ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ: ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ. - PDF\nΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ: ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ.\nDownload "ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ: ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ."\n1 ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ: ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ. Ελένη Ε. Σαβιολή Πτυχίο Οικονομικών Επιστημών Πανεπιστημίου Κρήτης Υποβληθείσα για το Μεταπτυχιακό Δίπλωμα στη Διοίκηση Επιχειρήσεων / Management Τουρισμού Τμήμα Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Πανεπιστήμιο Πειραιώς 2004\n2 ΑΦΙΕΡΩΣΗ Στους γονείς μου Στρατή και Μαρία\n3 ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η εργασία αναφέρεται στις μορφές που παίρνει ο τουρισμός υγείας. Γίνεται εκτεταμένη αναφορά στις μορφές του τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Ακολουθεί έρευνα σε εξειδικευμένη μονάδα παροχής θεραπείας σε άτομα που πάσχουν από νεφροπάθεια και η οποία συνδυάζει την θεραπεία με την διαμονή στο νησί στο οποίο βρίσκεται καθώς και δραστηριότητες στις οποίες μπορούν να απασχοληθούν τα άτομα που πάσχουν από αυτή τη μορφή ασθένειας. Από την έρευνα αυτή εξάγονται θετικά συμπεράσματα για τουριστικό προϊόν τουρισμός υγείας. Σημαντικοί όροι : θεραπευτικός τουρισμός, ιαματικές πηγές, θαλασσοθεραπεία, κέντρο αιμοκάθαρσης.\n4 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ) ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ : ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ...10 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ )ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΙΑΜΑΤΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΙΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ ΠΡΟΙΟΝΤΩΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΥΓΕΙΑΣ ) ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΟΛΗ ΤΩΝ ΙΑΜΑΤΙΚΩΝ ΚΕΝΤΡΩΝ ΥΔΡΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ...42 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΕΙΔΗ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΥΓΕΙΑΣ ) ΙΑΜΑΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ )ΓΕΝΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΩΝ ΙΑΜΑΤΙΚΩΝ ΠΗΓΩΝ ) ΘΑΛΑΣΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ )ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΙΑΜΑΤΙΚΩΝ ΝΕΡΩΝ...81 ) Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ ΥΓΕΙΑΣ ) ΝΕΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΟΥ ΙΑΜΑΤΙΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ) ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΕΙΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΤΟΜΕΑ...93 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: ΚΡΗΤΗ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ) ΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ) Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ) ΚΡΗΤΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ) MESOGEIOS ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΕΡΕΥΝΑ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΤΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ) ΕΡΕΥΝΑ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ) Η ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΓΟΡΑ ) ΣΤΑΔΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ) ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ ) ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΕΡΕΥΝΑΣ Ι. ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΕΡΕΥΝΑΣ...187\n5 Ι ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΙΝΑΚΩΝ Σελίδα ΠΙΝΑΚΑΣ 1α ΙΑΜΑΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΣΕ ΧΩΡΕΣ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ(ΧΩΡΕΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ) 33 ΠΙΝΑΚΑΣ 1β ΙΑΜΑΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΣΕ ΧΩΡΕΣ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ(ΧΩΡΕΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ) 34 ΠΙΝΑΚΑΣ 2 ΟΙ ΑΝΑΚΥΡΗΓΜΕΝΕΣ ΙΑΜΑΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ 54 ΠΙΝΑΚΑΣ 3 ΙΑΜΑΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ 59 ΠΙΝΑΚΑΣ 4 ΙΑΜΑΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ 61 ΠΙΝΑΚΑΣ 5 ΣΤΟΧΟΙ,ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ,ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ SPAS 81 ΠΙΝΑΚΑΣ 6 ΤΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ SPAS ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ 81 ΠΙΝΑΚΑΣ 7 ΜΕΡΙΚΑ ΑΠΟ ΤΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ SPAS ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 82 ΠΙΝΑΚΑΣ 8 ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΚΑΤΑ ΗΛΙΚΙΕΣ 168\n6 ΙΙ 5 ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 1 Επίσκεψη της Κρήτης για πρώτη φορά ή όχι σελ 125 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2 Επίσκεψη του Μεσόγειος για πρώτη φορά ή όχι σελ 126 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 3 Συχνότητα ταξιδιών των νεφροπαθών σελ 127 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 4 Επίσκεψη ή όχι σε άλλο κέντρο σελ 130 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 5 Σε ποια χώρα βρισκόταν το άλλο κέντρο σελ 131 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 6 Ευχαρίστηση ή όχι από το άλλο κέντρο σελ 132 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 7 Πως έγινε η ενημέρωση για το άλλο κέντρο σελ 133 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 8 Ποιο κέντρο είναι καλύτερο σελ 134 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 9 Σε τι διαφέρει το άλλο κέντρο σελ 135 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 10 Ποιο κέντρο σας έκανε να νιώσετε ποίο άνετα σελ 136 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 11 Χώρα προέλευσης κέντρου σελ 137 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 12 Η γνώμη των γνωστών που επισκέφτηκαν το κέντρο σελ 138 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 13 Ο ρόλος των προσπέκτους σελ 139 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 14 Η φήμη του κέντρου σελ 140 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 15 Η γνώμη του γιατρού μου σελ 141 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 16 Ικανοποίηση από τον γιατρό του κέντρου σελ 142 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 17 Ικανοποίηση από τα μηχανήματα του Μεσόγειος σελ 143 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 18 Άλλος λόγος που επηρέασε στην επιλογή του κέντρου σελ 143 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 19 Δραστηριότητες κατά τη διάρκεια της αιμοκάθαρσης σελ 145 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 20 Ικανοποίηση από το ταξιδιωτικό γραφείο σελ 146 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 21 Ικανοποίηση από τις πληροφορίες του Μεσόγειος που εστάλησαν πριν την κάλυψη σελ 147\n7 6 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 22 Ικανοποίηση από τη διαδικασία κράτησης σελ 148 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 23 Ικανοποίηση από το ταμείο κάλυψη εξόδων σελ 148 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 24 Ικανοποίηση από τη Ρεσεψιόν σελ 149 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 25 Ικανοποίηση από τη φιλοξενία σελ 149 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 26 Ικανοποίηση από το κτίριο σελ 150 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 27 Ικανοποίηση από τους κήπους σελ 151 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 28 Ικανοποίηση από την καθαριότητα σελ 151 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 29 Ικανοποίηση από τη θεραπεία της αιμοκάθαρσης σελ 152 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 30 Ικανοποίηση από τις ικανότητες των νοσοκόμων σελ 153 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 31 Ικανοποίηση από την επικοινωνία με νοσοκόμες σελ 153 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 32 Ικανοποίηση από την ποιότητα μηχανημάτων σελ 154 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 33 Ικανοποίηση από τις δραστηριότητες στο Μεσόγειος σελ 155 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 34 Παράπονο για κάποιο μέλος του προσωπικού του Μεσόγειος σελ 156 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 35 Πρόβλημα σχετικά με την ασφάλεια σελ 157 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 36 Ικανοποίηση από το ξενοδοχείο σελ 157 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 37 Ικανοποίηση από τις διακοπές στην Κρήτη σελ 158 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 38 Κάλυψη των εξόδων της αιμοκάθαρσης σελ 159 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 39 Πιθανότητα επίσκεψης του Μεσόγειος ξανά σελ 160 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 40 Πιθανότητα επίσκεψης της Κρήτης ξανά σελ 161 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 41 Τι προκάλεσε απογοήτευση στις διακοπές σελ 165 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 42 Προτάσεις για να βελτιωθούν οι υπηρεσίες του Μεσόγειος σελ 167 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 43 Παντρεμένος ή όχι σελ 168\n8 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 44 Ύπαρξη ή όχι 168 σελ 7 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 45 Κατανομή των ασθενών κατά ηλικιακές ομάδες σελ 169 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 46 Κατανομή των ασθενών κατά φύλο σελ 170 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 47 Κατανομή των ασθενών κατά εκπαιδευτικό επίπεδο σελ 171 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 48 Κατανομή των ασθενών κατά επαγγελματική ιδιότητα σελ 172 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 49 Κατανομή των ασθενών κατά εθνικότητα σελ 172\n9 8 ΙΙΙ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Επιθυμώ να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στον επιβλέποντα καθηγητή μου κο Κουρεμένο Αθανάσιο, για την πολύτιμη βοήθειά του κατά τη διάρκεια εκπόνησης της εργασίας. Οι συμβουλές που μου έδωσε ήταν χρήσιμες για την ολοκλήρωση της έρευνας-μελέτης. Επίσης θέλω να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στον κο Στάθογλου Νικόλαο, διευθυντή της θεραπευτικής μονάδας Μεσόγειος, για την κατανόηση και βοήθεια που μου πρόσφερε κατά τη διάρκεια διεξαγωγής της έρευνας. Ευχαριστίες τέλος στην οικογένειά μου για την πολύτιμη συμπαράσταση καθόλη τη διάρκεια εκπόνησης της μελέτης και διεξαγωγής της έρευνας. Η συμπαράστασή τους και η ενθάρρυνσή τους σε κρίσιμες στιγμές ήταν αρκετά χρήσιμη.\n10 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1 Αντικείμενο της παρούσας διπλωματικής εργασίας είναι η παρουσίαση του φαινομένου τουρισμού υγείας, μιας εναλλακτικής μορφής τουρισμού. Παρουσιάζονται οι μορφές που μπορεί να πάρει ο τουρισμός υγείας καθώς και τι ισχύει στην Ελλάδα κάνοντας μια μικρή ανασκόπηση στο παρελθόν. Εκτός από την αναγνώριση της κατάστασης που επικρατεί στην Ελλάδα γίνεται μια σύντομη αναφορά του φαινομένου και σε άλλες χώρες. Παράλληλα με την συλλογή στοιχείων για την παρουσίαση του φαινομένου έγινε και προσπάθεια συλλογής και επεξεργασίας στοιχείων από μονάδα που προσφέρει εξειδικευμένο τουριστικό προϊόν τουρισμού υγείας, το Μεσόγειος, που βρίσκεται στο Ηράκλειο Κρήτης. Σκοπός της έρευνας αυτής είναι η συλλογή στοιχείων με σκοπό τη διερεύνηση και εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με την ποιότητα του προσφερόμενου προϊόντος και την αποδοχή που αυτό έχει από τους χρήστες του. Όσον αφορά τη δομή της εργασίας αυτή χωρίζεται σε 5 κεφάλαια και το παράρτημα. Τα κεφάλαια αυτά έχουν χωριστεί με τέτοιο τρόπο, ώστε ο αναγνώστης να διευκολύνεται στη μελέτη των τμημάτων που τον ενδιαφέρουν. Στην εισαγωγή της εργασίας γίνεται μια σύντομη αναφορά του τι θα επακολουθήσει στα κεφάλαια που ακολουθούν. Στο πρώτο κεφάλαιο παρουσιάζονται ορισμοί του τουρισμού και χαρακτηριστικά γνωρίσματα αυτού στην Ελλάδα.\n11 2 Στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάζονται οι εναλλακτικές μορφές τουρισμού. Ο τουρισμός παίρνει διάφορες μορφές και στην εν λόγω ενότητα γίνεται προσπάθεια παρουσίασης των κυριοτέρων εναλλακτικών μορφών του. Το τρίτο κεφάλαιο είναι η μεγαλύτερη σε έκταση ενότητα καθώς παρουσιάζονται τα προϊόντα τουρισμού υγείας, τα ιαματικά κέντρα υδροθεραπείας, οι ιαματικές πηγές και οι γενικές διατάξεις οργάνωσης και λειτουργίας τους, η θαλασσοθεραπεία, η περίπτωση της Ελλάδας και τέλος κατευθύνσεις πολιτικής για την ανάπτυξη του τομέα. Στο τέταρτο κεφάλαιο αρχικά γίνεται λόγος για την σπουδαιότητα του τουρισμού στην περιφέρεια της Κρήτης και στη συνέχεια για τις μορφές του τουρισμού υγείας σε αυτήν. Στο πέμπτο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα γενικά χαρακτηριστικά της έρευνας αγοράς. Στο έκτο κεφάλαιο παρουσιάζεται η μεθοδολογία που ακολουθείται σε μια έρευνα αγοράς. Παρουσιάζονται τα στάδια που ακολουθούνται για τη διεξαγωγή της. Στο έβδομο κεφάλαιο παρατίθενται τα αποτελέσματα της έρευνας που πραγματοποιήθηκε στη θεραπευτική μονάδα Μεσόγειος. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε μέσω χορήγησης ερωτηματολογίων και επιπλέον γίνεται μια σύντομη αναφορά των υπηρεσιών της μονάδας. Τέλος στο παράρτημα παρατίθεται το ερωτηματολόγιο της έρευνας, ο πίνακας των αποτελεσμάτων της έρευνας και η κωδικοποίηση των ερωτήσεων του ερωτηματολογίου.\n12 3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ Ένας αρκετά ευρύς ορισμός για τον τουρισμό δίνεται από την Ένωση Τουρισμού της Βρετανίας 1 : <<Τουρισμός σημαίνει την προσωρινή, μικρής διάρκειας, μετακίνηση των ανθρώπων σε προορισμούς εκτός του συνήθη τόπου διαμονής ή εργασίας τους καθώς και οι δραστηριότητες κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στους προορισμούς αυτούς Ο παραπάνω ορισμός περιλαμβάνει τόσο τον εσωτερικό όσο και τον διεθνή τουρισμό, συμπεριλαμβανομένων και των ημερήσιων επισκέψεων, όπως και τις επισκέψεις παραμονής για έναν ή και περισσότερους από τους παρακάτω λόγους: διακοπές, ελεύθερος χρόνος και αναψυχή, επαγγελματικοί λόγοι, συνέδρια.>> Ο τουρισμός αποτελεί μια οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα που γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη την τελευταία εικοσαετία. Η βελτίωση των όρων εργασίας και αμοιβής των εργαζομένων, η άνοδος του βιοτικού επιπέδου γενικά, καθώς και η πρόοδος στις μεταφορές συντέλεσε στο να μην θεωρείται πλέον το τουριστικό ταξίδι είδος πολυτελείας αλλά βασική ανάγκη του κάθε ανθρώπου. Στην Ελλάδα ο τουρισμός, τα τελευταία χρόνια, γνώρισε ραγδαία εξέλιξη. Αποτελεί έναν από τους βασικούς τομείς της εθνικής οικονομίας, αφού συμβάλλει σημαντικά τόσο στην κάλυψη του συναλλαγματικού ελλείμματος της χώρας μας, όσο και στην αύξηση της απασχόλησης και του εισοδήματος. Από το 1950 ο τουρισμός αντιπροσωπεύει έναν από τους τομείς της παγκόσμιας οικονομίας που παρουσιάζει την ταχύτερη ανάπτυξη. Το 1998 οι διεθνείς τουριστικές αφίξεις 1 Διδασκάλου Ε, Θεραπευτικός τουρισμός: Προς ένα μοντέλο ανάπτυξης κέντρων θεραπευτικού τουρισμού και εκτίμηση των επιπτώσεων αυτών στους τομείς του τουρισμού και της υγείας, διδακτορική διατριβή, Πειραιάς 1999.\n13 4 έφτασαν τα 625,2 εκατ. άτομα, δηλαδή αυξήθηκαν κατά 24,7 φορές στο διάστημα των τελευταίων 48 ετών. Σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία της ΕΣΥΕ και τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Τουρισμού, το 2002 η Ελλάδα με αφίξεις αλλοδαπών ταξιδιωτών στα σύνορά της καταλαμβάνει την 15η θέση στην παγκόσμια κατάταξη των χωρών υποδοχής, σημειώνοντας αύξηση +0,87% έναντι του Οι αεροπορικές αφίξεις αλλοδαπών το 2002 ήταν μειωμένες κατά -3,72% έναντι του 2001 και αποτέλεσαν το 73,61% του συνόλου των αφίξεων. Επίσης μειωμένες εμφανίστηκαν οι αφίξεις θαλασσίως κατά -1,38%, ενώ οι αφίξεις οδικώς παρουσίασαν αύξηση κατά +16,52%, οφειλόμενη σε μεγάλο βαθμό στους ταξιδιώτες προερχόμενους από την Αλβανία. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία της ΕΣΥΕ για τις διανυκτερεύσεις στις ξενοδοχειακές μονάδες, το 2001 πραγματοποιήθηκαν συνολικά διανυκτερεύσεις αλλοδαπών και ημεδαπών τουριστών (αύξηση 0,43% έναντι του 2000). Οι έλληνες εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικό μέγεθος της ζήτησης, δεδομένου ότι πραγματοποίησαν διανυκτερεύσεις, ενώ οι αλλοδαποί Οι εισπράξεις από τουριστικές υπηρεσίες κατά το 2002 έφθασαν τα εκ. ευρώ, παρουσιάζοντας ελαφρά μείωση κατά -2,8% έναντι του 2001, σύμφωνα με τα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος. Με βάση τον σχετικό πίνακα του Παγκόσμιου Οργανισμού Τουρισμού, η Ελλάδα κατατάσσεται έτσι στην 10η θέση από άποψη τουριστικών εισπράξεων. Το ενεργό ξενοδοχειακό δυναμικό της χώρας το 2003 είναι κλίνες σε δωμάτια που ανήκουν συνολικά σε ξενοδοχειακές μονάδες. Υπάρχουν ακόμη θέσεις κατασκήνωσης και οικισμοί σε 352 κάμπιγκς, που μπορούν να φιλοξενήσουν άλλα άτομα.\n14 5 Η απασχόληση στον τουριστικό τομέα εκτιμάται ότι ανέρχεται περίπου στο 10% της συνολικής απασχόλησης (6,1% άμεση - 3,9 έμμεση). Σύμφωνα με τις προβλέψεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Τουρισμού (Π.Ο.Τ.), το 2010 οι διεθνείς τουριστικές αφίξεις θα είναι 40,2 φορές μεγαλύτερες σε σχέση με εκείνες του 1950, ενώ οι συναλλαγματικές τουριστικές εισπράξεις 699,9 φορές υψηλότερες. Ο τουρισμός, ο οποίος αντιπροσωπεύει το 10-12% του Παγκόσμιου Ακαθάριστου Προϊόντος, αποτελεί ίσως τον σημαντικότερο τομέα της οικονομίας, με πολυεπίπεδες επιπτώσεις στην κοινωνία, στο φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον. 1.1) ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ Η τουριστική βιομηχανία αποτελεί έναν από τους βασικότερους τομείς της Ελληνικής οικονομίας. Βάσει στοιχείων του ισοζυγίου πληρωμών της Ελλάδος για το έτος 2001 το ύψος των εισπράξεων από τουριστικές υπηρεσίες ανερχόταν σε ευρώ σε σχέση με το Ακολουθούν οι εισπράξεις από Μεταφορές Ναυτιλία ( για το 2001) και οι λοιπές εισπράξεις (Δημόσιο, Ασφάλιστρα, προμήθειες κλπ). Μεγάλη είναι η σημασία του τουρισμού στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. Συγκεκριμένα από το 1995 έως και το 2000 τα ξενοδοχεία και η εστίαση προσέφεραν νέες θέσεις εργασίας2. Την ίδια περίοδο δημιουργήθηκαν 740 νέες ξενοδοχειακές μονάδες και τουριστικές επιχειρήσεις. Η Ελληνική τουριστική βιομηχανία βρίσκεται στο στάδιο ανάπτυξης τόσο των τουριστικών προορισμών της αλλά και του είδους των παρεχόμενων υπηρεσιών σε αυτούς. Τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας γίνονται προσπάθειες άμβλυνσης της εποχικότητας των αφίξεων αλλοδαπών 2 Πηγή: Εφημερίδα «τα ΝΕΑ», Σάββατο 18/05/03\n15 6 τουριστών αλλά και εμπλουτισμού των τουριστικών υπηρεσιών με την ανάπτυξη νέων ειδών τουρισμού όπως ο αγροτουρισμός, ο οικοτουρισμός και ο τουρισμός ομορφιάς. Η αναζήτηση εναλλακτικών ειδών τουρισμού είναι καθοριστική για την εξέλιξη της εγχώριας τουριστικής βιομηχανίας δεδομένου ότι η Ελλάδα αντιμετωπίζει έντονο ανταγωνισμό από γειτονικές χώρες όπως η Τουρκία και η Κύπρος οι οποίες τα τελευταία χρόνια διείσδυσαν δυναμικά στην τουριστική βιομηχανία. Οι αφίξεις τουριστών στη χώρα μας, παρά τις διακυμάνσεις που σημείωσαν, ακολούθησαν ανοδική πορεία την περίοδο Ένας σημαντικός παράγοντας που επηρέασε αρνητικά την πορεία των αφίξεων ήταν η συναλλαγματική πολιτική που ακολούθησε η χώρα μας στο μεγαλύτερο μέρος της προαναφερόμενης περιόδου. Οι παράγοντες ωστόσο που συνέβαλαν κυρίως στην αλματώδη ανάπτυξη του τουρισμού μεταπολεμικά, ήταν η αύξηση των εισοδημάτων και του ελεύθερου χρόνου στις ανεπτυγμένες χώρες, η μεγάλη ανάπτυξη των μεταφορών και τέλος η ανάπτυξη του οργανωμένου μαζικού και τελικά φτηνού τουρισμού. Η Ευρώπη αποτελεί την κυρίαρχη πηγή άντλησης τουριστών (μερίδιο 89,9% το 1999) με τάση, μάλιστα, ανοδική τα τελευταία χρόνια. Αντίθετα, τα μερίδια των άλλων χωρών ιδιαίτερα των Η.Π.Α, μειώθηκαν δραστικά τις δύο τελευταίες δεκαετίες. Ένα από τα αδύνατα σημεία του ελληνικού τουρισμού είναι η έντονη εποχικότητα που παρουσιάζει, η οποία επηρεάζει αρνητικά το κόστος και την ποιότητα των προσφερόμενων υπηρεσιών με αρνητικές συνέπειες στην ανταγωνιστικότητά του. Το περίπου 50% των επισκεπτών της χώρας μας έρχεται το τρίμηνο Ιούνιο Αύγουστο. Επίσης παρατηρείται μεγάλη συγκέντρωση των τουριστών σε λίγες περιοχές της χώρας. Η συγκέντρωση αυτή είναι αποτέλεσμα της ασύμμετρης κατανομής της προσφοράς των\n16 7 τουριστικών υπηρεσιών. Είναι φυσιολογικό να αναπτυχθούν τουριστικά γεωγραφικές περιοχές της χώρας, όπως είναι τα νησιά του Ν. Αιγαίου, η Κρήτη, η Αττική και τα νησιά του Ιονίου, οι οποίες διαθέτουν φυσικά, ιστορικά και άλλα πλεονεκτήματα (π.χ διαθέτουν αεροδρόμιο),τα οποία προσελκύουν τους τουρίστες. Τα κύρια χαρακτηριστικά του ελληνικού τουριστικού προϊόντος είναι ο ήλιος και η θάλασσα, το ήπιο κλίμα, σε συνδυασμό με το μεγάλο αριθμό νησιών και τις απέραντες παραλίες, η πολιτιστική κληρονομιά και η ιστορία της χώρας μας. Η κουλτούρα και η φιλική διάθεση των κατοίκων της χώρας μας αποτελούν, επίσης θετικά στοιχεία για την εικόνα αυτή. Ωστόσο, η Ελλάδα επιλέγεται από τους τουρίστες κυρίως ως προορισμός που προσφέρει φθηνές διακοπές με κύρια χαρακτηριστικά τον ήλιο και την θάλασσα. Με άλλα λόγια, προσφέρεται ως τόπος αναψυχής, ενώ το πολιτιστικό στοιχείο αποτελεί κίνητρο για τους τουρίστες που θέλουν να συνδυάσουν την ψυχαγωγία με την επιμόρφωση. Προς την κατεύθυνση αυτή η χώρα μας θα πρέπει να προβεί στις απαραίτητες ενέργειες, έτσι ώστε το πολιτιστικό στοιχείο να αποτελεί ισχυρό κίνητρο επιλογής της. Τέλος, η γεωγραφική θέση της χώρας μας έναντι των ανταγωνιστριών χωρών Ισπανίας, Ιταλίας και Πορτογαλίας αποτελεί σημαντικό μειονέκτημα, αφού είναι απομακρυσμένη από τις ευρωπαϊκές πηγές τουρισμού. Ο τουρισμός 3 είναι ο πλέον δυναμικός και αναπτυσσόμενος κλάδος της οικονομίας μας. Ιστορικά ο κλάδος του τουρισμού αναπτύχθηκε τις τελευταίες δεκαετίες (κυρίως από την ιδιωτική πρωτοβουλία) και κατέστησε την χώρα μας έναν από τους δημοφιλέστερους προορισμούς. Τα τελευταία χρόνια όμως παρουσιάζει μια αστάθεια στην αυξητική τάση (μείωση το 2002), που συνοδεύεται κυρίως από σμίκρυνση του χρόνου παραμονής και ταυτόχρονη 3 Οικονομικά Χρονικά, τεύχος 120, Μάρτιος Απρίλιος 2003, σελ\n17 8 πτώση της εισοδηματικής στάθμης και της ποιότητας του εισερχόμενου τουρισμού. Οι παρεμβάσεις που έπρεπε να έχουν πραγματοποιηθεί σε επίπεδο επενδύσεων γενικών και ειδικών υποδομών, επικοινωνιακού σχεδιασμού (προβολή) και αναπτυξιακή τουριστική νομοθεσία, εγκαταλείφθηκαν ή καθυστερούν απαράδεκτα. Οι συνέπειες είναι : Η συνεχής πτώση της ποιότητας και της ανταγωνιστικότητας του τουριστικού προϊόντος. Η απουσία οργάνωσης και ανάδειξης των εναλλακτικών και ειδικών μορφών τουρισμού. Η μείωση του χρόνου τουριστικής εκμετάλλευσης (έντονη εποχικότητα). Η αδυναμία διείσδυσης του προϊόντος σε νέες αγορές και η διαρκής πτώση του στις ήδη υπάρχουσες. Η έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού στον τομέα κατάλληλα εκπαιδευμένου. Η πλειοψηφία των ξενοδοχειακών μονάδων είναι μικρού μεγέθους και ενδιάμεσης/χαμηλής ποιότητας με συνέπεια την αδυναμία διαπραγμάτευσής τους με ισχυρούς tours-operators. Ο πόλεμος στο Ιράκ επιβάρυνε ακόμα περισσότερο το αρνητικό κλίμα στον κλάδο του τουρισμού. Τα τελευταία χρόνια ωστόσο παρατηρείται μια σταδιακή μεταστροφή των προτιμήσεων των τουριστών και αντίστοιχα της προσφοράς τουριστικών υπηρεσιών- προς πιο ειδικές και ανεξάρτητες μορφές, προσαρμοσμένες στα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα του κάθε τουρίστα.\n18 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 9 1. Διδασκάλου Ε, Θεραπευτικός τουρισμός: Προς ένα μοντέλο ανάπτυξης κέντρων θεραπευτικού τουρισμού και εκτίμηση των επιπτώσεων αυτών στους τομείς του τουρισμού και της υγείας, διδακτορική διατριβή, Πειραιάς Πηγή: Εφημερίδα «τα ΝΕΑ», Σάββατο 18/05/03 3. Οικονομικά Χρονικά, τεύχος 120, Μάρτιος Απρίλιος 2003, σελ 26 28\n19 1.2 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 10 Στην προσπάθεια παρουσίασης των εναλλακτικών μορφών τουρισμού παρουσιάζεται αρχικά μια ιστορική αναδρομή στις αλλαγές που επήλθαν στον τουρισμό ώστε να υπάρχει μια πιο σφαιρική άποψη επί του θέματος. Από τη δεκαετία λοιπόν του 1980 άρχισαν να επισημαίνονται αλλαγές στα πλαίσια της παγκόσμιας αγοράς του τουρισμού. Πολλοί ήταν οι παράγοντες που συντέλεσαν στο γεγονός αυτό. Η άνοδος της κατά κεφαλήν τουριστικής δαπάνης, η αύξηση του ελεύθερου χρόνου και οι κοινωνικές και δημογραφικές μεταβολές που είχαν επέλθει στο δυτικό κόσμο αποτελούν τους σημαντικότερους. Τα άτομα είχαν πλέον περισσότερα χρήματα και περισσότερο ελεύθερο χρόνο ώστε να τα αξιοποιήσουν στον τουρισμό. Ο ελληνικός τουρισμός αναπτύχθηκε αρχικά από το 1950 ως παραθεριστικός, περιηγητικός και πολιτιστικός. Στη συνέχεια, κατά τις δεκαετίες 60 και 70 έγιναν προσπάθειες ενίσχυσης του ορεινού, θαλάσσιου και θεραπευτικού τουρισμού. Προς την κατεύθυνση αυτή το τουριστικό προϊόν εμπλουτίστηκε με τη δημιουργία συμπληρωματικών έργων υποδομής, όπως ορεινά καταφύγια, υδροθεραπευτήρια και εγκαταστάσεις ελλιμενισμού και εφοδιασμού σκαφών. Οι απόπειρες ωστόσο εμπλουτισμού του ελληνικού τουριστικού προϊόντος ήταν πολλές και δεν απέδωσαν τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Το σημαντικότερο έτσι χαρακτηριστικό του ελληνικού μοντέλου ανάπτυξης ήταν η προώθηση του μαζικού τουρισμού χαμηλής συναλλαγματικής απόδοσης. Το γεγονός αυτό απέδωσε καθώς αίτημα της εποχής ήταν οι χαμηλές τιμές στις προσφερόμενες υπηρεσίες. Επιπλέον κατά την περίοδο αυτή υπήρχε υστέρηση σε έργα γενικής και ειδικής τουριστικής υποδομής 4. 4 Μελέτη ανάπτυξης εναλλακτικών μορφών τουρισμού Β φάση, εκπόνηση μελέτης: εταιρία αναπτυξιακών μελετών (ΕΤΑΜ) στην Κρήτη, Οκτώβριος 2001.\n20 11 Κατά τη δεκαετία ωστόσο του 90 τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν λόγω μεταστροφής των αντιλήψεων. Κρίθηκε αναγκαίο την περίοδο εκείνη η τουριστική πολιτική να αλλάξει κατεύθυνση και να προσανατολιστεί προς νέες μορφές τουρισμού. Αναγκαία θεωρείται λοιπόν η μεταβολή της τουριστικής πολιτικής στην κατεύθυνση της αναβάθμισης της ποιότητας και του εμπλουτισμού του ελληνικού τουριστικού προϊόντος με τη βελτίωση του επιπέδου των προσφερόμενων υπηρεσιών και το άνοιγμα προς τις νέες μορφές τουρισμού, έτσι ώστε αυτό να καθίσταται πιο ανταγωνιστικό. Τη στιγμή που ο τουρισμός στο εξωτερικό γνώριζε ραγδαία αύξηση η Ελλάδα έπρεπε να βρει τρόπους να τον βελτιώσει ώστε να προσελκύσει περισσότερους πελάτες 5. Ήδη από τη δεκαετία του 1980 είχαν επισημανθεί οι αλλαγές που συντελούνταν στα πλαίσια της παγκόσμιας αγοράς του τουρισμού. Πολλοί ερευνητές επεσήμαναν ότι η άνοδος της κατά κεφαλήν τουριστικής δαπάνης, η αύξηση του ελεύθερου χρόνου, καθώς και οι σημαντικές κοινωνικές και δημογραφικές μεταβολές που είχαν επέλθει στο δυτικό κόσμο, θα συνέβαλαν στη διαφοροποίηση της τουριστικής αγοράς στη δεκαετία του Σύμφωνα με εκτιμήσεις ερευνητών εξαιτίας των κοινωνικών αλλαγών της εποχής εκείνης θα δημιουργούνταν νέες τουριστικές ανάγκες και νέα τουριστικά πρότυπα. Θα δημιουργούνταν νέες μορφές τουρισμού. Από το 1980 φαινόταν ότι ο τουρισμός ειδικών ενδιαφερόντων θα γνωρίσει ραγδαία εξάπλωση και θα συμβάλλει στην αύξηση της τουριστικής ικανοποίησης. Πέρα όμως από τις προηγούμενες προβλέψεις κατά τη δεκαετία του 1980 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Τουρισμού διαπιστώνει «καινούργια life style και νέες αντιλήψεις για τη σπουδαιότητα των σχέσεων των ανθρώπων μεταξύ τους καθώς και της σχέσης τους με τη φύση. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η 5 Σφακιανάκης Μ, Εναλλακτικές μορφές τουρισμού, Αθήνα 2001.\n21 12 συμμετοχή σε υπαίθριες δραστηριότητες, η βελτίωση των αισθητικών κριτηρίων, η άνοδος του μορφωτικού επιπέδου καθώς επίσης και η βελτίωση των ατομικών και κοινωνικών συνθηκών ζωής των ανθρώπων. Η αναζήτηση αυτή των νέων αξιών σε σχέση με τον τουρισμό αντικατοπτρίζεται στην οργάνωση του ελεύθερου χρόνου και στα νέα τουριστικά προϊόντα που έχουν εμφανιστεί όπως οι ενεργητικές διακοπές και ο τουρισμός ειδικών ενδιαφερόντων» (Π.Ο.Τ., 1985). Η ανάπτυξη προγραμμάτων ειδικών μορφών τουρισμού διαφέρει ανάλογα με τον τύπο και το επίπεδο τουριστικής ανάπτυξης της χώρας υποδοχής. Αρκετές από τις ειδικές μορφές τουρισμού λειτούργησαν ως συμπληρωματικές του μαζικού τουρισμού. Ο μαζικός τουρισμός λοιπόν χαρακτηρίζεται από την ομαδική συμμετοχή των τουριστών στις διάφορες φάσεις της τουριστικής δραστηριότητας. Ο χαρακτήρας του μαζικού λοιπόν τουρισμού οφείλεται στον τρόπο οργάνωσης του ταξιδιού, καθώς και στον επιλεγμένο τόπο διακοπών. Μαζικός τουρισμός και χωροχρονικές συγκεντρώσεις ερμηνεύουν βασικά το σύγχρονο τουριστικό φαινόμενο 6. Παράλληλα καθοριστικοί παράγοντες για την ανάπτυξή τους αποτέλεσαν οι τοπικές ιδιομορφίες κάθε περιοχής, και η συνύπαρξη δύο ή τριών ειδικών μορφών τουρισμού σε ένα κοινό μοντέλο ανάπτυξης 7. Μεταξύ των κριτηρίων που λαμβάνονται υπόψη προκειμένου να οδηγήσουν στην ανάπτυξη προγραμμάτων ειδικών μορφών περιλαμβάνονται: Η ύπαρξη συμπληρωματικότητας με το ήδη υπάρχον μοντέλο του μαζικού τουρισμού, κάτι που είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τις ειδικές μορφές που αναπτύσσονται παράλληλα με τον μαζικό τουρισμό και στοχεύουν στην επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου, είτε στην προσθήκη νέων 6 Βαρβαρέσος Σ, Τουρισμός: έννοιες, μεγέθη, δομές, Εκδόσεις Προπομπός, β έκδοση, Αθήνα Τσάρτας Π, Μανώλογλου Ε, Ποιοτικά χαρακτηριστικά και τάσεις ζήτησης εσωτερικού τουρισμού, Αθήνα 2001.\n22 13 προϊόντων στα τουριστικά πακέτα (συνεδριακός, περιηγητικός, θαλάσσιος, αθλητικός, κλπ.) Η ύπαρξη τοπικών ιδιομορφιών που σχετίζονται είτε με γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά, είτε με την ύπαρξη κάποιας παράδοσης σε ειδικές μορφές (φυσιολατρικός, οικολογικός, θαλάσσιος, θρησκευτικός, κλπ.) Η δυνατότητα συμπληρωματικότητας περισσότερων ειδικών μορφών προκειμένου να αναπτυχθούν προγράμματα που δίνουν έμφαση στο «πλέγμα» ειδικών μορφών. Η έννοια του πλέγματος περιλαμβάνει τα κοινά χαρακτηριστικά των ειδικών μορφών που το απαρτίζουν και την δυνατότητά τους να αναπτυχθούν είτε παράλληλα με τον μαζικό τουρισμό είτε σε συσχετισμό και στενή συνεργασία μαζί του. Για να υλοποιηθούν όμως τα κριτήρια αυτά πρέπει να συντρέχουν οι προϋποθέσεις που θα αποτελέσουν την αναγκαία θεσμική, οργανωτική, οικονομική υποδομή για την υλοποίηση ενός προγράμματος ανάπτυξης ειδικών μορφών τουρισμού. Τα κριτήρια αυτά σημαίνουν ουσιαστικά αναπτυξιακές επιλογές. Το σύγχρονο μοντέλο της εναλλακτικής πρότασης για τον τουρισμό παρουσιάζει παγκόσμιο ενδιαφέρον και προωθείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση καθώς θεωρείται ιδανικό για τις περιοχές που διαθέτουν αξιόλογο φυσικό τοπίο, πολιτιστικό περιβάλλον και παραδοσιακή ταυτότητα. Η προώθηση του εναλλακτικού τουρισμού ενισχύεται, τόσο από κονδύλια της Κοινότητας δεδομένου ότι αποτελεί έναν από τους στόχους του τρέχοντος σχεδίου δράσης της για τον τουρισμό, όσο και από κίνητρα που παρέχονται από εθνικά, περιφερειακά, νομαρχιακά και άλλα προγράμματα. Για τον επαναπροσδιορισμό της τουριστικής πολιτικής πολλών χωρών, που επιβάλλεται να γίνει ώστε να μπορέσουν να ξεπεραστούν σοβαρά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι τουριστικές τους οικονομίες, οι πολιτικές\n23 14 τους εξουσίες αποφασίζουν να αναπτύξουν ορισμένες δυναμικές εναλλακτικές μορφές τουρισμού που σύμφωνα με τις εκτιμήσεις τους θα δώσουν διέξοδο στα αδιέξοδα των τουριστικών τους οικονομιών, ενδεχόμενα δε και οριστικές λύσεις σε χρόνια προβλήματα που αυτές αντιμετωπίζουν. Οι εναλλακτικές μορφές τουρισμού αποτελούν, κατά κοινή ομολογία, την κατεξοχήν στρατηγική για το μέλλον αφού είναι βέβαιο ότι επιτυγχάνουν την ισορροπία μεταξύ των σύγχρονων οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών παραμέτρων και αναγκών, συνάδουν δηλαδή με την επιθυμητή αειφόρο διατηρήσιμη τουριστική ανάπτυξη. Μεταξύ των ειδικών λοιπόν μορφών τουρισμού συγκαταλέγεται και ο ιαματικός τουρισμός, ο οποίος σήμερα αφορά ολοένα και περισσότερο τα υγιή άτομα που έχουν ως κίνητρο τη διατήρηση της καλής φυσικής τους κατάστασης και της ψυχικής και σωματικής τους αναζωογόνησης. Λόγω των μεταβολών των κοινωνικών και καταναλωτικών προτύπων στις ανεπτυγμένες χώρες, εμφανίζει μια συνεχή τάση ανανέωσης των παρεχόμενων υπηρεσιών και καθίσταται ένας από τους δυναμικότερους νέους κλάδους της τουριστικής αγοράς. Στα πλαίσια αυτά, ο ιαματικός τουρισμός μπορεί να αναπτυχθεί παράλληλα με άλλες ειδικές μορφές τουρισμού, είτε ως τμήμα της ανάπτυξης προγραμμάτων με έμφαση στη δημιουργία «πλέγματος» ειδικών μορφών σε περιοχές με ιδιαίτερα γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά (π.χ σε συνδυασμό με τον οικολογικό, τον αθλητικό, τον τουρισμό περιπέτειας) είτε συμπληρωματικά με τον μαζικό οργανωμένο τουρισμό, ως τμήμα του τουριστικού πακέτου, με στόχο την επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου (π.χ σε συνδυασμό με τον θαλάσσιο, τον συνεδριακό, τον πολιτιστικό ή τον τουρισμό κινήτρων).\n24 15 Η ανάπτυξη του θεματικού τουρισμού αποτελεί τον <<μοχλό>> για την επίτευξη βασικών στόχων όπως 8 : Ο εμπλουτισμός και η διαφοροποίηση του τουριστικού προϊόντος, με κύριους άξονες τη διασύνδεση του τουρισμού με τους κλάδους της γεωργίας και της μεταποίησης, καθώς και με τους τομείς του πολιτισμού και του περιβάλλοντος. Η αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων(φυσικοί πόροι, πολιτιστικό, κοινωνικό, ανθρωπογενές-δομημένο περιβάλλον) ενθαρρύνοντας την ενδογενή ανάπτυξη. Η διάχυση της τουριστικής δραστηριότητας στο χώρο και στον χρόνο με στόχο την επίτευξη χώρο-χρονικής ισοκατανομής της τουριστικής κίνησης, ώστε να αποφευχθούν ή τουλάχιστον να ελαχιστοποιηθούν οι αρνητικές επιπτώσεις που πηγάζουν από την υπερβολική συγκέντρωση της τουριστικής δραστηριότητας. Η χρησιμοποίηση νέων οικολογικών μεθόδων τόσο στα παραγόμενα προϊόντα, όσο και στις παρεχόμενες υπηρεσίες. Η τόνωση της απασχόλησης, η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και η συγκράτηση του πληθυσμού στην ύπαιθρο. Ο εναλλακτικός τουρισμός εκτός από τη συμβολική έννοια που έχει αποκτήσει ως μορφή τουρισμού, της οποίας τα κύρια χαρακτηριστικά είναι η αναζήτηση της αυθεντικότητας και της επαφής με τη φύση, η άρνηση των απρόσωπων τουριστικών πακέτων, η αποφυγή των κοσμικών παραλιών ή ο συνδυασμός των διακοπών με την προσφορά εθελοντικής εργασίας, αναφέρεται σε κάθε ειδική μορφή τουρισμού, η οποία προσελκύει τουρίστες με ειδικά ενδιαφέροντα, συμβάλλει στην προστασία του περιβάλλοντος και την 8 Μελέτη ανάπτυξης εναλλακτικών μορφών τουρισμού Α φάση, Ιούλιος 2001, εκπόνηση μελέτης : εταιρία αναπτυξιακών μελετών (ΕΤΑΜ) στην Κρήτη.\n25 16 ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς και τέλος προσφέρει λύσεις σε προβλήματα της τουριστικής εποχικότητας. Ο θεματικός τουρισμός, όπως ονομάζονται αλλιώς οι εναλλακτικές μορφές τουρισμού είχε αναπτυχθεί στην Ευρώπη πολύ πριν κάνει τα πρώτα του βήματα στην Ελλάδα. Στον ελλαδικό χώρο τα πράγματα είναι ακόμα σε αρχικά στάδια. Στην Ελλάδα δυστυχώς μόνο το 30% των επισκεπτών προτιμά το θεματικό τουρισμό, όπως προέκυψε από πρόσφατη μελέτη του ΕΟΤ. Μεγαλύτερη προτίμηση παρατηρείται στον περιηγητικό, στον τουρισμό διερεύνησης και στον φυσιολατρικό. Η μικρή αυτή ανάπτυξη παρατηρείται κυρίως σε περιοχές ιδιαίτερου φυσικού κάλλους και σε αμιγώς ορεινές ενότητες με συμπλέγματα από αξιόλογα παραδοσιακά οικιστικά σύνολα. Έπειτα λοιπόν από την αναφορά που προηγήθηκε στην εμφάνιση του θεματικού τουρισμού, επιχειρείται μια σύντομη παρουσίαση των εναλλακτικών μορφών τουρισμού 9. Συγκεκριμένα: Αγροτουρισμός : αναφέρεται σε δραστηριότητες υπαίθριας αναψυχής και τουρισμού, οι οποίες αναπτύσσονται στον αγροτικό χώρο και εντάσσονται στο πλαίσιο του αγροτικού περιβάλλοντος και της αγροτικής ζωής. Αθλητικός τουρισμός : απευθύνεται είτε σε απλούς επισκέπτες περιηγητές που αγαπούν τα σπορ και θέλουν να συνδυάσουν την επίσκεψή τους σε έναν προορισμό με την ενασχόλησή τους με το άθλημα της αρεσκείας τους, είτε σε οργανωμένες ομάδες αθλητών που επιθυμούν να πραγματοποιήσουν την προετοιμασία τους σε περιοχές με κατάλληλες φυσικοκλιματολογικές συνθήκες. Αφορά λοιπόν ομάδες ατόμων με κοινά αθλητικά ενδιαφέροντα και ανάγκες άσκησης. Στον αθλητικό τουρισμό συμπεριλαμβάνονται ο 9 Μελέτη ανάπτυξης εναλλακτικών μορφών τουρισμού Β φάση, εκπόνηση μελέτης: εταιρία αναπτυξιακών μελετών (ΕΤΑΜ) στην Κρήτη, Οκτώβριος 2001.\n26 17 περιπατητικός και ο ορειβατικός τουρισμός, η ορεινή ποδηλασία, ο αεραθλητισμός, ο ιπποτουρισμός και τα golfs. Εκπαιδευτικός τουρισμός : στοχεύει στην ενημέρωση, στην έρευνα και στην εκπαίδευση σε θέματα γενικού και ειδικού επιστημονικού ενδιαφέροντος. Απευθύνεται κυρίως σε μαθητές, σπουδαστές και επαγγελματικές ομάδες. Ο εκπαιδευτικός τουρισμός εμπεριέχει δύο διαστάσεις, της μόρφωσης και της αναψυχής με τη μορφή επισκέψεων και διαμονής για μικρά χρονικά διαστήματα σε περιοχές ειδικού ενδιαφέροντος, που συνδυάζουν την ξενάγηση σε αρχαιολογικούς χώρους και λοιπά αξιοθέατα με τη διασκέδαση. Θαλάσσιος τουρισμός : απευθύνεται κατά κανόνα σε τουρίστες υψηλής εισοδηματικής στάθμης. Αναφέρεται στο σύνολο των τουριστικών δραστηριοτήτων που διεξάγεται στη θαλάσσια ζώνη. Τέτοιες δραστηριότητες είναι οι κρουαζιέρες, το γιότινγκ (yachting), το boating-jet ski και το windsurfing. Όπως είναι φανερό η ανάπτυξη του θαλάσσιου τουρισμού απαιτεί την ύπαρξη των αναγκαίων λιμενικών εγκαταστάσεων, όπως για παράδειγμα μαρίνες. Θρησκευτικός τουρισμός : απευθύνεται σε ομάδες επισκεπτών με ειδικά ενδιαφέροντα, όπως πιστοί, αγιογράφοι, ερευνητές και μελετητές. Η μορφή αυτή του τουρισμού αναπτύσσεται σε περιοχές που διαθέτουν ιστορικά μοναστήρια και βυζαντινές εκκλησίες ή λατρευτικούς χώρους. Κοινωνικός τουρισμός : ορίζεται το σύνολο των σχέσεων και φαινομένων τουριστικού χαρακτήρα που διευκολύνουν τη συμμετοχή στον τουρισμό των ασθενέστερων οικονομικών τάξεων. Οι παροχές για κοινωνικό τουρισμό αποτελούν σήμερα για τις αναπτυγμένες οικονομικά χώρες υποχρέωση του κράτους. Συγκεκριμένα το σύγχρονο κοινωνικό κράτος έχει υποχρέωση πέρα από υγεία, καλά γηρατειά, παιδεία κ.λ.π. να εξασφαλίσει σε άτομα\n27 18 χαμηλής εισοδηματικής στάθμης τη δυνατότητα να κάνουν διακοπές και με αυτόν τον τρόπο να ισορροπήσουν τόσο ψυχικά όσο και σωματικά. Οικολογικός φυσιολατρικός τουρισμός : απευθύνεται σε όσους σέβονται το περιβάλλον και τις τοπικές ιδιαιτερότητές του. Έχει ως επίκεντρο την τουριστική αξιοποίηση περιοχών που διαθέτουν πλούσιο φυσικό περιβάλλον με σπάνια είδη χλωρίδας και πανίδας, βιότοπους, προστατευμένες περιοχές ιδιαίτερου φυσικού κάλλους, φαράγγια, σπήλαια, ποτάμια και λίμνες. Πολιτιστικός τουρισμός : στοχεύει στην επαφή του επισκέπτη με την ιστορία της περιοχής, την κληρονομιά, τη λαογραφία, την πνευματική και καλλιτεχνική ζωή. Μορφές του πολιτιστικού τουρισμού είναι η περιήγηση και διάσχιση πολιτιστικών διαδρομών και μονοπατιών, η επίσκεψη ιστορικών-λαογραφικών μουσείων και αρχαιολογικών χώρων, η έλευση ξένων ερευνητικών και μελετητικών αποστολών και η συμμετοχή σε πολιτιστικές εκδηλώσεις ευρέους περιεχομένου. Συνεδριακός τουρισμός : απευθύνεται σε ομάδες ατόμων με κοινά ενδιαφέροντα και στόχους που συναντώνται, συσκέπτονται και συναποφασίζουν. Στον συνεδριακό τουρισμό υπάγονται κάθε είδους οργανωμένες εκδηλώσεις, όπως συνέδρια, συναντήσεις και σεμινάρια. Απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξή του είναι η δημιουργία κατάλληλης-επαρκούς υποδομής. Τουρισμός αναπήρων : απευθύνεται σε άτομα με ειδικές ανάγκες και στοχεύει στη δημιουργία κάθε είδους τουριστικών εγκαταστάσεων που διαθέτουν ανάλογο εξοπλισμό για την εξυπηρέτηση των αναπήρων τουριστών. Βασική προϋπόθεση επίσης για την ανάπτυξή του είναι η προσφορά τουριστικών πακέτων που θα απευθύνεται στην ειδική αυτή κατηγορία πελατείας και θα ικανοποιεί τις δικές της τουριστικές ανάγκες ή επιθυμίες. Πρόκειται επομένως\n28 19 για μια ειδική μορφή τουρισμού, η ανάπτυξη της οποίας προωθείται τελευταία ολοένα και περισσότερο σε ορισμένες χώρες. Τουρισμός εκθέσεων : σε αυτήν την μορφή τουρισμού υπάγονται κάθε είδους εκθέσεις που συνήθως οργανώνονται σε μεγάλα αστικά κέντρα, ώστε οι επισκέπτες τους να μπορούν να συνδυάσουν την επαγγελματική τους ενημέρωση με κάποια μορφή τουρισμού, όπως για παράδειγμα εκπαιδευτικό τουρισμό. Πρόκειται ουσιαστικά για μια μορφή τουρισμού που αναπτύσσεται ολοένα και περισσότερο τα τελευταία χρόνια. Τουρισμός κινήτρων : απευθύνεται κυρίως σε στελέχη μιας επιχείρησης στους οποίους προσφέρεται τουριστικό πακέτο μικρής χρονικής διάρκειας, προκειμένου αυτό να λειτουργήσει ως κίνητρο για την αύξηση της αποδοτικότητας των εργαζομένων της επιχείρησης. Το ταξίδι, κατά κανόνα πραγματοποιείται στο εξωτερικό, ενώ από τα εξειδικευμένα ταξιδιωτικά γραφεία που το οργανώνουν δίδεται έμφαση στην ιδιαίτερη «ατμόσφαιρα» του τόπου προορισμού, στην άνεση και την πολυτέλεια. Όπως και στην προηγούμενη περίπτωση, στο περιθώριο του τουρισμού κινήτρων η σύγχρονη μορφή του ιαματικού τουρισμού μπορεί να αποτελέσει συμπληρωματικό συστατικό στοιχείο του τουριστικού πακέτου. Τουρισμός παραχείμασης : απευθύνεται κυρίως σε άτομα τρίτης ηλικίας που αντιμετωπίζουν προβλήματα υγείας και που έχουν ελεύθερο χρόνο στη διάθεσή τους και σταθερό εισόδημα. Ο τουρισμός λοιπόν παραχείμασης αναφέρεται στις τουριστικές δραστηριότητες ατόμων που κατά τη διάρκεια του χειμώνα κάνουν διακοπές μικρής ή μεγάλης διάρκειας σε χώρες με ήπια κλίματα για να αποφύγουν τις αντίξοες καιρικές συνθήκες που επικρατούν στους τόπους της μόνιμης διαμονής τους. Τουρισμός περιπέτειας : απευθύνεται κυρίως σε άτομα νεαρής ηλικίας και υψηλού εισοδηματικού επιπέδου που τους αρέσει να ζουν έντονα και\n29 20 «επικίνδυνα». Τα άτομα αυτά επιζητούν νέες και μοναδικές εμπειρίες όπως αυτές που τους προσφέρει η εξερεύνηση μακρινών και δύσβατων περιοχών, η κωπηλασία σε ορμητικούς ποταμούς, η αναρρίχηση σε απόκρημνες πλαγιές και η υποβρύχια κατάδυση. Η ποικιλία και η ποιότητα του φυσικού περιβάλλοντος αποτελούν για τα άτομα αυτά στοιχεία ιδιαίτερα ελκυστικά. Με ορισμένες από τις δραστηριότητες του τουρισμού περιπέτειας μπορεί να συνδυαστεί ο ιαματικός τουρισμός στην σύγχρονη μορφή του. Τουρισμός υγείας : απευθύνεται συνήθως σε άτομα μέσης και τρίτης ηλικίας που έχουν σαν κύριο κίνητρο, την αποκατάσταση και διατήρηση της υγείας τους, τη θεραπεία και ανάρρωσή τους από διάφορες ασθένειες σε συνδυασμό με δραστηριότητες αναψυχής. Η ανάπτυξη της εν λόγω μορφής τουρισμού, προϋποθέτει εκτός από ειδικές εγκαταστάσεις και καταλύματα αξιώσεων με συμπληρωματικές υποδομές όπως εστιατόρια και χώρους αναψυχήςάθλησης καθώς και ειδικές ιατρικές και φυσιοθεραπευτικές υπηρεσίες. Ο Τουρισμός θεωρείται διεθνώς σημαντικός τομέας της Οικονομίας τόσο για τα συναλλαγματοφόρα οφέλη του όσο και για τον ανθρωποκεντρικό του χαρακτήρα. Ιδιαίτερα, για την Ελλάδα είναι αποφασιστικός παράγοντας διαμόρφωσης του Εθνικού Προϊόντος με καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη της Εθνικής Οικονομίας. Με αυτό το δεδομένο ο σχεδιασμός της πολιτικής μας σήμερα στοχεύει στον επαναπροσδιορισμό της τουριστικής μας ταυτότητας, με αποφασιστική αλλαγή κατεύθυνσης προς τις επιλεκτικές μορφές Τουρισμού. Ο εναλλακτικός τουρισμός πρέπει να είναι «ποιοτικός τουρισμός» 10. Που σημαίνει ήπιος, περιορισμένος, και ελεγχόμενος. Σκοπός πρέπει να είναι η προσέλκυση μικρότερου αριθμού, οικονομικά ευκατάστατων τουριστών, που δαπανούν περισσότερα και μένουν για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα, από 10 τουρισμός ( Τουρισμός και περιβάλλον)\n30 21 ότι οι συνήθεις τουρίστες. Η προσέγγιση αυτή μπορεί να φέρει σημαντικά οικονομικά οφέλη με μικρότερες περιβαλλοντικές και κοινωνικές επιπτώσεις. Μία εναλλακτική μορφή τουρισμού που ελαχιστοποιεί τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις και αποδίδει οικονομικά οφέλη είναι ο "τουρισμός σε χωριά", οικοτουρισμός, αγροτουρισμός κτλ. Ο τουρισμός σε χωριά αφορά στην ανάπτυξη μικρής κλίμακας τουριστικών εγκαταστάσεων που ανήκουν στους ίδιους τους κατοίκους των χωριών, που είναι υπεύθυνοι και για την λειτουργία τους. Έχει μικρές περιβαλλοντικές επιπτώσεις λόγω της μικρής κλίμακας της και υπάρχει μόνο μέσα σε καλά διατηρούμενο φυσικό περιβάλλον. Υπάρχει ένα όριο που πρέπει να τηρείται στην τουριστική ανάπτυξη μιας περιοχής και αυτό είναι «η φέρουσα ικανότητα». Ο οικοτουρισμός αντίθετα με τον μαζικό τουρισμό δεν πρέπει να υπερβαίνει την φέρουσα ικανότητα μιας περιοχής όπου εφαρμόζεται, ενώ ταυτόχρονα να προωθεί την προστασία του φυσικού και του πολιτιστικού περιβάλλοντος. Καθοριστικό στοιχείο για την σωστή εφαρμογή του οικοτουρισμού και την μη διολίσθηση του σε μορφή μαζικού τουρισμού, είναι η τήρηση της φέρουσας ικανότητας. Ο τουρισμός λοιπόν συνδέεται άμεσα με το περιβάλλον, το οποίο επηρεάζει ευθέως όπως και επηρεάζεται από αυτό. Πρόκειται για μια αμφίδρομη σχέση, ορατή με άμεσες και μακροχρόνιες επιπτώσεις. Κάθε επιστροφή λοιπόν στις εναλλακτικές μορφές του έχει θετικό αντίκτυπο στο περιβάλλον της χώρας μας και στη διατήρηση του πλούτου του. Παράλληλα ο εναλλακτικός τουρισμός, συμβάλει με διάφορους τρόπους στην τοπική ανάπτυξη, όχι μόνο με την ενεργοποίηση του δυναμικού κάθε περιοχής αλλά και με την ενίσχυση των τοπικών επιχειρηματικών πρωτοβουλιών. Έτσι, παράλληλα με την εκρηκτική ανάπτυξη των εναλλακτικών μορφών τουρισμού στη χώρα μας υπάρχει ήδη\n31 22 μια ζωηρή δραστηριοποίηση για την ανάπτυξη και τη βελτίωση της σχετικής υποδομής. Για την εναλλακτικότητα των μορφών τουρισμού, από την οποία και ο όρος εναλλακτικές μορφές, πρέπει να διευκρινιστεί ότι δυνατότητα εναλλαγής υπάρχει, όταν μια μορφή τουρισμού μπορεί να αντικαταστήσει κάποια άλλη. Σε αυτήν την αντικατάσταση όμως πρέπει πάντοτε να λαμβάνεται υπόψη και η στενή και η ευρεία έννοια της μορφής τουρισμού. Γιατί, με την στενή έννοια, δύο μορφές τουρισμού είναι δυνατό να μην μπορεί να αλληλοαντικατασταθούν, ενώ με την ευρεία έννοια μπορούν. Για παράδειγμα ο ορεινός τουρισμός δεν εναλλάσσεται με τον θαλάσσιο, αφού με την στενή έννοια τα χαρακτηριστικά των δύο μορφών είναι διαφορετικά (τουριστικοί προορισμοί, ειδικές δραστηριότητες τουριστών, τουριστικά καταλύματα). Με την ευρεία όμως έννοια και ο ορεινός και ο θαλάσσιος τουρισμός έχουν πολλά κοινά στοιχεία (ταξίδι, διατροφή, κοινωνική δραστηριότητα) και μπορούν να αλληλοαντικατασταθούν. Γενικά γίνεται δεκτό ότι όλες οι μορφές τουρισμού δέχονται εναλλαγή, αφού είναι εκφράσεις του ενιαίου τουριστικού φαινομένου, έστω και αν οι πρακτικές εκδηλώσεις τους και εμφανίσεις διαφοροποιούνται 11. ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ / ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ Mε τον όρο λοιπόν εναλλακτικές μορφές τουρισμού, εννοούμε διάφορες δραστηριότητες στις οποίες μπορεί ο ενδιαφερόμενος να συμμετέχει ομαδικά ή προσωπικά. H συμμετοχή σε εναλλακτικές δραστηριότητες προσφέρεται για να γνωρίσει κανείς τα βουνά, τις κοιλάδες, τα απότομα φαράγγια, τα ορμητικά ποτάμια, τις ήρεμες λίμνες, τα διεθνή ορειβατικά μονοπάτια και παράλληλα τα ιστορικά μνημεία και τους αρχαιολογικούς χώρους των διαφόρων περιοχών 11 Ηγουμενάκης Ν. Τουριστική οικονομία, Τόμος Α, Εκδόσεις Interbooks, Αθήνα 1991, σελ\n32 23 της Ελλάδας. Όλες οι εναλλακτικές μορφές τουρισμού είναι λίγο ως πολύ "φιλικές" προς το περιβάλλον. Ένα ακόμη όφελος είναι ότι σχεδόν όλοι οι φυσικοί χώροι όπου πραγματοποιούνται οι δραστηριότητες αυτές προστατεύονται διακριτικά με την ανάδειξη του φυσικού τοπίου, των παραδοσιακών οικισμών, την προστασία της χλωρίδας και της πανίδας της περιοχής συμβάλλοντας στο να διατηρούνται οι περιβαλλοντικές ισορροπίες. Oι εναλλακτικές μορφές τουρισμού χαρακτηρίζονται από την ποικιλία που προσαρμόζεται στις προτιμήσεις και την οικονομική δυνατότητα κάθε επισκέπτη. Συνδυάζουν φυσική άσκηση, δράση, τόλμη, θάρρος και σεβασμό στη φύση. Απαραίτητες επίσης είναι σε αρκετές περιπτώσεις οι τεχνικές γνώσεις, καθώς και η σωστή οργάνωση και εξοπλισμός. Σήμερα στην Ελλάδα υπάρχουν ήδη αρκετοί σύλλογοι με ειδικά προγράμματα και εξειδικευμένο προσωπικό, όπου μπορεί να απευθυνθεί κάθε ενδιαφερόμενος.\n33 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ Μελέτη ανάπτυξης εναλλακτικών μορφών τουρισμού Β φάση, εκπόνηση μελέτης: εταιρία αναπτυξιακών μελετών (ΕΤΑΜ) στην Κρήτη, Οκτώβριος Σφακιανάκης Μ, Εναλλακτικές μορφές τουρισμού, Αθήνα Βαρβαρέσος Σ, Τουρισμός: έννοιες, μεγέθη, δομές, Εκδόσεις Προπομπός, β έκδοση, Αθήνα Τσάρτας Π, Μανώλογλου Ε, Ποιοτικά χαρακτηριστικά και τάσεις ζήτησης εσωτερικού τουρισμού, Αθήνα Μελέτη ανάπτυξης εναλλακτικών μορφών τουρισμού Α φάση, Ιούλιος 2001, εκπόνηση μελέτης : εταιρία αναπτυξιακών μελετών (ΕΤΑΜ) στην Κρήτη. 6. Μελέτη ανάπτυξης εναλλακτικών μορφών τουρισμού Β φάση, εκπόνηση μελέτης: εταιρία αναπτυξιακών μελετών (ΕΤΑΜ) στην Κρήτη, Οκτώβριος τουρισμός ( Τουρισμός και περιβάλλον) 8. Ηγουμενάκης Ν. Τουριστική οικονομία, Τόμος Α, Εκδόσεις Interbooks, Αθήνα 1991, σελ\n34 25 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ Το τουριστικό προϊόν, όπως προσφέρεται σήμερα και όπως έχουμε αναφέρει σε προηγούμενη ενότητα, αντιμετωπίζει έντονο διεθνή ανταγωνισμό και χρειάζεται ανανέωση και διαφοροποίηση. Προς την κατεύθυνση αυτή παρουσιάζεται ο κλάδος του ιαματικού τουρισμού ως εναλλακτική μορφή τουρισμού. Υπάρχουν πολλές έννοιες που σχετίζονται με τον τουρισμό υγείας, όπως για παράδειγμα θερμαλισμός, ιαματικός, θεραπευτικός τουρισμός και υδροθεραπεία. Οι έννοιες αυτές σχετίζονται αλλά δεν ταυτίζονται πλήρως. Ο ιαματικός λοιπόν τουρισμός αποτελεί μορφή κοινωνικού τουρισμού που έχει ως σκοπό τη χρησιμοποίηση των ιαματικών πηγών κυρίως για θεραπευτικούς σκοπούς. Ο όρος θερμαλισμός (thermalism), που έχει καθιερωθεί στη διεθνή ορολογία και πρακτική, περιλαμβάνει το σύνολο των ενεργειών για τη θεραπεία του ανθρώπινου οργανισμού με τη χρήση των θερμομεταλλικών νερών των ιαματικών πηγών. Ως ισοδύναμος όρος χρησιμοποιείται επίσης η υδροθεραπεία (hydrotherapy), η οποία συναντάται πολύ συχνά και στην ελληνική βιβλιογραφία. Η υδροθεραπεία λοιπόν αναγνωρίζεται ως ιατρική θεραπευτική μέθοδος και μπορεί να είναι εσωτερική ή εξωτερική. Η επαναληπτική μορφή της υδροθεραπείας, δεδομένου ότι απαιτείται ένας ορισμένος αριθμός λούσεων, που πρέπει να πραγματοποιηθούν σε ορισμένο χρονικό διάστημα, για να ολοκληρωθεί η θεραπεία, και οι πολλές ελεύθερες ώρες, που παρεμβάλλονται μεταξύ των λουτρών, εξασφάλισαν στον ασθενή πολύ χρόνο και για άλλες δραστηριότητες. Έτσι δημιουργήθηκαν τα θέρετρα του ιαματικού τουρισμού (spas), που συνδυάζουν τη θεραπεία με την\n35 26 ψυχαγωγία (recreation), μετατρέποντας σταδιακά τον ασθενή σε τουρίστα. Επομένως εξέλιξη του θερμαλισμού αποτελεί ο ιαματικός τουρισμός (spa tourism ή thermal spring tourism). Τα τελευταία χρόνια έχουμε λοιπόν και την εξέλιξη του ιαματικού τουρισμού προς τον τουρισμό υγείας (health tourism), ο οποίος αποτελεί το σύγχρονο τύπο του θεραπευτικού τουρισμού με τη μεγάλη εξειδίκευση και επέκταση των δραστηριοτήτων, αφού νέες τεχνολογίες προστέθηκαν στα ιαματικά μπάνια. Ο ιαματικός τουρισμός και ο τουρισμός υγείας αν και έχουν σκοπό την πρόληψη, την επανάκτηση και διατήρηση της υγείας στοχεύουν σε εντελώς διαφορετικά πράγματα. Ο τουρισμός υγείας περιλαμβάνει λοιπόν όλες τις υπηρεσίες που έχουν σχέση με την υγεία, όπως τον ιατρικό έλεγχο (medical check-ups), την ειδική διαιτητική (special diets), τη θεραπεία με βιταμίνες (vitamin-complex), τις βοτανοθεραπείες (herbal remedies), τη γυμναστική, τις ειδικές θεραπείες, όπως αντικαπνιστική, θεραπεία κατά του άγχους, ψυχοθεραπεία, κινησιοθεραπεία, χαλάρωση, εκμάθηση ύπνου, έρευνα της σωστής γραμμής του σώματος και αισθητική. Από τα παραπάνω συνεπάγεται ότι τα τουριστικά κέντρα κατατάσσονται γενικά σε δύο κατηγορίες ανάλογα με το προσφερόμενο προϊόν στο συγκεκριμένο θέρετρο : α)στα κέντρα ιαματικού τουρισμού (spas) και β) στα κέντρα τουρισμού υγείας (health resorts). Αναλυτικότερα, αν το προϊόν έχει ως σκοπό περισσότερο τη θεραπεία σε περιβάλλον ποιότητας για ξεκούραση και αναψυχή, τότε οι λουτροπόλεις είναι γνωστές ως κέντρα ιαματικού τουρισμού (spas), από το όνομα της πόλης του Βελγίου όπου λειτούργησε επιτυχώς το πρώτο οργανωμένο κέντρο. Αν όμως το συγκεκριμένο τουριστικό θέρετρο διαθέτει όλες τις εγκαταστάσεις και έχει αναπτύξει και επεκτείνει τις δραστηριότητες του, ώστε το προσφερόμενο προϊόν εκτός της θεραπείας να\n36 27 έχει ως σκοπό περισσότερο την ξεκούραση-αναψυχή, τότε έχουμε τα κέντρα τουρισμού υγείας (health resorts). Εξυπακούεται ότι ένα κέντρο υγείας μπορεί να δημιουργηθεί και σε χώρο όπου δεν υπάρχουν ιαματικές πηγές. Επομένως, αυτό που κάνει τα κέντρα αυτά να διαφέρουν μεταξύ τους είναι η μορφή του προσφερόμενου τελικού προϊόντος. Έτσι ενώ όλα προσφέρουν προϊόντα των οποίων τα βασικά τους συστατικά προέρχονται από φυσικές πηγές και οι φροντίδες που δέχονται οι επισκέπτες γίνονται σε συνδυασμό με την απόλαυση και ψυχαγωγία ποιότητας (διατροφή, μουσική κλπ.) σε ατμόσφαιρα ενός καλού ξενοδοχείου και όχι νοσοκομείου, σ αυτό που διαφέρουν είναι η θεραπεία και η ξεκούραση 12. Ο τουρισμός λοιπόν υγείας περιλαμβάνει δύο τμήματα: α) το τμήμα της θεραπείας, που έχει ως βάση ιατρικές μεθόδους με σκοπό τη θεραπεία και την πρόληψη, όπως ο θερμαλισμός (με το νερό), και η κλιματοθεραπεία (με τον αέρα). Οι θεραπευτικές μέθοδοι βασίζονται στη χρήση των ουσιών όπως εξέρχονται από τη γη, την θάλασσα και τον αέρα. Εδώ αναφέρουμε και τη σπηλαιοθεραπεία που εφαρμόζεται σε χώρες εντός των σπηλαίων, όπου υπάρχει σταθερή θερμοκρασία κατά τη διάρκεια όλου του χρόνου, ιδίως για παθήσεις του αναπνευστικού συστήματος. β) το τμήμα που στοχεύει στην επανάκτηση της καλής φυσικής κατάστασης του οργανισμού (remise en form) και γενικά στην αναζωογόνηση και στη συντήρηση της σωματικής και ψυχικής κατάστασης του ατόμου. Σε αυτήν την περίπτωση έχουμε περισσότερο την έννοια διακοπές και υγεία παρά την έννοια θεραπεία σώματος. Η παρακολούθηση γίνεται είτε με ιατρικές μεθόδους είτε με μεθόδους παράλληλες του ιατρικού επαγγέλματος, όπως στην περίπτωση της θαλασσοθεραπείας, της φυτοθεραπείας, της αισθητικής, του αδυνατίσματος, της διαιτητικής. 12\n37 28 Σημαντικό τμήμα του τουρισμού υγείας αποτελεί η εμφιάλωση και εμπορία του μεταλλικού νερού. Η χημική ανάλυση των ιαματικών νερών είναι πολύ διαδεδομένη όχι μόνο για τον θερμαλισμό αλλά και για την εμφιάλωση και εμπορία του μεταλλικού νερού. Πολλές βιομηχανίες επίσης καλλυντικών έχουν ως πρώτη ύλη το μεταλλικό νερό και τον άργιλο (προέρχεται από τον πηλό) για την παρασκευή καλλυντικών. Πολλά φυσικά προϊόντα είτε σχετικά παράγωγα αυτών, των οποίων η παρασκευή βασίζεται σε παραδοσιακές συνταγές με στοιχεία που προέρχονται από φυσικές ή φυτικές ύλες υπάγονται στη βιομηχανία τουρισμού υγείας και ονομάζονται προϊόντα υγείας (health products). Φυσικές ή φυτικές ύλες αποτελούν τα βότανα, τα φυσικά θεραπευτικά, τα αρωματικά φυτά, τα άνθη, τα φυσικά εκχυλίσματα, τα φυτικά έλαια, τα φύκια, τα σφουγγάρια, τα ιχθυέλαια, τα φυτικά καλλυντικά, τα σαπούνια, οι βιταμίνες, τα μέταλλα και τα ιχνοστοιχεία, τα οποία παρουσιάζουν αυξημένη ζήτηση τα τελευταία χρόνια. Η ύπαρξη πολύ σημαντικών πηγών στη χώρα, δίνει τη δυνατότητα με την κατάλληλη αξιοποίηση να μετατραπούν σε παραθεριστικά κέντρα υγείας. Πρότυπο των κέντρων αυτών μπορούν να αποτελέσουν τα μεγάλα κέντρα τουρισμού υγείας της Κεντρικής Ευρώπης, κέντρα υποδοχής λουόμενων όλων των ηλικιών, για θεραπεία, πρόληψη, ξεκούραση και αναψυχή. Η ανάπτυξη του Ιαματικού, θεραπευτικού Τουρισμού ή αλλιώς Τουρισμού Υγείας και Αναζωογόνησης προσελκύει κάθε χρόνο μεγάλο αριθμό επισκεπτών-λουόμενων 13. Η Ελλάδα διαθέτοντας πληθώρα ιαματικών πηγών πλούσιων σε ιαματικά στοιχεία έχει καταφέρει να αναδείξει τον Τουρισμό Υγείας σε αντίθεση με άλλες χώρες που δεν είναι προικισμένες με αυτό το προνόμιο. 13 Τουρισμός & Οικονομία, τεύχος 259, Ιανουάριος 2001, σελ


Η Βιβλιοθήκη του Λέιντεν στην Ολλανδία. Στα αριστερά, κάτω από τα παράθυρα, διακρίνεται ο περίφημος χάρτης της διαδρομής του ποταμού Έλβα σε χάραξη του Λόρικ. - LORICHS, Melchior - ME TO BΛΕΜΜΑ ΤΩΝ ΠΕΡΙΗΓΗΤΩΝ - Τόποι - Μνημεία - Άνθρωποι - Νοτιοανατολική Ευρώπη - Ανατολική Μεσόγειος - Ελλάδα - Μικρά Ασία - Νότιος Ιταλία, 15ος - 20ός αιώνας\nΗ Βιβλιοθήκη του Λέιντεν στην Ολλανδία. Στα αριστερά, κάτω από τα παράθυρα, διακρίνεται ο περίφημος χάρτης της διαδρομής του ποταμού Έλβα σε χάραξη του Λόρικ.\nΑνθρώπινοι τύποι, Βιβλία, Βιβλιοθήκη του Λέιντεν, Γυναίκες, Εθνοτικές ομάδες, Έλβας, Ενδυμασίες - Καλύμματα κεφαλής, Έπιπλα, Επιστημονικά όργανα, Εσωτερικοί χώροι, Ζώα, Καθημερινή ζωή - Κοινωνία, Λέιντεν (Leiden), Ολλανδία, Ολλανδοί, Ποτάμια, Σκύλοι, Υδρόγειος σφαίρα, Χάρτες


Εσείς τι γονεϊκό τύπο εφαρμόζετε; - Project Parenting\nΕσείς τι γονεϊκό τύπο εφαρμόζετε;\nΠώς να γίνετε οι Γονείς που χρειάζονται τα παιδιά σας.\nΌλοι οι ειδικοί ψυχικής υγείας συμφωνούν ότι η σχέση γονέα-παιδιού είναι καθοριστικής σημασίας για τη μετέπειτα ψυχοσυναισθηματική εξέλιξη του παιδιού. Έτσι, οι γονείς βρίσκονται σε μια διαρκή αναζήτηση αποτελεσματικών τρόπων αλληλεπίδρασης και διαπαιδαγώγησης. Η Judy Arnall, μετά από εκτενή βιβλιογραφική ανασκόπηση, αναφέρει έξι συστατικά που χρειάζονται για να είναι στέρεη η σχέση γονέα-παιδιού και αυτά είναι τα εξής:\nφροντίδα του γονέα\nΓια τη μελέτη της γονικής πρακτικής είναι βοηθητικά τα 4 γονικά στυλ ανατροφής που έχουν προτείνει η D. Baumrind (1991) και μεταγενέστερα ο J. Gottman (2011), με βάση δύο σημαντικές διαστάσεις: τον βαθμό Συναισθηματικής Ανταπόκρισης (στοργής & συμμετοχής [involvement] που επιδεικνύει ο γονέας) καθώς και τον βαθμό απαιτητικότητας και προσδοκιών [demandinginess] που θέτει προς το παιδί. Με βάση αυτές τις διαστάσεις προκύπτουν 4 γονικοί τύποι που αντανακλούν διαφορετικές γονικές αξίες, πρακτικές, στάσεις και συμπεριφορές των γονέων. Συμμετέχοντας σε μια σχολή γονέων, μέσα από ερωτηματολόγια και βιωματικές ασκήσεις, οι γονείς μπορούν να ανακαλύψουν το δικό τους κυρίαρχο στυλ ανατροφής: επικριτικό-αποδοκιμαστικό, επιτρεπτικό-παραχωρητικό, αποστασιοποιημένο ή δημοκρατικό στυλ ή αλλιώς του συναισθηματικού μέντορα. Η διερεύνηση αυτή βοηθά τους γονείς να αντιληφθούν τι επίπτωση έχει η εκάστοτε γονική πρακτική στην εξέλιξη του παιδιού τους.\nΕπικριτικό-αποδοκιμαστικό στυλ ανατροφής σημαίνει ότι ο γονιός φέρεται ψυχρά και απόμακρα, ενώ θέτει αυστηρούς και άκαμπτους κανόνες και ενίοτε υπερβολικές απαιτήσεις στο παιδί. Στο επιτρεπτικό-παραχωρητικό στυλ διαπαιδαγώγησης ο γονιός φέρεται με ζεστασιά και στοργή προς το παιδί του, εμπλέκεται ενίοτε περισσότερο από όσο πρέπει στη ζωή του, χωρίς να του θέτει όρια και απαιτήσεις, δείχνοντας επιείκεια και υποχωρητικότητα. Ο αποστασιοποιημένος τύπος γονέα κινείται χαμηλά και στις δυο παραπάνω διαστάσεις, διατηρεί μια αδιάφορη και ψυχρή στάση απέναντι στο παιδί του και δεν ασχολείται με θέματα πειθαρχίας.\nΤο τέταρτο στυλ διαπαιδαγώγησης είναι το δημοκρατικό ή αλλιώς ο τύπος του Συναισθηματικού Μέντορα. Ο γονιός αυτός περιγράφεται ως ο γονιός με κύρος (authoritative parenting style), που εφαρμόζει τη συναισθηματική αγωγή στην ανατροφή του παιδιού του, δείχνοντας ενσυναίσθηση, ενώ παράλληλα θέτει όρια και ενθαρρύνει το παιδί να βρει μόνο του λύσεις για προβλήματα που προκύπτουν. Όπως γίνεται κατανοητό, ζητούμενο για τους γονείς είναι να υιοθετούν τις δεξιότητες του δημοκρατικού γονέα.\nΟ δημοκρατικός τρόπος ανατροφής είναι ο πιο ενδεδειγμένος, καθώς ο γονέας διατηρεί ζεστή σχέση αγάπης και αποδοχής με το παιδί του, μα συνάμα οριοθετεί με σταθερό αλλά ευέλικτο τρόπο, εφαρμόζοντας ένα δημοκρατικό και δίκαιο σύστημα πειθαρχίας με λογική και αγάπη.\nΤην ίδια στάση επικροτεί και ο ψυχίατρος Σιδέρης (2009) μιλώντας για Αγάπη και Κανόνες (όρια) στο βιβλίο του «Τα παιδιά δεν χρειάζονται ψυχολόγο. Γονείς Χρειάζονται».\nΟι κανόνες, σχετίζονται με τη διάσταση της απαιτητικότητας και των προσδοκιών που προαναφέρθηκε. Ο Σιδέρης επισημάνει ότι τα παιδιά, εκτός από άνευ όρων αγάπη, χρειάζονται άφοβη καθοδήγηση από τους γονείς τους, δηλαδή να μπορούν οι γονείς να λένε άφοβα «ΟΧΙ» και «ΜΗ», χωρίς να ταλαντεύονται. Είναι χρέος των γονέων να διδάξουν στα παιδιά τους, τους κανόνες του κόσμου. Τα «Μη» και τα «Όχι» των γονέων είναι απαραίτητα συστατικά της ανατροφής ενός παιδιού.\nΟι υπεύθυνοι και αποτελεσματικοί γονείς θέτουν όρια, στόχους και προσδοκίες στα παιδιά τους. Εκφράζουν με σαφήνεια αλλά και ζεστασιά τις απαιτήσεις τους, ανάλογα με το αναπτυξιακό στάδιο στο οποίο βρίσκονται τα παιδιά, όπως π.χ τους διδάσκουν πώς να τρώνε μόνα τους, να μαζεύουν τα παιχνίδια τους, να πλένουν τα χέρια τους, να συνεργάζονται με τα μέλη της οικογένειάς τους για να μπορούν στο μέλλον να συνεργάζονται ικανοποιητικά με τους συμμαθητές και τους εκπαιδευτικούς τους, να αναλαμβάνουν την ευθύνη της σχολικής τους μελέτης κ.α.\nΤα παιδιά επιζητούν τα όρια και ένα σταθερό σύστημα κανόνων. Τα έχουν ανάγκη. Τους αρέσει η σαφήνεια, καθώς τα όρια δίνουν ένα πλαίσιο λειτουργίας για όλα τα μέλη της οικογένειας. Η υιοθέτηση σταθερών κανόνων πειθαρχίας, που δίνονται με γονική στοργή προσφέρουν στα παιδιά αίσθημα ασφάλειας και πληρότητας.\nΌταν οι γονείς καταφέρνουν να χρησιμοποιούν περισσότερο τις δεξιότητες του «δημοκρατικού ή συναισθηματικού μέντορα» τύπου γονέα, καταφέρνουν να έχουν μια πιο ποιοτική και αποτελεσματική επικοινωνία και σχέση αποδοχής με τα παιδιά τους και κατά συνέπεια, να εξασφαλίζουν ήρεμο οικογενειακό κλίμα και υγιείς σχέσεις.\nΟπότε είναι σημαντικό για όποιον γονέα προβληματίζεται για θέματα ανατροφής και πειθαρχίας, να αποφασίσει να λάβει υποστήριξη από ειδικό ψυχικής υγείας, σε ατομικό επίπεδο ή συμμετέχοντας σε μια ομάδα γονέων, όπου όλες αυτές οι διαφορετικές ποιότητες αναλύονται διεξοδικά.\nΚλείνοντας, να αναφέρω ότι κάθε παιδί και κάθε γονιός είναι μοναδικός, επομένως και η σχέση του καθενός με το παιδί του είναι μοναδική. Οι σχέσεις είναι πολύπλοκες και δεν υπόκεινται σε απλές γραμμικές εξηγήσεις ή τυπολογίες. Να επισημάνω, ότι τα πρότυπα ανατροφής και διαπαιδαγώγησης στα οποία έχουν καταλήξει διάφοροι ερευνητές και περιγράφονται εύστοχα στο βιβλίο της Β. Παπά και του J. Gottman, πρωταρχικά επινοήθηκαν για τη μελέτη γονέων των δυτικών κοινωνιών μεσαίας κοινωνικής τάξης και των παιδιών τους. Συνήθως, οι περισσότεροι γονείς δεν ανήκουν σε μία μόνο κατηγορία, αλλά κάπου στο μέσον. Επίσης, είναι αναμενόμενο και θεμιτό να εναλλάσσονται τα στυλ διαπαιδαγώγησης ανάλογα με την ηλικία του παιδιού και τη φάση που διανύει η εκάστοτε οικογένεια. Οι τύποι που αναφέρονται αποτελούν «κατασκευές» και δεν αποσκοπούν στο να κατηγοριοποιήσουν τους γονείς. Απεναντίας, χρησιμοποιούνται μόνο για να διευκολύνουν τους γονείς, ειδικά εκείνους που ανησυχούν για τη σχέση τους, ώστε να αναστοχαστούν ως προς τις γονικές τους πρακτικές, σε μια προσπάθεια φροντίδας του παιδιού, της σχέσης αλλά και του εαυτού τους!\nΧρήσιμα ερωτήματα που μπορούν να θέτουν στον εαυτό τους, καθώς και να συζητούν σε μια σχολή γονέων, οι ανήσυχοι γονείς είναι τα εξής:\nΤι γονικός τύπος πιστεύω πως είμαι;\nΤι θα μπορούσα να αλλάξω στον εαυτό μου;\nΤι θα μπορούσα να αλλάξω στον τρόπο που εκφράζομαι ή οριοθετώ το παιδί μου;\nΤι θα μπορούσα να αλλάξω στον τρόπο που δείχνω το ενδιαφέρον και τη στοργή μου;\nΤι θα μπορούσα να κάνω διαφορετικό σχετικά με τον έλεγχο που ασκώ στα παιδιά μου;\nΗ συμμετοχή σε μια σχολή γονέων θα μπορούσε να βοηθήσει γονείς να γίνουν η καλύτερη εκδοχή του εαυτού τους, απαντώντας σε αυτά και πολλά άλλα ερωτήματα.\nΕπαφίεται στη βούληση του κάθε γονέα, με τη θετική του στάση να δώσει στα παιδιά του τις ρίζες για να μεγαλώσουν και τα φτερά για να πετάξουν…\nΔιαβάστε περισσότερα: Πρώτη φορά στο σχολείο, εν μέσω πανδημίας! Για γονείς παιδιών Α΄ δημοτικού!\nΠόσο ελεύθερο χρόνο έχουν τα σημερινά παιδιά;\nΔιαβάστε περισσότερα: Πόσο ελεύθερο χρόνο έχουν τα σημερινά παιδιά;


A Funny Thing Happened on the Way to the Forum (1966) Online - Greek Subs | Online Movies Star\nΕλληνικός Τίτλος: A Funny Thing Happened on the Way to the Forum | Τίτλος Παραγωγής: A Funny Thing Happened on the Way to the Forum\nΟ Ψεύδολος είναι ο πιο τεμπέλης σκλάβος σε ολόκληρη τη Ρώμη με μοναδική του επιθυμία να εξαγοράσει την ελευθερία του. Οταν ο κύριος του και η ερωμένη του φεύγουν για μια μέρα, αυτός ανακαλύπτει πως ο νεότερος αφέντης του είναι ερωτευμένος με μια παρθένα από τον Οίκο του Λύκου, ενός εμπόρου σκλάβων που ειδικεύεται στο εμπόριο όμορφων γυναικών. Τώρα ο Ψεύδολος θα μπορέσει να κερδίσει την ελευθερία του υπό έναν όρο: να βοηθήσει τον νεαρό αφέντη του να κάνει την νεαρή γυναίκα, δική του. Μια εύθυμη κινηματογραφική μεταφορά του κλασικού μιούζικαλ και η τελευταία εμφάνιση του Μπάστερ Κίτον στον ρόλο του Ερόνιου...\nΣχόλια και κριτικές για το A Funny Thing Happened on the Way to the Forum\nΓράψτε μια κριτική για το A Funny Thing Happened on the Way to the Forum\nUnderworld: Rise... (2009)\nAsterix and Obel... (1999)\nAsterix and Obel... (2002)\nSweeney Todd: Th... (2007)\nΑΝΑΦΟΡΑ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΓΙΑ ΤΟ A Funny Thing Happened on the Way to the Forum\nΔείτε το A Funny Thing Happened on the Way to the Forum (1966) Online - Greek Subs\nΕδω θα μπορέσετε να δείτε το A Funny Thing Happened on the Way to the Forum online με Ελληνικούς υπότιτλους (Greek Subs) εντελώς δωρεάν καθώς και την περιγραφή, trailer και κριτικές του A Funny Thing Happened on the Way to the Forum (1966).\nΣε περιπτωση που αντιμετωπίσετε κάποιο προβλημα με την προβολη του A Funny Thing Happened on the Way to the Forum τότε διαβάστε τις συχνές ερωτήσεις και αν δεν βρείτε την απαντηση τότε επικοινωνήστε μαζί μας.\nΣας ευχόμαστε μια ευχαριστή προβολή του A Funny Thing Happened on the Way to the Forum (1966) online με Greek subs και μην ξεχάσετε να αφήσετε το σχόλιο σας ή την κριτική σας!


[Suggestion] - Ποιο Τυπικό ακολουθούμε; Και πόσο ... πιστά; | Ψαλτολόγιον (Psaltologion)\n[Suggestion] Ποιο Τυπικό ακολουθούμε; Και πόσο ... πιστά;\nThread starter Γρηγόριος Παπαγιάννης\nΠολλές από τις συζητήσεις στο φόρουμ έχουν αφορμή ή θέμα τις διαφορές των διαφόρων τυπικών.\nΘα ήθελα να θέσω το θέμα σε ποιο γενική βάση: "Από πάντοτε" υπήρχαν πολλά τυπικά (η κάθε μονή, το κάθε ... νησί, η κάθε "τοπική εκκλησία" είχαν το δικό τους!). Και τα περισσότερα έχουν πολλά καλά στοιχεία...\nΜετά, χάριν ομοιομορφίας (γιατί άραγε , καθιερώθηκε τουλ. στο Πατρ. Κων/πόλεως και σε όλη την ... "επικράτειά" του ένα και μοναδικό.\nΔιερμηνεύοντάς το κάθε χρόνο ο χ/ψ αρμόδιος της ΑΔ συντάσσει τις Τυπικές διατάξεις των Διπτύχων. Όχι σπάνια, δυστυχώς, παρεισφρέουν λάθη (κάποια οφείλονται ολοφάνερα σε copy paste από τα Δίπτυχα του προηγ. έτους). Άλλες φορές, με απόλυτα φυσικό τρόπο, τα διορθώνουμε σχεδόν αυτόματα κι άλλες φορές ... ανακύπτει το ερώτημα: ΥΠΑΚΟΗ στα Δίπτυχα ή ΑΥΘΑΙΡΕΤΗ επέμβαση;\nΈχω λοιπόν να προτείνω: Ας μην είμαστε δογματικοί. Αν θέλουμε τα πάντα να γίνονται και κατά τάξιν αλλά και ευσχημόνως και ΑΝ έχουμε τις γνώσεις και την εμπειρία για να έχουμε προσωπική άποψη επι των θεμάτων του Τυπικού, ας γίνεται συζήτηση των προβλημάτων.\nΑν πάλι δόξη τω προεστώτι ότι "ακόμη και λάθος να είναι, εμείς θα κάνουμε αυτό που λέει το ισχύον τυπικό", τότε ... υπακοή. Ο ψάλλων αναίτιος. Άλλος όψεται!\nΝομίζω ότι οι προβληματισμοί και τα ερωτήματα σας απαντώνται εν πολλοίς στα τόσα πολλα θέματα που έχουν αναπτυχθεί στην μεγαλη θεματική ενότητα του τυπικού που υπάρχει στο φόρουμ.\nΌσον αφορά το γενικό ερώτημα ποιο τυπικό ακολουθούμε ,νομίζω ότι το ερώτημα ειναι ρητορικής φύσεως ..\n1) Γιατὶ βάζεις σὲ εἰσαγωγικὰ τὴν λέξη ἐπικράτεια;\n2) Πὼς συμπεραίνεις πὼς τὰ περισσότερα ἔχουν καλὰ στοιχεία; Δὲν πρόκειται περὶ καλοῦ ἢ κακοῦ, ἀλλὰ γιὰ τὸ ἄν ἁρμόζει νὰ λεχθεῖ ἢ νὰ ψαλλεῖ; Αὐτὸ κάποιος πρέπει νὰ τὸ κρίνει, ποιὸς θὰ εἶναι αὐτός;\n3) Δίνεις ἀρνητικὴ χροιὰ στὴν ὁμοιομορφία λόγω Τυπικοῦ τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας. Δὲν εἶναι πρόβλημα ἡ ὁμοιομορφία, ἔτσι ποὺ ὁ καθεὶς ὅπου κι ἄν ἐκκλησιάζεται νιώθει οἰκεία. Ἄλλωστε, ἡ ἐπικράτηση ἄκριτα τοπικῶν παραδόσεων, μπορεῖ νὰ ὁδηγήσει σὲ περίεργα φαινόμενα καὶ ἴσως καὶ σκανδαλισμὸ χριστιανῶν ἀπὸ ἄλλο τόπο. Γιατὶ αὐτοὶ ἔτσι καὶ μεῖς ἀλλιῶς;\nΔὲν ὑπάρχει πιὰ πνευματικὴ ἀνάπτυξη ὥστε νὰ γίνουν ἀλλαγὲς γιὰ ποιμαντικοὺς λόγους καὶ ὄχι γιατὶ ἔτσι μᾶς γουστάρει ἤ γιατὶ ἔτσι θὰ ξεχωρίσουμε ἀπὸ τὴν ἄλλη ἑνορία. Ἔχει ἐπικρατήσει ὁ στεῖρος συντηρητισμὸς ὡς τροχοπέδη στὴν πνευματικὴ πρόοδο τῶν πιστῶν, μὲ μοναδικὸ στόχο τὴν ἐξυπηρέτηση προσωπικῶν φιλοδοξιῶν καὶ ψυχοπαθολογικῶν συμπλεγμάτων ἀκαταλλήλων κληρικῶν καὶ ἀνικάνων ποιμένων, μαζὶ μὲ λαϊκοὺς ποὺ αἰσθάνονται ἀσφάλεια μόνο στὸ παχνὶ καὶ τὴν παρωπίδα. Μιὰ ματιὰ στὰ λεγόμενα ἐκκλησιαστικὰ πρακτορεία εἰδήσεων καὶ σὲ πλείστα ὅσα blog, μᾶς πείθει.\nΘὰ σοῦ φέρω παράδειγμα τὴν Μητρόπολη Πρεβέζης. Στὶς ἡμέρες τοῦ ἐξαιρετικοῦ ποιμένος κυροῦ Μελετίου (ὁ Θεὸς νὰ τὸν ἀναπαύει, θαυμασιότατος χριστιανὸς καὶ κληρικὸς) καθιερώθηκε στὴν ἐπαρχία του ἡ ἀνάγνωση τῶν εὐχῶν καὶ μεγαλόφωνα καὶ -κυρίως- αποδοσμένες στὴν καθομιλουμένη δημοτικὴ. Σοφὴ ἡ κίνησή του μὲ ἀποκλειστικὰ ποιμαντικὸ ἐνδιαφέρον γιὰ τὸ καλὸ τοῦ ποιμνίου του. Ὅμως, οἱ γείτονες ἀλλὰ καὶ γενικὰ πλεῖστοι «καλοὶ -παραδοσιακοί» μητροπολίτες καὶ «καλοὶ -παραδοσιακοί» πρωτοπρεσβύτεροι κι ἀρχιμανδρίτες ἀνὰ τὴν Ἑλλάδα κατηγόρησαν αὐτὸν καὶ τὸ ἐπιτελεῖο του γιὰ πολλὰ καὶ διάφορα. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸν τοποθετήθηκε ὁ νῦν ἐπίσκοπος στὴ θέση τοῦ θαυμαστοῦ κυροῦ Μελετίου καὶ παραγκωνίσθηκε ἡ ἐπιθυμία τοῦ τελευταίου γιὰ τὴν διαδοχή του. Ἀποτέλεσμα, ἡ ἐπαναφορὰ τῆς ἀρχαἰας γλώσσας στὴν ἀκολουθία καὶ ἡ «ἀνάπαυση» ἀνήσυχων «γλωσσολόγων» «ἀττικιστῶν» πρωτοπρεσβυτέρων καὶ ἀρχιμανδριτῶν, πρὸς ἐπίτευξιν ὁμοιομορφίας ὅπως τὴν ὁρίζουν τῆς μοδός τὰ κοινωνικὰ παντοπωλεία, κοινωνικὰ φροντιστἠρια, μακρὰν πνευματικῶν ἀναζητήσεων.\nΓι' αὐτὸ ἄς ἐμμείνουμε στὸν Βιολάκη καὶ στὸ Τυπικὸ τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας, ἀπὸ μιὰ ἐποχὴ ὅπου ἡ διοικοῦσα ἐκκλησία ἐνδιαφερόταν ἀκόμη γιὰ τὴν Ἐκκλησία, τουλάχιστον περισσότερο ἀπ' ὄτι σήμερα.\nΈχω μια τάση να αναιρώ / αμφισβητώ τις λέξεις που χρησιμοποιώ την ίδια στιγμή, όθεν τα πολλά εισαγωγικά, πιθανώς εκ του περισσού.\nΤο κρίνω π.χ. διαβάζοντας το Σύστημα Τυπικού, που σχεδόν συστηματικά αναφέρει τι προβλέπουν και τα άλλα Τυπικά (εκτός του Τ. του Βιολάκη). Ακριβώς εκεί βλέπει κανείς ότι πολλές φορές άλλες συνήθειες (που διατηρήθηκαν σε άλλα Τυπικά) απηχούν παραδόσεις αρχαιότερες ή λογικότερες ή πιο σκόπιμες από λειτουργική άποψη. Όταν λοιπόν "δογματικά" μπήκαν όλα τα άλλα στην άκρη και καθιερώθηκε η αποκλειστική χρήση του Τ. του Βιολάκη, όλα τα τυχόν καλά στοιχεία των άλλων παραδόσεων μονομιάς διαγράφτηκαν. Εκείνο που θέλω να πω είναι ότι δεν υπάρχει μόνο μία σωστή πρόταση Τυπικής διάταξης και όλες οι άλλες είναι εσφαλμένες. Δεν είναι μαθηματικά! (μολονότι ακόμη και στα μαθηματικά υπάρχει ένα "ποσοστό" ... ασάφειας!)\nΝαι, δίνω αρνητική χροιά στην ισοπέδωση και τον δογματισμό. Κυρίως, όταν συνοδεύονται και από την ημιμάθεια και την έπαρση εκείνων που τα υποστηρίζουν.\n"Νιώθει οικεία": δηλ. αν σήμερα στην ενορία μου κατά την ακολουθία σημειωθεί κάποια "ανυπακοή" στο ισχύον Τυπικό (χάριν διορθώσεως ή και προτιμήσεως υπέρ αλλιώτικης παράδοσης), οι πιστοί θα ... ενοχληθούν και θα διαμαρτυρηθούν για την εισαγωγή "νέων" ηθών;\n_ Δὲν ὑπάρχει πιὰ πνευματικὴ ἀνάπτυξη ὥστε νὰ γίνουν ἀλλαγὲς γιὰ ποιμαντικοὺς λόγους καὶ ὄχι γιατὶ ἔτσι μᾶς γουστάρει ἤ γιατὶ ἔτσι θὰ ξεχωρίσουμε ἀπὸ τὴν ἄλλη ἑνορία. Ἔχει ἐπικρατήσει ὁ στεῖρος συντηρητισμὸς ὡς τροχοπέδη στὴν πνευματικὴ πρόοδο τῶν πιστῶν, μὲ μοναδικὸ στόχο τὴν ἐξυπηρέτηση προσωπικῶν φιλοδοξιῶν καὶ ψυχοπαθολογικῶν συμπλεγμάτων ἀκαταλλήλων κληρικῶν καὶ ἀνικάνων ποιμένων, μαζὶ μὲ λαϊκοὺς ποὺ αἰσθάνονται ἀσφάλεια μόνο στὸ παχνὶ καὶ τὴν παρωπίδα. Μιὰ ματιὰ στὰ λεγόμενα ἐκκλησιαστικὰ πρακτορεία εἰδήσεων καὶ σὲ πλείστα ὅσα blog, μᾶς πείθει.\nΘὰ σοῦ φέρω παράδειγμα τὴν Μητρόπολη Πρεβέζης. Στὶς ἡμέρες τοῦ ἐξαιρετικοῦ ποιμένος κυροῦ Μελετίου (ὁ Θεὸς νὰ τὸν ἀναπαύει, θαυμασιότατος χριστιανὸς καὶ κληρικὸς) καθιερώθηκε στὴν ἐπαρχία του ἡ ἀνάγνωση τῶν εὐχῶν καὶ μεγαλόφωνα καὶ -κυρίως- αποδοσμένες στὴν καθομιλουμένη δημοτικὴ. Σοφὴ ἡ κίνησή του μὲ ἀποκλειστικὰ ποιμαντικὸ ἐνδιαφέρον γιὰ τὸ καλὸ τοῦ ποιμνίου του. Ὅμως, οἱ γείτονες ἀλλὰ καὶ γενικὰ πλεῖστοι «καλοὶ -παραδοσιακοί» μητροπολίτες καὶ «καλοὶ -παραδοσιακοί» πρωτοπρεσβύτεροι κι ἀρχιμανδρίτες ἀνὰ τὴν Ἑλλάδα κατηγόρησαν αὐτὸν καὶ τὸ ἐπιτελεῖο του γιὰ πολλὰ καὶ διάφορα. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸν τοποθετήθηκε ὁ νῦν ἐπίσκοπος στὴ θέση τοῦ θαυμαστοῦ κυροῦ Μελετίου καὶ παραγκωνίσθηκε ἡ ἐπιθυμία τοῦ τελευταίου γιὰ τὴν διαδοχή του. Ἀποτέλεσμα, ἡ ἐπαναφορὰ τῆς ἀρχαἰας γλώσσας στὴν ἀκολουθία καὶ ἡ «ἀνάπαυση» ἀνήσυχων «γλωσσολόγων» «ἀττικιστῶν» πρωτοπρεσβυτέρων καὶ ἀρχιμανδριτῶν, πρὸς ἐπίτευξιν ὁμοιομορφίας ὅπως τὴν ὁρίζουν τῆς μοδός τὰ κοινωνικὰ παντοπωλεία, κοινωνικὰ φροντιστἠρια, μακρὰν πνευματικῶν ἀναζητήσεων._\nΤο παράδειγμά σου (ερχόμενο σε κάποια αντίφαση με την θέση σου υπέρ της ομοιομορφίας) δείχνει ακριβώς ότι αφενός υπάρχουν πρωτοβουλίες καλές (που δεν γίνονται "επειδή έτσι μας γουστάρει"), ενώ αφετέρου αυτές πολεμούνται λυσσαλέα (χωρίς λογική και όχι από ποιμαντικό ενδιαφέρον) εξαιτίας της συντήρησης και του δογματισμού και της τυφλής εμμονής στα παραδεδομένα.\n_Γι' αὐτὸ ἄς ἐμμείνουμε στὸν Βιολάκη καὶ στὸ Τυπικὸ τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας, ἀπὸ μιὰ ἐποχὴ ὅπου ἡ διοικοῦσα ἐκκλησία ἐνδιαφερόταν ἀκόμη γιὰ τὴν Ἐκκλησία, τουλάχιστον περισσότερο ἀπ' ὄτι σήμερα._\nΘα σου φέρω κι εγώ ένα παράδειγμα: Την παραμονή Χριστουγέννων και Φώτων ο πατέρας μου είχε "καθιερώσει" στην ενορία μας την χωριστή τέλεση του Εσπερινού το απόγευμα. Αυτό ελάφρυνε την κόπωση της πρωινής μεγάλης ακολουθίας, έδινε την ευκαιρία να τελεστεί και η Λειτουργία του Μ. Βασιλείου και ο Εσπερινός χωρίς τις περικοπές που επιβάλλει η συνδυασμένη τέλεσή τους, και προφανώς δεν ήταν καινοτομία με την στενή έννοια (η ύπαρξη αποστίχων στον Εσπερινό δείχνει ότι ΚΑΠΟΤΕ εψάλλοντο, δηλ. τότε που ο Εσπερινός ετελείτο ξεχωριστά). Ήταν βέβαια απόκλιση από τον κανόνα του ισχύοντος Τυπικού. Δεν υπήρχε κανείς στην ενορία που να νιώθει άβολα, απεναντίας ερχόντουσαν κι από άλλες ενορίες το απόγευμα στον Εσπερινό (όπου αρκετές χρονιές διαβάζαμε όλα τα Αναγνώσματα -όχι μόνο τα τρία- και ψάλλαμε [πάντα] και τα της Λιτής, με τις ιδιαίτερες αιτήσεις της και όχι τις "γιαλαντζί" της Αρτοκλασίας). Σήμερα, οπουδήποτε αλλού, όπου δεν έχουν παρόμοια εμπειρία, γενομένης συζητήσεως θεωρείται ανήκουστο κάτι τέτοιο και ... αντικανονικό. Γιατί οι περισσότεροι δεν μπορούν ή δεν τολμούν να σκεφτούν κάτι παραπέρα από τα δεδογμένα.\nΆλλο παράδειγμα που δείχνει πλήρως την αντιφατικότητά μας: Κάποια θέματα του Τυπικού Βιολάκη αναθεωρήθηκαν, όπως θα γνωρίζεις, επί αρχιεπισκόπου Χριστοδούλου και αποφασίστηκε συνοδικά η ρύθμισή τους επί το ορθότερον (και επί το αρχαιότερον) (π.χ. θέση Εωθινού Ευαγγελίου της Κυριακής, Αλληλουιάριον, Πληρωθείτω...). Οι σχετικές ρυθμίσεις Βιολάκη ήταν σαφώς εσφαλμένες ή οφείλονταν σε αμέλεια, και έπρεπε να αλλάξουν. Στην Μητρόπολή μας, ο μακαριστός επίσκοπος δεν συμμορφώθηκε ποτέ και διατεινόταν ότι αυτός ποτέ δεν τα είχε υπογράψει αυτά στη Σύνοδο!\nΠαρ' όλα αυτά σήμερα λέμε ότι το ισχύον Τυπικό είναι αυτό του Βιολάκη!\nΚαλό μας ξεμπέρδεμα!\nΓρηγόριος Παπαγιάννης said:\nΜὴν ξεχνᾶς ΠΟΤΕ γράφτηκε τὸ Τυπικὸ ἀπὸ τὸν Βιολάκη καὶ πόσες πηγὲς εἶχε στὴ διάθεσή του. Ἁπλὰ ἀπὸ τότε μέχρι σήμερα ἡ ἐκκλησία εἶναι ἀνίκανη, ἀδύναμη καὶ χωρὶς βούληση νὰ προχωρήσει σὲ ἀνάλογη κίνηση, μὲ τὰ σημερινὰ δεδομένα καὶ τὶς γνώσεις ποὺ ἔχουν προστεθεῖ. Ἐνδεικτικὰ, οὕτε κἄν διάλογος δὲν γίνεται γιὰ τὸ θέμα.\nἘξαρτᾶται τὴν ἀνυπακοή. Ἄν λ.χ. καταργήσεις τὸν ὄρθρο, ὑπάρχει πρόβλημα. Ἄν πεῖς ἕναν κανόνα ἄντὶ γιὰ τρεῖς δὲν νομίζω.\nΤὸ ξέρω τὸ παράδειγμά σου, τὰ 'χω συζητήσει μὲ τὸν Μανώλη καὶ πάλι ὑπογραμμίζω πὼς δὲν πρόκειται γιὰ οὐσιαστικὴ μεταβολὴ, ποὺ ἐπηρεάζει τὴν λατρεία, ἀντίθετα γίνεται γιὰ νὰ τὴν διευκολύνει.\nΤὸ ἐωθινὸ Εὐαγγέλιο, στὴν ἐπαρχία εἰδικὰ, δὲν ἔχει πολυπεράσει καὶ πολλὲς ἑνορίες τηροῦν τὴν παλαιὰ τάξη. Ἀλλὰ καὶ τὰ ὑπόλοιπα δὲν ἔχουν ἀλλάξει σὲ πολλὲς ἑνορίες ποὺ ἐγὼ γνωρίζω, ἀκόμη καὶ τὰ εὐλογητάρια πολλοὶ ψάλτες ἀρνοῦνται νὰ τὰ ἀλλάξουν κι ἔχουν διορθώσει τὴν διόρθωση τοῦ νέου Ἐγκολπίου.\nΤώρα ἄν κάποιες ἑνορίες προσπαθήσουν νὰ υἱοθετήσουν ἁσματικὸ τυπικὸ, ἐκεῖ θὰ ὑπάρξει πρόβλημα καὶ γιὰ τέτοιο μέγεθος μεταβολῆς μιλῶ.\nΠάντως τὸ Τυπικὸ τοῦ Βιολάκη, προσέφερε καὶ προσφέρει τὸν βασικὸ σκελετὸ τὴς Τάξης, αὐτὸν τηροῦμε, κάνοντας βέβαια καὶ τὶς ἀπαραίτητες ποιμαντικὲς ... οἰκονομίες ...\nΔὲν ὑπάρχει κανένα μπέρδεμα στὸν καλὸ ἐπαγγελματία ψάλτη ποὺ διαβάζει καὶ παρακολουθεῖ τὸ ἀντικείμενό του.


Στις κόρες µου Χριστίνα και Θάλεια - PDF\nDownload "Στις κόρες µου Χριστίνα και Θάλεια"\n1 Στις κόρες µου Χριστίνα και Θάλεια\n2 Σ το πα και σ το ξαναλέω, στο γιαλό µην κατεβείς, στο γιαλό κάνει φουρτούνα και σε πάρει και χαθείς. ηµώδες\n3 Πρόλογος Μ Ε ΤΟ ΒΛΕΜΜΑ ΣΤΡΑΜΜΕΝΟ προς το νοτιά, στάθηκε πάνω σ έναν ψηλό βράχο στην άκρη της θάλασσας. Η µέρα τελείωνε, οι ίσκιοι άρχισαν να µακραίνουν. Αχόρταγα η µατιά του πλανήθηκε, χαϊδεύοντας πρώτα τις µακρινές κορυφογραµµές του βορρά και της δύσης, για να χαθεί έπειτα µέσα στο πράσινο του ελαιώνα κι ύστερα στις κορυφές άλλων βουνών, που ξεπρόβαλλαν µέσα από τα κύµατα, άλλες κοντά, άλλες µακρύτερα κι άλλες ακόµα πιο µακριά, ως τα βάθη του ορίζοντα, σχηµατίζοντας ένα αχανές αρχιπέλαγος. Η Νύχτα ήρθε γλυκά και τον ρώτησε: «Ξένε, ποιος είσαι; Πού πας;» «Είµαι αυτός που ήµουν πάντα», αποκρίθηκε. «Γιατί µε λες ξένο; Κι εσύ µε ξέχασες λοιπόν; Νόµιζα ότι ποτέ δεν θα γινόταν να µε ξεχάσεις.»μα αν είναι έτσι κι ούτε εσύ πια δεν µε γνωρίζεις, τότε δεν είµαι τίποτα. εν έχω τίποτα. Ποτέ δεν είχα τίποτα. Τώρα φεύγω. Αυτός ο τόπος δεν µε χωρεί. Ο κύκλος µου έκλεισε εδώ πέρα». «Κι εκεί που πας, πώς γίνεται και δεν φοβάσαι;» «εν ξέρω πώς γίνεται. Όµως ποτέ µου δεν θυµάµαι να φοβήθηκα». 9\n4 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΕΝΤΕΣ εν έλεγε ψέµατα. εν ήταν έµπορος, δεν ήταν ζευγάς, ούτε ψαράς ούτε στρατιώτης. εν είχε τίποτα. Τίποτα να περιµένει. Τίποτα να φοβηθεί. εν δίσταζε µπροστά στο άγνωστο. Αυτό το ξέραµε όλοι. Έτσι κι αλλιώς, πάντοτε η γεύση της φυγής είχε γι αυτόν κάτι από το άρωµα των κλεµµένων φρούτων. YΣΤΕΡΑ ΒΓΗΚΕ ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ. Έστειλε τις ακτίνες του κι ασήµωσε τις ράχες των κυµάτων. Ήρθε και στάθηκε πάνω από το απέναντι νησί, στη µέση του πελάγους, κι οι ακτίνες του γεφύρωσαν τον πόντο κι έφτασαν µέχρι τα πόδια του µοναχικού στρατοκόπου, ψηλάφισαν τα ρούχα του, χάιδεψαν τα µαλλιά του. Εκείνος σήκωσε το δεξί χέρι του ψηλά, γροθιά σφιγµένο, κι ύστερα χτύπησε το στήθος του. Βαθιά µέσα του άκουσε µια φωνή να λέει: «Σώπα και µη νοιάζεσαι, παλικάρι. Εγώ σε γνωρίζω. Σε γνωρίζω όπως ο γονιός γνωρίζει το παιδί του ανάµεσα σε χιλιάδες. Το δικό µου το φως, και όχι του ήλιου, πάντοτε φώτιζε τα βήµατά σου.»και πάλι, δες εδώ! Σηµάδι σου στέλνω για να µάθεις πως µόνο σου ούτε τώρα δεν θα σ αφήσω. Κοίτα και θαύµασε τι δρόµο πλατύ και µαγικό σου φέγγω για να διαβείς. Είναι δικός σου αυτός ο δρόµος. Στην άκρη του θα βρεις αυτό που ποθεί η ψυχή σου.»έχε λοιπόν θάρρος, κάνε καρδιά, πρίµος θα είναι ο άνεµος που θα σε ταξιδέψει.»όλα θα πάνε καλά!» 10\n5 Κεφάλαιο 1 Γιατί γυρεύουν βέβαια να ξεφύγουν και οι τολµηροί, όταν βλέπουν τον Άδη να σιµώνει στη ζωή τους. Σοφοκλής, Αντιγόνη, στ\n7 ΚΛΕΨΥ ΡΑ σταµάτησε να τρέχει. Στέκει ο χρόνος για Η µια στιγµή, ύστερα γυρίζει πίσω. Σηµείο Μηδέν. Η φλόγα τρεµοπαίζει. Ανοίγει τρύπες στο σκοτάδι. Το κερί καίει. Καίει, µα δεν καταλύεται. Από τα βάθη της µνήµης ξεπροβάλλουν λιτανεία οι σκιές, πρόσωπα γνώριµα, αλλοτινές παραστάσεις. Εικόνες ξεθωριασµένες. Απλώνουν οι λέξεις πάνω στο χειρόγραφο. Σχηµατίζονται ένα-ένα τα κοµµάτια της παλιάς ιστορίας. Χέρι που τρέµει. Πρόστυχο µελάνι. Αίµα, κρασί-κατακάθι, κάπνα και δάκρυα. ΠΗΧΤΟΣ Ο ΑΕΡΑΣ. Συµπαγής. Κορεσµένος από τις µνήµες εκείνων που χάθηκαν, των γνωστών και µη εξαιρετέων που δικαιώθηκαν µετά θάνατον και τους είπαν ήρωες, των καθαρµάτων που µετανόησαν κι έγιναν άγιοι, των φτωχών αγίων που παραστράτησαν κι επειδή ενέδωσαν στης στιγµής τον πειρασµό, βρήκαν κλειστή την πύλη του παραδείσου. Κι όλων των λοιπών απλών ανθρώπων που δεν έτυχε να βρεθούν στην αιχµή του δόρατος και να γράψουν ιστορία, µήτε λογίστηκαν ποτέ τους άξιοι ν αφήσουν πίσω τους µνηµεία ή 13\n8 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΕΝΤΕΣ πράξεις αξιοµνηµόνευτες, παρά µόνο κενό. Το απόλυτο κενό της απουσίας τους σ όσους ελάχιστους είχε ποτέ τύχει να τους γνωρίσουν. ΜΝΗΜΕΣ. Ανθρώπων έργα και ηµέρες. Ένα χωριό. Ένα ποτάµι. Ένα παιδί. Κάποτε. ΤΟ ΠΟΤΑΜΙ περνούσε έξω απ το χωριό. Από δύση σ ανατολή κυλούσε τα νερά του. εν ήταν µεγάλο, ούτε ιδιαίτερα πλατύ. Από ψηλά βλέποντάς το κανείς το καλοκαίρι να κοντοστέκεται µε δυσκολία γυροφέρνοντας τα βράχια, µε τίποτα δεν θα µπορούσε να φανταστεί πως ήταν δυνατόν να µεταµορφώνεται στους χειµώνες των παιδικών µας χρόνων σ έναν παντοδύναµο δράκοντα, που συχνά πατούσε χωράφια και περιβόλια καβαλώντας τις όχθες του, τις ήδη διάτρητες από τις ατέλειωτες γαλαρίες που ακούραστα έσκαβαν µέσα τους γενιές επί γενεών πολυµήχανων ασβών και αλεπούδων. Το χωριό ήταν χτισµένο στο πλατύτερο σηµείο της κοιλάδας. Από το βορρά, µια σειρά υψώµατα µε γυµνές βραχώδεις κορυφές προφύλασσαν το µέρος από τους στυγνούς παγερούς ανέµους του χειµώνα, ενώ απ τη µεριά του νότου, άλλη µια σειρά δασωµένα υψώµατα έφτιαχναν µια κορυφογραµµή όπου τις νύχτες περιπολούσε υπνοβατώντας η πανσέληνος. Από όλα τούτα τα υψώµατα ξεχώριζε το ψηλότερο. εν ήταν µονάχα το ύψος του που το έκανε σωστό βουνό, τέτοιο που να µπορείς να το δεις από παντού ή ν ανεβείς και να δεις τα πάντα από την κορφή του. Ήταν και το σχήµα του. Τόσο κανονικό και συµµετρικό, σαν χοάνη, που θαρρούσες πως άνθρωπος το σχεδίασε, κι ύστερα κάθισε και το φτιαξε µε τα ίδια του τα χέρια. 14\n9 ΕΛΘΩΝ ΑΝΑΛΑΒΩ ΣΕ Κι αν µέσα στα απάτητα λαγκάδια εκείνου του τόπου κατοικούσαν όλων των ειδών τ αγρίµια που άνθρωπος µπορεί να φανταστεί, σ εκείνο το βουνό οι λύκοι ήταν οι απόλυτοι εξουσιαστές και µόνοι κάτοικοι. Άλλο αγρίµι δεν πατούσε. Κι αυτό, ίσως γιατί τα µόνα δέντρα που φύτρωναν σ εκείνες τις πλαγιές ήταν βελανιδιές. Ένα µέγεθος, µια ηλικία, αραιές, δίχως θάµνους, δίχως τίποτε άλλο ανάµεσά τους, πάλι σαν από χέρι ανθρώπου φυτε- µένες. Ν αλλάζουν χρώµα µε το πρώτο χάδι του χιονιά. Να χλοµιάζει η φυλλωσιά τους, κι ύστερα να κοκκινίζει κι έτσι να αποµένει δεσπόζοντας στο χώρο, ξεθωριάζοντας µονάχα στο χιονιά, ως τις αρχές της άνοιξης, για να πρασινίσει ξανά, τηρώντας τον κύκλο των εποχών και την τάξη του χρόνου. Πάνω σ εκείνο το βουνό στοίχειωναν οι λύκοι. Μέρα και νύχτα µπορούσαν να κάθονται σ όποιο του σηµείο και να αναπαύονται, το χρώµα τους να δένει και να χάνεται στο τοπίο, κι έτσι να παρατηρούν αθέατοι και να σηµαίνουν σύναξη τις νύχτες ξεσηκώνοντας τον τόπο. ΣΤΑ ΑΛΛΑ ΑΣΗ, µέσα στους πρίνους και στις κουµαριές, φώλιαζαν τ αγριογούρουνα. Όταν έπεφτε το σκοτάδι, έχοντας χορτάσει γλυκά βελάνια, άγριους καρπούς και µυρωδάτες ρίζες, κατέβαιναν στο ποτάµι, όπου γυρνούσαν ανάποδα τις πλακουδερές πέτρες ψάχνοντας για καβούρια. Ύστερα τσαλαβουτούσαν στο νερό, έκαναν κυλίστρες στα λασποτόπια κι έφευγαν λίγο πριν από το πρώτο φως της µέρας, έχοντας αφήσει τα χνάρια τους πάνω στην άµµο κι ένα σωρό λάκκους, σκαψίµατα και χούφτες λάσπη ανάκατη µε τραχιές τρίχες πάνω στα κούτσουρα, όπου αρέσκονταν να τρίβονται µε ηδονική ευχαρίστηση. Στην πηγή κάτω από τα πλατάνια µαζεύονταν να πιουν νερό τα ζαρκάδια, αφήνοντας την κάλυψη και την ασφάλεια 15\n10 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΕΝΤΕΣ του δάσους. Κι εκεί, είχαν παρέα τα παιδιά του φεγγαριού, που κατέβαιναν κι έκαναν νυχτέρι πάνω στις διχάλες και στα κλαδιά των αρχαίων δέντρων κάθε φύλλο κι ένα παιδί από κάτω, να κοιτούν και να προσέχουν, για να ποτιστούν µε την ησυχία τους τα ζαρκάδια µε το ελαφρό πάτηµα και τα υγρά µάτια. Να πιουν και να πάνε στο καλό δίχως κανείς να τα πειράξει. ΤΟ ΕΝΤΡΟ στην πλατεία του χωριού ήταν ορόσηµο. Ας το πούµε βελανιδιά, καστανιά, καρυδιά. Θα µπορούσε να είναι και πλάτανος. Αδιάφορο. έντρο-πατριάρχης. Όλοι το γνώριζαν. Σηµείο αναφοράς και επισήµανσης. «πενήντα βήµατα δεξιά απ το έντρο». «δυο φορές ψηλά ίσαµε το έντρο». «είχε, αδερφέ µου, µια κοιλιά µεγάλη σαν τον κορµό του έντρου». Με το τέλος της σοδειάς, οι δεκατιστές µε τους γραφιάδες τους καθόντουσαν στη σκιά του έντρου και τηρούσαν τα κατάστιχά τους. Στα κλαδιά του έντρου κρεµούσαν οι µακελάρηδες τα σφαχτά όταν ήταν πανηγύρι, κι όλοι οι χωριανοί πιασµένοι απ τα χέρια κύκλωναν τον κορµό του Πατριάρχη σαν ένα τεράστιο ζωντανό δαχτυλίδι, ανανεώνοντας τον µυστικό τους αρραβώνα µε τη γη, το νερό και την κοινή τους µοίρα. Έπαιζαν οι άσκαυλοι, τα κύµβαλα, οι λύρες. Φωνές υψώνονταν. Γέµιζε παραµύθι ο αέρας. Χαµήλωνε το έντρο τα κλαδιά του. Έσµιγε το χτύπο της καρδιάς του µε τον βαρύ ήχο των τυµπάνων. Στιγµές αναλαµπής µέσα στο σκοτάδι της ζωής του Γιάννου, της Μαρίας, του Παναγή, της έσποινας, του Θωµά, της Ελένης άγνωστων λοιπών στοιχείων, κι άλλων ανώνυµων πολεµιστών ων ουκ έστιν αριθµός. Η µοίρα τους ήταν γραµµένη στο µέτωπό τους. 16\n11 ΕΛΘΩΝ ΑΝΑΛΑΒΩ ΣΕ Ένα σκουριασµένο τσαπί κι ένα ξύλινο αλέτρι. Το δρεπάνι περνούσε από πατέρα σε γιο. Ευχή και κατάρα. Να τα όπλα τους. Καθένας τους χαµένος στη δική του µάχη, κι όλοι τους να πολεµούν ταγµένοι στις εσχατιές της απρόσωπης αυτοκρατορίας, στο σταυροδρόµι της Ιστορίας. Κι ήταν χρονιές που κανένα δέντρο δεν είχε σκιά και καµιά πυρά, όσο τρανή, δεν έφτανε να λιώσει τους πάγους του χειµώνα. Περνούσαν τότε οι ξένοι. Περνούσαν, έπαιρναν, χαλούσαν κι έφευγαν. Άστραφταν στο φως οι πανοπλίες τους. Κι ας είχαν το σταυρό των χριστιανών πολεµιστών πάνω στα φλάµπουρα και στο στήθος τους. Η καρδιά τους ήταν κυριευµένη από τις δυνάµεις του Σκότους. Άλλοι ξένοι, πάλι, κατέβαιναν απ το βορρά. Βούλγαροι, Σκύθες, Πετσενέγοι, Κέλτες. Κατέβαιναν ασυγκράτητοι σαν θεοµηνία µέσα σε σύννεφα σκόνης και ποδοβολητά αλόγων. Ο Χορός των αιµόνων. Τα χέρια τους βουτηγµένα στο αίµα ίσαµε τους αγκώνες. Πλάγιαζαν τότε αθέριστα τα σπαρτά. Μαράζωναν ατιµάρευτα τα αµπέλια. Έπαιρναν τα δάση και τα βουνά οι χωριανοί, µ ό,τι πρόφταιναν να σώσουν στα χέρια. Ζούσαν στις σπηλιές σαν αγρίµια ώσπου να περάσει το κακό, κι ύστερα πάλι πίσω. ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ. Πρώτη εντύπωση. Έρηµος τόπος. Κοράκια βόσκουν ανάµεσα στα ερείπια. Η µυρωδιά της καµένης γης. Σάρκας βιασµένης που πετσοκόφτηκε. Μυρωδιά θανάτου. Γεύση φρίκης. Εγκατάλειψη. ΦΕΥΓΟΥΝ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ µπροστά στο φόβο του θανάτου. εν τους κρατείς µήτε δεµένους. Μόνο εµείς γυρνούµε πίσω. 17\n12 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΕΝΤΕΣ εν έχουµε αλλού να πάµε. Στέκουµε και κοιτούµε. Ναυαγοί ύστερα από την τρικυµία. Αυτός ήταν κάποτε ο τόπος µας. Τούτη δω ήταν κάποτε η γη µας. Ζωή µας έδινε. Ψωµί για µας και τα παιδιά µας. Τώρα, τούτη η γη είναι καλή µονάχα για να τη σκάφτει το τσαπί του νεκροθάφτη. Όλα χάθηκαν. Όµως κοίτα! Εµείς υπάρχουµε ακόµη. Τίποτε άλλο δεν έχει σηµασία. Ναι. Χάθηκε µια µάχη προτού ακό- µα δοθεί. Μα ο δικός µας πόλεµος κρατεί ακόµα. Φτύνουν στις τραχιές χούφτες τους. Ο Γιάννος, η Μαρία, ο Παναγής, η έσποινα, ο Θωµάς, η Ελένη άγνωστων λοιπών στοιχείων, µαζί κι άλλοι ανώνυµοι πολεµιστές ων ουκ έστιν αριθµός. Πιάνουν το τσαπί, πάνω στις λεύκες αντηχεί κιόλας το πελέκι. Να τα όπλα τους. Κάτω απ το έντρο ακόµα όρθιο παίζει µε θράσος ο άσκαυλος όρθιος κι ο αυλητής. Στέκουν. Παίρνουν ανάσα και κοιτούν. «Αυτός είναι ο τόπος µας. Άλλο δεν έχει». «εν µας περισσεύουν άλλα δάκρυα. Για τίποτε και για κανέναν». «ες εδώ! Τίποτε δεν χάθηκε. Όλοι είµαστε εδώ. Μέτρα κεφάλια». «Όλοι παρόντες, λοιπόν, κι όποιος πέθανε, µετάνιωσε!» Η µάχη ξαναρχίζει. «Για στάσου! Ποιον αφέντη θα χουµε τώρα; Τι θα µας κάνει;» «Χέσ τονε! Όποιος και να ναι, όλοι τους, καλοί-κακοί, ένα πράµα. Μια ζωή, ό,τι θέλουν από µας σαν έρθει η ώρα θα το πάρουν. Μα µε το καλό, µα µε το άγριο.»κακά τα ψέµατα. Αφέντης που δεν παίρνει φόρους και παλικάρια για το στρατό, δεν γεννήθηκε ακόµα!» 18\n13 Κεφάλαιο 2 Ο νέος εδιηγήθη ότι είχε περάσει από την κατοικίαν του αλλόκοτου εκείνου ανθρώπου, όστις από τριάκοντα ετών δεν είχε κατέλθει εις την πόλιν και δεν συνανεστρέφετο κανέναν... Αλ. Παπαδιαµάντης, Ο Αλιβάνιστος\n15 Τ Ο ΧΑΝΙ ΤΟΥ ΚΥΡ ΜΑΝΟΥΗΛ ήταν σηµείο συνάντησης. Εκεί έπιναν το κρασί τους οι χωριανοί τα ήσυχα βράδια. Εκεί ξεκουράζονταν από το µόχθο της µέρας κι έλεγαν και καµιά κουβέντα να περάσει η ώρα. Τακτικοί οι παίκτες του εννιάπετρου, χαράκωναν µε το µαχαίρι το πατηµένο χώµα κι ύστερα ξεχνιόντουσαν γονατισµένοι καταγής να παίζουν µε τις ώρες. Άλλες φορές µπορούσες να βρεις εκεί και µουσικούς, λυράρηδες συνήθως, να παίζουν για το κρασί της βραδιάς ή για δυο χάλκινα νοµίσµατα. Ήταν όντως φηµισµένο το χάνι του κυρ Μανουήλ. Το κρασί του τις πιο πολλές φορές νερωµένο, µα αυτό δεν πείραζε κανέναν. Είπαµε. Ήταν σηµείο συνάντησης. Στο κάτω κάτω, κανένας νοικοκύρης δεν πήγαινε εκεί επιτούτου για να µεθύσει. ΟΜΩΣ Ο ΚΟΣΜΑΣ ο καρβουνιάρης ήταν µπεκρής από κούνια. Πήγαινε στο χάνι κάθε µέρα µόλις έπεφτε ο ήλιος. εν µπορούσε να κάνει αλλιώς. Καλόβολος ο ταβερνιάρης, σεβόταν το πάθος του και τον πότιζε από το κρασί το ανέρωτο. Έπινε, λοιπόν, εκείνος µονορούφι ένα κανάτι στο πόδι σχεδόν µε το «καλησπέρα σας», άλλο ένα στο σκαµνί, κι ύστερα γέµιζε το φλασκί του και συνέχιζε να πίνει µέχρι να φτάσει στο καλύβι του. Την άνοιξη 21\n16 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΕΝΤΕΣ ή το καλοκαίρι που είχε γλυκές βραδιές, καθόταν κάτω από κανένα δέντρο στο µέσον της διαδροµής κι εκεί τον έβρισκε η ανατολή κοιµισµένο, τύφλα στο µεθύσι. «ΕΝ ΚΑΝΕΙΣ ΚΑΛΑ που πίνεις, µωρέ Κοσµά», έλεγε µισοαστεία-µισοσοβαρά ο κυρ Μανουήλ, πελώριος και ολοστρόγγυλος από το πάχος. «Το σωστό σωστό σου το λέω, κι ας ζηµιώσω, γιατί είσαι καλός πελάτης και ήσυχος, ακόµα και µεθυσµένος». «ουλειά σου εσύ!» τον αποστόµωνε ο Κοσµάς και του δειχνε το βαρέλι. «Όλο λόγια είστε», πεταγόταν κάποιος. «Μόνο ένας τρόπος υπάρχει για να κόψει ο Κοσµάς το πιοτό. Να παντρευτεί, να γίνει νοικοκύρης, να χει µια µάνα και το παιδί του, που τριγυρνάει σαν το κοπρόσκυλο». «Τι λες, µωρέ παλαβέ», πεταγόταν άλλος. «Άµα παντρευτεί ο Κοσµάς, τότε είναι που τον χάσαµε! Πάρε, για παράδειγµα, την αφεντιά σου. Προτού παντρευτείς, σταγόνα δεν έβαζες στο στόµα σου. Και τώρα ποιος σε πιάνει!» Γέλια στο µαγαζί, κι ο Κοσµάς βλαστηµούσε τους πάντες κι έφευγε. Μόνο το παιδί δεν ήταν αστείο. Πώς το βρήκε ο καρβουνιάρης, µυστήριο. Οι φήµες έλεγαν διάφορα. Ο ίδιος δεν έλεγε τίποτα. Βέβαια, ξένοι περνούσαν απ το χωριό κάθε τόσο. Άλλοι ταξιδεύοντας από δική τους επιλογή, άλλοι από ανάγκη. Πείνα, πόλεµοι, προσφυγιά... Πού να βρεις άκρη. Λεγόταν, λοιπόν, ανάµεσα σ όλα, πως κάποιος ταξιδιώτης έφερε και εµπιστεύτηκε στη φροντίδα του Κοσµά ένα βρέφος, στον καιρό που πέρασαν από τα µέρη µας οι Νορµανδοί, όταν πήγαιναν στους Αγίους Τόπους. Γεγονός είναι πως πράγµατι ο Κοσµάς απέκτησε το παιδί εκείνα τα χρόνια. Θα µπορούσαµε, όµως, να δεχτούµε αυτή την εκδοχή ανεπιφύλαχτα; Τις οίδε! Προσωπικά, πιστεύω 22\n17 ΕΛΘΩΝ ΑΝΑΛΑΒΩ ΣΕ πως αυτή η εικασία έχει πολλά τρωτά σηµεία, που δεν είναι του παρόντος να αναλύσω ένα προς ένα. Θα αναφέρω µόνο το πιο προφανές: Μέσα σ όλο το χωριό µας, γιατί και έναντι τίνων ανταλλαγµάτων ο µυστηριώδης άγνωστος ταξιδιώτης επέλεξε τον λιγότερο ικανό άνθρωπο να αναλάβει τη φροντίδα ενός βρέφους; Φοβούµαι πως δεν θα µάθουµε ποτέ την απάντηση. Γεγονός είναι, πάντως, ότι το βρέφος διέφερε σε πολλά από το µέσο χωριατόπαιδο της περιοχής µας. Είχε λεπτά και όµορφα χαρακτηριστικά, πυρρόξανθα βοστρυχωτά µαλλιά, µάτια πράσινα, και ήταν φασκιωµένο µε καλής ποιότητος υφάσµατα, κεντηµένα τριγύρω µε µαιάνδρους και άλλα όµορφα µοτίβα. Επιπλέον, είχε στο λαιµό του κρεµασµένο ένα παλιό νόµισµα ασηµένιο, που η µια του πλευρά είχε λειανθεί κι από πάνω είχε χαραχθεί ένας αετός που εφορµούσε µε τα νύχια προτεταµένα. Τριγύρω έγραφε: ΕΛΘΩΝ ΑΝΑΛΑΒΩ ΣΕ. Στην άλλη όψη, φαινόταν αχνά το περίγραµµα µιας κεφαλής που φορούσε στέµµα. Μπορούσε κανείς να διαβάσει σκόρπια λατινικά γράµµατα, που έλεγαν περίπου: MARCO Φαινόταν, λοιπόν, πιθανόν πως κάποιος τεχνίτης είχε σκαλίσει εκ του προχείρου το σχέδιο πάνω σ ένα νόµισµα προγενέστερο, απαλείφοντας µε λείανση τη µια όψη, κάτι αρκετά συνηθισµένο. Έτσι ταχτοποιήθηκε κατά τρόπον ασυνήθιστο και το θέµα του ονόµατος, ύστερα από υπόδειξη του παπά που βάφτισε το παιδί, ο οποίος πρότεινε και του δόθηκε το όνοµα Μάρκος. Όλα αυτά που περιέγραψα τα βεβαιώνουν ακόµα και σήµερα άνθρωποι ευυπόληπτοι, καθ όλα φιλαλήθεις και οπωσδήποτε µη έχοντες λόγους να εφεύρουν λεπτοµέρειες άσχετες µε την αλήθεια. Καταλαβαίνω, βέβαια, ότι η ύπαρξη των πολυτελών υφασµάτων και του ιδιόρρυθµου φυλακτού που περιέγραψα είναι µάλλον σαθρά στοιχεία ώστε να στηρίξουν µια βάσιµη υπόθεση για την καταγωγή του παιδιού, κι αυτό για λόγους προφανείς 23\n18 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΕΝΤΕΣ εν θα µπορούσαν, άραγε, να θεωρηθούν τυχαία συγκυρία; Ασφαλώς ναι. Πάντως όλα τούτα περιέβαλλαν τον Μάρκο µε έναν αέρα µυστηρίου γύρω από την καταγωγή του. ΕΤΣΙ, ΠΟΛΛΟΙ από τους τακτικούς θαµώνες στο χάνι του Μανουήλ βρέθηκαν κάποια στιγµή να υπονοούν ανάµεσα σε σκουντήµατα µε τους αγκώνες και γέλια οµηρικά πως το παιδί ήταν καρπός κάποιας σχέσης του Κοσµά µε µια αρχόντισσα από ξένο τόπο, η οποία κάποτε, λόγω µεταµέλειας ή ανάγκης, θέλησε να θέσει τον πατέρα του παιδιού προ των ευθυνών του. Και φυσικά δεν έλειψαν κι εκείνοι που υπέθεταν πως το παιδί ήταν γόνος αυτοκρατορικής οικογένειας από δευτερότοκο κληρονόµο του θρόνου, που φυγαδεύτηκε στη µεθόριο για λόγους ασφάλειας. Ο µυστηριώδης γονέας εξαφανίστηκε, ίσως από ανώτερη βία, αφήνοντας πίσω µια υπόσχεση, κάτι σαν χρησµό, πως κάποια µέρα θα γυρίσει κι ο Μάρκος ίσως τότε βρεθεί Αυτοκράτορας. Ποιος απ όλους αυτούς ήταν κοντύτερα στην αλήθεια, δύσκολο να το πει κανείς. Ήταν τόσο ασαφείς και ρευστοί οι καιροί τότε, ώστε όλα ήταν το ίδιο πιθανά και µαζί το ίδιο απίθανα. Βρέθηκε εντωµεταξύ µια χήρα συγγένισσα του καρβουνιάρη που ζούσε σ άλλο χωριό, η οποία εγκαταστάθηκε στο σπίτι και ανέλαβε τη φροντίδα του παιδιού για µερικά χρόνια, µέχρι που βαρέθηκε κι αυτή και γύρισε στον τόπο της. Τότε ο Κοσµάς επιχείρησε να µάθει στον Μάρκο την τέχνη του καµινιού και του κάρβουνου, για να γίνει άνθρωπος χρήσιµος στην κοινωνία. Θες όµως γιατί ο Μάρκος ήταν δύσκολο παιδί, καθώς έζησε δίχως την πραγµατική στοργή µιας φυσιολογικής οικογένειας, 24\n19 ΕΛΘΩΝ ΑΝΑΛΑΒΩ ΣΕ θες γιατί φαίνεται πως δεν ήταν η κλίση του να είναι καρβουνιάρης, δεν µπορούσε να µάθει την τέχνη. Σύντοµα, µάλιστα, έχασε και το ελάχιστο ίχνος ενδιαφέροντος για τη δουλειά, αντιµιλούσε και προκαλούσε µάλλον επιτούτου ζηµιές και αβαρίες, ώστε να µην υπολογίζει ο Κοσµάς στα σοβαρά πως θα µάθαινε ποτέ τη δουλειά, πιστεύοντας ίσως πως θα τον άφηνε κάποτε στην ησυχία του. Μα ο Κοσµάς, άλλο δεν ήξερε. Και δεν είχε την υποµονή να κάτσει να καταλάβει. Ούτε τη διάθεση να κουβεντιάσει. Όχι. εν ήταν τέτοιος άνθρωπος. Είκοσι λέξεις ζήτηµα ήταν αν ήξερε να χρησιµοποιεί καθηµερινά όλες όλες, κι όσες δεν ήταν του φαγητού ή της δουλειάς, ήταν βλαστήµιες. Απλός ήτανε, τελείως ακατέργαστος χαρακτήρας, µονοκόµµατος, κυκλοθυµικός κι από πάνω χολερικός και απρόβλεπτος, όπως όλοι οι µπεκρήδες. Ήρθε κάποτε η µέρα που σήκωσε το ραβδί να χτυπήσει τον Μάρκο, κι είδε απέναντί του ένα παλικαράκι. Κι ο Μάρκος ήταν πολύ µεγάλος πια για να το ανεχτεί. Έσπασε το ραβδί στο γόνατό του, βρόντησε πίσω του την πόρτα κι εξαφανίστηκε. ΠΕΡΑΣΑΝ ΜΕΡΕΣ, βδοµάδες, µήνες, έλειψε κοντά δυο χρόνια. Είπαν πως είχε φύγει µε τους νοµάδες ψηλά στα µέρη του Ίστρου. Γεγονός είναι πως όταν ξαναγύρισε, κανένας δεν µπορούσε πια να τον γνωρίσει. Θα ήταν τότε στα δεκατρία του. Ένα παιδί σε κορµί µεγάλου ανθρώπου. Ένας µεγάλος άνθρωπος που έχασε την παιδική του ηλικία. Ίσως και να µην την έζησε ποτέ. Στο χρόνο απάνω ύστερα από τούτο, µια µέρα µέθυσε άσχηµα ο Κοσµάς. Και µέθυσε µέρα-µεσηµέρι. Έπεσε να κοι- µηθεί δίπλα στο καµίνι, κι ήταν κοντά η καµινάδα απ όπου έβγαινε ο καπνός. εν ξαναξύπνησε. 25\n20 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΕΝΤΕΣ Κάµποσοι είδαν το γεγονός µε καχυποψία. Λίγο-πολύ, όµως, όλοι περίµεναν πως ο καρβουνιάρης, µε τη ζωή που έκανε, δεν θα είχε καλό τέλος. Έτσι, κανείς δεν το σκάλισε πολύ. Το θέµα γρήγορα ξεχάστηκε. Έτσι, λοιπόν, ο Μάρκος βρέθηκε επιτέλους µόνος και κύριος πια της τύχης του. Ξέκανε το καµίνι, ξέκανε τα πάντα. Έθαψε ό,τι τον βάραινε από το παρελθόν κι είδε τον κόσµο και τη ζωή µπροστά στα µάτια του. ΑΥΤΟΣ ΗΤΑΝ, λοιπόν, ο Μάρκος. Μάρκος τελεία και παύλα. Σε µια κλειστή κοινωνία, όπου ο καθένας ήξερε το σπιτικό του γείτονα καλύτερα κι από το δικό του, τις µεγάλες νύχτες του χειµώνα, στο χάνι του κυρ Μανουήλ και σ άλλα µέρη, χρόνια µετά το θάνατο του Κοσµά, οι χωριανοί συζητούσαν για τον Μάρκο. Τι είχαν να πουν; Τίποτα. Μόνο ερωτήσεις πετούσαν στο κενό δίχως απάντηση. «Πώς ζούσε αυτός ο άνθρωπος;» «Πώς τα βγαζε πέρα;» «Πού πήγαινε όταν χανόταν για καιρό και κανείς δεν ήξερε πότε θα ξαναγυρίσει;» «Πού κρύφτηκε την τελευταία φορά που κατέβηκε ο Σκυλογιάννης µε τους ανθρώπους του και δεν ήταν µαζί µας στις σπηλιές;» Ναι, µα την αλήθεια, πού πήγε και κρύφτηκε; Μέσα στην ταραχή, όλοι τον είχαµε τότε για σφαγµένο. Όταν, όµως, πέρασε το κακό και γυρίσαµε πίσω, να τος κι αυτός, εµφανίστηκε ως δια µαγείας µε το γαϊδούρι του πάντοτε ξεκαπίστρωτο, τα σκυλιά του συνοδεία κι ένα σακούλι µε τα κουρέλια του στον ώµο. Σαν να µην είχε γίνει τίποτα, πηγαινοερχόταν και βοηθούσε όπου τον καλούσαν για να ξαναφτιαχτεί το χωριό. Ήταν το φυσικό του. Πάντα πήγαινε όπου τον καλούσαν, συνήθως 26\n21 ΕΛΘΩΝ ΑΝΑΛΑΒΩ ΣΕ για να κάνει όσες δουλειές δεν ήθελαν να κάνουν οι χωριανοί. Έπαιρνε ό,τι του έδιναν για ανταµοιβή. Συµφωνίες και παζάρια κανείς ποτέ δεν τον άκουσε να κάνει. Πάνω σ αυτό κανείς δεν είχε αντίρρηση. Τους βόλευε όλους. Το θεωρούσαν σχεδόν δεδοµένο. «ουλειά για τον Μάρκο είν αυτή». Είχε γίνει πλέον παροιµιώδες. Αυτός ήταν ο Μάρκος. ουλειά µόνιµη δεν είχε. Ασχολούνταν µε διάφορα µεροκάµατα. Ήταν καθαρός στις συναλλαγές του, αλλά µονόχνοτος. Αθόρυβος κι αφανής. Πάντα στη σκιά. Μανιτάρι. ίχως παρελθόν χειροπιαστό, δίχως κάτι συγκεκρι- µένο. ιάφανος κι ακαθόριστος. Ένα τίποτα. Αερικό. Μονιάς σαν το λύκο. Ακοινώνητος. Ανέραστος. Αλιβάνιστος. Σχεδόν ανέστιος. Ναι. Όλα αυτά µπορούσαν ίσως να τα παραβλέψουν οι χωριανοί όσα τουλάχιστον τους βόλευαν. Τον Μάρκο, όµως, από πουθενά δεν µπορούσαν να τον πιάσουν. εν είχαν τίποτε να πουν γι αυτόν. Κι αυτό, κανένας ποτέ δεν του το συγχώρεσε. 27


Βρεφικά / Παιδικά > | Familypharmacy.gr\nΒρεφικά / Παιδικά Αντιηλιακή Προστασία Αντικουνουπικά Αντιφθειρικά - Ψείρες Ατοπική Δερματίτιδα Βρέφος-Μωρό Διάφορα Είδη Διατροφή Μωρού Στοματική Υγιεινή Φαγητό Φροντίδα & Καθαρισμός Μύτηςπερισσότερα Αντιηλιακή Προστασία Αντικουνουπικά Αντιφθειρικά - Ψείρες Αρώματα Ατοπική Δερματίτιδα Βρέφος-Μωρό Διάφορα Είδη Διατροφή Μωρού Παιδί Στοματική Υγιεινή Φαγητό Φροντίδα & Καθαρισμός Μύτης Εταιρεία\nA-Derma Air-Val Almiron Apivita Avent Babyderm Intermed Chicco Frezyderm Froika Helenvita Baby Hipp Klorane Novalac Physiomer Weledaπερισσότερα A-Derma Aboca AeroChamber Air-Val Almiron Anfo Apaisyl Apivita Aptamil Arcaya Aveeno Avene Avent Babyderm Intermed Bio-Bebe BioGaia Bioclin Bioderma Biolac Capricare Cetaphil Chewy Vites Chicco Clinofar Colgate Curaprox Dermagor Ducray Elgydium Epsilon Health Eubos Evdermia Fissan Fleriana Forte Pharma Frezyderm Frisolac Froika Gum Hansaplast Healthia Hedrin Helenvita Baby Hipp Humana Hydrovit Intermed Item John Noa Jordan Klorane Korres La Roche Posay Lanes Licatack Lipbecalm Lucovit Medela Menarini Milupa Monkey Vitamins NAN Nanny Care Nativa NeilMed Novalac Novalou Oral B Otrisalin Panthenol Extra Paranix Penaten Pharma Parfums IAP Physiogel Physiomer Plac Away Power Health Protexin Quest Repel Rontamil (Rontis) S26 Gold Sebamed Seven Seas Sinomarin Sodico Solgar Sostar Superfoods Synchroline Terranova Tol Velvet (Pharmasept) Uni-Pharma Vitabiotics Vitagermine Weleda Wisdom Dental Zanzara Zendium Καθεσάκι Εύρος Τιμής\n1,00 € - 38,00 € 38,00 € - 75,00 € 75,00 € - 112,00 € 112,00 € - 184,00 € Βρεφικά / Παιδικά\nΣύγκριση Προϊόντων (0) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 .... > >| Εμφάνιση 1 από 15 από 743 (50 Σελίδες) SALES A Derma Primalba Gel Lavant Douceur 500ml (Διπλή Συσκευασία)\nΚατάλληλο για τον καθαρισμό του .. SALES Quest (Biotix) Infabiotix Drops 5ml (Προβιοτικό Συμπλήρωμα Διατροφής Για Βρέφη & Παιδιά)\n.. SALES Chicco Physioclean Spray 100ml (Ισοτονικό Νερό Θαλάσσης Κατάλληλο για Βρέφη) 6,64€\nΠρο Φ.Π.Α: 5,35€\nChicco Physioclean Spray 100ml (Ισοτονικό Νερό Θαλάσσης Κατάλληλο για Βρέφη) .. SALES Vitabiotics Feroglobin Δύο (2) Τεμάχια 2X200ml\nΤο συμπλήρωμα διατροφής Feroglobin B12 της Vit.. SALES Vitabiotics Wellkid 30 Tabs (Συμπλήρωμα Διατροφής για Παιδιά)\nΠρο Φ.Π.Α: 8,15€\nΤο συμπλήρωμα διατροφής Wellkid της Vitabiotics περιλαμβάνει μασώμενες ταμπλέτες που έχουν σχεδια.. SALES Vitabiotics Wellteen 30tabs (Συμπλήρωμα Διατροφής για Εφήβους)\nΤο συμπλήρωμα διατροφής Wellteen της Vitabiotics είναι ένας μοναδικός συνδυασμός με βιταμίνες, σί.. SALES A Derma Primalba Gel Lavant Douceur 500ml\nΚαθημερινή, απαλή υγιεινή του εύθραυστου δέρματος τ.. SALES Froika After Bite Gel 40ml (Τζελ για μετά το Τσίμπημα Εντόμων)\nΗ ενυδατική προαστατευτική κρέμα με εντομοαπωθητικ.. SALES Klorane Petit Junior (1+1 ΔΩΡΟ) Gel Poire 500ml (Παιδικό Καθαριστικό με Άρωμα Αχλάδι)\nΑ.. SALES Klorane Promo Δύο (2) Τεμάχια Bebe Gel Douceur Moussant 500ml & ΔΩΡΟ Λούτρινο Κουνελάκι για Αγόρι\nΠρο Φ.Π.Α: 14,03€\nKlorane Promo Δύο (2) Τεμάχια Bebe Gel Douceur Moussant 500ml & Δώρο Λούτρινο Κουνελάκι Για Α.. SALES Klorane Promo Δύο (2) Τεμάχια Bebe Gel Douceur Moussant 500ml & ΔΩΡΟ Λούτρινο Κουνελάκι για Κορίτσι\nKlorane Promo Δύο (2) Τεμάχια Bebe Gel Douceur Moussant 500ml & Δώρο Λούτρινο Κουνελάκι Για&n.. SALES Sinomarin Children Nasal Spray 100ml (Παιδικό Φυσικό Ρινικό Αποσυμφορητικό)\nTo Sinomarin® είν.. SALES Tol Velvet Baby Promo (Bath 2 σε 1 1lt & Extra Calm Cream 150ml & Baby Wipes 30τεμ / συσκευασία) (Βρεφική Περιποίηση) 18,52€\nTol Velvet Baby Promo ( Bath 2 σε 1 1lt & Extra Calm Cream 150ml & Baby Wipes 30τεμάχια /.. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 .... > >| Εμφάνιση 1 από 15 από 743 (50 Σελίδες)