Mondragon Kooperatiba taldearen sortzaileetarikoa\n"Enpresetan zuzentasunak izan behar du nagusi, hau da, nori berea eman behar zaio, eta halaber, bidezko gizartea sustatu behar dute, herriko eragile dinamizatzaile bihurtuz"\nEuskonews & Media astekariak bere 10. urtemuga betetzen du 2008an. Hori dela eta, beste ekintzaren artean, hilean behin elkarrizketa berezi bat argitaratuko dugu, astekariaren Erredakzio Batzordeak interesgarritzat jo dituen zenbait pertsonaiarekin. Sailari ekiten diogu aste honetan eta abendua bitartean, Euskal Herriko historiaren azken urteotako lekuko izan diren lagun batzuk puntualki azaltzen joango dira, euskal prentsa elektronikoan aitzindari izan zen Euskonews & Media-ren zutabeetan. Astero ditugun milaka irakurleei egin diezaiekegun oparirik onena delakoan gaude.\nEkonomia ziklikoa da. “Etxean” bertan ikusi izan dugu hori. Arrasateko Unión Cerrajera (UCEM), Fagor... desberdintasunak gorabehera, enpresa ereduen hasiera eta amaiera erakusle ditugu.\nEgia da ekonomiak zikloak dituela. Baieztapen biribil hori argi asko egiaztatuko dugu enpresei lotutako eszenatokietako magnitude handiak aztertuz gero. Dena den, zikloek ez dute zertan eraginik izan negozio guztietan, edo behintzat ez dute zertan eragin bera izan.\nUnión Cerrajeraren eta Fagor Electrodomésticosen adibideak ez dira berdinak, jakina, enpresen arrakastan zein porrotean eragina duten arrazoi guztiak ezberdinak baitira.\nBideoa kanpoko programa batean ireki\nUnión Cerrajerak, 1906an izen horrekin sortutako enpresak, garai oparoak bizi izan zituen mende erdiko ibilbide jori hartan. Eta kasualitate hutsa izan zen hori horrela izatea 1956an Fagor Electrodomésticos sortu zuten arte. Espainiako Estatuak mundu ekonomiarekiko harremanak hautsi ondoren ekonomian nagusitutako autarkiari esker, urte bikainagoak egokitu zitzaizkion Unión Cerrajerari. Potentzia handiko industria zen benetan (2.000 lanpostu fabrika guztien artean, batik bat Arrasate eta Bergarakoetan), eta atzerriko produktuei mugak ixteko erabakiak mesede handia egin zion, enpresak ezaugarri zituen bi alderdi ez baitziren agerian geratu: manufaktura zaharkituak eta lehiakortasunik eza, alegia. Izan ere, bestela, berrikuntzaren bidea urratu behar izango zukeen ezinbestean.\nHorietako zuzendarien trebetasuna eta zintzotasuna eztabaidaezinak dira. Baina atsotitz bihurtutako errealitate bat ekarri behar dugun gogora: enpresa orok, “bikaina izan arren”, porrot egiten du etorkizunari erreparatzen ez badio.\nEzaugarri horren ondorioz, nire ustez, 1956tik 1976ra bitartean gainbeheran erori eta behea jo zuen Unión Cerrajerak. Eragileak ez ziren izan ziklo ekonomikoak, pertsonen ikuspegi falta baizik, ez baitziren zerbaitetaz garaiz ohartu: Europako enpresa saiatu eta eraginkorrekiko independentzia eta isolamendua ekarri zituen autarkia kaltegarri izan zitekeela Unión Cerrajerarentzat (eta Elmarentzat, 20ko hamarkadan sortutako Arrasateko enpresa ezagunarentzat).\nZuzendaritzako kideak erosotasunean erori eta egonean badaude, enpresek indarra galtzen dute beti industrien arteko lehian. Eta hizpide dugun kasuan, jarrera horri akats handi bat gehitu zitzaion: etorkizuna orainaren berdina izango dela pentsatzea.\nFagor Electrodomésticosen ibilbidea, berrogeita hamar urte baino gehiago ekinean daramatzala, alderdi bakar batean parekatu dezakegu: Euskadin enplegua sortzeko potentziala galdu egin du, eta etekinak lortzeko gaitasuna murriztu. Gainera, aitzindarien grina bizi hura bertan behera geratu da (1964 aldera hainbat kooperatibatan zebiltzan mila kooperatibistez ari naiz).\nIzan ere, datu egiaztatu batean oinarritu dut nire baieztapena: Fagor Electrodomésticosek 10.000 lanpostu ditu gaur egun, Europako hainbat herrialdetan finkatu baita, baina langileen herenak bakarrik dira bazkideak. Aipatutako estatistikak zeharo zapuzten du hastapenetan ezarritako baldintza ospetsua: “Enpresa honetako langile guztiak bazkide izango dira, eta dena emango dute, eginahalak eginez, ekonomia komunitarioaren alde. Langile batek ere ezingo dio bazkide izateari eta bere eskubide eta betebeharrez baliatzeari utzi. Bere zerbitzuak eskaintzen dizkion enpresako administratzaile komuna izateagatik dagozkion eskubideak eta betebeharrak dira bigarren horiek”.\nZiklo ekonomikoak, gutxi gorabehera bost urtez iraun ohi dutenak, ez dira izaten arazo iturriak. Eszenatoki aldaketak bai, ordea. Unión Cerrajerak eta tamaina bereko beste zenbait enpresak (Gipuzkoan, CAF -duela 15 urte berriz irekia- da diktaduran eta industria autarkiaren urteetan desagertu edo oso langile gutxirekin geratu ez zen 1.000 lagunetik gorako enpresa bakarra) fenomeno berbera izan dute ezaugarri: sortzaileen eragina galdu egin da, haiek hil eta gero. Fundatzaileen ordezko postuan ziharduten enpresariak lasai asko zeuden, etorkizunean ezer aldatuko ez zelakoan, eta betiko moduan jarraitzen zuen denak, ezertxo ere berritu gabe: teknologia, merkatua, gizarte eskariak, lan indarraren erabilera ez-paternalista, produktuak... Ez zuten ezer eguneratu.\nOso ongi gogoratzen dudan zerbait azalduko dut oraingoan. Duela 30 edo 40 bat urte, General Motors, Sloan presidentea buru zuela, funtsezko erreferentzia zen Ameriketako Estatu Batuetan, eta pertsonalitaterik handienek ere hala aitortzen zuten. Horra zer adierazi zuen, adibidez, John Kennet Galbraithek: “General Motors-entzat ona den guztia ona da Ameriketako Estatu Batzuentzat; Ameriketako Estatu Batuentzat ona den guztia ona da General Motors-entzat”.\nOrain, egoera oso bestelakoa da. Horra zer berri irakurri dudan 2007ko azaroaren erdian: “General Motors-ek 39.000 milioi dolar galdu ditu aurten, eta Toyota-k (enpresa japoniarrak) 9.675,1 miloi dolarreko irabazi garbia izan du”.\nHizpide dugun gaiari buruzko lehen azalpen hauei bukaera emateko, azken xehetasuna gaineratuko dut: gizakiaren sorkuntza da enpresa, eta beraz, enpresaren indarra eta hedadura langileen, batik bat zuzendaritzako kideen, araberakoa izaten da, eta sendotasuna eta ekonomia eta gizarte magnitudeak barruko sustatzaileen giza dimentsioaren parekoak. Merkatu ekonomiaren berezko ziklo ekonomikoen protagonismoa gero eta txikiagoa da, Gobernuek eta moneta erakundeek (Ameriketako Estatu Batuetako Erreserba Federala, Europako Banku Zentrala, Munduko Bankua eta Nazioarteko Moneta Fondoa) gehiago kontrolatzen baitituzte. Baina orobat, enpresen zuzendaritzako kideen mende daude, alegia, haien ausardia eta etorkizuna aurreikusteko eta orainalditik konponbideak bilatzeko gaitasuna dira oinarri nagusiak.\nGizarte modernoaren oinarrizko ezaugarrietako bat honako hau da: indibidualizazioa ari da nagusitzen arian-arian, eta gizakiak jadanik ez dira sailkatzen klaseari, kokapenari eta sexuari lotutako mailak oinarri hartuta. Bakoitzak bere curriculuma prestatu behar du, bere estatusa gizartean. Horrek guztiak, noski, mugatu egiten du talde gaitasuna. Gizartean balio tradizionalak zapuzten ari direla, elkartasuna ere ez al da gainbeheran amildu? Eta hala bada, elkartasunik gabe ba al dago aurrera egiterik?\nZure galderaren bidez azaltzen duzun kezka konplexu samarra da, baina erreala, halaber, eta adin jakin batekoen artean oso errotuta dago, gainera. Neure ibilbide luzean ere, gaztetan tinko sustraitutako oinarri moraletan kontraesanak sorrarazi dizkidaten hamaika irudi asaldatzaile ikusi ditut. Eta oinarri horiek bestelako hedadura kualitatiboa eta kuantitatiboa hartu dute. Horiek guztiak zehazteko eta uztartzeko, kezka “soziomoral” terminoa erabili dezakegu.\nIndibidualizazioaren hastapenak, nire iritziz behinik behin, Ilustrazioaren garaian kokatzen zaizkigu, han, Frantzian. Jainko errebelatua Arrazoiaren jainkoaz ordezteko oinarriak finkatu zituzten Diderot, D’Alembert eta Voltairek. Eta Estatu Batuetan, Benjamín Franklinek ekin zion bide hori urratzeari.\nOrdutik (200 urte baino gehiago igaro dira dagoeneko), aipatutako kultura hedatu egin da etengabe. Gure fundatzaile Jose Maria Arizmendiarrieta apaizak honako aldarrikapen hau egin zuen: gizartearen -eta azken finean gizakien- inbertsiorik errentagarriena hezkuntza da. Norbere kasa pentsatzen hasi ziren gizakiak, eta norbere arrazonamenduak egiten, baieztapen ugariri bidea emanez. Ez zuten federik Jainko Ahalguztidunarengan, eta bizitza agindu jakin batzuen mende jartzea okerrekotzat jotzen zuten. Hamar aginduen funtsa, ordea, honako hau dugu: “Maite ezazu Jainkoa gauza guztien gainetik, eta lagun hurkoa zeure burua bezala”. Baina men egin arren, komeni zaidanean errespetatu eta beteko ditut aginduak, neure interesei kalterik egin gabe, horiek ororen gainetik jartzen baititut. Lege positiboen aginduak. Horiexek betetzen ditut. Neure familiarengandik eta neuk aukeratutako hurbileko lagunengandik urrun dauden hurkoei ez diet deus ere zor. Besteak ez dira ezer niretzat, trukean zerbait lortzerik ez badut: merkatu ekonomiaren lege ahaltsu hori eguneroko bizitzako zereginetan mamitzen zaigu. Horra hor indibidualismoaren funtsezko ardatza. Fededunek, aginduak betetzen zituzten fededun leialek, arau morala hartzen zuten beti kontuan, eta ez arau egozentrista.\nHezkuntzaren joera ezagutzak berdintzea da, eta ezagutza berdinduz erosotasun ekonomiko handiagoa lortzen da. Bi alderdi horien, ezagutza intelektualaren eta aberastasun materialaren, emaitzak konpromiso moral eta sozialak uxatzen dituzten gizakiak izan ohi dira. Horrela, klase berdintasunari ematen zaio bidea, gutxiengo baldintza jakin batzuk -hemen, gure lurraldean, noski- eskura izateari dagokionez behinik behin: etxebizitza duina eta oporrak, eguneroko nahitaezko lan metodiko zurruna orekatzeko hartzen direnak.\nEsanak esan, zure galdera egiterakoan, beste zerbait ere adierazi nahi izan didazula uste dut. Gaur egun, sinesmenik eza nagusi dela, ongizate gizartean bizi gara (Lurreko biztanleen % 10 baino ez da bizi Giza Garapen Indizerik handieneko lurraldeetan, eta gu horien artean gaude), eta gure herrian eta eskualdean aberastasuna zuzentasunez dago banatuta. Beraz, ba al dago 1955eko kooperatibismo idealista ezartzerik?\nEz horixe. Bistakoa da ezinezkoa dela.\nAztergai dugun kultura eta zuk orokorrean balio tradizionalen galeratzat hartzen duzuna gizaki berrien “habitatak” dira. Gizaki berriak arrazionalagoak eta jantziagoak dira, eta ondasun material eta intelektual ugariagoen jabeak. Bestalde, diktadura bukatu eta demokrazia gailendu ondoren, sindikatuak langileen eskubideen zaintzaile bihurtu ziren, eskubide osoz bihurtu ere, langileek ordura arte ez baitzuten inolako babesik, Gremioetako Sindikatu Bertikalak egon arren. Sindikatu haiek jokabide paternalista zuten, eta inolako arriskurik gabeko defendatzaile otzanak ziren. Ez ziren langileekin elkarlanean aritzen, eta jarraitzaile sutsurik ere ez zuten haien artean.\n1955an, gizartean nagusitutako axolagabekeria eta desberdintasunei ihes eta izuri egiteko modu bakarra enpresari bihurtzea zen. Enpresariek benetako boterea zuten, eta erosahalmen handiagoa. Halaber, seme-alabak Unibertsitatera bidali zitzaketen bakarrak ziren, artean biztanleriaren % 1en esku baitzegoen aukera hori. Gaur egun, nahi duten guztiak joaten dira Unibertsitatera, eta EAEko biztanleen % 50ek baino gehiagok ditu unibertsitate ikasketak.\nBeraz, gaur egun, enpresa pertsonalistez hitz egiteak, “akzio bakoitzak boto bat” ikuspegia baztertu eta “pertsona/bazkide/langile bakoitzak boto bat” aldarrikatzeak, ez du duela mende erdi zeukan balio sentimental, berritzaile eta haustailea. Horrek ez du esan nahi ezin dugunik aurrerapausorik eman, baina izpirituari lotutako balioen bidetik jo behar dugu gehienbat. Balio material eta intelektualak gainezka egiteko zorian daudelakoan nago, eta gutxien betetako ontzia izpirituarena dela iruditzen zait. Horretarako, fedea berreskuratu behar dugu, zerbaitetan sinestu behar dugu, batez ere “besteei” begira. Bizitzako gorabeherak direla eta, osasun, bazterketa nahiz bakardade arazoen ondorioz, sofritzen ari direnei begiratu behar diegu.\nEnpresa ekonomikoek ere liderrak behar dituzte, egungo mundu globalizatuari, duela berrogeita hamar urteko mundu autarkikoa ez bezalakoari, buruzko kosmobisioa izateko gai diren liderrak bereziki. Enpresari izateari datxezkion betebeharrak eskuzabaltasunez onartu behar dira, jokabide horrek merezi duen saria gogoan izanik: betebeharrak horrela onartzeak agerian uzten bertutearen aitormena.\nEtorkizunerako ezin ditugu aukeratu jadanik zaharkituta dauden ereduak. Berrasmatu egin behar dugu, horrek gizakien berezko tasuna behar duelako izan. Aurrerapausorik ematen ez duenak atzeraka egiten duela pentsatu izan dugu beti... Baina, XXI. mendearen hastapenetan, zer da aurrerapausoak ematea? Eta zer da atzeraka egitea?\n66 urte eman ditut enpresaren muinean eta bihotzean murgildurik, eta beraz, egiten didazun gogoetak ia balio metafisikoa du niretzat. Gauzei buruzko ikuspegi materialaren mugetatik harantzago dago, enpresariek ez baitie horrenbeste erreparatzen alderdi horiei, hurbilagoko beste batzuei baizik: zenbakiei, materialei, merkatuari, lehiakideekiko kokapenari eta etorkizunari.\nLehenago aipatutakoari berriro helduz, egungo gizartean ikusten ditudan arazoak ezin dira konpondu enpresan, guztiak ez behintzat. Gizartean, familiako hezkuntzan, ikastetxeetan eta eguneroko elkarbizitzan eman behar dira, hain zuzen, belaunaldi aldaketaren ezaugarrietara egokitzeko urratsak.\nNorberaren nahiak konpromiso moral edo etikoen gainetik jartzen ditugunean, konpromiso horiek lausotu egiten dira, eta geure erantzukizunak saihesteko moduak bilatzen ditugu. Guk, kooperatibistok, Mundukide izeneko GKEa babesten dugu. Mundukide gogotik saiatzen da, eta ahalik eta ongien bideratzen ditu jubilatuek fede onez eta musu truk emandako baliabideak. Finantzaketa iturri nagusiak, ordea, kooperatibak, Gizarte Ekintzetarako nahitaezko Fondoak, eta Eusko Jaurlaritza (hiritar guztiok ordaindu beharrezko zergen bidez) dira: guztien artean 1,5 bat milioi euro ematen dizkiote guztira. Bazkide kooperatibisten ekarpen indibidualak, berriz, ez dira iristen GKEaren sarreren % 5era.\nDenok aldarrikatzen dugu berdintasuna munduan, nazioartean, Giza Garapeneko Indizeen arteko aldeak bertan behera geratu daitezen: Sierra Leonan eta inguruko herrialdeetan 300 dolarreko per capita errenta dute, eta 35 urteko bizi itxaropena, baina inork ez du ezer egiten desberdintasun horiek konpontzeko. Bitartean, Euskal Herrian 30.000 dolarreko per capita errenta dugu, eta 80 urteko bizi itxaropena.\nBukatzeko, zure galderaren azken atalari dagokionez, zentzu horretan atzera egin dugula uste dut. 1961ean, lehen kooperatiba enpresa abiarazi eta bost urtera, Lanbide Eskola Berria sortzea erabaki zuten, gero Eskola Politeknikoa, eta azkenik Mondragon Unibertsitatea dena. Garai hartan, 50 milioi pezetako kostua izan zuten lanek (2007an 2.800 miloi izango lirateke). Ulgorreko bazkide guztiok etekin pertsonalen, hasieratik ordura arte irabazitakoen, % 20 Eskola Berria eraikitzeko ematea erabaki genuen. Horrela, 4 milioi pezeta (gaur egun, 220 milioi inguru) eman genituen denon artean. Gaur egun, ikuspegi indibidualista erabat nagusitu dela, ziur aski ez litzateke eraikiko ez Eskola Politeknikorik, ez Unibertsitaterik.\nNire iritziz, atzera pausorik ez emateko nahitaezkoa da gizarte erantzukizunez gehiago hitz egitea eta bakoitzaren eskubideak gutxiago aldarrikatzea. Besteei emanda bizitzeko hezten gaituztenen ahalmenak indartu egin behar ditugu. Bestalde, politikari egokiak aukeratu behar ditugu, eta berdintasunaren eta sen onaren arauekin bat jokatu behar dute beti, harrokeriaren eta karguak ustez ematen dien ospe eta itzalaren mende erori gabe. Gurasoek, nahikoa baliabide ekonomiko edukita ere, ezin dute seme-alaben gain utzi bestearenganako, lagunarenganako, sentsibilitaterik ezaren zama, beharbada lagun horrek berak baino muga gehiago izango baititu bizitzan aurrera egiteko.\nNire ustez, ezinbestekoa da gogoeta egitea, lasai pentsatzea, ez Eliza baten habeez ordea, belaunaldi berriei -belaunaldi zaharrekin edo helduekin ez baitago zereginik- honako hau helarazteko: zoriontsu izan gaitezkeela, edo gogobetetasun handiagoa lortu dezakegula, besteekin lankidetzan arituz, eta besteei lagunduz, bizitza xarmangarriagoa izan dezaten. Hori egiterik dagoela.\nGizartean aurrera egiteko ezintasuna hezkuntza kontua al da? Arruntak egin al gara?\nIndibidualismoa jaun eta jabe den arren, izpirituari atxikitako balioen galeraren ondorio geldiezinak arrunkeria eta despertsonalizazioa ditugu. IV. mendean, Eliza Inperio Erromatarreko eliza ofizial bihurtu zuen Konstantino enperadoreak. Hezkuntzak eta arrazoiak, Aro Garaikidean Ilustrazioaren bidez ziztu bizian hedatu zirenak, dekretuz finkatu zuten ezarpen hori, eta entziklopedismotik abiaturik sortutako pentsamendu askatasunak arruntasunerantz lerratu zituen gogoak, erosotasunari eta hedonismoari bide emanez.\nEz dugu erreferentzia erlijiosorik, ez dugu sinesten geure gainetik dagoen Jainkozko Izaki batengan, baina ez dugu aurkitu horren ordezkorik, gizakientzat behar-beharrezkoa den arren.\nJomugak norberak finkatzen ditu, bakoitzak bereak. Eta erosotasunetik abiatuta egiten dugu hori. Gaur egun, denok gara berdinak: ahalik eta ekonomia eta gizarte etekinik handienak lortzea dugu helburu, gogobetetasun indibidualak asetzeko.\nAhalik eta ahaleginik txikiena egiten dugu bai biziraupenari bai elkarbizitzari dagokienez, eta nortasun konprometituagoak bilatzeko saio orok porrot egiten du. Gehiengoaren alde egindako guztiak ordainsaria behar du izan. Bestela, ez ditugu egiten, edo narriatzen uzten ditugu.\nGure enpresa pertsonalistetan, kooperatibista izateko betebeharretako bat, alegia, langile bazkide gisa onartua izateko aurretiazko baldintzetako bat, ekarpena egitea da: gaur egun 12.000 euro ingurukoa, eta 1956an, duela berrogeita hamar urte, 50.000 pezetakoa. Garai hartan, hileko soldata 1.500 eta 2.000 pezeta artekoa zen gutxi gorabehera; gaur egun, berriz, 120 aldiz gehiago irabazten da. Dena den, aipatutako ekarpena atzera pausoa dela uste dute hainbatek, eta lana gizakien oinarrizko eskubidea denez, lanpostuaren truke “dirusaria” ordaindu behar izatea ez zaie zuzena iruditzen. Iritzi hori ezjakintasunean oinarritzen da, ordea, ez baitakite enpresan “arriskatzen” duen diru horren bidez, lan egiteaz gain, ekoizpen ondasunen jabe ere bihurtuko dela langilea. Halaber, hautatzeko eta hautatua izateko eta gainerako bazkide langileekin elkar hartuta moldez egindako lanaren etekinak jasotzeko eskubideak ere izango ditu.\nBestalde, hainbat gastronomia elkarte eratzerakoan, bazkide bakoitzak ia pareko kopuruak ematen ditu orduantxe bertan abian jarri nahi dituzten instalazioak ordaintzeko, eta elkarte edo txokoaren fundatzaile guztiei ezinbestekoa iruditzen zaie ekarpen hori egitea. Gure lanbide, ekonomia eta gizarte premiak asetzeko moduko lanpostua lortzeko nahia, batetik, eta astean behin edo birritan gastronomia elkarte batera joateko ohitura, bestetik, alderatzen baditugu, argi dago lana aurkitzeko helburuak garrantzi handiagoa duela. Baina arrunkeriaren logikak eta gogoetarik ezak eraginda, biderik errazena aukeratzen dugu, bigarrena alegia, gizartean itxura ona ematen duelako, eta bizimodu ludikorako dugun joera, eta eskubidea, asetu nahi dugulako. Erosotasun kontua da, nonbait, edo eskubide besteren ezina.\nZer egin behar dugu? Zer zuzendu behar dugu gure gizartean -barkatu, geure buruan- aurrerapenari buruzko bestelako ikuspegi bat hartzeko?\nEnpresatik gizartera pasatu zara. Eta mikroekonomiaren -enpresaren- antolamendu tekniketatik beste eremu batera: ekonomiaren aurrerakada eta izpirituaren balioen atzerakada, aldi berean egokitzen ari den paradoxa, geldiarazteko modua bilatzeko aldarrikapenera. Hori ez da erlijiosoen (ez dituzu aipatzen) jardunbidea soilik, garai bateko “guztien ongia” ezaguna eta konpromisodun adiskidetasuna sustatzen duten guztiena baizik, eta halaber, betebeharrari heltzen dion ororena, izpirituari atxikita eta “gauzak” lortzeko materialtasun eta berekoikeriatik erabat aldenduta dauden printzipioak oinarri hartuta.\nNik ez dut horrelako gaiak behar bezain sakon jorratzeko gaitasunik. Lehenik eta behin, hezkuntza teknikoa jaso dudalako funtsean: enpresa alorretik nator, nire enpresako antolamenduaren ardatzak gizakiak izan diren arren.\nEta honako galdera, eta iragarpena, egin didazu: “Zer egin behar dugu? Zer zuzendu behar dugu gure gizartean -barkatu, geure buruan- aurrerapenari buruzko bestelako ikuspegi bat hartzeko?”\nEz dut esperientziarik hain gai zabal horretan. Baina nire ikuspegi apaletik abiatuta, eta egin ohi ditudan irakurketetan oinarrituta, buruan darabiltzadan gogoeta guztien artean batzuk hautatu eta azalduko dizkizut.\nGaur egun, gauza gehiago edukitzeak jadanik ez gaitu zoriontsu egiten, eta ez digu gogobetetasun handiagorik ere eskaintzen. Bitartean, munduan barrena 1.500 milioi biztanle baino gehiago daude goseak. Are gehiago esango dizut. Jeffrey Sachs ekonomialari amerikarrak dioenez, 2004an, adibidez, Ameriketako Estatu Batuek 450.000 milioi dolar gastatu zituzten armetan, eta kanpo laguntzetan, berriz, 15.000 milioi dolar bideratu zituzten herrialde pobreetara. Aipatutako ekonomialariaren kalkuluek agerian uzten dutenez, aski izango litzateke herrialde aberatsek urtero guztira 250.000 milioi dolar bideratzea, herrialde pobreei tokian tokiko premien araberako laguntza emateko. Kopuru horrekin, herrialde pobreen eta aberatsen arteko desberdintasun ikaragarriak bertan behera geratuko lirateke, eta gizateriaren herena ez litzateke hilko gosearen ondorioz.\nIzen handiko hizlari bati, Le Monde Diplomatique aldizkariko zuzendari Ramoneti, honako hau aditu nion behin: txinatar guztiek komuneko papera erabiltzea erabakiko balute, Lurreko baso guztiak suntsitu beharko lirateke zelulosa lortzeko.\nBeraz, dagokidan tokian kokatzeko –horraxe eraman nahi nauzula uste baitut–, ondokoa adierazi behar dizut: gizartearen aurrera egiteko modu bakarra aberastasuna hobeto banatzea dela uste dut, aukera bakarra iruditzen baitzait. Baina horrek “okerrago bizitzera” behartuko lituzke garapen ertain eta handiko herrialdeak. Okerrago bizitze hori, dena den, maila batetik gora beharrezkoak ez diren gauzen kopurua zentzuz murriztera mugatuko litzateke, azken batean.\nEsanak esan, gizakiak hortik ez duela jotzen iruditzen zait. Bizi ereduak, indartsuarenaren legea eta publizitatearen eragina barneratu egiten ditugu, konturatu gabe. Horrela, azkenean, uste ustelak ernaltzen dira gugan, eta zoriontasuna, behin behineko egoera izan beharrean, iraunkorra eta eskuragarria dela pentsatzen dugu, eta ondorioz, besteenganako gizatasuna eta onarpen gaitasuna gogotik murrizten zaizkigu.\nAurrerapena eta hazkundea ez dira sinonimoak, XX. mendean definizio tradizionalez egindako berrikuspenaren arabera behinik behin. Zer egin behar dugu gizartean tinko errotzeko moduko definizio berri bat finkatzeko?\nEnpresatik urrun dagoen pentsamendu alor horretara naramazu berriz, eta nik, zerbait ezagutzekotan, enpresaren mundua ezagutzen dut.\nGuk hezkuntza kristaua hartu genuen, pobrezia gorrian bizi ziren familia kristauetan. Eta Elizan bizi izan gara betidanik, Eliza osatzen duten fededun elkarteen baitan.\nHori horrela zen, hogeita hamar urte genituenean ere. Eta orduantxe hasi ginen, kristau izpirituari jarraiki, gure enpresak sortzen, gizakiaren bortxa ezintasunaren errespetuan oinarrituak. Horretarako, elizaren irakaspenei erreparatu genien, eta bereziki, Leon XIII.a Aita Santuaren “Rerum Novarum” eta Pio XI.aren “Quadragessimo Anno” entziklikei. Azken horiek sakon aztertu eta landu zituzten Gipuzkoako eta Euskal Herriko hainbat apaizek: besteak beste, Ricardo Alberdi irundarrak, Jose Maria Setien hernaniarrak eta Carlos Abaitua berriztarrak. Hiruren artean Exigencias cristianas en el desarrollo económico y social liburua, 1960 aldera argitaratua, idatzi zuten, Joan XXIII.aren “Mater et Magistra” entziklikari buruzko iruzkinak jasotzeko.\nBitartean, Jose Maria Arizmendiarrieta, betebehar berari loturik, Erromatik heldutako ideiak mamitzen saiatu zen, lehenbizi gazteen artean eta gero enpresetan: 50 urtetan ia 100.000 enplegu sortu dituzten Arrasateko kooperatibetan, alegia. Baina kontuz! Kooperatibistak 27.000 inguru baino ez dira.\nGarai hartan bete-betean eta zinez sinesten genuen aurrerapenak, aipatutako ikuspegian oinarrituak, elkartasunari eta eskuzabaltasunari emango ziela bidea, aberastasun indibiduala lortzeko grinarik gabeko “gizaki berriaren” eredua sortu izanaren ondorioz.\nHorrela, olio isuria hedatzen den bezala, Eskola Politeknikoaren, Giza Zientzien Fakultatearen, HUHEZIren eta Enpresa Zientzien Fakultatearen laguntzaz, gure garaiko gizartean banakako eta taldeko eragina izango zuen pentsaera eskuzabala tinko indartzea lortuko genuelakoan geunden.\nNire iritziz, eta ez du uste oker nabilenik, azken mende erdian Elizaren potentzialtasun galera ikaragarria izan da. Inolako eufemismorik erabili gabe, elkarrizketa ireki eskuzabal honetan ez baitute ezertarako ere balio, datu batzuk aipatuko ditut: 1950ean, gazteen % 95ek hartzen zuen parte Eukaristian eta Sakramentuetan, Ebangelioari jarraitzen baitzioten; gaur egun, % 2 edo 3 baino ez dira hala jokatzen dutenak. Baina bada are ezaugarri kezkagarriago bat ere: zuk aipatzen duzun “definizio tradizionalen berrikuspenak” eragindako erreferentzia falta ez du ezerk ordeztu -ez du zertan kristaua izan-, ez da bestelako ohiko jardunbide erakargarri edo portaerarik nagusitu.\nIzan ere, kontsumismoa eta bizitza atsegingarria, indibidualismo sutsua eta ahalik eta ahaleginik txikienarekin lortutako irabaziak ez dira eszenatoki moralak. Eta beste horrenbeste gertatzen da kristau agindu nagusiarekin ere: besteez kezkatzea, inguruan dugun eta gure beharra duen lagun hurkoaz arduratzea.\nHori guztia gorabehera, ezin dut baieztatu gizartearen egungo oinarria, batik bat 30 eta 60 urte arteko biztanleria, objektiboki kontsumistagoa edo sinesgabeagoa denik. Nire ustez hori gertatu da, ondoko arrazoia dela eta: egungo errentak/diru sarrerak duela mende erdikoak baino hamar aldiz handiagoak dira, eta bitartean, barra-barra eta etengabe gastatzeko mezu xalo bezain erakargarriak, indartsu dirau oraindik. Eta ez da finkatu jokabideetan eragina izan dezakeen hierarkia etikorik.\nEz dut uste gure egungo gizartea, bizimodu kontsumista porrokatura ohitua, joera hori geldiarazten hasiko denik... Bestalde, maiz ahaztu egiten zaigu egungo egoera geuk sortu dugula... Ez digu inork inposatu... Hala ere, egia da gure ahultasuna agerian geratu dela, eszenatoki jasanezinetara eraman gaituzten ezkutuko joko arauak pozarren onartu ditugulako.\nErantzuteko, Elizak, “Ama eta Maistra” Joan XXIII.a Aita Santu gogoangarriaren hitzetan, egungo gizartean izan dezakeen zereginaz mintzatuko natzaizu.\nZeregin gutxi duela uste dut, benetan. Seminarioak hutsik daude, eliza asko itxita, eta gazteek jaunartze egunaren ondoren elizara joateari uzten diote (batzuek gurasoen borondatez), handik aurrera gizarte ospakizunetan -ezkontzetan, hiletetan edo beste norbaiten lehen jaunartze egunean- baino ez baitute parte hartzen elizkizunetan.\nGero eta fededun gutxiago daude, eta gero eta apaiz gutxiago. Erlijio praktikak galtzeko zorian daude. Halako batean, Erlijioak jadanik ez du izango inolako eraginik hiritarren bizitzan, eta hori noiz gertatuko ote den galdetzen diot batzuetan neure buruari, aipatutako errealitate zeharo nabarmenak ikusita. Gazteei dagokienez, irakaskuntza, familia eta Eliza dira eragin moralaren ardatzak, eta ikastetxe erlijiosoak ixten ari direla (Arrasaten bi zeuden, bata duela ehun urte sortua, eta itxi egingo dituzte ezbairik gabe, dagoeneko hala egin ez badute) ikusten dugu.\nApaiz gutxi daudenez, sekularrek hartu dute haien tokia, eta errentagarri eta erlijioso izateari utzi diote. Eliza jakin batzuetan, adibidez Gasteizkoan, bertako apaizik ez dagoenez eta premia larria dutenez, Afrikako edo Ameriketako apaizak ekarri behar izan dituzte. Ildo horretan, Gasteiz elizaz betetako hiria dela eta bertako Elizbarrutitik hamaika apaiz eta misiolari atera direla ekarri behar dugu gogora, eta era berean, milaka apaiz euskaldun joan zirela Afrikara eta Ameriketara, hain zuzen, ebangelioa ezagutzera ematera.\nGure gizartearen joera kontsumistaz galdetu didazu, eta agian konponbidea izan dezakeela uste dut -“agian” diot, ez bainago ziur-. Konponbide bakarra dago, ordea, aukeran: sentsibilitate etiko guztiak uztartzeko moduko kontzientzia etiko unibertsala sortzea. Agnostikoek, federik gabekoek alegia, eta ateoek ere pentsatu egiten dute, noski, eta guztiok aldarrikatutako eta onartutako arau moral unibertsal horiek onartu egin beharko lituzkete.\nHans Küng teologo kristauak (zenbaiten ustez, ez baita teologo katolikoa) ildo horretatik jotzen du, Lurreko biztanle guztiengan zeharkako eragina izango duen dekalogo moral edo etikoa sortzeko beharra aldarrikatzen baitu. Jainko jakin batean oinarritzen ez den Erlijio antzeko bat izango litzateke, eta bakoitzak nahi duen erreferentzia jainkotiarra -edo ez jainkotiarra- hautatuko luke gero.\nErritoak murriztu egingo lirateke, horrela. Baina gizateria gero eta intelektualagoa, hausnartzaileagoa eta kontzeptualizatzaileagoaren baitan, etika partekatuan oinarritutako ikuspegiaren ondorioz, barne bizipenak txalogarriagoak eta laudagarriagoak izango lirateke, eta erreferentzia saihestezinak ere bai, estatuen muga geografikoek -geografikoek soilik- artifizialki banatutako giza harremanentzat. Muga horiek, monetak eta hizkuntzak bezalaxe (bat aukeratuko litzateke “lingua franca” gisa, baina tokian tokiko herri hizkuntzak ez lirateke galduko, biztanleek hala nahi badute), bertan behera geratu beharko lukete, iraganeko kontu bihurtuz.\nInolako prestakuntza filosofikorik izan gabe, intuizioari jarraiki, irudikatu dudan testuinguru horri ezin diot, ordea, datarik ezarri. Ez dakit helduko den ere -baietz iruditu arren-, eta are gutxiago noizko bukatu den prozesua. Datadun iragarpenik ez dela egin behar uste dut. Orain dela berrogei bat urte, Herman Kahn eta Anthony J. Wiener jakintsuek, Hudson Institutuaren laguntzaz, nazioarteko sistema handik urte askotara nolakoa izango zen adierazi zuten idatziz, eta politikari eta gizarte aldaketei buruzko ikerketak burutu zituzten. Beraien iragarpenei data jartzera ere ausartu ziren: 2000 urtea. Testuari jarraipena egiten hasi nintzaion, neure ezagutzak indartzeko eta ardurapean nituen kooperatibetan erabiltzeko. Baina handik gutxira baztertu egin nuen, Hahn eta Wienerrek ez baitzuten igartzen. Halako gai “handietan”, datak finkatzea izaten da zailena.\nDena den, Hans Küngen proposamenak mamituko balira, “eszenatokiak iraunkorragoak” izango lirateke.\nArazoak konpontzeko, beharrezkoagoa da denok pobreagoak izatea?\nOndorio ezkor eta etsikor horretara heldu aurretik, galdera bat egin behar diogu geure buruari: “Zer da pobreagoa izatea?”. Gerra zibila (1936-1939) bizi izandako belaunaldikoa naiz ni, eta gorriak ikusi genituen, oinarrizko betebeharrak asetzeko modurik ez genuela: gosea, gizarte mailarik baxuenetan (biztanleriaren erdiak baino gehiagok) izugarri handia; higiene falta eta egoera horren ondorioz hedatutako infekzio gaixotasunak, artean ez baitzegoen antibiotikorik; txukuntasunez jantzi ahal izateko (bai gazteen bai helduen nahia) baliabiderik eza; unibertsitate prestakuntza nahitaez baztertu behar izatea, ezinezkoa baitzen familiek eginahalak egin arren... Horiek guztiak ziren nagusi haur eta gazte nintzela. Horrelaxe bizi izan ginen haurtzaroan eta nerabezaroan, bederatzi urtetik hasi eta hogei edo hogeita bi urtera arte.\nHandik hirurogeita hamar urtera, bizi baldintzak oso bestelakoak dira eta Euskal Herriko gizartean dagoeneko ez dago horrelako gaitzik, salbuespen batzuk, oso urriak eta bakanak, izan ezik. Eta salbuespen horietan ere, gaitz guztiak ez dira behintzat batera egokitzen. Estalki politiko demokratikoaren babesari eta gastu maila handi bateratuari esker, gizarte pribilegiatua da gurea, lehen adierazi dudan bezala, eta ezaugarri horiei guztiei beste bat gehitzen zaie: sortutako errenten banaketa bidezkoa. Ondorioz, estamentuen arteko bereizketak, lehen gaindiezinak gizarte mailen artean, bertan behera geratu dira.\nGauzak horrela, “eszenatoki sostengaezinak ekarri dizkiguten” ondasun eta bizimodu horiei neurri batean uko egiteko beharraz galdetu eta konponbidea proposatu didazu: “guztiok pobreagoak izatea”. Beraz, erantzun aurretik ezinbestekoa deritzot gogoeta egiteari.\nBizitzeko baliabide materialak gainezka edukitzea ez zait iruditzen zoriontasuna eta ongizatea bermatzeko konponbidea, ezta gogobetetasuna -asko jota, lortu daitekeen bakarra- eskuratzeko modua ere.\nJardunbide intelektuala, beste potentzialtasun batzuk lantzen dituena, hedatzen hasi da, eta gaur egun gure gaztediak arbuiatu egiten ditu oturuntza oparo dotoreak eta jauntxoen antzeko janzkera irtirinak. Nire herrian, Arrasaten, “Maritxu Kajoin eguna” ospatzen da urtero, urriko lehen ostiralean. Jai horretan, ozartasun eta trufa giroan, janzkera ilun eta zurrun irrigarriak soinean eramanez, iraganeko nabarmenkeria, jadanik erabat gainditua, oroituko da beharbada.\nGazteek izpiritua lantzeko modua aurkitu nahi dute, “arima arrazionala” edo antzeko deitura izango lukeen zerbaiten bila dabiltza. Gure seme-alaben eta biloben helburua ez da per capita errentari lotutako kontsumoaren arrandia edo harropuzkeria. Aitzitik, izpiritua asetzea da haien asmoa. Hezkuntzak kolokan utzi ditu konbentzionalismoak. Belaunaldi berriek askatasuna aldarrikatzen dute, eta izpirituen kezkei erantzuteko bideak eskatzen dituzte.\nAberastasun ekonomikoa ez zaie horrenbeste axola, eredu horrek ongizatea emateko gaitasuna agortzen hasi baita jadanik. Beraien ahotsa entzutea nahi dute: bakoitzak bere nortasuna eta bere irizpideak ditu, eta bere lehentasunak eta iritziak azaltzeko guneak aldarrikatzen ditu.\nIndibidualistak dira, baina ez diruzaleak.\nEtorkizunari begira, beraz, ezagutzen ditudan pertsonek, nire ingurukoek, eros ahalmena mugatzeko arazorik izango ez dutelakoan nago, gizarteak izpiritua landuz aberasteko aukera ematen badie behintzat. Izan ere, gizaki arrazionalen ondarea aberastasun horiek dira, gero eta gehiago.\nHorrek ez du esan nahi nerabeek eta helduek, ez dutenik gorputza zaintzen, estetika eta osasuna hobetzeko, eta ezta autolaguntzako entseguak irakurtzeari utzi diotenik ere. Baina bizitza hobetzeko bidean aurrera egiteko, nahitaezkoa da dirua irabazteko helburua neurri batean baztertzea.\nAtzera begiratuz, gaur egun ba al dago 1956an sortutako enpresa eredua ezartzerik?\nEz. Ezinezkoa da. Eta ziurrenik ez da beharrezkoa ere. Enpresen testuingurua duela berrogeita hamar urtekoa baino askoz ere zabalagoa da, mundu ekonomia nagusitu baita, globalizazio deritzona dela eta.\nGure enpresen eta merkatuan lehiakide dituzten gainerakoen arteko harreman bakarra hauxe da: diru fluxua. Diruak ez du mugarik, eta ordainbide nagusia da. Diruak neurtzen du teknologien, antolamenduen eta lortutako ekoizpenen eraginkortasunak izandako gorakada edo beherakada.\nXahugarria, malgua, trukagarria eta amortizagarria da dirua. Gizakiak ez, ordea, ez baitira ez trukagarriak, ez mugigarriak, ezta amortizagarriak ere. Beraz, ekonomiaren egungo egoeran, XXI. mendeko lehen hamarkada bukatzear dagoela, kooperatibismoaren garaiari -gizakiengan oinarritutako sozietate eredu paradigmatikoa den aldetik- beste horrenbeste ari zaio gertatzen, alegia, bukatzen hasia da, eredu kapitalistaren alderdi asko onartzen ari baita, arian-arian. Elkarte anonimo erako enpresak sortzen dira beste herrialde batzuetan, eta Espainiako estatuan bertan, batzuetan % 100aren jabe izaki eta beste batzuetan zati handi batena. Ondorioz, langileen % 30 baino gutxiago dira kooperatibistak, eta badirudi joera horri eutsiz gero, epe luzera, hemendik berrogeita hamar urtera, gizakiengan oinarritutako sozietateak iraganeko oroimen nostalgikoak izango direla. Kooperatibismoari beti aitortuko zaio dagokion meritua: aukeratzeko askatasuna eta eskubide ekonomiko eta politiko subiranoak ezaugarri dituzten lan elkarteetan antolatutako gizakien eredu gisa sortu izana ekonomia eta gizarte bizitzan. Dena den, merkatu eta finantzaketa globaltasunarekin bat datozen bestelako bidezko formula batzuk bilatu beharko dira ezinbestean.\nHizpide dudan ereduaren sona eta izaera bereizgarria, mundu osoan aitortua, bertan behera geratuko dira garatu beharreko eredu gisa. Hala ere, ereduaren sustraiak eta guztiontzako ongizatea sortzeko gaitasun izugarria beti aintzatetsiko dira, honako hau ulertzeko gai izan zirelako: gizakiak ekonomia enpresen funtsezko ardatza direla, eta kapitala, berriz, derrigorrezko tresna. Eta, nire iritziz, gizakiak ez du tresna hori helburu nagusitzat hartu behar, bere zerbitzura daukan bitartekotzat baizik, horixe baita, hain zuzen, tresna hutsa.\nKooperatibismoa berrikusi egin behar da...\nEnpresari onen ohitura ona da hori. Iraganeko ibilbidea aztertu eta etorkizunerako moldatu behar da, inertziarik gabe, unean uneko ezaugarrien arabera “birsortzeko eta egoera berrietara moldatzeko”. Arizmendiarretak zioenez, sortze garaian egon behar dugu beti. Iraganak ez du oztopo izan behar garapen eta berrikuntza bide berriak urratzen hasteko, bai gure enpresen barne eta kanpo antolamenduari, bai gizarte bizitza birplanteatzeko asmoari dagokienez. Arau zurrunek ez dute berritzeko aukerarik ematen.\nHastapenetan, kooperatibismoa Erregimenaren “begikoa” zenez, eta zuzenbide positiboaren mugak oso estuak zirenez, ekonomialari handi baten ideia bat hartu eta buru-belarri lantzeari ekin genion. Ekonomialari hura, denboraren poderioz, Bizkaiko Kutxako Zuzendari Nagusia izan zen: José Luis Serrano Lizarralde.\nBere enpresa ikuspegiari “Gizarte osoa” deitu zion. Eta sarreran, honako hau zioen: “Primun vivere et deinde philosophare”. Alegia, gutxi gorabehera, lehenengo elikatu eta ongi bizi behar dugula, eta gero filosofatzen hasi. Aipatutako dokumentua Jose Maria Arizmendiarrieta jaunaren Gela-Museoan dago. Testuan, pragmatismo horretatik abiatuta, hiru atal bereizten ditu enpresaren boterearen eta zuzenbidearen baitan. Batetik, langileak, gizakiak, daude. Bestetik, ekoizpen bideen sorburua: kapitala, alegia. Eta azkenik enpresariak, enpresa bideratzeko aukeratutako zuzendariak\nBaina eredu horrek ez zuen sarbiderik, ezta moldaketak eginda ere, artean (1955ean) indarrean zegoen Sozietate Anonimoen Legearen xedapenetan. Eta beraz, ez zuen aurrerabiderik izan. Iradokitzen duzun berrirakurketa edo berriskupena eginez gero, enpresa eredu berri baten oinarritzat hartu liteke agian. Euskadiko Kooperatiben Legeak eskaintzen dituen aukera guztiez baliatu dira: kooperatiba mistoak sortzea (langile ez bazkideen eskubide sozialak % 49raino iritsi daitezke, eta gainerako % 51 bazkideei dagozkie), finantza ekarpen subordinatuak egitea, langileen % 20 bazkideak ez izatea, iraupen mugatuko bazkideak izendatzea, etab. Baina horiek guztiak ez dira benetako konponbideak, kooperatibismoak, edonolako itxura ematen zaiola ere, azken finean inoiz ezingo baitu jardun kapitalen merkatuan. Aurreztaileei araututako gardentasunaz inbertitzeko aukerak begi bistan ezartzen dizkien titulu merkatua oso urruti dago, ez baitu inolako zerikusirik, kooperatibismoaren malgutasun kanonetatik.\nEz dakit zein alternatiba aukeratu daitekeen gure kooperatibismo zorrotzarentzat. Dena den, Arizmendierratek horrenbeste erabilitako aforismoari jarraitzen zaio: “Esperientzia berriak garatzeko prozesu dinamikoa da kooperatibismoa”.\nBete-betean uste dut enpresetan zuzentasunak izan behar duela nagusi, hau da, nori berea eman behar zaiola, eta halaber, bidezko gizartea sustatu behar dutela, herriko eragile dinamizatzaile bihurtuz. Baina horretarako enpresek, kooperatibek nahiz bestelakoek, errentagarriak behar dute izan: dirua irabazi behar dute, argi esanda. Errentagarritasuna lortzeko oinarriak kudeaketa egokia, lehiakortasuna eta balio erantsia sortzeko gaitasuna dira, baina ohiko kudeaketa antolatuaren mugak baino harantzago jo behar dute: inguruko testuinguru konplexu zoliaz baliatuz aurrera egiteko eta gizarte ondasun partekatuak sortzeko gai diren zuzendari irudimentsuak aukeratu behar dituzte.\nGizarte eredua ikertu egin behar da, baina ahalegin sortzaile eskuzabalaren unea dugu oraingo hau.\nArrasaten (Gipuzkoa) jaio zen 1926ko abenduaren 23an. Gazte-gaztetatik enpresaren mundutik bideratzen jakin zuen ikasketa eta lanerako dohain bikainak, aita Arizmendiarrietaren egitasmo sozialetik begiak inoiz aldendu gabe.\nIndustria-mekanikako Maisu ikasketak eginik (1945), Kimika Peritu titulua lortu zuen (1952) Zaragozazko Industria Perituen Eskolan.\nArrasateko kooperatiba mugimenduari osoki emana bizi izan da, eta horretan ohiz kanpoko jardunbidea erakusten duten karguak bete ditu: ULGOR, Mondragon Kooperatiba Taldeko lehen kooperatibaren Sortzailekide eta Gerentea (1956-1962); ULARCO Kooperatiba Taldeko Zuzendaritza Batzordeko Lehendakaria (1962-1970); Caja Laboral - EuskadikoKutxa Kreditu Kooperatibako Zuzendari Nagusia (1960-1987), eta Aholkularia 1990 urtea arte; Mondragon Kooperatiba Taldearen (gaur egun, Mondragón Corporación Cooperativa-MCC) Sortzaile eta Lehendakaria (1985-1990); OTALORA, Kooperatiba eta Zuzendaritzarako Prestakuntza Zentroko Zuzendaria (1990-1991); Eusko Jaurlaritzako Industria Saileko Industriaren Sustapen eta Eraldaketarako Baltzuko (SPRI) Lehendakariorde Exekutiboa, eta SPRIko Arrisku-Domu Baltzuko Lehendakaria (1991-1992).\nArrasateko kooperatiben esperientziari buruzko hainbat liburu eta txostenen egilea da.\nBere jarduera profesional luzean zehar goraipamen ugari jaso ditu.\nItzulpena: Luis Manterola\nInicio > EM 423 > Elkarrizketa\n2008 / 01 / 11-18


Euskararen bilakaera - hiru Presentacion - Urrutiko Lanbide Heziketako Institutua\nEuskararen jatorriari buruzko teoriak\nEuskara eta erromantzeak\nEuskararen eragina espainieraren soinuetan\nZeltak Euskal Herrian\nEuskarak hizkuntza kanpotar batekin izan zuen lehen harremana K.a. lehen milurtekokoa dugu. Zelten presentzia nabarmena da Arabako toponimian eta Nafarroako hegoaldean, baita zenbait hitzen erroan ere. Nolanahi ere, erromatarren aurreko hizkuntzen eragina oso urria izan da.\nK.a. II. mendearen inguruan, erromatarrak iritsi ziren Ebro bailaran barrena, eta horrekin batera, lehenengo hiri-asentamenduak egin ziren. Halere, erromanizazioa ez zen modu berean gertatu toki guztietan. Ingururik erromanizatuenak Nafarroaren eta Arabaren hegoaldekoak izan ziren, baita Akitania iparraldekoak ere, baina Gipuzkoa eta Bizkaiko kostaldean kolonizazioa oso urria edo ia ezereza izan zen.\nErromatarren presentzia txikiagoa izan zen tokietan herritarrek ezinbestekoa zutenean bakarrik erabiltzen zuten latina, batez ere merkataritzan, elizan eta hizkuntza idatzian, eta gainerakoan, beren hizkuntza autoktonoari eutsi zioten.\nHorrela, erromatarren hizkuntza merkataritzan edo Administrazioan erabiltzen zen bitartean, euskarak bere indarrari eutsi zion monasterioetako kartularioetan, legeetan, toponimian, eta abarretan.\nEuskara eta latina elkarrekin bizi izan ziren urteetan batak bestearen eragina jaso zuen. Latinak bere arrastoa utzi zuen euskararen bilakaeran eta euskarak latin arruntaren eta hizkuntza erromantzeen bilakaeran.\nKoldo Mitxelena hizkuntzalariaren arabera, euskarak oso goiz jaso zituen latinaren maileguak. Halere, oso zaila da zehaztea noiz gertatu zen, ez dagoelako inolako testu idatzirik XVI. mendera arte, eta beraz, ordu arte ahozko hizkuntzan bakarrik oinarritu gaitezke.\nLatinak euskaran izan duen eragina batez ere lexikoan ikus daiteke, hitz berriak hartu baititu. Fonetika eta morfosintaxiaren mailan, aldiz, eragina askoz txikiagoa izan da.\nLatinaren mailegurik zaharrenak euskal fonetikaren arabera egokitu eta euskararen ebaketa-moduaren arabera ahoskatu dira, gaur egun ezagutzen ditugun forma horietaraino iritsiz.\nBilakaera fonetikoaren ezaugarrietako batzuk dira honakoak:\ni eta u bokalak mantendu ziren:\ncepulla > kipula, piper > piper\nk eta g soinuak mantendu ziren, bokalaren aurrean:\npacem > bake; angellu > angelu; cella > gela\nc eta t latineko kontsonanteak ozenak bilakatu ziren:\nc > g, t > d: causam > gauza, tempora > denbora\nLatineko s kontsonanteak z eman zuen euskaraz:\nceresea > gerezi; caelum >zeru\nToponimia eta antroponimia\nOnomastikak oso informazio baliagarria eskaintzen digu herri baten historiari buruz. Euskal Herriko toponimia (leku-izen arruntak) eta antroponimia (pertsona-izen bereziak) aztertuz gero, beste herri batzuek gure eskualdean izan duten eragina eta horien hurbiltasuna ikus dezakegu. Mugako probintzien azterketa toponimikoak, aldi berean, euskarak Burgos, Kantabria eta Errioxako inguruetan izan duen presentzia eta garrantzia erakusten digu.\nArabako toponimiak bertan herrixka zeltiberoak kokatu zirela adierazten digu: Veleia, Suessatio, Tullonium (Dulantzi), Alba (Donemiliagako San Roman-Albeniz).\nAraba eta Nafarroako hegoaldean eta Akitaniako mugan aurkitzen ditugu toponimo latindar gehienak. Horietako asko eraldatu egin dira euskararen eraginagatik , eta euskal erroa zuten beste batzuk latinizatu egin dira. Euskal Herriko zenbait hirik izendapen bikoitza jaso zuten, latinez eta euskaraz, esate baterako, Iruñea-Pompaelo.\nHala ere, aipatu behar da herri-latinak ere euskararen eragina jaso zuela, nahiz eta gutxiago izan eta hiru puntu hauek aipa daitezke:\nr fonema apikari-hobikari dardarkari anizkoitza rr sartu izana\nb eta v soinuak nahastu egin ziren eta fonema bakarra eman zuten b\nHitzen hasierako f kontsonantea, lehenik hasperendua izan zen, eta gero h mutu bilakatu zen.\nz eta s soinuak tz eta ts bihurtu ziren.\nEuskararen eraginez, hizkuntza erromantze hurbilek bost bokal dituzte. Latin klasikoak hamar zituen, baina euskararekin batera bizi izateagatik, horiek desagertu egin ziren latin arruntetik, eta hortik sortuko ziren erromantzea eta gaztelania.\nLatinak eta, geroago, hizkuntza erromantzeek arrasto nabarmena utzi zuten euskararen egitura gramatikalean, baina, hain zuzen ere, morfosintaxian eutsi die ondoen euskarak bere ezaugarri berezkoei, neurri handi batean.\nLatinak eta euskarak deklinabide-atzizkiak edo kasu-markak erabiltzen dituzte (nominatiboa, akusatiboa, datiboa...), baina desberdintasunik handiena hauxe da: latina hizkuntza akusatiboa da, subjektuaren markak beti kasu bera daramana (nominatiboa), eta euskara, berriz, hizkuntza ergatiboa da (Europan bakarra). Subjektuaren marka aditz iragankorretan ergatiboa da eta absolutiboa iragangaitzetan. Bestetik, euskaraz, singularraz eta pluralaz gain (latinean bezalaxe), mugagabea ere badugu.\nEuskararen beste ezaugarri bat generorik ez izatea da, pertsona-izen arrunten kasu bat edo beste kenduta, esaterako: alargun > alarguntsa, jainko > jainkosa, deabru > deabrusa, abadesa, alkatesa. Salbuespen bitxi samar horietan nabarmena da latin arruntaren eta erromantzearen eragina.\n-tu/ -du (sudurkariaren aurrean) mailegatu izana, latinaren -tum iraganeko partizipiotik datorrena. Euskaraz atzizki hori infinitiboaren formarako erabiltzen da, nahiz aditz-adjetibo gisa ere funtziona dezakeen. Analogiaz -tu horren erabilera euskararen berezko aditz-oinetara zabaldu da. Antzinako aditzen infinitibozko formak, berriz, n edo i hizkiaz amaitzen ziren (izan, esan, joan, etorri, ibili ).\nIzenordain pertsonalei dagokienez, euskarak erakusleen sistema darabil hirugarren pertsona izendatzeko, bai singularra (hura) eta bai plurala (haiek) ere. Bigarren pertsonan konfiantzazko trataera bat badago (hi), hika (hitano) hitz egiteko modu baterako bide ematen duena, baina familiarteko edo lagunarteko girorako bakarrik. Azkenik, modu enfatikoa edo indartzailea duten izenordain pertsonalak ere badaude: ni, neu, nerau, nihaur.\nErakusleei dagokienez (hau, hori, hura...), bai euskaraz eta bai latinez ere hiru maila daude. Euskaraz forma indartu bat dugu: hau > hauxe, hori > horixe...\nHizkuntza ergatiboek ez dute forma pasiborik izaten. Euskararen forma pasiboa latinetik jasoa dugu. Gaztelaniazko "así será" euskaraz "hala izango da" esaten da.\nBi hizkuntza batera agertzen direnean, elkarrekiko eraginak nabarmenak izan ohi dira alderdi askotan, baina lexikoan suma daiteke beste inon baino lehen, eragin hori. Euskarak urteetan jaso izan ditu maileguzko hitzak, lehenik hizkuntza zeltetatik eta goi mailako latinetik, eta gero, latin arruntetik eta hizkuntza erromantzeetatik (frantsesetik iparraldean eta gaztelaniatik hegoaldean).\nZaila da latinetik eta hizkuntza neolatinetatik datozen hitzak zein diren bereiztea. Lehenengo horretatik hartutako maileguen artean, bi multzo bereiz ditzakegu: mailegu arkaikoak eta mailegu berankorrak. Arkaikoak ditugu zaharrenak eta aldaketa asko jasan dituzte. Euskarak horiek beretu ondoren, aldaketa nabarmenak izan dituzte.\nLatinak utzitako mailegu zaharrei dagozkien hitz batzuk ( pacem > bake, regem > errege ) dira eta latinezko akusatiboaren markarekin bat egiten duen forma bati dagozkie (gehienek -m dute amaierako atzizkia singularrean eta -s pluralean), eta horixe dugu erromaniko berankorraren "casus unicum" deiturikoa, hizkuntza erromanikoetako hitzek ere jatorritzat dutena.\nLatin arrunteko edo erromantzeko mailegu berankor batzuek jatorrizko formatik hubilago iraun dute, hainbeste aldaketa jasan gabe.\n( caelum (latina) > çelu (erromantzea) > zeru; callis (latina) > calle (erromantzea) > kale.)\nJatorrizko forma hartatik hurbilago iraun dute, hainbeste aldaketa jasan gabe.\nJatorri latinoa duten hitz horietako batzuek badute euskaraz beren ordezko sinonimoa eta gaur egungo euskarak bi hitz horiek gorde ditu, hizkuntzaren aberasgarri.\nLatineko maileguak euskaraz\nEuskaraz (Latinetik hartutak)\nJatorri latinoa duen hitz-kopururik handiena bizkaieran aurkitzen dugu. Adibide modura, asteko egunen izenak jar ditzakegu:\nsabbattum > zapatua = larunbata, dominicus > domeka = igandea


kritiken hemeroteka » Portu onera bidaia\n« Ubelak koloreetan | Indarkeriaren bueltan »\nPortu onera bidaia Mikel Elorza / Argia, 1997-03-16\nEz dira maiz azaltzen gurean kresal usaineko literatur lanak —Edorta Jimenezek hitzaurrean gogoratu dizkigu—, eta beraz zilegi bekit perla esatea honako honi. Darion usainagatik sikiera. Nahiz eta egia esan, itsasokoarekin batera petrolioarena, makinen olioarena eta ontzi barrenetako sunda ere aditu ahal zaizkion orrialdeoi. Izan ere, ipuinok olatuen altzoan jarri izana ez da, berez, Iturregiren lanaren meritua, olatu horien leherketa gainditu eta hitsetan ez ito izana baizik. Olatuetan igerian asmatua, alegia.\nGaiak izan lezakeen erakargarritasunaren gainetik ipuinen kalitatea baita Iturregiri egotzi behar zaiona. Itsas zaporedun zortzi istorio asmatzen jakin du, istorioei dagozkien elementu garrantzitsuekin, liburu aberatsa egiten duten elementuekin. Istorioak dira kontatzen dituenak, giza harremanen inguruko eite desberdinekoak —barnekoiagoak batzuk, ekintza nagusitzen dena besteak—, baina istorio beti ere. Bere lehenengo liburuak langa erraz gainditu du, eta erregistro eta plano desberdinak manejatzen ausartzen den heinean gora egingo du.\nHizkuntzaren aldetik dagoen esfortzua bikaina da, eta ekarpenak merezi du. Baina noski, hizkuntza horrekin lortzen denak merezi du. Ez baita filologia kontua, narrazioa baizik. Hizkuntza egokiaz, narrazio laburrak funtsezkoa duen tempoa zainduz, giroa sortzen asmatzea da, ene ustez, Iturregiren lorpenik handiena. Autorea itsasoan ibili izana baliozkoa izango zitzaion, baina ipuinak idazteko idazle behar du, ez marinel. Biak uztartzen jakitea, noski, mejora.\nGiroan asmatu du, beraz, autoreak. Estreinako lerroetatik itsasoratzen da irakurle lehortarra eta ipuinak bizi egiten ditu. “Liburu honetan ageri den eguratsak halako narrazio gehiagoren egarriz utzi nau”, esaten du hitzaurrean Jimenezek, eta horixe da irakurle gehienek senti dezaketena, lanbro itxia bezala, ohartu ere egin gabe biltzen baitzaituzte aurrera egin ahala lerroek.\n“Haize kontra” izenez bataiatu du bere untzia Iturregik, baina ez dago zalantzarik ez duela arrutarik okertu. Portu ona jo du.


Udako Espainiako Infantilen Txapelketarekin, bukatu da igerilekuko denboraldia - - uztarria.eus\nUdako Espainiako Infantilen Txapelketarekin, bukatu da igerilekuko denboraldia\nIzarraitz Igeri Elkartea 2018-08-01 13:37\nIgeriketako Udako Espainiako Infantilen Txapelketatik itzuli berri da Uxue Etxeberria Izarraitz igeriketa elkarteko kidea. Uztailaren 26an hasi eta uztailaren 29ra bitartean jokatu zen sariketa Madrilen, eta bertan izan zen Etxeberria. Isaac Pousada aritu zen entrenatzaile lanetan. Etxeberriarentzat Espainiako udako txapelketa zen denboraldiko hitzordurik garrantzitsuena.\nEmaitzak ikusita, esan daiteke aurreikusitako ia helburu guztiak bete dituela Izarraitzeko igerilariak. Garbi dago, Espainiako txapelketetan izugarrizko maila egoten dela eta oso zaila dela aurreko postuetan ibiltzea. Hala ere, Madrilgo txapelketara joatea denboraldian zehar gogor eta gogoz lana egitearen saria izan da Etxeberriarentzat.\nUdako Espainiako Infantilen Txapelketa lau probetan hartu zuen parte Etxeberriak. Hona hemen emaitzak:\n100 bular proban, 1:19:72 denborarekin 22. postua.\n100 bizkar proban, 1:12:62 denborarekin 39. postua.\n200 bular proban, 2:52:13 denborarekin 20. postua eta marka pertsonala.\n50 libre proban, 29:84 denborarekin 69. postua eta marka pertsonala.\nOrain atsedena hartzeko garaia iritsi da, denboraldia luzea eta neketsua izan baita.


39 ikastetxetako 4.705 pertsonak jaso dituzte Dummy panpina birtualaren aholkuak | El Diario Vasco\nGipuzkoa39 ikastetxetako 4.705 pertsonak jaso dituzte Dummy panpina birtualaren aholkuak\n39 ikastetxetako 4.705 pertsonak jaso dituzte Dummy panpina birtualaren aholkuak\nDummy birtualak esperientzia oso erreala kontatu duen neska izan du alboan. / IREKIA\nTolosako ia 1.000 ikasle eta irakaslek entzun dituzte ostegun honetan trafiko istripuen biktimen eta larrialdietako profesionalen testigantzak, Segurtasuna Sailaren kanpaina baten barruan\nJueves, 15 febrero 2018, 14:08\nTolosako lau ikastetxetako 989 ikasle eta irakasle elkartu dira ostegun honetan herriko Leidor aretoan, Eusko Jauralritzako Segurtasun Saileko Trafiko Zuzendaritzak zirkulazio istripuak prebenitzeko abian jarritako 'Don't be Dummy! Zuk ez duzu ordezkorik' programari buruzko informazioa jasotzeko. Bi saio egin dira, 10.00etan eta 12.00etan, Leidor Aretoan, eta lau ikastetxetako kideek parte hartu dute: IES Orixe BHI, CPS Inmakulada Lanbide Ikastola BHIP, CPEIPS Usabalgo Laskorain Ikas\n'Don't be Dummy! Zuk ez duzu ordezkorik' programak trafiko istripuen arrazoiak eta ondorioak azaltzea eta horiek prebenitzeko sentsibilizazio aholkuak ematea du helburu. Proiektuaren bidez, Euskadiko gazteek bide segurtasunaren, mugikortasun iraunkorraren, arduraz gidatzearen eta trafiko istripuei aurre hartzearen arloan kontzientzia hartzea eta horiek sentsibilizatzea lortu nahi da. 2015-2020 aldirako Bide Segurtasunerako eta Mugikortasun Segururako eta Iraunkorrerako Plan Estrategikoaren baitan dago eta, Euskadiko unibertsitatez kanpoko ikastetxeetako gazteei zuzenduta, istripuen biktimen eta bide segurtasunaren eta medikuntzako profesionalen lekukotzak eskaintzen ditu herriz herri\nHorretarako, udalen eta ikastetxeen laguntzarekin, Trafiko Zuzendaritzak saioak antolatzen ditu Euskadiko hiri eta herrietan. Programa 2017ko irailaren 22an Durangon aurkeztu zenetik, guztira Euskadiko 39 ikastetxetako 4.705 pertsonak parte hartu dute. Pertsonaia birtual eta elkarreragile batek, automobilgintzako enpresak modelo berrietan segurtasun probak egiteko erabiltzen duten Dummy panpinak, trafiko istripuen biktima izan diren pertsonen edo horien senitartekoen lekukotasunak bideratzen ditu, eta horretarako, Stop Accidentes elkartearen eta Bizkarrezur Muineko Lesioak Ikertzeko Elkartearen (AESLEME) laguntza izaten du.\nIstripuek sortzen dituzten larrialdi egoeretan parte hartzen duten pertsonen bizipenen kontakizunak ere jasotzen dira ekitaldian, hala nola ertzain, udaltzain, Osakidetzako langile, suhiltzaile, salbamenduko langile edo larrialdietarako teknikarienak. Lekukotasunekin tartekatzen diren bideoetan heriotza ekar dezaketen trafiko istripuak eragiten dituzten egoera arriskutsuak azaltzen dira, besteak beste, gehiegizko abiadura, alkohol eta droga kontsumoa, gidatzen den bitartean sakelako telefonoa edo bestelako tresna elektronikoak erabiltzea edo trafiko seinaleak ez errespetatzea.\nPiden cinco años y medio de cárcel para un acusado de traficar con droga en Gipuzkoa La energía que impulsa a Noelia


Juaye-Mondaye - Wikipedia, entziklopedia askea.\nArganchy, Bucéels, Chouain, Condé-sur-Seulles, Ellon, Lingèvres, Saint-Paul-du-Vernay eta Trungy\n319 (%47.4) 351 (%52.2)\nJuaye-Mondaye Frantziako udalerria da, Calvados departamenduan dagoena, Normandia Beherea eskualdean. 2013an 686 biztanle zituen.\n2007an Juaye-Mondaye udalerrian erroldatutako biztanleak 687 ziren. Familiak 240 ziren, horien artean 44 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 72 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 108 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.\n2007an 265 etxebizitza zeuden, 243 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 263 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 243 etxebizitza nagusietatik 208 bere jabearen bizilekua ziren, 29 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 11 etxek bi zituzten, 37 etxek hiru zituzten, 52 etxek lau zituzten eta 142 etxek bost zituzten. 191 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 80 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 150 etxetan bat baino gehiago zituzten.\nJuaye-Mondaye udalerriko biztanleria-piramidea 2009an .\n2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 460 ziren, horien artean 334 aktiboak ziren eta 126 inaktiboak ziren. 334 pertsona aktiboetatik 301 lanean zeuden (162 gizon eta 139 emakume) eta 33 langabezian zeuden (17 gizon eta 16 emakume). 126 pertsona inaktiboetatik 49 erretiraturik zeuden, 41 ikasten zeuden eta 36 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.\n2009an Juaye-Mondaye udalerrian 245 unitate fiskal zeuden, 664 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.700 euro zen.\n2007an zeuden 25 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 8 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.\n2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 2 zurginak, 2 iturginak, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.\n2000. urtean Juaye-Mondaye udalerrian 21 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.120 hektarea erabiltzen.\nEllon (1,6 km)\nTrungy (2,8 km)\nArganchy (4,1 km)\nChouain (4,6 km)\nLingèvres (4,6 km)\nCondé-sur-Seulles (4,7 km)\nSubles (5,0 km)\nBucéels (5,2 km)\nNonant (5,3 km)\nSaint-Paul-du-Vernay (5,4 km)\nAgy (5,7 km)\nNoron-la-Poterie (5,8 km)\nSaint-Loup-Hors (6,0 km)\nBNF: 15247760h (data)


HEZKIDETZAN ESKU HARTZEN talde-bloga: SAREEK ERE GENEROA DUTE!\nSAREEK ERE GENEROA DUTE!\nSare sozialekin dudan harremana aspalditik dator. Facebook, twitter eta instagram dira erabiltzen ditudan sare sozialak. Facebooken aspaldi hasi nintzen eta gehien erabiltzen dudana da, bertan berriak irakurri, iritziak konpartitu eta interesatzen zaizkidan gaiak jorratzen ditut. Twitter ere aspalditik egina daukat baina egia esateko azkenaldi honetan ari naiz gehiago erabiltzen, hiztuna naiz eta hitzen kopurua mugatzearena hasieran ez zitzaidan gustatu, orain gusturago nabil. Instagram erabiltzen dut lagunen eta alaben argazkiak ikusteko, nik oso gutxitan publikatu dut zerbait.\nZirberaktibismoaz galdetzen duzue, zalantzarik ez dut, oso oso garrantzitsua da eta oraindik garrantzitsuagoa emakume baten partetik. Espazioak behar ditugu, baita ziberespazioan ere. Ziberespazioa gizonek antolatuta eta araututa dago, zalantzarik ez dago, ez dugu beste aukerarik, atera, publikatu, non gauden erakutsi…. Hezkidetzak ere bere zatia du, “claustro de coeducación” bezalako taldeek niri behintzat asko eman didate, bakarrik ez zaudelaren sentsazioa ere oso garrantzitsua da.\nZergatik esaldi hau? Kuriosoa egin zait nola azkenaldi honetan beste eremu batzuetan aldarrikatzen duguna ziberespazioan ere betetzen dela, alegia, aspalditik emakumeak konturatu ginen gizonen mundua berreskuratu behar genuela eta hortan jarri ginen, baina hori ez da orokorrean gertatu gizonezkoen munduan. Eskolan hau nabaria da. Hezkidetzak hortan indar handia jarri behako zuela iruditzen zait.\nIDAZLEA: Matti Navas\nETIKETAK #Matti, Sare sozialak\nSareak...benetan sozialak ote?\nSare sozialak: sozializatzen ote?\nSARE SOZIALAK Sare sozialek feminismoansekulako er...\nSare Sozialetan barneratzen


erlijio 2.0 bloga: Gotzainaren gogoeta krisiari buruz\nGotzainaren gogoeta krisiari buruz\nBilboko gotzainak zabaldutako mezuan eskari bat egiten dau: “barriro pentsatu eta hausnartu beharko geunkez gure ekonomiaren euskarri diran printzipioak”, bere ustez, “guztion ongizatearen, gizon eta emakume guztien duintasunaren, zuzentasunaren eta gizartearen sustapenerako balio daben” egiaztatu beharra dagoalako.\nIzeta gotzainaren ustez, langabetuen kopuruak maila “jasanezinetan” dagoz eta honako hau “gaur egungo egoeraren ondoriorik dramatikoena” dala adierazoten dau.\nGotzainak egiten dauan hausnarketan, behin baino gehiagotan aitatzen dau lan duina suspertzeko beharrizana, “lana edozein preziotara sortzea” desegokitzat joteaz batera. Ikuspuntu honen aurrean, on Mario Izeta gotzainak Elizearen Doktrina Soziala darabil bere hausnarketaren oinarri lez, bertan hauxe esaten dalarik: “Enpresak alkarte solidarioa izan behar dau, interes korporatiboetan itxita geratu barik, lanaren ekologia sozialerantz jo behar dau eta guztion ongizatean, baita inguru naturalaren zaintzan be, lagundu egin behar dau”\nBilboko Gotzainak bide “zuzenak” bilatzea proposatzen dau, lana galdu daben eta “estututa eta larrituta, pobretasun gogorrera hurreratzen ari diran familiek euren etxea galdu ez daien”. Honen haritik aurrerago dinoanez, neurri zorrotzak “beharrezkoak badira”, justifikatuta egongo dira eta “ez dabe bidebakokeriarik edo babesbakotasunik sortuko kaltetuenengan”.\nOn Mario Izetak, esaten dauanez, “hain beharrezkoak ez diranak, guztion ongizatearen ardatzetan eraginik izan barik murriztu edo alde batera itzi daitekezanak doitu beharko litzatekez” eta “neurri horreek ezartzeaz batera, ekonomia bizkortzeko, lana sortzeko eta suspertzeko neurriak” hartzea komeniko litzateke.\nGotzainak “Noticias Obreras” aldizkarirako egindako hausnarketa zabalean, “babes sozial zuzena”, “zerga-iruzurra jazartea” eta “baliabide publikoen kudeaketa zintzo eta gardena” eskatzen ditu, besteak beste.\nOn Mario Izeta gotzainak “kezka mingarria” adierazoten dau desjaubetzea jasateko arriskuan dagozan familien inguruan. Horrezaz gainera, “etorkinei geure anai-arrebatzat hartuz” begiratzeko dinosku, “benetan, horixe dira-eta”. Oinarrizko zerbitzuetatik kanpo ez izteko be esaten dau, izan be, “eurak dira, hain zuzen be, lanik eza eta txirotzea gogortasun betean jasaten dabenak”.\nJaiegunetako atsedenaldia eskubidea dala gogoratzen dau gotzainak eta, beraz, “domekaz jarduera ekonomikoa izatea justifikatuko leukien arrazoiek oinarri sendoak euki behar dabez”.\nHausnarketa honen azken zatian gotzainak gogoratzen deuskunez, gure geroa estu lotuta badago be europar alkarteari, askok itauntzen dau ze oinarriren gainean eraikitzen ari dan Europa: “Sustrai bereraren eta oinarri bardinen, azken batean, ez daigun ahaztu, kristinau humanismoan inspiratutako printzipioen arabera euren lokarriak estutu gura dabezan herrien alkarteen Europa?”.\nAzkenean, hauxe eskatzen deutse gotzainak fededunei: “Itxaropena erein daigula, besteen onerako geure burua emotea merezi dauan geroaren egile izan gaitezala”.\nIdazlea: Emilio Mañas Ruiz Noiz 09:31\n‘Oscar’ berezia gazteentzat\nBihar ospatuko da gaztetxoen elizbarrutiko topaket...\nKarnabalak eta Garizumea


Anarquista ruso herido y arrestado – Errusiar anarkista zauritua eta atxilotua | borrokan\nAnarquista ruso herido y arrestado – Errusiar anarkista zauritua eta atxilotua\nIlya Eduardovich Romanov 46 urteko errusiar anarkista urriaren 26 eta 27 arteko gauean larriki zaurituta gertatu zen Nizhni Nóvgorod, Volga eskualdeko hirian. Ustez ejerzitoaren bulego batetan jartzera zihoan leherkariak eztanda egin zionean zauritua gertatu zen eta ondoren atxilotua izan zen. Zaurien ondorioz ezkerreko eskua galdu zuen eta aurpegian zauri larriak ditu.\nIlyk 2002 eta 2012 bitartean espetxeratuta egon da zenbait lapurreta eta poliziaren egoitza baten aurkako erasoa leporatu ziotenean. Auzi horren harira poliziengandik torturak eta tratu txarrak jasan zituela salatu zuen.\n← Alfredok eta Nicolak 10 eta 9 urtetako zigorrak jaso dituzte\nCárcel de Sevilla II: presos políticos vascos en huelga de hambre →


Herrien bizigarri direla erakusteko festa egingo dute ostiralean merkatari txikiek - Urumea - Kronika.eus\nKronika - Erredakzioa 2019-09-18 02:00\nBeterri-Buruntzako bost udalerrik bat egin zuten atzo Astigarragan eman zuten prentsaurrekoan, herri guztietan ostiralean egingo den merkataritza txikiaren aldeko festa aurkezteko. Merkataritza Bulegoarekin bat eginda, elkarlanean aritu dira Astigarragako Astiko, Hernaniko Berriak, Andoaingo Salkin, Lasarte-Oriako Aterpe eta Usurbilgo Hurbilago elkarteak; Urnietak ez du bat egin, herriko elkartea oraintxe antolatuta ez dagoelako.\nElkarlana azpimarratu zuen Xabier Urdangarin, Astigarragako alkateak, eta herrietako denda txikien «borroka» txalotu zuen, «zuen dendengatik, eta baita ere, herriak bizirik mantentzeko. Egun batekin ez dira aldatzen ohiturak, mundua. Baina elkartu garela ikusita, aurrera egingo dugu, nolako herriak nahi ditugun gogoeta eginda».\nOhiturak aldatzea helburu, etorkizunean herri biziak izateko\nGogoeta egitea da, hain zuzen, festaren helburua, Marta Zulaika, Beterriko Merkataritza Bulego Teknikoko arduradunak azaldu bezala. «Egoera kezkagarria bizitzen ari dira bertako dendak, jendeak ohiturak aldatu dituelako. Hori ikusita, bigarren urtez elkartu dira bost elkarteak».\nHorrela antolatu dute ostiraleko festa, eta horrekin, «helburua da herritarrek erosketak bertako dendetan egitea, eta ikus dezatela, zein garrantzitsuak diren dendak, herriak bizirik mantentzeko».\nHori adierazteko, lelo bat erabiliko dute: Nire aukera, Beterri-Buruntza! Egokitu egingo dute gero, herriz herri.\nBigarren urtea da bost udalerrietako elkarteek bat egiten dutela. Horren aurretik, Berriak, Hernaniko Merkatarien eta Ostalarien elkarteak sentsibilizazio kanpaina berezia egin zuen orain bi urte, Mertxe Jimenez ordezkariaren esanetan.\n«Merkatari talde bat elkartera hurbildu zen egoerarekin kezkatuta, eta aurreneko sentsibilizazio kanpaina jarri genuen martxan. Hiru egunez erakusleihoak beltz-beltz izan genituen. Eragina izan zuen herritarrengan. Hurrengo egunetan, berriz, kolorea, argia, alaitasuna eman genien, eta mezu positiboak zabaldu genituen. Horrela erakutsi nahi izan genuen zein desberdina den herri bat komertzioa duena, eta ez duena; hau da, bizirik dagoena, eta hilik dagoena». Beste herrietan errepikatu egin zuten kanpaina lehengo urtean, eta Hernanin, Berriak elkarteko 100 komertzio kalera atera ziren. «Erakutsi nahi izan genuen zein aukera zabala daukagun herri bakoitzean».\nHorixe bera erakutsiko dute ostiralean, herriz herri egingo diren moda desfileetan, musika emanalditan... Dena, festa giroan.\nMERKATARITZA TXIKIAREN ALDEKO FESTA\n-Txu-txu trena herrian barrena, Pelotari kaleko autobus geltokitik aterata, 17:00etatik 20:00etara.\n10:00-13:30, Komertzioak kalera!\n13:30, Berriak egoitzaren inaugurazioa eta Telemar-en 50garren urteurrena.\n16:30-20:00, Komertzioak kalera!\n16:30-20:00, Merkatariek antolatutako tailer eta jolasak.\n18:00, Moda desfilea Plaza Berrin.\n18:15, Markus bakarlariaren kontzertua.\n19:00, Kolpez Blai, perkusio kale ikuskizuna.


Elezkano-Rezusta, Altuna-Martija, Olaizola-Imaz, Ezkurdia-Zabaleta finalerdietan | EiTB Pilota Binaka\nElezkano-Rezusta, Altuna-Martija, Olaizola-Imaz, Ezkurdia-Zabaleta finalerdietan\n2. jardunaldiren faltan\nBinakako Txapelketako finalerdiak erabakita geratu dira. Elezkano II-Rezusta, Altuna III-Martija, Olaizola II-Imaz eta Ezkurdia-Zabaleta bikoteek jokatuko dute finalerdietako ligaxka.\nElezkano eta Rezusta bikotea finalerdietan dago jada\nIsuna jarri diote Merino II.ari materialari buruz kexatzeagatik\nElezkano II-Rezusta, garaile Laso-Albisu bikotearen aurka\n2018ko Binakako Txapelketako finalerdiak erabakita geratu dira astelehen honetan. Ligaxka nagusia amaitzeko bi jardunaldiren faltan erabakita geratu da finalerdietako ligaxka. 12. jardunaldia astearte honetan amaituko da ETB1ek eta eitb.eus webguneak zuzenean (16:30ean) eskainiko duten Altuna III-Martija vs. Bengoetxea VI-Larunbe partidarekin\nOndorioz, Elezkano II-Rezusta, Altuna III-Martija, Olaizola II-Imaz eta Ezkurdia-Zabaleta dira finalerdietako ligaxka jokatuko duten lau bikoteak. Txapelketako 13. eta 14. jardunaldiak asteburu honetan eta hurrengoan jokatuko dira.


Karlos Elgezua Lasuen (1898-1987) — Eibarko Kultura Ondarea - Egoibarra.eus\nJose Felipe Artamendirekin hasi zen marrazketa ikasten, eta gauez, Jazinto Olabe maisuaren klaseak hartzen zituen.\nHaurtzarotik ikusi zuen egurra lantzen, aita arotza baitzuen. Aitak lanerako laguntzailea behar zuenez, Gasteizera, Felipe Larrinoa maisuarengana bidali zuen ofizioa ikastera; Campillon zuen tailerra Larrinoak, katedral zaharretik oso gertu. Erreal bi ordaintzen zuen eguneko ikastearren, sei erreal apopilo egotearren.\nEibarren lanean zegoela soldadutzara joateko ordua iritsi zitzaion; 2000 pta., ordainduta berak nahi zuen lekura joan zitekeen soldadutza egitera; ordaindu eta Bilbo aukeratu zuen. Baimena zuen arratsaldeko 7etatik 9etara Arte eta Ofizioetako Eskolara joateko, han, Higinio de Basterra izan zuen irakasle.\nEibarrera bueltatu zenean, lanean segitu zuen. Bere lehenengo lana, 1923. urtean, bere aitari egindako eskultura bat izan zen, eta harekin irabazi zuen Gipuzkoako Foru Aldundiaren "artista hasberrien saria", 1000 pezetakoa sasoi hartan. Handik hiru urtera berriro irabazi zuen sari hori; 1928koa ere berak jaso zuen.\n1925ean, aurreztu zuen diruari esker, Parisera joan zen marrazketa akademia batean ikastera, Ignacio Zuloaga herrikidearen gomendioei kasu egin eta lanari ekin zion buru belarri.\n1929. urte inguruan Arrateko Amabirjinaren irudia zaharberritu behar zela eta, tailer moduko bat jarri zuen hango sakristian; laster konturatu zen amabirjinaren irudiak zuen balioaz eta ordura arte egin zitzaizkion zaharberritze-lan eskasen ondorio kaltegarriez. Apaindura guztiak kendu zizkionean, XII. mendeko irudi eder bat zegoela ohartu zen.\nGerra hasi zenean Erromara joan eta han egon zen sei hilabetez. Hango "Academia de Bellas Artes Española"n asko ikasi zuen; eskola hartako idazkaria Olarra abizeneko tolosar bat zen eta hark asko erraztu zizkion gauzak.\nKarlos Elgezuak material mota guztiak menperatzen zituen: egurra, harria... Dena zekien lantzen baina erretratua zuen gustuko.\nEibarko Udalak, Ignacio Zuloagaren bustoa egiteko enkargua eman zion eta 1951eko ekainaren 24an inauguratu zen Zuloagatarren plazan. Gaur egun ere han dago. Elgezuarena da baita Niceto Muguruza medikuaren omenezko oroitarriaren medailoia.\nArmeria Eskolak ere badu bere beste lan bat, Julian Etxeberriaren bustoa alegia.\nEibarko udalak herriko Artisten Elkartearekin batera 1973an erakusketa bat antolatu zuen Elgezuaren omenez.


Araba ESI OEEren 29. Osasun Batzarrean - Osaraba\nAraba ESI OEEren 29. Osasun Batzarrean\negilea Osaraba · 10 apirila, 2019\nAraba ESIko Neurologia zerbitzuak komunikazio onenaren saria jaso du OEEko Osasun Batzarrean\nVitoria-Gasteizko Europako Batzar Jauregian OEEren 29.batzarra ospatu zen (Osasuna Euskalduntzeko Erakundea) joan den martxoaren 22 eta 23an, honako izenburupean: “Osasungintza berria? Bere jardunetik ikasten duen osasun-sistema”.\nEdizio honek hiru mahai inguru eta tailer bat izan zituen eta horietan etorkizuneko osasun sistemaz hausnartu zen, bere praktiketatik ikasten duen osasun sisteman oinarriturik, egunero sistema informatikoan geratzen diren eta inork erabiltzen ez dituen milaka datuei probetxua ateratzeaz gure praktika sanitarioa hobetu asmoz.\nOngietorria Juan Luis Diego Casalsek egin zuen, Osakidetzako Zuzendari Nagusia eta Igone Martinez de Luna, Euskara, Kultura eta Kiroletako Diputatua, Karlos Ibarguren, OEEko lehendakaria eta Maixabel Sarriegi, Habana Osasun Zentroko Lehen Mailako Arretako Medikua.\nAraba ESIko Zuzendari Gerenteak, Jesus Larrañagak, hiru mahaietako bat gidatu zuen, hirugarren mahaia honako izenburupean “Gizartea eta adituen arteko interakzioa” ikuspuntu kontzeptualetako oinarrizko estrategiak azaldu ziren, errealistak eta praktikoak. Mahai honetan, Izaskun Antunezek, Zabalganako Osasun Zentroko erizaintza arduraduna parte hartu zuen. Horrez gain, Bioarabako Naiara Parrazak "Praktikaren egokitasuna"-ren mahaian parte hartu zuen. Eta Antxon Apiñaniz, Aranbizkarra I Osasun Zentroko Lehen Mahaiako Arretako medikua ahozko komunikazioetako koordinatzailea izan zen.\nEgindako lan guztietatik, Araba ESIko Neurologia Zerbitzuak, Miren Altunak aurkeztutako lanarekin “Iktus iskemikoaren tratamendu akutua tronbektomia mekanikoa erabiliz” batzarreko komunikazio onenaren saria lortu zuen.\nGai mamitsuz osatutako jardunaldiak eta Felipe Aizpuruk zuzendua, Osakidetzako zuzendaritza Nagusia eta Araba ESIko beste profesional batzuen partaidetza izan zuena, Jone Sagasta edo Ramon Arrizabalaga beste askoren artean, biak Erradiologia Zerbitzuko medikuak eta Aintzane Larretxi euskara zerbitzuko langilea.\nNext story "Acoge a un residente en tu consulta"\nPrevious story Araba ESIk “ICIC19 San Sebastian-Basque Country” Arreta Integratuari buruzko urteko Hitzaldian parte hartu du


GOBERNUAK 2021EKO URTARRILAREN 31RA ARTE LUZATU DITU AUTONOMOENTZAKO LAGUNTZAK | Laboral Kutxa\nErabakitako neurrien artean, jarduera eteteagatiko aparteko prestazio berri bat sortuko da eta jarduerarekin bateragarria den eteteagatiko prestazioa 2021eko urtarrilaren 31ra arte luzatuko da. Gainera, jarduerarekin bateragarria den prestazioa lortzeko betekizunak betetzen ez dituztenentzat (tarifa laua edukitzeagatik edo azken hamabi hilabeteetan kotizatu ez izanagatik, adibidez), diru-sarrera txikiengatiko laguntza berri bat sortu da.\nPrestazio guztiek 2020ko urriaren 1etik aurrera izango dituzte ondorioak, eta 4 hilabeteko iraupena izango dute gehienez, betiere eskaera urriko lehen hamabost egun naturalen barruan aurkezten bada. Bestela, eskaera aurkeztu eta hurrengo hilabeteko lehen egunetik aurrera izango dituzte ondorioak.\nJarduera eteteagatiko aparteko prestazio berria\nJarduera eteteagatiko aparteko prestazio berria administrazio-agintari eskudunek COVID-19aren pandemiari eusteko hartutako ebazpen baten ondorioz beren jarduera osoa aldi baterako eten duten langile autonomoei zuzenduta dago.\nPrestazio hori lortzeko betekizunak honako hauek dira:\nGizarte Segurantzan Norberaren Konturako Langileen edo Langile Autonomoen Araubide Berezian (RETA) edo, hala badagokio, Itsasoko Langileen Gizarte Segurantzako Araubide Berezian afiliatuta eta altan egotea, ebazpenaren data baino 30 egun natural lehenago gutxienez.\ngainera, kuoten ordainketan egunean egon beharko da.\nPrestazioaren zenbatekoa gutxieneko kotizazio-oinarriaren % 50 izango da, eta % 20ko proportzioan gehituko da langile autonomoa familia ugari bateko kidea bada. Langile autonomoa Gizarte Segurantzarako kuotak ordaintzeaz salbuetsita geratuko da, baina aldi hori kotizatutako alditzat hartuko da. Kuotak ordaintzeko salbuespena neurri hori amaitu eta hurrengo hilabeteko azken egunera arte luzatuko da.\nEteteagatiko prestazio arruntaren luzapena 2021eko urtarrilaren 31ra arte\nErabakiak, halaber, jarduerarekin bateragarria den eteteagatiko prestazio arrunta urtarrilaren 31ra arte luzatzea hartzen du barnean, betiere 2020ko laugarren hiruhilekoan prestazioa emateko betekizunak betetzen jarraituz gero. Betekizun horien artean, honako hauek aipa daitezke:\n2020ko laugarren hiruhilekoko fakturazioa gutxienez % 75eko proportzioan murriztu dela egiaztatzea, 2019ko aldi berarekin alderatuta,\naurtengo urria-abendua aldian errendimendu garbiak gehienez ere 5.818,5 euro izatea (hots, lanbide arteko gutxieneko soldata 1,75 aldiz).\nPrestazio horren zenbatekoa oinarri arautzailearen % 70 izango da, eta kontingentzia arruntengatiko kuotaren ordainketa hartuko du barnean (langileari itzuli egingo zaio).\nPrestazioa lortzeko betekizunak betetzen ez dituztenek (tarifa laua edukitzeagatik edo beharrezkoa den gutxieneko aldian —12 hilabete— kotizatu ez izanagatik, adibidez), diru-sarrera txikiengatiko laguntza eskatu ahal izango dute, betiere 2020ko azken hiruhilekoko diru-sarrerek lanbide arteko gutxieneko soldata gainditzen ez badute. Prestazioaren zenbatekoa gutxieneko kotizazio-oinarriaren % 50 izango da. Kasu horretan ere, kuoten ordainketa salbuetsita geratuko da, eta aldia kotizatutzat hartuko da.\nSasoiko autonomoentzako laguntzen luzapena\nAzkenik, sasoiko langile autonomoentzako laguntzak luzatu egingo dira, eta denbora-betekizunak malgutu.\nPrestazio hori lortzeko, honako baldintza hauek bete beharko dira:\n2018ko eta 2019ko ekainetik abendura bitarte gutxienez lau hilabetetan kotizatu izana.\n2020ko diru-sarrerak 23.275 eurotik gorakoak ez izatea.\nMartxoaren 1etik maiatzaren 31ra arte jarduerarik ez egin izana eta altan emanda edo altaren pareko egoeran egon ez izana.\nPrestazio horren zenbatekoa gutxieneko kotizazio-oinarriaren % 70aren baliokidea izango da, eta kuotak ordaintzeko salbuespena hartuko du barnean.\nPrestazio guztiek 2020ko urriaren 1etik aurrera izango dituzte ondorioak, eta 4 hilabeteko iraupena izango dute gehienez, betiere eskaera urriaren lehen hamabost egun naturalen barruan aurkezten bada. Bestela, eskaera aurkeztu eta hurrengo hilabeteko lehen egunetik aurrera izango dituzte ondorioak.\nCOVID-19aren pandemiak eragindako krisiaren hasieratik, ia 1,5 milioi langile autonomok jaso dute jarduera eteteagatiko aparteko prestazioa. Prestazio horrek 660 euroko zenbatekoa du hilean gutxienez, eta kotizazio sozialen aldi baterako salbuespena dakar. Gainera, langile horiek kuoten % 100 ordaintzeaz salbuetsita geratu dira uztailean, % 50 ordaintzeaz abuztuan, eta % 25 irailean.


2019ko urtarrilaren 20a, igandea | Ordua Euskal Herrian 12:42:17\nDuela 200 urte Donostia arpilatu, erre eta suntsitu zuten, ehunka donostiar hil zituzten, emakumeak sistematikoki bortxatu... Ordutik hona, gau izugarri horren oroimena lausotzen joan da, bertsio interesatuen eraginez distortsionatzen. Bigarren mendeurrenak aukera paregabea eskaintzen du oroimena berritzeko. Eta ez ospakizunetarako. Egun hartan ospatzeko moduko ezer ez baitzen gertatu Donostian.\nDonostia erasoa, 1813ko abuztuaren 31, E. Heath. Irudian soldaduak ikusten dira borrokan, baina erasoaren biktima nagusiak, hiritik alde egiteko aukerarik izan ez zuten herritarrak izan ziren.\n1813ko abuztuaren 31n, Espainiaren aliatuak ziren ingeles eta portugaldar osteek Donostia askatu zuten eta frantziar okupatzaileak egotzi zituzten. Ondoren, hiria suak hartu zuen (Wellington izan omen zen; ala frantsesek sutu zuten? Beharbada espontaneoki piztu zen). Baina, hiria erabat suntsituta geratu arren, agintariak Zubietan bildu ziren eta hiria hutsetik berreraikitzea erabaki zuten. Baita egin ere.\nHorixe da donostiarrek duela 200 urte gertatutakoaz orain arte izan duten batez besteko ezagutza, amaiera zoriontsudun maitagarrien ipuina ia, benetan gertatutakoarekin alderatuta. Oroimen onak gorde eta negatiboak baztertzeko joera dugulako izan daiteke, agian. Edo sarraskiaren erantzuleak ustezko salbatzaileak zirelako, filmeko “onak”.\nEgun hartan salbatzaileak borrero izan ziren. Aliatuek hiria arpilatu zuten, biztanle zibilak jipoitu, zauritu eta hil zituzten, emakumeak bortxatu, eta gauean hiriari su eman zioten. Testigantza apurren arabera, erasoa sistematikoa izan zen, eta suntsiketa erabatekoa. Garai hartan 5.500 biztanle inguru zituen hiribilduak, eta erdiek, gutxi gorabehera, uda hasieran alde egin zuten. Beraz, abuztuaren 31n 2.000 herritar pasatxo zeuden Donostian, eta 1.200 eta 1.600 artean hil zituzten. 1813ko udazkenean Donostiak 300 biztanle zituen, eta 600 etxeetatik soilik 35 geratu ziren zutik. Leith Hay britainiar armadako ofizialaren hitzetan, “gerraren historian ez da sekula izan Donostiakoa bezalako suntsitzerik”.\nNork eta zergatik?\nAliatuen xedea hiria Napoleonen atzaparretatik askatzea bazen, zergatik sarraskitu zituzten herritarrak, frantziarrak mendean hartu ondoren? Nork eman zuen agindua? Suntsitzearen ondoren ez zen ikerketarik egin, ez zen erantzule eta azalpen ofizialik izan, sutea frantziarrei leporatu zitzaien eta Lord Wellingtonek berak bere menpeko osteek egindakoa ukatu zuen. Donostiako Udalak eta epaile batek lekukotzak biltzea erebaki zuten, eta bilduma hori da gaur egun tragedia ikertzeko iturri bakarrenetakoa. Eta 200 urtetan ere ez da ahalegin berezirik egin gertatutakoa zehatz eta gordin kontatzeko. Finean, Wellingtongo dukeak Napoleon mendean hartzea eta Iberiar penintsula askatzea lortu zuen, eta bere ekintza heroikoen zerrenda distiratsuan Donostiako orbanak ez zuen batere ondo ematen.\nBigarren mendeurrena hurbildu ahala, 1813ko gertakizunei buruzko interpretazioak ugalduz joan dira. Historialari batzuek diote jarrera horiek ohikoak zirela garai hartako gerretan, eta gainera ingelesak bereziki krudelak zirela, lehenago Badajozen edo Ciudad Rodrigon erakutsi zuten bezala. Baina Hay ofiziala bietan egona zen, eta Donostian ikusitakoak hunkitu zuen gehien. Beste batzuek diote Gipuzkoako merkataritza sendotzen ari zela eta ingeles merkatariak konpetentziaren beldur zirela. Baina zaila da sinesten munduko lehen merkataritza potentzia kezkatuta zegoela eta kezka horrek sarraskia eragin zuela. Donostiak oparotasun ospea zeukan, soldadu askok hirian sartu eta aberastuko zirela uste zuten, eta horrek ziurrenik arpilatzeko grina areagotu zuen. Aliatuek hiria frantsestua zegoela pentsatzen zuten, donostiarrak traidoretzat zeuzkaten. Berez, Donostiako eliteak ziren frantsestuak zeudenak, eta goi mailako biztanle gehienak hiritik alde eginak ziren sarraskia baino lehen. Baina baliteke, uste horrek eraso gupidagabean eragina izatea. Hirian sartu ziren hainbat soldadu aliatuk goitik aginduak jaso zituztela adierazi zuten. Eta laupabostek agindua Castaños general espainiarrak eman zuela deklaratu zuten, Iñaki Egañak Donostia 1813 lanean jaso bezala.\nBaina dokumentaziorik ezean, ziurrenik, hipotesi batzuk zein besteak ezingo dira sekula egiaztatu. Horrek ez du esan nahi egiaztatuta dauden gertakizunak merezi bezala oroitu ezin daitezkeenik.\nBeste urteurrenetako ospakizunak\n1913an, lehen mendeurreneko ospakizunak arranditsuak izan ziren. Alderdi Ederreko monumentua Espainiako Alfontso XIII.a erregeak inauguratu zuen, lehiaketa literarioak egin ziren euskaraz nahiz gaztelaniaz, antzezlanak, kontzertuak, hitzaldiak... antolatu zituzten. Suntsitzearen mendeurrena izateaz gain, 50 urte lehenago Donostiako harresiak bota zituztela ere ospatu zuten bide batez. Beraz, hiri berriaren ospakizuna izan zen hein handi batean, eta hiri zaharra suntsitu izanaren nondik norakoetan ez zuten sakondu.\n150. urteurrenak frankismo betean harrapatu zuen Donostia. Erabat lerratutako “ikerketa” historikoak argitaratu ziren; Donostiako gudua Espainiako Independentzia Gerra delakoaren azken gertaldi loriatsuetako bat izan zen lan horien arabera. 1863ko abuztuaren 31n Frantzia, Espainia, Ingalaterra eta Portugalgo armadetako soldadu eta ofizialek Donostiako kaleetan desfilatu zuten “alaitasunez” –orduko prentsaren hitzetan–. Broma gaiztoa, hiriko historiaren egunik ilunena oroitzeko.\n1988an, 175. urteurrena oroitzeko ekitaldiak ia oharkabean egin ziren. Erakusketaren bat prestatu zuten, eta argitalpen batzuk ere kaleratu zituzten. Urte haietan hasi ziren Abuztuaren 31ko kalean, sutetik salbatu zen kale bakarrean, gertatutakoa oroitzeko kandelak pizten, eta horrekin batera, donostiarrek ahaztutako memoria berreskuratzeko oinarriak jartzen.\nAhalegin horiek ugaldu egin dira bigarren mendeurrena hurbildu ahala. Iaz “Donostia sutan” manifestua sustatu zuten hainbat gizarte eragilek, ikerlanak argitaratu ziren eta komiki bat ere bai. Donostiako Udalak programazio zabala antolatu du ardatz nagusi baten inguruan: oroitzea. Ekimenak kolektiboak eta parte-hartzaileak izatea zuten xede, eta horregatik, herritarren, alderdien eta elkarteen proposamenak bildu zituzten egitaraua osatzeko. Hitzaldiak, mahai-inguruak, ikus-entzunezko emanaldiak, bisitaldi gidatuak eta erakusketak antolatu dituzte, besteak beste. Martxotik ekainera “1813-2013: Bigarren mendeurreneko hitzak” jardunaldiak egin zituzten Eusko Ikaskuntzarekin elkarlanean, eta oraindik ere hainbat ekitaldi geratzen dira, besteak beste, abuztuaren 31n bertan egingo direnak (egitarau osoa www.donostia.org helbidean kontsultatu daiteke).\nEta hiria suntsitu zuteneko mendeurrenaren ondoren, berreraikitzearen mendeurrena etorriko da. 1813ko irailaren 8an onik atera ziren hainbat donostiarrek hiria berreraikitzea erabaki zuten Zubietako Aizpurua baserrian bilduta. Baina horretan ere ospakizunetarako motibo gutxi daude: hiriak ez zuen inolako diru-laguntzarik edo kalte-ordainik jaso, 1818ra arte Espainiako Gerra Ministerioak ez zuen etxeak berreraikitzeko baimenik eman...\nHamaika basakeria eta 79 lekuko\n1813ko azaroan 79 lagunek (77 gizonezkok eta bi emakumek) deklaratu zuten hiriaren erasoaren lekuko gisa, Pedro Antonio de Arizpe Gipuzkoako lehen instantziako epailearen eta Donostiako, Pasaiako, Errenteriako, Tolosako eta Zarauzko alkateen aurrean. Hona hemen testigantza horien zati labur batzuk, itzulita:\n1. lekukoa: Frantsesek, gaztelura erretiratu zirenetik, ez lehen egunean ez hurrengoetan, ez zuten granadarik, lehergailurik edo sua piztu zezakeen beste edozer jaurti hirigunera.\n4. lekukoa: Lekukoak hirian eman zituen lau egunetan arpilatze izugarria eta soldaduen neurrigabekeria bizi izan zuen, eta ez zegoen patruilarik edo beste bitartekorik basakeria geldiarazteko eta sua itzaltzeko.\n6. lekukoa: Portugaldar batek etxeko emakumeez eta bertara babes bila bildutakoez gozatzen zuen bitartean, kandela bat eskuan hartuta, ekintza laidogarria ikustera behartu zuen lekukoa.\n12. lekukoa: Fusilaren kaxarekin kolpeka, lurrera bota zuten eta ia konorterik gabe utzi zuten; ordu laurden eman zuen lurrean etzanda, kalean zebiltzan eta hildakotzat eman zuten soldaduek zapaldua.\n15. lekukoa: Irailaren lehena bezpera bezain krudela izan zen biztanle koitaduentzat; ordurako ez zuten dirurik, janaririk edo etxera sartzen ziren soldaduak geldiarazteko beste ezer, eta horregatik herritarrak gaizki tratatzen hasi ziren, horietako asko hiltzeraino.\n24. lekukoa: Ingeles batek tiro egin zion, baina ez zuen asmatu, eta arma kargatu ondoren, ez zion berriro tiro egin dena ikusten ari ziren 9 urteko semearen eta 6 urteko alabaren negar eta erreguengatik.\n25. lekukoa: Bi soldadu iritsi ziren, bata ingelesa eta beste portugaldarra, eta emakumeak bortxatzen hasi ziren, fusil kolpeka eta tirabidean jarrita uxatu zituezten senarren aurrean.\n29. lekukoa: Etxean gordeta zegoen 18 urteko neska ederra bigarren solairuko sukaldean bortxatu zuen ingeles batek, eta gero tiro egin zion; hilzorian eta odolez blai, lastaira baten gainean jarri zuten, eta beste soldado bat neska berriro bortxatzen hasi zen, azpiko galtzak askatuta eta haren gainean botata, beste batzuek hilurrenari besoak erauzten zizkioten bitartean. Hilaren 3an etxera sartu zenean, lekukoak neskaren gorpua aurkitu zuen biltegian.\n31. lekukoa: Biztanleen biba eta txaloei tiroka erantzun zieten. Asko zauritu eta hil zituzten, eta ia emakume guztiak bortxatu zituzten, haur eta zaharrak errespetatu gabe.\n44. lekukoa: Bizilagun bati emandako tratua ikusi zuenean, izututa, teilatura igo zen, eta han eman zuen gau osoa, emakumeen alarauak eta intziriak entzuten.\n51. lekukoa: Lekukoari zeukan guztia kendu zioten: sakeleko erlojua, bi ontza eta erdi eta gainean zeramatzan zilarrezko beste txanpon batzuk. Biluztu, belaunikatzera behartu eta hiltzea erabaki zuten; baina emaztearen oihu hitsek eraginda iritziz aldatu zuten. Ataka horretatik irtenda, teilatuetan nora gabe ibili zen, bi alabei helduta.\n55. lekukoa: Aliatuak hirian sartu zirenean, biztanleak, pozez beterik eta txaloka, soldaduei harrera egitera irten ziren, baina berehala atzera egin behar izan zuten, etsaiak baino okerrago tratatzen zituztelako.\n58. lekukoa: Bost eguneko haurtxo bat sehaskatik bota zuten, eta hil egingo zuketen, zenbait emakumeren intziri eta erreguengatik izan ez balitz.\n60. lekukoa: Arraiaberen alargunaren etxean bizi zen 70 urte inguruko emakumea ikusi zuen goitik behera irekita, lotsarietatik bururaino.\n72. lekukoa: Etxean hiru ingeles sartu zitzaizkion eta harrera egin zien, borondate ona adieraziz eta zaurituren bat izanez gero etxe horretan artatuko zutela azalduz; eta hiruetako bati besarkada bat emateko hurbildu zitzaionean, soldaduak fusila bularrean jarri zion, beste biek baionetaz mehatxatu zuten albo banatan, eta dirua eskatu zioten.\n75. lekukoa (emakumezkoa): Zeukan guztia kendu zioten, baita eskuineko erakuslean zeukan urrezko eraztuna ere. Ezkerreko belarritakoa erauztean, belarria urratu zioten, baina belarritakoak baliorik ez zuela ikusita, bota egin zuten. (...) Eskuineko besoan balaz zauritu zuten eta biluzik, besoa eta belarria odoletan, lurrean utzi zuten.\n78. lekukoa: Zorigaiztoko biztanleen ahuenak, negarrak eta alarauak besterik ez ziren entzuten. Soldaduen eskutan ez bukatzeko, batzuek beren burua etxeetako balkoietatik edo leihoetatik bota zuten, beste batzuk estoldatan eta komunetan ezkutatu ziren, edo teilatuetatik ihes egin zuten.\nBortxaketak, emakume txiroentzako zigor gehigarria\n1813ko abuztuaren 31ko gau hartan donostiar guztiek jasan zituzten kolpeak, tiroak, arpilatzea... baina emakumezkoek pairamen gehigarria jaso zuten: sistematikoki bortxatu zituzten.\nTestigantzen pasarteetan adibide batzuk jaso ditugu, baina bortxatutako emakumeen izen-abizenen zerrenda (eta anonimoena) luzea da: Francisca Bengoetxea, Ezeiza merkatariaren neskamea, Pedro Ignacio Olañetaren bi ezagun, Antonio Irigoienen koinata, Cardon alargunaren 16 urteko neskamea, Jose Antonio Agirrebarrenaren neskamea...; tiroz hil berri zuten amaren gorpuaren gainean bortxatu zuten 14 urteko neskatoa; 76 urteko andrea 12 soldaduk bortxatu zuten...\nJoan den martxoaren 14an Lola Valverde historialariak gai hau izan zuen hizpide “Falsos libertadores, auténticos verdugos: las violaciones sistemáticas de las mujeres en el marco del designio de exterminio de la población civil en la toma e incendio de San Sebastián, 1813” izenburuko hitzaldian.\nHistorialariak dio ezinezkoa dela zenbat bortxaketa izan ziren zehatz jakitea, baina soilik testigantzetan 70-80 bat zenbatu ditu.\nDonostiakoa, ordea, ez zen kasu bakana izan. “Gerra guztietan beti agertzen da emakumeen bortxaketa, plaza edo lurralde baten konkistari lotu ohi zaizkion gainerako zigor-ekintzekin batera: hilketak, lapurretak, suteak…”. Valverderen esanetan, “emakumeen bortxaketaren helburua sexuarengatikoaz harago doa. Egia da hirietan sartzen ziren soldaduen tentsioa izugarria zela eta alkoholak ere eragin handia zuela, baina emakumeak ez zituzten soilik sexu beharrak arintzeko bortxatzen. Bortxaketen bidez kolektibo guztia zigortzen ari ziren, ahalik eta umiliazio handiena eragiten. Garailearen boterearen eta etsaia zapaldu izanaren erakusgarri garbiena da”. Emakumeak autonomo ez diren gizarteetan are gehiago erabiltzen da bortxaketa. “Emakumea autonomoa denean, bortxaketaren sufrimendua neurri handiagoan bere baitara mugatzen da. Baina emakumea menpeko den gizarteetan, eta 1813ko Donostian emakumeak erabat menpekoak ziren, familiaren ohorea emakumeengan oinarritzen zen”. Emakumea bortxatuz gero familiak ohorea galtzen zuela, alegia.\nLola Valverderen ustez lekukoek jasotako kasuak izugarriak dira, eta horiek deskribatzeko hitz egokirik ezean, lekuko batek baino gehiagok aipatzen duen eszena azaldu zuen hitzaldian: San Jeronimo kalean neska baten gorpua kupel bati lotuta, biluzik, baioneta “sorrera-bulegotik” sartuta (sic).\nAbuztuaren 31ko bortxaketak aztertzerakoan, generoaz gain, gizarte maila ere kontuan hartu behar da; bortxatutako emakume gehienak neskameak ziren. Kontua da hiriko familia izendun gehienak ekainean alde egin zutela Donostiatik, eta neskameak han utzi zituzten etxeak zaintzen. “Bortxaketek ez zituzten emakume guztiak berdin eraso, behe mailakoak izan ziren biktima nagusiak: neskameak eta hiria uzteko aukerarik izan ez zuten familia txiroetako emakumeak”. Lekuko baten arabera, goi mailako bi “andereño” ere bortxatu zituzten hainbat teniente ingelesek, baina haien izenak eta non bortxatu zituzten ez du esaten, bien identitatea babesteko. “Hor ere diskriminazioa dago, baina zoritxarrez hori ere oso ohikoa zen”.\nDonostiako suntsiketaren 200 urteurrena dela eta 150 lagunek antzeztu zuen lan hau Donostiako plaza Berrian. Gidoia Eneko Olasagastik egin zuen eta aktoreen artean Ramon Agirre eta Klara Badiola daude. Unai Gaztelumendi, Uxue Alberdi eta Beñat Gaztelumendi bertsotan aritu ziren.\nDonostia sutan elkarteak antolatuta.\n2013-08-27 | Xuban Zubiria | Itsaso Zubiria Etxeberria | Lander Arretxea\nMULTIMEDIA - muntai berezia\nDonostian armada ingeles, portugaldar eta espainiarrek 1813ko abuztuaren 31n eragindako sarraskiaz prestatutako kronologia interaktiboa. Bertan erabiltzaileak kontsulta dezake pasartez pasarte 1.600 biktimatik gora utzi zituen historiako kapitulu ilun hau.\nDonostia 1813, Txertoa argitaletxea. Egilea: Iñaki Egaña.\nDonostiako aldirietatik zuzendu zituen hiriari eraso egin zioten tropak, nahiz eta, Iruñeko frontean egon ahal izateko, azken erasoaldia Thomas Grahamen esku utzi. Sarraskitik bizirik ateratakoei laguntza ukatu zien, eta ez zuen bere gain hartu bere tropek hiriaren sute eta zakuratzean izan zuten erantzukizuna; aitzitik ere, frantsesei leporatu zien.\nBaileneko dukea, espainiar militar eta politikaria. Campo de Gibraltar-eko komandante jenerala zen 1808an, frantsesen inbasioa gertatu zelarik. Baileneko borrokan Duponten tropak azpiratu zituenez, behin-behinean frantsesak penintsulatik egotzi zituen; huraxe izan zen ordura arte garaiezina izandako Napoleon Bonaparteren lehen porrota.\nCarlos IV.aren balidoa. Bere jarduera profesional meteorikoa Carlos IV.a erregearen emaztearekin, Maria Luisa de Parmarekin, izandako erlazioarekin lotu da. Konbentzio Gerran Godoyk traizio bezala hartu zuen Donostia Moncey jeneral frantsesari errenditu izana. 1800an Donostiako alkatea eta erregidoreak epaitu zituztenean Godoyk gogortasuna gomendatu zuen. 1808an frantsesak Donostian berriz sartu ziren, oraingo honetan hiriko ateak irekitzeko Godoyk emandako baimenarekin.


Coprecik berrikuntzako “Vesta award” saria lortu du Salt Lake Cityko (Utah) HPBA Expon\n2013an 50. urteurrena ospatu ostean, Coprecik jai giroan jarraitzen du. Kasu honetan, badira 20 urte azoka honetara etortzen garena. Bertan, Hearth Patio Barbecue Asociationen (HPBA) ordezkaturik dauden gasezko barbakoa eta tximinia fabrikatzaile amerikar guztiak batzen dira. Eta Salt Lake Cityn (Utah) ospatu den edizio honetan urrezko amaiera izan genuen, izan ere, Hearth / Barbecuerako osagaien berrikuntza saria banatu zen.\nSariak ematen dituen epaimahaia tximinia eta barbakoen fabrikatzaileek, banatzaile eta sektoreko adituek osatzen dute. Oraingo honetan, Coprecik bere “Safe Ignition System” produktuarekin osagaien alorreko saria irabazi zuen. Produktu berritzaile honek gasezko barbakoetan garra itzaliz gero, berriro piztuko dela bermatzen du. Modu honetan beldur handia sortzen duten eztandak ekiditen dira.\nFinalista moduan saritu zuten bigarren produktua “Free Flame” izan zen, Gasezko estufen fabrikatzaile entzutetsuak diren IHP eta Skytechekin batera garatutako teknologia. Produktu honek aparatu hauei dimentsio berri bat eskaintzen die, benetako suaren sentsazioa sortzen duen garra islatzen baitu.\nSariak patrozinatzen dituen Herath&Home aldizkariko zuzendariak, Richard Wrightek, sektoreko Oskar gaua bezala definitzen ditu sari banaketa hauek.


OPCC hitza hartzera gonbidatu dute “Pirinioetako eskualdean klimaren aldaketari aurre egitea” ekitaldi paraleloan, Nazio Batuetan | Observatorio Pirenaico del Cambio Climático\nOPCC hitza hartzera gonbidatu dute “Pirinioetako eskualdean klimaren aldaketari aurre egitea” ekitaldi paraleloan, Nazio Batuetan\n2019ko martxoaren 4an, Idoia Arauzo OPCCko koordinatzaileak, “Pirinioetako eskualdean klimaren aldaketari aurre egitea” ekitaldi paraleloan hartu zuen parte, Nazio Batuen New Yorkeko egoitzan. Ekitaldia Andorrak NBEn duen Ordezkaritza Iraunkorrak antolatu zuen, Espainiako eta Frantziako Ordezkaritza Iraunkorrekin elkarlanean.\nKlimaren aldaketak mendiko ekosistemetan eta sektore sozioekonomikoetan dituen ondorioak aztertzea eta Pirinioak bezalako mendiko bio-eskualdeetan egokitzapenerako politikak garatzeko funtsezko beharra berrestea izan da ekitaldiaren gai nagusia. Ekitaldiaren beste helburu garrantzitsu bat mendiko komunitateentzat 2030 Agenda ezartzearekin erlazionatutako erronkak eta aukerak identifikatzea izan da.\nKoordinatzaileak OPCCren azken txostenean argitaratutako esperientziak eta aurkikuntzak partekatu ditu: “Klimaren aldaketa Pirinioetan: eraginak, urrakortasunak eta egokitzapena. Pirinioetan klimaren aldaketara egokitzeko etorkizuneko estrategiarako ezagutza-oinarriak.” Idoiak azpimarratu duenez, Pirinioak bezalako mendilerroek ur-erreserba naturalak osatzen dituzte, eta horien mende dago etorkizuneko ur-hornidura eta elikagaia. Gainera, nabarmendu duenez, mendiak beste bio-eskualde batzuk baino sentsibleagoak dira klimaren aldaketaren aurrean, eta Pirinioetako batez besteko tenperatura Europako batez bestekoa baino %30 gehiago igo dela adierazi du.\nPirinioak bezalako mendiko bio-eskualdeak mugaz haraindiko lurraldeak dira askotan, eta horietan lankidetza funtsezko lan-esparru gisa agertzen da klimaren aldaketara egokitzeko politikak modu eraginkorrean gauzatzeko.\nOPCC Pirinioetako Lan Elkartearen (CTP) ekimena da, eta CTPko 7 lurraldeetako ordezkariek osatzen dute: Andorrako Printzerria, Frantziako Nouvelle-Aquitaine eta Occitanie eskualdeak eta Espainian dauden Aragoi, Katalunia, Euskadi eta Nafarroako Autonomia Erkidegoak. CTPk klimaren aldaketak Pirinioetan duen eraginaren jarraipena sustatzen du OPCC ekimenaren bidez. Gaur egun, Aragoiko Autonomia Erkidegoak du CTPren lehendakaritza. Lehendakaritzatik, 2018-2024ko Pirinioetako Estrategia gidatzen ari dira. 1. ardatzak, “Klimaren aldeko Ekintza” izenekoak, eremu horretan estrategia ezartzeko funtsezko tresna gisa identifikatzen du OPCC.\nOPCC2 eta bere bazkideak Eskualde Garapeneko Europako Funtsaren (FEDER) %65eko finantzaketa jaso dute, Interreg V-A Espainia-Frantzia-Andorra (POCTEFA 2014-2020) programaren bidez. POCTEFAren helburua Espainia-Frantzia-Andorra mugaldeko integrazio ekonomikoa eta soziala indartzea da. Mugaz gaindiko ekonomia-, gizarte- eta ingurumen-jarduerak garatzen laguntzen du, lurraldearen garapen iraunkorraren aldeko estrategia bateratuen bidez.\nEkitaldi horretan parte hartuz, OPCCk Pirinioak nazioartean ikusarazi ditu, gizartea mendiko ekosistemen hauskortasunaz kontzientziatu nahi izan du, mendi-eremuetan klimaren erronkei aurre egiteko oztopo ohikoenak identifikatu nahi izan ditu, eta klimaren aldaketaren aurkako borrokan mugaz gaindiko lankidetzak duen zeregina azpimarratu nahi izan du.