους ναούς που διακρίνονται µέσα στους πίνακες αυτούς.\nΧώρα Σφακίων του Basilicata\nΣτον πίνακα του Basilicata βλέπουµε καθαρά µόνο τρεις ναούς. Ένας πάνω δεξιά που είναι οι Άγιοι Απόστολοι (α.α. 21), ένας µεγάλος στο κέντρο στο Μεσοχώρι και ένας µικρός κάτω αριστερά στον Οµπροσγιαλό. Ο τρόπος όµως που είναι σχεδιασµένοι οι δυο πρώτοι ναοί µε ψηλό καµπαναριό δεν ανταποκρίνεται µε το σχέδιο των Σφακιανών ναών.\nΑνάµεσα στα σπίτια του χωριού δυστυχώς δεν είναι δυνατό να διακρίνουµε καθαρά κανέναν άλλο ναό. Υπάρχει πιθανότητα ότι ένας ακόµη σχεδιάστηκε αριστερά µέσα στο Μεσοχώρι και 3-4 άλλοι στο Γεωργίτσι, αλλά για αυτό δεν είµαι σίγουρος. Οπότε του Basilicata η χαλκογραφία µας δείχνει κάπου µεταξύ τριών και, το πολύ, οκτώ ναών.\nΧώρα Σφακίων του Boschini\nΒιβιοθήκη Ιστορικού Μουσείου Κρήτης © Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών\nΣτον πίνακα του Boschini βλέπουµε καθαρά µόνο δυο ναούς. Τους Αγίους Αποστόλους (α.α. 21), πάνω δεξιά στην εικόνα, και στα αριστερά την Αγία Τριάδα (α.α. 35), ξεχωριστά πάνω από το χωριό. Ανάµεσα στα σπίτια του χωριού δυστυχώς δεν είναι δυνατό να διακρίνοµε καθαρά άλλους ναούς, αν και θα µπορούσαµε να υπολογίσουµε 3 ή 4 άλλα κτήρια ως πιθανούς ναούς, άλλα αυτό δεν είναι σίγουρο. Οπότε και ο πίνακας αυτός δεν µας βοηθά µε την αναζήτησή µας για τις εκατό εκκλησίες.\nΧώρα Σφακίων του Monanni\nBibioteca Nationale Marciana-San Marco\nΣτον πίνακα του Monanni βλέπουµε καθαρά µόνο έξι ναούς. Ένας πάνω δεξιά που είναι ο ναός των Άγιων Απόστολων (α.α. 21), ένας παρακάτω στο Μεσοχώρι και ένας στα δεξιά του προηγούµενου ναού, στο Θόλο. Ένας κάτω δεξιά στο Μαύρο Λιµιόνα που είναι ο ναός του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου (α.α.11), ένας πάνω στο Γεωργίτσι και ένας στα αριστερά, που είναι ο ναός της Αγίας Τριάδος (α.α. 35). Ανάµεσα στα σπίτια του χωριού δυστυχώς δεν είναι δυνατό να διακρίνουµε καθαρά κανέναν άλλο ναό.\nΗ ποιότητα της φωτογραφίας της χαλκογραφίας που έχουµε και παρουσιάζουµε εδώ δεν είναι καλή και αυτό δεν βοηθά για µια λεπτοµερή εξέταση στην έρευνά µας. Έχουµε ζητήσει από την Marciana βιβλιοθήκη της Βενετίας για µια φωτογραφία καλύτερης ποιότητας αλλά δυστυχώς δεν την πήραµε ακόµη για να την παρουσιάσουµε σε αυτή την έκδοση του βιβλίου µας.\nΧώρα Σφακίων από το χειρόγραφο της βιβλιοθήκης Χανίων\nΣτον πίνακα αυτό µπορούµε να διακρίνουµε τους περισσότερους ναούς από όλους αυτούς τους τέσσερις πίνακες. Αυτοί διακρίνονται πιο καθαρά µε µεγέθυνση τµηµάτων του πίνακα, οι οποίοι παρουσιάζονται στις επόµενες σελίδες ξεχωριστά. 94\nΟι τρεις ναοί οι οποίοι παρουσιάζονται εδώ είναι αυτοί τους οποίους µπορούµε να αναγνωρίσουµε µε µεγάλη ευκολία. Είναι από αριστερά προς τα δεξιά, ο ναός του Αγίου Αντωνίου στο σπήλαιο (α.α. 10), ο ναός των Αγίων Αποστόλων (α.α. 21) και ο ναός του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου (α.α. 11). Η εικόνα αριστερά µας δείχνει το Γεωργίτσι, όπου καθαρά φαίνονται δυο ναοί, δεξιά ο ναός του Αγίου Γεωργίου (α.α. 28), και ο άλλος στα αριστερά, ο οποίος µοιάζει, λόγω προσανατολισµού, µε τον ναό της Αγίας Παρασκευής (α.α. 31). Είναι παράξενο όµως ότι µπροστά από αυτό το ναό δεν δείχνει το ναό του Αγίου Νικολάου (α.α. 32), ο οποίος επίσης δεν ήταν στην απογραφή των ναών του 1634. Είναι λοιπόν πιθανόν ότι ο ναός του Αγίου Νικολάου κτίστηκε αργότερα. ∆υστυχώς ο πίνακας αυτός δεν µας δείχνει άλλους ναούς στο Γεωργίτσι.\nΗ επόµενη εικόνα, αριστερά, από το πάνω µέρος του πίνακα, ανατολικά από το Γεωργίτσι, µας δείχνει έναν άλλο ναό, πιθανώς του Τιµίου Σταυρού (α.α.20), ο οποίος αναφέρεται στην απογραφή του 1634.\nΈνας άλλος ναός φαίνεται πιο κάτω στο πίνακα, στο Μεσοχώρι, που δείχνεται στην εικόνα στα αριστερά. ∆εν είναι δυνατόν όµως να τον αναγνωρίσουµε διότι σε αυτή την περιοχή σήµερα υπάρχουν αρκετοί ναοί. Λόγω της αναφοράς του στην απογραφή του 1634, ο ναός αυτός µπορεί να είναι ο ναός του Χριστού (Μεταµόρφωση), ο οποίος αργότερα, το 1839, έγινε ο δίκλιτος ναός του Χριστού (Μεταµόρφωση) και της Παναγίας (Κοίµηση της Θεοτόκου) (α.α. 15).\nΠιο δεξιά στον πίνακα βλέπουµε τέσσερις ναούς, στη συνοικία του Θόλου, στα νοτιοδυτικά των Αγίων Αποστόλων (α.α. 21), οι οποίοι παρουσιάζονται στην εικόνα στα αριστερά. Αυτοί είναι πιθανώς ο ναός του Αγίου Γεωργίου (α.α. 25), της Παναγίας (α.α. 27), και του Αγίου Γεωργίου ξανά (α.α.26), και πάνω από αυτούς τους τρεις ένας άλλος, ο τέταρτος, είναι ή των Αγίων Ιωάννη Προδρόµου και Ιωάννη Θεολόγου (α.α. 23), ή του Αγίου Αθανασίου (α.α. 24).\nΟπότε, ο πίνακας αυτός µας παρουσιάζει τουλάχιστον ένδεκα ναούς και είναι µεγαλύτερης ακρίβειας από τους τρείς άλλους των Basilicata, Boschini και Monanni. Γενικά, θα µπορούσαµε όµως να πούµε ότι από αυτούς τους τέσσερς πίνακες δεν παρουσιάζεται η Χώρα Σφακίων ως χωριό µε ένα µεγάλο αριθµό εκκλησιών την εποχή εκείνη, περίπου 150 χρόνια πριν από την καταστροφή της κατά την επανάσταση του ∆ασκαλογιάννη.\nΆλλοι ιστορικοί και ερευνητές του 20ου αιώνα.\nΛίγοι είναι αυτοί που έχουν ασχοληθεί τον περασµένο αιώνα µε τις εκκλησίες της Χώρας Σφακίων. Ο Ιταλός Giuseppe Gerola φωτογράφισε χιλιάδες µνηµεία της Κρήτης στις αρχές του 1900 και πέρασε από τα Σφακιά όπου εξέτασε και µελέτησε αρκετούς από τους ναούς της επαρχίας των Σφακίων. Στην Χώρα Σφακίων δυστυχώς φωτογράφισε µόνο ένα ναό, τους Αγίους Αποστόλους (α.α. 21) (βλέπε φωτογραφία στη σελ. 39). Ο Κώστας Λασιθιωτάκης, Κρητικός ερευνητής και συγγραφέας που µελέτησε και έγραψε εκτεταµένα για τους ναούς της δυτικής Κρήτης (“Κρητικά Χρονικά”, 1969, 1970, 1971) στο κεφάλαιο Ε’ των Κ.Χ. τού 1971 για την επαρχία Σφακίων, αναφέρεται µόνο στους Αγίους Αποστόλους (α.α. 21) της Χώρας Σφακίων και δεν µας λέει τίποτε για την παράδοση των εκατό εκκλησιών.\nΟ ερευνητής - ιστορικός Νίκος Ψιλάκης, στο µεγάλο του έργο «Μοναστήρια και ερηµητήρια της Κρήτης», 1994, αναφέρει ότι «Μόνο στη Χώρα Σφακίων υπάρχουν 102 ιεροί ναοί, λειτουργούντες και ερειπωµένοι» (σελ. 451) αλλά δυστυχώς δεν µας δίνει τις πηγές στις οποίες βρήκε αυτό τον αριθµό. Πιθανόν και αυτός να βασίστηκε στην τοπική παράδοση.\nΟ Στέργιος Σπανάκης, στο δίτοµο έργο του «Η Κρήτη, Τουρισµός – Ιστορία – Αρχαιολογία», 1964 (Β’ τόµος, σελ. 364), αναφέρεται σε 45 εκκλησίες της Χώρας Σφακίων, πιθανώς βασιζόµενος στην ιστορία του Παπαδοπετράκη, και παραβλέπει την παράδοση των εκατό εκκλησιών.\nΟ καθηγητής Γεώργιος Αντουράκης στο βιβλίο του «Θέµατα αρχαιολογίας και τέχνης, Τόµος Β’: Κρητικές µελέτες», 1998, στο κεφάλαιο που αναφέρεται στους Βυζαντινούς ναούς της επαρχίας Σφακίων, δεν αναφέρεται σε κανένα ναό της Χώρας Σφακίων, διότι φυσικά κανένας δεν είναι της Βυζαντινής εποχής. Στο τµήµα όµως του βιβλίου του, «Κρήτης περιήγησις» όπου περιγράφει την Χώρα Σφακίων (σελ. 940) ονόµασε µερικούς από τους σηµερινούς ναούς του χωριού, και λέει ότι «Αυτές οι εκκλησίες είναι όσες διασώθηκαν από τις 100 που είχε παλαιότερα η Χώρα Σφακίων. Μερικοί ναοί καταστράφηκαν κατά την επανάσταση του ∆ασκαλογιάννη (1770-1771) όπως αναφέρει και ο λαϊκός ποιητής…. » και επαναλαµβάνει εκεί τους στίχους του µπάρµπα-Μπατζελιού για τις εκατό εκκλησίες. ∆υστυχώς δεν µας δίνει καµία άλλη ιστορική πηγή για αυτόν τον αριθµό, παρά µόνο τους στίχους του Σφακιανού ριµαδόρου. Ο ίδιος συγγραφέας σε ένα παλαιότερο άρθρο του «Βυζαντινές εκκλησίες των Σφακίων» (Κρητική Εστία 1968, τ. 178, σελ.567-570) µας λέει: «Τρανό παράδειγµα της θρησκευτικότητας των Σφακιανών είναι οι πολλές παλαιές και νέες εκκλησίες, οι οποίες είναι εγκατεσπαρµένες σ’ όλη την ορεινή περιοχή των Σφακίων. Τα πλείστα χωριά των Σφακίων έχουν δεκάδες εκκλησιών. Παράδειγµα η Χώρα Σφακίων που έχει εκατόν πέντε (105) γραφικά ερηµοκλήσια». Ένα ακόµη παράδειγµα όπου η παράδοση γίνεται ιστορία!\nΜια άλλη έρευνα που έχει σχέση µε τη δικιά µας µελέτη είναι η έρευνα του Γάλλου καθηγητή, αρχαιολόγου και σπηλαιολόγου Paul Faure, ο οποίος για πολλά χρόνια γύρω στο 1960 και 1970 µελέτησε όλα τα σπήλαια της Κρήτης για ευρήµατα χρήσης από προϊστορικές εποχές µέχρι και πιο πρόσφατα. Ένα από τα άρθρα που δηµοσίευσε 21 παρουσίασε σπήλαια της Κρήτης τα οποία χρησιµοποιήθηκαν ως χριστιανικές εκκλησίες. Στην επαρχία Σφακίων βρήκε 15 τέτοιους ναούς από τους οποίους έξι ήσαν στην περιοχή της Χώρας Σφακίων. Αυτοί ήσαν: Αγίας Κυριακής (α.α. 36), Αγίας Παρασκευής (α.α. 34), Αγίας Παρασκευής (α.α. 9), Αγίου Αντωνίου (α.α 10), Αγίου Ελευθερίου (α.α. 6) και του Αγίου Χαραλάµπους (α.α. 37).\nΗ τελευταία ιστορική έρευνα που έχει γίνει για τα Σφακιά, τα αποτελέσµατα της οποίας δεν έχουν ακόµη δηµοσιευτεί, είναι η «Επιφανειακή έρευνα Σφακίων» του πανεπιστηµίου της Οξφόρδης, η οποία άρχισε το 1987 και τελείωσε πριν από µερικά χρόνια. Η οµάδα των ερευνητών έχει δηµοσιεύσει µερικά άρθρα για την έρευνα αυτή. ∆υστυχώς η έρευνα δεν κάλυψε λεπτοµερώς τη Χώρα Σφακίων όπως έκανε για την περιοχή της Ανώπολης και του Φραγκοκάστελλου. Οι µόνοι ναοί της Χώρας Σφακίων που υπάρχουν στον κατάλογο της έρευνας αυτής είναι ο Τίµιος Σταυρός (α.α. 20), Παναγίας (α.α. 27) και Άγιοι Απόστολοι (α.α. 21). Αµφιβάλλω αν η έρευνα αυτή, όταν τελικώς δηµοσιευτεί, θα αναφέρεται στην παράδοση των εκατό εκκλησιών διότι απλούστατα οι ερευνητές δεν ασχολήθηκαν λεπτοµερώς µε τη Χώρα Σφακίων. Απογραφή του 1991 της Στατιστικής Υπηρεσίας Ελλάδος\nΗ γενική απογραφή του 1991 κάλυψε επίσης και µια απογραφή όλων των ναών της Ελλάδος. Τα αδηµοσίευτα αποτελέσµατα αυτής της απογραφής για τη Χώρα Σφακίων εξετάστηκαν για να βεβαιωθώ ότι όλοι οι ναοί της απογραφής έχουν καλυφθεί από αυτή τη µελέτη. Σύγκριση της απογραφής µε τη δικιά µου µελέτη αποδεικνύει ορισµένες διαφορές τις οποίες δυστυχώς δεν µπόρεσα να εξηγήσω, και πιθανόν να δείχνουν ορισµένα λάθη της απογραφής. Π.χ. η απογραφή έχει δυο ναούς της Υπαπαντής του Σωτήρος και δυο του Αγίου Ιωάννη του Προδρόµου, ένας από τους οποίους φέρεται ως Άγιος Ιωάννης ο Πρόδροµος και ο άλλος ως δίκλιτος, Άγιος Ιωάννης Πρόδροµος και Άγιος Ιωάννης Θεολόγος. Επίσης έχει δυο ναούς του Τιµίου Σταυρού και δυο της Κοιµήσεως της Θεοτόκου και Μεταµορφώσεως του Σωτήρος. Η απογραφή φυσικά δεν καλύπτει όλους τους ερειπωµένους ναούς, µόνο µερικούς από αυτούς, και δεν καλύπτει δυο ναούς οι οποίοι κτίστηκαν πρόσφατα σε θέσεις παλαιοτέρων ναών (του Αγίου Σπυρίδωνα (α.α. 7) και Παναγίας (Εισόδια) (α.α. 1)). Paul Faure, “Eglises Cretoises sous roche, Εκκλησίες της Κρήτης µέσα σε σπηλαιώδεις κοιλότητες”, Κρητολογία, 1079, Τεύχος 9, Ιούλιος – ∆εκέµβριος 1979. 21\nΤελικά, υπάρχουν τρεις ακόµη ναοί οι οποίοι δεν βρίσκονται στην απογραφή. Ο ναός της Παναγίας (Ζωοδόχου Πηγής) (α.α. 5), ο ναός της Αγίας Τριάδος (α.α. 35) και του Αγίου Ιωάννη του Ριγολόγου (α.α.16) (πιθανόν αυτός να µπερδεύτηκε µε τον ναό του Αγίου Ιωάννη του Προδρόµου, και γιαυτό έχει η απογραφή δυο ναούς µε το ίδιο το όνοµα).\nΟπότε, η απογραφή, αν και δεν βοήθησε µε την εντόπιση περισσότερων ναών, τουλάχιστον µε βοήθησε να βεβαιωθώ ότι είχα καλύψει όλους τους ναούς που υπήρχαν στο χωριό γύρω στο 1990. Συµπέρασµα\nΑυτή η σύντοµη µελέτη ιστορικών εγγράφων και άλλων πηγών καθώς και βιβλιογραφίας και άλλων µελετών που καλύπτουν τους τελευταίους επτά αιώνες δεν µας απέδωσε αποτελέσµατα, τα οποία θα υποστήριζαν την παράδοση των εκατό εκκλησιών στη Χώρα Σφακίων πριν από την καταστροφή του 1770.\nΗ αναζήτησή µας µέσα στη Χώρα Σφακίων και στη γύρω περιοχή δεν µας έδωσε τον ζητούµενο αριθµό των εκατό εκκλησιών που ήταν ο σκοπός της έρευνάς µας. ∆εν βρήκαµε ίχνη τόσο µεγάλου αριθµού ναών που να πλησιάζει τους εκατό της παράδοσης, ακόµη και αν προσθέσουµε το σύνολο των ναών που βρίσκονται σε περιοχές έξω από το χωριό, που είναι σήµερα µέρος της ενορίας της Χώρας Σφακίων.\nΣυζητώντας µε µερικούς από τους πιο παλιούς κατοίκους του χωριού, διεπίστωσα ότι κάποιοι θυµόντουσαν ορισµένα ερείπια ενός ή δύο άλλων ναών οι οποίοι σήµερα έχουν εξαφανιστεί µε τις αλλαγές στους δρόµους και στην πολεοδοµία του χωριού. ∆εν είναι όµως αρκετοί για να συµπληρώνουν τη διαφορά µεταξύ των 40 - 50 ναών που έχουµε εντοπίσει και των εκατό της παράδοσης.\nΗ έρευνά µας επίσης σε ιστορικά αρχεία και ιστορικές πηγές δεν βρήκε µαρτυρίες για αριθµό εκκλησιών που να πλησιάζει τις εκατό της παράδοσης. Ο Σφακιανός ιστορικός και λόγιος ιερωµένος Γρηγόριος Παπαδοπετράκης ανεβάζει τον αριθµό των εκκλησιών σε 46. Οι απογραφές των Βενετών δεν είναι διαφωτιστικές. Τουρκικές απογραφές δεν βρέθηκαν και µεταγενέστερες απογραφές δεν µας δίνουν µεγάλους αριθµούς που να υποστηρίζουν την παράδοση των εκατό εκκλησιών. Οπότε στην αναζήτησή µας καταφύγαµε και πάλι στο τραγούδι του ∆ασκαλογιάννη.\nΜήπως µε την φράση «Χώρα τω Σφακιώ» ο µπάρµπα - Μπαντζελιός εννοεί ολόκληρη την επαρχία Σφακίων; Αυτή η άποψη αν και είναι πολύ πιθανή, ανατρέπεται από το γραφτό του µπάρµπα - Μπαντζελιού που αναφέρει συγκεκριµένα τη Χώρα Σφακίων, µε τις τέσσερις συνοικίες της: «Πού ‘ναι ή Χώρα τω Σφακιώ µε τα πολλά καράβια, µε τσ’ εκατό τζη εκκλησιές τα πλούσια σεράγια; Το Μεσοχώρι,ο Μπρόσγιαλος,το Θόλος, το Γιωργίτζι; Ούλα γενήκασι σωρός και δε βγορίζει σπίτι »\nΜήπως ο µπάρµπα - Μπαντζελιός βασίστηκε σε κάποια τοπική παράδοση για τους ναούς ολόκληρης της επαρχίας των Σφακίων; Είναι πιθανόν, αν και δεν υπάρχει καµία ιστορική µαρτυρία ότι η επαρχία Σφακίων είχε εκατό εκκλησιές εκείνο τον καιρό. Ο µεγάλος όµως αριθµός των ναών που βρίσκονται στα δυτικά της Χώρας καθώς και οι 100\nάλλοι ναοί στα βουνά και στις δυτικές ακρογιαλιές ίσως να είχαν δώσει βάση για κάποια τοπική παράδοση ότι τα Σφακιά (η επαρχία, όχι το χωριό) είχαν εκατό εκκλησιές. Επίσης, η επαρχία των Σφακίων εκείνη την εποχή ήταν πιο επεκταµένη και συµπεριλάµβανε µέρος των σηµερινών επαρχιών Σελίνου, Αποκορώνου και Αγίου Βασιλείου.\nΜια άλλη θεωρία είναι ότι ο µπάρµπα- Μπαντζελιός σαν καλός ριµαδόρος που ήταν, χρησιµοποίησε τον αριθµό εκατό «ποιητική αδεία», (µε ποιητική άδεια) δηλαδή µε την ελευθερία που παρέχεται στον ποιητικό λόγο, ή στον ποιητή, για να τονίσει το µήνυµά του, τη φήµη και τη δόξα των Σφακίων. Ο αριθµός εκατό έχει χρησιµοποιηθεί ανά τους αιώνες από ποιητές, στιχουργούς και από τον απλό λαό όταν θέλουν να εκφράσουν κάτι το µεγάλο, το σπουδαίο, το ασύγκριτο.\nΟ Όµηρος στην Ιλιάδα αποκαλεί "Εκατόµπολιν” την αρχαία Κρήτη, ότι είχε εκατό πόλεις. «`Αλλοι θ’οι Κρήτην εκατόµπολιν αµφενέµοντο…» (Β’ 649). Αυτός είναι απλώς ένας χαρακτηρισµός για την Κρήτη ως ένα µεγάλο και σπουδαίο νησί µε πολλές πόλεις. Αργότερα, στην Οδύσσεια, ο Όµηρος µας λέει ότι η Κρήτη είχε ενενήντα πόλεις «έν δ' άνθρωποι πολλοί απειρέσιοι, και εννήκοντα πόληες» (Τ’ 174). Ιστορικές µελέτες σήµερα µας λέγουν ότι οι οικισµοί της αρχαίας Κρήτης ήσαν περισσότεροι από εκατό, ο ακριβής αριθµός εξαρτάται από την χρονολογία της εποχής καθώς και της µελέτης. Οπότε το εκατό του Οµήρου ήταν ένα παράδειγµα αρχαίας χρήσης «ποιητικής αδείας». Υπάρχουν πολλά άλλα παραδείγµατα χρήσης του εκατό «ποιητική αδεία».\nΟ ποιητής του Ερωτόκριτου λέει:22\nΓρικήσετε του έρωτα θαµάσµατα τά κάνει, κ’ εισέ θανάτους εκατό, όσ’ αγαπούν, τσι βάνει.\nΚαι ο Ψαραντώνης τραγουδάει για τα «Εκατό δυο αρχοντόπουλα»:\nΕκατό δυο αρχοντόπουλα µια λυγερή αγαπούσαν ενιούς-ενιούς τ' άλλου ετάσετο η βεργολυγερή µια νύχτα µια ηµέρα τα εκατό και δυο µα εκείνα παρακούσασι και ήρθαν ούλα αντάµα τα αρχοντόπουλα και ήρθαν ούλα αντάµα τα εκατό και δυο.\nΞανθουδίδου, Σ.Α. Ερωτόκριτος, Τοµος 1, Α' Ενότητα, στοίχοι 583-584, Ηρακλειο, 1915\nΣτην Ελληνική µυθολογία επίσης συναντούµε τους τρεις Εκατόγχειρες, τον Βριάρεω ή Αιγαίωνα, τον Κόττο και το Γύγη, παιδιά της Γης και του Ουρανού που είχαν εκατό χέρια και πενήντα κεφάλια. Τον αριθµό εκατό τον συναντούµε και στη λαϊκή παράδοση:\nO ναός της Παναγίας Εκατονταπυλιανής στην Πάρο, ένα σηµαντικότατο θρησκευτικό µνηµείο του νησιού και ένα από τα σπουδαιότερα παλαιοχριστιανικά µνηµεία της Ελλάδας, είναι γνωστή ως Εκατονταπυλιανή. Οι κάτοικοι του νησιού συνέδεαν αυτόν τον ναό µε την Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης, και επειδή ήταν τόσο µεγαλοπρεπής ναός, όσο εκείνος της Αγίας Σοφίας µε τις 100 πύλες, τον ονόµασαν Παναγία Εκατονταπυλιανή.\nΣτην Κρήτη έχουµε και άλλον ένα τοπικό θρύλο. Το Κέντρος, το περήφανο βουνό στο νοµό Ρεθύµνης (1871 µ.), οι ντόπιοι λένε ότι έχει "εκατό µια φλέγες" (πηγές νερού), από τις οποίες οι εκατό είναι γνωστές και η µία άγνωστη, από την άγνωστη αυτή φλέγα "τρέχει τ' αθάνατο νερό". Οι ξένοι επίσης χρησιµοποιούν την ίδια έκφραση σε ίδιες περιπτώσεις.\nΈχουµε την Prague στην Τσεχία και την Pavia στην Ιταλία που λέγονται και οι δυο τους «πόλη των εκατό πύργων», την Rouen της Γαλλίας που ονοµάζεται από τους κατοίκους της ως «πόλη µε τα εκατό καµπαναριά», το Montreal του Καναδά που είναι «η πόλη µε τις εκατό καµπάνες», η αρχαία πόλη Luxor της Αιγύπτου που είναι γνωστή ως η «πόλη µε τις εκατό πύλες» και τελικά έχουµε και µια πόλη µε εκατό εκκλησίες, η Corleone της Σικελίας!\nΚαι στην καθηµερινή οµιλία χρησιµοποιούµε ταχτικά τον αριθµό εκατό όταν θέλουµε να εννοήσουµε ότι κάτι είναι µεγάλο, ή γίνεται συχνά. Π.χ. «Θα στο πω εκατό φορές», «Συνέβη περισσότερο από εκατό φορές» «είναι εκατό φορές πιο µεγαλύτερη», «τα επόµενα εκατό χρονιά» και «είναι εκατό περίπου είδη». Οπότε δεν πρέπει να παραξενευόµαστε που ο µπάρµπα-Μπατζελιός χρησιµοποίησε τον αριθµό εκατό για να τονίσει ότι η Χώρα Σφακίων ήταν ένα µεγάλο και πλούσιο χωριό, µε πολλές εκκλησίες.\nΤο συµπέρασµά µας λοιπόν από αυτήν τη µελέτη είναι ότι η παράδοση των εκατό εκκλησιών της Χώρας Σφακίων προέρχεται από το ποίηµα του ∆ασκαλογιάννη. Ο ποιητής χρησιµοποίησε µια ποιητική “έκφραση”, που πολλοί άλλοι ποιητές πριν από αυτόν χρησιµοποίησαν, για να τονίσει το µήνυµά του θρηνώντας την καταστροφή των Σφακίων. 102\nΜπορεί επίσης να χρησιµοποίησε µια τοπική παράδοση, για τον µεγάλο αριθµό των εκκλησιών όλης της επαρχίας Σφακίων ως αριθµό εκκλησιών της Χώρας Σφακίων, ή κατά λάθος ή για να τονίσει το µήνυµά του.\nΌποια και αν είναι όµως η πραγµατικότητα, ένα είναι σίγουρο. Ότι το τραγούδι του απλού και αγράµµατου τυροκόµου από το Μουρί µάς δίνει ανεκτίµητες ιστορικές πληροφορίες για τη ζωή και τους αγώνες των Σφακιανών για την επανάσταση και την κοινή λευτεριά καθώς και για το µαρτυρικό θάνατο του Εθνοµάρτυρα ∆ασκαλογιάννη.\nΧάρτης Χώρας Σφακίων\nΧάρτης περιοχών Μουρί - ∆ιχαλώµατα\nΧάρτης περιφέρειας Χώρας Σφακίων\nΚατάλογος ναών και συντεταγµένων τοποθεσίας\nΧάρτης των ναών της Χώρας Σφακίων\nΟ κάθε ναός παρουσιάζεται µε τον αύξοντα αριθµό που έχει καταγραφεί στα Περιεχόµενα (σελ. 3-4) και στο υπόλοιπο βιβλίο, καθώς και στον κατάλογο ναών και στοιχειά τοποθεσίας που βρίσκονται στο Παράρτηµα 4, σελίδες 110-112.\nΧάρτης µε τους τρεις ναούς έξω από την περιφέρεια της Χώρας Σφακίων Παράρτηµα 2 Απόσπασµα από τον χάρτη «Λευκά Όρη – Σφακιά» © ΑΝΑΒΑΣΗ\nΧάρτης µε τους ναούς στο Μουρί και στα ∆ιχαλώµατα στο Σφακιανό φαράγγι Παράρτηµα 3 Απόσπασµα από τον χάρτη «Λευκά Όρη – Σφακιά» © ΑΝΑΒΑΣΗ\nΑγ. Ιωάννη Ριγολόγου\nΧριστού (Μεταµόρφωση) και Παναγίας (Κοίµηση της Θεοτόκου)\nΑγ. Ιωάννη Θεολόγου\nΑγ. Αντωνίου (σπήλαιο)\nΑγ. Παρασκευής (σπήλαιο)\nΑγ. Ελευθερίου (σπήλαιο)\nΣυντεταγµένες Ανατολικά Χ=051-\nΑγ. Παντελεήµονα και Νικολάου\n12 Παναγίας (Ζωοδόχος Πηγή)\nΣυντεταγµένες Βόρεια Υ=389-\nΕλληνικό ΕΓΣΑ87 σε µέτρα\nΣυντεταγµένες Ανατολικά 24\nΣυντεταγµένες Βόρεια 35\n∆ιεθνές WGS84 σε µοίρες\nΠαράρτηµα 4 / 1\nΑγ. Ιωάννη Προδρόµου και Ιωάννη Θεολόγου\n22 Υπαπαντή του Σωτήρος\nΠαράρτηµα 4 / 2\n42 Αγ. Παύλου\n41 Τιµίου Σταυρού\n∆ΙΧΑΛΩΜΑΤΑ - ΚΑΛΟΙ ΛΑΚΚΟΙ 2798\n40 Αγ. Νεκταρίου\n39 Αγ. Γεωργίου\n38 Χριστού και Παναγίας (Γέννηση της Θεοτόκου)\nΑΛΛΕΣ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΤΗΣ ΕΝΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ ΣΦΑΚΙΩΝ\nΑγ. Χαραλάµπους (σπήλαιο)\nΑγ. Κυριακής (σπήλαιο)\nΕΞΩ ΑΠΟ ΤΙΣ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ\nΠαράρτηµα 4 / 3\nΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Αντουράκης, Γ.Β. “Θέµατα αρχαιολογίας και τέχνης”, Τόµος Β’: Κρητικές µελέτες, Αθήνα 1998. Κελαϊδής, Π. Σ. “Εγκυκλοπαίδεια των Σφακίων”, Αθήνα, 2007.\nΚελαϊδής, Π. Σ. “Ριζίτικα για τα Σφακιά”, Τόµος Α, Αθήνα 1983, Τόµος Β, Αθήνα 1984. Ξανθουδίδης, Σ. Α. “Επίτοµος Ιστορία της Κρήτης”, 1909 (Επανέκδοση, Αθήνα, 1994).\nΞανθουδίδης, Σ. Α. “Η Ενετοκρατία εν Κρήτη και οι κατά των Ενετών αγώνες των Κρητών”, Αθήνα, 1939. Παπαδοπετράκης, Γ. “Ιστορία των Σφακίων”, Αθήνα, 1888 (Επανέκδοση 1971). Σπανάκης, Σ. Γ. “Κρήτη, Τουρισµός-Ιστορία-Αρχαιολογία”, Ηράκλειο, 1964. Σπανάκης, Σ. Γ. “Πόλεις και χωριά της Κρήτης”, Ηράκλειο, 1991.\nΨιλάκης, Β. “Ιστορία της Κρήτης” (Μεταγλωττισµένη), Αθήνα, 1970(;).\nΨιλάκης, Ν. “Βυζαντινές εκκλησίες και µοναστήρια της Κρήτης”, Ηράκλειο, 1999.\nΨιλάκης, Ν. “Μοναστήρια και ερηµητήρια της Κρήτης”, Ηράκλειο, 1994.\nBuondelmonti, C. “ Ένας γύρος της Κρήτης στα 1415”, µετάφραση Μάρθα Αποσκίτη, Ηράκλειο, 1983. Dapper, O. “Description des isles de L’Archipel...,” Amsterdam, 1703.\nTournefort, de J.P. “Relation d’ un voyage du Levant”, Paris, 1718.\nΈρευνα εντοπισµού και καταγραφής ναών στην ενορία της Χώρας Σφακίων καθώς και έρευνα ιστορικών και άλλων πηγών για την εξακρίβωση ενός τοπικού θρύλου.\nΗ Αποκαθήλωση και ο Επιτάφιος Θρήνος. Τοιχογραφία του 15ου αιώνα από το ναό των Αγίων Πάντων µε εξήγηση σε απλή κρητική διάλεκτο:\nΖΗΤΗΞΑ ΤΟ ΧΡΗΣΤΟ ΤΟΥ ΠΙΛΑΤΟ ΚΕ ΚΑΤΕΒΑΣΑΤΟΝΕ ΑΠΤΟ ΣΤΑΒΡΟ\nΑναζητώντας τις εκατό εκκλησιέςτης Χώρας Σφακίων\nΑναζητώντας τις εκατό εκκλησιές της Χώρας Σφακίων - Γιώργος Κ. Δαλιδάκης Έρευνα εντοπισμού και καταγραφής ναών στην ενορία της Χώρας Σφακίω...


Thread: Και το CNBC στην ΟΤΕ TV\nΜε την προσθήκη του διεθνούς τηλεοπτικού καναλιού CNBC, εμπλουτίζεται περαιτέρω το επιχειρηματικό - ειδησεογραφικό περιεχόμενο της ΟΤΕ TV. Τα διεθνή ενημερωτικά κανάλια της ΟΤΕ TV ανέρχονται πλέον σε 9, ενώ ο συνολικός αριθμός των καναλιών ξεπερνά τα 50. Το CNBC είναι διαθέσιμο σε όλα τα πακέτα καναλιών της OTE TV, και στο Family Pack και στο Full Pack, τόσο μέσω δορυφόρου όσο και μέσω Conn-x.\nΌπως αναφέρεται σε σχετική ανακοίνωση, κορυφαίο στην επιχειρηματική ειδησεογραφία, το CNBC παρέχει ειδήσεις για τις αγορές, έκτακτες ειδήσεις, συνεντεύξεις και σε βάθος αναλύσεις κορυφαίων επιχειρηματιών από όλον τον κόσμο. Με προγράμματα από την Ευρώπη, τις ΗΠΑ και την Ασία, το CNBC παρέχει ολοκληρωμένη 24ωρη ενημέρωση για την παγκόσμια επιχειρηματική σκηνή. Από το άνοιγμα των χρηματιστηρίων στην Ευρώπη και τη Wall Street μέχρι το κλείσιμο των ασιατικών αγορών, η γρήγορη και έγκυρη ενημέρωση του CNBC το καθιστά απαραίτητο για εκείνους που θέλουν να ενημερώνονται για τις διεθνείς χρηματιστηριακές αγορές. Μεταξύ των κυριοτέρων προγραμμάτων, ξεχωρίζουν τα: «Squawk Box», «Worldwide Exchange» και «European Closing Bell».\nΤις βραδινές ώρες και τα Σαββατοκύριακα το πρόγραμμα του CNBC εστιάζει στην τέχνη, τον πολιτισμό, τον αθλητισμό, την επικαιρότητα, τα ντοκυμαντέρ και τη ψυχαγωγία όπου ξεχωρίζει το γνωστό αμερικανικό talk show, «Late Night with Jimmy Fallon».