Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem Authenticated Download Date | 3/24/19 11:57 AM\nLfg 8 Ap. ad Constantium Ep. ad Ioannem et Antiochum ad Palladium ad Dracontium ad Afros Tomus ad Antiochenos ad Jovianum Epistula Joviani ad A-1\nSpeichernLfg 8 Ap. ad Constantium Ep. ad Ioannem et Antioc... für später speichern\nReferat GlondysStaedel 2\nICUU Global Chalice Lighting | September 2013\nΜ 1029 Του αύτοϋ 'Αθανασίου επισκόπου Αλεξανδρείας πρός τοϋς έν rfj Αφρική\n1,1 Ικανά μεν τά γραφέντα παρά τε του άγαπητού και συλλείτουργου ημών Δαμά-\nσου του επισκόπου της μεγάλης Ρώμης και των σΰν αύτω τοσούτων συνελθόν- 5\nτων επισκόπων, ουδέν δε ήττον και τά των άλλων γενομένων συνόδων εν τε τή\nΓαλλία και τη 'Ιταλία περί της υγιαινούσης πίστεως, ην ό μέν κύριος εχαρίσατο,\n7 της ύ/ιαινούσης πίστεως vgl. Tit 1,13\n1-2 Das Schreiben (kein Synodalschreiben; der Titel in den Hss. B K P O basiert auf einem Mißver-\nständnis von 10,2) richtet sich nach der Angabe im Titel an die Bischöfe der Diözese Africa. Anlaß\nwaren nach 1,3 offensichtlich homöische Aktivitäten in dieser Diözese, vor denen Athanasius mit dem\nSchreiben warnen will. Er betont aus diesem Grund nachdrücklich die Suffizienz der Beschlüsse der\nSynode von Nizäa, v.a. ihrer Kernbegriffe έκ της ουσίας und ομοούσιος, und akzentuiert diese deut-\nlich gegenüber der homöischen Terminologie in polemischer Auseinandersetzung mit den Synoden\nvon Rimini, Nike und Konstantinopel (359/60). Terminus post quem für die Abfassung ist der Be-\nginn des Episkopats des Damasus von Rom im Oktober 366, der terminus post quem non der Tod\ndes Athanasius am 2. Mai 373. Voraus gehen ein Schreiben einer ägyptischen Synode nach Rom, das\nauf eine römische Synode unter Damasus reagiert (10,3), sowie ein Schreiben evtl. dieser römischen\nSynode (1,1) nach Alexandrien. Uber frühe synodale Aktivitäten und eine Kontaktaufnahme des Da-\nmasus mit Alexandrien, der seine Position in Rom sicherlich dadurch sichern wollte, sind wir auch\nsonst unterrichtet (vgl. nur Syn.vet. 67f.; mit der damasinischen Epistula Confidimus quidem besteht\nallerdings nur ein inhaltlicher, keinesfalls ein literarischer Zusammenhang), so daß die im Brief ge-\nnannten, sonst aber nicht bezeugten Synoden an den Beginn des damasinischen Episkopats gesetzt\nwerden können. In der Mitte der 60er Jahre ist außerdem wie in der ep.Afr. eine verstärkte synodale\nund literarische Auseinandersetzung mit den Beschlüssen der Synoden von Rimini/Nike/Konstanti-\nnopel und deren exponierten Vertretern (Valens, Ursacius, Auxentius) zu beobachten (vgl. u.a. Hil., c.\nAux.; Socr., h.e. IV 4; 12). Daher ist eine Abfassung im Jahr 366/67 wahrscheinlich. Zweifel an der\nEchtheit des Schreibens sind unbegründet. 4 - 5 Damasus von Rom, Bischof seit Oktober 366 (vgl.\nProsopographie Chretienne II/1, 530). 5 - 6 των ... έτπσκόττων Es muß sich um Bischöfe aus Rom\nund Italia suburbicaria gehandelt haben. 6-7 των ... Ιταλία Von diesen Synoden in Gallien und\nItalia annonaria, die sich mit den Beschlüssen der Synode von Rimini auseinandersetzten, sind uns die\nSynode von Paris (361/62; Synodalschreiben bei Hil., coll.antiar. A I) und eine italische Synode im\nJahr 363 (Synodalschreiben bei Hil, coll.antiar. Β IV 2) bekannt; vgl. auch die ep.Epict. 1 und ep.Ruf.\nö ( = B K P O R F ) b ( = D W N Z ) ΣΛ\n1 in mg. π γ Β λ β P c οη R νς Ζ * νζ Z c δ D N 1 - 2 ΤοΟ αΰτοϋ 'Αθανασίου επισκόπου (St. αρχι-\nεπισκόπου D ) 'Αλεξανδρείας πρός τους έν τή 'Αφρική επισκόπους D τοΰ αυτού άγίου 'Αθανασίου\nεπιστολή πρός τους έν τ ή 'Αφρική έπισκόπους Σ Incipit (>dnp) epistula sancti ( > dfp) Athanasii\narchiepiscopi (episcopi dn) Alexandrini ad episcopos per Africam constitutes Α τοΰ αΰτοϋ πρός τους\nέν 'Αφρική τιμιωτάτους έπισκόπους Ν πρός τους έν τή 'Αφρική έπισκόπους 'Αθανάσιος έπίσκο-\nπος W Των κατ' Αΐγυπτον και Λιβύην έπισκόπων ένενήκοντα και τοΰ μακαρίου 'Αθανασίου κατά\nΆρειανών πρός τους έν τ ή 'Αφρική α2 Β Ρ Ο τοΰ αυτοΰ ( + 'Αθανασίου Ζ ) και των κατ' Αΐγυπτον\nκαι Λιβύην έπισκόπων ένενήκοντα κατά Άρειανών πρός τους έν τ ή 'Αφρική Κ Ζ 5 σΰν αύτω α Ζ\nέν αΰτή DWN ΣΛ 6 ήττον] ήττω Ν + ικανά Σ I τά ... συνόδων] αΐ γενόμεναι σύνοδοι Σ I των >\nΝ 7 τ ή > b I ύγιαινούσης] συνενούσης Ν I κύριος] Χριστός Β Ν I έχαρίσατο] συνήγαγεν Σ\nBrought to you by | The Hebrew University of Jerusalem\nDownload Date | 3/24/19 11:57 AM\nEpistula ad Afros 1 323\noi δέ άπόστολοι έκήρυξαν και οί πατέρες παραδεδώκασιν οί έν τ η Νικαία συνελ-\nθόντες ά π ό πάσης της καθ' ημάς οικουμένης, τοσαύτη γ ά ρ γέγονε τότε σπουδή\nδιά την άρειαυήυ α'ίρεσιν, ϊνα οί μεν πεπτωκότες εις αύτήν άνασττασθώσιν, οί δέ\nέφευρόντες έκδηλοι γένωνται. ταύτη yoOv και ττάλαι π ά σ α ή οικουμένη συμ- 2\n5 πεφώνηκε και νυν δέ πολλών συνόδων γενομένων ύπομνησθέντες πάντες οϊ τε\nκατά την Δαλματίαν και Δαρδανίαν και Μακεδονίαν Ηπείρους τε και την Ελλάδα\nκαί Κρήτην και τάς άλλας νήσους Σικελίαν τε και Κύπρον και Παμφυλίαν Λυκίαν\nτε και Ίσαυρίαν καί πάσαν την Αϊγυπτον καί τάς Λιβύας καί πλείστοι των έν τή\n'Αραβία ταύτην έπέγνωσαν καί έθαύμασάν τε τους ύπογράψαντας, δτι ει καί τι\n10 περιελέλειπτο π α ρ ' αυτοΤς εκ της »ρίζης« <τής> τ ω ν άρειανών »άνω φύουσα πι-\nκρία«, Αύξέντιόν φαμεν καί Ούρσάκιον καί Ούάλεντα καί τους τ ά αυτά φρονοΰν-\nτας αύτοΐς, ούτοι διά τ ω ν γραμμάτων τούτων έξεκόπησαν καί άπηλείφθησαν. 3\nικανά μέν ουν τ ά έν τη Νικαία όμολογηθέντα καί αύτάρκη, καθά προείπομεν, πρός\nτε άνατροπήν πάσης άσεβους αίρέσεως καί πρός άσφάλειαν καί ώφέλειαν της\n15 έκκλησιαστικής διδασκαλίας, επειδή δέ ήκούσαμεν, δτι τινές βουλόμενοι μάχεσθαι Μ 1032\nπρός αυτήν όνομάζειν έπιχειροΰσι σύνοδόν τίνα ώς έν Άριμήνω γενομένην καί\nφιλονεικουσι ταύτην μάλλον ή έκείνην κρατεΐν, άναγκαΐον ήγησάμεθα γράψαι καί\nύπομνήσαι ύμάς, Ινα μή άνέχησθε των τοιούτων - τούτο γ ά ρ ούδέν έτερον έστιν ή\n10-11 D t 29,17; Hebr 12,15\n1 - 2 οί 3 ... οικουμένης Synode von Nizäa 325 (vgl. Urk. 24). 5 π ο λ λ ώ ν ... γενομένων Vgl. die Auf-\nzählung ep.Jov. 2,1, ohne daß über die Synoden Näheres bekannt ist. 11 Auxentius (f 374) wurde\n355 nach der Absetzung des Dionysius als Bischof von Mailand eingesetzt und war Vertreter der Kir-\nchenpolitik Constantius' II. Alle Versuche von nizänischer Seite, ihn abzusetzen, sind gescheitert (s.a.\n10,3). I Ursacius von Singidunum und Valens von Mursa waren seit der Schlacht von Mursa (351) die\nkirchenpolitischen Berater des Kaisers. 16 έν Άριμήνω Synode von Rimini 359; vgl. unten zu 3,3.\na (=BKPORF) b ( = D W N Z ) ΣΛ\n1 oi 3 > D N I Νικαία] Νικαίας συνάδω D 2 τοσαύτη] τοιαύτη Ν I ~ τότε (spr. lin.) γέγονεν Ν\n3 αυτήν] ταύτην Ζ I άνασττασθώσιν α1 άνασττάσωσιν R άναστώσιν b ΣΛ F 4 έκδηλοι] άδηλοι Ν\nγένωνται] γίνωνται D I ταύτη] ταύτην W I πάλαι + μέν b ΣΛ I ~ ή οικουμένη π ά σ α Ν I ή > Ζ\n4 - 5 συμπεφώνηκε] συνεφώνησεν b 5 γενομένων] γινομένων Ν I τε > Ν 6 Δαλματίαν] Δελματί-\nαν Ν I Δαρδανίαν] Σαρδινία Λ 6 - 7 και 2 ... Κρήτην > Ν 6 Ηπείρους τε] καί 'Ηπείρους δέ Σ\n7 τάς > Ν I καϊ + Φρυγίαν W 8 καί 2 > A I π ά σ α ν + τε a 1 R* I τ ή > Ζ 9 καί > F Σ I τε α Ζ γε\nϋ \_ ν Ν Σ I ύπογράψαντας + καί α1 10 περιελέλειπτο] περιλέλειπτο Ν I αύτοΐς + έκ της πικρίας Σ\nτης 2 suppl. Br. I τ ω ν άρειανών Β Ζ Σ της άρειανών α2 Κ Ρ Ο της άρειανής D W N A I ά ν ω φύουσα]\nάναφύουσα Σ Α Ν 10-11 πικρία] πικρίαν Ν > Σ 11 ~ Αύξέντιόν μέν καί Ούρσάκιόν φαμεν W\nφαμεν] φημί Ρ Σ I Ούάλεντα] Ούαλεντΐνον Σ I τ ά αύτά] τ ά τοιαύτα W τ α ΰ τ α Ν > Ζ* (corr. Z m s)\n11-12 ~ αύτοΐς φρονοΰντας b ΣΛ 12 ούτοι > a I τούτων > D W N Z * (corr. Z m 8) ΣΛ I άπηλείφθη-\nσαν Ρ Ρ Ν Ζ Σ άπειλήφθησαν RD άπειλείφθησαν Ο άπελείφθησαν BKW 13 καθά προείπομεν]\nκαθά προείπαμεν B O R N καθάπερ εΐπαμεν D 14 πάσης > Λ I π ά σ η ς ... αίρέσεως] π α σ ώ ν άσε-\nβών αϊρέσεως Σ I της] π ά σ η ς D 15 δτι] δ Ν I βουλόμενοι] βουλευόμενοι Ν 16 έν Άριμήνω] υ π ό\nάρειανών Ν I Άριμήνω] Άριμίνω P R D 16-17 καί ... έκείνην > Ν 18 ύμάς] ήμάς Ν I ~ ετερον\n324 Epistula ad Afros 1-2\n4 πάλιν της άρειανής αίρέσεως παραφυάς. οί γάρ την κατ' αυτής σύνοδον γενο-\nμένην παραιτούμενοι - ε στι δε ή εν Νικαία γενομένη - τί ετερον βούλονται ή τά\n'Αρείου κρατεΐν; τίνος οϋυ άξιοι οΐ τοιούτοι ή Άρειανοί μεν καλεΐσθαι, της δε αυ-\nτής έπιτιμίας έκείνοις μετασχεΐν; οι μήτε τόν θεόν έφοβήθησαν λέγοντα· »μή μέται-\nρε δρια αιώνια, α εθεντο οΐ πατέρες σου« καί »ό κακολογών πατέρα ή μητέρα 5\nθανάτω τελευτάτω« μήτε τους πατέρας ήδέσθησαν παραγγείλαντας άνάθεμα\nείναι τους τά εναντία φρονοΰντας τής ομολογίας αυτών.\n2,1 Διά τοΰτο γάρ και οικουμενική γέγονεν ή έν Νικαία σύνοδος τριακοσίων δέκα\nκαι όκτώ συνελθόντων επισκόπων περί τής πίστεως διά τήν άρειανήν άσέβειαν,\nίνα μηκέτι κατά μέρος προφάσει πίστεως γίνωνται, άλλά καν γένωνται μή κρα- 10\n2 τώσι. τί γάρ εκείνη λείπει, Ινα καινότερα ζητήση τις; πλήρης εστίν εύσεβείας,\nάγαπητοί αύτη πάσαν τήν οΐκουμένην πεπλήρωκε. ταύτην έγνωσαν και 'Ινδοί\nκαί όσοι παρά τοΤς άλλοις βαρβάροις είσί Χριστιανοί, ούκοΰν μάταιος ό κάματος\n3 τοις κατ' αύτής πολλάκις έπιχειρήσασιν. ήδη γάρ οί τοιούτοι δέκα καί πλέον\nπου συνόδους πεποιήκασι καθ' έκάστην μεταβαλλόμενοι καί τά μεν άπό τών 15\nπρωτών άφαιροΰντες, τά δε ταΤς μετά ταύτα έναλλάσσοντες καί προστιθέντες.\n4 μήτε τόν θεόν έφοβήθησαν vgl. Dt 6,13 4-5 Prov 22,28 5-6 Ex 21,16 13 μάταιος vgl. Ps\n93,11; ICor 3,20\n8-9 τριακοσίων δέκα Kat όκτώ Die Teilnehmerliste der Synode von Nizäa führt 220 Bischöfe an\n(Patrum Nicaenorum Nomina LX-LXIV). Die hier genannte Zahl von 318 (unter Bezugnahme auf\nGen 14,14) Teilnehmern an der Synode begegnet zuerst Anfang/Mitte der 360er Jahre im Zusammen-\nhang der Auseinandersetzung um die Synode von Rimini bei Hilarius (syn. 86), Liberius (bei Socr., h.e.\nIV 12,28£), bei den Homöusianern Eustathius von Sebaste, Silvanus von Tarsus und Theophil von\nCastabala (bei Socr., h.e. IV 12,11) und bei Damasus (ep.conf.quidem). 12-13 'Ινδοί ... Χριστιανοί\nAn der Synode von Nizäa nahm ein Bischof über Perser und Indien, Johannes (Patrum Nicaenorum\nNomina Nr. 82; Anon.Cyz., h.e. II 28,4; II 38,5), und ein gotischer Bischof Theophilus (Patrum Ni-\ncaenorum Nomina Nr. 219) teil. In der Literatur des 4. Jh.s kann auch das Reich von Axum als Indien\nbezeichnet werden. 14-15 δέκα ... συνόδους Vgl. dazu die in syn. 21-31 zitierten zehn\nSynodalbekenntnisse und die Liste in 10,3.\na (=BKPORF) b (=DWNZ) ΣΛ 8-325,1 Διά ... βιαζόμενοι Tim. Ael, Contra eos (arm. S.\n253,11-24; syr. f. 6b)\n1 πάλιν > Σ I αίρέσεως > Σ 1 - 2 ~ γενομένην σύνοδον DWN 1 - 2 γενομένην > F 2 εστι] ή\nεστι D I εστι ... γενομένη > Ν I δέ] τε DW I γενομένη + σύνοδος Ζ 3 οί > D I ή > W 3 - 4 ~\nαύτης δέ λ' 4 ~ έκείνοις έπιτιμίας DN I λέγοντα] είρηκότα Ν > DA + μήτε τούτο Λ\n4 - 6 λέγοντα ... τελευτάτω > W* (corr. Wmsm-Sec·) 5 κακολογών] κατηγορών Ν 6 μήτε Σ Α Ρ ϋ\nμηδέ W ούτε Ν οΐ μήτε a 1 RZ I παραγγείλαντας] παραγγείλαντες Ζ 8 Διά τούτο] καί Ν I και + ή\nΒW I ή>W 8 - 9 ~ καί δέκα όκτώ W 9 άσέβειαν] αϊρεσιν F 10 προφάσει] προφάσεις Ν\nγίνωνται α Ν γίγνωνται DW I γίνωνται ... καν] άλλαι Λ > Ζ 11 λείπει] λείπη Ν I καινότερα]\nκαινοτέρας DN I ζητήση] ζητήσει Ζ 13 όσοι] πάντες οί ΣΤίπι.5''1' I βαρβάροις > D 14 κατ' αύ-\nτής] κατά ταύτης ϋΣΤίπι.8'"· κατ' αύτήν Ν κατ' αύτοΐς Ζ* (corr. Zsl) I έπιχειρήσασιν] έπεχειρή-\nσασιν D I ήδη] ίδέ Σ I δέκα και πλέον] πλέον ή δέκα Tim.s)*' I πλέον] πλεΐον WN 15 που] πολλάκις\nEpistula ad Afros 2-3 325\nκαι ώνησαν ουδέν μέχρι νυν γράφοντες εξαλείφοντες βιαζόμενοι ούκ είδότες, ότι\n»πάσα μέν φυτεία ήν ουκ έφύτευσεν ό πατήρ ό ουράνιος έκριζωθήσεται«, »το δέ\nρήμα του κυρίου« τ ό διά τής οικουμενικής συνόδου εν τ ή Νικαία γενόμενον »μένει\nείς τον αιώνα«. άν τε γ ά ρ άριθμόν άριθμώ τις συμβάλοι, ττλείους οΐ έν Νικαία 4\n5 των κατά μέρος εΐσίν, όσον και τ ό όλον πλεΐόν έστι του μέρους, άν τε τ ό αίτιον\nτής έν Νικαία και τ ω ν μετά ταύτην τοσούτων γενομένων συνόδων παρά τούτων\nδιαγνώναί τις έθέλοι, εύροι άν τήν μέν έν Νικαία εχουσαν τ ό αίτιον εύλογον, τάς\nδέ άλλας διά μίσος και φιλονεικίαν έκ βίας συγκροτηθείσας. ή μέν γ ά ρ διά τήν 5\nάρειανήν άίρεσιν και διά τ ό π ά σ χ α συνήχθη, έπειδή οϊ κατά Συρίαν και Κιλικίαν\n10 και Μεσοποταμίαν διεφώνουν πρός ήμάς και τ ω καιρώ, έν ώ ποιοΰσιν οί 'Ιουδαίοι,\nέποίουν καϊ αύτοί. άλλά χάρις τ ω κυρίω, ώ σ π ε ρ περί τής πίστεως ο ύ τ ω και περί\nτής άγίας εορτής γέγονε συμφωνία, καϊ τούτο ήν τ ό αίτιον τής έν Νικαία συν-\nόδου· αί δέ μετά ταύτην ύπέρ 'Αρείου μέν, κατά δέ τής οικουμενικής συνόδου\n15 'Τούτων δέ ο ύ τ ω δεικνυμένων τίς άποδέξεται τούς τήν Άρίμηνον ή άλλην σύν- 3,11Μ 1033\nοδον παρά τήν έν Νικαία ονομάζοντας; ή τίς ούκ άν μισήσειε τούς άθετούντας μέν\nτά των πατέρων, τ ά δέ νεώτερα έν τ ή Άριμήνω κατά φιλονεικίαν καϊ βίαν συντε-\n2 Mt 15,13 2-4 IPetr 1,25 (= Is 40,8) 5-14 άν ... έπενοήθησαν vgl. syn. 5,1-2 (233,32-234,5\n4-5 πλείους ... εΐσίν Nach syn. 8,1 (vgl. S02., h.e. IV 17,2; Sulp.Sev., chron. II 41,2) hatte die Synode\nvon Rimini mehr als 400 Teilnehmer (andere Zahlen bei Philost., h.e. IV 10 , Aug., coll.c.Max. 2\n und Auxentius [bei Hil., c.Aux. 13; 600]). Athanasius zählt von den Teilnehmern der Synode von\nRimini nur die »Rechtgläubigen« (vgl. 3,4) und kommt so zu der Aussage, in Nizäa seien mehr Bischö-\nfe anwesend gewesen als in Rimini. Ähnliche Argumentationen mit den Teilnehmerzahlen finden sich\nseit Mitte der 60er Jahre häufiger; vgl. ep.conf.quidem (20,4f. Schwartz); Soz., h.e. VI 12,3 (Synode\nvon Tyana); Ambr., ep. 75. 8 - 9 διά2 ... συνήχθη Athanasius nennt hier den arianischen Streit und\ndie Frage des Ostertermins als die beiden Anlässe der Synode von Nizäa, nicht aber die\nMelitianerfrage; vgl. Urk. 23 und 26.\na ( = B K P O R F ) b ( = D W N Z ) ΣΛ 15-328,16 Τούτων ... θεόν Thdt., h.e. II 23,1-9 (150,11-152,17\n1 ώνησαν] ών ήσαν D I γράφοντες + και E A D N I βιαζόμενοι + και Σ 2 μέν > Ζ Σ I ήν > Σ\n3 τοΟ > Ν 1 μένει] μενεΐ W μένη Ζ* 4 συμβάλοι] συμβάλη α 4 - 5 πλείους ... εΐσίν α Ζ πλείων\nό...εστίν ϋ'Μ'ΝΣΛ 5 δσον] όσω D W I και > Σ I ~ τοΰ μέρους εστίν Ν I τε] δέ Σ 6 της] τοις W\nΝ I μετά ταύτην b Σ μετά ταύτα A(-b) μετ' αυτήν a A ( b ) 7 έθέλοι α2 Β Ρ Ο Ζ θέλοι DWN έθέλη\nΚ + και D I εύροι] εύρη D I άν > Ν * I αίτιον > D 8 φιλονεικίαν ΣΑΡΏΝ^Ζ φιλονεικίας α2 Β Κ Ο Ν\n9 άρειανήν > R I διά > WA I Κιλικίαν + έκ βίας σνγκροτηΘείσας D 11 κυρίω] θεώ Σ + δτι WA\nώσττερ + γάρ Ζ I περί 2 > W 1 1 - 1 2 περί 2 ... και > Ρ* 12 ά/ίας > Σ 1 2 - 1 3 συνόδου] συνόδω\nD 13 μετά ταύτην] μετ' αυτήν Ν Ζ 1 Αρείου] άριθμόν a I μέν + έγένοντο Σ 14 έπενοήθησαν > Σ\n15 δεικνυμένων] έχόντων Σ I άποδέξεται] άποδέχεται Ν I τήν Άρίμηνον] τήν Άρίμινον PD Άρια-\nμηνών Ν έν τή Άριμήνω Σ 16 παρά] περί Ο I μισήσειε] μισήση W 17 Άριμήνω] Άριμίνω PD\nΆριαμηνών Ν 1 7 - 3 2 6 , 1 συντεθέντα] συντιθέντα Β\n326 Epistula ad Afros 3\nθέντα προκρίνοντας; τις δέ τούτοις συνελθεΐν έθελήσει τοις άνθρωπος μηδέ τά\nεαυτών άποδεχομένοις; οί γάρ εν ταΐς εαυτών δέκα που και πλέον, καθά προείπο-\nμεν, συνόδοις άλλοτε άλλα γράφοντες δήλοί είσιν εκάστης αύτοι κατήγοροι γινό-\n2 μενοι. πάσχουσι δέ τι τοιούτον, οίον και οί τότε τών 'Ιουδαίων προδόται πε-\nπόνθασιν ώς γάρ εκείνοι »καταλείψαντες την μόνην πηγήν του ζώντος ύδατος 5\nώρυξαν έαυτοΐς λάκκους συντετριμμένους, οϊ ου δυνήσονται ύδωρ συνέχειν« - γέ-\nγραπται δέ τοϋτο παρά τ ω προφήτη Ιερεμία - , ούτως ούτοι μαχόμενοι προς την\nοίκουμενικήν σύνοδον »ώρυξαν« έαυτοΐς συνόδους πολλάς· και πάσαι κεναϊ παρ'\n3 αύτοΐς ώς »δράγμα μη έχων ισχϋν« έφάνησαν. μη τοίνυν άνεχώμεθα τών την\nΆρίμηνον ή άλλην όνομαζόντων σύνοδον παρά την εν Νικαία γενομένην. και γάρ 10\n5-6 Ier 2,13 9 Os 8,7\n10 Άρίμηνον Seit der Synode von Serdica hatte zwischen den Kirchen des Ostens und Westens de\nfacto ein Schisma geherrscht. Nach seinem Sieg über Magnentius (353) und nach der Vertreibung des\nAthanasius plante Constantius eine Reichssynode zur Wiedervereinigung der Kirchen. Außerdem war\ndurch die radikal subordinatianische Theologie von Aerius und Eunomius, die auch unter den östli-\nchen Vertretern einer Dreihypostasentheologie auf Ablehnung gestoßen war und zu einer theologi-\nschen und kirchenpolitischen Differenzierung der »Eusebianer« geführt hatte (Homoiousianer), eine\nKlärung der kirchlichen Lage unumgänglich. Unter Federführung des Basilius von Ancyra tagte im\nMai 359 in Sirmium eine vorbereitende Bischofskonferenz. Als theologische Grundlage wurde eine\nFormel (4. sirmische Formel; syn. 8,3-7) verabschiedet, die in der theologischen Tradition der antio-\nchenischen Beschlüsse von 341 gegen die Einhypostasentheologie des Westens und gegen den 'Neu-\narianismus' des Aetius und Eunomius gerichtet ist. Constantius hatte angeordnet, daß die Kirchen des\nOstens und Westens getrennt tagen, am Hof in Konstantinopel dann die Ergebnisse beider Synoden\ndiskutiert und auf diesem Weg die Einheit der Kirche erreicht werden sollten (Hil., syn. 8; Socr., h.e. II\n37,2). Noch im Frühjahr wurde die Synode der Abendländer nach Rimini einberufen (der Brief des\nKaisers bei Hil., coll. antiar. A VIII), wobei den abendländischen Bischöfen verboten wurde, über\nAngelegenheiten der östlichen Kirchen zu beschließen. Die unter Aufsicht des kaiserlichen Präfekten\nTaurus (Sulp.Sev., chron. II 41,1; zu Taurus P L R E I 879f.) versammelten Bischöfe lehnten die von\nValens und Ursacius vorgelegte 4. sirmische Formel als arianisch ab, bekannten sich allein zu den\nBeschlüssen von Nizäa (der Synodalbrief bei Hil., coli, antiar. A V I ; Ath., syn. 10; Soz., h.e. IV 18;\nThdt., h.e. II 18) und exkommunizierten Valens, Ursacius und Auxentius als Arianer (Hil, coll.antiar.\nA IX 3; Ath., syn. 9,3; 10,4; 11,1; Soz., h.e. IV 17,7; Socr., h.e. II 37,51; T h d t , h.e. II 19,9). Die Ana-\nthematismen (Cod. Par. lat. 2076 u. 2341; Duval, RBen 82, 1972, 7-25) zeigen, daß hier von einer\nInterpretation des Nizänums im Sinne einer Einhypostasentheologie jede Dreihypostasentheologie\na ( = B K P O R F ) b ( = D W N Z ) ΣΛ\n1 προκρίνοντας a2 DWZThdt.(rz) -προκρίνοντας a1 NThdt.(AB 3 L) I έθελήσει b ZThdt. έθελήσοι a\nτοις a Ζ > DWNThdt. 2 και] ή Σ I πλέον] πλείον D πλείω Ν 2 - 3 προείπομεν DWN K P F\nThdt.(AS) προείπαμεν B O R ZThdt.(nGz) 3 άλλα] άλλο Thdt.(rzA c ) I εκάστης ... κατήγοροι] καθ'\nέκάστην κατήγοροι εαυτών Σ 3 - 4 γινόμενοι] γενόμενοι W 4 τι α > VLAThdt. I τοιούτον] τούτο\nEADThdt. I και > ZA I τότε] ποτέ W 6 συντετριμμένους > WEThdt.(- Τ) 7 δέ τοϋτο] δέ\nDThdt.(GzA c ) γάρ WThdt.(S) ούτως γάρ Σ sicut A I την + μίαν καΐ BP τιμίαν και Κ Ο μόνην και\na22j 8 κεναϊ + αϊ α1 9 δράγμα μή έχων] δράγματα μή έχοντα Thdt.(LvA c ) I έφάνησαν]\nέξεφάνησαν N A I άνεχώμεθα] άνεχόμεθα D N 10 Άρίμηνον] Άρίμινον P O D Άριαμηνών Ν\nπαρά] περί Ο I γενομένην] γεναμένην Ν\nEpistula ad Afros 3 327\nκαι αύτοι oi την Άρίμηνον όνομάζοντες έοίκασι μή είδέναι τά έν αύτη πραχθέντα-\nή γάρ άυ έσιώπησαυ. οϊδατε γάρ, άγαπητοί, μαθόντες και ύμεϊς τταρά των έλθόν-\nτων έξ Ομώυ εις την Άρίμηνον, ώς Ούρσάκιος και Ούάλης, Εύδόξιός τε και Αυξέν-\nτιος - έκεΐ δε ήν συν αύτοΐς και Δημόφιλος - καθηρέθησαν θελήσαντες ετερα πα-\nρά τά έν Νίκαια γράφειν, δτε και άτταιτηθέντες άναθεματίσαι την άρειανήν αϊρεσιν\nπαρητήσαυτο και μάλλον αύτής ήθελον είναι προστάται. οΐ δέ γ ε έττίσκοττοι οί\nάληθώς γνήσιοι δοΟλοι τοΟ κυρίου και όρθώς τπστεύοντες - ήσαν δέ εγγύς διακό-\nσιοι - έγραψαν άρκεΐσθαι τ η έν Νικαία μόνη καϊ μηδέν πλέον ή ελαττον παρ'\nverurteilt wurde. Das Ergebnis war eine Spaltung der Synode, von der zwei Delegationen an den Hof\naufbrachen (HU., coll.antiar. A V 2; coll.Avell. II 14f.; Sulp.Sev., chron. II 41,6; Soz., h.e. IV 17,11;\nSocr., h.e. II 37,52). In Nike bei Adrianopel, wo die Delegierten auf den Kaiser und die Ergebnisse der\nzu diesem Zeitpunkt noch nicht einmal begonnenen Synode der Orientalen in Seleucia warten muß-\nten, gelang es Valens und Ursacius, die Delegation der Mehrheit umzustimmen; am 10.10.359 nahmen\nsie Valens und Ursacius in die Gemeinschaft auf und unterschrieben eine modifizierte Form der 4.\nsirmischen Formel (Formel von Nike; vgl. Hü., coll.antiar. V 3; Thdt., h.e. II 21,3-7). Auf einer durch\ndiese Kehrtwendung der Delegierten notwendig gewordenen 2. sessio der Synode von Rimini unter-\nschrieben auch die in Rimini gebüebenen Bischöfe die Formel von Nike (Hieron., c.Lucif. 17-19;\nSulp.Sev., chron. II 43£). Nachdem sich die Synode dem kirchenpolitischen Kurs des Kaisers gebeugt\nhatte und eine neue Delegation an den Hof nach Konstantinopel abgereist war, durften die Bischöfe\nnach mehr als einem halben Jahr in ihre Heimatgemeinden zurückkehren (Sulp.Sev., chron. II 44,1).\nDie Reichssynode von Rimini muß somit als schwere Niederlage der Nizäner angesehen werden.\nNach dem Tod des Constantius 361 war es von daher das wichtigste Ziel der abendländischen Nizä-\nner, die Beschlüsse dieser Synode wieder rückgängig zu machen.\n2 - 3 τταρά ... Άρίμηνον Das Einladungsschreiben war auch an den Episkopat Africas gerichtet (Sulp.\nSev., chron. II 41,2). Eine Liste der teilnehmenden Bischöfe ist nicht überliefert, nur einzelne Namen\nsind bekannt, darunter auch die Bischöfe Restitutus von Carthago (Prosopographie Chretienne I\n968f.) und Muzonius aus der Provinz Byzacena (Prosopographie Chretienne I 768). 3-4 ώ$ ...\nκαθηρέθησαν Zur Verurteilung von Ursacius, Valens und Auxentius s. oben. Demophilus und Eu-\ndoxius waren nicht in Rimini anwesend und werden im Verurteilungsbeschluß (bei Hil., coll.antiar. A\nIX 3 und Ath., syn. 11) auch nicht genannt; Athanasius nennt demgegenüber von den Verurteilten\nhier nicht Gaius von Sabaria und Germinius von Sirmium. 3 Eudoxius stammte aus Kappadokien\nund war einer der führenden Vertreter der kaiserlichen Kirchenpolitik. Er wurde 330 Bischof von\nGermanikeia, 358 von Antiochien und 360 schließlich von Konstantinopel, wo er 370 starb. 4 De-\nmophilus von Beröa war ebenfalls Vertreter der kaiserlichen Kirchenpolitik. Im Jahr 370 wurde er als\nNachfolger des Eudoxius Bischof von Konstantinopel. 4 - 5 ετερα ... γράφειν Vgl. die 4. sirmische\nFormel (syn. 8). 5 άναθεματίσαι ... αϊρεσιν Gemeint sind hier die Anathematismen der ersten sessio\nder Synode von Rimini, die in der Tradition der Einhypostasentheologie stehen. 7—8 ήσαν ... διακό-\nσιοι Vgl. oben die Anmerkung zu 2,4.\n1 την Άρίμηνον] έν Άριμήνω συνάδω Σ I Άρίμηνον] Άρίμινον P O D Άριαμηνών Ν 2 ή ... ΰμεΐξ]\nή γάρ ούκ έμάθητε ταϋτα και ύμεϊς, άγαττητοί Σ 2 - 3 ~ έξ ύμών έλθόντων Κ 3 Άρίμηνον]\nΑρίμινον P D Άριαμηνών Ν I τε b Σ Τ 1 ^ ΐ . > a Λ 4 δέ ήν] ήσαν Λ 5 δτε] οπότε Thdt.(LV) I ~ και\nδτε Σ I και > Thdt. I άπαιτηθέντες] άπαιτηθέντας D άπαιτηθέν Ν 6 ήθελον α Ζ ήθέλησαν DWN\nThdt. I γε > Σ 7 γνήσιοι > Thdt. αγαπητοί Σ I ~ τοΟ κυρίου δούλοι D N I του κυρίου] του θεοΰ Λ\nεγγύς > Σ + που D W ^ T h d t .\n328 Epistula ad Afros 3-4\nέκείνην ζητεΐν ή φρονεΐυ. ταΟτα και Κωνσταντίω δεδηλώκασι τ ώ καϊ την σύνοδου\nκελεύσαυτι γενέσθαι, άλλ' oi έν τη Άριμήνω καθαιρεθέντες απελθόντες πρός Κων-\nστάντιον πεποιήκασιν ύβρισθήναι μεν αυτούς, άττειλάς δε γενέσθαι μή άνακάμψειν\nεις τάς ιδίας παροικίας τους κατ' αυτών άποφηναμένους βίαν τε τταθεΐν έν τη\nΘράκη έν αύτώ τ ω χειμώνι, ώστε τών π α ρ ' αυτών καινοτομουμένων άνέχεσθαι. 5\n4,1 Εΐπερ ουν τίνες την Άρίμηνον όνομάζουσι, δεικνύτωσαν ιτρώτον την καθαίρε-\nσιν τών προειρημένων καϊ άπερ έγραψαν oi έπίσκοποι λέγοντες μηδέν πλέον ζη-\nΜ 1036 τεΤν τών έν Νικαία παρά τ ώ ν πατέρων όμολογη'θέντων μηδέ όνομάζειν άλλην\nσύνοδον π α ρ ' έκείνην. άλλά ταΰτα μεν κρύπτουσι, τ ά δε έν τη Θράκη κατά βίαν\nπραχθέντα προβάλλονται· εξ ών δείκνυνται της μεν άρειανής αίρέσεως δντες, άλ- 10\n2 λότριοι δε της ύγιαινούσης πίστεως. και αυτήν δέ την μεγάλην σύνοδον και\nτάς π α ρ ' έκείνων άν τις έξετάζειν έκ παραλλήλου θέλοι, εύροι άν τών μέν τήν\nθεοσέβειαν, τ ώ ν δέ τήν άλογίαν. oi έν Νικαία συνελθόντες ού καθαιρεθέντες συνήλ-\nθον, άλλά καϊ ώμολόγησαν <έκ> της ούσίας τοΰ πατρός είναι τόν υίόν ούτοι δέ\nκαϊ άπαξ καϊ δεύτερον καθαιρεθέντες και τρίτον έν αύτη τη Άριμήνω γράφειν 15\n3 έτόλμησαν, μή χρήναι λέγειν ούσίαν ή ύπόστασιν εχειν τόν θεόν. έκ δή τούτων\nσκοπεΐν έξεστιν, άδελφοί, ώς οί μέν έν Νικαία τών γραφών πνέουσι λέγοντος αύ-\nτού τοΰ θεού έν μέν τη έξόδω »εγώ είμι ό ών«, δια δέ τοΰ Ιερεμίου- »τίς έστη έν\nύποστήματι αύτού και είδε τόν λόγον αύτοΰ;« και μετ' ολίγον »και έστησαν έν\n18 Εχ 3,14 18-19 Ier 23,18 19-329,1 Ier 23,22\n14 ώμολόγησαν ... υίόν Vgl. Urk. 24. 15 άπαξ ... Άριμήνω Bekannt sind nur zwei Verurteilungen\ndes Ursacius und des Valens, nämlich durch die Synode von Serdica (Hil., coll.antiar. Β II 1,8 und 2,4)\nund durch die erste sessio der Synode von Rimini. 16 μή ... θεόν Sowohl die 2. (syn. 28,6; Hil., syn.\n11) als auch die 4. sirmische Formel (syn. 8,7) verbieten den Gebrauch der ούσία-Terminologie. Das\nVerbot, sowohl von ουσία als auch von υπόσταση zu reden, wird erst im Bekenntnis von Nike/Kon-\nstantinopel (Thdt., h.e. II 21,7 und syn. 30,8-9) ausgesprochen.\na (=BKPORF) b (=DWNZ) ΣΛ 6 - 9 Εΐπερ ... έκείνην Tim. Ael, Contra eos (arm. S. 253,26-30;\nsyr. f. 7a) 16-329,9 έκ ... θεός Sev. Ant., lib. c. gramm. or. II 26 (211,4-21 Lebon)\n1 έκείνην] έκείνων Ν I ή φρονεΐν ή ζητεΐν W I ή] και DNThdt.(A) I φρονεΐν + πλέον D I καϊ1 > Σ\nΚωνσταντίω] Κωνσταντίνω Ν Σ I και2 > Σ 2 ~ γενέσθαι κελεύσαντι Thdt. I άλλ' οί] άλλοι D\nΆριμήνω] Άριμίνω P D Άριαμηνών Ν 2 - 3 Κωνστάντιον] Κωνσταντΐνον Ν Σ 3 πεποιήκασιν]\nπεποίηκε Σ I ύβρισθήναι ... αυτούς] μέν ύβρισθήναι Thdt.(-Ts) I μέν] τε και Ζ I αυτούς D\_5iTSEA\nT h d t > « Ζ I δέ > Ζ 4 τε] δέ Σ 5 ώστε + μή Σ I αύτών] αύτοΐς D 6 Άρίμηνον] Άρίμινου P D\nΆριαμηνών Ν I πρώτον] πρότερον ΖΛ I τήν 2 > a ZTim. attn · 8 μηδέ] μηδέν D I ~ άλλην όνομάζειν\nΚ 10 δντες + ύποκριταί a Z(gl.) 12 άν] έάν Thdt.(AnL) + έπειτα Σ I έξετάζειν] άντεξετάζειν D N\nThdt.(AnS) I θέλοι BDN έθέλοι a 2 P O W Z έθέλη Κ 12-13 τών ... θεοσέβειαν > D 13 τών] τού-\nτων DWThdt.(-L) I οί + γάρ Thdt.(- ΒΑ*) 14 έκ add. St. I τοΰ πατρός iter. Ο* I είναι ... υίόν] και\nτού υΐοϋ είναι τό πνεύμα τό άγιον Σ 15 και1 > Ν I ~ καϊ τρίτον καθαιρεθέντες ΣΛ I Άριμήνω]\nΆριμίνω P D Άριαμηνών Ν 16 δή] δέ Σ > Λ 17 ώς > A I Νίκαια -ί- τα b Sev. I λέγοντος + γαρ\nSev. 18 εστη] έστιν BN 19 καϊ1 ... αύτοϋ 2 > Ν I ολίγον] ολίγα D W N A I καϊ3 + εί (=LXX)\nEpistula ad Afros 4-5 329\nτη ύποστάσει μου και ήκουσαν των λόγων μου«, ή δέ ΰπόστασις ουσία εστί και\nουδέν άλλο σημαινόμενον εχει ή αυτό τό δν, όπερ Ιερεμίας ΰπαρξιν ονομάζει\nλέγων και »ουκ ήκουσαν φωνήν υπάρξεως«. ή γάρ ύπόστασις και ή ουσία ϋπ-\nαρξίς εστίν- έστι γάρ και υπάρχει. τοΰτο νοών και ό Παύλος εγραψεν Έβραίοις-\n5 »δς ών άπαύγασμα της δόξης και χαρακτήρ της υποστάσεως αύτοϋ«. ούτοι 4\nδέ οϊ δοκοΟντες είδέναι τάς γραφάς και όνομάζοντες εαυτούς είναι σοφούς μη\nθέλοντες ύπόστασιν λέγειν επί θεού - τούτο γάρ έγραψαν εν τή Άριμήνω και έν\nάλλαις εαυτών συνόδοις - πώς ου δικαίως καθηρέθησαν λέγοντες και αυτοί ώς\n»άφρων έν καρδία- ούκ εστι θεός«; πάλιν τε οί πατέρες έδίδαξαν έν τη Νίκαια 5\n10 μη είναι κτίσμα ή ποίημα τον τού θεού λόγον άναγνόντες - »πάντα δι' αύτού έγέ-\nνετο« και »έν αύτώ τά πάντα έκτίσθη« και »συνέστηκεν«. ούτοι δέ οΐ μάλλον\nΆρειανοϊ ή Χριστιανοί δντες έν ταΐς άλλαις εαυτών συνόδοις κτίσμα τετολμήκασιν\nειπείν αυτόν και ενα τών ποιημάτων, ών αυτός έστιν ό λόγος δημιουργός και\nποιητής, εί γάρ δι' αυτού τά πάντα γέγονε, κτίσμα δέ έστι και αύτός, εϊη άν και\n15 έαυτόν κτίζων. και πώς δύναται τό κτιζόμενον κτίζειν ή πώς ό κτίζων κτίζεται;\nΆλλ' ουδέ ούτως αίσχύνονται τοιαύτα λέγοντες, έφ' οΐς μισητοί και παρά 5,1\nπάσίν εΐσιν όνομάζοντες μέν άπλώς Άρίμηνον, δεικνύμενοι δέ και έν αύτη καθαιρε-\n3 Ier 9,9 5 Hebr 1,3 6 oi ... σοφούς vgl. ICor 3,18 9 Ps 13,1 10-11 Ιο 1,3 11 Col l,16f.\n1 ή ... εστί Athanasius hat auch nach der Synode von Alexandrien 362 an der im Nizänum voraus-\ngesetzten Gleichsetzung von ουσία und ύπόστασις festgehalten (vgl. tom. 6,2). Er war an der Ausdif-\nferenzierung der beiden Termini nicht beteiligt, hat sie aber toleriert (vgl. tom. 5,3-6,3). 9-10 έδίδα-\nξαν ... λόγον Im Nizänum heißt es nur γεννηθέντα ού ποιηθέντα (Urk. 24; vgl. Urk. 23,3); vgl. aber\nden dritten Anathematismus der ersten sessio der Synode von Rimini: Si quis ftlium Dei creaturam uel\nfacturam dixerit anathema sit (11,16 Duval). 12-13 κτίσμα ... ποιημάτων Beide Begriffe finden sich\nnur in Urk. 11,1 und Urk. 13, werden aber sonst auch von nicht-nizänischer Seite einhellig (auch Urk.\na (=BKPORF) b (=DWNZ) ΣΛ 1 - 2 ή ... öv Leont. B, schol. (Doctr. Patr. 27,1; 193,2f. Diekamp)\n1-4 ή ... ύττάρχει Eulog., apud Jo. Caes., apol. I 5 (CChr.SG 1, 55,197-200 Richard) = Doctr. Patr.\n27,3 (198,5-9 Diekamp) 3 - 4 ή 1 ... ύττάρχει Sev. A n t , Hb. c. gramm. or. II 3 (71,9f. Lebon) = II 33\n(253,1 f. Lebon)\n1 και1 + ει (=LXX) DWNEA I των λόγων] τόν λόγον Ν I ή δέ] ει δέ DASev. και εί Σ I ουσία]\nουσίας W 2 αλλο] άλλον D 3 και1 > ΖΣ I ήκουσαν] ήκουσας Ν I φωνήν] φωνής W I υπάρξεως\n+ μου A I και 2 > A I ή 2 > DW 4 εστι ... υπάρχει > Λ I ύπάρχει] ΰπαρξις WZ I τοΰτο] ταΰτα Σ\nτοΰτο νοών] τούτων (τοΰτον D ) ό ών DW I νοών] βοών ΚΟ I ö > W 5 αυτοΰ > b 6 είδέναι >\nR* I όνομάζοντες] νομίζοντες D N Z I είναι > F 7 λέγειν] είναι D I επί + τοΰ DWN I Άριμήνω]\nΆριμίνω PD Άριαμηνών Ν 8-9 αυτοί ... καρδία] έν καρδία αύτών και αυτοί ώς άφρων Sev.\n8 ώς + ό D N Z 9 καρδία + αυτοΰ ΣΛ αυτών Sev. I τε > ΝΑ δέ Σ 10 τοΰ θεοΰ b Λ υΐόν α τόν\nλόγον τόν θεόν Σ I άναγνόντες + τό Λ 11 post συνέστηκεν add. tit. περί τής τοΰ ομοουσίου φω-\nνής Ζ 12 δντες] και Ορ.Λ ή Σ 13 ~ ό λόγος έστίν DWN I ό λόγος > F 14 κτίσμα δέ] και\nκτίσμα Σ 15 έαυτόν] αυτόν Ζ I ή > D 16 τοιαύτα] ταΰτα ΣΛ αυτά DWN I και > Σ 17 πάσίν]\nπάντων Ν I Άρίμηνον] Άριαμηνών Ν τό έν Άριμήνω Σ 17-330,1 ~ καθαιρεθέντες και έν αυτή\n330 Epistula ad Afros 5\n2 θέντες. και αυτό δέ τό έν Νίκαια γεγραμμένον ομοούσιου είναι του υίόν τ ώ\nΜ 1037 πστρί, ου χάριν προσποιούνται μάχεσθαι πρός τήυ σύυοδον και 1 περιβομβούσιν\nώς κώνωπες πανταχού περί της λέξεως ή ώς άγνοούντες προσκόπτουσιυ εις αύ-\nτό ώς οι προσκόπτουτες εις του τεθέντα λίθου εν Σιών προσκόμματος ή γιυώ-\nσκουσι μεν, διά τούτο δέ μάχονται και συνεχώς γογγύζουσιν, δτι κατά της αίρέσε- 5\n3 ώς έστιν αυτών άληθώς αύτη και ακριβώς άπόφασις. οΰ γαρ αί λέξεις αΰτοΰς\nλυποΰσιυ, άλλ' ή ευ αύταΐς γενομένη κατάκρισις αυτών, και τούτων δέ πάλιν\nαίτιοι γεγόνασιν αυτοί- και εί τούτο κρύπτειν αύτοϊ θέλουσι καίτοι γινώσκοντες,\nάλλ' ημάς άκόλουθον ειπείν, Ινα και έκ τούτων ή μετά άληθείας άκρίβεια της\n4 μεγάλης συνόδου δειχθη. τών γάρ συνελθόντων έπισκόπων βουλομένων τάς 10\nμεν παρά τών Άρειανών έφευρεθείσας της άσεβείας λέξεις άνελεΐν, τό >έξ ούκ\nόντων< και τό λέγειν >κτίσμα< και >ποίημα< τον υίόν και >ήν ποτε δτε ούκ ήν< και\nότι >τρεπτής< έστι φύσεως, τάς δέ τών γραφών όμολογουμένας γράψαι, ότι τε έκ\nτου θεού ό υιός φύσει μονογενής έστιν, λόγος, δύναμις, σοφία μόνη τού πατρός,\n»θεός άληθινός« ώς εΤπεν ό 'Ιωάννης και ώς έγραψεν ό Παύλος »άπαύγασμα 15\nτης δόξης και χαρακτήρ της τού πατρός ύποστάσεως«, οΐ περί Εύσέβιον ύπό της\nιδίας κακοδοξίας έλκόμενοι διελάλουν άλλήλοις- >συνθώμεθα. και γάρ και ήμεϊς έκ\nτού θεού έσμεν »εΤς γάρ θεός, έξ ού τά πάντα« και »τά άρχαΐα παρήλθεν, ιδού\nγέγονε καινά, τά δέ πάντα έκ τού θεού«.< έλογίζοντο δέ και τό έν τ ω ΓΤοιμένι\nγραφέν »πρώτον πάντων πίστευσον, ότι εΤς έστιν ό θεός ό τά πάντα κτίσας και 20\n5 καταρτίσας και ποιήσας έκ τού μη όντος εις τό είναι«. άλλ' οΐ έπίσκοποι θεω-\nρήσαντες την πανουργίαυ έκείυωυ και την της άσεβείας κακοτεχνίαν λευκότερον\n4 οΐ ... προσκόμματος Rom 9,32; vgl. Is 28,16; IPetr 2,8 10-331,20 τών ... υίόν vgl. deer. 19,1-20,3\n(15,36-17,9 Opitz) 14 δύναμη σοφία vgl. 1 Cor 1,24 15 11ο 5,20 15-16 Hebr 1,3 18 1 Cor 8,6\n18-19 2Cor 5,17£ 20-21 Herrn., mand. 1,1\n1 - 2 τό ... ττατρί Vgl. Urk. 24. 1 0 - 1 3 τάς ... φύσεως Vgl. die Anathematismen des Nizänums (Urk.\n24). 16 οί περί Εύσέβιον Als Eusebianer werden von Athanasius pauschal alle Gegner des Nizänums\nbezeichnet, weswegen sie von Athanasius auch häufiger »Arianer« genannt werden.\na (=BKPORF) b (=DWNZ) ΣΑ 10-332,12 τών ... ονόματι Thdt., h.e. I 8,7-16 (35,3-37,14 P./H.)\n1 καί + καθαιροΰντες A I δέ > ΣΑ I τό ... γεγραμμένον post ττατρί Σ 2 προσττοιοΰνται] εθίζονται\nΣ 4 προσκόπτοντες] ττροσκόπτουσιν Β 4 - 5 γινώσκουσι] γιγνώσκουσι WN 6 ~ αυτών έστιν F\nD I αΰτών > Ν I άληθώς + έστιν Λ I άκριβώς Ζ άκριβής ΛΏΧ^ΝΣΑ 7 αύτάϊς ΣΛWN αύτη dL >\nD I δέ > Β Κ Ρ Σ 8 γινώσκοντες] γιγνώσκοντες W 11 λέξεις] δόξας W 12 ~ ποίημα καί κτίσμα\nA I καί3 + τό Thdt.(-A) 13 τών γραφών] της γραφής Σ I τε > ΣΑ 14 ό υιός] τη α Ζ I τη φύσει\niter. Ο I μονογενής + υιός, ός Σ I έστιν + ό α Ζ I μόνη] μόνου Ν μεν ή Λ 15 ό 1 > Ν I ώ ς 2 ...\nΠαύλος post υποστάσεως Σ 16 ~ τής υποστάσεως του πατρός F I τοΰ πατρός > Λ 17 ιδίας >\nΣΑ I ~ συνθώμεθα άλλήλοις Σ I και2 > ΣΛΚ\_ν 18 θεός] κύριος FZ I παρήλθεν + καϊ Λ 19 καινά\na2 KPOWZZThdt.(T) καινά τά πάντα AThdt.(nsLF) τά πάντα καινά BNThdt.(ADVW) I δε 2 >\nR I τό έν > Ζ* 20 ό 1 > FN 21 άλλ' + τά πάντα W 22 πανουργίαν] κακουργίαν Σ Τ Μ ι .\nEpistula ad Afros 5-6 331\nεϊρήκασι τό εκ του θεού και έγραψαν έκ της ουσίας του θεοΰ είναι τον υϊόν, ίνα τά\nμεν κτίσματα διά τό μή άφ' εαυτών χωρίς αιτίου εΤναι άλλά άρχήν εχειν του\nγενέσθαι λέγηται έκ του θεοΰ, ό δέ υίός μόνος ίδιος της του πατρός ουσίας· τοΰτο\nγάρ ίδιον μονογενούς και άληθινοΰ λόγου προς πατέρα. και περί μεν του γε- 6\n5 γράφθαι έκ της ουσίας ή πρόφασις αύτη, πάλιν δέ των επισκόπων έρωτώντων\nτους δοκοΰντας λογίους, ει'περ λέγοιεν τόν υίόν οΰ κτίσμα άλλά δύναμιν, σοφίαν\nμόνην του πατρός καϊ εικόνα άίδιον άπαράλλακτον κατά πάντα του πατρός και\nθεόν άληθινόν, κατελήφθησαν οι περί Εΰσέβιον διανεύοντες άλλήλοις δτι· >καί ταύ-\nτα φθάνει καϊ εις ήμας· και γάρ και ήμεΐς και »εΐκών καϊ δόξα θεοΰ« λεγόμεθα και\n10 περί ημών εϊρηται· 1 »άεί γάρ ήμεΐς οί ζώντες« καϊ δυνάμεις πολλαί είσΓ »και Μ 1040\nέξήλθε μεν πάσα ή δύναμις κυρίου έκ γης Αιγύπτου«, »ή δέ κάμπη« και »ή ά-\nκρίς« λέγεται δύναμις μεγάλη- και »κύριος τών δυνάμεων μεθ' ήμών, άντιλήπτωρ\nήμών ό Θεός Ιακώβ«, άλλά γάρ καϊ τό ιδίους ήμάς είναι τοΰ Θεοΰ εχομεν ούχ\nάπλώς, άλλ' ότι και άδελφούς ήμάς έκάλεσεν. εί δέ και Θεόν άληθινόν λέγουσι\n15 τόν υίόν, ού λυπεί ήμάς· γενόμενος γάρ άληθινός έστιν.<\nΑύτη τών Άρειανών ή έφθαρμένη διάνοια, άλλά και ενταύθα οί έπίσκοποι θεω- 6,1\nρήσαντες εκείνων τό δόλιον συνήγαγον έκ τών γραφών τό άπαύγασμα τήν τε\nπηγήν και τόν ποταμόν και τόν χαρακτήρα προς τήν ύπόστασιν και τό »έν τ ω\nφωτί σου οψόμεθα φώς« και τό »έγώ καί ό πατήρ εν έσμεν« καϊ λευκότερον\n20 λοιπόν και συντόμως έγραψαν όμοούσιον τ ω πατρί τόν υίόν τά γάρ προειρημένα\nπάντα ταύτην εχει τήν σημασίαν. και ό γογγυσμός δέ αύτών, δτι άγραφοι 2\n6 δύναμιν σοφίαν vgl. ICor 1,24 7 εικόνα vgl. Col 1,15 8 θεόν άληθινόν vgl. 11ο 5,20 8 - 1 5 καϊ\n... έστιν Ast.Soph, fr. 46 Vinzent (= 16Bardy) 9 lCorll,7 10 2 C o r 4 , l l 10-11 E x 12,41\n11-12 Ioel 2,25 12-13 Ps 45,8 14 άδελφούς vgl. Mt 28,10 I θεόν άληθινόν vgl. 11ο 5,20 17 άπ-\nαύγασμα vgl. Hebr 1,3 18 πηγήν vgl. Ps 35,10; Ier 2,13 I ποταμόν vgl. Ps 64,10 I χαρακτήρα ...\nΰττόστασιν vgl. Hebr 1,3 18-19 Ps 35,10; Od 14,45 19 Io 10,30\n1 έγραψαν ... υίόν Vgl. Urk. 24. 20 έγραψαν ... υίόν Vgl. Urk. 24.\na ( = B K P O R F ) b ( = D W N Z ) Σ.Λ\n1 εϊρήκασι + κύριον Λ I έγραψαν + τό Ν 2 χωρίς αιτίου] χωρήσαι τό Thdt.(s) I τοΰ] τό W\n3 γενέσθαι] γίνεσθαι D W Z T h d t . ( A n G T W ) I λέγηται > D I ίδιος + έκ T h d t . ( - T W ) 4 λόγου] uioO\nΖ I λόγου πρός πατέρα] λόγου του πατρός D E T h d t . ( A ) λόγου πατρός WThdt.(nszTW) unius\npatris Λ 5 έκ τής ουσίας] ομοούσιος Σ 6 λογίους Ζ ολίγους a DWNEAThdt. I εΐπερ] εϊ D W N\nThdt. I ~ οϋ κτίσμα τόν υίόν W I ού > D I δύναμιν + καϊ Σ I σοφίαν + τε Thdt.(-Tn) 7 άίδιον]\nιδίαν WA + τε ( > Τ) καϊ Thdt.(AT) + του πατρός καί Σ I τοΰ πατρός 2 > Σ 8 κατελήφθησαν]\nκατελείφθησαν RN I άλλήλοις] άλλήλους α1 R* I καί > Λ 9 εις > D I καί 2 > Λ I καί γάρ > Σ I καί3\n> Β I καί ήμεΐς > Λ I καί 4 > Thdt. I ~ θεοΰ καί δόξα F 10 καί1 > Σ I είσι] έσμέν Σ 11 δύναμις +\nτου b Σ Τ Μ ί . I κυρίου] θεοΰ ΣΤΙιάι. 12 λέγεται] λέγονται Σ I ήμών + καί Σ 13 γάρ καί Rcm.sec.^\nγάρ εις Κ καί ΣΛΤΙιάί. γάρ B P O R * F I ιδίους] άιδίους D I ήμάς > Σ I του θεού > Σ 14 καί1 > Σ\n16 έφθαρμένη] διεφθαρμένη ZThdt.(An) 17 έκείνων] έκεΐνο Σ Λ Ί Μ ΐ . ( Ν \_ ν Ζ ) 18 τόν 1 > D W Z\nThdt. I τόν ποταμόν] τό φώς Σ I τόν 2 > DWThdt. I προς] καί Λ I τό] τών Ν 19 καί3 > Ν\n20 συντόμως] έκεϊ Ν 21 δέ > Β\n332 Epistula ad Afros 6-7\nεΐσιν od λέξεις, ελέγχεται παρ' αύτών μάταιος' έξ άγράφων άσεβήσαντες - άγρα-\nφα δε τό >έξ ούκ όντων< και τό >ήν ποτέ δτε ούκ ήν< - αίτιώνται, δτι έξ άγρά-\n3 φων μετ' εύσεβείας νοουμένων λέξεων κατεκρίθησαν. αυτοί μεν ώς εκ κοπρίας\nόντες έλάλησαν άληθώς άττό γης, οί δέ έττίσκοποι οΰχ έαυτοΐς εύρόντες τάς λέ-\nξεις άλλ' έκ πατέρων εχοντες την μαρτυρίαν ούτως έγραψαν, επίσκοποι γάρ άρ- 5\nχαΐοι προ αυτών εγγύς που εκατόν τριάκοντα της μεγάλης Ρώμης και της ημετέ-\nρας πόλεως γράφοντες ήτιάσαντο τους ποίημα λέγοντας τον υίόν και μή όμοού-\n4 σιον τώ πατρί. και τοΰτο έγίνωσκεν Εύσέβιος ό γενόμενος επίσκοπος της Και-\nσαρείας πρότερον μεν συντρέχων τη άρειανη αίρέσει, ύστερον δέ ύπογράψας έν\nαύτη τη έν Νικαία συνόδω εγραψε τοΤς ιδίοις διαβεβαιούμενος, ότι >και τών παλαι- 10\nών τινας λογίους και επιφανείς έπισκόπους και συγγραφέας εγνωμεν έπϊ της του\nπατρός και υΐοϋ Θεότητος τ ω του ομοουσίου χρησαμένους ονόματι. <\n7,1 Τί ούν ετι την Άρίμηνον όνομάζουσιν, έν η καθηρέθησαν; τί παραιτούνται την\nέν Νικαία σύνοδον, έν ή και οΐ πατέρες αυτών υπέγραψαν και ώμολόγησαν έκ της\nουσίας και όμοούσιον είναι τόν υίόν τ ω πατρί; τί περιτρέχουσιν; ού γάρ προς 15\nμόνους τους έν Νικαία έπισκόπους συνελθόντας, άλλά γάρ και προς τους προ\nαυτών μεγάλους έπισκόπους και προς τους ιδίους λοιπόν μάχονται, τίνων oöv είσι\nΜ 1041 κληρονόμοι και διάδοχοι; πώς δύνανται λέγειν πατέρας τούτους, ών ούκ άποδέ-\n10-12 και ... ονόματι Eus., ep.Caes. 13 (III 46,4-6 Opitz =Urk. 22,13)\n2 τό 1 ... ήν 2 Urk. 24; vgl. Urk. 1,5. 5 - 8 επίσκοποι ... πατρί Athanasius spielt hier auf den sog.\nStreit der beiden Dionyse an. Auch syn. 45,1 nennt er eine römische Synode, decr. 25,4f. und syn. 43,4\nfindet sich ein Bezug auf das Schreiben des Dionysius von Alexandrien. 8 Εύσέβιος Eusebius von\nCaesarea war durch die Synode von Antiochien (324/25; vgl. Urk. 18,14) verurteilt worden, hatte dann\naber das Nizänum unterzeichnet (vgl. decr. 3,3) und daraufhin einen Brief (Urk. 22) nach Caesarea\ngesandt, in dem er seine Unterschrift begründet und verteidigt. 14 οϊ ... υπέγραψαν Eusebius von\nCaesarea und Eusebius von Nikomedien samt ihren Anhängern.\nu (=BKPORF) b (=DWNZ) ΣΛ 4-12 oi ... ονόματι Sev. A n t , lib. c. gramm. or. II 9 (101,14-19\n1 άγράφων + γάρ DWZLThdt. 2 δέ] γάρ A I ποτέ > A I ότι] διότι Thdt. 2 - 3 άγράφων] εγ-\nγράφων W 3 μέν + γάρ b EThdt. 4 όντες] εύρόντες EADWThdt.(-Lv) I άληθώς + και Σ\nέαυτόΐς] έαυτους R 5 έκ 4- τών DNThdt. I την μαρτυρίαν] τάς μαρτυρίας N A I γάρ > Σ\n5 - 6 άρχαΐοι + Αιγύπτου F 6 αύτών EThdt.(nsz) έτών a b ASev.Thdt.(ATW) I εγγύς που > F\nπου > A I της 1 + τε WNAThdt.(ATW) I της μεγάλης 'Ρώμης] έν τή μεγάλη 'Ρώμη Σ I και + έκ Σ\n7 γράφοντες > DXJWNEAThdt.Sev. 8 έγίνωσκεν + ό Ζ I γενόμενος] γενόμενος Ζ > A I της > W\n9 τή ... αίρέσει] τάΐς τών άρειανών αϊρέσεσι Σ5εν. 9 - 1 0 έν αύτη > Thdt.(AnT) 10 αύτη >\nΣ8εν. I εγραψε] εγραψεν δέ και ZThdt.(T) έγραψε και Thdt.(A) έγραψε γάρ Sev. I ιδίοις] οίκείοις\nThdt.(nGz)Sev. + ούτως Λ 11 λογίους καί έπιφανεΐς] έπιφανεΐς λογίους Sev. I έπιφανεΐς] έπιφανε-\nστάτους Ν I έγνωμεν] εύρομεν Thdt.(AnT) 13 Άρίμηνον] Άριαμηνών Ν έν Άριμήνω \_ ν Σ +\nσύνοδον A I ή + και ΣΛϋΧΧ' 14 έν Νικαία] της Νικαίας Σ 15 περιτρέχουσιν] περιμένουσιν Σ\n16 έπισκόπους > b ΣΛ I γάρ > ΣΛΝΧ7* I και > A I τούς 2 > Ρ 16-17 προ αύτών] εαυτών α\n18 κληρονόμοι και] κληρό***** *** Β I ~ διάδοχοι καϊ κληρονόμοι D N A I ~ τούτους πατέρας Ζ\nEpistula ad Afros 7 333\nχουται την όμολογίαν την καλώς και άποστολικώς γραφεΐσαν; έπεϊ εί νομίζου- 2\nσιν άντιλέγειν δύνασθαι, είπάτωσαν, μάλλον δέ άποκρινάσθωσαν, ϊνα και έαυτοΐς\nπεριπίπτοντες έλεγχθώσιν, εί πιστεύουσι λέγοντι τ ω υίώ· »εγώ και ό πατήρ εν\nέσμεν« και »ό έωρακώς έμέ έώρακε τόν πατέρα«; >ναί<, ει'ποιεν αν, >επειδή γέ-\n5 γραπται, πιστεύομεν<. άλλά και π ώ ς εν εΐσι και π ώ ς »ό έωρακώς τόν υίόν έώρα-\nκε τόν πατέρα«, εάν έρωτηθώσιν ειπείν, π ά ν τ ω ς που φήσουσι - >δι' όμοιότητα<, εί\nμή τέλεον συμπεπτώκασι τοΤς άδελφά φρονοΟσιν αύτοΐς και λεγομένοις Άνομοίοις.\nάλλ' εάν πάλιν έρωτηθώσι π ώ ς όμοιος, άποθρασυνόμενοι φήσουσιν >άρετή τελεία 3\nκαι συμφωνία τ ω τό αύτό Θέλειν τ ώ πατρί και μή Θέλειν δπερ ό π α τ ή ρ ου θέλει. <\n10 άλλά μαθέτωσαν, ότι ό εξ άρετής καί του θέλειν όμοιούμενος τ ώ θεώ εχει μεν και\nτοΰ τρέπεσθαι τήν προαίρεσιν. ουκ εστι δέ οϋτως ό λόγος, εί μή άρα έκ μέρους\nκαι καθ' ημάς όμοιος, ότι μή και κατ' ούσίαν όμοιος έστι. ταΰτα δέ Ιδια ήμών τών\nγενητών και κτιστήν έχόντων τήν φύσιν. καί γ ά ρ καί ήμεΐς καίτοι μή δυνάμενοι 4\nόμοιοι κατ' ούσίαν του θεοΰ γενέσθαι, όμως έξ άρετής βελτιούμενοι μιμούμεθα τόν\n15 θεόν χαρισαμένου καί τούτο τού κυρίου καί λέγοντος· »γίνεσθε οίκτίρμονες, ώς ό\nπατήρ ύμών οίκτίρμων εστί«· καί »γίνεσθε τέλειοι, ώς ό π α τ ή ρ ύμών ό ούράνιος\nτέλειος έστι«. τρεπτά δέ τ ά γενητά ούκ άν τις άρνήσαιτο άγγέλων μεν παραβάν-\nτων, τού δέ 'Αδάμ παρακούσαντος καί π ά ν τ ω ν δεομένων της τού λόγου χάριτος.\n3-4 Ιο 10,30 4 Ιο 14,9 5 - 6 Ιο 14,9 15-16 Lc 6,36 16-17 Mt 5,48\n6 δι' ομοιότητα Alle nicht-nizänischen theologischen Gruppen seit der Synode von Serdica bzw. der\nFormula makrostichos beschreiben das Verhältnis des Sohnes zum Vater mit dem Terminus όμοιος\n(vgl. die zweite und die vierte sirmische Formel und v.a. das Bekenntnis von Nike/Konstantinopel).\n7 Άνομοίοις Athanasius setzt sich mit der anhomöischen Theologie nicht inhaltlich auseinander. Hier\n(und syn. 31) stellt er polemisch die Homöer in die Nähe der Anhomöer. 8 - 9 άρετή ... πατρί Diese\nAussage findet sich immer wieder in der polemischen Auseinandersetzung als Sermocinatio (vgl. Ar.\nIII 10,1 f.). Dagegen wendet sich aus homöusianischer Perspektive Georg von Laodicaea (ep.Georg.\n13 = Epiph., haer. 73,13). 14 όμοιοι κατ' ούσίαν Athanasius nimmt hier homöusianische\nTerminologie positiv auf, vgl. dazu auch schon syn. 41.\na (=BKPORF) b (=DWNZ) ΣΛ\n1 έπεί] επί Ζ I εί] ήν W ή D 1 - 2 νομίζουσιν] όνομάζουσιν W 2 άποκρινάσθωσαν] άποκρινέσθω-\nσαν W I καί > Σ 3 πιστεύουσι] πιστεύσωσι Ζ πιστεύομεν Σ 4 ~ ό έμέ έωρακώς DWZA I έώρα-\nκε + καί Λ 4 - 6 ναι ... πατέρα > W*A(du) 5 καί1 > ΣΑΟ\_ν*Ζ 5 - 6 έώρακε + καί ΒΛ 6 που\n> Σ 7 λεγομένοις + δέ Σ 8 όμοιος] ομοίως DW 9 τω 1 ΟΖΣ καί τω F τό W > a1 RN 10 μα-\nθέτωσαν] λεγέτωσαν A I ό > a D I τω > DWN I μέν > Ζ 11 τρέπεσθαι + καί Κ I εί μή] άλλ' ή\nW 12 καί1 > Σ I καθ' ήμάς] καθ' ύμάς DA I όμοιος + κατά τόν υμών λόγου Σ I όμοιος ... ούσίαν\n> W I ότι > Σ I καί2 > R 12-13 τών γενητών] τώ γένει τών W τών γενητήν D N 13 καί1 > ΣΛ\n14 όμοιοι > F I μιμούμεθα] μιμώμεθα Ζ 15 θεόν] Χριστόν Ν I χαρισαμένου + ήμϊν Σ I καί2 > ΙΙΝΣ\nγίνεσθε] γίνεσθαι R ! ώς] καθώς καί ΝΑ 16 ύμών 1 ] ήμών BRN + ό ούράνιος W I καί DWN > α\nΖ I γίνεσθε] γίνεσθαι RZ I ώς + καί A I ύμών 2 ] ήμών BRN I ό ούράνιος > RZ+Σ 17 τρεπτά δέ]\nότι δέ τρεπτά Σ I άρνήσαιτο] άρνήσεται Ζ\n334 Epistula ad Afros 7-8\n5 τρεπτόν δέ άτρέπτου ουκ άυ εϊη δμοιον, ώσττερ ούδέ τό κτισθέν του κτίσαντος.\nδιά τοϋτο περί μεν ημών σκοπών ό άγιος ελεγεν »ό θεός, τίς όμοιωθήσεταί σοι;«\nκαι τίς »όμοιος σοι εν θεοΐς, κύριε;« - θεούς λέγων τους κτισθέντας μεν, μετόχους\nδέ γενομένους του λόγου, ώς αυτός εΐπεν- »εί εκείνους θεούς εΐπε, ττρός ούς ό\nλόγος του θεοΟ έγένετο.« - τά δέ μετέχοντα ουκ αν ει'η τά αυτά ουδέ όμοια του 5\nμετεχομένου. περί έαυτοϋ γοΰν ελεγεν »εγώ και ό πατήρ εν έσμεν« ώς τών γενη-\n6 τών μη όντων οΰτως. έπεί άποκρινάσθωσαν οί την Άρίμηνον προτείνοντες, ε!\nκτιστή ουσία δύναται ειπείν ά βλέπω τόν πατέρα ποιοΰντα, ταύτα κάγώ ποιώ.\nποιούμενα γάρ έστι τά γενητά και ού ποιοΰντα- εί δέ μή γε, και έαυτά εποίησαν,\nάμέλει ε!, ώς λέγουσι, κτίσμα εστίν ό υιός και ποιεί αύτόν ό πατήρ, πάντως άν 10\nέποίησε και εαυτόν ό υιός δυνάμενος ποιεΐν ά ποιεί ό πατήρ, ώς εΐπεν αύτός.\nάλλ' άτοπον και λίαν άσύστατόν έστι τό τοιούτον ποιεΐν γάρ εαυτόν ούδεις\n8,1 Πάλιν δέ είπάτωσαν, εΐ δύναται τά γενητά ειπείν- »πάντα, όσα έχει ό πατήρ,\nΜ 1044 έμά έστιν«; 1 έχει δέ τό κτίζειν, τό δημιουργεΐν, τό άίδιον, τό είναι παντοκράτωρ, 15\nτό άτρεπτον. τά δέ γενητά ου δύναται έχειν τό δημιουργεΐν, κτιστά γάρ έστιν,\nούδέ τό άίδιον, άρχήν γάρ εχει τού είναι, ούδέ τό παντοκράτωρ και άτρεπτον,\n2 κρατούμενα γάρ και τρεπτής φύσεώς έστιν ώσπερ αί γραφαϊ λέγουσιν. ούκούν\nεί ταύτα τού υιού έστιν, ούκ έξ άρετής, ώς είπον, άλλά της ούσίας αύτού έστι-\nδηλονότι, ώς εΐπεν ή σύνοδος, ούκ έξ άλλης ούσίας έστιν άλλά της τού πατρός, 20\nης έστι και ταύτα ι'δια. τό δέ της τού πατρός ούσίας ϊδιον και έξ αύτής γέννημα,\nτί άν εϊη ή πώς άν τις όνομάσειεν αύτό ή όμοούσιον; ά γάρ βλέπει τις έν τ ω πα-\nτρί, ταύτα βλέπει και έν τ ώ υίώ - υίώ δέ ούκ έκ μετουσίας, άλλά κατ' ούσίαν. και\n2 Ps 82,2 3 Ps 85,8 4 - 5 Ιο 10,35 6 Ιο 10,30 8 ά ... ποιώ vgl. Ιο 5,19 14-15 Ιο 16,15\n1 άτρέπτου + όντος τοΰ θεοϋ a Z(gl.) I κτισθέν] κτιστόν Ρ* 2 άγιος + Δαβίδ Λ I ελεγεν] φησίν D\nΝ I σοι > F 3 δμοιός] ομοίως Ζ* 4 γενομένους] γενηθέντας D I εί + και W I είπε θεούς ~ Ν\nείπε > Σ 5 δέ > Ζ I αν εϊη] ην άεί ϋΝΧ'ΝΣΛ I τά αύτά] ούτως Σ 7 έπεί] και έπεί Σ I τήν Άρί-\nμηνον] έν τή Άριμήνω Σ I Άρίμηνον] Άρίμινον PD Άριμηνών W Άριαμηνών Ν I προτείνοντες]\nπροκρίνοντες ϋΝ^Σ ττροκρίναντες Ν I εί] ή W 8 ειπείν > Ρ I ~ ποιοΰντα τόν πατέρα Ζ 9 ε αυτά]\nαύτά DW ένταύθα Σ I εποίησαν] έποίησεν άν W έποίησεν D 10 άμέλει > Σ I εί > ϋ\_^ΝΣΛ\nλέγουσι + και DNA I αύτόν] εαυτόν Ζ 11 έποίησε] έποίει Ν I και > Σ I έαυτόν] αυτόν W I και\nεαυτόν + και Ν 15 άίδιον] άιδίως Σ 16 κτιστά] κτίσμα Ζ 17 τό άίδιον] τήν άιδιότητα Λ I ~\nτου είναι εχει Κ I ούδέ 2 ... άτρεπτον] ούδέ παντοκρατορίαν ούδέ μεταβολήν ΣΛ I τ ό 2 > Ν I και +\nτό Ζ 18 γάρ + έστι DN I έστιν > DN I ώσπερ + και Σ I αί γραφαί] έγγραφαί D 19 εί > Κ*\nείπον St. εϊπομεν α ΣΛ\_νΝ εΐπωμεν D ε'ίπαμεν Ζ I άλλά ... έστι ante ώς εΐπον Σ I αύτού > Λ I ~\nέστιν αύτού DWZ 1 έστι > BN 21 ης] ώς Σ I ϊδια ... γέννημα] τά δέ ϊδια της ούσίας τού πατρός\nκαι ιδία τού έξ αύτού γεννήματος έστι ΣΛ I τό > DW ! δε > W ] γέννημα] γένημα DN 22 τί >\nΖ I τί άν εϊη > ΣΛ I ή πώς] πώς δ' Ζ και πώς Σ I αύτό] αύτώ Ν 23 και1 > Λ\nEpistula ad Afros 8-9 335\nτούτό εστίν- »εγώ και ό πατήρ εν έσμεν« και »ό έμέ έωρακώς έώρακε τον πατέ-\nρα«. άλλως τε και έκ τούτου πάλιν καλόν δεικνύναι την άφροσύνην αυτών, εί 3\nέξ άρετής, ή επεται τό θέλειν και τό μή θέλειν και τρόπων βελτίωσις, όμοιος καθ'\nύμάς ό υιός έστι τ ω πατρί - ταΰτα δέ ποιότητος ι'δια - , δηλονότι σύνθετον τόν\n5 θεόν έκ ποιότητος και ουσίας λέγετε, και τίς υμών άνέξεται ταΰτα λεγόντων; ου\nγάρ σύνθετος ό θεός ό »τά πάντα εις τό εΤναι« συντεθεικώς ουδέ τοιούτος οΐά\nέστι τά παρ' αυτού διά τοΰ λόγου γενόμενα, μή γένοιτο· άπλή γάρ έστιν ούσία,\nέν ή ούκ ενι ποιότης ούδέ, ώς εΐπεν ό 'Ιάκωβος, »παραλλαγή τις ή τροπής άπο-\nσκίασμα«. ούκούν εί δείκνυται ούκ έξ άρετής - ού γάρ ποιότης έν τ ω θεώ ούτε 4\n10 έν τ ώ υίώ - , δηλονότι της ούσίας ίδιος αν ει'η. και τούτο πάντως ομολογήσετε, εί\nμή τέλεον τό νοεΐν άπώλετο έν ύμΐν. τό δέ ίδιον και ταύτόν τή τού Θεού ούσία καί\nέξ αύτής γέννημα φύσει τυγχάνον τί άν ει'η ή πάλιν και κατά τούτο όμοούσιον τ ω\nγεννήσαντι; τούτο γάρ υιού πρός πατέρα γνώρισμα, και ό μή τούτο λέγων, ού\nφρονεί φύσει και άληθώς υίόν είναι τόν λόγον.\n15 Ούτω νοήσαντες οί πατέρες έγραψαν όμοούσιον είναι τόν υίόν τ ω πατρι και 9,1\nάνεθεμάτισαν τούς λέγοντας έξ ετέρας υποστάσεως είναι τόν υίόν ούχ έαυτοΐς\nπλασάμενοι λέξεις, άλλά και αύτοί άπό τών προ αύτών πατέρων μαθόντες, καθ-\nάπερ ει'πομεν. τούτων δέ ούτω δεικνυμένων περιττή αύτών ή Άρίμηνος, περιττή\nκαί ή άλλη παρ' αύτών όνομαζομένη περί πίστεως σύνοδος, άρκεΐ γάρ ή έν Νι-\n20 καία σύμφωνος ούσα καί τοις άρχαίοις έπισκόποις, έν ή καί οί πατέρες αύτών\nύπέγραψαν, ούς αίδεΐσθαι τούτους επρεπεν, ίνα μή πάντα μάλλον ή Χριστιανοί\n1 Ιο 10,30 1 - 2 Ιο 14,9 6 Sap 1,14 8 - 9 lac 1,17\na (=BKPORF) b ( = D W N Z ) ΣΛ 18-336,1 τούτων ... νομισθώσιν Tim. AeL, Contra eos (arm. S.\n253,32-254,5; syr. f. 7a)\n1 ~ έωρακώς έμέ F I έωρακώς] θεωρών D I έώρακε + και Λ 2 τε] δέ Σ I καί + γάρ Ζ I την ... αυ-\nτών] πρός αυτούς Σ I εί] ή DW* 3 ή W Z Σ ή D ης Μ ο > α ΝΛ I καί1 ... θέλειν2 > Σ I τρόπων]\nτρόπου WA I βελτίωσις] βελτίωσιν DW βελτίωσης R βελτιώσεις F της άρετής Σ 4 υμάς] ήμάς\nΧ^Σ I ~ έστιν ό υιός W Z I ποιότητος] ποιοτήτων Σ 4 - 5 ϊδια ... ποιότητος > RN 5 ~ λέγεται\nκαί ούσίας Ν I λέγετε] λέγεται R D N Z I ταΰτα] τοιαύτα DA I λεγόντων] τολμώντων Λ 7 διά ...\nλόγου > Β I γενόμενα] γεγενημένα DW 8 ώς ... 'Ιάκωβος post άποσκίασμα Σ I ό > W Z\nΙάκωβος] άπόστολος Λ I τις > Λ 9 ούκοϋν εϊ] ού γάρ Σ I εΐ + ού F I ούκ > α Σ I ποιότης] ποιη-\nτής W I ούτε] ούδέ Ν 10 ϊδιος] αύτοΰ άίδιος Σ ίδιον BP I ομολογήσετε] όμολογήσεται D Z 11 έν]\nπαρ' W I ύμΐν] ήμΐν Β* I τ ό 2 ... καί1 > Σ I ίδιον] άίδιον Σ I ταύτόν] ταύτό W* I και2 > Σ 12 γέννη-\nμα] γένημα Ν > Σ I εϊη + έν ύμΐν ΣΛϋΝν I καί > ΣΛΡϋ\_Χ? I τοΰτο] τό W 13 γάρ + ίδιον Σ Λ 0 \_ ν\nΖ I υίοϋ] υίώ Ζ I γνώρισμα] γνώριμον W 14 υίόν > WA 15 οϊ πατέρες > Λ 17 πλασάμενοι]\nέκλεξάμενοι Σ I προ αύτών πατέρων] προπατόρων Σ Λ ϋ \_ ν I αύτών > Σ 1 7 - 1 8 καθάπερ εϊπομεν]\nκαθά προείπομεν (προείπαμεν Ζ ) Ρ Ζ Σ 18 δέ] δή DW ούν Λ I δεικνυμένων] δειχθέντων W I αύτών\n> F I Άρίμηνος] Άρίμινος PD Άριμήνου W 19 ή 1 ϋ Ν Σ Τ ί π ι . ^ > α W Z I περί + της W I άρκεΐ]\nέκεΐ Β 21 μή] μηκέτι Σ\n336 Epistula ad Afros 9-10\nΜ 1045 12 νομισθώσιν. εί δέ και μετά τοσαυτα μετά την 1 μαρτυρίαν τ ώ ν άρχαίων επισκό-\nπ ω ν και μετά την ύπογραφήν τ ώ ν ιδίων πατέρων προσποιούνται ώς άγνοούντες\nτήν λέξιν φοβεΐσθαι του ομοουσίου, είπάτωσαν και φρονείτωσαν άπλούστερον μεν\nτον υΐόν φύσει και άληθώς υίόν, άναθεματισάτωσαν δε, ώς παρήγγειλεν ή σύν-\nοδος, τους λέγοντας κτίσμα ή ποίημα ή εξ ουκ όντων ή ήν ποτε ότε ουκ ήν ό υιός 5\nτού θεού, και ότι άτρεπτος και άναλλοίωτός εστί και ουκ εξ ετέρας υποστάσεως,\nκαι ούτω φευγέτωσαν ά π ό της άρειανής αίρέσεως. και θαρρούμεν, ότι γνησίως\nταύτα άναθεματίζοντες όμολογούσιν εύθύς εκ της ούσίας και όμοούσιον είναι τόν\n3 υίόν τ ω πατρί. διά τούτο γάρ και οί πατέρες είρηκότες όμοούσιον είναι τον\nυίόν έπήγαγον ευθύς - τούς δέ λέγοντας κτίσμα ή ποίημα ή έξ ούκ όντων ή ήν 10\nποτε ότε ούκ ήν άναθεματίζει ή καθολική εκκλησία, ϊνα διά τούτων γνωρίσωσιν,\nότι ταύτα σημαίνει τ ο όμοούσιον και ή τού ομοουσίου δύναμις γινώσκεται έκ τού\nμή είναι κτίσμα ή ποίημα τόν υίόν και ότι ό λέγων όμοούσιον ού φρονεί κτίσμα\nείναι τόν λόγον και ό άναθεματίζων τ ά προειρημένα όμοούσιον άμα φρονεί είναι\nτόν υίόν τ ω πατρί καϊ ό όμοούσιον λέγων γνήσιον και άληθινόν λέγει τόν υίόν 15\nτού θεού και ό γνήσιον λέγων νοεί τ ό » ε γ ώ και ό πατήρ εν έσμεν« και »ό έωρα-\nκώς έμέ έώρακε τόν πατέρα«.\n10,1 "Επρεπε μεν ούν διά πλειόνων τ ά τοιαύτα γράφειν, επειδή δέ πρός είδότας\nυμάς γράφομεν, διά τούτο συντόμως ύπηγορεύσαμεν εύχόμενοι παρά πάσι σ ώ -\nζεσθαι »τόν σύνδεσμον της ειρήνης« καϊ πάντας τους της καθολικής εκκλησίας 20\n9-17 διά ... πατέρα vgl. deer. 20,5-6 (17,19-28 Opitz); syn. 40,5 (266,20-26 Opitz) 16 Ιο 10,30\n16-17 Ιο 14,9 20 Eph 4,3\n1 - 2 μετά 2 ... επισκόπων Vgl. oben zu 6,3£ 2 μετά ... πατέρων Vgl. oben zu 7,1. 4 - 6 άναθεμα-\nτισάτωσαν ... θεού Vgl. die Anathematismen der Synode von Nizäa (Urk. 24). 8 - 9 έκ ... πατρί Vgl.\nUrk. 24. 1 0 - 1 1 τους ... εκκλησία Vgl. die Anathematismen der Synode von Nizäa (Urk. 24).\na (=BI<PORF) b ( = D W N Z ) ΣΛ\n1 νομισθώσιν] όνομασθώσιν Σ I τοσαύτα + γενόμενα Λ I μετά 2 D W E A και μετά F Z μετά και a' R\nΝ I τήν μαρτυρίαν] τάς μαρτυρίας Σ I μαρτυρίαν + καϊ D W Z A 2 καϊ > D W N E A 3 ~ φοβεΐσθαι\nτην λέξιν b ΣΛ I φοβεΐσθαι] καϊ φοβούμενοι Σ I μέν > Σ 4 τόν ... υίόν] τόν uiöv D A καϊ (> F )\nάληθώς τόν υίόν φύσει υίόν a I άναθεματισάτωσαν] άναθεματιζέτωσαν D W 5 λέγοντας] περί\nτού υιού τού θεού Σ I ~ ποίημα ή κτίσμα ΣΛ I ή 3 ] και ϋΧ^ΝΣΛ 6 και 1 > D W ^ A I άτρεπτος\nκαι άναλλοίωτός 0 \_ ν Ν Σ Λ τρεπτός και άλλοίωτός aL I ούκ Σ Λ ϋ Χ ^ Ν ούχ W * > α Ζ 7 θαρρού-\nμεν] θαρρούντες Σ 7 - 8 ταύτα γνησίως ~ ΟΝΧΤΝίΣ 8 όμολογούσιν] όμολογήσουσιν b A I εύθύς >\nΝ I είναι > Ν 9 ~ γάρ τούτο Ν I είναι > D W N ΣΛ 9 - 1 0 τόν υίόν] τ ω πατρί τόν υίόν Ν\n10 ή 1 ] και Σ I ποίημα + είναι τόν υίόν Κ I ή έξ ούκ όντων > Λ 11 καθολική > Ν * I γνωρίσωσιν]\nγνωρίσουσιν D Z 12 ταύτα ... τ ό > Λ I σημαίνει] σημαίνη R I γινώσκεται] γιγνώσκεται W 13 ή]\nκαι ΣΛ I cm ό] ότι τ ό D ό τ ό Ν ό ΣΛ I ~ όμοούσιον λέγων D W N 14 άμα] άρα Λ I είναι2 >\nϋΧ^ΝΣΛ 15 ό > F D I όμοούσιον + είναι Ζ I ~ άληθινόν και γνήσιον Σ 16 ό 1 > D W 16-17 ~\nέμέ έωρακώς b Α 17 έώρακε + και Λ 18 μέν > Ν Σ I τ ά τοιαύτα] ταύτα FA I επειδή] έπεί W\n1 8 - 1 9 πρός είδότας ύμάς] προειδόσιν ύμΐν Ν 19 υμάς > Σ I γράφομεν > Ζ * (corr. Z m «)\nEpistula ad Afros 10 337\n»τό αυτό λέγειν«, »τό αύτό φρονεΐν«. και ούχ ώς διδάσκοντες άλλ' ώς ύπομι- 2\nμνήσκοντές έσμεν. έσμέν δέ ούχ ημείς οί γράφοντες μόνοι, άλλά και πάντες οί έν\nτή Αίγύπτω και ταΐς Λιβύαις ένενήκοντά που επίσκοποι, π ά ν τ ω ν γ ά ρ εν έστι\nτοϋτο φρόνημα και υπέρ άλλήλων άεΐ υπογράφομεν, εάν συμβή τινα μη παρεΐναι.\n5 ούτως ουν διακείμενοι, επειδή συνέβη συνελθεΐν ημάς, έγράψαμεν και τ ω άγαπη- 3\nτ ω ημών Δαμάσω τ ω επισκοπώ της μεγάλης Ρώμης περί Αυξεντίου του έπελθόν-\nτος τη έν Μεδιολάνω εκκλησία διηγούμενοι τ ά κατ' αυτόν, ότι τε οΰ μόνον της\nάρειανής αίρέσεώς έστι κοινωνός, άλλά και υπεύθυνος έστι πολλοίς κακοΐς πράξας\nταΰτα μετά Γρηγορίου του κοινωνού της ασεβείας αυτού, και Θαυμάζοντες, π ώ ς\n10 μέχρι νυν ου καθηρέθη και έκβέβληται της έκκλησίας, και χάριν ώμολογήσαμεν τη\nθεοσεβεία αύτου τε και τών συνελθόντων έν τη μεγάλη Ρ ώ μ η , ότι και τους περί\nΟΰρσάκιον και Ουάλεντα και τους τ ά αυτά αύτόϊς φρονοΰντας έκβάλλοντες έσω-\nσαν την όμοψυχίαν της καθολικής έκκλησίας· ήν και π α ρ ' υμΐν εύχό'μενοι σώ- Μ1048\nζεσθαι παρακαλοΟμεν μή άνέχεσθαι, καθά προείπομεν, τ ώ ν προβαλλομένων οχλον\n15 συνόδων προφάσει πίστεως, τήν έν Άριμήνω, τήν έν Σιρμίω, τήν έν τή Ίσαυρία,\nτήν έν τή Θράκη, τάς έν Κωνσταντινουπόλει, τάς έν Αντιόχεια πολλάς και άτά-\n1 ICor 1,10 I Rom 15,5; vgl. Phil 2,2; 2Cor 13,11\n2—3 πάντες ... έπίσκοποι Die Liste der das Serdicense unterzeichnenden ägyptischen Bischöfe (apol.\nsec. 49,3) nennt 93 Namen, vgl. auch apol.sec. 1,2; 71,4; decr. 35,11; apol.Const. 27,4. 5 - 7 επειδή ...\nεκκλησία Dieses Synodalschreiben an eine Synode in Rom, dessen Inhalt von Athanasius kurz refe-\nriert wird, ist nicht erhalten; zur Datierung vgl. oben die einleitende Anmerkung. 6 Zu Auxentius\nvgl. 1,2 (Anm.). Nach Hil., c.Aux. 8 war Auxentius Presbyter des Gregor in Alexandrien. 9 Der wie\nAuxentius aus Kappadokien stammende Gregor zog 339 als Nachfolger des abgesetzten Athanasius in\nAlexandrien ein und blieb dort bis zu seinem Tod am 26.6.345 (ind. ep.fest. 18 [a. 346]; h.Ar. 21,2).\n11-12 τους ... φρονοϋντας Von einer Verurteilung der Anhänger und Gesinnungsgenossen von Ursa-\ncius und Valens durch eine römische Synode ist nichts bekannt. Eventuell handelt es sich hierbei um\nUrsinus, den römischen Gegenbischof des Damasus, und seine Anhänger. 15—338,1 τήν' ... άτά-\nκτους Vgl. oben 2,3 (Anm.).\na (=BKPORF) b (=DWNZ) ΣΛ 14-338,11 παρακαλοΟμεν ... γνωρίσωσι Tim. Ael., Contra eos\n(arm. S. 254,7-24; syr. f. 7a)\nI λέγειν + και Ζ I διδάσκοντες + ϋμάς Σ 1 ώς 2 >Ν 1 - 2 ύπομιμνήσκοντές] διδάσκοντες ΒΚΟ\nγράφοντες Ρ 2 εσμεν] ύμάς γράφομεν Ν έσμέν πρός υμάς ZADW I ήμεΤς] ύμεΐς D 3 ταΐς Λιβύ-\nαις] τή Λιβύη Β I εν > ΣΛ 4 τινα] τινας ΣΛΟ\_^ τινι Κ 5 ουν] γοΟν DWN I διακείμενοι] διακείμε-\nνος Σ 6 ημών > Σ I ~ 'Ρώμης της μεγάλης Ν I περί + τοΰ α1 1 Μεδιολάνω] Μεδιολάνων FN\nτε] δέ DWΣ > Λ 8 πράξας] πράξεσι και Λ 9 κοινωνού] κοινωνοΟντος Κ I αύτου] αυτώ Κ\nII τε > DWA I μεγάλη > ΣΛϋΧνΖ 12 Ουάλεντα] Οϋλεντΐνον Σ I αυτά > BW I αΰτοΐς > ΝΣ\nέκβάλλοντες] έκβαλόντες Ζ 14 παρακαλοΟμεν μή άνέχεσθαι > ΣΛΟΧΧ' I προείπομεν] προείπαμεν\nDZ I τών] τόν Ν I τών προβαλλομένων δχλον] έκβαλλομένου τοΰ όχλου τών Λ 15 τήν 1 > D\nέν > Ζ I Άριμήνω] Άριμίνω Ρ I τήν έν > D I Σιρμίω] Σερμίω WN I τήν έν Σιρμίω > Tim. I τήν 3 >\nΛ 15-16 Ίσαυρία τήν έν τή > D 16 τάς έν Κωνσταντινουπόλει] τάς άλλας, α'ί έν Κωνσταντι-\nνουπόλει Tim. arm ' vgl. Λ I έν2 + τή DW 16-338,1 έν3 ... άτάκτους] πολλάκις τάς έν 'Αντιόχεια D\nΝνΣΤύχι.11™· πολλάς έν 'Αντιόχεια Ζ vgl. Λ\n338 Epistula ad Afros 10-11\n4 κτους. άλλά μόνου κρατείτω παρ' ύμΐν ή έν Νικαία παρά τώυ πατέρων όμολο-\nγηθεΐσα πίστις, έν ή καί πάντες και των νυν μαχομένων προς αυτήν παρήσαν\nπατέρες, καθά προείπομεν, καϊ υπέγραψαν, 'ίνα και περί ημών ό απόστολος εϊπη·\n»επαινώ δε υμάς, δτι πάντα μου μέμνησθε, και καθώς παρέδωκα ύμΐν τάς παρα-\nδόσεις ούτω κατέχετε.« 5\n11,1 Αυτή γάρ ή έν Νικαία σύνοδος άληθώς ατηλογραφία κατά πάσης αίρέσεώς\nέστιν. αύτη και τούς βλασφημούντας εις τό πνεύμα τό άγιον και λέγοντας αύτό\nκτίσμα άνατρέπει. είρηκότες γάρ οί πατέρες περί της εις τόν υίόν πίστεως έπήγα-\nγον εύθύς· >πιστεύομεν και εις τό πνεύμα τό άγιον<, ίνα τελείαν και πλήρη τήν εις\nτήυ άγίαν τριάδα πίστιν όμολογήσαντες τόν χαρακτήρα τής έν Χριστώ πίστεως 10\n2 καί τήν διδασκαλίαν τής καθολικής έκκλησίας έν τούτω γνωρίσωσι. δήλον γάρ\nκαι παρ' ύμΤν και παρά πάσι καθέστηκε καϊ ούδείς άν Χριστιανών άμφίβολον εις\nτούτο σχοίη τήν διάνοιαν, ώς ούκ εστίν ήμών ή πίστις εις τήν κτίσιν, άλλ' >είς ενα\nθεόν πατέρα παντοκράτορα, πάντων ορατών τε καί άοράτων ποιητήν< και >είς\nενα κύριον Ίησούν Χριστόν, τόν υίόν αύτού τόν μονογενή< καί >είς εν πνεύμα 15\nάγιον<· ενα θεόν τόν έν τή άγία καί τελεία τριάδι γινωσκόμενον, εις ήν καί βαπτι-\nζόμενοι καί έν ταύτη συναπτόμενοι τή θεότητι πιστεύομεν καί κληρονομήσαι βασι-\nλείαν ούρανών έν Χριστώ 'Ιησού τ ώ κυρίω ήμών, δι' ού τ ω πατρί ή δόξα καί τό\nκράτος εις τούς αιώνας τών αιώνων, άμήν.\n4 - 5 ICor 11,2 7 τούς ... ccyiov vgl. Mc 3,29\n7 τούς ... άγιον Athanasius nimmt hier das Nizänum gegen die sog. Pneumatomachen in Anspruch.\nDie Göttlichkeit und Homousie des Hl. Geistes wurde seit den 50er Jahren des 4. Jh.s diskutiert (vgl.\ndie sirmische Synode von 351; syn. 27,2£), spielt aber bei Athanasius keine herausragende Rolle (vgl.\nv.a. epp.Serap.). 9 πιστεύομεν ... ccyiov Zitat aus dem Nizänum (Urk. 24).\n1 μόνον] παρά πάσας μόνη ZADWTim. μόνη Ν I παρ' XADWZTim. έν β Ν I παρά ... πατέρων]\nprius Λ 2 πάντες και > Σ I παρήσαν > EADWTim. arrn · 3 καθά προείπομεν] καθάπερ ε'ίπομεν\n(εϊπαμεν Ζ ) α2 Κ Ρ Ο Ν Ζ I προείπομεν] προείπαμεν D I καϊ1 > ZADWTim. arm - I ~ υπέγραψαν καθά\nπροείπομεν WZ I ήμών] υμών ΝΖΛ 4 υμάς] ήμας D I μέμνησθε] μέμνησθαι Ζ 5 οϋτω > WZ\nTim.arm· 6 πάσης + άσεβεστάτης E A D W 9 ευθύς + καϊ Ρ I εις1 > Λ 10 έν Χριστώ] του Χρί-\nστου LTim.arm- 11 τούτω] ταύτώ Β 12 καϊ1 > Σ I άμφίβολον] άμφιβάλλων D\_JC^ 13 διάνοιαν\n+ ταύτην Σ I πίστις] κτίσις R* 14 θεόν] κύριον Λ 1 4 - 1 6 πατέρα ... θεόν > Σ Λ 0 \_ ν Ζ 17 καί1 >\nDA I ταύτη] αύτη D W A I και2 > W 18 δι'] μεθ' D 1 8 - 1 9 δι' ... άμήν > F 1 8 - 1 9 ~ ή δόξα καϊ\nτό κράτος τ ω πατρΐ Σ 18 πατρι + συν άγίω πνεύματι A I ή > Ρ 1 8 - 1 9 ή ... κράτος] καϊ τ ω\nάγίω πνεύματι δόξα κράτος και μεγαλοπρέπεια Ν 19 κράτος + σύν άγίω πνεύματι Ζ Σ + σύν τ ω\nπαναγίω πνεύματι W I τών αιώνων > a1 FN\nEpistula ad Afros 11 339\nέ ρ ρ ώ σ θ α ι ύ μ α ς και μνημονεύειν η μ ώ ν εν κ υ ρ ί ω εύχομαι, ά γ α τ τ η τ ο ϊ και ττοθεινό-\n1 - 2 έρρώσθαι ... ποθεινότατοι D N A > a W Z Z 1 κυρίω] Χριστώ Λ\nΤών κατ' Αΐγυπτον και Αιβύην επισκόπων και τοΰ μακαρίου 'Αθανασίου κατά Άρειανών πρός\nτούς εν τη Αφρικτ) add. R τέλος της επιστολής τοΟ άγίου καϊ μακαρίου 'Αθανασίου add. Σ explicit\nepistola sancti Athanasii archiepiscopi Aexandrini ad episcopos per Africam constitutes add. A(fp) ad\nepiscopos Africa constitutes add. A(b) explicit ad A(d)\nΜ 796 Τοϋ αύτοΟ τόμος προς Ά ντιοχεΐς\nNach dem Tod Constantius' II. am 3.11.361 übernahm Julian die Herrschaft auch über den Osten und\nhob die unter Constantius erlassenen Verbannungsedikte auf. Das Edikt für Ägypten ist für den\n9.2.362 bezeugt (hist.Ath. 3,2f.). Am 21.2.362 kehrte Athanasius nach Alexandrien zurück (hist.Ath.\n3,3). Die in die Thebais verbannten Bischöfe Eusebius von Vercelli, Lucifer von Calaris und Asterius\nvon Petra (Ruf., h.e. X 28£; Socr, h.e. III 5; Soz., h.e. V 12,1. Thdt., h.e. III 4,2, zählt\nfälschlicherweise auch Hilarius von Poitiers unter die Verbannten) trafen sich vor ihrer Abreise, um\ndie neue politische Situation für eine Reorganisation der Kirche auf der Basis der Beschlüsse von\nNizäa mit dem Ziel zu nutzen, die Entscheidungen der Synoden von Rimini/Konstantinopel\naufzuheben. Lucifer reiste anschließend direkt nach Antiochien, wo er in die antiochenischen\nAuseinandersetzungen um die Einheit der Kirche eingriff, indem er Paulinus, den Leiter der\neustathianischen (altnizänischen) Gemeinde, zum Bischof ordinierte (Ruf., h.e. X 28;31; Socr., h.e. III\n6; Soz., h.e. V 12,2; Thdt., h.e. III 5,1). Dabei bleibt unklar, ob Paulinus nicht bereits vorher als\nBischof amtierte, da er zur alexandrinischen Synode zwei Diakone als seine Vertreter sandte (tom.\n9,3). Asterius und Eusebius reisten nach Alexandrien und nahmen dort (wohl noch im Frühjahr, vgl.\nep.Ruf. [Joannou, Fonti II, 77,25-78,3]) an einer ägyptischen Synode teil (Ruf., h.e. X 29f.; Socr., h.e.\nIII 7; Soz., h.e. V 12,3f.; Hier., c.Lucif. 20), bei der auch zwei Diakone des Lucifer, zwei Diakone des\nPaulinus und Mönche des Apollinaris anwesend waren (tom. 9,3); außerdem ist von der Teilnahme\nmeletianischer Gesandter auszugehen (tom. 5£). Auf der Synode ging es zunächst um die Behandlung\nder sogenannten lapsi, d.h. derer, die den Beschlüssen der Synoden von Rimini/Konstantinopel\nzugestimmt hatten (ep.Ruf.; Ruf., h.e. X 29; Hier., c.Lucif. 20), und um die Durchsetzung des\nNizänums (tom. und der eventuell in der ps.-ath. ep.cath. [M. Tetz, Ein enzyklisches Schreiben der\nSynode von Alexandrien (362), 216-218] vorliegende Synodalbrief), wobei eine Weiterentwicklung der\ntheologischen Debatte hinsichtlich der Pneumatologie und der Inkarnationslehre zu erkennen ist.\nNach der Abreise eines Teiles der Teilnehmer (tom. 9,1) wurde schließlich der Versuch unternommen,\nbei der theologischen Annäherung der beiden antiochenischen Gemeinden der Meletianer und der\nEustathianer zu vermitteln (tom. 1,1). Der sog. Tomus ad Antiochenos (zuerst bezeugt durch Petrus\nvon Alexandrien bei Facundus von Hermiane, pro defensione XI 2,3) ist ein Brief des Athanasius im\nNamen der Synode an die den Eustathianern nahestehenden Bischöfe Lucifer von Calaris (vgl. fug.\n4,2; h.Ar. 33,6; 76,3), Cymatius von Paltus (vgl. fug. 3,3; h.Ar. 5,2), Anatolius von Euböa (sonst nicht\nbekannt), sowie an Eusebius von Vercelli (vgl. fug. 4,2; h.Ar. 33,6; 76,3) und Asterius von Petra (sonst\nnicht bekannt), die als Teilnehmer der Synode zugleich Absender und Überbringer des Briefes waren.\nDer Brief ist indirekt auch an die Eustathianer gerichtet (vgl. tom. 9,2); ein vergleichbarer Brief an die\nMeletianer ist nach tom. 1,1 vermutlich vorauszusetzen. In dem Socr., h.e. III 25,10-18; Soz., h.e. VI\n4,7-10 überlieferten Brief einer meletianischen Synode des Jahres 363 (vgl. unten S. 352) liegt die\ntheologische Antwort auf die Vermitdungsbemühungen vor. Trotz der theologischen Annäherung\nkam es aber zu keiner kirchlichen Gemeinschaft in Antiochien. Nach den Kirchenhistorikern des 5.\nJh.s war das Scheitern in erster Linie dem eigenmächtigen Handeln des Lucifer zuzuschreiben, das\nauch die Abreise des Eusebius zur Folge hatte (Ruf., h.e. X 31; Socr., h.e. III 9; Soz., h.e. V 13,2;\nThdt., h.e. III 5,3). Ein Zeugnis des Scheiterns ist auch die ps.-ath., in der Gemeinde des Paulinus zu\nverortende Refutatio hypocriseos Meletii et Eusebii (PG 28,85-88). Zu Athanasius' persönlichen\nBemühungen, die Kirchengemeinschaft während der Herrschaft Jovians doch noch herzustellen, vgl.\ndie einleitende Anm. zu ep.Jov.\nR Z Z j (-G) (=BKAOEFM SHG)\n1 Τοϋ .. .Άνηοχεΐς Κ Ό προς Άντιοχεΐς τόμος 'Αθανασίου άρχιεπισκόττου 'Αλεξανδρείας j ( - K )\n'Αθανάσιος Ζ έττιστολή εγκύκλιος τ ο ϋ ά γ ι ο υ 'Αθανασίου Σ vgl. έκ της επιστολής της ττρός Εύσέβιον\nκαΐ Λουκίφερον και Άστέριον Tim. arm Sev. 1/\nTomus ad Antiochenos 1 341\nΤοις άγαπητοΐς και ποθεινοτάτοις συλλειτουργοΐς Εύσεβίω, Λουκίφερι, Αστερίω, pr.\nΚυματίω και Ανατολίω Αθανάσιος και οί παρατυχόντες έν Άλεξανδρεία έπίσκοποι\nάπό τε 'Ιταλίας και 'Αραβίας, Αιγύπτου τε και Λιβύης Εύσέβιος, Αστέριος, Γάϊος,\nΑγαθός, Αμμώνιος, Αγαθοδαίμων, Δρακόντιος, Αδέλφιος, Ερμαίων, Μάρκος,\n5 Θεόδωρος, Ανδρέας, Παφνούτιος, άλλος Μάρκος, Ζώ'ίλος, Μηνάς, Γεώργιος,\nΛούκιος, Μακάριος και οί λοιποί έν Χριστώ πλείστα χαίρειν.\nΠεπείσμεθα μέν, ότι λειτουργοί θεοΰ και οικονόμοι καλοί τυγχάνοντες ικανοί 1,1\nέστε προς άπαντα τά της έκκλησίας άρμόζεσθαι επειδή δε και εις ημάς ήλθεν, ότι\nπλείστοι πρότερον διά φιλονεικίαν διαιρεθέντες άφ' ημών νυν είρηνεύειν βούλον-\n10 ται, πολλοί δε και της προς τους Άρειομανίτας σχέσεως άποστάντες άντιποιοΰν-\nται της προς ημάς κοινωνίας, άναγκαΐον ήγησάμεθα ταϋτα, άπερ έγράψαμεν ήμεΐς\nτε και οί άγαπητοί ήμών Εύσέβιός τε καί Αστέριος, γράψαι τη ύμών χρηστότητι\nκαί αύτοί, άγαπητοί καί ώς άληθώς ποθεινότατοι συλλειτουργοί, χαίροντες μέν\nέπί τη τοιαύτη άκοή, ευχόμενοι δε 'ίνα καί, ει τις ετι περιλείπεται μακράν άφ' ήμών\n15 καί εϊ τις ετι τοις Αρειανοΐς συνερχόμενος φαίνεται, 1 ούτος άποπηδήση της Μ 797\nεκείνων μανίας, ώστε πάντας πανταχού λοιπόν λέγειν »εις κύριος μία πίστις«.\nτί γάρ ούτω »καλόν« ώς ειπεν ό υμνωδός ή τί »τερπνόν άλλ' ή το κατοικεΐν άδελ- 2\nφούς έπί τό αύτό«; οίκος δε ήμών ή εκκλησία καί φρόνημα είναι πρέπει τό αυτό·\nούτω γάρ πιστεύομεν καί τον κύριον μεθ' ήμών κατοικήσειν λέγοντα- »ένοικήσω έν\n16 Eph 4,5 17-18 Ps 132,1 19-342,1 2Cor 6,16\n2-6 οί ... λοιποί Zu den Absendern vgl. 10,2 (Anm.). 10 της ... αττοστάντεζ Seit der 4. sirmischen\nFormel von 359 (syn. 8,3-7 mit Parallelüberlieferungen) beginnt unter den östlichen Bischöfen auf\nGrund des Auftretens des Aetius und Eunomius eine theologische Neuorientierung, die durch die\nRückkehr der unter Constantius II. verbannten Bischöfe verstärkt wird. Einige Vertreter der\ntrinitarischen Dreihypostasentheologie, die von Athanasius bis dahin pauschal als Arianer bezeichnet\nwurden, begannen, nach einem theologischen Ausgleich mit der Formel von Nizäa zu suchen, wie an\nden beiden Schriften de synodis von Athanasius und Hilarius deutlich wird. Konkret angesprochen ist\nhier die Gruppe um Meletius von Antiochien, deren theologische Neuorientierung an dem Schreiben\nder Synode von 363 (Socr, h.e. III 25,10-18; S o z , h.e. VI 4,7-10) sichtbar wird.\nR Ζ Σ j ( - G ) (=BKAOEFM SHG)\n1-2 Τοις ... επίσκοποι] 'Αθανάσιος και oi παρατυχόντες έν Άλεξανδρεία επίσκοποι τοις συλλει-\nτουργόϊς Σ 1 Λουκίφερι] Λουκιφέρω Ζ 2 και 1 > Ζ I 'Αθανάσιος > Ζ I έν + τ η R είς τήν Ζ I Άλεξαν-\nδρεία] Άλεξανδρείαν Ζ 3 - 6 άπό ... λοιποί > Ζ Σ 3 Ιταλίας] Άταλίας Η 6 Μακάριος] Μάκαρις\nB K A O F M S Μάκαρος Ε I Χριστώ] κυρίω ( + ήμών Σ ) Ζ Σ I πλείστα > Ζ I χαίρειν + πρός Άνηοχεΐς Ζ\n7 μέν] γ ά ρ Μ I καλοί > Σ 8 άπαντα] πάντα Ζ 10 της scr. spr. lin Μ I σχέσεως] συγγενείας Σ\n11 ήγησάμεθα ... έγράψαμεν > Σ I έγράψαμεν] έσκεψάμεθα Ζ 12 τ ε 1 > R I ϋμών] ήμών Α Η 13 καί\nαυτοί > Σ I καί ώς > Σ I ~ ώς άληθώς καί Κ I ποθεινότατοι συλλειτουργοί] συλλειτουργοί καί\nποθεινότατοι Σ 14 ευχόμενοι + υμεΐς Σ I καί scr. spr. lin. Μ I ει' τις] πας ό Σ I ετι] τί Ζ > Α 15 εϊ\ncorr. ex ή Μ I ετι > A I ~ συνερχόμενος τοις Άρειανοΐς Ζ I φαίνεται] φαίνηται Ζ + καί Β Κ Ο\n16 πάντας] πάντες Ε * > Ζ I λοιπόν > Ζ Σ B K F 17 ώς ... υμνωδός post τερπνόν transp. Σ 18 οίκος\n... αυτό 2 > Β I ήμών > Σ I φρόνημα + εν Μ * 19 καί > Σ\n342 Tomus ad Antiochenos 1-3\nαύτοΐς και έμπε ριπατήσω« και »ώδε κατοικήσω, ότι ήρετισάμην αύτήν«. »ώδε« δε\nπου, ή ενθα μία πίσης και ευσέβεια κηρύσσεται;\n2,1 Έβουλόμεθα μεν ουν άληθώς και ημείς οί άπό της Αιγύπτου άμα τοις άγαπη-\nτόϊς ήμών άδελφοΐς Εύσεβίω καϊ Άστερίω διά πολλά μεν μάλιστα δε τούτου χάριν\nέλθεΐν, ϊν' άμα την ύμετέραν περιπτυξώμεθα διάθεσιν και κοινή της τοιαύτης άπο- 5\n2 λαύσωμεν ειρήνης τε και ομονοίας· επειδή δε, καθώς και έν ταΐς άλλαις έπιστο-\nλαΐς έδηλώσαμεν και δύνασθε μαθεΐν παρά τών αύτών συλλειτουργών ήμών, αί\nέκκλησιαστικαί χρεΐαι κατέχουσιν ήμάς, έλυπήθημεν μεν, δμως δε ήξιώσαμεν τους\nαυτούς συλλειτουργούς ήμών Εύσέβιον και Άστέριον έλθεΐν άνθ' ήμών πρός ύμάς.\n3 καϊ χάρις αύτών τη θεοσεβεία, δτι καίτοι δυνάμενοι σπεύδειν εις τάς παροικίας 10\nεαυτών προέκριναν πάντων την πρός ύμάς όδόν ένεκά γε της κατεπειγούσης\nέκκλησιαστικής χρείας, συνθεμένων γοϋν αύτών παρεμυθησάμεθα εαυτούς, δτι\nαύτών τε και ύμών έκεΐ τυγχανόντων πάντες εαυτούς ήγούμεθα συνεΐναι ύμΤν.\n3,1 Πάντας τοίνυν τούς βουλομένους είρηνεύειν πρός ήμάς και μάλιστα τούς έν τή\nΠαλαιά συναγομένους και τούς άπό τών Άρειανών προσκαλέσασθε πρός εαυτούς 15\nκαι ώς μεν πατέρες υιούς προσλάβεσθε, ώς δε διδάσκαλοι και κηδεμόνες άποδέ-\nξασθε καϊ συνάψαντες αύτούς τοις άγαπητοΤς ήμών τοΤς περί Παυλΐνον μηδέν\nΜ 800 πλέον άπαιτήσητε π α ρ ' αύτών ή άναθεματίζειν μεν τήν 1 Άρειανήν α'ίρεσιν, όμολο-\n1 Ps 131,14\n14-15 τούς 2 ... συναγομένους D.h. die Meletianer. Die »alte Kirche« wurde unter den Bischöfen\nVitalis und Philogonius im ersten Viertel des 4. Jh.s erbaut (Thdt., h.e. I 3,1 f.) und war nach der\nRückkehr des Meletius aus dem Exil von ihm in Besitz genommen worden (Thdt., h.e. II 31,11;\nPhilost., h.e. Anhang VII 33 [230,14f. Bidez/Winkelmann]), nachdem sich die Meletianer nach Socr.,\nh.e. III 9,4 (vgl. Soz., h.e. V 13,3) zuerst noch außerhalb der Stadt an einem nicht mehr verifizierbaren\nOrt versammelt hatten. 17 Παυλΐνον Paulinus von Antiochien, vgl. die einleitende Anm.\nR Z E j ( - G ) (=BI<AOEFM SHG) 5 διάθεσιν inc. G 18-343,7 όμολογεΐν ... κατέχουσιν Flor.Ed. 70\n1 έμπε ριπατήσω + έν αύτοΐς Σ (ex Peshitta) 1 - 2 ώδε δέ που > Ζ* (corr. Ζ™»11'5«·) 1 δέ > Ζ\nΒΚΟΜΗ 2 ή > Σ I -ευσέβεια καϊ μία πίστις Σ I και + ή Ζ I κηρύσσεται] κηρύττεται Ζ ΒΚΟ 3 μεν\n> Ζ*Σ 4 άδελφοΐς > ΖΣ I Εύσεβίω + τε Z sl I μέν > Α 5 διάθεσιν] ύπόθεσιν G ά / ά π η ν Σ 5 - 6 ~\nάπολαύσωμεν της τοιαύτης Ζ 6 - 7 καθώς ... ήμών post αϊ έκκλησιαστικαί χρεΐαι κατέχουσιν ήμάς\nscrib. Σ 6 και 2 > j 6 - 7 έπιστολάΐς > ΒΚΟ 7 δύνασθε] δύνασθαι Z G I π α ρ ά > Ζ I ήμών + δτι Ζ\n8 κατέχουσιν] κ α τ ε π ε ί γ ο υ σ α I μέν > Ζ 9 ~ Άστέριον και Εύσέβιον j I άνθ'] άν με θ' Ζ 10 καίτοι]\nκαίπερ a ü r o i j I δυνάμενοι σπεύδειν] σπεύδοντες έλθεΐν Σ 11 εαυτών] αύτών Ζ FM 1 γε > j\n12 γοΰν] oC/vj > Σ I αύτών > R I έαυτούς] αύτούς Ζ* 13 ύμών] ήμών KAO*ES I εαυτούς] αύτούς\nΖ* 14 καϊ > j 15 Παλαιά + νϋν ΖΣ I τούς + άποτρέχοντας δέ R + άποβαίνοντας ΖΣ (gl.?)\nπροσκαλέσασθε] προσκαλέσασθαι A* I πρός εαυτούς ΖΣ πρός έαυτοΐς R π α ρ ' έαυτοΐς j 16 προσ-\nλάβεσθε] προσλαβέσθαι Α* προσλαμβάνασθαι (sic!) Ζ + πρός εαυτούς Σ 16-17 άποδέξασθε]\nάποδέξασθαι Ζ* 16—17 άποδέξασθε ... συνάψαντες] άποδέξά*** *** ***άψαντες Ο 17 αύτούς]\nέαυτούς AS I ήμών] ύμών Σ Ε I τοις 2 ... μηδέν] τ*** **** ******** ***έν Ο I μηδέν] τι Σ 18 πλέ-\nον R Ζ BFMG πλεΐον KAOESH I μέν > Ζ I Άρειανήν] Άρειανών Μ\nTomus ad Antiochenos 3-4 343\nγεΐν δέ την παρά των πατέρων όμολογηθεΐσαν έν Νικαία πίστιν, άναθεματίζειν δέ\nκαι τούς λέγοντας κτίσμα είναι τό πνεΟμα τό άγιου και διηρημένον εκ της ούσίας\nτου Χρίστου. τούτο γάρ έστιν άληθώς άποπηδάν άπό της μυσαράς αίρέσεως 2\nτων Άρειανών τό μή διαιρεΐν την άγίαν τριάδα και λέγειν τι ταύτης είναι κτίσμα, οΐ\n5 γάρ προσποιούμενοι μεν όνομάζειν την όμολογηθεΐσαν έν Νικαία πίστιν, τολμών-\nτες δέ κατά τού άγίου πνεύματος δυσφημεΐν ούδέν πλέον ποιούσιν ή την άρειανήν\nα'ίρεσιν τοις μεν ρήμασιν άρνούνται, τ ω δέ φρονήματι ταύτην κατέχουσιν. άνα- 3\nΘεματιζέσΘω δέ παρά πάντων ή Σαβελλίου και Παύλου του Σαμοσατέως άσε(3εία\nκαι Ούαλεντίνου και Βασιλείδου ή μανία και των Μανιχαίων ή παραφροσύνη·\n10 τούτων γάρ ούτω γινομένων πάσα παρά πάντων υποψία φαύλη περιαιρεθήσεται\nκαι μόνη της καθολικής έκκλησίας ή πίστις καθαρά δειχθήσεται.\nΌ τ ι μέν ούν ταύτην έχομευ την πίστιν ημείς τε και οί άεϊ μεθ' ημών την κοινωνί- 4\nαν έσχηκότες, ούδένα ούτε ύμών ούτε ετερόν τινα άγνοεΐν ηγούμεθα, επειδή δέ\nσυγχαίρομεν τοις βουλομένοις συνάπτεσθαι πάσι μέν, έξαιρέτως δέ τοις έν τή\n15 Παλαιά συναγομένοις, και ήδη τόν κύριον έδοξάσαμεν, ώς έπι πάσι καϊ έπϊ τή\nάγαθή προθέσει τούτων, παρακαλούμε ν ύμάς έπΐ τούτοις γίνεσθαι τούτων τήν\nόμόνοιαν και μηδέν πλέον τούτων, καθά προείπομεν, μήτε τούς έν τή Παλαιά\nσυναγομένους άπαιτεΐσθαι π α ρ ' ύμών μήτε τούς περί Παυλϊνον ετερόν τι μηδέ\nπλέον τών έν Νικαία προβάλλεσθαι.\n2-3 τούς ... Χριστού D.h. die sog. Pneumatomachen, vgl. ep.Jov. 1,6; 4,2 und die ps.-ath. (eustathiani-\nsche) Refutatio hypocriseos Meletii et Eusebii (PG 28,85-88). 8-9 ή ... παραφροσύνη Vgl. 6,3. Es\nsollen mit dieser Verwerfung die Extrempositionen der Ein- und Dreihypostasentheologie\nausgeschlossen werden, indem sie in bereits topischen Formulierungen auf die allgemein als Häretiker\nangesehenen Sabellius (Einhypostasentheologie) und Paulus von Samosata (Dreihypostasentheologie)\nR Z E J (=BKAOEFM SHG)\n1 δέ1] oöv δει Flor.Ed. I τών + άγίων R j I όμολογηθεΐσαν] θεμένην (an θεΤσαν?) Σ 1 - 2 άναθεματί-\nζειν δέ και] και άμναθεματίζειν ZFlor.Ed. 1 δέ 2 ] τε Μ 2 - 3 και 2 ... Χρίστου > Ζ Flor.Ed. 3 Χρί-\nστου] ΰιοΰ Σ I άληθώς + TÖJ(-S) 4 Άρειανών] αιρετικών Flor.Ed. I άγίαν > Σ Β* (corr. B cm sec)\n5 μέν > Σ I όμολογηθεΐσαν > Flor.Ed. I ~ πίστιν έν Νικαία Κ 6 δυσφημεΐν] διαφημεΐν R βλασφημεΐν\nj I τήν άρειανήν] τών Άρειανών Flor.Ed. 7 μέν > Flor.Ed. I τ ω ... φρονήματι] τοις δέ φρονήμασιν\nΖ I ταύτην > Flor.Ed. 9 και 1 + ή FM I Βασιλείδου] Βασιλίδου AFS Βασιλεΐ Η I ή 1 > BFM I ή μανία\n> Σ 10 γινομένων] γενομένων Α 11 και > Σ 12 ~ τήν πίστιν έχομεν^ 12-13 ~ τήν κοινωνίαν μεθ'\nημών Ζ 13 οΰτε 2 ] δτε Ζ 14 βουλομένοις > Z(corr. Z m 8 m s c c ) 15 ήδη] μάλιστα7 I κύριον] θεόν Σ\n16 προθέσει] προαιρέσει ΑΗ 16—17 ~ τήν όμόνοιαν τούτων F 17 ~ τούτων πλέον R I προείπομεν]\nπροείπαμεν Ζ 18 άπαιτεΐσθαι + τι Ζ I ύμών] ήμών Σ I μηδέ] μήτε RZΣ μηδέν AF 19 Νικαία +\nγραφέντων Σ I προβάλλεσθαι] προβάλλεσθε R\n344 Tomus ad Antiochenos 5\n5,1 Και τό θρυληθέν youv π α ρ ά τίνων πιττάκιον ώς έν τή κατά Σαρδικήν συνάδω\nσυνταχθέν περί πίστεως κωλύετε καν όλως άναγινώσκεσθαι ή προφέρε σθαι - ουδέν\nγ ά ρ τοιούτον ώρισεν ή σύνοδος, ήξίωσαν μέν γ ά ρ τίνες, ώς ένδεοΰς ούσης της κα-\nτά Νίκαιαν συνόδου, γράψαι περί πίστεως και έπεχείρησάν γε π ρ ο π ε τ ώ ς · ή δέ\nάγία σύνοδος ή έν Σαρδικη συναχθεΐσα ήγανάκτησε καϊ ώρισε μηδέν ε τι περί πί- 5\nστεως γράφεσθαι, άλλ' άρκεΐσθαι τή έν Νικαία π α ρ ά τ ω ν πατέρων όμολογηθείση\nπίστει διά τό μηδέν αύτη λείπειν, άλλά πλήρη εύσεβείας είναι και ότι μη δεΤ δευτέ-\nραν έκτίθεσθαι πίστιν, ϊνα μη ή έν Νικαία γραφεΤσα ώς άτελής ούσα νομισθη και\nπρόφασις δοθη τοις έθέλουσι πολλάκις γράφειν καϊ όρίζειν περί πίστεως. όθεν\n2 καν τοΰτό τις ή ετερον προβάλληται, παύετε τούς τοιούτους και μάλλον εϊ'ρηνεύ- 10\nΜ 801 ειν αύτούς πείθετε και γ ά ρ ούδέν πλέον συνείδομεν έν τούτοις ή φιλονεικίαν μόνην.\n3 ους γ ά ρ έμέμφοντό τίνες ώς τρεις λέγοντας υποστάσεις διά τ ό άγράφους και υπ-\nόπτους αύτόθεν είναι τάς λέξεις, ήξιώσαμεν μέν μηδέν πλέον έπιζητεΐν πλην της\nκατά Νίκαιαν ομολογίας, άνεκρίναμεν δέ δμως τούτους διά την φιλονεικίαν, μη\nάρα, ώς οί Αρειομανΐται λέγουσιν, άπηλλοτριωμένας καϊ άπεξενωμένας, άλλοτριο- 15\n1-3 τπττάκιον ... σύνοδος Gemeint ist das sog. Bekenntnis der Abendländer (Thdt., h.e. II 8,37-52;\nEOMIA I 2, 651-653), das von den Eustathianern offensichtlich als verbindliche Glaubenserklärung\nangeführt wurde. Diese theologische Darlegung im Sinne der Einhypostasentheologie des Marceil von\nAncyra stand einer theologischen Einigung mit Vertretern der Dreihypostasentheologie im Weg.\nAthanasius kennt den Text offensichtlich nicht als Bekenntnis der Synode von Serdica, da er auch in\napol.sec. 42-47 (wie auch Hil., coll.antiar. Β 11,1) nur das Synodalschreiben zitiert. 3 - 9 ήξίωσαν ...\nπίστεως Der Brief von Ossius und Protogenes an Julius von Rom (Cod. Veron. LX f. 80b-81a\n[EOMIA I 2, 644]; vgl. Soz., h.e. III 12,6) bezeugt eine Diskussion auf der Synode von Serdica über\ndie Verbindlichkeit des Nizänums. 12 οΰς ... υποστάσεις Die antiochenische Meletianergemeinde\n(im Text ους) vertrat trinitätstheologische eine Dreihypostasenlehre, die von der eustathianischen\nGemeinde in Antiochien (τίνες) abgelehnt wurde. 14 τούτους Gemeint sind die Meletianer, von\ndenen gefordert wird, daß sie sich als Vertreter der Dreihypostasentheologie vom Arianismus\ndistanzieren. Zur polemischen Identifikation von Dreihypostasenlehre und Arianismus vgl. das\nSchreiben der westlichen Synode von Sercika (s. Anm. zu 5,1) und die Refutatio hypocriseos Meletii et\nEusebii (PG 28,85-88). Der Vorwurf, die Vertreter der Dreihypostasentheologie würden die Existenz\nvon τρεις άρχαί oder τρεις θεοί lehren, ist Polemik, um diese Theologie in die Nähe der Gnosis zu\nR Z E j (=BI<AOEFM SHG) 15 post άπηλλοτριωμένας des. R\n1 Kai > Σ I γοΰν] οΰν R I π α ρ ά τίνων > Ζ I τίνων] πάντων Σ 2 ~προφέρεσθαι ή άναγινώσκεσθαι Σ\n3 τοιούτον] τοιούτο A I ένδεοΰς οΰσης R ΖΣ ένδεώς εχουσης j 4 γε] τε AS δέ Ζ μέν Σ 5 ήγανά-\nκτησε και > Σ I ετι > Ζ 7 αυτή] αΰτήν Ζ I άλλά] και Σ I πλήρη] πλήρης RZ I δει R Σ δεΐν j Ζ\n7 - 8 δευτέραν] δευτέρως Σ 7 - 8 ~ έκτίθεσθαι δευτέραν AS 8 άτελής ουσα] άτελεΐς είναι Ζ\n9 έθέλουσι] θέλουσι R + και Ζ I περϊ + τηςΖ"1® 10 προβάλληται] π ρ ο β ά λ η τ α ι j ( - O M ) προβέβλη-\nται Μ 11 πείθετε] ποιείτε Σ I ουδέν > Α 12 οϋς] ώς Σ I υποστάσεις + και Σ 13 αύτόθεν] εντεύθεν\nj I ~ είναι τάς λέξεις έντεΟθεν F I ήξιώσαμεν R Ζ ήξιοϋμεν7 I μέν > j ( - G ) I έπιζητεΐν] ζητεΐν Ζ I πλήν\nR Ζ SG > j ( - S G ) 14 κατά Νίκαιαν] έν Νικαία Σ I άνεκρίναμεν] άνακρίνειν^-Ρ) άνακρινόντων F\nδμως] ήμών F 15 οί > j I Αρειομανΐται] Άρειανοι Σ 1 λέγουσιν] λέγωσιν BKOF\nTomus ad Antiochenos 5-6 345\nουσίους τε άλλήλων και έκάστην καθ' έαυτήν ύπόστασιν διηρημένην, ώς ε cm τά τε\nάλλα κτίσματα και οί έξ άνθρώπων yεwώμευoι, ή ώσττερ διαφόρους ούσίας,\nώσπερ εστί χρυσός καΐ άργυρος και χαλκός, ούτω και αυτοί λέγουσιν, ή ώς άλλοι\nαιρετικοί τρεις άρχάς και τρεις θεούς λέγουσιν, ούτω φρονούυτες τρεις ύττοστάσεις\n5 λέγουσι και διε βε βαιώσαντο μήτε λέγειν μήτε πεφρονηκέναι ποτέ ούτως. έρω- 4\nτώντων δε ημών αυτούς > πώς ούν ταϋτα λέγετε ή διά τί δε δλως τοιαύταις χρήσθε\nλέξεσιν< άπεκρίναντο >διά τό εις άγίαν τριάδα πιστεύειν ούκ ονόματι τριάδα\nμόνον, άλλ' άληθώς ουσαν και ύφεστώσαν πατέρα τε άληθώς όντα και ύφεστώτα\nκαι υίόν άληθώς ένούσιον όντα και ύφεστώτα και πνεύμα άγιον άληθώς ύφεστη-\n10 κός και ύπάρχον, οϊδαμεν μήτε δε είρηκέναι τρεΤς θεούς ή τρεΤς άρχάς μήτε όλως\nάνέχεσθαι τών τούτο λεγόντων ή φρονούντων, άλλ' είδέναι άγίαν μεν τριάδα μίαν\nδε θεότητα και μίαν άρχήν και υίόν μεν όμοούσιον τ ω πατρί, ώς εΤπον οί πατέρες,\nτό δέ άγιον πνεύμα ού κτίσμα ουδέ ξένον, άλλ' ίδιον και άδιαίρετον της ουσίας τού\nυιού και τού πατρός. <\n15 Άποδεξάμενοι δέ τούτων την έρμηνείαν τών λέξεων και την άπολογίαν άνεκρί- 6,1\nναμεν και τούς αίτιαθέντας παρά τούτων ώς λέγοντας μίαν ύπόστασιν, μή άρα, ώς\nΣαβέλλιος φρονεί, ούτω και ούτοι λέγουσιν επί άναιρέσει τού υιού και τού άγίου\nπνεύματος ή ώς άνουσίου όντος τού υιού ή άνυποστάτου τού άγίου πνεύματος,\nοί δέ και αύτοί διε βε βαιώσαντο μήτε τούτο λέγειν μήτε ούτω πεφρονηκέναι ποτέ, 2\n8-10 άλλ ... υπάρχον vgl. Anast. S., vitae dux XI 24-28 (CChr.SG 8 Uthemann)\n7-14 διά ... πατρός Vgl. zu dieser theologischen Deklaration, die die Dreihypostasentheologie mit der\nFormel von Nizäa auszugleichen sucht, die sog. »Zweite Formel von Antiochien« (341) bei Ath., syn.\n23 und das Schreiben der meletianischen Synode des Jahres 363 (Socr., h.e. III 25,10-18; Soz., h.e. VI\n4,7-10). 15-16 άπολογίαν ... ύπόστασιν Hier beginnt die Befragung der Eustathianer, die eine\nEinhypostasentheologie verteten und sich vom »Sabellianismus«, d.h. einer Identifikationstheologie\nΖ Z j (=BI<AOEFM SHG)\n1 ύπόστασιν] τών ύποστάσεων Σ I τε 2 > Ζ 2 γεννώμενοι] γινόμενοι Ζ I ώσπερ] ώς Ζ I ώσπερ ...\nούσίας] ώσπερ τρόπος διαφόρων ούσιών Σ I ουσίας + ή Σ 3 I και 1 ... και 2 ] ή ... r \_ j I ούτω] τοϋτο\nΣ I λέγουσιν] λέγωσιν ΒΚΟ 4 λέγουσιν > Ζ I οΰτω + καϊ ούτοι j 5 λέγουσι] λέγωσι ΒΚΟ I και ΖΣ\n> j 6 δέ 1 ] τε Ζ I λέγετε] λέγεται Ζ I δέ 2 > Ζ I τοιαύταις] ταύταις Σ I χρήσθε Ζ ΒΚχρήσΘαι ΟΗ\nχρασθε AEFMSG 7 άγίαν] άγία ΚΗ 8 τε] γ ά ρ Ζ 9 και 1 ... ύφεστώτα > A I άληθώς 2 > γ\n9-10 ύφεστηκός] ύφεστώς Β ύφεστώτα Amg 10 και ύπάρχον > Ζ 11 μέν > Ζ 12 δέ > Ζ I μίαν\nάρχήν] μίαν άρχήν πνεύμα ί'διον και άδιαίρετον Am« I τ ώ πατρί] τού πατρός Ζ > Κ I εΤπον] είπαν Ζ\n13 άγιον πνεύμα] πνεύμα τό άγιον Ζ 14 και... πατρός > ΖΣ 15 Άποδεξάμενοι >Σ I δέ] ούν Σ\nτών λέξεων > Ζ I άπολογίαν + δέ Σ 15-16 άνεκρίναμεν > Σ 16 καϊ > j I λέγοντας + άρα τούτων\nG* I ~ μίαν λέγοντας Κ I άρα] άρα F I ώς 2 + ό Κ 17 φρονεί] φρονούντες Σ I ούτοι] αύτοΐ Ζ\nλέγουσιν] λέγωσιν F 18 ή ώς] ώς μέν Σ I ή 1 ... πνεύματος 2 > Ζ I άνουσίου] ένουσίου Β* I ή 2 ] καϊ Σ\n19 οι] εί A I ~ καϊ οί δέ Σ I τούτο > ΖΣ I πεφρονηκέναι + τούτο Σ I ποτέ] π ώ π ο τ ε y\n346 Tomus ad Antiochenos 6-7\nάλλ' > ύπόστασιν μέυ λέγομεν ηγούμενοι ταύτόν είναι ειπείν ύπόστασιν και ούσίαν,\nμίαν δε φρονοΟμεν διά το εκ της ουσίας του πατρός είναι του υίόν και διά την ταυ-\nτότητα της φύσεως· μίαν γ ά ρ θεότητα και μίαν είναι την ταύτης φύσιν πιστεύομεν\nκαι ουκ άλλην μεν την του πατρός, ξένην δέ τούτου την τού υίού και την του άγίου\n3 πνεύματος.< άμέλει κάκεϊ οί αίτιαθέντες ώς είρηκότες τρεΤς υποστάσεις συνετί- 5\nθεντο τούτοις· και αύτοϊ δέ οί είρηκότες μίαν ούσίαν τ ά εκείνων, ώ σ π ε ρ ήρμήνευ-\nΜ 804 σαν, και ώμολόγουν και άνεθεματίζετο π α ρ ά άμφοτέρων τ ω ν μερών "Αρειός τε\nώς χριστομάχος και Σαβέλλιος και Παύλος ό Σαμοσατεύς ώς άσεβεΐς και Ούαλεν-\nτΐνος μεν και Βασιλείδης ώς άλλότριοι της άληθείας, Μανιχαΐος δέ ώς έφευρετής\n4 κακών πάντες τε τη τοΰ Θεού χάριτι και μετά τάς τοιαύτας ερμηνείας όμώς 10\nσυντίθενται τών τοιούτων λέξεων βελτίονα και άκριβεστέραν είναι την εν Νίκαια\nπ α ρ ά τών πατέρων όμολογηθεϊσαν πίστιν και τού λοιπού τοις ταύτης άρκεΐσθαι\nμάλλον και χρασθαι ρήμασιν.\n7,1 'Αλλά και τ ό περί της κατά σάρκα οικονομίας τού σωτήρος, επειδή και περί\nτούτου έδόκουν φιλονεικεΐν τίνες προς άλλήλους, άνεκρίναμεν και τούτους κάκεί- 15\nνους και άπερ ώμολόγουν ούτοι συνετίθεντο κάκεΐνοι, ότι ούχ ώς εις τούς προφή-\nτας »έγένετο ό λόγος κυρίου«, ούτω και εις αγιον άνθρωπον ένεδήμησεν »επί συν-\nτελεία τών αιώνων«, άλλ' αύτός »ό λόγος σάρξ έγένετο« και »έν μορφή θεού υπ-\nάρχων ελαβε δούλου μορφήν« εκ τε της Μαρίας τό κατά σάρκα γεγέννηται άν-\n16-18 οτι... αιώνων vgl. ep.Max. 2 (PG 26,1088B); ep.Epict. 11 (16,16-18 Ludwig) 16-347,9 δτι...\nΑβραάμ vgl. Apol., ep.Diocaes. 2 (256,3-14 Lietzmann) 17 Ier 1,4.11 u.ö. 17-18 Hebr 9,26 18 Io\n1,14 18-19 Phil 2,6f. 19 τό ... σάρκα vgl. Rom 1,3; 9,5\n1-5 ύπόστασιν 1 ... πνεύματος Zur Einhypostasentheologie vgl. das Schreiben der westlichen Synode\nvon Serdica und die Refutatio hypocriseos (s. Anm. zu 5,1). Diese Stelle belegt eine erste Diskussion\num die Differenzierung der Begriffe ουσία und υπόσταση im trinitarischen Sprachgebrauch, die für\ndie spätere neunizänische Theologie grundlegend wird. 14 'Αλλά ... σωτήρος Im folgenden geht es\num die Christologie (vgl. Ar. III 30-33). 15-16 τούτους κάκείνους Bei diesen beiden Gruppen muß\nes sich wieder um die antiochenischen Eustathianer und Meletianer handeln.\nZ E j (=BKAOEFM SHG) 16-347,14 άπερ ... νεκρούς Flor.Ed. 71\n1 είναι + καϊ Η I ειπείν > Ε 2 τό + είναι Ε I ουσίας > Ζ I είναι > Ε I τόν υίόν > Ζ 4 άλλην + ή Α\nτήν 3 > ΚΕΜ* 5 άμέλει κάκεΐ] ούτως και Σ I κάκεΐ] κακεΐνοι ZG 5 - 6 συνετίθεντο] συνέθεντο Ζ\n6 αυτοί] ούτοι Ζ I δέ > Σ Κ I ώσπερ] ώς Ζ 6 - 7 ήρμήνευσαν] ερμήνευσαν AMSG 7 και 1 > Ζ\n8 ώ ς ^ ό Ρ 9 μ έ ν > Σ I Βασιλείδης] Βασιλίδης FM 10 τε] δέ Σ I μετά ... έρμηνείας] μετά τών\nτοιούτων ερμηνειών Σ I όμώς St. όμως Z Σ J 11 συντίθενται] συνέθεντο Ζ 12 τών + άγιων Κ I τοις]\nτής Α 12-13 τοις ... ρήμασιν] τά ταύτης ρήματα μάλλον άρκεϊν αύτοΐς Σ 13 και χρασθαι] και\nχρήσθαι Κ κεχρήσθαι Ζ > Σ 14 τό > Ζ I σωτήρος + ήμών Σ 15 τούτου] τούτων Ε I ~ φιλονεικεΐν\nέδόκουν Ζ 16 συνετίθεντο] συνέθεντο Ζ I ώς] ώσπερ Ζ 17 ό > Ζ I ~ άνθρωπον άγιον Ζ Flor.Ed.\nένεδήμησεν] έπεδήμησεν ΖΚΑροΙ. 18 αύτός > Ζ Flor.Ed. 19 τε > Flor.Ed. I τής > Ζ I γεγέννηται]\nγεγένηται KAFf cmscc S\nTomus ad Antiochenos 7 347\nθρωττος δι' ήμάς και ούτω τελείως καϊ όλοκλήρως τό άνθρώπινον γένος έλευθε-\nρούμενον άπό της άμαρτίας εν αύτω και ζωοποιούμευον έκ των νεκρών εισάγεται\nεις την βασιλείαν των ουρανών. ώμολόγουν γάρ και τοϋτο, δτι > οΰ σώμα άψυ- 2\nχον ουδέ άναίσθητον ουδέ άνόητον ειχεν ό σωτήρ. ουδέ γάρ οΐόν τε ήν του κυρίου\n5 δι' ήμάς άνθρώττου γενομένου άνόητον είναι τό σώμα αύτού ουδέ σώματος μόνου,\nάλλά και ψυχής έν αύτω τω λόγω σωτηρία γέγονεν υιός τε ών άληθώς τοϋ Θεοΰ\nγέγονε και υιός άνθρωπου καϊ μονογενής ών υιός του θεού γέγονεν ό αυτός και\n»πρωτότοκος έν πολλοίς άδελφοΐς«. διό ούτε έτερος μέν ήν ό προ 'Αβραάμ υιός 3\nτού θεού, έτερος δέ ό μετά Αβραάμ, ούδέ έτερος μέν ήν ό τον Λάζαρον έγείρας,\n10 έτερος δέ 1 ό πυνθανόμενος περί αυτού, άλλ' ό αύτός ήν άνθρωπίνως μέν λέγων Μ 805\n>πού Λάζαρος κείται; <, θεϊκώς δέ τούτον άνεγείρων ό αύτός δέ ήν σωματικώς μέν\nώς άνθρωπος πτύων, θεϊκώς δέ ώς υιός τού θεού άνοίγων τούς οφθαλμούς τού έκ\nγενετής τυφλού και σαρκί μέν πάσχων, ώς εΤπεν ό Πέτρος, θεϊκώς δέ άνοίγων τά\nμνήματα καϊ άνεγείρων τούς νεκρούς.< έξ ών και πάντα τά έν τω εύαγγελίω ούτω\n15 νοούντες τό αύτό φρονεΐν περί τής σαρκώσεως και ένανθρωπήσεως τού λόγου\n1-2 έλευθερούμενον ... άμαρτίας vgl. Rom 6,18 2 ζωοποιούμενον vgl. ICor 15,22 8 Rom 8,29\n9-11 ούδέ ...κείται vgl. ep.Max. 3 (PG 26,1089A) 11 ποΰ ... κείται vgl. Ιο 11,34 12-13 ώς 1 ...\nτυφλού vgl. Ιο 9,1-11 13 σαρκϊ ... πάσχων vgl. lPett 4,1\n3-8 ού ... άδελφοΐς Seit Eustathius von Antiochien (frg. 15 Spanneut = 19b Declerck) wird den\n»Arianern« die Leugnung der Seele Christi vorgeworfen. Aktueller Hintergrund jedoch scheinen\nentsprechende Äußerungen der Homöer Eudoxius und Lucius (Doctrina patrum 64f. Diekamp) zu\nsein (vgl. auch Epiph., haer. 69,19, 7). Demnach handelt es sich um eine gemeinsame Distanzierung\nbeider antiochenischen Gruppen von der homöischen Theologie hinsichtlich ihrer christologischen\nAussagen. Es sind noch nicht später dem Apollinaris vorgeworfene Theologumena im Blick.\nΖ Σ j ( = B K A O E F M SHG) 4 - 1 4 ούδέ 3 ... νεκρούς Inn., exempla patrum ad lib. c. Nest. 86 (ACO IV\n2, 93,13-21 Schwartz) 6-16 υιός ... διεβεβαιώσαντο Sev.Ant., üb. III c. Gramm. 33 (CSCO 101,\n142,29-143,17 Lebon) 8 - 1 1 διό ... άνεγείρων Tim. (lll,34ff. Ter-Mekerttschian); // (264 Ter-Me-\nkerttschian/Ter-Minassiantz) 8 - 1 6 διό ... διεβεβαιώσαντο Sev.Ant., lib. III c. Gramm. 32 (CSCO\n1 δι' ήμάς > Z(corr. Zmsm-sec·) I άνθρώττινον] (των Σ Flor.Ed.) άνθρώπων Ζ Σ Flor.Ed. 1 - 2 έλευθε-\nρούμενον] έλευθερούμενος Η έλευθερώμενον Ζ 2 ~ έν αύτω άττό τής άμαρτίας Ζ Flor.Ed. I έν\nαύτω > Σ I αύτω St. αύτω codd. I ζωοιτοιούμενον] ζωοποιούμενος Η I εισάγεται] έττήγετο Ζ\nFlor.Ed.? 3 - 6 ώμολόγουν ... γέγονεν > Flor.Ed. 3 γάρ] δέ Σ 4 ούδέ 3 ] ούτε Ζ 5 γενομένου]\nγεγενημένου Apol. I τό] τ ω G I ούδέ] δτι Inn. 5 - 6 ούδέ ... γέγονεν > Apol. 5 σώματος + ημών\nInn. 7 γέγονε ... θεοΰ > AM I καϊ 3 > Σ 8 οΰτε] ούδέ ZApol. I μέν > Ζ Σ Β * Apol. Tim. arm - Sev.\nπρό corr. ex πρς Μ 8 - 9 υιός τοϋ θεοΰ > Inn. 9 τοΰ θεοΰ > Tim. arm · 1 έτερος δέ] ούθ'έτερος\nTim. a i m I ούδέ] ούθ' Tim. a r m ?Sev. 10 πυνθανόμενος] ττύθομενος Ζ I ό 2 > Ζ Μ 11 άνεγείρων]\nέγείρων Ζ Β 11-12 μέν ... άνθρωπος > Α 12-13 έκ γενετής] έκ κοιλίας μητρός Sev. Flor.Ed. (=\nPeshitta) 13 γενετής] γεννετής Ζ Σ E M G γενετοΐς Α 14 άνεγείρων] έγειρων Α* (άν add. A m 8 m s c c )\nΜ I και 2 ] δέ Sev. > Ζ Σ 15 τοϋ λόγου] τοΰ θεοΰ Σ θεου τοΰ λόγου Sev. 16 διεβεβαιώσαντο]\n348 Tomus ad Antiochenos 8-9\n8,1 Τούτων τοίνυυ ούτως όμολογηθέυτων παρακαλοΟμευ ύμάς - τους μεν ούτως\nόμολογούντας καϊ διερμηνεύοντας ούτω τάς λέξεις, άς λέγουσι, μή κατακρίνετε\nμηδέ π ρ ο π ε τ ώ ς άποβάλλετε, άλλά μάλλον ειρηνεύοντας και άπολογουμένους\nπροσλαμβάνεσθε - τους δέ μή βουλομένους οΰτως όμολογεΐν και διερμηνεύειν τάς\n2 λέξεις, τούτους κωλύετε και έντρέπετε ώς υπόπτους τ ω φρονήματι. τούτων τε 5\nμή άνεχόμενοι συμβουλεύετε κάκείνοις τοις όρθώς έρμηνεύουσί τε και φρονοΰσι\nμηδέν πλέον αλλήλους άνακρίνειν μηδέ »λογομαχεΐν έπ' ουδέν χρήσιμον« μήτε ταΐς\nτοιαύταις λέξεσι διαμάχεσθαι, άλλά τ ω φρονήματι της εύσεβείας συμφωνεΐν. οί\nγ ά ρ μή ούτως διανοούμενοι, άλλά μόνον έπι τοις τοιούτοις λεξειδίοις φιλονεικούν-\nτες και π α ρ ά τ ά εν Νικαία γραφέντα <γράφειν> ζητούντες ούδέν ετερον ποιούσιν ή 10\n»ποτίζουσιν άνατροπήν θολεράν τον πλησίον« ώς φθονούντες τη ειρήνη και ά γ α -\n3 πώντες τ ά σχίσματα. άλλ' ύμεΐς, ώ άγαθοι άνθρωποι και πιστοί δούλοι και οι-\nκονόμοι τού κυρίου, τ ά μέν σκανδαλίζοντα και ξενίζοντα παύετε και κωλύετε,\nπάντων δέ μάλλον προκρίνετε τήν τοιαύτην είρήνην. ούσης ύγιαινούσης πίστεως\nϊσως ό κύριος ελεήσει ήμάς και συνάψει τ ά διηρημένα και γενομένης μιάς ποίμνης 15\nπάλιν πάντες ενα εχομεν καθηγεμόνα τόν κύριον ήμών Ίησούν Χριστόν.\n9,1 Ταύτα ήμεΤς μέν, εί και μηδέν πλέον έδει ζητεΐν της εν Νικαία συνόδου μηδέ άνέ-\nχεσθαι των εκ φιλονεικίας ρημάτων, άλλά γε διά την είρήνην και ενεκα του μή\nάποβαλεΐν τούς όρθώς πιστεύειν έθέλοντας, άνεκρίναμεν καϊ ά π ε ρ ώμολόγησαν\nσυντόμως ύπηγορεύσαμεν οί περιλειφθέντες εν τη Άλεξανδρεία κοινή μετά τών 20\nσυλλειτουργών ήμών Εύσεβίου τε και Άστερίου· οί γ ά ρ πλείστοι έξ ήμών άπεδή-\n2 μησαν εις τάς παροικίας έαυτών. ύμεΐς δέ πάλιν κοινή, ενθα και εΐώθατε συν-\nάγεσθαι, άνάγνωτε ταύτα κάκεΐ πάντας προσκαλέσασθαι καταξιώσατε, δίκαιον\n7 2Tim 2,14 11 Hab 2,15 15 γενομένης ... ποίμνης vgl. Ιο 10,16\n1 ύμάς Zu den Adressaten des Briefes vgl. die einleitende Anm. 20-22 oi ... έαυτών Zu den Absen-\ndern des Briefes vgl. die einleitende Anm. 22-23 ύμεΐς ... καταξιώσατε Die Delegation der\nalexandrinischen Synode wurde beauftragt, mit den verschiedenen antiochenischen Gruppen zu\nverhandeln, um die Kirchengemeinschaft herzustellen.\nΖ Σ j ( = B K A O E F M SHG)\n1 όμολογηθέντων ... ούτως 2 > A 3 μηδέ] μήτε Ζ I ειρηνεύοντας] ερμηνεύοντας Σ 4 προσλαμβάνε-\nσθε] προσλαμβάνεσθαι G I διερμηνεύειν] έρμηνεύειν F I τάς + τοιαύτας Ζ 5 έντρέπετε] άνατρέπε-\nτε ΒΚΟ I τε] δέ Σ 6 μή > Σ I συμβουλεύετε] συμβουλεύεται G 7 ούδέν χρήσιμον] ούδενϊ χρησίμω\nQm.sec. ι μή χ ε ] μηδέ Ζ 8 τω] τό ZG 9 έτπ τοις > Ζ I λεξειδίοις] λεξιδίοις ZAG 10 γράφειν suppl.\nSt. I ποιούσιν] ποι***ντες είσιν Μ 11 άνατροπήν θολεράν] άνατροπή Θολερα ZG I ώς + μέν Σ I τή\nειρήνη] τήν είρήνην BKAOEFS 12 ύμεΐς] ημείς A I ώ] ώς Σ S 14 ούσης] μετά της ΖΣ 15 ελεήσει]\nέλεήσας Ζ I καϊ1 > Σ I συνάψει] συνάψη ZG 16 πάλιν] άμα Ζ > Σ I ενα > Ζ I εχομεν] σχοίημεν F\nΊησοΰν] + τόν G 17 Ταύτα ήμεΐς μέν > Σ I καϊ] οΰν Σ I έν Νικαία] Νικαίας Σ 18 γε] δέ Σ I ενεκα +\nγεΖ 19 άποβαλεΐν] άποβάλλειν ZG I έθέλοντας] θέλοντας Ζ 20 οί] ου Β* 21 τε > SH\n21-22 άπεδήμησαν] έξεδήμησαν Η 22 έαυτών] αύτών Ζ I κοινή > Σ? I καϊ > Σ\nTomus ad Antiochenos 9-10 349\nγ ά ρ εκεί ττρώτον την έττιστολήν άναγυωσθήναι κάκεΐ τους βουλομένους και άντι-\nποιουμένους της ειρήνης συνάπτεσθαι, και λοιπόν συναφθέντων αυτών ένθα άν Μ 808\nάρέση π α σι τοις λαοΐς παρούσης της υμετέρας χρηστότητος εκεΤ τάς συνάξεις\nέπιτελεΐσθαι και τόν κύριον κοινή π α ρ ά π ά ν τ ω ν δοξάζεσθαι. προσαγορεύετε 3\n5 πάντας τους συν ΟμΤν άδελφούς. προσαγορεύουσιν Ομας οί συν έμοϊ άδελφοί. ερ-\nρωσθαι ύμάς και μνημονεύειν ήμών τ ώ κυρίω εύχομαι εγώ τε 'Αθανάσιος.\nΖ ' J\nομοίως 'Αγαθός -\n'Αμμώνιος· Α γ α θ ό - ομοίως τε ο! άλλοι επίσκοποι οί συν-\nδαίμων Δρακόντιος· Ε ρ μ α ί ω ν Μάρ- ελθόντες υπέγραψαν και οί άποστα-\n10 κος· Θεόδωρος -\n'Ανδρέας· Παφνού- λέντες δε παρά μεν Αουκίφερος τοΟ\nτιος- Μ ά ρ κ ο ς και ο! λ ο ι π ο ί . επισκόπου Σαρδίας νήσου διάκονοι\nδύο, Έρέννιος και 'Αγαπητός, παρά\nδέ ΓΤαυλίνου Μάξιμος και Καλήμερος, και αυτοί διάκονοι, παρήσαν δε καί τίνες\nΆπολιναρίου του επισκόπου μονάζοντες παρ' αύτού εις τούτο πεμφθέντες.\n15 "Εστί δέ έκαστος των προκειμένων επισκόπων, προς ους ή επιστολή έγράφη, 10,1\nΕύσέβιος πόλεως Βιργίλλων της Γάλλίας, Λουκίφερ της Σαρδίας νήσου, Άστέριος\nΠετρών της Αραβίας, Κυμάτιος Παλτού Κοίλης Συρίας, Άνατόλιος Ευβοίας. οί 2\nδέ έπιστείλαντες ο τε πάπας Αθανάσιος καί οί παρατυχόντες σύν αύτω έν Αλε-\nξάνδρεια αυτός τε Εύσέβιος καί Αστέριος καί οί λοιποί· Γάϊος Παρατονίου της\n20 έγγιστα Αιβύης, Αγαθός Φραγώνεως καί μέρους Έλεαρχίας της Αιγύπτου, Αμμώ-\nνιος Παχνεμούνεως καί του λοιπού μέρους της Έλεαρχίας, Αγαθοδαίμων Σχεδίας\n5-8 ομοίως ... λοιποί Der redaktionelle Schluß ist in verschiedenen Fassungen überliefert. Ζ bietet\neine Kurzfassung der Absenderliste aus dem Prolog (ohne Gaius, Adelphius, Zoilus, Menas, Georgius,\nLucius, Macarius), ohne daß Gründe für die Auslassungen ersichtlich sind. 5-350,2 ομοίως ... Άντί-\nφρων Der redaktionelle Anhang nach j bietet zunächst einen Hinweis auf die anwesenden Bischöfe,\nferner auf die abgesandten Diakone des Lucifer, der schon nach Antiochien abgereist war (s. einleiten-\nde Anm.), und des Paulinus, sowie einige Mönche des Apollinaris, die im Unterschied zu den Diako-\nnen nicht stimmberechtigt waren. 10,1-2 folgt eine Wiederholung der Absender- und Adressatenliste\naus dem Proömium, ergänzt um die Bischofssitze, wobei Georgius, Lucius und Macarius (alle drei\nsonst nicht bekannt) aus nicht nachvollziehbaren Gründen fehlen. 13-14 Εύσέβιος ... Εύβοιας vgl. die\neinleitende Anmerkung. 16-17 Gaius von Paratonion in Libyen, vgl. h.Ar. 72,4; fug. 7,4; apol.sec.\n49,3 (Nr. 237). 20 Agathus von Phragonis und einem Teil der Helearchia in Ägypten, vgl. h.Ar. 72,4;\nfug. 7,4; ep.Drac. 7,2. 17-18 Ammonius von Pachnemunis und dem übrigen Teil der Helearchia in\nÄgypten, vgl. apol.sec. 49,3 (Nr. 206); fug. 7,4; h.Ar. 72,4; ep.Drac. 7,2. 18-19 Agathodaimon von\nSchedia und Menelais, vgl. h.Ar. 72,4 .\nZ E j (=BKAOEFM SHG) post 2 - 3 ερρωσθαι des. Σ 11 post λοιποί des. Ζ\n1 - πρώτου εκεί Ζ 2 συνάπτεσθαι] συνάγεσθαι Ζ 3 πάσι > Ζ I παρούσης ... χρηστότητος > Σ\n4 δοξάζεσθαι] δοξάζεται Z(corr. Zmemscc·) 1 - 2 προσαγορεύετε ... άδελφούς ΖΣ >j 5 έμοϊ] ήμϊν\nΖΣΟ I άδελφοί + πάντες Ζ 6 ήμών] ϋμών H c I τε > Ζ 10 Θεόδωρος St. (ρ. 311,7; 317,37) Δωρό-\nθεος Ζ I Λουκίφερος] Λουκιφέρου Α 12 τε > BOG + και Α 12 Έρέννιος] Έρέννιος Μ 13 καί > Α\n15 Έ σ π ] ετι A I δέ + και Β 17 Εύβοιας] Σοίας Α Βεροίας Tillemont 20 καϊ μέρους] Ερμαίων Μ\n350 Tomus ad Antiochenos 10-11\nκαι Μενελαίτου, Δρακόντιος Έρμουπόλεως μικράς, Αδέλφι ος Όνούφεως της Λύχ-\nνων, Έρμίων Τάνεως, Μάρκος Ζύγρων της εγγιστα Λιβύης, Θεόδωρος Άθρίβεως,\n3 Τούτοις και Εύσέβιος υπέγραψε Ρωμαϊστί, ών ή ερμηνεία· Έ γ ώ Ε ύ σ έ β ι ο ς ε π ί - 5\nσκοπος κατά την άκρίβειαν υμών την τταρ' έκατέρων των μερών όμολογηθεΐσαν\nάλλήλοις συντιθεμένων περί των υποστάσεων και αυτός συγκατεθέμην, ού μην\nάλλα και περί της σαρκώσεως του σωτήρος ημών, ότι ό του θεοΰ υιός και άνθρω-\nπος γέγονεν άναλαβών πάντα άνευ άμαρτίας, οίος ό παλαιός ημών άνθρωπος\nσυνέστηκε, κατά τό της επιστολής ύφος έπιστωσάμην. και επειδή εξωθεν λέγεται 10\nτο της Σαρδικής πιττάκιον ενεκεν του μή παρά την έν Νίκαια πίστιν δοκεΐν έκτίθεσ-\nθαι, και έγώ συγκατατίθεμαι, ίνα μή ή έν Νικαία πίστις διά τούτου έκκλείεσθαι δό-\nΜ 809 ξη μήτε είναι προκομιστέον. έρρώσθαι υμάς έν κυρίω εύχομαι.1\n4 έγώ Άστέριος συνευδοκώ τοις προγεγραμμένοις και έρρώσθαι υμάς έν κυρίω\n11,1 Και μετά τό άποσταλήναι άπό Αλεξανδρείας τον τόμον τούτον ούτως παρά\n2 των προειρημένων υπογεγραμμένο ν μετά ταύτα και αύτοί υπέγραψαν. έγώ\nΠαυλΐνος οΰτως φρονώ, καθώς παρέλαβον παρά τών π α τ έ ρ ω ν όντα και ύφεστώ-\nτα πατέρα τέλειον και υφεστώτα υίόν τέλειον και ύφεστηκός τό πνεύμα τό άγιον\nτέλειον. διό και άποδέχομαι τήν προγεγραμμένην ερμηνείαν περί τών τριών ύπο- 20\n1 Dracontius von Hermupolis parva, vgl. ep.Drac. (einleitende Anm.); fug. 7,4; h.Ar. 72,4.\n19-20 Adelphius von Onuphis Lychnon, vgl. h.Ar. 72,4; ep.Adelph.; fug. 7,4. 2 Hermion von Tanis;\nist sonst nicht bekannt. I Marcus von Zygroi in Libyen, vgl. h.Ar. 72,2; fug. 7,4. I Theodorus von\nAthribis; ist sonst nicht bekannt. 3 Andreas von Arsenoites, vgl. apol.sec. 49,3 (Nr. 162).\nPaphnutius von Sais; wohl mit einem der drei in apol.sec. 49,3 (Nr. 171; Nr. 181; Nr. 226) genannten\nNamensträgern identisch, vgl. auch h.Ar. 72,4 (223,4). I Marcus von Philoi, vgl. h.Ar. 72,2; fug. 7,4.\nZoilus von Andros; ist sonst nicht bekannt. 1-2 Menas von Antiphra; ist sonst nicht bekannt.\n3-11 Τούτοις ... εύχομαι Die ursprünglich lateinische Erklärung des Eusebius von Vercelli wurde vom\nRedaktor dem Tomus in griechischer Übersetzung angehängt. Auffällig ist die deutliche Distanzierung\nvon Serdica als Gefährdung für das Nizänum. 14-15 Kai ... υπέγραψαν Nachdem die Abgesandten\nder alexandrinischen Synode in Antiochien eintrafen, konnte offensichtlich zunächst ein Konsens\nerreicht werden, da hier eine Zustimmung des Paulinus überliefert ist, in der er eindeutig die\ntheologische Möglichkeit der Dreihypostasenlehre akzeptiert und sich umgekehrt von Photinus\ndistanziert. Da die Überlieferung hier nach der Erwähnung des Carterius von Antaradus abbricht,\nbleibt unklar, wer darüberhinaus nachträglich schriftlich zugestimmt hat.\nj (=BKAOEFM SHG) 17 έγώ inc. Epiph.\n3 Άρσενο'ίτου] Αρσενοήτου AEM*HG I Σάεως] Σάϊως Η I "Ανδρω] "Ανδρών Μ 6 παρ'] παρά\nτών Ε 9 ή μ ώ ν > Ρ 10 έπιστωσάμην] έπεστησάμην Α 11 πιττάκιον] έπιτάκιον Α 9 - 1 0 ~ έκτί-\nθεσθαι δοκεΐν ΒΚΟ 9 - 1 0 έκτίθεσθαι] εκτίθεται (in mg. έκτίθεσθαι) Μ 12 ή > ΒΜ* 14 έγώ] και\nέγώ Μ 12-13 έγώ ... εύχομαι > Β 12-13 έν ... εύχομαι > G 15 εύχομαι + έγώ Αστέριος ΒΑΟΕ\nMHG 16 άπό + της G 18 Παυλΐνος + ό έπίσκοπος Epiph. I παρά] ά π ό HEpiph. 19 ΰφεοτηκός]\nTomus ad Antiochenos 11 351\nστάσεων και της μιας υποστάσεως ήτοι ουσίας και τους φρονοΰντας οΰτως. ευσε-\nβές γάρ έστι φρονεΐν και όμολογεΐν την άγίαν τριάδα έν μια θεότητι. και περί της\nενανθρωπήσεως δέ της δι' ήμας γενομένης τοΰ λόγου του πατρός ούτω φρονώ,\nκαθώς γέγραπται, δτι κατά τον Ίωάννην »ό λόγος σάρξ έγένετο«, ού κατά τούς\n5 άσεβεστάτους τους λέγοντας μεταβολήν αυτόν πεπονθέναι, άλλ' δτι άνθρωπος δι'\nημάς γέγονεν έκ της άγιας παρθένου Μαρίας και <τοΰ> άγίου πνεύματος γεννη-\nθείς. ουτε γάρ άψυχον ούτε άναίσθητον οΰτε άνόητον σώμα εΤχεν ό σωτήρ- >ουτε\nγάρ οΐόν τε ήν του κυρίου άνθρώπου δι' ήμάς γενομένου άνόητον είναι αυτού το\nσώμα<. όθεν άναθεματίζω τους άθετοΰντας τήν έν Νικαία όμολογηθεΐσαν πίστιν\n10 και μή λέγοντας >έκ τής ουσίας τοΰ πατρός< καϊ >όμοούσιον< είναι τον υίόν τω\nπατρί. άναθεματίζω δέ και τους λέγοντας τό πνεύμα τό άγιον κτίσμα δι' υίοϋ γε-\nγονός. έτι δέ άναθεματίζω καϊ Σαβελλίου και Φωτεινού και πάσαν αϊρεσιν, στοι-\nχών τη πίστει τη κατά Νίκαιαν και πάσι τοις προγεγραμμένοις.\nέρρώσθαι υμάς εύχομαι εγώ Καρτέριος· εστι δέ <επίσκοπος Άνταράδου> πό- 3\n15 λε ως Συρίας.\n4 Ιο 1,14 4 - 6 ουτε 4 ... σώμα Zitat aus torn. 7,2.\n14 Καρτέριος Carterius von Antaradus vgl. h.Ar. 5,2; fug. 3,3.\nj ( = B K A O E F M SHG) Epiph. 13 post προγεγραμμένοις des. Epiph.\n1 ήτοι ουσίας > A 2 μια + τή Μ Η 3 δέ > Epiph. I τοΰ 2 ] καϊ F 4 γέγραπται] προγέγραπται\nEpiph. I ου + γάρ Epiph. 2 - 3 ~ δΓ ήμας άνθρωπος Epiph. 6 έκ + τε Epiph. I παρθένου + θεοτό-\nK O U J ( - S H ) I Μαρίας > Epiph. I τοΰ suppl. St. 7 σωτήρ + και ένττίχειρ'ι του επισκόπου 'Αθανασίου\nEpiph. I ούτε 4 ] oü Epiph. 8 ~ αΰτοϋ εΐναι Epiph. I αύτοΰ > Η I τό] τ ω G 9 ~ τήν ... πίστιν άθε-\nτοΰντας AS 10 λέγοντας] όμολογοΰντας Epiph. I τοΰ πατρός > Epiph. I και 2 ] ή Epiph. I τόν υίόν >\nΕ 11 καϊ > SH I δι']διά τοΰ Epiph. 12 δέ > A F I καϊ 1 ] τήν Epiph. I Σαβελλίου ... Φωτεινού] Σαβέλ-\nλιον καϊ Φωτεινόν Κ I και 3 > F 14 Καρτέριος] Άστέριος Tetz I έπίσκοπος Ανταράδου suppl. St.\nΜ 813 Του αύτοΟ προς Ίοβιανόν περί πίστεως\nΤώ εύσεβεστάτω και φιλανθρωποτάτω Νικητή Αύγούστω Ίοβιανώ 'Αθανάσιος και\nοί λοιποί έττίσκοττοι οί έλθόντες εκ π ρ ο σ ώ π ο υ π ά ν τ ω ν των ά π ό της Αιγύπτου και\nΘηβαίδος και Λίβυων επισκόπων. 5\n1,1 Πρέπουσα θεοφιλεΐ βασιλεΐ φιλομαθής προαίρεσις και πόθος τ ω ν ουρανίων\nοΰτω γ α ρ αληθώς και την καρδίαν εξεις εν χειρί θεοΟ και την βασιλείαν μετ' είρή-\n2 νης πολλαΐς ετών περιόδοις διατελέσεις. θελησάσης τοίνυν της σης ευσεβείας\nμαθεΐν π α ρ ' ημών την της καθολικής εκκλησίας πίστιν εΰχαριστήσαντες έπί τ ο ύ τ ω\nτ ω κυρίω έβουλευσάμεθα π ά ν τ ω ν μάλλον την π α ρ ά τ ώ ν πατέρων όμολογηθεΐσαν 10\n3 έν Νικαία πίστιν υπομνήσαι τήν σήν θεοσέβειαν. ταύτην γ ά ρ άθετήσαντές τίνες\nΜ 816 ήμΐν μεν ποικίλως έπεβούλευσαν, δτι μή έπειθόμεθα τή άρειανή αίρέ'σει, αίτιοι δέ\nγεγόνασιν αΐρέσεως και σχισμάτων τη καθολική εκκλησία, ή μεν γ ά ρ άληθής καϊ\nεύσεβής εις τον κύριον ημών ΊησοΟν Χριστόν πίστις φανερά πάσι καθέστηκεν έκ\nτών θείων γ ρ α φ ώ ν γινωσκομένη τε και άναγινωσκομένη· έν ταύτη γ ά ρ και οί άγιοι 15\nτελειωθέντες έμαρτύρησαν και νύν άναλύσαντές είσιν έν κυρίω. εμεινεν δ' άν ή\n7 τήν' ... ΘεοΟ vgl. Prov 21,1 14-15 έκ ... άναγινωσκομένη vgl. 2Cor 3,2 15-16 έν ... κυρίω vgl.\nHebr ll,2f.39£; Phil 1,23\n1 Der Brief an den Kaiser wurde von Athanasius während seines Aufenhaltes in Antiochien (zwischen\nMitte September 363 und Ende Januar 364, vgl. hist.Ath. 4,4), eventuell auf Anfrage des Kaisers (1,2),\nnach seiner Restitution (vgl. unten die einleitende Anmerkung zu Iov., ep.Ath.) verfaßt. Dabei muß\noffen bleiben, ob der Kaiser, der auf seinem Weg nach Konstantinopel am 12.11.363 in Mopsuestia\n(CTh XI 20,1) nachgewiesen ist, zu diesem Zeitpunkt noch in Antiochien anwesend war. Der Brief\nkönnte im Zusammenhang mit der Meletianer-Synode (Sokr., h.e. III 25,6-18; Soz., h.e. VI 4,6-10)\nstehen, auf der unter Umständen auch Athanasius anwesend war (vgl. die Hinweise über die miß-\nlungenen Versuche, die Kirchengemeinschaft zwischen Athanasius und Meletius herzustellen, bei Bas.,\nep. 89,2; 258,3). Der Brief wird erwähnt in einem Brief des Apolinaris an Basilius von Caesarea (Bas.,\nep. 364). 4 - 5 oi 1 ... επισκόπων Athanasius war offensichtlich in Begleitung einer Delegation ägypti-\nscher und libyscher Bischöfe, die hier als Mitabsender des Schreibens fungieren, an den Hof nach\nAntiochien gekommen. 11-13 ταύτην ... έκκλησία Zu dieser Sicht der Entwicklungen nach der\nSynode von Nizäa vgl. die Darstellung des Athanasius in syn., h.Ar. und apol.sec. 15-16 oi ...\nτελειωθέντες Vgl. u.a. decr. 25,1.\na (=BKPO RE) b (=D Thdt. Tim.Beryt.)\n1 Toü αύτοΟ πρός Ίοβιανόν περί πίστεως α τοΰ αύτοΰ 'Αθανασίου άρχιεπισκόπου 'Αλεξανδρείας\nπρός Είοβιανόν βασιλέα D > Tim.Beryt. Thdt. 3 - 5 Τ ω ... έπισκόπων > α 3 εύσεβεστάτω α\nTim.Beryt. εύλαβεστάτω D Thdt. I φιλανθρωποτάτω] φιλανθρώπω D 4 oi 2 α Thdt. > D Tim.Beryt.\n6 φιλομαθής] θεοφιλής Ε 7 έξεις] έξις Tim.Beryt. εχεις Thdt. 7 - 8 καϊ 2 ... διατελέσεις > α 8 διατε-\nλέσεις] επιτελέσεις Thdt. 9 τούτω] τούτο D τούτοις α 10 ~ μάλλον π ά ν τ ω ν α 10-11 ~ έν Νικαία\nόμολογηθεΐσαν a 11 Νικαία + άγιωτάτην D I θεοσέβειαν] εύσέβειαν Μο. 12 έπειθόμεθα] πειθό-\nμεθα D Thdt. I άρειανή] άρειανική Tim.Beryt. 13 γεγόνασιν + τής τοιαύτης Tim.Beryt. I γ ά ρ > Thdt.\n13-14 καϊ εύσεβής > Tim.Beryt. 14 ήμών Ιησούν Χριστόν > a I καθέστηκεν + και Thdt. 16 έμαρτύ-\nρησαν] έμαρτυρήθησαν DThdt. I έν κυρίω] συν Χριστώ Tim.Beryt. I εμεινεν δ ' ] εμενεν δ' D και\nεμεινεν a I άν] ά ε ϊ Τ Ι ^ .\nEpistula ad Jovianum 1 353\nττίστις διά παντός άβλαβης, ε! μή πονηρία τινών αιρετικών παραποιήσαι ταύτην\nέτόλμησεν. "Αρειος γάρ τις και οΐ συν αύτώ διαφθεΐραι ταύτην και άσέβειαν κατ' 4\nαυτής έπεισαγαγεΐν επεχείρησαν φάσκοντες >έξ ουκ οντων< και >κτίσμα< και\n>ποίημα< καϊ >τρεπτόν< είναι τόν υιόν του ΘεοΟ. πολλούς τε έν τούτοις ήπάτησαν,\n5 ώστε και »τους δοκοϋντας εΐναί τι« συναπαχθήναι αυτών τή βλασφημία. και 5\nφθάσαντες μεν οΐ άγιοι πατέρες ημών συνελθόντες, ώς προείπομεν, έν τή κατά\nΝίκαιαν συνάδω την μεν άρειανών αϊρεσιν άνεθεμάτισαν, την δε τής καθολικής\nεκκλησίας πίστιν ώμολόγησαν εγγράφως, ώστε ταύτης πανταχού κηρυττομένης\nάποσβεσθήναι την άναφθεΐσαν αϊρεσιν παρά τών αιρετικών, ήν μεν ούν αύτη\n10 πανταχού κατά πάσαν έκκλησίαν γινωσκομένη τε και κηρυττομένη· άλλ'επειδή 6\nνύν τήν άρειανήν αϊρεσιν άνανεώσαι βουλόμενοί τίνες μεν αύτήν τήν έν Νικαία\nπαρά τών πατέρων όμολογηθεΐσαν πίστιν τετολμήκασιν άθετήσαι, τινές δε σχημα-\nτίζονται μεν όμολογεΐν αύτήν, ταΐς δέ άληθείαις άρνούνται παρερμηνεύοντες τό\nόμοούσιον και αύτοϊ βλασφημούσες εις τό πνεύμα τό άγιον έν τ ω φάσκειν αύτούς\n15 κτίσμα είναι αύτό και ποίημα διά τού υιού γεγονός, άναγκαίως Θεωρήσαντες τήν\n5 Gal 2,6 I συναπαχθήναι ... βλασφημία vgl. Gal 2,13\n2 - 4 Άρειος ... ΘεοΟ Vgl. Ar. I 5, syn. 15 und die Anathematismen des Nizänums (Urk. 24). 6 - 9 oi ...\nαιρετικών Die Synode von Nizäa wird bei Athanasius seit Ende der 50er Jahre (decr.) bis zu seinem\nBrief ad Afros immer mehr zur alleinigen, jede Häresie überführenden Glaubensnorm. 6 ώς προεί-\nπομεν d.h. in 1,2. 11-12 τήν 1 ... άθετήσαι Gemeint sind die Vertreter der Beschlüsse der Synoden\nvon Rimini und Konstantinopel 3 5 9 / 6 0 (Homöer) und die Anhänger des Aetios und Eunomios, die\nwährend der Herrschaft Julians eine eigene Kirche gebildet hatten. Von Athanasius werden beide\nGruppen polemisch miteinander identifiziert und als Arianer bezeichnet. 12-15 τινές ...γεγονός\nGemeint ist die homöusianische Gruppe um Basilius von Ankyra, die nach Sokr., h.e. III 25,2-4 und\nSoz., h.e. VI 4,3-5 versucht hatten, beim Kaiser die Aufhebung der Beschlüsse von Konstantinopel\nund damit ihre Restitution zu erreichen. Die alexandrinische Synode von 362 verurteilt ebenfalls\nHomöusianer, die das Nizänum zwar anerkennen, aber eine strikt subordinierende Pneumatologie\nvertreten (tom. 3,2, vgl. auch die ps.-ath. (eustathianische) Refutatio hypocriseos Meletii et Eusebii\n[PG 28,85-88]). Die für diese Gruppe dann geläufige Bezeichnung als Pneumatomachen ist erstmals\nbei Athanasius ep.Serap. I 32 und I V 1 zu finden.\na ( = B K P O R E ) b ( = D Thdt. Tim.Beryt.)\n1 ~ άβλαβης διά παντός a I ταύτην > D 2 έτόλμησεν] έτόλμησαν a ( - B ) I άσέβειαν] άσεßeivD\n3 έπεισαγαγεΐν λ Thdt. εϊσαγαγεΐν Tim.Beryt. έπαγαγεΐνΚ* > D 4 τρεπτόν] τ ρ ε π ώ ν Ο i πολλούς]\nπολλοίς Β I τε έν] δέ a I ήπάτησαν + τοις λόγοις α 5 συναπαχθήναι] oöv (ουν eras. E c ) άπαχθήναι α\n( - Β ) I αύτών] αύτώ Tim.Beryt. I βλασφημία] δυσφημία Thdt. I καϊ 2 ] καίτοι α 6 μέν del. Op. I άγιοι >\nTim.Beryt. I προείπομεν] προείπαμενΛ-'προεΐπονThdt. 6 - 7 έν ... αϊρεσιν] κατά την έν Νικαία\nσύνοδο να 7 άρειανών] άρειανήν Thdt. 9 άναφθεΐσαν] άναφανεΐσαν D I παρά ... αιρετικών > Ρ*\n(παρά add. P m s e c ) Tim.Beryt. 10 πανταχού > Tim.Beryt. Thdt. I έκκλησίαν + άδόλως a I τε >\nTim.Beryt. 11 νύν > Tim.Beryt. Thdt. I μέν αύτήν] ταύτην μέν λ' Ε ταύτη μέν R 12 τετολμήκασιν]\nέτόλμησαν α 1 τινές δέ] και α 13 μέν > D Thdt. I αύτήν > a 14 αύτοϊ] ούτοι Thdt. + και D I εις >\nThdt. I αύτούς] αύτοΐς D 15 ~ αύτό είναι Tim.Beryt. I αύτό > T h d t . I γεγονός] γεγενήσθαι α\n354 Epistula ad Jovianum 1-2\nέκ της τοιαύτης βλασφημίας βλάβην γινομένην κατά των λαών έπιδοΰναι τη σή\nεύλαβεία την ευ Νίκαια όμολογηθεΐσαν πίστιν έσττουδάσαμευ, Ινα γνω σου ή Θεο-\nσέβεια, μεθ' δσης άκριβείας γέγραττται και δσου πλανώνται οί τταρά ταύτην\n2,1 Γίνωσκε γάρ, θεοφιλέστατε Αύγουστε, δτι αύτη μέυ έξ αϊώνός έστι κηρυττομέ- 5\nνη, ταύτην δε ώμολόγησαν οί έν Νικαία συνελθόντες πατέρες και ταύτη σύμψηφοι\nτυγχάνουσι πασαι αϊ πανταχού κατά τόπον έκκλησίαι, αϊ τε κατά την Σπανίαν\nκαι Βρεττανίαν και Γαλλίας καί της 'Ιταλίας πάσης και Δαλματίας, Δακίας τε και\nΜ 817 Μυσίας, Μακεδονίας και πάσης Ελλάδος και αί κατά τήν Αφρι'κήν πασαι καί\nΣαρδανίαν καί Κύπρον καί Κρήτην, Παμφυλίαν τε καί Λυκίαν καί Ίσαυρίαν καί αί 10\nκατά πάσαν <τήν> Αϊγυπτον καί τάς Λιβύας καί Πόντον καί Κατπταδοκίαν καί τά\nπλησίον μέρη καί αί κατά τήν άνατολήν έκκλησίαι παρέξ ολίγων των τά Αρείου\n2 φρονούυτων. πάντων γάρ των προειρημένων τη πείρα έγνώκαμεν την γνώμην\nκαί γράμματα εχομεν. καί οΐδας, ώ θεοφιλέστατε Αύγουστε, δτι, καν όλίγοι τινές\nάντιλέγωσι ταύτη τη πίστει, ού δύνανται πρόκριμα ποιεΐν πάση τη οικουμένη. 15\nπολλω γάρ χρόνω βλαβέντες άπό της άρειανής αίρέσεως φιλονεικότερον νύν\nάνθίστανται τη εύσεβεία. καί ύπέρ τού γινώσκειν τήν σήν εύσέβειαν καίτοι γινώσ-\nκουσαν δμως έσπουδάσαμεν τήν έν Νικαία πίστιν όμολογηθεΐσαν υπό τριακοσίων\n6-13 ταύτη ... φρονούντων Ahnliche Summarien von Synoden, die in jüngerer Zeit (d.h. Ende der\n50er/Anfang der 60er Jahre) das Nizänum rezipiert hatten, finden sich in ep.Epict. 1 und ep.Afr. 1,2.\n13-14 τη ... εχομεν Wie Athanasius Nachrichten über die Beschlüsse erhalten hat, ist nicht mehr\nnachzuvollziehen; die Briefe sind nicht überliefert. 18-19 ύττό ... επισκόπων Zur Teilnehmerzahl der\nSynode von Nizäa vgl. ep.Afr. 2,1 (Anm.).\n1 γινομένην > Tim.Beryt. 2 εύλαβεία] εύσεβεία Tim.Beryt. Thdt. I έσπουδάσαμεν] έσπουδάκαμενϋ\n3 μεθ' δσης] ά μετά πάσης a I παρά ταύτην] παρ'αύτήνThdt. 4 διδάσκοντες] γινώσκοντες Β\n5 γάρ > Thdt. I αύτη] ταΰτα a I μεν + έστιν ή Thdt. I έστι > T h d t . 5 - 6 κηρυττομένη] κηρυττόμενα α\n6 ~ οΐ έν Νικαία συνελθόντες ώμολόγησαν a I ταύτη] ταύτης«' E D 7 πανταχοϋ > D T h d t . I αϊ τε]\nώστε λ' I τήν > Tim.Beryt. I την Σπανίαν] της Σπανίας Κ Ο 8 Βρεττανίαν] B p n r a v i a v D Βρεττ-\nανίας Κ Ο I και 2 > Tim.Beryt. I Δαλματίας] Δελματίας + και D 9 και 1 ] τε καί D Tim.Beryt. I πάσης +\nτης a I αϊ > α ! κατά την] κατ' Tim.Beryt. I πασαι] πασαν α 10 Σαρδανίαν] Σαρδινίαν Tim.Beryt.\nΠαμφυλίαν] Παμφυλία ö ( - B ) I Λυκίαν] Λυκία a ( - Β ) I Ίσαυρίαν] Ίσαυρία a ( - Β ) + καί Πισιδίαν\nTim.Beryt. 11 κατά πασαν] κατ' a I τήν suppl. St. I τάς > T h d t . 1 1 - 1 2 τά πλησίον μέρη] αί πλη-\nσίον ήμών α 12 αϊ] τους a I τήν > D Tim.Beryt. I άνατολήν] άνατολικήνΚΟ I έκκλησίαι] έκκλησίας\nK P έκκλησίαν α2 Ο 13 πάντων] άπάντων a I τη] καί a I έγνώκαμεν] εγνωμε ν Tim.Beryt. 14 οΐδας]\nο ϊ δ α μ ε ν Τ Ι ^ . I <3>>Thdt. 15 άντιλέγωσι] άντιλέγουσι D Tim.Beryt. I ταύτη] αύτη D I πάση τη\nοικουμένη] πάσης της οικουμένης τήν άποστολικήν πίστιν κρατούσης α 16 πολλω γάρ] εκείνοι γάρ\nπολλώβ I άπό] έκ Tim.Beryt. 1 6 - 1 7 ~ άνθίστανται νΰν α 17 εύσεβεία] θεοσεβεία Tim.Beryt. I σήν\n>α I εύσέβειαν] θεοσέβειανTim.Beryt. 18 πίστιν] σύνοδον (in mg. πίστιν) Ε I τριακοσίων Tim.Beryt.\nτριακοσίων δέκα καί (> D ) όκτώ D Thdt. των α' > α2\nEpistula ad Jovianum 3-4 355\n"Eση μεν ουν ή παρά τών πατέρων όμολογηθεΐσα πίστις έν Νικαι'α αύτη · 3,1\n»Πιστεύομευ εις ενα θεόν, πατέρα παντοκράτορα, πάντων ορατών τε και\nάοράτων ποιητήν, και εις τον ενα κύριον ΊησοΟν Χριστόν, τόν υίόν του θεοΟ,\nγεννηθέντα εκ του πατρός μονογενή, τουτέστιν εκ της ουσίας του πατρός,\n5 θεόν εκ ΘεοΟ, φως εκ φωτός, θεόν άληθινόν έκ θεού άληθινοΰ, γεννηθέντα ού\nποιηθέντα, όμοούσιον τ ω πατρί, δι' ου τά πάντα έγένετο τά τε έν τ ω οΰρα-\nνώ και τά έπϊ της γης, τόν δι' ημάς τους άνθρώπους και διά την ήμετέραν\nσωτηρίαν κατελθόντα και σαρκωθέντα, ένανθρωπήσαντα, παθόντα και\nάναστάντα τή τρίτη ημέρα, και άνελθόντα είς τους ουρανούς, έρχόμενον\n10 κρΐναι ζώντας και νεκρούς, και είς τό άγιον πνεύμα. τούς δε λέγοντας >ήν 2\nποτε δτε ούκ ήν< και >πρίν γεννηθήναι ούκ ήν< και ότι >έξ ούκ όντων έγένετο<\nή >έξ έτέρας υποστάσεως ή ούσίας< φάσκοντας είναι ή >κτιστόν< ή >τρεπτόν<\nή >άλλοιωτόν< τόν υίόν τού θεού, τούτους άναθεματίζει ή καθολική και\n15 Ταύτη τή πίστει, θεοσεβέστατε Αύγουστε, πάντας έπιμένειν άναγκαΐον ώς θεία 4,1\nκαι άποστολική και μηδένα μετακινεϊν αύτήν πιθανολογίαις και λογομαχίαις, όπερ\nπεποιήκασιν έξ άρχής οί Άρειομανΐται, >έξ ούκ όντων< τόν υίόν τού θεού λέγοντες\nκαι ότι >ήν ποτε ότε ούκ ήν< και >κτιστός< και >ποιητός< και >τρεπτός< έστι. διά 2\nτούτο γάρ, καθά προείπομεν, και ή έν Νικαία σύνοδος άνεθεμάτισε τήν τοιαύτην\n20 αΐρεσιν, τήν δε τής άληθείας πίστιν ώμολόγησεν. ού γάρ άπλώς όμοιον είρήκασι\nτόν υίόν τ ω πατρί, ϊνα μή άπλώς όμοιος θεώ, άλλ' 1 έκ θεού θεός άληθινός πιστεύ- Μ 820\n15 Ταύτη ... έπιμένειν vgl. Col 1,23 16 πιθανολογίαις vgl. Col 2,4 I λογομαχίας vgl. I T i m 6,4\n1 Έ σ τ ι . . . αΰτη Athanasius zitiert den Text des Nizänums nur hier und in dem von ihm als Anhang zu\ndecr. überlieferten Brief des Eusebius von Caesarea an seine Kirche (decr. 33,8 = Urk. 22,8). 19 καθά\nπροείπομεν d.h. in 1,5. 20 ού γ ά ρ Zur homöischen Position vgl. das Bekenntnis von Konstantinopel\na ( = B K P O R E ) £ ( = D Thdt. Tim.Beryt.)\n1 "Εστι... αΰτη] και εστίν ή έν Νικαία έκτεθεΐσα πίστις ήδε Tim.Beryt. εστι δε αΰτη ή έν Νικαία\nττίστις D Thdt. 1 - 1 4 Έστι ... έκκλησία post c. 4 Tim.Beryt. 1 έν scrib. in ras. E m s c c · 3 τόν 1 > Κ Ο\nΕ Tim.Beryt. Thdt. I θεοΰ + τόν μονογενή Tim.Beryt. 5 θεοΰ > Β\n2 6 τε] δε Ορ. 7 τ ά ... γης] έν τ ή\nγ η D Tim.Beryt. 8 και 1 > Thdt. I σαρκωθέντα + και Tim.Beryt. 9 και > Thdt. I ουρανούς + και\nTim.Beryt. 10 άγιον πνεϋμα] ττνεΰμα τ ό άγιον a I λέγοντας + cm Tim.Beryt. Thdt. 11 κ α ϊ ' + ό τ ι\nTim.Beryt. I Kai1...rjv2>D I γεννηθήναι α2 K P Tim.Beryt. γενεθήναι B O I έγένετο] έγίνετο\nTim.Beryt. 12 ή κτιστών > Tim.Beryt. 12-13 ~ ή άλλοιωτόν ή τρεπτόνώ 2 13 ή + άγίαΤΙΑ\n15 θεοσεβέστατε] Θεοφιλέστατε Thdt. > a I Αύγουστε + ή Τ ί η ι . Β ε ^ . I ~ άναγκαΐον έπιμένεινΚΟ\nπάντας > Thdt. 16 και 1 ] τε καϊ Tim.Beryt. I μηδένα] μηδέν Tim.Beryt. I αύτήν] αύτής Tim.Beryt.\n17 πεποιήκασιν] εποίησαν D Thdt. I έξ άρχής > a I Άρειομανΐται] άρειανοί D 19 προείπομεν K P\nTim.Beryt. προείπαμεν a 2 B O D Thdt. I K a i > D 20 άληθείας] έκκλησίας Tim.Beryt. I ώμολόγησεν]\nώμολόγησαν α 21 Θεώ] θεού D Thdt. 2 1 - 3 5 6 , 1 πιστεύηται] πιστεύεται D\n356 Epistula ad Jovianum 4\nηται, άλλ' ομοούσιος 'έγραψαν, δπερ ι'διόν έστι γνησίου και άληθινοΰ υιού έξ άληθι-\nνού και φύσει πατρός, άλλ' ούδέ άπηλλοτρίωσαν τό πνεύμα τό άγιον άπό τού\nπατρός και τού υιού, άλλά μάλλον συνε δόξασαν αύτό τω πατρι και τω υϊω έν τη\nμια της άγίας τριάδος πίστει διά τό και μίαν είναι την έν τη άγία τριάδι θεότητα.\na ( = Β Κ Ρ Ο RE) b ( = D Thdt. Tim.Beryt.)\n1 άλλ1] άλλά καϊ Thdt. I ομοούσιος] όμοούσαον D Thdt. I ΐδιόν > D Tim.Beryt. I ϊδιόν εστί] ίδιον ήν\nB P R E ήν ϊδιον Κ Ο I εξ > α 2 φύσει + τοϋ α 3 αύτό τω] αύτω Ε * (corr. E s l ) 4 τήν > α 5 lacunam\n'Ίσον επιστολής ΊωβιανοΟ βασιλέως πεμφθείσης προς Άθανάσιον τόν άγιώτα- Μ 813\nτον άρχιεπίσκοπον 'Αλεξανδρείας\nΤω θεοφιλεστάτω και φίλω του θεοΰ Άθανασίω Ίωβιανός. 1\n5 Του έπιεικεστάτου σου βίου και της προς τον θεόν τών όλων όμοιώσεως και τόν\nσωτήρα ήμών τόν Χρίστου διαθέσεως τά καθορθώματα ύπερθαυμάζοντες άπο-\nδεχόμεθά σε, έττίσκοττε τιμιώτατε, και ότι μέυ πάντα πόνον και τών διωκόντων τόν\nφόβον ούκ ετττηξας και κινδύνους καϊ ξίφους άπειλάς ώς σκύβαλα ήγησάμενος της\nφίλης σοι ορθοδόξου ττίστεως τους οϊακας κατέχων εως του νυν υπέρ της άληθείας\n10 άγωνίζη, ύπογραμμόν δέ τω λαω παντϊ τών πιστών και τύπον σεαυτόν της αρε-\nτής προσφερόμενος διατελείς. άνακτδταί σε τοίνυν ή ημετέρα βασιλεία και 2\nέπαυελθεΐν βούλεται πρός την τής σωτηρίας διδασκαλίαν. έπάνιθι τοίνυν είς τάς\nαγίας εκκλησίας και ποίμαινε τόν του θεοΰ λαόν, καϊ τάς υπέρ τής ημετέρας πρα-\nότητος προθύμως εύχάς άναπέμπετε είς θεόν. οϊδαμεν γάρ δτι τή σή ικεσία ημείς\n15 τε και οί συν ήμΐν τά Χριστιανών φρονοΰντες μεγάλην άντίληψιν σχοίημεν παρά\nτου υπερέχοντος θεοΰ. <..>\nNach dem Tod Julians während des Perserfeldzuges am 26. Juni 363 bei Maranga/Maronsa am Tigris\n(Socr., h.e. III 21,17; Amm. XXV 3, 9.23; 5,1; Zos., hist. III 29,1; Cons.Const. a. 363) wurde am\nfolgenden Tag Jovian zum Augustus erhoben (Socr., h.e. III 22,1; Amm. XXV 5,4; Zos., hist. III 30,1;\nCons.Const. a. 363). Erst am 19. August 363 (hist.Ath. 4,1; vgl. ind.ep.fest. 35 [a. 363]) wurde der Tod\nJulians und der Herrschaftsantritt Jovians in Alexandrien proklamiert; Athanasius befand sich (nach\nseiner Absetzung durch Julian im Jahr 362) zu diesem Zeitpunkt in der oberen Thebais (hist.Ath. 4,3).\nAuf die Nachricht hin kam er heimlich nach Alexandrien (hist.Ath. 4,4), wo seit der Ermordung\nGeorgs der Homöer Lucius Bischof war (Socr., h.e. III 4,2; IV 1,14). Am 6. Sept. 363 (ind.ep.fest. 35\n[a. 363]; hist.Ath. 4,4) bricht er (in Begleitung ägyptischer und libyscher Bischöfe; vgl. ep.Jov. 1,1) aus\nAlexandrien auf, um Jovian zu treffen und seine Restituierung zu erreichen, noch ehe Jovian in\nAntiochien auf den dortigen homöischen Bischof Euzoius treffen konnte. Auf seinem Weg nach\nAntiochien, wo er spätestens am 22. Oktober 363 (CTh X 19,2) bezeugt ist, erhielt der Kaiser den\nBrief einer Gruppe um Basilius von Ancyra (Socr., h.e. III 25,2f.; Soz., h.e. VI 4,3-5); außerdem traf er\nbereits in Edessa auf die beiden eunomianischen Bischöfe Kandidus und Arrianus (Philost., h.e. VIII\n6), die eine mögliche Wiedereinsetzung des Athanasius verhindern wollten. In Hierapoüs traf dann\nAthanasius den Kaiser und erreichte wahrscheinlich dort seine Restitution (ind.ep.fest. 35 [a. 363];\nhist.Ath. 4,4). Der nicht vollständig erhaltene Brief Jovians muß als ihre schriftliche Bestätigung gelten\n(vgl. Socr., h.e. III 24,3); Zweifel an der Echtheit sind unbegründet.\n1 ab Ίσον a1 (=BKO) R 16 ad θεοΰ a1 (=BKO) R\n1 - 2 πεμφθείσης ... Αλεξανδρείας] πρός αυτόν Κ 4 Τω ... Ίωβιανός > Κ 8 ούκ ετττηξας] ού\nκατέτττηξας R 9 σοι] σου Β 10 λαω ... σεαυτόν > R 14 άναπέμπετε] ανάπεμπε Β 15 τά Χριστια-\nνών > R I μεγάλην > R 16 Θεοΰ > Κ Ο I lacunam indicavimus\n358 Petitionee Arianorum 1\nΜ 820 Έντυχία γενομένη εν Ά ντιοχεία Ίωβιανώ βασιλεΐ, παρά Λουκίου και Βερνικιανοϋ\nκαι ετέρων τινών Άρειανών κατά Ά θανασίου έττισκόπου Αλεξανδρείας\n1 Πρώτη έντυχία, ήν έττοιήσαντο απερχομένου του βασιλέως εις κάμπον έν τη\n'Ρωμανησία πύλη 5\n1 δεόμεθά σου του κράτους και του βασιλείου σου και της εύσεβείας σου, άκουσον\nό βασιλεύς ε ΐ π ε ν τίνες έστέ και πόθεν;\nοί Άρειανοΐ εΐττον- κύριε, χριστιανοί.\nό βασιλεύς είπε· πόθεν και έκ ποίας πόλεως; 10\nοί Άρειανοΐ εΤπον Αλεξανδρείας,\nό βασιλεύς είπε - τί βούλεσθε;\nοΐ Άρειανοΐ εΤπον δεόμεθά σου του κράτους και του βασιλείου σου, έπίσκοπον\nό βασιλεύς ε ί π ε ν έκέλευσα τον πρότερον, δνπερ εϊχετε τό πρότερον, Άθανάσιον, 15\nκαθέζεσθαι έν τ ω θρόνω.\nο! Άρειανοΐ εΤπον δεόμεθά σου του κράτους· και έν έξορισμω και έν κατηγορία\nέστΐν ε τη πολλά.\n2 στρατιώτης έξαίφνης ζηλώσας άπεκρίνατο - δέομαι σου του βασιλείου, αυτός\n1 Zugrunde liegen wahrscheinlich Protokolle mehrerer, letztlich erfolgloser Petitionen der homöischen\nGemeinde von Alexandrien an Kaiser Jovian mit dem Ziel, ihren Bischof Lucius zu bestätigen oder\nwiedereinzusetzen und die Restitution des Athanasius zu verhindern. Athanasius fertigte daraus einen\nAuszug an, der seine Wiedereinsetzung durch den Kaiser vor allem gegenüber den alexandrinischen\nHomöern bestätigen sollte, aber nur als nicht ausgearbeitete Notizen überliefert ist. Die Petitionen\nwurden am 31. Oktober 363 dem Kaiser vorgetragen; zumindest eine ist durch ep.fest.(kopt) 36 auf\ndiesen Tag datiert. Sie sind auch erwähnt Soz., h.e. VI 5,2-4 und hist.Ath. 4,7. I Λουκίου Nach hist.\nAth. 4,7 und Soz., h.e. VI 5,2 war Lucius Presbyter Georgs und wurde nach Socr., h.e. III 4,2 (vgl.\nSoz., h.e. V 7,1 f.) sofort nach dessen Ermordung als Bischof eingesetzt. Nach Socr., h.e. IV 1,14 war\ner dann neben Athanasius homöischer Bischof (vgl. Thdt., h.e. IV 21,3; Ruf., h.e. X I 3). I Über\nVernicianus ist außer der Erwähnung in ep.fest.(kopt) 35 nichts bekannt. 4 - 5 απερχομένου ... πύλη\nDas Romanesia-Tor lag aller Wahrscheinlichkeit nach auf dem Weg vom Palast zum Campus, der\nwestlich der Stadt jenseits des Orontes zu lokalisieren ist. Die genaue Lage des auch bei PalL, v.Chrys.\nV 61 f. und Malalas, chron. VIII 16 (ex Paus, hist., fragm. 4 [FGrH 854, F 10]) erwähnten Tores ist\nunsicher und kann nicht mit bisher bekannten Toren identifiziert werden. 13-14 έπίσκοπον ήμΐν δός\nUnter Umständen kann daraus geschlossen werden, daß auch Lucius von Julian abgesetzt worden war.\n15-16 έκέλευσα ... θρόνω Vgl. oben die einleitende Anmerkung zur Epistula Joviani.\n1 ab Εντυχία a ( = B K O RE)\n1 γενομένη] γινομένη R 2 έττισκόπου 'Αλεξανδρείας > Κ 5 Ρωμανησία] 'Ρωμανισία Ε 9 εΤπον]\nείπαν α2 13 εΤπον] είπαν a2 I του βασιλείου] της βασιλείας Ε 17 εΤπον] είπαν et\nPetitiones Arianorum 1-3 359\nέξέτασον, τίνες είσί και πόθεν, ούτοι γάρ είσι τά λείψανα και ή παραβολή της\nΚαππαδοκίας, τά υπόλοιπα του άνοσίου εκείνου Γεωργίου, οί την πόλιν και τον\nάκουσας ό βασιλεύς έπτέρνισε τόνϊππον και άπήλθεν εις τον κάμπον.\nΔευτέρα έντυχία τών Άρειανών 2\nκατηγορίας και άποδείξεις εχομεν κατά 'Αθανασίου, όσης προ δέκα και είκοσι <καΐ\nτριάκοντα) ετών έξωρίσθη άπό των άειμνήστων Κωνσταντίνου και Κωνσταντίου,\nκαι έπι του Θεοφιλεστάτου και φιλοσοφωτάτου και μακαριωτάτου Ίουλιανοϋ εσχε\n10 την έξόρισιν.\nό βασιλεύς ε ΐ π ε ν αί πρό δέκα και είκοσι και τριάκοντα ετών κατηγορίαι ήδη\nπαρήλθον. έμοι μή λέγετε περί 'Αθανασίου· οΐδα γάρ διά τι κατηγορήθη και πώς\n15 Τρίτη έντυχία των Άρειανών 3\nκαι νυν πάλιν κατηγορίας εχομεν άλλας τινάς κατά 'Αθανασίου. 1\nό βασιλεύς είπεν ουκ εκ της πολυοχλίας και έκ τών πολυφωνημάτων τά δίκαια\nφανήσεται. άλλ' ή έκλέξασθε δύο εξ εαυτών και έκ τών του πλήθους ετέρους δύο·\nου γάρ δύναμαι προς ενα έκαστον ύμών άποφαίνεσθαι.\n20 οϊ έκ του πλήθους είπαν ούτοί είσι τά λείψανα άπό τού άνοσίου Γεωργίου τού\nέρημώσαντος τήν έπαρχίαν ήμών και 1 έν ταϊς πόλεσι βουλευτήν μή έάσαντος οΐκή- Μ 821\n1-2 τά ... Γεωργίου Georg stammte wie bereits Gregor aus Kappadokien (vgl. apol.fug. 6,2; hist.Ar.\n75,1) und wurde am 24. Dez. 361 (hist.Ath. 2,9£; vgl. Socr., h.e. III 2,2-10; chron.pasch. ad a. 361;\nPhilost., h.e. VII 2; Amm. X X I I 11,3-11) ermordet. | λείψανα Nach der im chron.pasch. ad a. 361\n(PG 92,740B) überlieferten homöischen Tradition wurden die Gebeine Georgs vernichtet, um jeden\nMärtyrerkult zu verhindern. Die Bezeichnung der Anhänger Georgs als »Reliquien« könnte ironisch\ndarauf Bezug nehmen. 7 - 8 ττρό ... Κωνσταντίου Die alexandrinischen Homöer beziehen sich auf die\nVerurteilungen und Absetzungen des Athanasius auf den Synoden von Tyrus (335), Serdica (östliche\nTeilsynode; 343) und Arles/Mailand (353/355). 9 έπι... Ίουλιανοϋ Obwohl die antichristlichen\nMaßnahmen Julians gerade die homöische Reichskirche getroffen hatten, ist die Bezeichnung Julians\nals »gottgeliebtester«, »philosophischster« und »seligster« nicht außergewöhnlich, da Julian nach\nEutrop X 16 (dimsJulianus) sogar konsekriert worden war. 9-10 Ίουλιανοϋ ... έξόρισιν Athanasius\nwurde am 24. Oktober 362 durch Julian verbannt (hist.Ath. 3,5; Jul., ep. 110-112; Socr., h.e. III 13,13 -\n14,8; Soz., h.e. V 15,1-3; Thdt., h.e. III 9) und befand sich bis August/September 363 in der oberen\nThebais (vgl. die einleitende Anmerkung zur Epistula Joviani).\na ( = B K O RE)\n7 - 8 και τριάκοντα suppl. St. 9 καϊ 2 > B 15 Τρίτη] δευτέρα Κ I τών] κατά Κ 20 εΐτταν] ε ϊ π ο ν Κ\nείσι + οί α1 21 έάσαντος St. έάσαντες α 2 1 - 2 2 οΐκήσαι] έκεΐ σε Ε * (corr. in mg.)\n360 Petitiones Arianorum 3\noi 'Αρειανοι εΐττον δεόμεθά σου, ει τίνα αν θέλης χωρίς 'Αθανασίου,\nό βασιλεύς εΐττεν εΐττον Ομϊν, δτι τά περί 'Αθανασίου ήδη διοίκησιν έσχε. και όργισ-\nθεις είπε - φέρι, φέρι.\noi 'Αρειανοι εΤπον δεόμεθά σου, εάν πέμψης Αθανάσιου, λυμαίνεται ή πόλις ήμών,\nκαι ουδείς αύτώ συνέρχεται. 5\nό βασιλεύς είπε καίτοι περιεργασάμενος εγνων, δτι καλώς φρονεί καϊ ορθόδοξος\nέστι και καλώς διδάσκει.\noi Αρειανοι εΐττον· τω μεν στόματι καλώς φθέγγεται, τη δέ ψυχή δολίως φρονεί,\nό βασιλεύς είπε - τούτο άρκετόν έστιν, ότι ύμεΐς έμαρτυρήσατε ττερϊ αυτού, ότι\nκαλώς φθέγγεται και καλώς διδάσκει, εί δέ τη γλώσση καλώς διδάσκει και λέγει, 10\nτη δέ ψυχη κακώς φρονεί, ττρός τόν θεόν έχει. άνθρωποι γάρ όντες τόν λόγον\nάκούομεν, τά δέ εγκάρδια ό θεός οίδεν.\n2 oi Αρειανοι εΐπον κέλευσον ημάς συνάγεσθαι.\nό βασιλεύς είπε· τίς γάρ κωλύει υμάς; 15\noi Αρειανοι εΐπον δεόμεθά σου, αίρεσιώτας καϊ δογματιστάς ημάς άπαγγέλλει.\nό βασιλεύς είπεν έργον αυτού έστι και τών καλώς διδασκόντων,\noi 'Αρειανοι εΐπον δεόμεθά σου τού κράτους- τούτον βαστάσαι ού δυνάμεθα, και\nτά τεμένη τών εκκλησιών περιήρει.\nό βασιλεύς ε ΐ π ε ν ούκούν ένεκεν χρημάτων ήλθετε ώδε και ούχ ένεκεν πίστεως; 20\nκαι πάλιν εΐπεν άπέλθετε και ειρηνεύετε.\nέτι προσθείς είπε πρός τούς Άρειανούς· άπέλθετε είς την έκκλησίαν, αυριον σύν-\n8 τ ή ... φρονεί vgl. Ps 31,2; IPett 2,22 11-12 άνθρωποι... οϊδεν vgl. IReg 16,7; Lk 16,15\n1 εΐ ... 'Αθανασίου E s ist auffällig, daß Lucius hier nicht genannt wird. Nach Soz., h.e. VI 5,2 hatte sich\nEuzoius von Antiochien bei Jovian für den Eunuchen Probation als Bischof verwandt (vgl. auch\nunten 4,2). 19 τά ... περιήρει Der Vorwurf bezieht sich wahrscheinlich auf die Ereignisse in Alexan-\ndrien nach der Ermordung Georgs, als Athanasius die Kirchen übernahm. 20 ενεκεν 1 ... ώδε Der\nKaiser unterstellt, daß die homöische alexandrinische Gemeinde finanzielle Entschädigung für durch\nAthanasius verlorene Kirchengebäude verlangt. 22-361,3 άπέλθετε ... 'Αθανασίου Auf Grund des\nExzerptcharakters läßt sich die Situation nicht mehr genau rekonstruieren. Offensichtlich mußten auf\nBefehl des Kaisers im Anschluß an einen Gottesdienst unterzeichnete Glaubenserklärungen vorgelegt\nwerden. O b ein Zusammenhang mit der bei Socr., h.e. III 25,6-18 und Soz., h.e. VI 4,6-11 bezeugten\ngleichzeitigen meletianischen Synode besteht, ist nicht sicher zu entscheiden; zur Forderung des\nKaisers nach Glaubenserklärungen vgl. auch ep.Jov. 1,2.\n1 εΐπον] είπαν Β a2 2 εΐπεν] εΐπον Ο 4 εΐπον] εϊπαν Β α2 6 - 7 και ορθόδοξος έστι > Κ 8 εΐπον]\nείπαν λ 2 11 ~ εχει πρός τόν θεόν Ε 14 εΐπον] εϊπαν Β α2 16 εΐπον] είπαν Β α2 18 εΐπον] εΐπαν Β\nc? 19 περιήρει St. περιήρεν α 20 ό βασιλεύς εΐπεν > α2Β Ο I ~ ώδε ήλθετε Ε 21 άπέλθετε] άπέλ-\nθατε α2 22 πρός] δός α2ΚΟ I άπέλθετε] άπέλθατε α2\nPetitiones Arianorum 3-4 361\nαξις ύμΐν εστί. και μετά την άπόλυσιν είσίν ώδε επίσκοποι και Νεμεσΐνος ώδε έστιν.\nέκαστος υμών, καθώς πιστεύει, υπογράψει. και 'Αθανάσιος ώδε έστιν ό μή είδώς\nτον της πίστεως λόγον μάθη π α ρ ά Αθανασίου, έχετε την αυριον και τήν μεθαύρι-\nον. εκ βαίνω γ ά ρ εγώ είς κάμπο ν.\nκαί τις σχολαστικός τ ώ ν κυνικών ένέτυχε τ ω βασιλεΐ - δέομαι τ ο υ βασιλείου σου 3\nπροφάσει 'Αθανασίου του επισκόπου ό καθολικός τάς οικίας μου ήρεν.\nό βασιλεύς εΤπεν εί ό καθολικός τάς οικίας σου ήρε, τί κοινόν Άθανασίω;\nετερός τις σχολαστικός Παταλάς είπε - κατηγορίαν εχω κατά 'Αθανασίου.\n10 ό βασιλεύς είπε - καϊ σύ, τί κοινόν εχεις πρός Χριστιανούς Έ λ λ η ν ών;\nτινές δέ τού πλήθους τών Άντιοχέων κατέσχον Λούκιον και προσήνεγκαν τ ώ 4\nβασιλεΐ λέγοντες· δεόμεθα του κράτους σου και του βασιλείου σου, ϊδε τίνα ήθέ-\nλησαν ποιήσαι έπίσκοπον.\nΈτέρα ευτυχία πρός τώ πυλώνι του παλατιού γενομένη παρά Λουκίου. 4\nδέομαι σου του κράτους, άκουσον μου. 1\nό βασιλεύς έστάθη και είπε - σοι αύτώ Λουκίω λέγω, π ώ ς ήλθες ώδε, π λ ο ΐ ή πεζής;\nΛούκιος εΐπε - δέομαι σου, πλοΐ.\n20 ό βασιλεύς εΐπε - πρός σέ λέγω, Λούκιε, ό θεός τοΰ κόσμου και κομήτης, ήλιος καϊ Μ 824\nσελήνη όργισθείη αύτοΐς έκείνοις τοις έμπλέουσιν άμα σοι, δτι ούκ ερριψάν σε είς\nτην θ ά λ α σ σ α ν και ή ναύς δέ έκείνη μή ϊσχη είς τον ά π α ν τ α χρόνον εύδρόμους\nττνοάς μήτε χειμαζομένη μετά τών έμπλεόντων λιμένος τύχοι.\n25 και δι' Εύζωΐου ήξίωσαν τούς περί Προβάτιον, τούς διαδόχους Εΰσεβίου και Βαρ- 2\nδίωνος, τούς ευνούχους, ώς ϊνα συστάσεως τύχωσιν οί άπιστοι Άρειανοί. και\nγνούς τούτο βασιλεύς καϊ τούς ευνούχους βασανίσας ε ί π ε ν εϊ τις έντυχεΐν βούλε-\nται κατά Χριστιανών, τοιαύτα πάθοι. και ούτως άφήκεν ό βασιλεύς.\n1 Nemesinus ist ein sonst nicht bezeugter Bischof (?). 9 Patalas ist sonst nicht bekannt. 25-28 καϊ1\n... βασιλεύς Vgl. Soz., h.e. VI 5,2-4, der allerdings den Sachverhalt etwas verdreht. 25 Euzoius, seit\nAnfang 361 als Nachfolger des Meletius Bischof von Antiochien; nach Socr., h.e. IV 21,2 setzte er\nLucius in Alexandrien ein. I Probatius war Eunuch, vielleicht Praepositus sacri cubicuü, am Hof\nJovians (PLRE 732 Probatius 2). I Eusebius war Praepositus sacri cubiculi von 337-361 (PLRE 302f.\nEusebius 11). 25-26 Bardion, vgl. h.Ar. 22,1 (Anm.).\na (=BKO RE)\n3 - 4 μεθαύριον] επαύριον Mo. 4 ~ εις κάμττον εγώ Κ* (corr. s.l.) 7 προφάσει + τοΰ Ε 16 πρός ...\nΛουκίου] ~ γενομένη τταρά Λουκίου πρός τω πυλώνι τοΰ παλατιού Κ 18 πεζής] πεζή ΒΚΟ πεζός\nΕ 21 σελήνη] μήνη a2 I έμπλέουσιν] έμπλέσουσιν Ο? 23 τύχοι] τύχη α2 27 τούτο + ό ί τ Β Ο\nDokumente ähnlich wie Lfg 8 Ap. ad Constantium Ep. ad Ioannem et Antiochum ad Palladium ad Dracontium ad Afros Tomus ad Antiochenos ad Jovianum Epistula Joviani ad A-1\nAnmeldung Für Religionsunterricht\nIn Necessariis Unitas Prolongue 2019 Wikipedia\nMehr von Doron38\nLfg 8 Ap. ad Constantium Ep. ad Ioannem et Antiochum ad Palladium ad Dracontium ad Afros Tomus ad Antiochenos ad Jovianum Epistula Joviani ad A-2\nLfg 8 Apologia ad Constantium Epistula ad Ioannem et Antiochum Epistula ad Palladium Epistula ad Dracontium Epistula ad Afros Tomus ad Antiochenos Epistula ad Jovianum Epistula Joviani ad A.pdf\nLfg 8 Apologia ad Constantium Epistula ad Ioannem et Antiochum Epistula ad Palladium Epistula ad Dracontium Epistula ad Afros Tomus ad Antiochenos Epistula ad Jovianum Epistula Joviani ad A\nLfg 5 Epistulae Dogmaticae Minores] V. Epistula Catholica\nLfg 4 Epistulae I-IV ad Serapionem] II. Epistula IIb ad Serapionem und Epistula III ad Serapionem.pdf\nJ. Leemans - Die Briefe des Isidor von Pelusium\nBeliebt in Ancient Christian Controversies