Elçinin bacardığı, bacarmadığı... - “Baş” romanı haqda SÖHBƏT\n14:20 05 May 2016 643 dəfə oxunub\nKulis.az tənqidçi Cavanşir Yusifli ilə yazıçı Qan Turalının Elçinin “Baş” romanı haqda söhbətini təqdim edir.\nQan Turalı: Elçinin təklifi ilə mən “Baş” romanını əlyazmada oxumuş və öz fikirlərimi müəllifə məktubda yazmışdım. Sonra biz görüşdük və romanı bir yerdə müzakirə etdik. Kitab çap olunanda mətbuatda bu barədə müxtəlif mülahizələr deyildi, roman haqqında xeyli yazılar yazıldı. Əlbəttə, roman öz müstəqil həyatını davam etdirir, ümumilikdə mən bu romanı bəyəndim, lakin tənqidi məqalələrdən sözün həqiqi mənasında məyus oldum. Söhbət nədən gedir? Tənqidçilərin bir hissəsi romanı öz beyinlərindəki konstruksiyaya uyğun şərh etmişdilər, tutaq ki, müəllif başqa mövzuda, başqa səpkidə əsər yazsaydı belə onların məqalələrinin tonu dəyişməyəcəkdi. Necə deyirlər, sən nə çalırsan, çal, mən “Heyvagülü” oynayacam. Siz də tənqidçisiniz, bu mətbəxə yaxından bələdsiz, problem nədir? Nəyə görə tənqidçilər yazıçını şərh etmək əvəzinə onun mətni üzərindən üçüncü sort metafizik fikirlər deyirlər? Nə zaman bizim tənqid mətnə adekvat münasibət bildirməyi öyrənəcək?\nCavanşir Yusifli: Yazıçıların indiki zamanda dialoqu, məktublaşması, zənnimcə yaxşı şeydi, keçmişlərdən qalan normal bir ənənədi. İndi baş alıb gedən xaotik prosesin içində nəsə adama xoş görünür. Mən bir fikri deyim, öz hissiyyatıma görə: insan birdən-birə haqsız olmaq istəyir... Bunun mənasını açmayacam, aqillər anlayar bəlkə. O dediyimiz ənənə hələ də içi etibarıyla korlanmayıbsa, demək yaxşıdı, davam edirsə, demək, ehtiyac var buna. O ki qaldı mətbuatdakı yazılara... Təkcə Elçin müəllimin “Baş” romanı haqda olanları demirəm. Bir haşiyə çıxım. Filan qəzetin baş redaktoru ilin ədəbi yekunlarında çıxış edir və deyir ki, filankəs ədəbi prosesə yön verir. Deyirsən, xub, versin, amma yalanı dərhal hiss edirsən. Bu adamın yazısı çıxır, montaj və plagiat. Açıb oxuyursan, məyus olursan, özünü görürsən orda, sonra başqa birisi ordakı səni götürür, o adamın əla təhlilləri kimi sitat verir. Proses budur. Yön vermək də.\nMəsələnin ikinci tərəfi. Tənqidçilərin əsəri öz beyinlərindəki konstruksiyaya uyğun təhlil etməsi. Daha doğrusu, mətnin təhlilində yanlışlıqlar... bu, uzun müddətdi belədi. İstisnasız olaraq hamıda müşahidə olunur. Sovet dövründə də var idi. Akif Hüseynovu istisna etməklə və müəyyən qeyd-şərtlə. Ancaq burda bir ayrıntı zənnimcə səhvdi və təhlükəlidi: roman yaxşıdır, hətta çox yaxşıdı, amma tənqid pisdi, məncə, tam elə deyil, roman Elçin müəllimdən kənarda, siz deyən kimi, “onun müstəqil həyatına uyğun şəkildə” təhlil edilsə çoxlu suallar meydana çıxar. İndiki halda tənqid təəssüf ki, buna imkan vermir. Bax, bir misal deyim: bir mükəmməl mətn oxuyursan, əvvəldən sona qədər izlədiyin şeylər sənə nəyisə nişan verir, göstərir, ancaq həm də bunun səbəblərini içində gizlədir, çünki bədii mətndə belə bir xüsusiyyət var, o, əsl səbəbi, mahiyyət olan şeyi nədənsə qurulmanın texnikasına ötürür və sən bunun dalınca düşüb yanılırsan. Hər şeyin bir nöqtəyə cəm olduğu yeri tapmalısan, bu isə “oxu analizini” (yəni fərqli oxunu) tələb edir, hər kəs bunu edə bilmir. Post-strukturalistlərdə “dəruni struktur” anlayışı vardı, bu daha sonralar narratologiya məsələsinə də keçdi, təhkiyənin məntiqində gizləndi. Bu məsələlərin əxz edilməsi üçün bizim tənqid uzun bir yol keçməlidir. Dişinin dibindəki acılığı zehin açıqlığına verməlidir. Mətn necə şərh olunmalıdır, epitetlərdən, metaforik yanaşmalardan necə qurtulmaq olar və sair. Oxucunun yaxşı mətni, şeiri və sairi tanıya bilməməsi sizcə hansı səbəblərlə bağlıdır? Demək, görüntüdən yüz kilometrlərlə o tərəfdə bilmədiyimiz şeylər var.\nQan Turalı: Əsəri bəyəndiyimi dedim, indi istəyirəm müsbət məziyyətlər haqqında danışım. Yazıçı mövzunu bilir, bu, ən vacib cəhətlərdən biridir. Ən sevdiyim Elçin romanı “Ölüm hökmü”dür. O romanı lap çoxdan oxumuşdum, lakin bu söhbətə hazırlaşmaq üçün yenidən vərəqləyəndə gördüm ki, ilk oxunun təravəti romanın üstündən hələ getməyib, dəqiq həyati təsvirlər, ironiya, eləcə də dövrün sərt, bəzən amansız mənzərəsi oxucuya çox rahat şəkildə ötürülür, belə demək mümkünsə oxucu da yazıçının atmosferinə düşür və özünü orda çox rahat hiss edir. Eyni şeyi “Baş” romanı haqqında da demək olar. Mən prinsip etibarı ilə yazıçının bir əsərini onun digər əsərləri ilə müqayisə etməyin tərəfdarıyam, bu konteksdə “Ölüm hökmü” romanı mənə daha doğma gəlir. Gəlin, özümüzü aldatmayaq, biz repressiya illəri haqqında da, elə romanda söhbəti keçən durğunluq illəri haqqında da çoxlu oxumuşuq, filmlərə baxmışıq, bəzən şahidlərin dilindən əhvalatlar eşitmişik, bununla belə “Ölüm hökmü” romanının çox sanballı bir roman olduğunu da görürük, yəni söhbət romandakı fakturada deyil, onu biz romansız da bilirik, söhbət o dövrün atmosferindədir, söhbət o atmosferin bayaq dediyim kimi, bizə ötürülməsindədir və yazıçının bədii təfəkküründədir. Lakin təəssüf ki, “Baş” romanı mənə “Ölüm hökmü” qədər canlı gəlmədi. Problem nədəydi? Bunu özüm üçün dürüst təsəvvür edə bilmirəm. Amma mənə elə gəlir ki, “Ölüm hökmü” romanı 80-ci illərin ədəbi hadisəsi olduğu üçün biz ona realizm tələbələri baxımından yanaşırıq, lakin XXI əsrin romanı olan “Baş” üçün bu estetikanın bir az vaxtı keçmiş görünür. Yəni, “Ölüm hökmü”ndə uğurlu olan ədəbi estetika “Baş” romanı üçün uğurlu sayılmır. Siz bu müqayisə kontekstində necə düşünürsünüz?\nCavanşir Yusifli: Əvvəlcə ondan başlayaq ki, Elçinin mətninin, yazdığı nəsr əsərlərinin məxsusi intonasiya var. Bu, məşhur bir ifadədə deyildiyi kimi, elə onun özüdür, mətnin alt qatından, ən son nöqtəsindən gələn səsdir, müəllifin səsi. Aşağıdakı pasaja diqqət edək. “... bəzən fikir xanı bu məşvərət otağından uzaqlara aparırdı, danışanın nə dediyinin fərqinə varmırdı, ancaq xanlıq taxtına oturduğu dövrdən bəri, bəlkə, ilk dəfə idi ki, onun içində məsləhətə, təklifə ülgüc ağzı kimi iti, həssas bir ehtiyac var idi, - bu boğulanın təhtəlşüur olaraq saman çöpündən yapışmaq cəhdi kimi bir şey idi və Hüseynqulu xan özü də bunu başa düşürdü.” İllərdir bu dəyişmir və dəyişməməlidir də. Ancaq burda başqa bir məsələ də var. Həmin o səs – intonasiyanı tamamlayan vahid həm də müəllifdən çox fərqli olmalıdır. Yəni, müəllifsiz yaşaya bilmək üçün. Bu məqamda biz başqa cür düşünməyə məcbur oluruq. Zənnimcə, bu məsələ Elçinin bəzi əsərlərində tam yerini tutur, bəzilərində yox. Yəni, üslub yox, stilizasiya olur, texnika yox, texniki məsələ olur. Yuxarıdakı sitatda aydın hiss edilir dediklərim:... ülgüc ağzı kimi iti, həssas ehtiyac nədir? Yəni, səhv anlamayın, bu təkcə cümlə, ifadə səhvi deyil, həmin intonasiyanın pozulması, korşalmasıdır. Yəni, səthilik, mətləbin yoğrulmadan təqdimi birbaşa intonasiyada hiss edilir, mən bunu “Baş” romanının müxtəlif pasajlarında və cümlələrində hiss edirəm; bunu biləndən və görəndən sonra mətn üzrə konstruksiyalar icad etməyə ehtiyac qalmır.\nSizin dediyiniz “Ölüm hökmü” romanını zamanında mən də oxumuşdum. Elçin müəllimin təbiriylə desək, bu “yüksək ixtisaslı roman” 80-ci illərdə yaxşı qarşılandı, o dövrün normal, yüksək ədəbi meyarları olan “Fətəli fəthi”, “Qətl günü” və sair romanalrı ilə bərabər. Elçinin özünün “Ağ dəvə” romanı və sair. “Baş” romanının bəzi məqamları “Fətəli fəthi” ilə səsləşir, sözün yaxşı mənasında bu iki romanda əşyaların personajların taleyi ilə qarışması, onlarla mətndaxili təması əsərin digər hissələri və vahidləri ilə kəsişir və bədii təbəddülat doğurur. “Ölüm hökmü” bir sıra məqamları ilə müəllifini unutdurur, onun stilizasiya fəndlərini ötüb keçir, arxada buraxır... Məsələn, taun səhnəsinin verilməsi, təsviri və sair. Ancaq Elçinin bu romanında da lüzumsuz yerlər, izah və şərhlər var. Məsələn, SİSTEMLƏ, rejimlə bağlı adi yerlər. “Ölüm hökmü”ndə bu artıq təfərrüatlar olmasaydı roman siz dediyiniz o atmosferi daha mükəmməl şəkildə ötürə bilərdi. Elçin, şübhəsiz ki, gözəl yazıçıdır, bunu burda nə deməyə, nə də sübut eləməyə ehtiyac yoxdu, indi demək caizsə, mən onunla bir yerdə çalışmışam da, görüşüb söhbətləşmişik də. Onun ədəbiyyat duyğusu, təfəkkürü daha incə mətləbləri həkk və əks etdirməyə qabildir. Mən də bunu istəyirəm. O, yaxşı mənada mətni qurur və bu işdə daha çox təhtəlşüura, onun gətirdiyi nüanslara etibar edir və buna görə də gözlənilməz olan şeylər dəyişməzlik effekti doğurur, məsələn, səhv olanı belə inandırıcılıq donunda təqdim etməyə əsaslanır, burda zənnimcə qorxulu bir şey yoxdu, məsələ kənar effektlərdən və stilizasiyadan qaçmaqdır, bu isə onun bəzi əsərlərində alınır, bəzilərində yox. Bunu demək istəyirdim.\nQan Turalı: İstəməzdim ki, Elçininsevimli ifadəsi ilə desəm, hansısa obıvatel bizim söhbətimizdən “Baş” romanını inkar etdiyimiz nəticəsini çıxartsın. Çünki roman realizm tələbləri baxımından uğurludur. Dövrün ab-havası kifayət qədər aydın şəkildə əks olunub. Təhkiyə axıcıdır. O günlərin salnaməsini oxuduqca bu günü düşünürük və fərqinə varırıq ki, vəziyyət bir elə də dəyişməyib. Romanda kapitan Ağabəyim Ağa, rus zabiti Suxaryov, Mahmud bəy, Cəfər, Lal Qafaroğlu kimi tutumlu, yaddaqalan obrazlar var. Ümumən, yazıçının nəzərdə tutduğu atmosfer, ruhi situasiyalar, dramatizm çox uğurlu şəkildə oxucuya ötürülür. Amma bu “Ölüm hökmü” deyil. Burda həyat həqiqətləri ədəbi səviyyədə ümumiləşə bilmir.\nCavanşir Yusifli: İndi “Ölüm hökmü”nü qoyaq bir tərəfə. Ancaq “Baş”dan bəhs edək. Çünki bütün müqayisələr qüsurludur. Əlbəttə, biz romanı inkar etmirik, dediyin ki, dövrün ab-havası bu əsərdə kifayət qədər uğurla əksini tapıb, ötürülüb, ancaq o gündən bu günə keçid, yəni müasirlik duyğusunun... verilməsi hissəsi ilə o qədər də razı deyiləm. “Təhkiyə axıcıdır...” ifadəsindən mənim xoşum gəlmir, yəni, roman çətin də oxuna bilər, asan da, axıcılıqla, amma bu heç də romanın məziyyəti sayıla bilməz. Birinci gəlir adi məsələ: mətləbin bədii həlli, kompozisiya “fəlsəfəsi”, onun tamlığı, “danışa” bilməsi və sair.\nNəyə görə dedim “Ölüm hökmü”nü bir qırağa qoyaq? Çünki məhz bu romanda müəllif fərqli texnologiyalardan bəhrələnməyə və bədii təfəkkürünün fərqli cəhətlərini göstərməyə cəhdlər edib. Alınıbmı, bu başqa məsələdir. Ədəbiyyatşünas Maral Yaqubovanın yaxşı bir tədqiqatı var, nəsr təfəkküründə retroskopiya imkanları barədə. Bundan çıxış edib deyə bilərik ki, müəllif bu mətnində müxtəlif zaman qatları arasında daxili ritmi tutmağa çalışır, keçmişi ələk-vələk edir, bu fonda Hüseynqulu xanın üşüməsi, yəni sırf realist cizginin hər pasajda qabardılması mətnin strukturunda əsas olanı üzə çıxarır: müəllif mətləbi, təhkiyə materialını bir neçə üsulla çözmək istəyir: realist cizgilər, metaforiklik, şərti-simvolik gedişlər və sair. Romanda estetik dinamika bu üçbucaq içində çözülür. Bu, qeyd etməliyik ki, uğurlu bir gedişdir, ancaq köhnə təhkiyə texnologiyası bu üçbucağı gizlədir, dağıdır və görünməz edir. Məşhur bir filosofun təbirincə desək, gerçəkliyi vasitəli sual altına almalı olan bədii mətn bu romanda heç də deyildiyi qədər uğurlu deyil.\nQan Turalı: Elçin romana yazdığı qısa girişdə belə deyir: “Tarixçilər, bu romandakı isimlərin hamısı ilə, buradakı məktublarla, ayrı-ayrı tarixi epizod və məqamlarla bağlı arxivlərdə axtarış aparmasınlar, çünki heç nə tapmayacaqlar”. Elçin bu girişlə bizə tarixə çox qəribə və maraqlı bir səyahətlə müjdələyir. Lakin romanı oxuduqca biz bildiyimiz tarixin bir azca fərqli, Elçinin dediyi kimi “müəllifin qəhrəmanlarını görürük”. Amma bu qəhrəmanlar tarixdəkilərdən bir elə də fərqlənmir. Yəni Elçinin qurğuladığı XIX əsr bizim bildiyimiz XIX əsrdən bir elə də fərqlənmir. Və burda biz realist ədəbiyyatı mübahisələndirməyə başlayırıq. Biz keçən dəfə realizm haqqında mənə elə gəlir ki, son dərəcə lazımlı bir söhbət elədik və bu kontekstin hələ də davam etməyinə də təbii baxmaq lazımdır. Tarixi faktlara bu qədər sədaqət gərəklidirmi?\nCavanşir Yusifli: Yazıçı “Giriş”in başqa bir yerində yazır: “...bu əsərdəki tarixi kolorot – tarixi faktlarla tanış olduqca, müəllifin hiss etrdiklərinin, onun düşüncələrinin ifadəsidir və buradakı tarixi qəhrəmanlar da müəllif üçün qeyri-tarixi qəhrəmanlar səviyyəsində “özününküdür”. Mənim gətirdiyim sitat sizin sitatdan əvvəl gəlir və bir-birini tamamlayır. Ancaq lap sonda müəllif bunu da yazır: “... və müəllifin təskinliyi ondadır ki, burada tarixlə üst-üstə düşən və müəllifin fikrincə, tarixilik baxımından əhəmiyyətli olan məqamlar da , güman ki, az deyil...”. Yəni, bu bir şərtdir. Başqa sözlə desək, bu qədər gözəl niyyətlə qurulan əsərə yanaşma, demək olarsa səhvdir. Elçin bu romanda yaradıcılığındakı estetik dominantı dəyişməyə çalışır, hətta postmodernizmdən fərqli münasibət, texnika sərgiləmək istəyir (əsəri postmodern mətn kimi təqdim və şərh edənlərlə razı deyiləm - !), illər boyu formalaşan bədii təfəkkür tipində, üslubda müəyyən korrektələr aparmaq istəyir və buna nail olmur. Dəqiq, mətləbi, hissiyyatı lap dərinlərdən göstərmək gücü olan təsvirlərlə metaforik gedişlər kəsişmir, fərqli məkanlarda cövlan edir və mətndə “ikitirəlik” yaranır. Baxın: “Manqalda közərən közlərin üzünü getdikcə nazik kül pərdəsi örtürdü və Hüseynqulu xan gözlərini manqaldan çəkib, bayaqdan bəri susub söz deməyən Molla Müzəffər Ağaya baxdı:\n- Ağa, - dedi – niyə bir söz demirsən?\nHəmişə doğrusunu söyləyən Molla Müzəffər Ağa bu dəfə də düzünü dedi:\n- Həzrət, mən bir söz deməkdə acizəm...”\nSonra gəlir Molla Müzəffər Ağanın səkkiz il qabaq baş verən hadisələrə fikrən qayıdışı. Ağa Məhəmməd şah Qacar, sərdar Zubov, Sisianov, Çar Aleksandr, Qacarın qəzəbinin qan qoxusu və Vaqifin şeiri:\nMən cahan mülkində mütləq, doğru halət görmədim,\nVə bir də bu: “..İndi isə o ilğım dalğaları get-gedə əriyirdi və nəhayət, ONUN oyanan yaddaşı dərk etdi ki, görünən o məkandan ONA baxan Baş – ONUN başıdır, ancaq bu qəfil informasiya ONU qətiyyən diksindirmədi, ONU heç vəchlə qorxutmadı, çünki ONUN varlığı şəffaf və çəkisiz idi...”\nYuxarıdakı pasaj müəllifin üslubu üçün normativ bir şeydir, hətta Molla Pənah Vaqifdən o məqamda sitatın verilməsi də onun təhkiyə texnikasına xas olan və tez-tez işlənən bir üsuldur. Ancaq bir məsələ var ki, ikinci sitatdakı əhvalat qeyri-müəyyənliyi, şəffaflığı, çəkisizliyi göstərmək əvəzinə özü qeyri müəyyənliyə uğrayır. Mənim zənnimcə, hər hansı bədii əsərdə məhz irreal şeylər, reallıqla heç bir əlaqəsi, bağı olmayan əhvalatlar gerçəkliyin özünü belə ötüb keçən gerçək şəkildə təsvir edilməlidir. Reallıq, realizm burda lazım idi.\nQan Turalı: Siz fransız ədəbiyyatı üzrə mütəxəssisiniz. Çox gözəl bilirsiniz ki, Fransada əsası qoyulan realizm hakim mövqelərini itirdi. Fransada cərəyanlar bir-birini əvəz etdikcə klassik rus yazıçıları realizm ənənələrini davam etdirdilər. Bizim ədəbiyyat da rus ədəbiyyatının güclü təsiri altında olduğuna görə bu meyllər bizim ədəbiyyatda XX əsrdə də dominant qaldı. Ruslar “Master və Marqarita” yazanda bizim əlimizdə “Şamo” vardı. Fransada və Rusiyada növbəylə öz ömrünü başa vurmuş realizm XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının əsas ideoloji xəttiydi. Eyni tendensiya əslində tarixi roman janrında da özünü göstərirdi. Yazıçılar tarixi subyektiv münasibətdən çəkinir və sənədlərə, məxəzlərə, mənbələrə sədaqət göstərməyi yaradıcılıq kredolarının əsas prinsipi elan etmişdilər. Elçinin yazıçı kimi peşəkarlığı mübahisə mövzusu ola bilməz, lakin görünən odur ki, o, Azərbaycan ədəbiyyatının estetik ülgülərinin təsiri altında qalmışdır və problem də əslində nəsrin, həm də nəslin problemidir...\nCavanşir Yusifli: Mən mənzərəyə bir az başqa rakursdan baxmaq istərdim. “Şamo” yazıldığı dövrün mətnidir və o tək deyildi, “Gələcək gün”, daha sonralar İlyas Əfəndiyevin, Əli Vəliyevin romanları, indi bu siyahını uzada bilərik, ancaq bir şey deyim, nəsrdə hər millət öz sözünü deyir, bəzən çox sentimental notlar üstündə köklənir, bəzən əhvalatçılığa, detektiv ünsürlərin mətnə daxil edilməsinə üstünlük verir, mənim fikrimcə, “Şamo” , “Saçlı”, “Pərvanə”, lap elə Əli Vəliyevin uzun romanları, yaxşı dildə yazılmış mükəmməl oçerkləri əbəs deyildi, yəni bunların hamısı bir gün öz nəticəsini mütləq verir. Bura təkcə öyrənmək, başqa mətnlərdən, millətlərdən nələrisə əxz etmək daxil deyil, həm də dərk etmə aktı gəlir, özü də zamanında. Seymur Baycanın İlyas Əfəndiyevin “Körpüsalanlar”ını dekonstruksiya etməsi niyə uğursuz idi? Çünki buna sadəcə ehtiyac yox idi. Bədii məntiq bəzən ümumi prosesin stixiyası ilə doğulur. Sən digər ədəbiyyatlardan “n” sayda əhvalatlar, süjetlər, priyomlar götürə bilərsən, bunların çoxu “kütə gedər”, niyə, çünki sənin bədii düşüncənin içindən gəlmir, onunla dialoqa girmir və sair. Nəsrdə bu kimi “dialoji xətt” böyük təsirə və əhəmiyyətə malikdir.\nElə Elçinin romanlarında da siz dediyiniz məxəzlərə istinadlar var, ətək yazıları boldur bu romanlarda. Ancaq siz deyən kimi deyil burda məsələ, məqsəd həm də “yalandan” “doğruçuluq effekti” yaratmaqdır, təhkiyənin axarını doğrayıb-kəsməkdir. Bax, “Ölüm hökmü”ndə o, buna nail olur, o döpvrdə düşünən insanların beynini laxladan ağırlıq duyulur, hiss edilir bu romanda.\nQan Turalı: Romanda müasir dövrün ruhuna ən çox aid olan hissə Ağabəyim Ağanın şeirlərinin De Forş adlı fransız nəbatatçı tərəfindən oğurlanmasıydı. Tarixdən məlumdur ki, bu əhvalat Mirzə Şəfi Vazehin başına gəlib. Onun şeirlərini tələbəsi Fridrix Bodenştedt öz adıyla çap etmişdi. Bu tarixə yeni və subyektiv bir münasibətdir və çağdaş estetika da məhz bu cür qurmaca tarix tələb edir. Roman bu ruhda qurulsaydı məncə çox yaxşı bir şey alınardı.\nCavanşir Yusifli: Tarixdən bizə məlum olan hər hansı bir məsələ indi də bizi maraqlandırırsa, şüurumuzda od yandırırsa və biz hər an o soyuğu, üşüməyi hiss ediriksə, demək bu mətləb aktualdır, müasirdir. Ağabəyim Ağanın şeirlərinin De Forş adlı fransız nəbatatçı tərəfindən oğurlanması faktı da. Gerçək fakt dondan-dona girə bilər, təkrarlana bilər. “Fransız nəbatatçı” Axundovun komediyasından gəlir. Amma təəssüf, Hatəmxan ağa obrazı yoxdu, heç olmasa alt qatda, ironiya kimi... Məsələ bu məqamda “qəlizləşir”, o mənada ki, müəllif özünə qədər bu mövzuda, bu ladda yazılan əsərlərə də müdaxilə edir, tarixləri baş-başa gətirir, bu faktlar onların oğru olması anlamına gəlmir, bizim bəsirətsizliyimizi daha çox vurğulayır, ancaq romanda bu uyğun şəkildə həllini tapa bilmir zənnimcə.\nQan Turalı: Əlbəttə, romanı öz janrına, bu janrdan irəli gələn tələblərə uyğun təhlil etməmək doğru sayılmaya bilər. Lakin bizim istinad etdiyimiz əsas məsələ müasirlik duyğusudur. Və əsas məsələ realizmin bizi saldığı tarixi böhrandan çıxış yoludur! Biz yenə də keçən söhbətə qayıtdıq. Doğrudan da göy qübbəsi altında deyilməmiş söz yoxdur.\nCavanşir Yusifli: Balzakın, yaxud Floberin romanlarını oxuyanda səndə realizmlə bağlı bir narahatlıq yaranırmı? Əlbəttə, yox! Məsələ fikrimcə realizmin köhnəlməsi şəklində qoyulmamalıdır. Hər bir yazıçının fərdi üslubu, onun təkamülü, daxili dünyası... bütün bunlar küll halında götürülməlidir. Bir müəllif kimi (elə bütün mükəmməl nasirlərdə olduğu kimi - !) Elçində də ona mane olan və onu bədii kəşflər etməyə sövq edən cəhətlər var, bunların yeganə görüş yeri bədii mətndir, burdan kənarda söhbət cəfəngiyatdır. Yəni, tənqidçi yazıçının üslub intonasiyasını tuta bilməlidir, onun zəif və güclü cəhətlərini alt qatda təhlil edə bilməlidir. Mən həmişə düşünürəm, “İbrahimbəyin səyahəti” romanı farsca yox, türkcə yazılsaydı... Axundovun “Aldanmış kəvakib” mətnindəki texnologiya ənənəsi davam etdirilsəydi... O ki qaldı rus nəsrinə, onun təsirini yapon nəsrində də, Avropa nəsrində də görürük. Bir ədəbiyyata zəif, digərinə güclü təsir edən rus nəsri yoxdur, sənin nə etmək istədyin, hansı yolu tutmağın əsasdı. Təsiri alıb xarüqələr yaradanlarla bir sırada təsir altında qalanlar da var.\nSiz dediyiniz müasirlik duyğusu müasir nəsrimizdə, elə Elçinin, Anarın, digər gənc yazıçıların roman və hekayələrində, deyək ki, Mübariz Örənin, Şərifin Ağayarın əsərlərində ifadə edilir. Əks halda bu mətnlərdən bəhs etmək düzgün olmazdı.\nBalzakın adını əbəs çəkmədik. Müəllif memar olmalıdır hardasa, qurduğuna söz ola bilməməlidir və elə etməlidir ki, oxuyan bunu Allahın yaratdığını hiss etsin. Balzakda olduğu kimi.\nQan Turalı: “Baş” romanı həm də siyasi bir romandır. Bu mənada siyasi məsələlərə də bir baş vurmaq pis olmazdı. Romanın məncə ən maraqlı cəhəti XIX əsrin geopolitik vəziyyətinin XXI əsrlə çox üzvi şəkildə bağlanmasıdır. Mən deputat Səməd Seyidovun Avropa Şurasındakı çıxışını xatırlayıram: “Bizi sendviç kimi əzirlər”. Bu mənada çox şey dəyişməyib, dəyişən bəlkə odur ki, tamaşaya yeni aktyorlar cəlb olunub. Yəni vəziyyət XIX əsrdən də mürəkkəbdir.\nCavanşir Yusifli: Elədir, Səməd müəllim bunu çox yumşaq şəkildə ifadə edib. Romanın başlanğıcında Hüseynqulu xanın üşüməsi buna işarədir. Vəziyyət dəyişmir. Düz deyirsiniz, romanda siyasi mənada gedişlər var, hətta indiki durumumuza bağlılıq da yox deyil, ancaq mülahizələr şəklində, yəni, zənnimcə “siyası roman” fərqli bir kateqoriyadır.\nQan Turalı: Bir məsələ ilə bağlı fikrinizi bilmək maraqlı olardı. Romanda çox güclü bir türkçü-millətçi ab-hava var. Lakin XIX əsrin əvvəllərində bu düşüncə forması Azərbaycan üçün xarakterik deyildi, misal üçün Bakıxanovu, sizin tədqiq etdiyiniz Axundov götürək, bu böyük şəxsiyyətlər belə türkçülük platformasından çıxış etməmişdilər. Siz bu məqamı anoxronizm kimi qəbul edirsinizmi?\nCavanşir Yusifli: Yuxarıda vurğuladığım kimi, müəllif bu romanda həm özü, həm də müasir Azərbaycan nəsri ilə sözün yaxşı mənasında qovğa edir, alınır, alınmır, hər halda qovğanın olması, başlanması əsasdır, yönverici bir faktordur. Aydındır ki, Bakıxanov, Axundov... millətçi ola bilməzdilər, ancaq onlardan sonra gələn nəsillər var, Əli bəy Hüseynzadə və sair. Yəni, bir var, müəllifin, təhkiyəçinin ekskursu, bir də var, obrazın özünün səyahəti, bunlar ayrı-ayrı və fərqli nöqtələrdə kəsişəndə maraqlı şeylər alınır, beynimizdəki tarix mifi dağılır, indiyə qədər Bakıxanov və Axundovu qəbul etməyən “ziyalıların” üzü görsənir, Elçinin özünün XIX əsər ədəbiyyatı polemikasına qoşulması, onu həll etməyə çalışması qırmızı xətt kimi keçir... Ancaq məsələ bu tarixi mətləbləri kimin düz, kimin səhv qavramasında deyil, problem yazıçının bu tipli əsərlərdə kerçəkliyi “dağıtmaq”, yarmaq gücünün olması və ya az olmasındadır. Bu simalarla bizim hələ də mübahisə etməyimiz “acı bağırsaq” ifadəsini gündəmə gətirir, yəni tarixdə elə şeylər olur ki, onlar xronologiya sərhədlərini pozurlar, bunlar zamanla qətrə-qətrə dərk edilir. Son damlası qalsa belə problem həll edilmir.


Türkiyə ISO İxracat İqlim İndeksi sentyabr ayında 51,9 artdı | RayHaber | RaillyNews\nƏSAS SƏHİFƏTÜRKİYƏMarmara Bölgesi34 İstanbulTürkiyə ISO İxracat İqlim İndeksi sentyabr ayında 51,9 artdı\nİstanbul ixracat bazarlarındakı iş şərtlərini ölçmək üçün əsas ixracat Türkiyə İstehsalat Sektoru (ICI) Türkiyə İstehsalat Sektoru İxracat İqlim İndeksi, lakin sentyabr ayında düşərək ixracat bazarlarındakı tələbin 51,9 'a düşdüyünə işarə etdi. Beləliklə, Covid-19 epidemiyasının səbəb olduğu pisləşmə dövründən sonra istehsalçıların ixrac mühiti ardıcıl üçüncü ay yaxşılaşdı.\nTürk istehsalçıları üçün ən böyük iki ixracat bazarı olan Almaniya və İngiltərədəki iqtisadi fəaliyyət sentyabr ayında güclü böyüməyə davam edərkən, ABŞ-da bərpa proqnozu davam etdi. İtaliyada tələbdə təvazökar bir artım, Fransa və İspaniyada isə tələb şərtlərində pisləşmə əlamətləri müşahidə edildi. Orta Şərqdəki iqtisadi fəaliyyət də ümumiyyətlə müsbət bir tendensiyanı izlədi.\nPress Release - İstanbul Sənaye Palatası, Türkiyənin əsas ixracat bazarı olaraq istehsal sektorundakı fəaliyyət şərtlərini ölçür (ICI), Türkiyə İstehsalat Sektoru İxracat İqlim İndeksinin sentyabr 2020 dövründəki nəticələrini açıqladı. İndeksdəki eşik dəyərinin 50,0-dan yuxarı ölçülən bütün rəqəmlər ixracat mühitinin yaxşılaşdığını, 50-dən aşağı dəyərlər isə pisləşməni göstərir.\nİstanbul Sənaye Palatası Avqust ayında 52,4 olaraq ölçülən Türkiyə İstehsalat İqlim İndeksi, sentyabr ayında 51,9 oldu, ixracat bazarlarındakı tələbin daha güclü olduğuna işarə olaraq davam etdi, lakin azaldı. Beləliklə, koronavirus (Covid-19) epidemiyasının səbəb olduğu pisləşmə dövründən sonra istehsalçıların ixrac mühiti ardıcıl üçüncü ay yaxşılaşdı.\nBir çox əsas ixrac bazarındakı epidemiyanın daralmasından sonra bərpa davam edərkən, bəzi bölgələrdə yenidən zəifləmənin əlamətləri var. Üçüncü rübün sonuna kimi ABŞ bərpa vəziyyətinin davam etdiyi bazarlardan biri idi. Bu ölkədə iqtisadi aktivlik güclü şəkildə artdı və artım ümumiyyətlə əvvəlki aya yaxın bir sürətlə davam etdi. Digər Şimali Amerika ölkələrinə baxdıqda, Kanadada istehsal çıxışı 2018-ci ilin avqust ayından bəri ən yüksək sürətlə əhəmiyyətli bir artım gördü. Meksikada istehsal sənayesi istehsalı azalmağa davam etdi.\nAvropada qarışıq bir mənzərə var idi. Türk istehsalçıları üçün ən böyük iki ixracat bazarı olan Almaniya və İngiltərədəki iqtisadi fəaliyyət sentyabr ayında da sürətlə böyüməyə davam etdi. İtaliyada tələbdə təvazökar bir artım müşahidə edildi. Bunun əksinə olaraq Fransa və İspaniyadan gələn məlumatlar tələb şərtlərinin pisləşməsinə işarə etdi. Fransadakı iqtisadi aktivlik dörd ayda ilk dəfə azalsa da, İspaniyada hasilat üst üstə ikinci aya düşdü və azalma may ayından bəri ən yüksək göstəricidir.\nYaxın Şərq müsbət bir tendensiya göstərir\nOrta Şərqdəki iqtisadi fəaliyyət ümumiyyətlə müsbət bir tendensiya göstərdi. İstehsal artımları Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Misir, Səudiyyə Ərəbistanı və Qətərdə qeydə alınıb. Livan isə iqtisadi aktivliyin azalmasından mənfi təsirlənməyə davam etdi.\nTürk istehsal ixracatında yüzdə 3 paya sahib olan BRİK ölkələri arasında sentyabr ayında ən sürətli böyümə qeydə alınan iqtisadiyyat Hindistan idi, burada istehsal altı aylıq fasilədən sonra yenidən böyümə zonasına keçdi. Braziliya, Rusiya və Çinin istehsal sektorlarında da güclü canlanma müşahidə edildi (Çin xidmətlər sektoru üçün sentyabr məlumatları 9 oktyabrda açıqlanacaq).\nİstanbul Sənaye Palatası, Türkiyə İhracat İHS İqlim İndeksinin qiymətləndirilməsində, Markit İqtisadiyyat direktoru Andrew Harker, "Türk istehsal sektorunun əsas ixracat bazarlarında bərpa işlərinin davam etdiyi, şirkətin xarici bazarlardakı satışlarına müsbət dəstək verəcəyini söylədi. Ancaq bəzi bölgələrdə pisləşmənin yenidən başladığına işarə var. Covid-19 epidemiyasının canlanması ilə bağlı narahatlıqlara görə 2020-ci ilin geri qalan hissəsi üçün ixrac tələbinin istiqaməti ilə bağlı qeyri-müəyyənlik hələ də yüksəkdir. "\nYandex-dən İzmir trafik kütləsi indeksi\nEv Qiymətləri İndeksi İyun 2020


525-ci Qəzet - Kimdir qəhrəman? - Aytac Sahədin yazısı\nEldar Əzizov: "Bu, artıq başqa Azərbaycandır"\nBöyük Fransa inqilabı zamanı kralın əsgərləri Qrev körpüsünü atəşə tutaraq üsyana qalxmış xalqı ratuşa binasına yaxınlaşmağa qoymayanda bir yeniyetmə "Əgər mən həlak olsam, unutmayın, adım Arkoldur" sözlərini qışqıraraq ratuşaya tərəf hücuma keçir. O, hücuma keçən zaman xalqı da öz arxasınca aparır. Yeniyetmə həlak olur, insanlar isə təkcə onun adını bilir.\nQəhrəmanlıq haqqında oxuduqlarımın içərisində mənə ən çox təsir edən hekayədir. Bunu oxuduqdan sonra qəhrəmanlıq anlayışı mənim üçün tamamilə başqa çalar aldı. Təsəvvür edin, adi yeniyetmə ölümün qucağına atılır və son sözləri də "Məni unutmayın" olur. Etdiyi qəhrəmanlıq bir şeyi dəyişməsə də, adını tarixə yazdıra bilir. Deməli, qəhrəmanlar təkcə etdiklərinə görə yox, həm də etmək istədiklərinə, özlərində cəsarət tapdıqlarına görə qəhrəman olurlar. Ümumiyyətlə, qəhrəman kimə deyilir? Məncə, qəhrəmanı xarakterizə edən xüsusiyyətləri bir kənara qoyub, bu sualı ikinci dəfə versək, hər kəsin qəhrəmanlıq anlayışının fərqli olduğunu görərik. Siyasi və dini dünyagörüşündən asılı olaraq kimsə özü üçün hansısa siyasi lider kimi dini lideri də qəhrəman hesab edir. Zaman və məkanın təsirini də unutmaq olmaz. Bir ölkənin cəsur sərkərdəsi digər ölkənin sadəcə düşmənidir. Zaman isə şəxsiyyətlərə başqa gözlə baxmağı öyrədir. Sağlığında dəyəri bilinməyən, daş-qalaq edilən insanlar əsrlər sonra qəhrəmana çevrilə bilir. Bəzən cəmiyyət, yaxud siyasi gedişat da süni qəhrəmanlar yaradır. Çünki belə "tablolar" idarəetmənin hər dövründə lazımi ola bilər. Tək idarəetmənin yox, elə toplumun ayrı-ayrı fərdlərinin də.\nKimi deyir ki, şərait qəhrəmanları yaradır, qəhrəmanlar isə tarixi. Kimi də deyir ki, qəhrəman olmurlar, qəhrəman doğulurlar. Mübahisəli mövzudur. Mən birinci yanaşma ilə tanış olan zaman ağlıma spartalılar gəldi. Deyilənə görə, spartalılar doğularkən onları möhkəmlik testindən keçirirdilər. Bu testdən keçən uşaqları saxlayır, keçə bilməyənləri isə öldürürdülər. Güclü və cəsur döyüşçü kimi yetişmək isə bir spartalını bir ömür boyu izləyirdi. Beləcə, müharibə meydanlarında cəsur və qorxmaz spartalılar doğulurdu. Tarixdə bu kimi nümunələr çoxdur. Əgər biz bu nümunələri birmənalı olaraq qəbul etsək, o zaman birinci yanaşma ilə razılaşmış oluruq. Digər bir məqam isə qəhrəmanların bioqrafiyasını oxuduğumuz zaman çox vaxt təxmini belə bir cümləyə rast gəlirik: "O, hələ uşaqlıqdan öz yaşıdlarından filan xüsusiyyətinə görə seçilirdi". Bu kimi cümlələrin yalnız pafosdan ibarət olduğunu düşünmürəm. Çox güman, həqiqət payı da var. Bəzi xüsusiyyətlər hələ uşaq yaşlarında özünü göstərir. Sanki qəhrəman elə qəhrəman kimi doğulur, şərait və çətinlik isə üzə çıxarır. "Dünyaya elə qəhrəman kimi gəlib" deyilən insanlardan biri də Çingiz xandır. Deyilənə görə, hələ 9 yaşında atası rəqibləri tərəfindən zəhərlənərək öldürülüb. Öz qəbiləsi ailəsini sürgünə göndərdiyi üçün anası 7 uşağını tək böyütmək məcburiyyətində qalıb. Hələ uşaq yaşlarından yaşamaq üçün ov etmək və mübarizə aparmaq məcburiyyətində qaldığı zaman yemək üstündə yaranan bir mübahisədə qardaşını öldürüb. Gəncliyində rəqib klanlar tərəfindən özü və arvadı qaçırılır. Bir müddət qul kimi yaşayır. Bütün yaşadıqlarına rəğmən, hələ 20 yaşında hörmət edilən bir döyüşçü və komandir kimi tanınır. Bir sözlə, Çingiz xan təkcə müharibələrin yox, həm də həyatının sərkərdəsi olub. Qəddarlığına, bütün yaxşı və pis cəhətlərinə baxmayaraq, tarixin gedişatına təsir göstərərək bir çoxlarının qəhrəmanına çevrilib.\nQəhrəman adamları birləşdirən bir çox ortaq cəhətlər olur - mərd, qorxmaz, sədaqətli, dürüst və s. Həyatın hər sahəsində belə insanlara rast gəlmək mümkündür. Belə adamların digər bir xüsusiyyəti kütləni arxasınca apara bilmək qabiliyyətidir. Bu qabiliyyətə sahib insanlar tarixin ən çətin dönəmlərində kütlənin bəlkə də ən çox ehtiyac duyduğu şəxslər olublar.\nBəs yaxşı, onları qəhrəman olmağa nə məcbur edir? Niyə onlar başlarını aşağı salıb sakitcə həyatlarını yaşamırlar? Biz axı bilirik ki, bəhs etdiyimiz insanların çox vaxt çətin, məşəqqətli həyatı olur. Məncə, bunun əsas səbəblərindən biri insanın mənindən də yüksəyə qalxmasıdır. İsa Muğanna "İdeal" romanında yazır ki, "İnsanın yalnız özü üçün, yəni subyektiv hissləri ilə yaşaya-yaşaya xoşbəxt olması mümkün deyil. İnsan uzunqulaq deyil ki, yoncalığa buraxasan, yeyə, doya, şıllaq ata". İnsan anlayanda ki, yalnız subyektiv xoşbəxtlik ona kifayət eləmir, başlayır cəmiyyətin xoşbəxtliyini axtarmağa. Bəlkə də, bu düşüncə insanı qəhrəmanlığa səsləyən nəğməyə çevrilir. Bu nəğmə də ideologiyanın himni olur. İdeologiyası uğrunda gözünü qırpmadan canını verməyə hazır olan qəhrəmanlar belə yetişir. "Babək" filmində Babəkin dediyi "Azadlıq. İstər acı olsun, istər şirin. Yalnız o idi məni döyüşdən döyüşə aparan. Ölüm isə mənim son silahımdır" sözləri insanın yaşadığı dəyər, ideologiya uğrunda ölümü gözə almasının mənalı təsviridir.\nMəhz buna görə qəhrəmanlar ölümün gözünə dik baxa bilirlər. Çünki uğrunda öldükləri səbəblər həm də onları yaşadır.


"Narahatçılığınız olanda həkimə gedin, mollaya yox" – Məşhur psixiatr od püskürdü | POMADA.AZ\n“Narahatçılığınız olanda həkimə gedin, mollaya yox” – Məşhur psixiatr od püskürdü\nyazar Nigar 14.11.2018, 19:27 1.8k baxış\nMəşhur psixiatr Fuad Bəşirov son günlərdə baş verən ölüm hadisəsindən sonra insanların problemləri, xəstəlikləri olan zaman həkimə deyil, molla yanına getməklərini kəskin şəkildə tənqid edib. O, bu barədə sosial şəbəkədə qeyd edib.\nPomada.az xəbər verir ki, həkim, belə insanların əksəriyyətinin faydadan çox zərər verdiyini vurğulayıb:\n“Təsəvvür edin, maşınınızın təkəri xarab olur, siz təkəri “molla” ya aparırsınız. Xəbərlərdə haqqında yazılan “cin çıxartma” məsələsi, “çıldaqda qorxuluq götürmə”, “palçıqlı su içmə”, “dua kağızın qaynadıb içmək”, “evlənsin düzələcək”, “ərə getsin düzələcək”…( bu siyahıni siz də uzada bilərsiz) eyni məna daşıyır. Avtomobillə insanı müqayisə etmək absurd olsa da….Maşınınızın bir yeri xarab olanda maşın ustası yerinə aşbaza aparmadığınız kimi, bir yeriniz ağrıyanda, səhətinizdə, düşüncənizdə bir narahatçılıq olanda həkimə gedin, “mollaya”, “vergi verilənə”, “nar ağacına” yox”.\nPsixiatr, həkim qane etməyəndə vətəndaşların həkim dəyişmək əvəzinə dərhal bu tip işlərlə məşğul olan yalançılara müraciət etməyin də düzgün olmadığını qeyd edib.\n“Əgər getdiyiniz həkim, sizi qane etmirsə, bir maşın ustası sizi qane etməyəndə başqa ustaya da göstərdiyiniz kimi, başqa bir həkimdən də məsləhət alın. Maşınınızın yağın dəyişəndə orjinalın axtarırsınızsa, öz sağlamlığınız üçün bunu niyə əsirgəyəsiniz ki?\nHeç bir şey sizdən daha qiymətli deyil.\nƏgər yenə də getsəniz, heç olmasa fiziki, mənəvi zərəri olmayanlara….” deyə Bəşirov açıqlayıb.\nMüəllif: Şahanə Quliyeva\nƏvvəlki məqalə Toyuq ətini dərisi ilə birlikdə yeyənlər…Bu xəstəliyə tutulmaq riskiniz yüksəkdir\nnövbəti məqalə İllər sonra Monika Belluççidən etiraf: “Həyatımda sevdiyim kişi var”\nToyuq ətini dərisi ilə birlikdə yeyənlər…Bu xəstəliyə tutulmaq riskiniz yüksəkdir


“ÖLKƏ SİLKƏNƏCƏK, CİDDİ PROSESLƏR BAŞ VERƏCƏK…” – Hikmət Hacızadə\n11:26 06-09-2019 400\nSabiq səfir Rusiyadakı etiraz aksiyalarına da toxundu: “Rusiyada əvvəllər də siyasi məhbuslar var idi. Sadəcə, indi onların miqdarı çoxalır. Xüsusilə son aylardakı aksiyalar məhbusların sayını artırdı. Dünyada Rusiyanın imici onsuz da bərbaddır. Bu ölkəyə qarşı sanksiyalar tətbiq olunub, onun aqressiv xarici siyasətinə görə. Bu siyasət davam etdikcə, sanksiyalar daha da artacaq. Rusiya get-gedə təcrid olunacaq. Bu isə hökumətin süqutu ilə nəticələnəcək. İndiki bu dövlət birpartiyalı sistemlə idarə oluna bilməz. Vəziyyət belədir. XIX-XX əsrlərdə bu, mümkün ola bilirdi. Amma indi mümkünsüzə çevrilib.Rusiyanın, əfsus ki, sonunu süqut gözləyir. Siyasi məhbuslarla bağlı şimal qonşumuza qarşı yeni sanksiyalar tətbiq olunacaq. Siyasi məhbuslar köhnə sanksiyalara da bəraət qazandıracaq. Əvvəllər sanksiyalar olanda müxtəlif fikirlər formalaşırdı ki, bu sanksiyalar düzdür ya yox, yaxud tətbiq edilsin, ya yox. Amma indi deyəcəklər ki, baxın, sanksiyalar düzgün imiş. Bunun üçün də sanksiyaların getdikcə genişlənəcəyini düşünmək olar”.\nH.Hacızadə Putinin iqtidardan devrilməsinin, hələ ki, mümkünsüz olduğunu söylədi:“Rusiyadakı narazı kütlənin Putin hakimiyyətini yıxmaq gücü yoxdur. Amma hökumət də narazı kütləni susdurmaq iqtidarında deyil. İkitirəlik bir sözlə yaranıb. Nə onlar bunu, nə də bunlar onları yıxa bilir. Rusiyada inqilabın baş verib-verməyəcəyini, hələ ki, heç kəs proqnozlaşdıra bilməyib. Mən də bunu deməkdə çətinlik çəkirəm. Amma ölkə silkələnəcək. Çox ciddi proseslər baş verəcək. İnqilabın olması üçün həm xalqın etirazı olmalıdır, həm də elita parçalanmalıdır. İndiki halda rus elitasının parçalanmasını görmürəm. Ola bilər ki, nə vaxtsa bu, baş tutsun. O zaman ciddi dəyişiklər ehtimalı çoxalacaq”.


"Diqlas" rəhbərliyi təhlükəsizlik qaydalarına əməl etməyib" - FHN\nMartın 1-i 18° isti olacaq\nTarix: 26-03-2019, 16:00 Oxunma sayı: 202 Bölmə: Hadisə\n"Diqlas" Ticarət Mərkəzində baş vermiş yanğının söndürülməsi işləri davam edir.\nXeberle.com trend-in istinadən məlumatına görə, bunu jurnalistlərə açıqlamasında Fövqəladə Hallar Nazirliyinin Dövlət Yanğından Mühafizə Xidmətinin Qərargah rəisi Əkbər Novruzov deyib.\nOnun sözlərinə görə, binadakı yanğın məhdudlaşdırılsa da, zirzəmidə söndürülmə işləri davam edir:\n"Yanğın saat 08:12 radələrində baş verib. 8 dəqiqə ərzində yanğınsöndürmə briqadaları hadisə yerinə çatıb. Ərazidə avtomobillərin hərəkəti tıxac yaratdığından işimizə mane olub. Artıq 1, 2, 3 və 4-cü mərtəbələrdə yanğın məhdudlaşdırılıb. Zirzəmidə söndürülmə işləri davam edir".\nFHN rəsmisi deyib ki, yanğının söndürülməsinə 100-dən çox şəxsi heyət, 20-dən artıq texnika cəlb edilib:\n"Zirzəminin bir hissəsi yanğından mühafizə olunub. Yanğın sahəsi 2 hektardan artıqdır. İlkin məlumata görə, yanğın gül dükanından başlayıb. Yanğın bölmələri hadisə yerinə çatanda artıq ticarət mərkəzinin bir hissəsinə yanğın yayılıb. Ticarət mərkəzi ilə yanaşı, ətrafdakı bitişik tikililər də yanıb. Əsasən tikinti materialları, geyim əşyaları yanıb.\nHadisə nəticəsində yanğın bölmələri əməkdaşlarından ciddi xəsarət alan olmayıb. Mülki vətəndaşlardan xəsarət alanın olub-olmaması barədə bizdə məlumat yoxdur".\nQərargah rəisi bildirib ki, ticarət mərkəzinin heç bir mərtəbəsində yanğınsöndürmə sistemi yoxdur:\n"Yanğın söndürmək üçün suyu 2 kilometrdən gətiririk. Bu da bizim işimizi çətinləşdirir. Obyekt rəhbərliyi tərəfindən yanğın təhlükəsizlik qaydalarına ciddi nəzarət olunmadığından yanğın bu cür geniş yayılıb.\nAraşdırmalardan sonra yanğının səbəbi məlum olacaq".\nMüdafiə Nazirliyindən ermənilərə Avropa Oyunları XƏBƏRDARLIĞI\nTarix: 12-03-2015, 16:58 Oxunma sayı: 812 Bölmə: Siyasət\nVaqe Avetyan: “Sumqayıtdakı qətliama görə azərbaycanlılar yox, Moskva məsuliyyət daşıyır"\nTarix: 15-01-2015, 14:03 Oxunma sayı: 1 509 Bölmə: Siyasət / Sumqayıt\nAtadan dəhşətli əməl: qızının əxlaqsızlıq etdiyini öyrənib təcili Bakıya gəldi və....\nTarix: 11-09-2019, 15:58 Oxunma sayı: 677 Bölmə: Hadisə\nSelin dağıtdığı avtomobil körpüsü istifadəyə veriləcək - Göyçayda\nTarix: 19-06-2018, 17:18 Oxunma sayı: 305 Bölmə: Region\nİyunun 2-də Göyçay çayına gələn güclü sel nəticəsində dağılan avtomobil körpüsünün bərpası\nAvtomobilin vinillə rənginin dəyişdirilməsinin dövlət rüsumu məlum oldu\nTarix: 8-05-2017, 17:10 Oxunma sayı: 1 161 Bölmə: Cəmiyyət\nSon zamanlar avtomobillərin üzərinə vinil vurulması xeyli dəb halını alıb. Avtomobil sahibləri\nAL-VERin qurbanına çevrilmişlər - VIDEO\nTarix: 20-04-2015, 08:31 Oxunma sayı: 751 Bölmə: Cəmiyyət


Cəlilabad rayon sakini A.Əliyevin idarə etdiyi avtomobildən 144 qramdan artıq metamfetamin və marixuana götürülmüşdür\n19 noyabr 2021 12:32Biləsuvar RPŞ əməkdaşlarının daxil olmuş məlumat əsasında keçirdikləri əməliyyat-axtarış tədbiri nəticəsində Cəlilabad rayon sakini A.Əliyevin idarə etdiyi “VAZ-21063” markalı avtomobilə baxış zamanı oradan 144 qramdan artıq metamfetamin və marixuana aşkar edilərək götürülmüşdür.\nGoranboy rayonu ərazisində 2 avtomobildən oğurluq etməkdə şübhəli bilinən Samux rayon sakini N.Hüseynov saxlanılmışdır\n19 noyabr 2021 12:29Goranboy RPŞ əməkdaşlarının keçirdikləri əməliyyat-axtarış tədbirləri nəticəsində rayon ərazisində 2 avtomobildən maqnitofon, səsgücləndirici, gödəkcə və akkumulyator oğurlamaqda şübhəli bilinən Samux rayon sakini, əvvəllər məhkum olunmuş N.Hüseynov saxlanılmışdır. Ətrafında aparılmış tədbirlərlə onun həmyerlisi R.Həsənovla birgə daha 2 avtomobildən akkumulyator, maqnitofon və səsgücləndirici oğurlaması müəyyən edilmişdir.\nƏməliyyat-axtarış tədbirləri nəticəsində R.Həsənov da polis əməkdaşları tərəfindən saxlanılmışdır.\nQax rayonunun Ağçay kəndi ərazisində qanunusuz ov edən şəxslər saxlanılmışlar\n19 noyabr 2021 09:46Qax RPŞ-nin əməkdaşları tərəfindən noyabrın 19-da Ağçay kəndi ərazisində qanunusuz ov edən Balakən rayon sakini P.Əmrəliyev, Dəymadağlı kənd sakinləri R.Abbasov və Ə.Məmmədov saxlanılmışlar. Ə.Məmmədovdan “İJ-18” markalı tüfəng götürülmüşdür.\nBinəqədi qəsəbəsində 11 evdən su sayğacı oğurlayan şəxs saxlanılıb\n19 noyabr 2021 14:51Binəqədi rayonunda müxtəlif ünvanlarda “Azərsu” ASC tərəfindən quraşdırılan 11 ədəd su sayğacını oğurlamaqda şübhəli bilinən şəxs saxlanılıb. Binəqədi Rayon Polis İdarəsinin 43-cü Polis Bölməsinin əməkdaşlarının həyata keçirdikləri əməliyyat nəticəsində Binəqədi qəsəbəsində qeyd edilən oğurluqları törətməkdə şübhəli bilinən Teymur Allahverdiyev tutularaq istintaqa təqdim edilib. Həmin şəxs ifadəsində oğurladığı sayğacları hissələrə ayıraraq metal qəbulu məntəqələrinə satdığını bildirib. Oğurlanan sayğaclardan bir qismi saxlanılan şəxsdən aşkar olunaraq maddi sübut kimi götürülüb.\nSabunçu rayonu ərazisində narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsi ilə məşğul olan daha 27 saxlanılıb\n19 noyabr 2021 14:41Sabunçu Rayon Polis İdarəsinin əməkdaşlarının cari ilin noyabr ayının 1-dən bu günə kimi rayon ərazisində həyata keçirdikləri əməliyyat-axtarış tədbirləri nəticəsində Zabrat, Bakıxanov, Balaxanı və digər qəsəbələrdə narkotik vasitələrin qanunuz dövriyyəsi ilə məşğul olan daha 27 nəfər saxlanılıb. Narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi ilə məşğul olan həmin şəxslər barəsində Sabunçu Rayon Polis İdarəsinin İstintaq Şöbəsində cinayət işləri başlanılıb. Həmin şəxslərdən 22-si barəsində məhkəmə orqanları tərəfindən həbs və digər növdən olan qətimkan tədbirləri seçilib. Saxlanılanlardan 5 nəfəri barəsində isə İnzibati Xətalar Məcəlləsinin müvafiq maddəsi ilə protokollar tərtib edilib və onlar cərimə olunublar. Narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi ilə məşğul olan şəxslərdən külli miqdarda narkotik vasitə və psixotrop maddələr aşkar edilib.\nGün ərzində törədilmiş 43 cinayətin üstü “isti izlər”lə açılmışdır\n18 noyabr 2021 11:48Respublikanın daxili işlər orqanları tərəfindən gün ərzində törədilmiş 43 cinayətin üstü “isti izlər”lə açılmışdır.\nƏvvəlki dövrlərdən bağlı qalmış 15 cinayətin açılması təmin olunmuşdur.\nAxtarışda olduğuna görə ümumilikdə 94 nəfər, o cümlədən borclu şəxs qismində axtarışda olan 80 nəfər saxlanılaraq aidiyyəti üzrə təhvil verilmişdir.\nCinayət törətməkdə şübhəli bilinən 46 nəfər saxlanılmışdır.\nMingəçevir şəhəri ərazisində 16 yaşlı Orxan Kərimovu odlu silahdan atəş açaraq öldürməkdə şübhəli bilinən Ə.Qasımov tutularaq istintaqa cəlb edilmişdir\n18 noyabr 2021 11:59Mingəçevir Şəhər Polis Şöbəsinə noyabrın 18-də saat 20 radələrində Yeni Həyat qəsəbəsi ərazisində Xocalı rayon sakini, 16 yaşlı Orxan Kərimovun odlu silahdan açılmış atəşlə öldürülməsi barədə məlumat daxil olmuşdur.\nAparılmış araşdırmalarla Ağdam rayon sakini, əvvəllər məhkum olunmuş Ə.Qasımovun münaqişə zəminində “Makarov” tipli tapançadan atəş açaraq O.Kərimovu qəsdən öldürməsinə əsaslı şübhələr müəyyən edilmişdir.\nFaktla bağlı Cinayət Məcəlləsinin 120.1 (qəsdən adam öldürmə) və 228.1-ci (qanunsuz olaraq odlu silah, onun komplekt hissələrini, döyüş sursatı, partlayıcı maddələr və qurğular əldə etmə, başqasına vermə, satma, saxlama, daşıma və gəzdirmə) maddələri ilə cinayət işi başlanmışdır.\nTəxirəsalınmaz əməliyyat-axtarış tədbirləri nəticəsində Ə.Qasımov şübhəli şəxs qismində tutularaq istintaqa cəlb edilmişdir. Ondan cinayəti törədərkən istifadə etdiyi “Makarov” markalı tapança və 6 ədəd patron götürülmüşdür.\nBinəqədi rayonu ərazisində “Toyota” markalı avtomobillə piyada vurulmuşdur\n18 noyabr 2021 11:55Noyabrın 18-də saat 18 radələrində Binəqədi rayonu ərazisində Bakı şəhər sakini M.Fərhadov idarə etdiyi “Toyota” markalı avtomobillə yolu keçən piyadanı vurmuş, həmin şəxs aldığı xəsarətlərdən hadisə yerində ölmüşdür.\nGoranboy rayonunun Dəliməmmədli şəhəri ərazisində “VAZ-21154” markalı avtomobillə piyada vurulmuşdur\n18 noyabr 2021 11:55Noyabrın 18-də saat 17 radələrində Goranboy rayonunun Dəliməmmədli şəhəri ərazisində Gəncə şəhər sakini O.Məmmədov idarə etdiyi “VAZ-21154” markalı avtomobillə yolu keçən piyadanı vurmuş və o, aldığı xəsarətlərdən hadisə yerində ölmüşdür.\nBinəqədi rayonu ərazisindəki 4 evin həyətindən oğurluq etməkdə şübhəli bilinən R.İsgəndərov saxlanılmışdır\n18 noyabr 2021 11:54Binəqədi RPİ 40-cı PB əməkdaşlarının keçirdikləri əməliyyat-axtarış tədbirləri nəticəsində müxtəlif vaxtlarda 4 evin həyətindən su sayğacları, elektrik naqili və təmir-tikinti alətləri oğurlamaqda şübhəli bilinən Bakı şəhər sakini R.İsgəndərov saxlanılmışdır.


Sabah - AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu əZİzxan tanriverdi “DƏDƏm qorqud”un zamani\nUniversal zaman məzmunlu zərflər Dünli-günli (gecəli-gündüzlü).\nSabah. Ərəb mənşəli bu söz “Kitab”da “yarın” mənasında müşahidə olunur: “Mərə, sabah şahinləri al, xəlvətcə ava binəlim!” (D-272). “Alar sabah” (Alar sabah sapa yerdə dikiləndə ağban evli...) birləşməsində isə günün başlanğıcı, sübh vaxtı mənasında işlənmişdir.\nSoηra. Türkoloji ədəbiyyatda “son+ğaru” modelinin inkişafı əsasında yarandığı göstərilir. “Kitab”da “soηra” şəklindədir: “Soηra oğlana gərək olur, a bəglər!” (D-126). Bu cümlədə temporallığın leksik və qrammatik ifadə vasitələri eyni semantik şaxədə birləşir: soηra (gələcək zaman anlayışlı zərf), -ur qeyri-qəti gələcək zamanın qrammatik forması; gərək olur=gərək olar).\nTaηla. “Kitab”da həm ayrılıqda, həm də birləşmə daxilində işlənib: taηla (sabah, yarın...). “Taηla qızıηı maηa verərsən” (D-183); ala taηla (sübh tezdən). “Ala taηla yeriηdən turı gəldiη, oğulı tutdurduηmı? (D-194). Dialek-tologiyaya dair ədəbiyyatda taη, taηla sözlərinin şivələrimizdə müxtəlif fonetik variantlarda mühafizə olunduğu göstərilir: danna (Bakı şivəsi) danna//dannarı (Göyçay şivəsi), daη, dəηzü – dan üzü (Qazax-Borçalı şivəsi). Yeri gəlmişkən, “Kitab”ın dilində “səhər tezdən”, “sübhdən” anlamlı “erkən” sözünə də rast gəlinir (cəmi bir dəfə işlənib): “Erkən bindilər, av yerinə vardılar” (D-272). O.Ş.Gökyayın fikrincə, “Kitab”da “erkən” sözü ayrılıqda yox, birləşmə daxilində işlənib: “erken binmek – erkenden atlanmak, erkenden atlara binmek, erkenden atlanıp yola çıkmak”1. Bizə görə, “erken” sözü “Kitab”da tam müstəqil şəkildə işlənib. Yəni həmin cümlədə “erkən” sözü zaman zərfliyi, “bindilər” isə feli xəbər vəzifəsindədir. Konkret desək, “erkən bindilər” vahidi bir sintaktik suala cavab vermədiyi üçün bir cümlə üzvü kimi götürülə bilməz. Bu isə “erkən” sözünün “Kitab”ın dilində müstəqil şəkildə işləndiyini təsdiqləyir.\nUniversal zaman məzmunlu zərflər\nDünli-günli (gecəli-gündüzlü). “Kitab”da yan-yana işlənmiş antonimlərdəndir, daha çox zaman müddətinin uzunluğunu ifadə edən vahidlər sırasında verilir. Dünli-günli sözünün “Kitab”dakı antonimliyinə mətn daxilində diqqət yetirək: “Üç gün dünli-günli yortdı” “Kitab”da bu antonim-liyin sinonim variantlarına təsadüf olunur ki, bu da “Dastan”ın zənginlik göstəricilərindən biri kimi dəyərlən-dirilə bilər: “Gecə-gündüz deməyüb yüridilər” (D-95). Ə.Rəcəbli göytürk dilində işlənmiş tünli-künli (gecəli-gündüzlü) sözünü həm sifət, həm də zərf kimi səciyyə-ləndirib: “...bu şəkilçi ilə əmələ gələn sözlər istər ayrılıqda, istərsə mürəkkəb söz kimi sifətin öz funksiyasında – təyin kimi işlənmir, daha çox mürəkkəb zərf səciyyəsi daşıyır, hər halda, cümlənin zərfliyi vəzifəsində çıxış edir”1. Deməli, müəllif “tünli-künli” sözünü şərti olaraq zərf hesab edir ki, bu da dilçiliyimizdəki uyğun nəzəriyyələrlə üst-üstə düşür.\nDaim. Ərəb dilinə məxsus olan bu söz türkologiyada, əsasən, zaman müddətinin daimliyini, uzunluğunu ifadə edən sözlər sırasında izah olunur, “Kitab”da cəmi dörd dəfə işlənib: “Həmişə Qazanın başına buηlu gəlsün, tayısı Aruzı daim aηa tursun” (D-293). Bu cümlədə həmişə və daim temporal zərflərin sinonimliyi ilə poetik mənanın qüvvətləndirilməsi də özünü göstərir (fars mənşəli həmişə temporal zərfi “Kitab”da cəmi bir dəfə işlənib).\nGenə//yenə. Türkologiyada etimologiyası, əsasən, belə göstərilir: yenə (yan – qayıtmaq, geri dönmək + -a//ə feli bağlama şəkilçisi; lüğəti mənası – geri dönərək, qayıdaraq)2. “Kitab”da iki variantda müşahidə olunur: genə. “Genə toy edib, atdan–ayğırdan, dəvədən buğra, qoyundan qoç qırdırmışdı” (D-10); yenə. “Yenə evini dikdi” (D-65). “Kitab”ın dilində “genə” sözünün ardıcıl verilmiş cümlələrdə üç dəfə təkrarlanması ilə ahəngdarlığın yaradılmasına, eyni zamanda poetik mənanın qüvvətləndirilməsinə təsadüf olunur: “Zamanla Oğuz genə yaylaya köçdi. Çoban genə bu binara gəldi. Genə qoyun ürkdi” (D-215). Bu cümlələrdəki “genə” sözünün işlənmə yeri də maraq doğurur. Belə ki, “genə” sözü birinci cümlədə üçüncü, ikinci cümlədə ikinci, üçüncü cümlədə isə birinci söz kimi işlənib. Heç şübhəsiz ki, bu cür sıralanma mətndəki “genə” sözünün semantik yükünün qabardılması ilə bağlıdır. Bir cəhəti də qeyd edək ki, “Kitab”ın dilindəki “genə” sözü müasir ədəbi dilimizdə “yenə” formqasında sabitləşib. Semantik yükü isə bir sıra dilçilər tərəfindən izah olunub. Məsələn, İ.Tahirov “yenə” sözünü düzgün olaraq “hərəkət, proses və hadisələrin zaman daxilində təkrarlılığını ifadə edən sözlərdən” biri hesab edir1.\nBu tip vahidlərin səciyyəvi cəhətlərini aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar:\n“Kitab”da üstün mövqedə görünən temporal isimlər (zaman məzmunlu isimlər), əsasən, bunları əhatə edir: ay, gecə, gün, güz, yil, zəman və s.;\n“Kitab”dakı temporal isimlərin əksəriyyəti türk mən-şəlidir: ay, gün, yil... Ərəb-fars mənşəli temporal isimlərə isə az rast gəlinir: zəman, məhəl, dəm...;\n“Dastan”ın dili baxımından səciyyəvi olan temporal isimlərin əksəriyyəti müasir Azərbaycan ədəbi dilində eynilə, bir hissəsi isə cüzi fonetik dəyişmələrlə sabitləşib: ay, gün, gecə, yaz, qış, yil... Müasir ədəbi dilimiz üçün arxaizm hesab olunan temporal isimlərin əksəriyyəti şivələrimizdə, əsasən, “Kitab”dakı forma və semantikasına uyğun işlənir: güz, öylən, ekindü...;\n“Kitab”dakı türk mənşəli temporal isimlər digər qədim türk abidələrinin dili üçün də səciyyəvidir: “Kitab”da: ay, yil, güz, qış...; Orxon-Yenisey abidələrində: ay, yıl, küz, kış...; M.Kaşğarinin “Divan”ında: ay, yıl, küz, kış...; Yusif Xas Hacibin “Qutadğu Bilig” poemasında: ay, yıl, güz, kış... Bu sözlərin hər birində qədim türkün tarixi yaşayır;\n“Kitab”dakı zaman anlayışlı isimlərin leksik-semantik qrupları rəngarəngliyi ilə fərqlənir: günün (24 saat məna-sında) hissələrinin adı kimi çıxış edən sözlər: dün (gecə) gündüz, ekindü...; fəsil adları: yaz, yay, güz, qış; vaxtın, zamanın hesablanmasını ifadə edən sözlər: ay, gün, yil... Aydındır ki, gün (günəş) nə çıxır, nə də ki batır. Yer isə öz oxu və günəş ətrafında fırlanır. Dəqiq desək, yerin öz oxu ətrafında fırlanma dövrü bir gün, Günəş ətrafında fırlanma dövrü isə bir ulduz ilidir. Amma qədim türkün, ümumən qədim dövrlərdə yaşamış insanların düşüncəsinə görə, gün (günəş) doğur (çıxır) və batır. Yəni qədim dövrün insanları işıq və qaranlığı daha çox Günəşin hərəkət trayektoriyası ilə (Günəşin hərəkət trayektoriyası: bu birləşmə sonrakı səhifələrdə də şərti olaraq verilir) əlaqə-ləndirməyə çalışıblar. Bu, eynilə müasir dilimizdə də yaşamaqdadır: Gün çıxdı, hava işıqlandı: Gün batdı, hava qaraldı. Bu mənada Günəşin bir gün ərzində (bir gecə və bir gündüz = 24 saat) görünmə vəziyyətinə görə günün hissə-lərinin adlandırılmasını “Kitab”ın dili kontekstində nəzərdən keçirək. Bəri başdan qeyd edək ki, “Kitab”ın dili bu müstə-vidə daha zəngin görünür. İlk olaraq günün hissələrinin adlarını zaman kəsiklərinə uyğun şəkildə sıralayaq:\n“Taη ötdi, gün toğdı” (D-90) = dan vaxtı, üfüq qızaran vaxt, gün çıxan vaxt, gündüz;\n“Mərə qocalar, ekindü vəqti munı maηa çevirəsiz, yiyəm” (D-226) = ekindü vəqti = günün ikinci yarısı, günorta;\n“Qaranqu axşam olanda qayğılu çoban” (D-40) = ax-şam, qaranlıq olanda, şər qarışanda;\n“Arxu beli, Ala tağı dünin aşdın” (D-186);\n“Dün uyxusından kafər otağa qoyuldı” (D-90) = dün//dünin gecə;\n“...dün burcuğında Qazan bəgiη ordısına gəldi” (D-38) = dün burcuğı = gecə yarısı.\nBu cümlələrdə işlənmiş günün hissələrinin adlarını aşağıdakı kimi sistemləşdirmək olar:\ngün toğdı (gün çıxan vaxt, gündüz) → ekindü vəqti (günün ikinci yarısı, günorta) → qaranqu axşam (axşam, şər qarışanda) → dün//dünin (gecə) → dün burcuğı (gecə yarısı) → gün toğdı (gün çıxan vaxt, gündüz = bir gün (bir gecə və bir gündüz = 24 saat). Bu sistemdəki söz və birləşmələrin semantikası onu deməyə əsas verir ki, qədim türk bir gün ərzindəki konkret zaman kəsiklərini Günəşin hərəkət trayektoriyasına (əslində, yerin öz oxu ətrafında fırlanmasına) uyğun şəkildə adlandırıb. S.Xəlilov yazır: “Cisim mərkəz kimi götürüldükdə buna məkanın (mühitin) dəyişməsi kimi də baxmaq olar. Yəni cisim fəzada (astronomik məkanda) nisbi yerini dəyişmir, amma zaman hər halda keçir; bir məkan – mühit başqası ilə əvəzlənir. Mexanikada və ya həndəsi təsəvvürlərə görə, əgər cisim (nöqtə) yerini dəyiş-məyibsə, deməli, hərəkət etməmişdir və ya başqa sözlə, zaman keçməmişdir”1. Müəllifin fikirləri də yuxarıda təqdim etdiyimiz sistemə daxil olan dil vahidlərinin təsadüfi olmadığını əsaslandırır.\nGünəşin “gün” (24 saat mənasında) adlandırılmasını M.Füzuli “Leyli və Məcnun” poemasında poetik şəkildə canlandırıb:\nGün şərti demişlər afitabı\nBillah ki, bu nüktədir hesabı,\nHər gün ki, görünməz afitabım.\nMən gün deməzəm, budur hesabım.\nBu misralarda şair obrazın həyəcanlı, sarsıntılı anlarını Günəşin “gün” adlandırılması, daha dəqiqi, “afitab (günəş) = gün şərti” kontekstində təqdim edir: əgər afitab (günəş) gö-rünmürsə, deməli, Məcnun üçün həmin gün hesabda yoxdur.\nNəsiminin şeirlərində bir beyt daxilində zaman məz-munlu isimlərin ardıcıl sıralanması ilə poetik mənanın gücləndirilməsi müşahidə olunur:\nRuzumü şəbüm, ayü yilim, həftəvü günüm\nNovruzumü eydüm, diləgüm, qədrü bəratum.\nGöründüyü kimi, şairin lirik “mən”i üçün ən müqəddəs gün bəratdır. Ərəb mənşəli “bərat” sözünün beytdəki mənası isə belədir: “...islam dininə görə: Məhəmmədə peyğəmbərlik xəbərinin verilməsi, qızı Fatimənin toyu, 12-ci imam Mehdi-nin anadan olan günü və gecəsi (bütün bu hadisələr hicri-qəməri təqviminin 8-ci ayı şəbanın 15-də olmuşdur)”1. “Bərat” lirik “mən” üçün gündüzdən, gecədən, həftədən, aydan, ildən, hətta Novruz bayramından da gözəl və müqəddəsdir – bütün günlərin fövqündə duran bir gündür. Çünki həmin gün Məhəmmədə peyğəmbərlik verilib. Bu mənada yuxarıdakı beytdə semantik dinamikanın “ruz” (gündüz) sözü ilə başlanıb “bərat” sözü ilə tamamlanması məhz poetik mənanı qüvvətləndirməyə xidmət edir. Bir cəhəti də qeyd edək ki, beytdə işlənmiş ərəb-fars mənşəli ruz, həftə və Novruz kimi zaman məzmunlu isimlərə “Kitab”ın dilində təsadüf olunmur. Daha dəqiqi, “Kitab”ın dilində bu sözlərdən ikisinin sinonimi müşahidə olunur: “ruz” – gecə, gündüz; həftə – yedi gün (“Yedi günlük azuğla “çıqayın” – D-126). Sonuncu nümunədəki “yedi gün” (lük) birləşməsi ilə “həftə” sözünün semantik tutumu eyni xətdə birləşir. Bu da həmin zaman kəsiyinin “Kitab”ın dilində leksik yox, sintaktik temporallıq vasitəsi ilə ifadə olunduğunu açıq-aydın şəkildə göstərir.\nM.Kaşğarinin “Divan”ında Günəşin doğması, yeddi qardaş ulduzunun dönməsi kimi məsələlər bədii mətnlərə istinadən izah olunur:\n“Kara tünüg keçürsədim,\nAğır unı uçursadım,\nYetigənig kaçur sadım.\nSakış içrə künüm toğdı.\nQara gecənin keçməsini dilədim,\nAğır yuxunu uçurmaq istədim,\nYeddi qardaş ulduzunu neçə dəfə saydım,\nSayarkən günəşim doğdu.\nQaranlıq gecənin keçməsini, ağır yuxunun uçmasını istədim. Yeddi qardaş ulduzunun (Böyük Ayı bürcü) dönməsini dəfələrlə saydım, mən sayarkən, nəhayət, günəşim də doğdu”1. İlkin təsəvvürə görə, “Günəş” (gün işığı) günortadan sonra qayıtmağa, dönməyə başlayır. Bu cür təsəvvürlərin ifadəsinə müasir dilimizdə də rast gəlinir: Günün dönən vaxtıdır; Gün dönəndə gələrsən. Bu semantik yük, daha doğrusu, “Günəşin dönməsi, qayırması” mənası M.Kaşğarinin “Divan”ında belə verilib: “kün kıyıldı = günəş zenitdən endi” (III cild, s.185). Qeyd edək ki, “kün kıyıldı” “günəş zenitdən keçdi” mənasına daha çox uyğun gəlir. Yaxud “Divan”dakı başqa fakta diqqət yetirək: “tünərdi yer = qaranlıq oldu. Zaman üçün də belə deyilir: tünərür-tünərmək” (II cild, s.119). Buradakı “tün” sözü “dön” felinin ilkin formalarından biri kimi görünür.\nMaraqlıdır ki, Günəşin həmin zaman kəsiyindəki hərə-kəti müasir dilimizdə “əyilmək” feli ilə ifadə olunur: “Əyilmək. Batmağa doğru meyil etmək (Günəş haqqında): Gün əyilər, saralar... (Bayatı)... Gün əyiləndən sonra sahənin üzərində dəstə-dəstə quşlar uçuşurdu (İ.Hüseynov)...”1. Çoxmənalı “əyilmək” feli bu məna yükünə görə (axşama yaxın günəşin üfüqdən çəkilməsi mənasında işlənmiş “gün əyilmək” frazeminin semantikası nəzərdə tutulur) “dönmək” (Günəşin hərəkətini ifadə etmək kontekstində) feli ilə eyni semantik yuvaya daxil olur ki, bu da dediklərimizi başqa bucaqdan təsdiqləyir. Deməli, yuxarıdakı sistemdə (günün hissələrinin adları sıralanmış sxem nəzərdə tutulur) “günorta” anlamlı “ekindü vəqti” birləşməsindən sonra “günün dönən vaxtı”, “gün dönəndə” və ya “gün əyiləndə” tipli ifadələr verilə bilər ki, bu da həmin cərgədəki semantik dinamika ilə birbaşa bağlanır. Digər tərəfdən, bu assosiativlik gecə anlamlı “dün” sözünün çoxmənalı “dön” (mək) felinin semantik konversiyası əsasında yarandığını düşünməyə əsas verir (ö→ü əvəzlənməsi də mümkündür: dön-dün). Belə ki, qədim türk dilində olduğu kimi, “Kitab”ın dilində də “gün dönəndən tan ötənə qədərki müddət” (gün dönəndən gün çıxana qədərki zaman kəsiyi) “gecə” və “dün//dünin” sözləri ilə ifadə olunub (yuxarıdakı nümunələrə bax). Bu dinamikliyi belə davam etdirmək olar: “Kitab”ın dilində “bu gündən əvvəlki gün, keçən gün, irəliki gün” mənası “dün “sözü ilə ifadə olunub ki, bu da arxada qalan gecəyə və gündüzə işarə kimi başa düşülə bilər: “Dün yoq, ötəki gün eviη bundan keçdi” (D-47). Diqqətçəkən məqamlardan biri də budur ki, müasir dilimzdəki keçmiş zaman anlayışlı “dünən” sözü türkologiyada məhz “dün +gün=dünün=dünən” modelində izah olunur. Bu isə “gecə anlamlı “dün” sözü keçmiş zaman anlayışlı “dünən” zaman zərfində daşlaşmış vəziyyətdədir” − mülahizəsini söyləməyə imkan verir.\nS.Rzasoy doğuluşla bağlı ritual-mifoloji semantikadan bəhs edərkən göstərir: “Qadın ritual-mifoloji kontekstdə hərəkəti bildirir, hərəkət funksiya ilə bağlıdır. Bu, hərəkətlə bağlı leksik-semantik söz yuvasından çıxmış ilkin köklərinin qadının funksional semantikası ilə bağlı ilkin söz kökləri ilə bağlılığı boyunca daha aydın başa düşülür:\ndoğmaq -------------- “do” kökü\ntörətmək-------------- “to” kökü (Qadın)\ntərpənmək ----------- “tə” kökü\ndurmaq --------------- “du” kökü (Hərəkət)”1.\nBu cəhət Günəşin (gün işığının) hərəkətinə uyğun olaraq adlandırılmış müddəti müəyyən olan zaman kəsiklərinin adlarında da özünü göstərir:\nKünəş//günəş toğdı//doğdu – to//do kökü, kün//gün (gündüz)\nKünəş//günəş töndü//döndü – tö//dö kökü, tün//dün (gecə)\nTün//dün, kün//gün ötdü – tünkün//düngün//dünən (arxada qalan bir gün, dünən)\nFikrimizcə, keçmiş zamanın qrammatik forması olan -dı4 şəkilçisi də çoxmənalı “dön” felinin semantik konver-siyası ilə yaranmış “dün” (dünən) sözü əsasında reallaşıb. İlk olaraq -dı4 şühudi keçmiş zaman şəkilçisinin etimologiyası ilə bağlı türkoloji ədəbiyyatdakı çoxsaylı fikirlərdən bir neçəsinə diqqət yetirək: “-dı şəkilçisi sonu -dı (-tı) ilə qurtaran feli ad əsasında yaranıb” ( R.M.Melioranski); “-dı şəkil-çisi feli adların yaranmasında iştirak edən -duq şəkilçisi əsasında formalaşıb (O.Bötlinq); “-dı şəkilçisi -t mənsubiy-yət şəkilçisi ilə -ıt4 feli isim şəkilçisi əsasında reallaşıb (N.K.Dmitriyev); “-dı şəkilçisi tur (dur) morfemindən törəmədir” (V.V.Radlov); “-dı şəkilçisi forma və semantikasına görə -t şəkilçisi qoşulmuş feli adlarla eyni xətdə birləşir, onun bir variantı kimi çıxış edir” (V.M.Nasilov)... K.Bəşirov bu cür fikirləri təqdim etdikdən sonra A.M.Şer-bakın mövqeyini müdafiə edərək yazır: “A.M.Şerbak bu qənaətə gəlir ki, -dik, -duq variantı ilə yanaşı, türk dillərində -duğ, -düg forması da olmuşdur ki, -dı4 forması bundan törəmişdir. Müəllif türk dilində mövcud olan yazduk (yazılmış) - yazdı (o yazdı) və zavallılıq (yazıqlıq) – zavallı paralellərinə istinad edərək sübuta çalışır ki, hər iki nümunədə səsdüşümünün mahiyyəti xaraktercə eyni əsasla baş vermişdir”1. İ.Vəliyev isə -dı şəkilçisinin etimologiyasına tam başqa bucaqlardan yanaşır. Müəllif ilk olaraq -dı şəkilçisinin etimologiyası ilə bağlı fikirlərin, demək olar ki, hamısını təhlil süzgəcindən keçirir. Sonra isə müxtəlif mənbələrə istinad edərək yazır: “Bizim fikrimizcə, -dı şəkilçisi qədim türk dillərində keçmiş zamanı ifadə edən -duq//-dük şəkilçisindən törəmişdir. Qədim türk tayfalarının bir neçəsində -dı//-di şəkilçili keçmiş zaman forması əvəzində onunla eyni funksiyaya malik olan -duq//-dük keçmiş zaman şəkilçisi də işlənir və bu formanın qoşulduğu fel -dı//-di şəkilçili keçmiş zamanın ifadə etdiyi mənanı bildirir, yəni bu forma vasitəsi ilə də keçmişdə icra olunmuş iş və hərəkət haqqında şahidlik yolu ilə xəbər verildiyi göstərilir: məsələn, ...Ol ya kurduk – o, yay qurdu; men ya kurduk – mən yay qurdum... Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” əsərində -duq//-dük forması qəbul etmiş fel təsriflənərkən şəxs sonluğu qəbul etmədən bütün şəxslər üzrə işlənmişdir...:\nI şəxs – mən kurduk biz kurduk\nII şəxs – sən kurduk siz kurduk\nIII şəxs – ol kurduk onlar kurduk\nİ.Vəliyev fikirlərini belə yekunlaşdırır: “Ola bilsin ki, bu forma “mən gəldük” şəklində ifadə olunmuş, sonralar tədricən şəxs əvəzliyi olan “mən” feldən sonra əlavə olun-muş (mən gördük mən), nəticədə isə gördüm forması əmələ gəlmişdir (mən gördük>mən gördük mən)> mən gördü mən> mən gördüm>gördüm)”1. Müəllifin M.Kaşğarinin “Divan”ın- dan təqdim etdiyi nümunələr də təsdiq edir ki, qədim dövrlərdə feldən sonra nə şəxs şəkilçiləri, nə də ki onların etimoloji əsası olan şəxs əvəzlikləri işlənib. Yəni keçmiş zaman funksiyasını yerinə yetirmiş -duq, -dük şəkilçisindən sonra heç bir qrammatik morfemə rast gəlinmir. Burada sual yaranır: Keçmiş zamanın qrammatik forması kimi işlənmiş -duq, -dük şəkilçisinin arxetipi kimi hansı söz götürülə bilər? Müqayisə və qarşılaşdırmalar keçmiş zamanın ilkin qram-matik formalarından biri hesab olunan -duq, -dük şəkilçisi, eləcə də şühudi keçmiş zamanın qrammatik forması kimi sabitləşmiş -dı4 şəkilçisi ilə keçmiş zaman anlayışlı “dün” (dünən) zaman zərfi arasında semantik-qrammatik bağlılıq olduğunu göstərir. Bu fikrin düzgünlüyünü belə arqumentləşdirmək olar: hər ikisi keçmiş zamanı ifadə edir, daha doğrusu, keçmiş zaman mənası birində leksik (dün, dünən), digərində qrammatik (-duq, -dük; -dı4) vasitə ilə ifadə olunub; hər ikisi, əsasən, eyni fonetik tərkibə malikdir: dün//dünən (keçmiş zaman anlayışlı zərf); -duq, -dük (keçmiş zamanın sabitləşmiş qrammatik forması); dün (dünən anlamlı) sözünün sonundakı “n” səsinin düşməsi ilə -dı4 formasının sabitləşməsi mümkündür (müq.et: örtülü – qapalı hecadan örtülü-açıq hecaya keçid nəticəsində sabitləşmiş sözlər: qapıq-qapı, qoraq-qora...); keçmiş zamanın ilkin forması kimi çıxış edən -duq, -dük morfe-mindəki “q” və “k” səslərinin düşməsi də mümkündür (yuxarıdakı sözlər kimi). Amma burada istər-istəməz yeni bir sual yaranır: keçmiş zaman anlayışlı dün (dünən) sözünün sonundakı “n” səsi ilə -duq, -dük şəkilçisindəki “q” və “k” səsləri arasında hansı bağlılıq var, onları birləşdirən cəhət nədir? Birincisi, “gecə” və “dünən” mənasında işlənmiş “dün” sözünün çoxmənalı “dön”mək felinin semantik kon-versiyası əsasında yarana bilməsini ehtimal etmişik (bax: gecə anlamlı “dün” sözünün “Günəş döndü” tipli cümlələr kontekstində izahı). İkincisi, F.Cəlilov “dön” felinin türk dillərindəki allomorflarından bəhs edərkən onun “dön-don-dün; töη-tönq-tünq” kimi variantlarını göstərir1. Bu mənada “dön” felinin ilkin formasını bərpa etməyə çalışaq: tönq//dönq. Sonuncunun -duq, -dük formasına düşə bilməsi də mümkün hadisələrdəndir. Yəni “dönq” felindəki qovuşuq “nq” səsinin “q” və “k” səsləri ilə əvəzlənməsi türk dilləri üçün səciyyəvidir. Belə ki, “... “η” səsinin qədim şəkli qovuşuq nq, nğ, ng olmuşdur ki, bunu türk dillərinə aid qədim abidələrdə, klassiklərimizdə və dialektlərimizdə görə bilərik... Daha sonralar qovuşuq “nq” səsi get-gedə öz hissələrinə parçalanmış, bir qrup dialektlərdə bu səsin “n” ünsürünə, başqa bir qrup dialektlərdə isə q, ğ, g ünsürünə üstünlük verilmişdir”2. M.Məmmədli isə qovuşuq “nq” səsinin qıpçaq qrupu türk dillərində “k” və “q” səsləri ilə əvəzlənməsini konkret faktlarla əsaslandırılıb3. Bir cəhəti də qeyd edək ki, müasir ədəbi dilimizdəki “dönmək” feli qərb şivələrində ilkin forma və semantikasına uyğun işlənir: Soηra döηərsəη; Geri döηməx` tezdi. Yaxud “nq” səs birləşməsi Şəki şivəsində eynilə mühafizə olunur: donqur (donur), danqır (danır)4. Deməli, -duq, -dük keçmiş zaman forması “dönq” (mək) felinin konversiyası əsasında yaranıb − fikri də mümkün mülahizələrdən hesab oluna bilər. Bütün bunlar keçmiş zaman anlayışlı “dün” zərfinin -dı4 qrammatik zaman formasına transformasiyasını modelləşdirməyə də imkan verir: Dün get dün = Dünən getdi. Belə bir sistem isə şəxs-xəbərlik şəkilçilərinin şəxs əvəzlikləri əsasında yarandığını təsdiqləyən nümunələrlə səsləşir: “Bən bunıη alnına niyə tayaq olurbən – tururbən = Mən niyə bunun alnına dayaq olub dururam?” (“Kitab”); “-mən tənqrigə sığınur mən = mən tanrıya sığınıram” (M.Kaşğari. “Divan”).\nKeçmiş zamanı ifadə edən -dıq feli sifət şəkilçisi qədim türk abidələri, o cümlədən “Kitab”ın dili üçün səciyyəvi olub. Müqayisə və qarşılaşdırmalar göstərir ki, müasir türk dillərində fərqli fonetik tərkiblərdə müşahidə olunan bu şəkilçinin etimologiyası ilə bağlı müxtəlif fikirlər var: B.Serebrennikovun fikrincə, “-dıq feli sifət şəkilçisi -t və -ik şəkilçilərinin sintezi əsasında yaranıb”1; S.Əlizadəyə görə, “...-dığı, -digi formalı feli sifətlər nisbət şəkilçiləri ilə fərqlənir. Həmin şəkilçilərlə formalaşan feli sifətlərin feli adlar, substantivləşmiş məsdərlər kimi dərk olunması XVI əsrin yazı dilində xüsusi nəzərə çarpan qrammatik meyil-lərdən idi”2; H.Mirzəzadə isə -dıq feli sifət şəkilçisinə tam başqa prizmadan yanaşır: “...Birincilərdən fərqli olaraq -dığı, -digi şəkilçisi tərkib etibarilə mürəkkəbdir. Buraya şühudi keçmiş zaman şəkilçisi -dı4 və isim düzəldən -q, -k, nəhayət, bir də şəxs sonluğu daxildir. -dığı, -digi şəkilçisi üçüncü şəxsi ifadə etməsinə baxmayaraq, yerinə görə hər üç şəxsin təki və cəminə görə də işlənə bilir3; Qeyd edək ki, bu fikirlər yuxarıda təqdim etdiyimiz -dıq morfeminin etimoloji əsasları ilə əks qütbdə dayanır. Fikrimizcə, -dıq şühudi keçmiş zaman forması ilə -dıq feli sifət şəkilçisi eyni xətdə birləşir. Daha doğrusu, -dıq feli sifət şəkilçisi -dıq şühudi keçmiş zaman şəkilçisindən törəmədir: birincisi, ona görə ki, hər ikisi fonetik tərkibcə eynidir; ikincisi, hər ikisi keçmiş zaman mənasını ifadəetmə xəttində birləşir; üçüncüsü, -duq feli sifət şəkilçisinin -dıq şühudi keçmiş zaman şəkilçisindən əvvəl yarana bilməsi məntiqə ziddir. Qeyd etdiyimiz kimi, -dı4 qrammatik zaman forması ilə -dıq keçmiş zamanın ilkin qrammatik forması eyni semantik yuvaya daxildir. Bu sistemdə isə “-dı4” şəkilçisi “-dıq4”-dan törəmə hesab olunur: “-dıq şəkilçisi də vaxtilə zaman şəkilçisi kimi işlənmişdir. Başqa sözlə, hazırda dilimizdə şühudi keçmiş zaman şəkilçisi kimi məhsuldar olan -dı, -di, -du, -dü qədimdə -dıq formasında olmuşdur. Zaman keçdikcə q səsi düşmüş, -dıq, -dı şəklində sabitləşmişdir. Deməli, -dıq formasını -dı şəkilçisinin adyektiv variantı adlandırmaq olar”1. Bütün bu qeydləri (eyni zamanda -dıq4 feli sifət şəkilçisinin -dıqda4 və -dıqca4 feli bağlama şəkilçilərində iştirakını) leksik və qrammatik temporallıq vasitələrinin dinamikası kontekstində sistemləşdirək:\ntönq//dönq (Günəşin dönməsini ifadə edən “dön” felinin qədim formaları) → dünq//düη//dün (“dünən” sözü-nün ilkin formaları) = -duq, -dük (keçmiş zamanın ilkin qrammatik forması = -dı, -di, -du, -dü (şühudi keçmiş zamanın tam sabitləşmiş forması);\n-duq, -dük (keçmiş zamanın ilkin qrammatik forması) → -dıq, -dük (keçmiş zamanı ifadə edən feli sifət şəkilçisinin ilkin forması)→ + mənsubiyyət şəkilçiləri = -dığım4, -dığın4, -dığı4, -dığımız4, -dığınız4, -dıqları4 (müasir Azərbaycan ədəbi dilində sabitləşmiş feli sifət şəkilçiləri);\n-duq, -dük (keçmiş zamanı ifadə edən feli sifət şəkilçisinin ilkin forması) → + -da2 = -dıqda4 (feli bağlama şəkilçisi);\n-duq, -dük (keçmiş zamanı ifadə edən feli sifət şəkilçisinin ilkin forması) → = -ca2 = -dıqca4 (feli bağlama şəkilçisi).\nGöründüyü kimi, Günəşin hərəkət trayektoriyası ilə bağlı olaraq yaranmış sözlər zaman məzmunlu isim və zərfləri, keçmiş zamanı ifadə edən -dı4 qrammatik şəkilçisini, keçmiş zaman məfhumunu özündə ehtiva edən -dıq4 (-dığım4, -dığın4, -dığı4, -dığımız4, -dığınız4, -dıqları4) feli sifət şəkilçisini, hətta -dıqda4, -dıqca4 kimi feli bağlama şəkilçilərini də əhatə edir.\nDün//gecə, gündüz sözlərini, eyni zamanda fəsil adlarını Günəşin (işığın) hərəkəti trayektoriyası və düşmə dərəcəsi baxımından nəzərdən keçirək. Bəri başdan qeyd edək ki, M.Kaşğarinin “Divan”ında “qış” sözünün “kışar” (Günəş göyün ortasından çəkilsə. Yenə belə deyilir – kışar-kışmak (MK. III, səh.179), “güz” (payız) sözünün “küzər” (öd küzərdi= mövsüm payızlaşdı. Payız fəsli girdi...küzərür – küzərmək. MK.II. səh.113) şəklində işlənməsinə rast gəlinir. “Kitab”dakı “dan vaxtı, üfüq qızardığı vaxt” anlamlı “alar” (“Alar sabah Dirsə xan qalqubanı yerindən uru turıb...”) sözü də həm müəyyən zaman kəsiyini ifadə etməsinə, həm də formasına görə M.Kaşğarinin “Divan”ında işlənmiş kışar (qış), küzər (güz-payız) sözləri ilə səsləşir, onlarla eyni semantik yuvaya daxil olan sözlərdən biri kimi çıxış edir. Bu mənada günün hissələrini ifadə edən sözlərin (gecə. gündüz...) həmçinin fəsil adlarının (yaz, yay, güz (payız), qış) izahında həmin formaya uyğun (kışar – qış; küzər-güz; alar – sübh vaxtı) bərpa məqbul hesab oluna bilər. Məsələn, belə:\n− kün//gün (işıq) al + ar = alar (qızarmaq) = alar vaxtı, üfüq qızaranda;\n− kün//gün (işıq) tüş//duş + ər = küntüşər//gündüşər →küntüşər//qündüşər = küntüş//küntüs → küntüz = gündüz (gün düzər = gündüz modelində də düşünülə bilər);\n− kün//gün (işıq) tön//dön + ər = tönər//dönər = tün//dün (gecə);\n− kün//gün (işıq) keç + ər = keçər→keçə = gecə;\n− kün//gün (işıq) yar + ar = yarar (məcazi mənada: göyü iki yerə bölər) → yarar → yazar + yaz;\n− kün//gün (işıq) yay + ar = yayar (işığın çox yayılması, işıqlanma dərəcəsinin çox olması) = yay;\n− kün//gün (işıq) + küz (köz) + ər = küzər → küz = güz (payız);\n− kün//gün (işıq) kış//qış + ar = kışar//qışar = kış//qış = qış...\nMaraqlıdır ki, 30 günün (əslində, 29,5 günün) ay adlandırılması gecələr Günəş işığı ilə işıqlanan Ayın yer ətrafında 1 dəfə dövrə vurması ilə bağlıdır. 12 ay və ya 365 günün yıl//yil//il adlandırılması da assosiativ olaraq Günəş işığını, işıq, od anlamlı yal//yıl morfemini yada salır. Buraya qədər dediklərimiz “Kitab”da işlənmiş zaman məzmunlu isimlərin hər birini ayrılıqda, həm də tarixi-linqvistik müstəvidə nəzərdən keçirməyi diktə edir. “Kitab”dakı zaman anlayışlı isimləri leksik-semantik xüsusiyyətlərinə görə üç istiqamətdə qruplaşdırmaq olar:


Doğum sonrası depresiyadan qurtulmağın yolları » wWw.Qadinlar.Biz ~ Qadınlar Bir Incidir! Populyar Qadın Saytı\nTarix: 8-04-2013, 07:00\nSəs ver: Doğum edən hər 10 qadından birində Doğum sonrası depressiyasının ortaya çıxdığı təsbit edilmişdir.\nDSD Əlamətləri bunlardır;\n1. Şiddətli hüzn ya da boşluq duyğusu, romantik küntlük ya da laqeydlik\n2. Ailə, yoldaş ya da kef verən fəaliyyətlərdən uzaq dayanma\n3. Davamlı yorğunluq, yuxuya getmə pozuqluğu\n4. Həddindən artıq yemə ya da iştah itkisi\n5. Müvəffəqiyyətsizlik ye də çatışmazlıq duyğusu\n6. Körpələ əlaqədar qayğı duyma\n7. Körpəyə maraq duymama mövzusunda sıx qayğı\n8. İntihar düşüncələri\n9. Körpəyə zərər vermə qorxusu\nBəzi vəziyyətlər DSD üçün risk yaratmaqdadır;\n- Daha əvvəl depressiya yaşamış olmaq\n- Hamiləlik və doğum müddətinin zədədik keçməsi\n- Yoldaşla əlaqədar problemlərin varlığı\n- Məhdud ictimai dəstək\nDSD demək üçün depressiya ifadə edilərinin doğum sonrası ilk 4 həftədə ortaya çıxması lazım olmaqla birlikdə, bəzi qadınlarda ifadə edilər həftələr ya da aylar sonra, daha hiyləgər bir şəkildə başlar.\nYeni ana olan qadın nəyin normal olduğunu və nə gözləmələri lazım olduğunu bilməyə bilər. Buna görə analar DSD yaşadığını anlamaqda çətinlik çəkər, problemin öz əskikliklərindən qaynaqlandığını düşünə bilərlər. Bu vəziyyətin öz əskikliyindən olduğunu düşünən qadın, utanıb, başqalarından saxlamağa çalışar.\nHalbuki DSD nə qədər erkən aydın olsa, ana üçün o qədər yaxşı olacaq. Çünki DSD müalicə üsulları təsirlidir.\nloading... Doğum sonrası depressiyanın əlamətləri


“Azəravtoyol”: 20 Yanvar dairəsi istiqamətində tıxac aradan qaldırılacaq - VİDEO - Report.az\n“Azəravtoyol”: 20 Yanvar dairəsi istiqamətində tıxac aradan qaldırılacaq - VİDEO\n2 Sentyabr, 2016 18:02\nBakı. 2 sentyabr. REPORT.AZ/ Bakıda Moskva prospektindən şəhər mərkəzinə giriş hissəsində 20 Yanvar dairəsinə doğru yol genişləndirilir. “Azəravtoyol” ASC-dən "Report"a verilən məlumata görə, məqsəd Sumqayıt şəhəri və Bakının şimal istiqamətindən paytaxta daxil olan avtonəqliyyat vasitələrinin rahatlıqla 20 Yanvar dairəsinə çıxışını təmin etməkdir. Hazırda Moskva prospektindəki tuneldən şəhər istiqamətinə gələrək körpüyə çıxmadan sağa - 20 Yanvar dairəsinə tərəf hərəkət etmək üçün bir zolaqdan ibarət şaxələnmə yeri mövcuddur.\nBu gündən başlanan işlərin nəticəsində həmin şaxələnmə yeri genişləndirilərək ikizolaqlı ediləcək. Nəticədə, tuneldən çıxaraq 20 Yanvar dairəsinə tərəf hərəkət etmək istəyən sürücülərin həmin şaxələnmə yeri qarşısında yaratdığı tıxac və ləngimə əhəmiyyətli dərəcədə aradan qaldırılacaq.\nAparılan yenidənqurma işləri çərçivəsində Moskva prospektində tuneldən çıxdıqdan sonra 20 Yanvar dairəsi istiqamətində keçid yol hissəsi müvəqqəti olaraq bağlanıb. Sürücülər sözügedən prospektin avtomobil tunelinə çatmamış "Şamaxinka" deyilən əraziyə daxil olaraq, 20 Yanvar dairəsi istiqamətinə hərəkət edə bilərlər.\nQeyd edək ki, nəqliyyatın sıxlığının aradan qaldırılması istiqamətində aparılan işlər çərçivəsində sözügedən hissədə əlavə olaraq 2 hərəkət zolağının yaradılması nəzərdə tutulub.\nƏrazidə avtonəqliyyat axınının yüksək olması nəzərə alınaraq genişləndirmə işlərinin qısa müddət ərzində aparılaraq yekunlaşdırılması planlaşdırılır. Bunun üçün əraziyə lazımi sayda canlı qüvvə və texnika cəlb olunub.


Abşeronda kafedə kütləvi dava olub, xəsarət alanlar var\nAbşeronda kafedə kütləvi dava olub, xəsarət alanlar var\nAbşeron rayonunda kütləvi dava olub, xəsarət alanlar var.\n"Report"un xəbərinə görə, hadisə Masazır qəsəbəsi, "Araz marketin" yaxınlığında yerləşən kafedə qeydə alınıb.\nBelə ki, 1992-ci il təvəllüdlü Əlvəndov Əhsən Cəfər oğlu və onun qardaşı Əlvəndov Füzuli Cəfər oğlu kafedə 6 nəfər tərəfindən döyülüb. Ə.Əlvəndov və F.Əlvəndov ağır xəsarət alaraq xəstəxanaya yerləşdirilib.\nFaktla əlaqədar Abşeron Rayon Polis İdarəsinin əməkdaşlarının apardığı istintaq zamanı xəsarət alan F.Əlvəndov hüquq-mühafizə orqanı əməkdaşlarına bildirib ki, qardaşı kafedə oturarkən tanıdığı qadınla telefonla danışıb. Bu zaman kafedə olanlar ondan çölə çıxıb danışmağı tələb edib. Bundan hiddətlənən Ə.Əlvəndov mübahisə edib. Mübahisə zamanı dava düşüb. Qardaşının döyüldüyünü görən F.Əlvəndovda müdaxilə edib. Nəticədə o da döyülüb.\nBakıda kütləvi dava: polis mayoru bıçaqlanıb Bakıda toyda viski üstündə kütləvi dava, yaralananlar var Azərbaycanda toyda kütləvi dava: xəsarət alan var Bakıda sərxoş müştəri dava saldı, 3 nəfəri bıçaqladı Kafedə kütləvi dava düşdü: 3 nəfər bıçaqlandı Bakıda kütləvi dava olub, xəsarət alanlar var Bakıda kafedə qadını hesab üstündə döydülər Toyda oynamaq üstündə kütləvi dava düşdü\nТеги: Abşeron kafe dava


Azərbaycanda dövlət satınalmaları prosedurlarının sayı 32 % artıb | Report.az\nAzərbaycanda dövlət satınalmaları prosedurlarının sayı 32 % artıb\nAzərbaycanda dövlət satınalmaları prosedurlarının sayı 32 % artıb 2021-ci ildə Azərbaycanda dövlət vəsaitləri hesabına 6 011 740 min manat məbləğində 12 129 satınalma proseduru keçirilib.\n24 Mart , 2022 10:48\n2021-ci ildə Azərbaycanda dövlət vəsaitləri hesabına 6 011 740 min manat məbləğində 12 129 satınalma proseduru keçirilib.\n"Report" bu barədə dövlət satınalmalarının vahid internet portalına istinadən xəbər verir.\nMəlumata görə, 2020-ci illə müqayisədə dövlət satınalmalarının ümumi məbləği 555 470 min manat və yaxud 8,5 % azalıb, satınalma prosedurlarının sayı isə 2 926 vahid və yaxud 31,8 % artıb.\nHesabat dövründə müsabiqə əsasında keçirilmiş satınalmalar zamanı ehtimal olunan qiymətlə (2 994 549 min manat) müqayisədə 348 486 min manat və yaxud 11,6 % dövlət vəsaitinə qənaət edilib ki, bu da illik müqayisədə 43 007 min manat və yaxud 14,1 % çoxdur.\nSatınalan təşkilatlardan daxil olan yekun protokollara əsasən hesabat dövründə qanunvericiliklə müəyyən edilmiş ayrı-ayrı satınalma metodlarının sayı və məbləği aşağıdakı kimi olub:\n- Açıq tender metodu ilə 1 818 640 min manat məbləğində 3 072, o cümlədən 804 507 min manat məbləğində 2 970 elektron satınalma vasitəsilə açıq tender proseduru keçirilib. 2020-ci illə müqayisədə bu metodu tətbiq etməklə keçirilmiş müsabiqələrin sayı 658 tender və yaxud 37,6 % artıb.\n- Təkliflər sorğusu metodu ilə 725 521 min manat məbləğində 524 satınalma həyata keçirilib. Bu da 2020-ci illə müqayisədə 323 satınalma və yaxud 2,6 dəfə çoxdur.\n- Kotirovka sorğusu metodu ilə 101 902 min manat məbləğində 5 039 satınalma həyata keçirilib. 2020-ci illə müqayisədə bu metodu tətbiq etməklə keçirilmiş satınalmaların sayı 122 satınalma və yaxud 2,4 % azalıb.


HƏYATIMIZ TƏHLÜKƏ ALTINDADIR » "Dünya" informasiya agentliyi\nHƏYATIMIZ TƏHLÜKƏ ALTINDADIR\nTarix: 2-11-2011, 12:49 | Çap et\nTUM BAZARI NƏDƏN NƏZARƏTSİZ QALIB?\nDİA.AZ: - Azərbaycanda ərzaq bazarının nəzarətsizlik altında olması faktdır. Və elə buna görə də bu gün ölkə əhalisinin taleyinin ipdən asılı olması haqda qənaətlər formalaşır. Yəni nə yediyimizdən xəbərsiz olduğumuzdan Azərbaycanda kütləvi şəkildə zəhərlənmə ehtimalları daha yüksək hesab olunur.\nDövlətin satışa çıxarılan, əhaliyə təqdim olunan ərzaq üzərə müvafiq nəzarət qurumları isə burada daha çox korrupsiya və inhisarçılıq maraqlarından çıxış etdiklərindən, onları insanlarımızın sağlıq durumunun heç ilgiləndirmədiyi də məlumdur. Təsəvvür edin, əgər bu gün ölkənin iqtisadi inkişaf nazirliyinin antiinhsar xidməti hansısa oliqarx-məmurun özəl biznes maraqlarının keşikçisi kimi çıxış edirsə, artıq bu qurumdan məhz vətəndaşların mənafeyinə xidmət edən hansısa addımı gözləmək absurddur.\nBelə olan şəraitdə isə satışa təqdim olunan məhsulların keyfiyyət məsələsi arxa plana keçmiş olur. Bu gün hakimiyyətin tam olaraq çətiri altında milyonları həzm-rabedən keçirən «Azərsun» Holdinqin patronu Abdolbari Gozal cənabları istədiyi keyfiyyətdə ərzaq məhsulunu Azərbaycan xalqına yedirtməklə məşğuldur. Kimsə bunun əksini iddia edə bilməz. Belə nəzarətsizlik şəraitində isə Abdolbari Gozalın hansı mənada Azərbaycan üçün təhlükəli fiqur olduğunu təxmin etmək çətin deyil.\nElə redaksiyamıza daxil olan şikayət ərizəsində də ərzaq təhlüküsizliyi məsələsindən danışılır. Şikayətçinin hədəfində satışda olan «Semeçki» markalı tumlardır. Ərizədə bildirilir: «İki gün əvvəl azyaşlı uşağımın təkidi ilə evimizin yaxınlığında yerləşən ərzaq dükanında «Semeçki» tumları aldım. Və tumu yeyərkən uşaq onun içindən bir neçə ədəd şüşə qırıntıları taparaq mənə verdi. Bildirim ki, onlardan birini uşaq hətta tuma bənzədib yemək də istəyirmiş və bu zaman ağız nahiyəsinin ətrafı kəsilib. Xahiş edirəm, bu məsələni işıqlandırasınız və heç bir normativlərə uyğunlaşdırılmayan məhsulları satışa çıxaran şəxslərin məsuliyyətə cəlb olunmasına yardımçı olasınız».\nBildirək ki, şikayətçimiz eyni zamanda bizə həmin tumun qabını və «uduş olaraq əldə etdiyi» şüşə qırıntılarını da təqdim edib. Biz də araşdırma apararaq öyrənə bildik ki, «Semeçki» tumlarını Füzuli İlyas oğlu Usubov adlı istehsalçı «Bizim Ailə» brendi altında satışa çıxarır. İstehsalçının ünvanı kimi isə Samux rayonu İnstitut qəsəbəsi göstərilir.\nOnu da bildirək ki, araşdırmalarımız zamanı «Semeçki» tumlarının tək qüsurunun içində vətəndaşlara şüşə qırıntılarını «uduş» olaraq təqdim etməsi olmadığını da müəyyən etdik. Məlum oldu ki, tum qablarında nə onun istehsal olunduğu tarix var, nə də istehlak müddəti. Yalnız bir xatırlatma qeyd olunub ki, tumlar istehsal olunduğu tarixdən 45 gün sonraya qədər yeyilə bilər. Hər halda, bu şəkildə vətəndaşların sağlamlığı ilə oynanılması artıq bütün limitlərin aşılması deməkdir.\nÜmumiyyətlə, tum bazarının bu gün nəzarətsiz saxlanılması barədə yerli mətbuatda dəfələrlə yazılıb. Və hətta aşkarlanan faktların birində vurğulanırdı ki, alıcılara təmizlənmiş tumlar adı altında təqdim olunan tumlar əslində çox iyrənc üsulla əldə olunur. Bildirilir ki, ayrı-ayrı tum istehsalçıları bir kiloqram tümü bir manata ayrı-ayrı vətəndaşlara çırtlama yolu ilə təmizlətdirirlər. Yəni bir kiloqram tumun çırtlanaraq təmizlənməsi müqabilində bir manat pul verilir. Bu yolla əldə olunan təmizlənmiş tumlar isə heç bir gigiyenik qaydalara əməl olunmadan satışa çıxarılır.\nHər halda bekarçılığın rəmzi olan tum çırtlamağın Azərbaycanda çox məşhur bir vərdiş olduğunu xatırlamağımıza ehtiyac var. Həm də ona ehtiyac var ki, dövlətin müvafiq qurumlarının bu bazarı başlı-başına buraxması nəhayətdə ölkə insanlarının müxtəlif xəstəliklərə yoluxma ehtimallarını yüksəldir. Xüsusən də əgər tumların içindən yad əşyalar da çıxırsa…


6 yanvar 2016-bürclər\nVətənim Tv 5 il ago 4 min read\nOxatan – bu gün əsasən müstəqil yaradıcılıq, müvəqqəti tənhalıq və ya qeyri-formal ünsiyyət üçün daha münasibdir, nəinki iş həyatında fəal iştirak. Siz və ətrafınızdakı insanlar təşəbbüskarlıqdan məhrumsunuz. Ona görə də, ən faydalı qərarlar da səmərəsiz arzu olaraq qala bilər. Əgər doğum gününüz mayın ortalarına təsadüf edirsə, o zaman şüurlu şəkildə sıxıntılı vəziyyətlərə düşməkdən yayınmaq lazımdır.\nPrevious Mərkəzi Bankdan banklara dollarla krediti olanlarla bağlı TÖVSİYƏ\nNext Neftin qiyməti kəskin bahalaşdı


(Abbasi səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)\n1 Xilafətə gəlmələri\n2 Əli soyu ilə münasibətlər\nOnların soyu Məhəmməd peyğəmbərin əmisi Abbas ibn Əbdülmüttəlibə qədər yüksəlir. Əməvilər xilafəti əllərinə keçirdikdən sonra, ilk vaxtlarda Abbasilər onlara qarşı müxalif olmamış, lakin sonralar Əməvilərə qarşı üsyana qoşulmuş, hətta bu üsyana başçılıq belə etmişdirlər. Abbasilərin hakimiyyətə gəlmə tarixi Abdullah ibn Zübeyrin zamanından başlamışdır. O dövrlərdə Muxtar Səqəfi adlı bir şəxs iraqlıları Hüseyn ibn Əlini şəhid edənlərdən qisas almağa və Məhəmməd ibn Hənəfiyyənin imam kimi tanınmasına (bax: Qeysanilər) çağırışlar etmişdir. Onun səylərinin nəticəsində Taifdə Məhəmməd ibn Hənəfiyyənin imamlığını tanıyan bir qrup ortaya çıxmışdır. Onlar onun vəfatından sonra öz başçıları kimi oğlu Abdullahı tanımışdırlar. O, daha çox Əbu Həşim adı ilə tanınırdı. Əbu Həşim Əməvilərə qarşı üsyana qalxmışdır. Sonra o, Abbasın soyundan olan qohumu Məhəmməd ibn Əli ibn Abdullahın yanına gedərək, Məhəmməd peyğəmbərin soyunun hakimiyyətdə olmasının və Əməvilərin devrilməsinin vacibliyini qeyd etmişdir. Məhəmməd ibn Əli ibn Abdullah da onun bu çağırışını dəstəkləmiş, hicrətin 100-cü ilindən başlayaraq Əməvilərə qarşı yönələn təbliğata qoşulmuşdur.\nƏli soyu ilə münasibətlərRedaktə\nA. Əlizadə, E. Səmədov. İslam ensiklopedik lüğəti (tarix, fəlsəfə və hüquq). Bakı: AMEA Fəlsəfə və Hüquq institutu nəşri, 3 saylı Bakı Mətbəəsi ASC, 2016, s. 5-6. ISBN 5-89968-070-9.\nMənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Abbasilər&oldid=5795227"\nLast edited on 17 fevral 2021, at 13:08\nBu səhifə sonuncu dəfə 17 fevral 2021 13:08 tarixində redaktə edilib.


Milyoner 21 il əvvəl törətdiyi cinayətə görə ömürlük həbs cəzası alıb » Teref.az\nLos -Anceles məhkəməsi Amerikalı daşınmaz əmlak maqnatı Robert Durstu 2000-ci ildə yaxın tanışı Susan Bermanın qətlinə görə ömürlük həbs cəzasına məhkum edib.\nBizimyol.info xəbər verir ki, bu barədə oktyabrın 14 -də Los Angeles Times qəzeti məlumat yayıb.\nSentyabr ayında məhkəmə heyəti üç günlük müzakirələrdən sonra Durstu günahkar olması barədə qərar verib. Məlumatda bildirilir ki, Nyu Yorkun mərkəzində bir çox ofis binalarına sahib olan 78 yaşlı maqnat hökm çıxarılarkən heç bir söz deməyib və müdafiə tərəfi də cəzanın yüngülləşdirilməsi üçün vəsatət verməyib.\nBermanın ölümü zamanı Los-Ancelesdə olduğunu uzun müddət inkar edən milyonçu, məhkəmədə ifadə verərək bildirib ki, onu yataq otağının döşəməsində ölü tapıb. Dindirilmə zamanı təqsirləndirilən şəxs qarışıq ifadə verib və sonda cinayəti etiraf edib. O, Bermanın cəsədinin yerini göstərmək üçün yazdığı kağızda "yaxın tanışını öldürdüyünə inanmaq və qəbul etmək çətindir", - deyə qeyd edib .\n2015 -ci ildə "Robert Durstun həyatı və ölümləri" sənədli film çəkilişində milyonçu təsadüfən bir neçə cinayəti etiraf etdi.\n"Yəni hamısı budur. Artıq tutuldum. Mən nə etdim? Hamısını öldürdüm”, -deyə vanna otağına girərkən üzərindəki mikrofonun açıq olduğunu unudan milyonçu öz-özünə danışaraq törətdiyicinayətləri etiraf edib.\nHəmin ilin mart ayında Durst Luiziana ştatının Yeni Orlean şəhərində həbs edilib.\nİş adamı 1982 -ci ildə hələ də tapılmayan ilk həyat yoldaşı Ketlin Durstun müəmmalı şəkildə yoxa çıxmasında da şübhəli bilinirdi.\nRayon prokurorunun versiyasına görə, maqnat əvvəlcə arvadını öldürüb, sonra izləri gizlətmək üçün cinayətləri davam etdirmək məcburiyyətində qalıb.\nRobert Durstun Nyu -Yorkun mərkəzində bir çox ofis binaları var, sərvəti 100 milyon dollardır.шаблоны для dle 11.2


Mixeil Saakaşvili istefa verdi\nMixeil Saakaşvili Ukraynanın Odessa vilayətinin qubernatoru vəzifəsindən istefa verdiyini açıqlayıb. O, bunu mətbuat konfransı zamanı bəyan edib. Saakaşvili prezident Poroşenkonu korrupsiyaçıları dəstəkləməkdə ittiham edib. “Mən istefa verərək, mübarizənin yeni mərhələsinə başlayıram”, - deyə, o, vurğulayıb. Qubernator ölkənin daxili işlər naziri Arsen Avakov kimi korrupsionerlərin hakimiyyətdə qalmasından bezdiyini vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, bu məmurlar maydan hərəkatı ideyalarından sui-istifadə ediblər. Qeyd edək ki, Gürcüstanın keçmiş prezidenti Saakaşvili 2015-ci il, mayın 30-da Odessa vilayətinə qubernator təyin edilib.\n19:00 / 07.11.2016\nBu gün: 7441\nBu ay: 36379


Azərbaycanda Partlamamiş Hərbi Sursatlarin Təmizlənməsi üzrə Nato/Sülh Naminə Tərəfdaşliq Layihəsi\nAzərbaycanın Ağstafa rayonunun Saloğlu kəndində yerləşən keçmiş Sovet hərbi bazanın ərazisində yer səthində və yer altinda yerləşən partlamamış hərbi sursatların (PHS) və partlama riski olan sursatların müəyyənləşdirilməsi və partladılması üzrə NATO/ NAMSA və ANAMA-nın birgə həyata keçirdiyi layihənin icrasına 2005-ci ilin dekabrında başlanmışdır. Layihə çərçivəsində Azərbaycanın Ağstafa rayonunun Ağstafa və Poylu ərazisində PHS-lərin olub-olmasının yoxlanması, təmizlənməsi və aradan qaldırılması işləri həyata keçirilmişdir.\nSaloğlu kəndində yerləşən 138 bunkerdən ibarət hərbi sursatlar bazası Qafqazda ən böyük Sovet hərbi arsenalı idi.\n1991-si ildə Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra Sovet ordusu rəsmi olaraq qoşunlarını çıxarmazdan əvvəl hərbi sursat anbarı dağıdılmışdı. Partlayışlar nəticəsində minlərlə PHS və qəlpə 44,000,000 kvadrat metrlik böyük bir əraziyə səpələnmişdi. Sahəsi 6,755,000 kvadrat metr olan keçmiş Sovet hərbi bazasının ərazisinin Ağstafa rayonunda ən çox çirklənmiş ərazi olması təsdiqlənmişdir. Verilən məlumata görə partlayışdan sonra 37 nəfərin ölümünə səbəb olan 152 PHS hadisəsi baş vermişdir.\nSaloğluda olan vəziyyətin ciddiliyini nəzərə alan Azərbaycan hökuməti problemin aradan qaldırılması üçün ANAMA-ya təmizləmə işlərinə başlamağı tapşırdı. 2003-cü ilin yanvar ayında əməliyyatlara başlandı; ABŞ Avropa Komandanlığı tərəfindən təlimləndirilmiş kiçik bir PHS mütəxəssisləri qrupu 1 milyon kvadrat metrdən artıq çirklənmiş ərazidə təmizləmə işləri aparmışdır.\n2001-ci ilin dekabr ayında Xarici İşlər Nazirliyi Azərbaycan Respublikasının NATO yanında Missiyası vasitəsilə rəsmi surətdə NATO-nun Siyasi-Hərbi Rəhbər Komitəsinə (SHRK) Saloğlu kəndində mövcud olan PHS problemi ilə məşğul olmaq üçün NATO-nun Sülh Naminə Tərəfdaşlıq (SNT) Proqramı çərçivəsində Etimad Fondu layihəsi başlamaq barədə müraciət etdi. NATO özünün Təchizat və Təminat Agentliyi (NAMSA) vasitəsilə Sülh Naminə Tərəfdaşlıq Etimad Fondu Siyasəti çərçivəsində müdafiə islahatlarının zəruriliyinin idarə edilməsinin tərkib hissəsi kimi tərəfdaş ölkələrdə ehtiyat döyüş sursatlarının, minaların və PHS-in məhv edilməsinə yönəlmiş oxşar layihələr həyata keçirir. Azərbaycan hökuməti Saloğluda PHS-in təmizlənməsinə dair layihə təklifinin hazırlanması və NAMSA-ya təqdim edilməsi üçün ANAMA-ya tapşırıq verdi.\n2002-ci ilin iyul ayında Türkiyə layihənin həyata keçirilməsində aparıcı ölkə rolunu oynamağı öz üzərinə götürdü və ANAMA layihənin icraçı təşkilatı təyin edildi.\nQiymətləndirmə missiyasının nəticələrinə əsaslanaraq ANAMA və NAMSA tərəfindən birgə Layihə təklifi hazırlandı.\n2 aprel 2003-cü il tarixdə Azərbaycan Hökuməti və NAMSA arasında Anlaşma haqqında Memorandum imzalandı.\n28 aprel 2003-cü il tarixdə Brüsseldə NATO-nun Baş Qərargahında Saloğluda PHS təmizlənməsi layihəsinin təqdimatı oldu.\n2003-cü ilin iyun ayında Saloğluda Sülh Naminə Tərəfdaşlıq Etimad Fondunun Layihəsi barədə beynəlxalq ictimaiyyətin məlumatlılığını artırmaq məqsədilə ANAMA Bakı şəhərində donor konfransı keçirdi. Konfransda Azərbaycan Hökumətinin, BMT İnkişaf Proqramının Azərbaycan ofisi, Xarici İşlər Nazirliyinin və Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik missiyaların nümayəndələri iştirak etdi.\n2005-ci il fevralın 14-də Brüsseldə NATO Baş Qərargahında Saloğlu layihəsinə kömək məqsədilə edilmiş bütün səylər öz təsirini göstərdi.. Xüsusi mərasim zamanı NATO-nun Baş Katibi Jaap de Hoop Şeffer, və layihəyə dəstək verən digər ölkələrlə birlikdə əsas ölkə kimi Türkiyə “Maliyyənin İdarə edilməsi Razılaşmasına” imza atdı.\nLayihənin birinci mərhələsi daha az çirklənmiş “Yaşıl zona”nın yerüstü və yeraltı təmizlənməsini və olduqca çirkli “Qırmızı Zona”nın yerüstü səthinin təmizlənməsini əhatə etmişdir. “Birinci Mərhələ” 2005-ci ilin dekabr ayında başlamış və 2007-ci ilin may ayında başa çatmışdır. Təqribən 545 hektar yer səthi təmizlənmişdir. 261,435 ədəd PHS-in yeri müəyyənləşdirilmiş (tərkibində ağ fosfor olan 20 204 PHS daxil olmaqla), 75 164 ədəd PHS məhv edilmişdir. Birinci mərhələnin ümumi qiyməti 1,048,000 Avro olmuşdur.\nLayihənin praktiki icrasına başlandıqdan sonra problemin düşünüldüyündən də ciddi və onun həllınin beynəlxalq ekspertlərin dəyərləndirmə missiyasının Azərbaycana gəlişi zamanı vermiş olduqları ilkin dəyərləndirmədən daha da çətin olması müəyyənləşdi.\nBaşlıca məsələ daha yüksək çirklənmə səviyyəsinin olması ilə əlaqədar oldu; bu da İlkin olaraq müəyyənləşdirilmiş işlə müqayisədə daha çətin və daha çox vaxt sərf edilməsi lazım olan təmizləmə əməliyyatlarının aparılmasını tələb edirdi. Bu səbəbdən də layihə bir daha nəzərdən keçirildi və problemin müəyyənləşdirilmiş aspektlərini əhatə edən yeni təklif hazırlandı.\nNATO/NAMSA ekspertlərinin və ANAMA mütəxəssis-lərindən ibarət yenidən dəyərləndirmə missiyasının Saloğluya səfəri təşkil edildi. Missiyanın nəticələri təmizləmə əməliyyatlarının beynəlxalq standartlarının tələbinə uyğun səviyyədə aparılmasını təmin edəcək Saloğlu layihəsinin İkinci Mərhələsinin həyata keçirilməsinə ehtiyacın olduğunu təsdiqlədi.\nLüksemburq və Bakıda NATO/NAMSA və ANAMA mütəxəssislərinin iştirakı ilə keçirilmiş çoxsaylı toplantı və danışıqlar ANAMA üçün yeni iş cədvəlini irəli sürən Saloğlu Layihə Təklifinə əlavələrin qəbul edilməsi ilə nəticələndi. Təsir səviyyəsi və mürəkkəbliyindən asılı olaraq təmizlənməsi nəzərdə tutulan bütün ərazilər iki zonaya bölünmüşdür. Layihənin birinci mərhələsi daha az çirklənmiş “Yaşıl zona”nın yerüstü və yeraltı ərazilərin təmizlənməsini və olduqca çirkli “Qırmızı Zona”nın yerüstü sahəsinin təmizlənməsini əhatə etmişdir.\nDəyişdirilmiş müqaviləyə əsasən Saloğlu layihəsinin ikinci mərhələsində Qırmızı Zonada yeraltı ərazidə də təmizləmə işlərinin aparılması nəzərdə tutuldu; bu əməliyyatların aparılması üçün 440,000 Avro məbləğində maliyyə vəsaiti ayrıldı. İkinci mərhələ 2007-ci ilin iyununda başlamış və 2009-cu ilin mart ayında başa çatmışdı. Saloğludakı vəziyyətdən olduqca narahat olan Azərbaycan Hökuməti tələb olunan ümumi xərclərin 30%-ni ödəcəyini və layihənin ikinci mərhələsinin həyata keçirilməsi üçün donorların tapılmasında lazımi səyi göztərəcəyini bildirdi.\nAncaq ikinci mərhələnin başlanğıcından bir sıra problemlər meydana çıxdı. Olduqca yüksək səviyyəli çirklənmə maqnit lokatorlardan istifadəni məhdudlaşdırırdı, hətta bəzən onlardan istifadə qeyri-mümkün oldu. Bu, ciddi şəkildə nəinki məhsuldarlığın aşağı düşməsi təhlükəsi yaratdı, həm də praktiki olaraq ikinci mərhələnin vaxtında başa çatdırılmasını qeyri-mümkün etdi.\nDöyüş ərazilərinin təmizlənməsi üzrə Standart Əməliyyat Prosedurlarını (SƏP) bu ərazilərə heç cür tətbiq emək mümkün deyildi. Saloğluda tapılmış döyüş sursatlarının sayı da əsaslı problem yaradırdı (4-5 min kvadrat metrdə təxminən 100 ədəd PHS). Layihə dövründə tapılan PHS-in sayı davamlı olaraq artırdı və ilkin əməliyyat planında göstərilən rəqəmləri xeyli ötüb keçmişdi.\n2007 və 2008-ci illərdə NAMSA-nın müstəqil ekspertlərinin təkrar dəyərləndirmə missiyası layihənin tam həcmdə başa çatdırılması üçün gələcək resursların artırılmasının (əməliyyat heyəti, avadanlıq, mexanizmlər və s.) başlıca şərt olduğunu təsdiqlədi.\n2008-ci ildə ANAMA mövcud partlayıcı hərbi sursatların partladılması üzrə dəstəsini genişləndirə və gücləndirə bildi: hərbi sursatların partladılması üzrə 26 mütəxəssis təlim keçdi, lazım olan avadanlıqlarla təchiz edildi və həyata keçirilən əməliyyatlara inteqrasiya olundu (hərbi sursatların partladılması üzrə 15 operator, partlayış dəstəsi üçün 4 mütəxəssis və yardımçı dəstə üçün 7 toplayıcı).\nİkinici mərhələnin sonunda 111,7 hektar yeraltı ərazi təmizlənmiş, 111,911 ədəd PHS aşkar edilmiş və 211,682 PHS zərərsizləşdirilmişdir (buraya həmçinin birinci mərhələdə tapılmış PHS-lər də daxildir).\nLayihə təklifinin üçüncü mərhələsi NAMSA tərəfindən müstəqil dəyərləndirmə missiyasının Saloğluya səfərinin nəticələrinə uyğun hazırlanmışdır.\nÜçüncü mərhələ üçün layihə təklifi çərçivəsindəki tələblər əsasən üç məsələyə əsaslanmışdı: maddi və insan resurslarını gücləndirməyi əsas götürərək “əməliyyat vasitələri şəbəkəsini” möhkəmləndirilməsi texnikanın köməyi ilə yeni mükəmməl partlayış metodologiyası vasitəsilə döyüş sursatlarının yerləşdirilməsi proseduru üçün yeni vaxt cədvəlinin əsaslı surətdə hazırlanması; texnikanın dəstəyi; və bütün xarici faktorlar daxil olmaqla bir hektar üçün nəzərdə tutulan xərc dərəcəsini artırmaqla (ciddi iqtisadi dəyişikiliklər, inflyasiya dərəcəsi və s.) layihənin başa çatdırılmasına lazımi dəstəyi təmin etmək.\nƏlavə edilmiş üçüncü mərhələ layihənin məqsədlərinə ümumi büdcə 1,968,225 Avro olmaqla 27 ay ərzində nail olmağı nəzərdə tuturdu.\nAzərbaycan Hökuməti 2009-2010-cu illərin dövlət büdcəsindən Saloğlu layihəsinin üçüncü mərhələsinə tələb olunan maliyyə vəsaitinin 50%-ni ayırdı.\nBir il ərzində ANAMA-nın PHS qrupu Qırmızı Zonada əldə edilmiş təcrübəyə əsaslanaraq tərk edilmiş döyüş sursatları ərazilərində təmizləmə işlərini aparmaq üçün xüsusi SƏP hazırladı. Saloğlu təmizləmə əməliyyatlarını daha yaxşı planlaşdırmaq və dəyərləndirmək üçün ərazi kateqoriyalara (Kateqoriya 1 - bunkerlər; Kateqoriya 2-bunkerlər ətrafındakı ərazilər; Kateqoriya 3 – Yaşıl Zona) bölündü. Əsas maneələr metal və qəlpələrlə dolu olan yanmış bunkerlərin və bu maneələrin altında dərinlikdə basdırılmış PHS-in yerləşdiyi 1-ci kateqoriyaya aid olan ərazinin təmizlənmsi zamanı ortaya çıxdı. Bu ərazilərin ancaq səthi təmizləndi və yeni metodologiya tətbiq edilənə kimi 1-ci kateqoriya kimi nişanlandı. 2009-cu ildə ANAMA-nin PHS üzrə qrupu “Tərk edilmiş döyüş sursatları anbarlarının yerləşdiyi ərazilərin təmizlənməsi üzrə SƏP”-in ilkin versiyasını hazırladı və nəticədə həmin sənəd qəbul olundu və əməliyyatlarda istifadə olundu (tətbiq edildi). NAMSA tərəfindən 1-ci kateqoriyalı ərazilərdə yerləşən bunkerlərin təmizləməsi üçün verilmiş ekskavatorlar həmin bunkerləri 1-2 il ərzində təmizləməyə imkan yaratmışdır.\n2009-cu ildə əməliyyat heyəti yeni təlim keçmiş və hazırlıqlı 14 PHS operatoru hesabına genişləndirildi. Partlayış qrupunun yaradılması layihənin 1-ci mərhələsindən bu vaxtadək tapılmış və zərərsizləşdirilmiş PHS arasındakı fərqi əsaslı şəkildə azaltmışdır.\nSaloğlu layihəsinin başa çatması onun həyata keçirildiyi ərazilərdəki bütün işlərdə və məqsədlərdə yüksək təhlükəsizlik səviyyəsini təmin etdi. Layihənin prioritetləri onun siyasi, humanitar, ətraf mühit və təhlükəsizlik perspektivlərində əks etdirilmişdir. Saloğludakı vəziyyətlə yaxından maraqlanan Azərbaycan Hökuməti bütün səviyyələrdə onun həyata keçirilməsinə davamlı dəstək olmuş, beynəlxalq ictimaiyyət və donorlar arasında layihə üçün resursların səfərbər edilməsi və onun irəlilədilməsi üçün səy göstərmişdir.\nÜmumilikdə, 5.7 kvadrat kilometr çirklənmiş ərazi təmizlənmiş, 640 mindən çox PHS tapılmış və zərərsizləşdirilmişdir. Saloğlu layihəsinin ümumi büdcəsi 3.455.874 Avro həcmində olmuşdur.\nSaloğluda PHS-in təmizlənməsi üzrə Etimad Fondunun layihəsinın reallaşdırılması Türkiyənin, layihənin icraçısı olan Azərbaycanın, Avstraliya, Bolqarıstan, Çexiya Respublikası, Finlandiya, İtaliya, İslandiya, Yaponiya, Latviya, Litva, Lüksemburq, Norveç və BMT-nin İnkişaf Proqramının maliyyə dəstəyi sayəsində mümkün olmuşdur.\nSaloğlu Layihəsinin Açılış Mərasimi – 18 noyabr 2005-ci il\nEOD Qrup üçün Təlim