https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 28 Oct 2021 10:05:51 +0200 hourly 1 https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-10-28/zaharrekin_zer_egiten_dugu.htm Thu, 28 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-10-28/zaharrekin_zer_egiten_dugu.htm Gure Xaharrak txotxongilo antzerki pieza osatzeko. Etzi estreinatuko dute pieza euskaraz, Azkainen (Lapurdi), 20:30ean, Kiroletako Saskibaloia gelan. Aurrez, frantsesez emango dute bihar.\nLekukotasunen xerka abiatu dira, eta benetako oinarri hori du piezak. Etxekopar: «Ohartu gaituzu hor bazela gizarte arazo bat: gure zaharrak ezartzen genituela egoitza zenbaitetan, ez baitakigu nola kudeatu adin handia eta dependentzia. Baina leku haietan guk sentitzen genizun bazela sufrikario zerbait: hor lanean ari zirenendako eta bizia hor hurrentzen zutenendako, eta ikertu nahi izan dizugu».\nHala, Urtxintxa Urdinak irudimenezko zahar etxean girotu dute obra. Artatzaileen eta egoiliarren arteko harremana landu dute, baina baita langileen artekoa ere. Tiran da egoitzako giroa: 50 urteak ospatzeko besta antolatzen ari baitira, baina aldi berean noiznahi ager dakieken osasun publikoko inspekzioaren barrandan. Ezin iritsiak edo lana nahi ez bezala egiteak dakarren frustrazioaren eraginez, «kolera» da pizten. Detailez beteriko egoera hori taula gaineratuz, gizarte osoa hunkitzen duen galdera luzatu nahi du antzerki taldeak: «Gure zaharrekin zer egiten dugu?». Gaia landu nahi izan dute norbanakoaren baitan sartuz eta emozioak iratzarriz.\nAdinekoen egoitza bateko langileen bizipenak bortz aktorek pertsonifikatuko dituzte: Maika Etxekoparrek, Battitt Haltzuetak, Bruno Hollemaertek, Ahlam Slamak eta Amaia Irazabalek. Eta frantsesezko bertsioan Helene Jacquelotek hartzen du Etxekoparren lekua.\nHau da bildutako zinezko kontakizunaren zatiÃ±o bat: «Ene aulki zulatuan jarririk, logelako atea zabal-zabalik, atorra zuriak pasatzen ikusiko ditut, beti presaka eta beti zainetan. Baita ere ene auzoa, bere ama ikustera etorria ondoko gelara, eta ahalgeturik esku keinu soila egin eta burua itzuliko du laster. Hitz egin nahiko nion».\nZorteaz mintzo da, duinki zahartzeko zortea behar bide delako. Bonbon Beltz antzerki taldeak benetako lekukotzetara jo du, pertsonaia bakoitzaren «barne borroka» kontatu eta «oreka» nola atzematen duen ikusteko, baina Urtxintxa Urdina «irudimenezko eremu» batean kokatzeko xedea dute, «bakoitzaren hizkera intimoen lurraldean»; horregatik, obra nagusiki euskaraz mintzatuko bada ere, italiera, arabiera eta frantsesezko ele zenbait ere entzunen da.\nEz da gutxiestekoa gizarte arazoa, adineko jendea baita gehiengoa, ondorioz, gehienak hunkitzen eta hunkiko dituena. Bada aspaldi Etxekoparrek gaia su eztian duela: «Iduri zait tabu zenbait beste nonbait ekartzeko manera bat izaten ahal dela antzerki bidez bisitatzea. Horren bidez partekatzen baita jendeen arteko momentu bat, emozio zenbait askatzen baitira; manera eder bat duzu gai baten pausatzeko». Baina ez zuen atzematen zer formatan antzerkirat ekarri, Battitta Haltzueta txotxongilo egilearekin juntatu den arte.\nEuskarri bizigabeari edonoiz bizia eman dakioke, baldin eta maneiatzen bada. Dependentzian bizi den edonoren kasuan bezala, beharrezkoak dira mugituko duten bi esku. Haien gabeziak, izaki biziduna objektu bilakatzen du, objektua bizigabe uzten duen bezala: «Txotxongiloa bizitzen ahal duzu, pertsona bat duzu, eta, denbora berean, objektu bat. Egiazki kontatzen ahal dizugu zahartzen garelarik, edo dependentzian sartzen den zernahi izakiren kasuan berdin, nola objektu bat bilakatzen ahal den, zer botere jokatzen ahal den alde horretarik. Gure arazo horren minaz mintzatzeko parada ematen digu Gure xaharrak piezak».\nGaia publikoarekin partekatzeko, jende helduaren izariko panpinak fabrikatu dituzte Haltzueten «urrezko eskuek» Izturitzeko tailerrean (Nafarroa Beherea). Irudimenik kasik baliatu gabe ikusiko da adineko norbait, nola txotxongilo bat berdin, kadira batean jarririk utziz gero, hola-hola jarraituko duela bi orenen buruan ere, menpekotasunaren atzaparrek harrapaturik: «Lekukotasunek kontatzen dizute denbora oso luze izaten ahal dela leku horietan, ez baita haboro beren bizia beren esku, azken finean. Maneiazale gutxiago eta bizi gutxiago txotxongiloetan, eta zahar egoitzetan ere langile gutxiago eta bizi gutxiago hor egoten diren jendeendako».\nGaiak eta euskarriak talka egin dezakete gizartearen usaiarekin: txotxongiloak usu publiko gazteenaren eremura kondenatuak baitira. Alta, Etxekoparrek ez du horrekin bat egiten, adin tarterik batere mugatu gabe, hala ere, gehienbat helduei zuzenduriko lana dela azpimarratu baitu, nahiz eta haurrak ere lagundurik ongi jinak diren. «Egiazki gai hori pausatu nahi genizun helduendako gu baikara ardura horrekin eta gure aita-amekin edo aitaÃ±i-amaÃ±iekin, mundu horretan lanean ari direnekin. Baduzu gazte anitz formatzen alde horretan, eta haiek dizute atxikiko gure mundua urte zenbaiten buruan; beraz, ontsa duzu gaia goizik pausatzea». Ohargarria da pieza zuzeneko musikak laguntzen duela.\nAzkainekoa huts eginez gero —gomendatua da bero beztitzea eta manta baten eramatea, kiroldegiko hotzak hala beharturik—, Maulen ikusteko parada ere izanen da, azaroaren 12 eta 13an.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/036/001/2021-10-24/pandemiak_musikaturiko_lana.htm Sun, 24 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1946/036/001/2021-10-24/pandemiak_musikaturiko_lana.htm The Million Things That Never Happened diskoa aterako du heldu den ortziralean. Berez, 2020. urtea errepidean igarotzea aurreikusia zuen, 2021erako album berria egiteko, eta bidaian ideiak atzematea espero zuen kontzertuetako audio balantzeetan. Alta, aitortu du iraganean arazo pertsonalek bidetik urrundu dutela, eta kantuak idatzi izan dituela, preseski, gertakari haiek onartzeko. Aldi honetan, ordea, herritar guztien bizitzetan eragin duen «esperientzia unibertsala» izan da, «orain arte sekula bizi gabekoa». Lehen itxialdiak eragotzi zizkion biren hutsunea erreprodukzio zerrenda eta klipekin bete zuen, «entzuleekin konektatuz». Baina bigarren itxialdiak, 2020 bukaeran, gogoa ilundu ziola onartu du. Hala, Romeo Stodart eta Dave Izumi musikariekin bildu da estudioan, eta horrela hasi dira album berrirako kantuen osatzen: «Aurkeztu didate kantuak egiteko manera berri bat; zinez prezatu dut, ikusirik egoerak zenbat kokatu ninduen». Hala ere, The Million Things That Never Happened diskoa ez da pandemiaz beraz ari, baizik eta albuma egiteko pairatu dituzten hondar urte biotako gorabeherez.\nKantari ingelesarentzat I Will Be Your Shield kantua da albumaren «bihotza eta arima». Ondorioztatu baitu enpatia dela musikaren lema; autore-konpositore gisa haren lana dela jendeari haien sentimenduak onartzen laguntzea, entzuleak bizi dituen egoera bertsuak bertze batzuek nola kudeatzen dituzten erakutsiz. «Bizi izan duguna bizi izan ondoren, ene baitan sakonki durundatzen dt ezkutu psikologiko, emozional eta fisikoa izateak».\nFolk eta punk-rock musika du egiten Braggek. Hasieran amodioa bazuen ere gai nagusia —Sexuality (1991) du singlerik ezagunena—, Margaret Thatcherren gobernuaren politikak asaldatu zuen, eta gai politikoak lantzen hasi zen. Bertzeak bertze, 1984ko meatzarien greba sostengatu zuen. Bere burua sozialistatzat du, ezker muturrean kokatzen du; antifaxista, antirrazista, antisexista eta antihomofoboa da. Gizarte kosmopolitaren alde ari da lanean, batzuetan eskuin muturreko Erresuma Batuko Alderdi Nazionalari gogor aitzin eginez.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/038/001/2021-10-23/murruak_hausten_dituen_arte_estriktoa.htm Sat, 23 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1939/038/001/2021-10-23/murruak_hausten_dituen_arte_estriktoa.htm\n«Saiatzen naiz euren proiektua neure estiloan egitea, gozatzeko»\nJokin Oregi Sor2 bergararrak (Gipuzkoa) lehen aldia du profesionalki Ipar Euskal Herrian lan egiten duela. Spacejunk elkarteak ez dio nolanahiko eskaera egin: baionar anitzendako enblematikoa den Jean Dauger errugbi zelaiaren tribuna berriko bi sarreretan pintatzea, lehenean eta azkenean, orotara bi zirkulu erdi handi eta zirkulu laurden bat. Baionako errugbi klubarekin adostu behar izan dute zein irudi jarri, ez zen Sor2-k aurreikusia zuena: Eulalia Abaitua, 50eko hamarkadako bilbotar argazkilari famatuak atera potreta bat tindatu nahi zuen, eskatu baitzioten euskal ondarearekin zerikusia zuen zerbait marraz zezan: «Euskal ondarearekin oso ongi doa, eta askok ez dute ezagutzen, horregatik bere argazki bat nahi nuen sartu. Baina ez doanez bat errugbi munduarekin... Ulertzen dut non nagoen, eurentzako tenplu bat da hau, eta inportantea zaie hemen zerk egon behar duen». Ororen buru, ikurrina bat irudikatuko du, frontoi baten zati bat, eta bertze aldean, ikurrina hori juntatuko da klubaren banderarekin. Jean Dauger beraren potreta egiteko ideia ere bazuten, baina argazkia atzemateko zailtasunak zituzten. «Saiatzen naiz euren proiektua neure terrenora ekartzen, neure estiloan egin eta gozatzeko. Baina zabalik nago». Errugbi partida ikusteko gomita jaso du, girotzeko.\n2. AURELIE ANDRES\n«Betidanik nahi dugu zentzuz kontra joan»\nAurelie Andres frantsesa da, baina Angelun (Lapurdi) laketua da. Lurpeko pasabideko murruak eskaini dizkiote. Gilgameshen epopeia irakurtzen ari zela jin zitzaion Points de Vue festibalean parte hartzeko proposamena: «K.a. 3000. urtean atzemandako liburu honetan jada gizakia ari zen gauzak ezabatu nahian, eta gibelerat jin nahian. Beraz, betidanik nahi dugu zentzuz kontra joan. Azkenean, emeki-emeki egin da, naturalki. Usu hala da, unean leitzen ari garenak eragiten du». Epopeiak kontatzen du Gilgameshek nahi duela jakin Uta-napishti hilezkorra nola bilakatu zen. Mendi bat zeharkatu behar izan zuen, eta, gero, ozeanoak eta ur hilkorrak. Irlara heldu arte. Hortik bilakatu zen hilezkorra jainkoen bidez. «Ipuin mitologikoa da, baina denoi gertatzen zaigu gibelerat joan eta gauzak zuzendu nahi izatea, baina epopeia horrekin ulertzen du ezin dela; eta aski dela bizitzen uztea eta aitzinatzea, funtsean, denok dugula zorte bera». Istorioari leial, lurpeko pasabideak norabide bat bildu du: bi erraldoi eta Ã±aÃ±oek mendiko sartzea kokatzen duten tokitik abiatu beharra da, mendia zeharkatu eta bestaldeko ozeanoan jalgitzeko: «Gilgameshek ikasiko du ezin izanen dela hilezkorra izan, baina badela gaztetzen duen landare bat. Alta, eskuratzeko unean, sugeak jan dio. Etxeratu da, deus gertatu gabe!».\n«Hortza falta duela? Baina ni ez naiz dentista!»\nPiet Rodriguez flandriarrak oren guti behar izan ditu euskalduntzen hasteko: «Hemen Peio naiz! Hala deitzen naute tindatu bitartean inguratu nautenek, gainera Schtroumpfs-en egilearen izen bera da!». Xingar feriak gibelatu dio lana Peiori. Baliatu zen bazterren ezagutzeko. Horrela du ezagutu orain murruarekin bat egin duen gizon bonetaduna. Berez, askoz ere irudi «tristeagoa» zen prestatua zuena, «une goibel» batean pentsatua. Baina ezagutu duelarik Baiona Ttipia eta San Andres plaza, «jabetu» da gunearen garrantziaz: «Euskaldunendako oso garrantzitsua da. Hastapenean bere burua atxikitzen zuen norbaiten potreta nuen egitekoa, halakoa da artiston bizia: gorabeheratsua!». Spear artistak deitu zion erranez bazuela maitatuko zuen modelo bat: «Maite ditut begitarte onak, sudur eta irri onekin, karismatikoak direnak. Hortza falta duela? Baina ni ez naiz dentista! Horrek du xarma guzia egiten. Denek dute ikusten beraien aitatxi, otto edo auzoa. Egunen bizpahirutan pasatzen da hemendik!». Potreta errealistan, hortz gabezia horri lotu euskarazko esapide bat gehitu nahi du, baina oraino ez du ediren. Umoretsua da Rodriguez, eta harremanak anitz preziatzen ditu: ongi doazelarik, lanaren erdia egina dela kontsideratzen baitu. Irudiari begira erran du ximurrak asko maite dituela: «Bizi ibilbidearen marka da. Badu bide interesgarria, bidaiatu du, eta argazki anitz egiten du. Bere jokoan harrapatua izan da!».\n«Libertateaz mintzo naiz usu»\nStom 500 artista alsaziarra jautsi da altxagailuaren saskitik, sokez askatu da. Hogei metro baino haboro gora da murrua. Ez du maite animaziozko filmetako eszena bat izan daitekeenari azalpena ematea, horregatik ez du salatu urtxintxa erraldoi hori airatuko denez: «Saiatzen naiz beti detaile asko sartzen, animalia pila, mugimendua abiatzeko. Baina ez dut maite ematea zergatia, nihaurek ere ez baitakit. Maite dut norberak bere istorioa sor dezan. Forma sinpleari detaile eta testura pila bat gehituko bagenio bezala da hau, zerbait erreala bilakatzeraino: existitzen dena». Stom500ek ere aurreikusia zuen zirriborroa baztertu du, itsasbazterreko murru batean aritu beharra zelako, han itsasontzia eta karramarroa garraiatzen duen txori bat egin beharrak zituen. Alta, ZUP auzoko bi zuhaitz erraldoiek aldarazi diote ideiaz. Urtxintxaren pean, hosto mosaikoz apaindu linternak beira kraskatu du, ipurtargien boterea duten bi erle argitsuak jalgitzeko: «Linternaren barnean pertsonaia ttipi bat gorde zitekeen. Zinez maite dut alde misteriotsu eta irrigarria izan dezan; azkenean, erleak ihes egitea erabakitzen dute, eta kaiola hausten. Libertateaz mintzo naiz usu, bai, ihesaldiaz. Nora doaz? Mundu hobe baterantz? Ihesean? Norberak ikus dezala!». Argia landu du kolore hotz-beroak kontrastatuz, urdin eta gorri frankorekin: «ekaitz giroa» emateko edo «bukaera epiko» bat.\n«Irekiagoa eta mistoagoa den gizartea egiten saia gaitezen»\nSpearrek tokian tokiko bilaketak egiten ditu bertaratu aitzin: ikertu du Cam de Prats-en historia zein izan den: eskaleak hartzeko gunea izan zen hastapenean, baina txanponaren infrentzuaren ilunaz jabetu da Spear: «Aterpetzeko bai, baina sustut haiek zentrotik urruntzeko egin zen». Zahar etxe bilakatu zen gero, eta orain, ospitale psikiatrikoa da. Bokazio soziala bai, baina, aldi berean, «gizarte aktiboan nahi ez direnak baztertzeko» baliatu izan dela ohartarazi du. Horregatik hautatu du elkarri laguntzea irudikatzea: zutik dagoenak lurrean dagoena altxatu nahi du: «Hau da ene mezua: entsea gaitezen kinka txarrean direnak altxatzea eta gurekin gizarteratzea, baztertzeko partez. Usu insurrekzio sozialaz mintzo naiz. Alta, eszena ez dut hain bortitza egin, Euskal Herriko historiaz gutiegi baitakit, eta gaia minbera baita». Berebiziko garrantzia ematen dio gizabanakoaren inplikazioari gizartean; barazkiak landatuz, kausa baten alde militante izanez edo gobernuak egiten duenaren kontrako manifestazio batera joanez; ez baitu politikan eta politikariengan «batere sinesten». Horregatik, lurrekoa altxatzen duenari kamiseta ezarri dio, militantzia irudikatzeko: «Elkarri laguntzea eta itxaropena agerrarazi nahi ditut. Beltzak du zuria altxatzen, eta geroari so dago; lurrekoak, berriz, ezkerrera begiratzen du: pribilegioz betea den gizarte oso zuri, ez-mistoa eta kolonialetik, bertzeei buruz irekiagoa eta mistoagoa den gizartea egiten saia gaitezen».]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/036/001/2021-10-19/xarriton_ametsen_obratzailea.htm Tue, 19 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1885/036/001/2021-10-19/xarriton_ametsen_obratzailea.htm Xabier Iratzeder. Azken horrekin egin zituen Hegoaldearekin harremanak, piztu berri zen Espainiako gerlaz berri hartzeko batez ere: «Zeren eta Iratzederrek Donibane Lohizunen laster aurkitu zituen Hegoaldekoak, Pepe Eizagirre eta Aitzol ere ezagutu zituen», kontatu zion Xarritonek berak Imanol Murua Uria kazetariari, Jakin aldizkariko elkarrizketa batean, 1996an. Lafittek sortutako Aintzina mugimendu eta aldizkariaren bigarren aldian parte hartu zuen Xarritonek, II. Mundu Gerla denboran, 1942tik goiti, Baionako Seminarioan sartu eta gutira, 18 urte bete zituen urtean. Marc Legasse eta Iratzeder bera joan zitzaizkion xerka. Hamabost bat bildu ziren; aipatutako biez gain, bertzeak bertze, Roger Etxegaraik eta Mixel Labegeriek ere parte hartu zuten. Laster egin zen zuzendari Xarriton; Chabier Gasteiz, Baserritarra, Hik Hek Hok eta Ordaina ezizenez izenpetzen zituen artikuluak. Alta, Piarres Narbaitz Baionako bikarioa alde bazuten ere, erretora batzuk kexatu ziren baizik eta apezgaiek ezin zutela egunkaririk irakurri, eta are gutiago idatzi. Laster eten egin behar izan zuten. Bukaera hartan argitaratu zituen Xarritonek Eskualdunak eta Petite Histoire Religieuse du Pays Basque. Jean Louis Davantek Erlea aldizkarian hala laburbildu zuen, 2017ko urriko zenbakian: «Aintzina politikan isildu zen, kulturako gaietara mugatu, eta laster agortu. Ideologiaz kristau-demokrata da, Lafitte bera bezala, eta Charritton ere bide horretarik ibiliko da bururaino». Orduko Iparraldea «frantses-frantsesa» deskribatu zion Xarritonek Muruari, «gerlari ohiena», bere burua «Estatuaren etsai» gisa agertuz. 1946an Erromara teologia ikastera joan zelarik, abertzaletasunean «finkatu» zen; Aita Goenaga, Pedro Alkorta, Anjel Sukia, Roger Etxegarai, Tolosako Olarratarrarekin biltzen baitzen igandero. Herritik urrun bazen ere, oporretan etxeratzen zelarik, hasi zen Eskualdun Estudianteen Egunak antolatzen: Telesforo Monzon, Manu Sota, Lafitte, Mathieu apezpikua eta Tomas Dassance apeza bilduz. Ele hauekin laburtu zuen Xarritonek egun horien xedea: «Euskal kutsuko kontzientzia bat pizteko helburuz, euskal abertzaletasunaren sua bizirik atxikitzeko. Bi euskal herriak bat direla». II. Mundu Gerlan bere gisa esku hartu zuen Xarritonek, ingeles piloto bat etxean aterpetu baitzuen, eta mugarat eraman: Russel Kirby. Agirre bere Pablo Jose Aristorenak Xarriton apezgai zeneko anekdota bat ekarri du, hain xuxen ere, 1947ko Miarritzeko Biltzarrean gertaturikoa, zeinaren ondorioz sortu baitzen Eusko Jakintza aldizkaria: «Nehori ezer esan gabe isilean joan ziren kongresu hartara, beraientzat lehendakaria zutena agurtzeko: Jose Antonio Agirre. Eta biak, Roger Etxegarai eta Xarriton joan ziren. Eta han ezagutu zuten Jon Mirande ere, zeina egun hartako idazkaria izan baitzen». Xarritonek berak Jakin-eko elkarrizketan aitortu zuen Mirandek «beldurra» ematen ziola. Urte hartan apeztu, eta urtebetez luzatu zuen Erromako egonaldia, lizentziatura egiteko. Hartarik, Hazparnen ikastetxe batean zaindari ibili zen, eta Maulen filosofia eta gaztelania irakasle, 1952an. Davantek ongi oroitzen ditu garaiak, Erlea-n adierazi bezala: «Ikasle euskaldunak euskaraz idaztera bulkatu gintuen Eskualtzaleen Biltzarrak urtero antolatzen zituen lehiaketetan parte harraraziz. Astero ordubetez trebatzen gintuen. Bi urtez erreskan, Iparralde osoko bi lehen lekuak hartu genituen bere ikasleek». Filosofia ikasketak egitera abiatu zen Parisera. Han ikusi zuen Euskal Herritik abiaturiko milaka gazte bazela, sehi edo ostatuetan zerbitzari abiaturik. Igandeetan hasiak ziren elkartzen, baina laster toki eskasean gelditu ziren. Agirre lehendakariarengana jo zuen, Singer karrikako Eusko Jaurlaritzako egoitza baliatzen ahal zutenez galdezka, igandeetan hetsia baitzen. Baia ukan zuen, baina laster tipiegi egin zen. Horregatik, Parisko euskal etxea sortu zuen, bertzeak bertze, Luis Domecqekin, eta, Joana Idiartekin: «Ez zuen deusen beldurrik; egiten ahal zituen guziak egiten zituen, eta zerbait nahi zuelarik bururaino joaten zen, behar ziren bisitak-eta eginez. Borondate izugarria eta fedea ere bazituen: zerbait nahi zuela egin Parisko euskal gazteentzat. Xarritonek, besteak bezala, ez zuen bere burua buru gisa sentitzen; besteekin lan egitean zuen gogoa». Duban karrikako ikuztegian paratu zuten, beraz, euskal etxea. Aristorenak gogoan du Garaikoetxea ezarri nahi izan ziola izena etxeari: «Mixel Garikoitzen omenez, azken hori Ameriketarat abiatu ziren gazteez arranguratu baitzen, eta Xarriton jarraitzaile sutsua baitzen. Oroz gain, jende xumeak eman zuen dirua. Bulegoa osatu zutelarik ez zen handi-mandirik sartu». Xarriton Baionarat itzuli zelarik, Euskaldun Gazteriako kapilau gisa aritu zen; herriz herri ibili zen gazteak bilduz: «Apez gazte zelarik euskaldun gazteria bere eskutan zeukan, Barnealdeko gazteak bere esku ziren, eta ikaragarriko marka zen. Ezin sinetsia da: baziren besta batzuk non 4.000 gazte biltzen baitziren», erran du Arbelbidek. Garai hartan ere izan zen Gazte aldizkariaren eramailea, eta Idiarti proposatu zion Parisko sehigoa utzi eta jin zedin Baionara idazkari lanetan aritzeko. Oroitu da Aljeriako gerlara joanak ziren milaka gazteez bazuela arrangura: «Aljerian ziren gazteek berriak igortzen zizkiguten, eta guk denak biltzen genituen, eta hango helbide guziei igortzen, elkarren berri ukan zezaten; harremantzeko, ez baitzekiten non ziren ere». Gazteen geroaz zuen arrangura; horrek akuilatu zuen behar bati erantzutea: haien formazioari. Ohartu baitzen laborari semeak zirela apez guziak, baina haien anai-arrebentzat ez zela irakaspenik, eta gabezia horrek igortzen zituela denak Parisera. Hala zituen sortu Hazparneko laborantza eskola eta langintza eskola, industria garatzea nahi baitzuen, Hegoaldeak egin zuen bezala. Baionako apezpikuak manatu zion berak zezan egin. Alta, teologo eta filosofo gisa bertuteak bazituen, ez zen teknikarako prest. Urtebetez ibili zen Frantziako ikastetxeetan ikusteko nola antolatuak ziren langintza eskolak, bai Arrasaten eta Zarautzen ere (Gipuzkoa). Irakasle bila ere abiatu zen: bertzeak bertze, Txillardegi, eta, Jean Louis Davant zuzendari paratu zituen. Alta, Xarritonek naturaltasunez zituen harreman nazionalak zigortu zizkioten, eta kargutik kendu zuten. Txillardegi bera etxean aterpetu zuen Xarritonek, bertze dozenaka lagun bezala: «Gizon eskuzabala, bihotz handikoa eta maitagarria zen. Bere etxean ateak beti zabalik zeuzkan», laburtu du Aristorenak. Garai hartako giro politiko tinkoan apezpikuak kendu zuen Xarriton bere kargutik: «Hamabi akusazio baziren. Eta susmoak. Gogorra izan zen», aitortu zion berak Muruari. Garai ilunetik ihesi Parisen bi urtez egon ondoren, itzuli zen berriz ere Baionarat, baina ez zuen gehiago bere burua giro hartan atzematen, Elizarekin kritiko. Giro minbera horretan, Claude Harluxet adiskidearengana joan zitzaion: «Bere bihotz minak kontatu zizkion ene senarrari, eta hark eman zion ideia Quebecerat joateko. Han sekularizatu zen, sanoki, bere sinesteen arabera, deus gorde gabe, fedea beti atxikiz eta beldurrik gabe. Besteen espirituak libratu zituen», erran du Mixele Mendik. Dena den, abiatu aitzin, Fededunak taldea sortu zuen Manex Erdozaintzi eta Jean Hiriart Urrutirekin batera. Garai hartan abiatu zuen Udako Euskal Unibertsitatea ere, bere amets baten abiapuntu gisa: euskaldunena izanen zen unibertsitatea, Manex Goienetxe eta Jean Haritxelarrekin. Quebecetik itzuli zelarik, sekularizatua eta AÃ±a Durrutirekin esposaturik, Euskaltzaindian eta UZEIn aritu zen lanean. EAko kide egin zen, eta Baionako lehen hautetsi abertzalea izan zen. EHUko filosofia irakasle gisa bukatu zuen lan ibilbidea. Ezin da bazterrerat utzi Euskaltzaindian Piarres Lafitteren lekua hartu zuela euskaltzain gisa eta Iparraldeko ordezkaria izan zela 1978tik 2006ra; batuaren alde aritu zen. Bibliografia mardula badu utzirik Xarritonek: bi tesi eta, bertzeak bertze, Jean Etxepare medikuaren eta Piarres Larzabalen lanen bildumak. ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-10-16/xingar_feriak_aro_berria.htm Sat, 16 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-10-16/xingar_feriak_aro_berria.htm\n«Xixkorra, gantxigorra, txantxiorra, txingorra, gantxirria edo txitxarra», den-denak gantxigorraren ahozko sinonimoak dira: «Urdea hil ondoan, urina urtarazirik, gelditzen diren puskak eta zokorrak erabiltzen dira gantxigorrak egiteko». Xarles Bidegain euskaltzain emerituak apailaturiko erakusketak egiten dio batzarri Xingar azokan sartu nahi duenari. Euskararen Herri Hizkeren Atlasaren lan mardularen zati Ã±imiÃ±o bat baizik ez da hau, zeinean bildurik baita non nola erraten zaion gauza berari, mapan kokaturik.\nGaiteroen eta txistularien aldizkako doinuen artetik behatu da Bastidako (Nafarroa Beherea) Maddi Leglise izan dela lehiaketako irabazlea.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2021-10-14/marra_arteko_oihal_marka.htm Thu, 14 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2021-10-14/marra_arteko_oihal_marka.htm\nIzenak salatzen duen gisan, 1910ean sortu zen Lartigue: Oloroe-Donamarian (Biarno). Deitura bereko gizona laborari semea zen, baina ofizioz kanbiatzeko enbeia piztu zitzaion. Hala, ehule izaten ikasi, eta ehundegi ttipi bat sortu zuen, zeina errekako uraren indarrez baitzebilen. Ekoizten zuen espartinen oihala Maulerat igortzen zuen. Emeki-emeki espartinen ekoizpenaren garapenarekin batera, hau ere handitu zen. Ideia baten egiteko, 1980ko hamarkada arte, 15 milioi espartin pare ekoizten zituzten Maulen urtero.\nAlta, espartingintzaren urrezko aroaren gainbehera ekarri zuen eskulangintza uzten hasi zirelarik asiarren esku. Alabaina, espartinen zolaren egiteko jutea handik heldu zen; hatsarrean txirikordak Maulen egiten baziren ere, hori ere Asian eginarazten hasi ziren. Horrek zizkien ehule eta ekoizleei zailtasunak ekarri. Hartan hasi zen Lartigue etxea bide berrien bila. Euskal oihalgintzaren ehundegi ttipi bat erosi zuen orduan Oloroe-Donamarian, 1985ean.\nGarai kritiko horretan agertu zen oraingo jabea dena, etxeko laugarren belaunaldiko semea: Philippe Lartigue. Berez ekonomia zientziak ikasten ari zen, aitak ez baitzuen etorkizunik ikusten enpresan. Baina, bere buruari galdetu ziolarik segida hartu ala ez, baietz ihardetsi zion. Sail aldaketa bat egin zuen: euskal oihalgintza nagusitu zen enpresan, betiko koloreekin abiatuz. 1995ean idi manta berriz modan jin zen arte: zazpi probintziak ordezkatu bide dituzten zazpi marra tradizionalak. Alta, denborarekin, koloreak gehituz joan dira, eta marren usaiako erritmoari ere aldaketak ekarri dizkiote. Lartigue etxeak biak mantentzen segitzen du, betikoa eta eraberritua.\nAzkaineko (Lapurdi) tailerra 2012an sortu zuten: «Nahi nuen merkatu errealera hurbildu. Hemen dugu burutik buru ekoizten: ehotzen, fabrikatzen, josten, saltzen... dena Euskal Herria eta Biarnon egina, tokian tokikoa», erran du Lartiguek. Lehen Les Tissages Lartigue zuen izena enpresak, baina Euskal Herrirat jiteko ideiarekin batera, Lartigue 1910 izena hartu du bide berriak; 35 langilek dute altxatzen.\nTokian tokiko ehuntzea\nJoan den azaroan kausitu badute ere Euskal Oihala Adierazpen Geografikoaren sor-marka, bidea ez zuten atzo goizean abiatu: «Badira bospasei urte lantzen hasi ginela. 2015ean onartu baitzen manufaktura produktuek ere bazutela eskubidea ukan zezaten AG sor-marka. Ordura arte bakarrik elikagaiek baizik ez baitzuten ahal», zehaztu du Lartiguek. Horregatik, lan pedagogikoa egitea pentsatua du: jendearen iruditerian sar dadin elikagaiez kanpoko ekoizpenek ere lor dezaketela sor-markarik.\nOroitarazi du 1953an jada muntatu zutela euskal oihal ekoizleen sindikatua, «Euskal Oihala babesteko». Hala, sindikatua iratzarri zuten «lo» baitzegoen, zeinak hozitu baitu Adierazpen Geografikoaren sor-marka. Bertan hiru euskal oihal ekoizlek dute bat egiten: Tissage Lartigue, Orteseko (Biarno) Tissage Moutet eta Lartiguek berak. Ipar Euskal Herrian hastetik buru ekoitzi, sindikatuko bazkide izan eta baldintzen bilduma errespetatu behar du engoitik sor-marka eskuratu nahi duen orok. Lartigue harro da zigilua kausiturik: «Egiazkotasuna, jatorria eta euskal oihalaren kalitatea bermatzen lehia bidegabetik begiratu behar da, bai ere gehiegitan gertatu diren iruzurrezko imitazioetatik edo Euskal Oihala sor-markaren gehiegizko erabileratik. Kontsumitzailea ez da gehiago engainatua izanen».\nTokian tokikoari utzi dio leku osoa Lartiguek, begi bistakoa denez, kotoia salbu. Umore beltzez erran du klima oraindik ez dela aski aldatu, landare preziatu hori bertan ekoitzi ahal izateko. Alta, osoki ekologikoa dute ekarrarazten Indiatik.\nPreseski, Adierazpen Geografikoaren sor-markak manatzen duen bertze ezaugarrietako bat da: material noblea behar duela, alegia kotoia edo lihoa; akrilikoak, konparazione, bortak zerratuak ditu. Lehengaia ehuntzeaz gain, beraz, ekoizpena osoki bururatu arteko urratsak oro zigiluaren baldintzetan dira. «Zirkuitu laburrean ari gara, eskaera ere zentzu horretara doalako; historiaren alde ari gara. Gure ekoizpenak ez dira botatzekoak. Adierazpen Geografikoari esker bertzeen artean baieztatzen dugu geure burua. Bakarrak izanen gara baliatzen. Nahasmenduan gauzak haxean ezartzeko balioko du, gehiegikeriak eragotziz, edonongo oihal marradunari deitzen baitzitzaion Euskal Oihala», erran du Lartiguek satisfos.\nZuntz naturaletatik ehundutako oihala nabarmentzen du, marrazki tradizional zein irudi geometriko sinplez apaindurik.\nHastapenean dafaila, mahai zapiak, mandarrak eta trapuak egiten zituzten, baina orain, erridauak, burukoak, zakuak, hondartzako oihalak, zakutxoak eta bertze ere egiten dituzte.\nJean Vier oihal ekoizleak orain arte euskal oihala ere saltzen zuen; alta, Adierazpen Geografikoa agertu denez geroztik, ezin du gehiago baliatu, ekoizpen ia osoa Portugalen baitu eginarazten. Aurten, justu, berrogei urte beteko ditu 50 langile izatera heldu den enpresak.\nHonen loria haren malura\nElustondo oraingo nagusiak 1996an zuen marka erosi; garai hartan hamaika langile zituen. Osoki Biarnon eta geroago Donibane Lohizunen (Lapurdi) ekoizten zuen. Alta, nagusi aldaketak norabide aldaketa ere ekarri zuen: marketin eta estetika berrikuntzak ekarri baitzituen. Hala nola tatxen kontrako teknika berezia garatu zuen, batez ere dafailendako, bezeroentzat «zinezko arrangura» baitzen. Garai adierazgarria izan zen Jean Vier markarendako, asmakuntza berriak ekoizpena emendatu baitzuen. Aski fite salmenten gorakadak gainditurik, «oso zaila» zitzaien Donibane Lohizunen segitzea. Hala, oihalak Frantzia iparraldeko enpresa batzuei eginarazten zizkieten. Ekoizpenak handitzen joan ziren, baina hain urrun eginarazteak joan-jin asko eragiten zituenez, Elustondok deliberatu zuen 2012tik goiti kasik ekoizpen guziak Portugalen eginaraztea, Euskal Herrian «oso konplikatua» baitzen tatxen kontrako teknika horren plantan ezartzea.\nSolana Jover komunikazio arduradunak azpimarratu du ez dutela deus gordetzekorik: «Hautu estrategiko horrekiko gardenak gara, ez dugu kukutzen. Orain guk ezin dugu euskal oihalgintzaz mintzatu, baina, aldi berean, gure diseinua eta belaunaldiz belaunaldiko historia ikusirik, Elustondok odolean du, zaila litzateke erratea gure ekoizpenek ez dutela euskal izaerarik, ez dela euskal ondarearen parte, hasteko estetikoki». Gehitu du, aktibitatearen zati bat osoki Euskal Herrian ekoitzia dela, Senperen (Lapurdi). Izarira egindako lana egiten baitute bertan.\nJoverrek bururatu du aitzinerat ezarriz Portugalen eginarazten badute ere horrek ez duela kentzen Euskal Herriarekin duten lotura estetikoa: «Gure oihalgintzak erantzuten die ehoteko manera tradizionalari; Portugalen hori baitugu egiten: hariak elkarren artean itzulikaturik, ehuntze teknika oso bereziekin, tradizioaren araberako zazpi marrak. Gure oihalgintzaren diseinua euskalduna da, ez baikara Euskal Herriaz baizik mintzo, bera baita gure bihotza».\nHerriaren hizkuntza bihotza bada, oraingoz, aipatu bi enpresek komunikazio osoan ez dute euskararik sartu, non ez den bildumen izenetan. Dena den, Lartiguek ez du baztertu webgunea euskaratuko duenik. Bide beretik, Joverrek ere etorkizunean hala egiteko nahia adierazi du, garai batean bezala; gaur egun, alta, denbora faltagatik «ezin» dute.\nArtetik errateko, Helena oihal ekoizleak ez die BERRIAko galderei ihardetsi nahi izan.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2021-10-12/emazteen_lumak_emazteez.htm Tue, 12 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2021-10-12/emazteen_lumak_emazteez.htm L hartzera ausartu diren emazteek bereganatu dute protagonismoa; Emazteak eta euskal literatura baitu izena asteleheneko egun honek. Sarako Biltzarra, Bilketa sarea, Euskal Kultur Erakundea eta Biblio64 izan dira antolatzaileak.\nIratxe Retolaza literatura kritikari eta Emagin kolektiboko kideak eman du lehen nota. Oren batez josi behar izan du euskal literaturan emazteen ahotsaren hari ubela; denbora labur gelditu zaio, gehienak isilduak izan badira ere historia agertzen kausitu baitute uste baino gehiagok.\nKronologikoki harilkatzen hasi da sortzaile mataza. Oraingo eguneko datu erranguratsu bat eman du: idazle emakumeen liburuak %26,1 zirela 2019an. «Gorakada bai, baina oraindik ere herenean gaude». Hortik, jauzi handia egin du gibelerat: Erdi Arorat. Azpimarratu du garaiko literatura herrikoia eta ahozkoa zela nagusiki: «Emakumeen ekarpena oso presente zen. Gainera, komunitatea kolektiboan eraikia zen; bertsoetan, kantuetan jaso da kultura hori, debekuen bitartez batzuetan».\nAlta, Retolazak garai ilunago baten etorrera kontatu du. Izan ere, Erdi Aroaren hondarreko Trentoko kontzilioak, kontrarreformak, Bizkaiko foruek eta bestek ordena erlijioso berri bat eraiki zuten, baita genero ordena berri bat ere. Orduan zituzten debekatu ordura arte zeuden adierazpide asko, eta emakumeak plazan egoteko moduak arautu zituzten. «Genero ordena horrekin batera sortzen dira liburuaren eta inprentaren kultura, eta autoretza eredu jakin bat ere bai. Ez da hainbeste kolektiboan oinarritzen, askoz ere indibidualagoa da, jenialtasunari lotua, eta inprimatu ahal izateko alfabetatua izan behar zen». Ohartarazi du euskaldunentzat gaitz zatekeela alfabetatzea, «zer esanik ez euskal emakumeentzat». Garaiko salbuespen izarra Bizenta Mogel izan zen: inprimaturiko liburuetan lehen euskal emakume idazlea izan baitzen. Liburuaren sarreran utzi eleek kaptibatu dute Retolazaren interesa: «Kontzientzia batekin egiten du liburua, badaki autoretza femenino bat auzitan jarriko dela, berak frogatu behar du ikasia dela, alfabetatua... Etxeparek euskaldun kontzientzia bazuen, ezagutzen den lehen emakume idazleak bikoitza zuen: euskaldunarena eta emakumearena».\nXIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hastapenean, ahozkotasunaren pindarra berriz ere dirdiratzen hasi zen, eta emakumeen parte hartzea berpiztu. Euskal Izkundea Donostiako antzerki mugimendua ekarri du adibide gisa, zeinean emazte frangok parte hartu baitzuten. Garaia «mugarritzat» jotzen du Retolazak, alfabetatzea orokortzen ari zelako: «Lehen maisu ikasketetan, gizonek ez dute haur hezkuntzan aritu nahi; orduan, enplegurako sarbide bat irekitzen da emakumeentzat. Beraz, idazkuntzarako aukerak zabaltzen zitzaizkien».\n36ko gerlatik landa, Euskal Izkundearen bigarren uhina abiatuko da, Maria Dolores Agirreri esker. Hasierako Euskal Izkundea tradizionalista bazen, aldi honetakoak gaiei ur berria eman zien: «Eraberritze kultural eta politikoari lotuagoa zen, ez katolikoa. Baina aurrekoetatik ikasi zuten plazan egoteko modua eta alfabetatzea; Arantxa Gurmendik, adibidez». Euskaltzaletasun garai hartakoa zen Emakume Abertzale Batza.\nGarai hartako Amaia Lasaren poetika ekarri du adibide gisa Retolazak: «Emakumeen menderakuntza salatzen du, eta subjektu poetiko femenino feminista bat garatzen. Aurreko guztiak ziren herriaren aldeko iruditeria bat, baina genero iruditeria tradizionalista zuen; emakumea etxean eta zaintzan kokatzen zuen». Arantxa Urretabizkaia lehen nobelagile emakumearekin isildu du euskal literaturaren emakumeen ahots kronologia Retolazak: «Beste gai eta ahots batzuk garatzeko bidea ireki zuen».\nDanele Sarriugarte idazle eta itzultzaileak animatu du Eskafandra taldeko Lorea Agirreren eta Nerea Fillat Katakrakeko kidearen arteko solasa. Agirrek oroitarazi du taldea zer euri dandak ernaldu zuen: «Hizkuntza minorizatu bateko hiztun gisa eta bigarren mailako generoko subjektu izateak» bildu zituen Eskafandrako zazpi kideak. Hortik sortu zituzten Eskafandra eta Lisipe liburu bildumak, «feminismoa euskaraz pentsatzeko». Angela Davisen feminismoa hartu zuten eredu: «Geurera ekarri genuen uztarketa formula hori, eta Euskal Herriko feminismo abertzalea eraiki». Emakumea, arraza eta klasea ekarri zuten lehenik bildumara: «Euskarara ekartzeak pentsamendu markoak sortzen ditu, zabaltzen ditu. Orain baditugu lanabesak euskaraz».\nLisipe bilduman, berriz, feminismoaz gogoetatzen dute, baina euskaraz: «Bertako pentsamendua sortzen du; horrek balio erantsia dauka», azpimarratu du Agirrek. Gehitu du sortutako material guztiak beharko lukeela unibertsitateko euskarazko bibliografian lekua hartu.\nKatakrakeko argitalpenak euskarazkoak eta espainierazkoak dira. Nerea Fillatek oroitarazi du 2016ko hastapen hura: «Olatu feministaren garaian jaio ginenez, lotura estua daukagu feminismoarekin. Eragiteko sortu ginen».\nAgirrek ere lan pentsamendua eraikitzeko lanabestzat dauzka argitalpen feministak: «Saiatzen gara guretzat behar ditugun tresnak euskarara ekartzen».]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2134/014/001/2021-10-10/gillermo_etxebarriari_azken_agur_jendetsua_egin_diote_etxepare_lizeoan.htm Sun, 10 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/2134/014/001/2021-10-10/gillermo_etxebarriari_azken_agur_jendetsua_egin_diote_etxepare_lizeoan.htm\nJoaldun kideek astindu joareek eman zioten hasiera ekitaldiari. Nork ez zukeen oroituko Etxebarriaren begitarte irritsua tunturroak estuturik? Taula gainera igan dira bizitzan dirdira egin dien arlo gehienetako kideak.\nIsildu den txori kantuaren hutsunea abestu du Etxebarriaren «bigarren etxeak», Lau Haizetara abesbatzak: «Txori kantuzale ederra, non ote haiz kantatzen?».\nHur Gorostiaga Seaskaren zuzendariak bota ditu lehen eleak, hunkigarri bezain umoretsuak: «Tarteka irakasle ere bazen Gillermo: euskaran, natur zientzietan eta bertsotan [...]. Ez zituen ez denak zientifikoki egiten, baina bizitzako eskolan irakaslerik hoberena izan genuen; bera beti aitzina, marmar eta kritika hutsalei kasurik egin gabe». Oroitarazi du GALen garaian ere Etxebarria ez zela sekula lanetik gelditu.\nFilipe Laskarai Etxepare lizeoko hezkuntza aholkulariak laburtu du haren borroka: «Gizon goxoa, laketa, zinez gisakoa. Euskararen aldeko gudaria, artzaina. Mendiak gainditu eta itsasoak zeharkatuko zituena euskararen egoera aitzinarazteko».\nMaialen Arzallusen bertsoek salatu dute ikasleek nolaz hainbertze maite zuten: «Hurbiltasuna zuen bere sekretua».\nKanboko (Lapurdi) Xalbador kolegioa eta Etxepare lizeoa eraikitzeko buru-belarri nola aritu zen eta ariarazi zuen oroitu dute.\nJendea biltzeko, mugimenduan ezartzeko zuen gaitasuna azpimarratu dute, umore onean, haren kasko gogorkeria gorde gabe. Sustut Euskal Herria saretzeko. ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2021/046/001/2021-10-10/gainbehera_ekarri_zuen_iraultzak_izugarria_izan_da_euskaldunendako.htm Sun, 10 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/2021/046/001/2021-10-10/gainbehera_ekarri_zuen_iraultzak_izugarria_izan_da_euskaldunendako.htm\nNormandiarekin baino Uztaritzerekin duzu lotura handiagoa, ez?\nFamilia bertakoa dut, eta gaztaroa ere bertan pasatu nuen. Normandian sortu eta lau urterekin jin ginen. Euskaraz mintzo zitzaizkidan gurasoak eta sehiak. Frantsesez hasten baziren, kexatzen nintzaien, «tirrit» erraten nien! Gurasoek nahi zuten euskara atxiki nezan, baina gero galdu nuen. Baionan egon ginen Alemanen okupaziora arte, aita beldur zenez lanaren zerbitzu behartuak har nazan, 1940tik goiti, Lapurditik Gard eskualderat [Okzitania] mugitu ginen. Lan karrera osoa Parisen egin nuen gero, bankuan. Afrika eta Mexikon ere ibili naiz, emaztea —Leizaola lehendakariaren alaba— eta hiru seme-alabekin batera, lana dela medio.\nPierre Hourmat historialariak definitu zaitu Uztaritze eta bere historiaren «amante» gisa.\nErretretan sartu nintzelarik, Rousseau senar-emazteek egindako liburu ttipi interesgarria atzeman nuen: Itsasun promenatzeko proposamen bat. Hala, Uztaritzeko Herriko Etxeko artxiboetan herio, sortze, ezkontzak aztertu nituen, etxeka sailkatuz. XVIII. bukaeratik errestaurazioraino, Iraultza garaiko hutsunearekin, desegin baitzituzten.\nIkerketa horretatik idatzi zenituen Le viel Ustaritz (Uztaritze zaharra) eta Autrefois Ustaritz (Uztaritze lehen) liburuak. Badea deigarri zaizun historiarik?\n1914ko gerla arteko etxeak ditut ikertu. Ikusi nuen bazirela uztariztar zenbait arrunt Iraultzaren kontrakoak, alta, bertze herri batzuetan —Hazparnen adibidez— ez bezala, ez zieten lepoa egin.\nZerk zaitu akuilatu idaztera Uztaritze 1789ko Iraultzaren garaian (Lapurdi 1609 elkartea, 2021. urtean BeÃ±at Castorenek itzulia)?\nXVIII. mende bukaera ikertzean, ohartu nintzen Iraultzak gainbehera ekarri zuela; izugarria izan da euskaldunendako, gertakari horrek du Uztaritzeko historia gehien markatu.\nAtera, otoi, Iraultza aitzineko Lapurdiren argazkia.\nBiltzarrak ziren nagusi, zeinean Lapurdiko 30 bat parrokiaren ordezkaritza biltzen baitzen. Orduan, Nafarroa Beherea eta Zuberoarengandik bereiz zen. Biltzarra oso demokratikoa zen, Frantziako bertze eskualdeen kontrara, hemen libertatearen erregimena zegoen. Demagun, zergek ez zituzten laborariak kolpatzen, herriak berak deliberatzen baitzituen sindiken bidez. Hego Euskal Herriarekin zegoen salerosketek aisetasuna zekarten. Merkantzia mando zainek zekarten, Nafarroatik lepoz lepo Uztaritzeraino, eta gero xalantak bazebiltzan Baionaraino joan-jinka. Lapurdiko justizia jauregia Uztaritzen zenez, jende franko erakartzen zuen; hotel anitz bazen. Ohiturak obeditzen ziren.\nOhiturak diozu; Lapurdiko Foruaz ari zara?\nBai. Monarkia tiranikoa bazen ere, jendeari libertatea uzten zion, forua errespetatzen baitzen eta dena euskaraz egiten baitzen. Iraultzak dena ezabatu zuen, Euskal Herriaren kontrakoa izan zen.\nLiburuan diozu Lapurdik ez zuela lur emankorrik.\nBai, gainera etxaldeak ipotxak eta biziki primitiboak ziren.\nLapurdi itsas negoziotik eta esportaziotik zen bizi?\nBai. Eta familia ugariak zirenez eta etxaldeak ttipiak, usu mugaz bertzalderat zihoazen, han eskulana behar baitzuten, Hego Ameriketarat atzerriratzeak jendez hustu baitzituen herriak.\nIraultza aitzineko Lapurdi elebakarra zena?\nEuskaraz ari ziren denak. Baionara zihoana disgustatua zen, atzerrian sentitzen baitzen. Izan ere, gaskoiak bizi baitziren bertan, ingelesen menpeko Lapurdi joritasunean zenez, Biarnotik jende anitz Baionaratu zen. Arrantzarako, adibidez, ez zen mugarik. Alta, gaskoiek ez zituzten euskaldunak maite.\nIzan da egiazko gerlarik baionar eta euskaldunen artean, adibidez Milafrangako [Lapurdi] zubiko triskantza hura.Puyanne auzapeza euskaldunen arerioa zen, eta ingelesekin adostu zuen Baionako jurisprudentzia marea gelditzen zen tokiraino zihoala, beraz, Milafrangaraino. Bidesaria paratu zuen Milafrangako zubia igarotzeko. Euskaldunek kexu, guardak zubitik jaurtiki zituzten. Mendeku gosez, Milafrangako besta egunez [1343ko agorrilaren 24an], Puyannen soldaduek denak sakailatu zituzten. Are, bortz euskal noble Errobin lotu zituen marea noraino heltzen zen ikus zezaten. Hola ziren hain afruski ito.\nLapurdi eta bere instituzioak hain gibelatuak ote ziren iraultzaileek desagerraraz zitzaten?\nEz ziren zaharkituak. Uste dut edozein instituzio monarkiko susmagarria zela iraultzaileendako. Iraultzak bertako berezitasunak desagerrarazi zituen.\nZein ziren berezitasun horiek ?\nHerri zinez erlijiosoa zen hemengoa. Ikusi zituztelarik apezak hiltzen, biztanleak altxatu ziren. Gainera, iraultzaileak Espainiaren kontra jarri ziren gerlan, berehala. Hala, negozioak eten ziren; beraz, Lapurdiko negozio abantaila guziak ere erori ziren. Iraultzak bazuen euskaldunak disgustatzeko dena.\nHegoaldeko jendea Frantziaren alde jarri zen Iraultzaren hastapenean, espainiar monarkiaz aseak baitziren; aldiz, ikusi zutelarik apezak hiltzen zituztela, hor kontra altxatu ziren.\n1789ko azaroaren 18ko azken biltzarra Lapurdiren azken izatea izan zena?\nBai, orduz geroztik Lapurdik ez zuen gehiago berezitasunik; bere nortasuna galdu zuen. Paue [Biarno] peko arrondizamenduko parte bilakatu zen. Baiona eta Paue komertzial gune politiko eta ekonomikoak ziren.\nBaionarrek Baionan justizia egin nahi izan zuten, baina euskal legediaren ordez frantses edo erromatarrarekin. Adibidez, oinordetza eskubidea deuseztatu nahi zuten, lan merkatua liberalizatu eta laborariei lurrak erosteko. Errepublikak irauli du dena.\nDominique Joseph Garaten biografia idatzia duzu.\nDominique Joseph, bi anaien arteko iraultzaileena eta politikoena zen, alta, ezezagunena da. Dominique hasieran iraultzailea zen, alta, fite erretiratu zen, iraultzak okaztaturik. Uztaritzeko haien etxondoa Mailia zen, baina Garatenea bilakatu zen gero.\nBere sailkapen manikeoa egitea zaila da: iraultzaren aldekoa zen baina aldi berean euskal nazionalista?\nBiltzarrak zuen hautatu. Berez departamentuen ebakitzearen alde zen, baina Basses Pyrenées-ren kontra egin zuen, euskaldunak biarnesekin batera egoteari. Bere anaia eta Pierre Nicolas de Haraneder Makeako bizkondearekin batera, hirurak kontra aritu ziren, nahi baitzuten euskal entitate bat hiru probintziak elkarrekin egoteko.\nHastapenean bai, baina hautesleekin kexatu zen, berak baitzuen irakurri Luis XVI.ren herio sententzia, erregeak baitzuen prestigioa Euskal Herrian. Ez zioten barkatu. Euskal poeta batek «munstro» deitu zuen. Gainera, erlijiosoaren kontrakoa zen, nahiz bizi hondarrean... erraten den bezala: «Deabrua ermitaua egin zen». Kur-kur-kur.\nNolakoa zen Napoleoni proposatu zion euskal entitate hori?\nEuskaldun guziak bilduko zituen instituzioa zen, zeinak bi hizkuntza izanen baitzituen, eta itsasgintza zein kortsario aktibitatean berezituko baitzen. Azken horrekin saiatu zen Napoleon konbentzitzen, Ingalaterrari gerla egiten lagunduko ziola hitzemanez. Fenizia Berria zuen izena.\nBaina Napoleoni populuak ez zitzaizkion axola, ez baitzuen gerla baizik nahi, etsaia zangopilatu! Zergatik onartuko zukeen euskal estatu berri bat? Euskal Herria ez zitzaion axola. Beretzat Frantzia eta Espainia zeuden, eta kito. Proiektuak ez zuen den mendreneko paradarik aitzinerat egiteko.\nIraultzak zer ondorio ekarri zion Lapurdiri?\nIraultzak eta Espainiaren kontrako gerrek Euskal Herria arras pobretua eta jendez hustua utzi zuten. Horregatik, Karlistadak onuragarriak izan ziren Ipar Euskal Herriarentzat, Hegoaldetik jende franko jin baitzen Lapurdiko etxe hutsak betetzera: Telleria, Pokorena, Ortiz... Hemengo usaien jakitun ziren. Ene arbasoek, tamalez, karlisten alde aritu ziren, eta boneta gorrien kontrabandoa antolatu zuten. Luis Filipen gobernamendua arrunt karlisten kontrakoa zen. Ene arbasoa ordainduko zuten karlisten tropak Madrilen sartu eta. Alta, sekulan ez zirenez sartu, ez zioten ordaindu. Uste dut horregatik pobretu zela, eta, hein batean, hiru seme Txilera abiatu zirela.\n3.000 lapurtar erbesteratu zituzten...\nLapurtarrak ez ziren konskripzioari usatuak, laborariak baitziren. Bakean uzten zituzten. Alta, Iraultzak inposatu zien: denak soldadu egin behar hori. Ene arbaso bat 1812an Napoleonen armadara joan beharra zen. Aitak norbait ordaindu zuen bere ordez joan zedin. Bertze gisaz, ez nintzatekeen hemen izanen!\nEuskaldun horiek Landetarat eta Gerserat erbesteratu zituzten, ez baitzuten armada zerbitzatu nahi, desertzio asko bazen. Ahal zuten guzietan muga bestalderat pasatzen ziren, eta ongi hartuak ziren. Gainera, Nafarroa Beherea eta Zuberoa baino bakezaleagoak ziren lapurtarrak, Lapurdiko foruan manatua baitzen borrokatzeko eskubidea zutela Lapurdin bakarrik, beraz sekulan ez!\nLiburua Louis Dassance eta Eugene Goienetxeri dedikatu diezu.\nGoienetxe barreiatua zen, eta ezin izan zuen idatzi libururik Garaten gainean; orduan deliberatu nuen nihaurrek egitea. Bitxia da nehork ez duela bi anaietatik ezagunenaz deus ikertu. Eta Dassance zen Uztaritzez gehien zekiena; ikaragarriko jakitatea zuen, baina guti idatzi zuen, ez aski. Baliteke oraino paperak gelditzea Irigoienean, bere etxondoan.\nZuhaitzen zaletasun hori...\nAitaren arreba ugazama nuen. Berak zidan zuhaitzekiko maitasuna transmititu. Ene lanaren karietarat AEBetara joan nintzen, eta han, ene harridurarako, hemen ez genituen zuhaitzak ezagutu nituen. Sekulan ikusi ez nituen haritzak ikusi nituen, orain bai, denetan ageri dira haritz amerikarrak, alta erabat ezezagunak ziren. Hemen ezjakintasun handia zegoen zuhaitzei buruz. Lur hau erosi nuelarik, landatzen hasi nintzen.\nEuskaldunak ez ziren basozainak, artzainak baizik. Haiendako zuhaitza poxelu da. Horregatik ene landare hauek nehork ez zituzten nahi. Iturraraneko [Gipuzkoa]Arboretumean ebasten dituzte zuhaitzak, hemen ez.\nZuhaitzak landatzen zituen euskal gizona zarea?\nEz naiz bakarra, e! Iturraraneko baratzea Euskal Herriko ederrena da. Nik haritzak ditut sustut maite. Alta, ez dut Txilekorik, Ekuatoretik beheiti ez baita. Seiehun haritz espezie bada munduan, nik berrehun bat dauzkat, nahi duena jin daiteke bisitatzera Xoxa baratzea, lehenagotik deituz [(00 33) 559-93 02 89]. Euskal Herrian ikusten dugu Artelatza, Ametza zeina oso preziatua baitzen hemen larrua lantzeko. Landibarren [Nafarroa Beherea] badira ederrak. Itxuraz oso ezberdinak badira ere, funtsean, haritza egiten duena ezkurra da.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/023/001/2021-10-09/ikusi_mikusin_ikusi_makusian.htm Sat, 09 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1925/023/001/2021-10-09/ikusi_mikusin_ikusi_makusian.htm\nBaziren behin euskara, haurrak, gazteak eta haien literatura. Pertsonaia hauen arteko lehen ipuina idazten hasi dira Kiribil eta Galtzagorri elkarteak, Pamiela argitaletxea eta Sarako herria (Lapurdi). 900 haur baino gehiagok nahi izanen zuketen egun historikoan parte hartu; alta, ezezkoa eman behar izan diete. Arrakastaren txanponaren bertzaldea. Edonola ere, 700 inguru izan dira bildutakoak, ez gutxi.\nSarako karrikak orriak balira bezala mugitzen dira: Ikusi Mikusi azokaren bederatzi guneetatik haizea bezain arinki aldatzen baitira lekuz haurrak. Bistak ezin segituzko kadentzia ezarri du martxan literaturak, erritmo biziko ipuina hautatu dute antolatzaileek. «Bonu honekin norberak nahi duen bere liburua erosiko du», azaldu die Paxkal Indo antolatzaileetako batek haurrei.\nUne hori zaio gozoena egin Amaia Hennebutte-Millard azokaren bultzatzaileari: «Hunkitzen nauena da bonuak banatzean zer sua ikusten den haurren begietan, erranez etxerat eramateko dela... Liburua objektu gisa ez da galdua; gainera, albumak objektu artistikoak dira».\nGaltzagorri elkarteko lehendakaria izateaz gain, Senpereko (Lapurdi) Kiribil elkarteko kide ere bada. Badira urteak Montreuileko (Frantzia) haur eta gazte literaturaren azokarat doala: «Munduko haur literatura azoka da, erreferentea da, modeloa da denendako. Behin piztu zait gogoa halako Euskal Herrian ere egitea, ez baitugu halakorik. Ez dugu agerian ezartzen gure haur eta gazte literatura; alta, gaur egun bada»\nBegiak pozez Ã±ir-Ã±ir ditu, irria ezpainetan, kontent promenatzen ari da Battitt Laborde herriko auzapeza. Ipuinaren lehen lerroak izkiriatzen lagundu du; bere gisa: «Zoratuta egoki gara, aspalditik amesten ibilki baikara honekin, duela hiruzpalau urte. Eskuekin egin behar direnetan lagundu dugu. Ez dugu suerterik izan helde horrekin dena gibelatu baita: xuxenez sortua behar zuen haurrak, baina aurten sortu da. Denak alde dira, zeru ederra! Ikaragarriko giro goxoa da!».\nLur Berri gela da egoitza nagusia, bertan baitaude argitaletxe guziak. Kadira jokoan bezala, inguruka ari dira haurrak; begiak zabal-zabalik, liburuak beha dira, ia nork eginen duen beraien preziatzeko geldialdia.\nZeru garbiak badu hodeirik\nAmaiurko (Nafarroa) 29 haurrek egina dute bere hautua. Ikusi Mikusiren gertakari nahaslea kontatu du Nora Salbotxek, ipuinaren orri goibelak: «Sekulako saltsa izan da, osasun ziurtagiriagatik, Guardia Zibilarengana joan behar izan da haur bakoitza baimen eske... Baina nahi genuen halamoduz hemen egon!». Horrek, hala ere, ez dio bukaera ozpindu: «Iruditzen ari zait zoragarri; liluratuta nago! Hau luxu bat da!».\nGustu ororendako bazka dago. Onddo aulki alaietan jarririk dira batzuk, eskura dauden liburu andanetako batzuk irensten, kolore guzietako unibertsoetan murgildurik, bizkarra borobildurik.\nIxabel Milletek Amalur liburu-kamishibaiarekin irudimena harrotu nahi du. Horregatik, Ximo ilustratzaileari abstraktua egitea eskatu dio, ez baitzuen Amalur figuratiborik nahi. Milletek bere burua «bere tokian» sentitzen du Ikusi Mikusin: euskara hutsez inguraturik.\nEuskara hutsa denen hatsa\nLaborde auzapezak ere ezaugarri linguistikoa azpimarratu du: «Hainbertze haur euskaraz, badakizu zer hazia den hori? Ondorioak ekarriko ditu, ederra da!».\nEki pean, eguerdi jo du, Axularren elizako dangek tripa zorriak iratzarri dituzte: haur parkeak jantzi du jantokiaren mozorroa. Baina horrek ez du eten joan-jinen labirintoa. Alta, ez da galtzerik, Baionako Bernat Etxepare lizeoko ikasle batzuek hartu baitute barne-seinaletikaren ardura.\nHizkuntzak ere badu bere norabidea: euskarak du iparra markatzen. Elebakartasunaren oasi emankorraz jabetua da Hennebutte, aldarrikatu egiten du: «Euskara hutsean den literatura ekarri dugu. Izan ere, hizkuntza gutitu eta hegemoniko harremanean, liburu batean bi hizkuntzak elkarren ondoan badira, frantsesezkoa irakurriko dut. Haurrek ere gauza bera eginen dute. Euskarari behingoz tokia eskain diezaiogun!».\nPilota plazako karpak ikasleek Ikusi Mikusirako bereziki sortu obrak erakusten ditu. Ziburuko (Lapurdi) Piarres Larzabal kolegioko collagearen egileetako bat da Ainara Barinaga: «Aire hartzeetan egin ditugu. Hasi gara aldizkarietako paperak kolatuz, nahasi ditugu koloreak, distirak...». Nora Plak ere parte hartu du: «Euskara kurtsoan ere literaturako hitzak kolatu ditugu. Nik kantua hitza». Idoia Narbartek bereziki maitatu du Pantxix Bidarten Odisea ikusgarria, eta Aitorren ametsa komikia erosi du.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/036/001/2021-10-09/elkarte_batez_lau_sor_marka.htm Sat, 09 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1901/036/001/2021-10-09/elkarte_batez_lau_sor_marka.htm\nHarri batez lau txori, 2019ko Lurrama azokan hasi zituzten elkartearen muntaketa lanak. Izan ere, iazko urteari so ziren jada, 2020. urtea urte borobila baitzen: Irulegiko arnoaren sor-markak 50 urte bete baititu; Ossau-Iratirenak, berrogei; Ezpeletako biperrarenak, hogei, eta, azkenik, Kintoa zerrikia sailak, lau. Iazko urtea estakuru ezin hobea zen, beraz, elkarte jaioberriaren lehenbiziko orrien idazteko. «Aberastasuna da guretzat lau sor-marka izatea; laborarientzat, nola euskal ekonomiarentzat», xehatu du BeÃ±at Saint Esteben, Ossau-Irati sindikatuko laborariak. Lau adarrak bakoitzak bere bidea egin beharrean, indarrak batu nahi izan dituztela azpimarratu du: «Lekuan berean lau sor-markak ukaitea indar bat da; domaia litzateke ez elkarrekin komunikatzea. Helburua da sor-marken arteko elkartasuna atxikitzea».\nElkartasuna aipatu du, sor-marka kausitzeko bidea malkartsua baita. Izan ere, Ossau-Irati sindikatuak Jatorri Izen Gerizaturen zigilua eskuratzeko «bide luzea» egin duela oroitu da Saint Esteben; laborari, gasnategi eta kontsumitzaileen historia «handia» dagoela sor-marka horren barnean. Berak Makean (Lapurdi) du etxaldea, eta ardi burugorrien esnea Makeako gasnategiari saltzen dio, zeinak Onetik gasna ekoizten baitu bildu esneari esker. Makeako gasnategia bera Ossau Irati sor-markaren barne da, hogei bat kooperatiba edo enpresa bezala, eta bertze 1.300 esne ekoizle eta 140 laborari-gasna egilerekin batera. Izenak berak salatzen duen gisan, Ipar Euskal Herriaz gain, Biarnoko ekoizleak ere badaude bertan. Lantalde zabal horrek 1.400 tona Ossau-Irati jatorri izeneko mozkin baino gehiago ekoizten du urte guziez.\nBaina ez nolanahika. Ardi esne edo ardi gasna egile batek Ossau-Irati Jatorri Izen Gerizatua eskuratu nahiko balu, arau zorrotzak bete beharko zituzkeen mozkinaren kalitate onaren bermatzeko. Ekoizleak hautu garbia egin beharra du horretarako, lan moldea baldintzatuko baitio. Konparazione, ezin da urte osoan esnerik ekoitzi, axuriei utzi behar zaielako. Ororen buru, «lehengo egiteko manerak atxikitzen ditu sor-markaren araudiak. Baitezpadakoa da gasna tokiko ardi arrazen esnez egina izan dadin, bertan transformatua eta ondua. Bertze hiru sor-markendako ere balio du tokikoa izan beharrak».\nGainera, ongailu sintetiko eta pestiziden erabilera zorrozki mugatua dute, eta transgenikoena, debekatua. Horiek hola, arauen ordainez, esnearen prezioa «bermatua» duela ohartarazi du Saint Estebenek, hau da, salmenta baldintza onetan eginen dela: «Sor-marka babes bat da ekoizlearentzat ere. Esnearen prezioa ezagutzen dugu, merkatukoa ez bezala. Hura noiznahi eror baitaiteke peko errekarat. Sor-marka arrunt preziatua da, eta bere tokia arrunt egina du. Arauak anitz dira, bai, baina horiek dute egiten sor-marken indarra».\nBoz bakarra diru iturri\nBoz bakarra eman nahi izan diote, beraz, lau sor-markei, komunikazioari begira, baina baita diru laguntzei so ere: «Kolektibitateentzat aiseago da elkarte bakarrari ematea, batzuei baino», erran du Saint Estebenek.\nBerez, elkar laguntzen diote jada: Makeako gasnategian, adibidez, Ossau-Irati gasnez gain, bertze elkarteko gainerako mozkinak ere salgai ezarriak baitituzte.\nOrain, COVID-19ak galarazi zienaz gozatuko dute: sor-marka bakoitzak bere urtebetetzea ospatzea elkarrekin. Eguna arrastatua dute jada: apirilaren 17a, Itsasun (Lapurdi). Mozkin bakoitza nola egiten den erakusteko tailerrak izanen dira, goizetik arrats.\nHala ere, iragan maiatzean Hazparneko (Lapurdi) Armand David ikastetxeko ikasleentzako elkarlanean aritu dira: Michelin izarra duen Clement Guillemot sukaldariak elkarteko lau sor-marketako mozkinekilako bazkaria prestatu baitzien.\nEta otsailaren 7an profesionalentzako eguna antolatua du elkarte berriak, Angelun (Lapurdi), jatetxeetan haien mozkinek «toki gehiago» har dezaten.\nAlta, duela bi aste Ossau-Irati sor-markak berrogei urteak ospatu ditu, Ligi-Atherein (Zuberoa), Manex Buru Beltza elkartearen trashumantziaren bestan.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/022/001/2021-10-06/luma_berria_euskaraz_aritzeko.htm Wed, 06 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/022/001/2021-10-06/luma_berria_euskaraz_aritzeko.htm Oa-Huetak Elirale konpainiaren dantza ikuskizuna, Zirkozaurre konpainiaren Vademekun zirku ikusgarria, eta Pantxix Bidart musikariak eskainiko duen Odisea musika ikusgarria. Usaian Pazko astelehenez antolatua izan den Sarako Euskal Idazleen Biltzar tradizionala igandean izanen da. Betikoak ere bat eginen Errebote gibeleko kiroldegian eta karpan, 10:00etatik goiti zabalduko dituzte beraz bortak, aldi honetan publiko zabalari. Liburu aurkezpen guziak kanpoko karpan eginen dituzte: bertzeak bertze, Amaiur Epherrek Profeten iruzurra, Eric Dicharryk 2022, Baigorri eta Ortzaize ibarretako euskara Koldo Zuazok, Eguzki Urteagak La politique culturelle au Pays Basque eta Le processus de paix au Pays Basque, Txomin Hiriart Urrutik Anai artea, Ozaze Jauregian Jean Louis Davantek, Euskal Literaturaren Historiaren Historia Jon Casenavek, Buhameak, historiarik gabeko jendeak Nicole Lougarotek eta Nafarroako Erresumaren inbasioa 1199-1200 IÃ±aki Lopez de Luzuriagak. Aurtengo berezitasuna salatu du Dordeinz Narzabalek: «Musika gehiago izanen da. Quand nous chantions sous Franco (Francoren pean kantatzen genuelarik) liburu aurkezpena kantari ospetsuek lagunduko dute, Pantxoa Karrerek adibidez. Eta Solange AÃ±orgak Elixa Xuria diskoa aurkeztuko du». Bestalde, Anai Artea elkartea omenduko dute, bere mende erdiaren karietarat. Asteleheneko egun profesionala gai baten inguruan eraikiko da: Emazteak eta euskal literatura. Kari horretara, Sarako Biltzarra, Bilketa Sarea, Euskal Kultur Erakundea eta Biblio64 elkarteek mahai inguru, solasaldi, aurkezpen eta irakurketa antzeztua antolatu dituzte. Iratxe Retolaza Gutierrez literatura kritikariak Emakume ahotsak euskal literaturan mintzaldia eskainiko du 09:30ean. Ondotik, 10:30ean, Gai feministen argitalpena, nork, nola, nolaz gaiaren inguruko mahai ingurua moderatuko du Danele Sarriugarte idazle eta itzultzaileak. 11:45ean, Kiribil konpainiak irakurketa antzeztua erakutsiko du. Arratsaldeak ere performance artistiko-literarioa ekarriko du: Asfaltoa zartatzeko moduak, Txakur Gorria kolektiboak eta Peru Galbetek egina. Bukatzeko, Euskal idazle eta emazte Ipar Euskal Herrian, zein bizipen? galderari erantzuten saiatuko dira Maialen Hegi Luku, Marikita Tambourin, Maddi Ane Txoperena Iribarren eta Maddi Zubeldia, Nora Arbelbide idazleak animaturik. ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/024/001/2021-10-02/beti_behar_da_filmatu_mundua_ezagutzeko_modu_bat_baita.htm Sat, 02 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1857/024/001/2021-10-02/beti_behar_da_filmatu_mundua_ezagutzeko_modu_bat_baita.htm\nAugusto Pinocheten kolpe militarrarekin batera abiatu ziren zure filmak.\nZinemagile txiletar guziak deserriratu zirenez, guti gelditu ginen eta bakarrik. Hori oso gogorra, tristea eta zaila izan zen. Arras gauza guti egin ahal izan genuen, diktadurak berak ez baitzuen nahi zinemarik egon zedin. Baina nik egin ahal izan nuen; Cien niÃ±os esperando un tren, erraterako; libertate osoa hartu nuen egiteko, isilpean. Baina nik ez dut harreman zuzenik ukan prozesu politikoekin, ez bainaiz kronista bat. Ikusten ditudan gauza batzuekin gogoberotzen naizen zinemagilea naiz, eta gauza batzuekin lotzen ditut. Errealitatea da sartzen filmean. Filmak kontatzen baitu jendarte horrek bizitzen duen errealitate hori.\nZure lanetan aspektu soziala azkarra da, eraikuntzarekin batera, arkitektura ere ikasi zenuelako, segur aski.\nNaturala izan da. Hiriko filmak dira, eta baloratzen dut hiriko kultura soziala zein den. Baina ez naiz haiek lantzen dedikatzen; haiek dira filmetan sartzen.\nZertara dedikatzen zara, beraz?\nEsploratzera zinemak eskaintzen dituen posibilitateak. Film bat egiten ari naizela ez naiz gai bat lantzen ari, baizik eta egiten ari naiz film bat. Zer da egin daitekeena zinemarekin? Zinema tai gabe berrasmatu behar da, jada existitzen diren formuletatik urrunduz. Horrek nau erakartzen.\nTai gabeko laborategi batean ari zara?\nHori bera. Horrek nau erakartzen, eta oso motz gelditu naiz horretan, beti aitzinatzen ari naiz.\nBaduzu zinema eredurik? Errealismo italiarra, adibidez?\nEz, baina admiratzen dut eredu hori bai, bai eta Latinoamerikan abiatu ziren zinema berriaren mugimenduak ere 1960ko hamarkadan; haien semea naiz. Raul Ruizengandik oso hurbil sentitzen naiz, zinezko maisu eta artista handia da; zinemagile izateaz baino askoz harago doan pentsalaria, zinematik mundua pentsatzen baitu. Filosofo eta teoriko handia da.\nZure ibilbidearen hastapenean zuri-beltzean hasi zinen.\nOndoko guziak kolorezkoak dira, salbu orain egiten ari naizen hau.\nTxile hegoaldeko paisaia oso erakargarria lantzen dut; baina ezin dut kolorez irudikatu, zeren eta kolorea oso banala izan daiteke, egunerokoaz hurbilegia; alta, behar zen pertzepzioa urrundu berehalakotasunetik. Zuri-beltzak distantzia sortzen du.\nEsperientzia distantzia, denborarena ere bai.\nZer egiten ari zara?\n1889an maputxe lurretan sartu zen trenaren eraikuntzaz, belgikar baten egunerokotik.\nZure lan guziek badutea haririk?\nBai; zinemarekin liluratzen den zinemagile baten ibilbidea da. Ez naiz gauzak nehori erraten dituena; beti behatzen ari naiz.\nZer duzu kontatzen orduan?\nMunduan egotearen esperientzia kontatzen dut.\nEntseatu zara, hala ere, zinemari esker eragiten; El diario de Agustín-en, adibidez.\nErresistentzian egin filma izan zen, diktadurako hilez mintzo zena, diktadura pean: ezin nintzen egin gabe egon. Oso ongi antolatzen du informazioa errateko egunkari kriminala izan zela El Mercurio. Amerikako egunkaririk zaharrena da, prestigio handikoa, baina kolpista, kriminala, eta esku zikinak ditu. Hau egin behar nuen bertzeak egin ahal izateko. Gainerako nire filmetatik oso ezberdina da, berezia niretzat. Izan ere, ezin bainintzen tronpatu, ezin nion tokirik utzi anbiguotasunari —maite badut ere—, parean izugarriko talde boteretsua nuelako. Plazera izan da niretzat desmuntatzea, hunkitzea eta biluztea egunkari hori, egia gordetzeko zituen mekanismoak erakusteko.\nTelebista publikoak erosi zuen, baina ez zabaldu. Salaketa jarri genuen, eta erakutsi behar izan zuten.\nMaite ez dituzunak elkarrizketatu behar izatea nola bizi izan duzu?\nElkarrizketatu batek dio oraindik komunista gehiago hilko zituzkeela. Eta haren etxean egon naiz. Okaztagarria da.\nDenboraren nozioa irreala dea zure obran?\nZer da erreala eta zer ez? Maite dut asko denbora arintzea eta istorio batean ez aitzinatzea. Istorio kontaketaren etsaia naiz, aitzinatu behar baitira bukaera baterantz. Denboran gelditzea maite dut, baina aldi berean orainaldiaren jokoan denborak nahasten dira; betiere orainaldian egotearen esperientziatik.\nEz duzu maite istorioetan aitzinatzea, baina ukanen duzu gidoi bat, ez?\nEz, giddorik gabe lan egiten dut. Esperientzia batzuen metatzeaz ari naiz, zeinak gizentzen hasten baitira, solidoagoak izaten, esperientzia metaketa handiagoa izaten. Eta horrek ez du eskatzen aitzinatzea, baizik eta egotea, deus konpondu behar izan gabe.\nZerk zaitu akuilatzen lan bakoitza abiatu eta bukatzen?\nFilmatzeko gogoak. Beti behar da filmatu, filmatzea bizimodu bat baita, mundua ezagutzekoa, gelditzekoa, harremanak izateko modu bat da, oso aberatsa. Baina filmak abiatzeko, zehazki, horretara naramaten irudiak behar ditut. Azken batean, irudien esklaboa naiz. Horretan datza jokoa: irudi batzuetatik abiatu, eta bertze batzuekin harremanetan sartzean datza filmaren eraikuntza. Bertze film bat abiatzeak bukatzen du aitzineko filma.\nIrudiaren mende honetaz zer diozu?\nIrudia banalizatu da sobera, baina zinemak uroski badu banaletik ateratzeko gaitasuna, irudiaren zeremonia eta liturgia sortzekoa.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2021-10-02/lapurtarren_deiadarra.htm Sat, 02 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2021-10-02/lapurtarren_deiadarra.htm\nBertrand Lapurdikoa ehortzi bazuten ere, Atharesa Lapurdikoak hartu du lekukoa, antolakuntza berriztua pertsonifikatuz. Umorez «berpiztu» dute hiru hamarkada baino gehiagoz ospatu izan den biltzarra. «Azken aldietan Bertrand Lapurdikoa baliatzen zuten; beraz, begi kliska bat egin nahi genien errateko gurea haien segida zela. Horregatik sortu dugu Terese Lapurdikoa, haren emaztea. Existitu zen, baina arramoldatu dugu jendeak uler dezan», zehaztu du Xabi Etxegarai antolatzaileak.\nHelburu bikoitzak akuilatu du aurtengo aldia. Alde batetik, osagarri koiunturak kulturari ekarri ondorioei aitzi egiteko nahi izan dituzte musika taldeak ekarrarazi, «kultura berrabiatzeko». Bigarrenik, «lapurtarren identitatea berpiztea» dute xede. Izan ere, Etxegaraik ez baitu gehiago halakorik ikusten: «Bada kostaldekoa, barnealdekoa... baina ez egiazko lapurtar identitaterik; ez da existitzen. Beraz, elkartu eta harro bagara besta hortaz, erraiten ahalko dugu lapurtarrak garela eta hori maite dugula». Herria eta hizkuntza eman ditu aitzinerat, euskaldun guziei gomita eginez.\nBerez, Lapurdiko biltzarrak hiriburu historikoan egiten ziren, Uztaritzen. Probintzia guziko herrietako ordezkariak biltzen ziren, herritarren mezuen garraiolari. Frantses iraultzak herritarren bozak isilarazi zituen arte. Historiari leial, antolatzaile gazteek zentzua berrezarri nahi izan diote besta egunari, herriengana joanez eta parte hartzea berriz ere zabalduz: «Ohartu ginen azken urteetan Lapurtarren Biltzarra ahultzen ari zela eta uztariztarren biltzarra bilakatu zela; ez gehiago lapurtarrena. Antolakuntzan saiatu gara Lapurdi osotik biltzen jendea. Uste dut ongi lortu dugula», azpimarratu du Etxegaraik. Alabaina, bertzeak bertze Angelu, Beskoitze, Kanbo, Uztaritze, Hiriburu eta Arrangoitzeko gaztez osatua da hogeiko talde antolatzailea.\nAniztasun horren isla izanen da karroen desfile mitikoa: bortz eta zortzi artean izanen dira. Horretarako, Lapurdiko herriak multzokatu dituzte, eta arduradun bat paratu bakoitzeko. 11:00etan abiatuko du eguna karro desfileak, gaitero, zigante eta bertsolariek lagundurik.\nSegidan, 12:30ean mutxikoak dantzatzeko parada izanen da Lotako frontoian, Erdizka taldeak animaturik.\n13:00etatik goiti, Xalbador kolegioaren aldeko kuskus bazkariaz gozatzen ahalko da, Kuxkuxtu taldeak alaiturik. Alta, aitzinetik erreserbatu behar da: (0033) 786-78 31 71 zenbakira deituz.\nBazkaldu ondotik, 17:00etan herri musikak abiatuko dira, eta 18:00etan Andoni Ollokiegi ariko da. Egunari bukaera emanen dio Astobaba taldeak, 20:00etan.\nBihar, 11:00etatik aitzina, Uztaritzen (Lapurdi).]]> https://www.berria.eus/albisteak/203781/gaur_abiatuko_da_miarritzeko_latinoamerikako_30_jaialdia.htm Mon, 27 Sep 2021 09:56:34 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/albisteak/203781/gaur_abiatuko_da_miarritzeko_latinoamerikako_30_jaialdia.htm musikaz, konparazione, eta merkatua. ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/048/001/2021-09-25/ez_gaituzu_nehoren_integratzeko_gai.htm Sat, 25 Sep 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1887/048/001/2021-09-25/ez_gaituzu_nehoren_integratzeko_gai.htm Gure herria aldizkarian. Buhameak, historiarik gabeko jendeak? liburua (Gatuzain) karrikaratu berri du Nicole Lougarot (Gotaine-Irabarne, Zuberoa, 1963) ikerleak, zeinak baitakar Barbierren lan hura, euskaraz eta frantsesez. Kronikan agertu datuak artxiboetan egiaztatu ditu Lougarotek, buhameen historiaz oinarrizko informazioa ematen du, eta haien ondokoen lau lekukotasun ekarri.\nNondik duzu buhameekiko tira?\nDuela hamalau urte Xiru festibalerako gaia lantzean ohartu ninduzun buhameen alimaleko sarekada bat izan zela Maulen 1802an.\nBuhameen historia ekarri duzu.\nBuhame, erromintxel, jitano, ijito, gypsies, zigeunere, ciganos: Europako talde guziek erro bera dizute: tzigano edo rom populua.\nErriberritik (Nafarroa) pasatu zen Egipto Ttipiko konde bat 1435ean.\nXV. mendeaz geroztik daude buhameak Euskal Herrian. Nomadak izan baziren ere, XIX. mendean haboro sedentario egin ziren, bordetan eta. Euskal Herriko buhame guziak erro berekoak dituzu. Usu entzuten da pobreak baizik ez zirela, baina ez duzu egia: beste kultura, ofizio, usaia eta hizkuntza bat bazizuten. Ekialdeko Europako tzigano eta romek ber hitzak baliatzen dizkizute oraino. Gehienak moztaileak eta saski egileak ziren. Geroaren iragarleak ziren emazteak, horregatik preso sarturik izan dituzu, artxiboetan atzeman dizut. Enetako arazo handiena zen eskale zirela.\nZergatik egiten zaizu hori arazo?\nEz baita goxo nehor eskean jitea. Euskaldunendako ez duzu aise izan, beti eskean heldu baitziren, baina buhameek aitzinetik sekulako errepresioa pairatu izan dizute.\nBai, baina truke bortxatua zen; onartu ezean, zioten: «Malur handi bat gertatuko zaizu». Egin-molde horrek taldea ezaugarritzen zizun. Garazin diote klase soziala baizik ez zela, baina harago doa. Buhame anitz bazen hor; alta, eskolan ez dizute aipatu ere egiten.\nHorregatik ekarri dituzu oraingo eguneko lekukotasunak?\nErakutsi nahi nizun buhameek badutela historia bat. Usu entzuten da «denak pixka bat buhame gara», baina ez duzu hala. Genealogian xerkatu behar da.\nZein dira deitura ezagunenak?\nEtxeberri, Ezkoz, Larregain, Uharte, Agerre, Larralde....\nJean Barbier gazteak gizarte bazterketa erakutsi zuen kronikan: «Gaixo buhameak! Zoin itsuski belzten dituzten mihi gaixtoek!».\nIkerketa guti duzu. Barbierrek zinez lekuaren gainean zizun ikusi buhameen bizimodua, eta aski errespetuz deskribatu zizkizun.\nZertan da haien eskea orain?\nPobreziak berdin jarraitzen dizu, baina gorderik, ezin baita erakutsi pobre zarela. Norbaiti ematea baino, aiseago duzu elkarte bati eskaintzea. Buhameen ondorengoek jarraitzen dizute esklusio sozialean. Baina liburuaren xedea ez zen haien irudi hori ematea.\nEnetako izan duzu arazo bat kanpotarrekin: ez gaituzu gai nehoren integratzeko. Asimilatu behar dizu bere identitatea galduz. Gehiengoak gutiengoari hori egiten dio beti.\nZer diozu maskaradetan agertzen den haien errepresentazioaz?\nErakusten dizute buhameak beti alfer, mozkor eta ebasle zirela. Ez dut haboro jasaten ahal. Euskaldun gisa kontzientzia hartu nahiko nikezu egunerokoan dagoen arrazismoaz. Funtsean, ez dizute ezagutzen haien historia. Hala ere, gauzak aldatzen ari dituzu, Altzürükün iaz, eta Barkoxen aurten, aldatu dizute.\nLiburua ele biz atera duzu.\nBai, Barbierrek ere hala idatzi baitzuen. Eta Hegoaldekoek ere irakur dezaten. Dena den, originalaren bila ari nauzu, ikusteko zentsuratua izan ote zenetz Gure Herria-n.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1994/032/001/2021-09-23/bidaia_bidegabe_batean_barna.htm Thu, 23 Sep 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1994/032/001/2021-09-23/bidaia_bidegabe_batean_barna.htm\nEz da harritzekoa, Jean Marie Irigoien aktoreak botatzen dituen inkisidorearen hitzak hotzikara ekarle baitira: «Eraman dugu sorgina gure presondegi sekretuetara, eta hor hasi da galdeketa. Jukutria da inkisidorearen armarik behinena». Francisco PeÃ±a inkisidorearen hitzak dira; harenak tartekatuko dira beste kanonista espainiarrenekin: Martin CastaÃ±ega, Isidro San Vicente, Diego de Simancas...\nLiteraturiako emanaldia hutseginez gero, Uztaritzen (Lapurdi) ikusi ahalko da Sugarren mende laster batean.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/033/001/2021-09-21/susmopean_daude_parisen_saldu_asmo_dituzten_izturitzeko_piezak.htm Tue, 21 Sep 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/033/001/2021-09-21/susmopean_daude_parisen_saldu_asmo_dituzten_izturitzeko_piezak.htm Sud Ouest medioari argiki baieztatu dio: «Piezen jatorria eta egiazkotasunaz ez dago duda izpirik». Denena edo ezer ez Pablo Martikorena arkeologoak ez du bere disgustua gorde: «Zoritxarrez aski usu ikusten dugu mota horretako salmentarik. Arkeologo gisa frustratuak gara, ikusten baitugu galtze zientifikoa eta baloratzekoa. Konplikatua da. Baina badira interes ekonomikoak, bildumagileen interesak...». Aitortu du antxeran ezarritako hamaika pieza horien jatorria jakitea oso zaila dela, arkeologiaren indusketen hasmenta hartan oso normala zelako jendeen arteko trukeak egon zitezen. Horregatik, Baionako Historia Naturalaren Museoan, adibidez, badira beste lekuetako piezak. Oraingo miaketen aurkikuntzak biziki zainduak direla azpimarratu du. Picassoren obraren adibidea ekarri du Martikorenak. «Elektrikari edo iturginak saltzen eman zuen Picassoren obra bat. Alta, familiak salatu zuen garajetik ebatsia ziola, baina berak zioen ezetz, Picassok berak oparitu ziola. Nola frogatu?». Aldarrikatzen duena da pieza horiek denen eskura egon daitezen, eta dolu du ezin baitituzte ikertu: «Pena handia da objektu horiek ez direla gure esku ikertu ahal izateko, bai baitute balio zientifikorik. Publiko zabalarenak izan beharko lukete. Baliabide legala eskas dugu salmenta hauek eragozteko, ondarea denon ondasuna baita». Galdera luzatu du Martikorenak: «Orain Hiri Elkargoak bildu behar ote ditu pieza horiek? Eta nola kontserbatu eta baloratu?». Battestik argi du: «Erabakia hartu dugu: jaso dugun informazioan oinarriturik erabaki dugu ez erostea. Saint Germain en Laye eta Prehistoriako Museo Nazionalak dira prehistorian zinez adituak, eta lehentasuna dute erosteko. Baina haiek ere ez dira prest pieza susmagarri horien erosteko». Orain ikustekoa da salmentak aitzina egiten duen, gibelatzen duten edo ezeztatzen. ]]> https://www.berria.eus/albisteak/203342/maddi_ane_txoperena_iribarrenek_kausitu_du_puntu_gehien_xilabako_lehen_kanporaketan.htm Sat, 18 Sep 2021 15:55:14 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/albisteak/203342/maddi_ane_txoperena_iribarrenek_kausitu_du_puntu_gehien_xilabako_lehen_kanporaketan.htm https://www.berria.eus/paperekoa/2006/030/001/2021-09-16/mahats_mordo_mordoak_bilduko.htm Thu, 16 Sep 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/2006/030/001/2021-09-16/mahats_mordo_mordoak_bilduko.htm\nIrulegi sor-markaren eta kooperatibaren kide izateak arau zorrotzak betetzea eskatzen du. Momentuan, adibidez, INAOk —sor-markak kudeatzen dituen Frantsziako instituzioak— ezarri duen legeak presio handia eragiten die mahastizainei; hektareako 4.000 mahatsondo behar baitituzte: «Kenarazten dizkigute gure ondo zaharrak. Presio handia eragiten digu, 2038rako behar baitugu dena finitu. Eta hektarea bat ondo zaharren kentzeak 55.000 euro kosta zaigu», azaldu du Bergouignanek. Arrazoia? Nahi bide dute dentsitatea azkartu, eta, gisa horretan, urteen arteko ekoizpena «erregulatuko» bide du, kalitatea hobetuz, baina ekoizpena emendatu gabe. Hala, sor-markan izaten segitu nahi eta ekoizpen kantitatea mantendu nahi duen mahastizain oro horretaratua da. Bergouignanek ez dio interesik ikusten, zeren eta dena pikoan baitute jada: «Lekuan gara; biologikoan ari gara, konbertitze guziak bukatuak ditugu, merkatua ere martxan dugu, kooperatiban ere arazorik ez dugu... Baina ez dugu hautarik, alta, behatu dugu preseski gure ondo zaharrenak direla hobekien ari, oreka atzemana baitute». 1960ko hamarkadakoak baino lehenagokoak dira dauzkaten aitzinekoenak.\nOroitu da XX. mendean, mahats zorriaren edo filoxeraren plagaren ondorioz eta I. Mundu Gerlatik landako krisitik landa eskualdeko mahasti gehienak desagertu zirela. «Hemen, adibidez, 1.000 hektareatik 60ra apaldu ziren!». Alta, mahasti batzuek iskin egin zioten intsektu izurriari, eta, arestian erran bezala, bere aitatxi barne, mahastizain talde batek berrabiatu zuen, hain xuxen ere, Lizeratzeko lurretan zuten plantan ezarri proiektu pilotua. Oraingo egunean, Irulegi sor-markak 250 hektarea mahasti biltzen ditu, hamabortz herritan barreiaturik; haietarik %60 —hots, 36 mahastizainen 140 hektarea—, Irulegiko Sotoa kooperatibara doa. Gainerakoa, hamahiru mahastizain independentek beraien etxaldeetako sotoetan transformatzen dute.\nAurtengo uztari begira, biziki zuhurki jokatzen du Bergouignanek, dena bildua izan arte ez baitu proiekziorik egin nahi: sasoian zehar denetariko arazoak ukan baditu ere, bakar bat ere ez da «bortitzegia» izan, oraingoz.\nSasoia bukatzeko hilabetea eskas zelarik, pairatu duen azken ezbeharra babazuzak eragin dio iragan hilabetean: «Ikusten? Hostoetako zulo hauek darakusate zein izariko harria den erori: aski handia. Buztina hautsetan bota diegu; orain, ikusi behar da ez ote diren mahatsak gehiago mutxituko».\nAzpimarratu du mahasti bakoitzak baduela «berea», eta horretara egokitu beharra duela mahastizainak. Lizeratzeko lurrak, konparazione, haizegunean dira, lur buztintsua dute, eta ofita harria. Parean ageri diren mahastiak, berriz, leku beroan dira, hegora begira eta lur mehe gorria dute: «Dena aldatzen da. Urte beroetarako gure lurrak egokiagoak dira, alta, sasoi hezeetarako, hangoak». Hala, aipatu kazkabarraz gain, lehenik haizeak ekarritako horma beltza pairatu dute apirilean, zazpi egunez; gero, errekatik gora heldu den horma zuria ere bai; ondotik, babazuza «ttipi» bat; ondoren, mildiu eritasuna: «Beharrik gurean berandu jin baita, Alsazia, Xanpaina edo Burgoinan [Frantzia] uztaren % 40 galdu baitute», erran du mahastizainak. Hostoetako tatxa gorrantzak mildiuak ekarriak ditu.\nGoiko pentzeetako mahats lerroak maldari leial zatzaizkie, lerro buruetako mahatsondoetako lukuak bakanak dira hormaren ondorioz, ninikak jalgi berritan jo baitzuen: «So egizu: botoiak ateratzean hormatzen badu, ez da mahats mordorik aterako. Horregatik, soilduak dira ondo hauek. Erran zaharrak dio Baigorriko bestetatik at ez badu harririk egiten, salbu dela. Orain, alta, beti ondotik egiten du... Justu uste duzularik dena irabazia duzula».\nHoriek hola, bizpahiru asteko suspenseak zein gidoi diseinatu duen beha egon beharko da: babazuzaren zinezko kalteak ikusteko, bai eta uneotan bildu dituzten laginek zer dioten jakiteko ere: mahatsa zenbat zoritu den ezagutzeko. Arabera baitute deliberatuko noiz dituzten mahats mulkoak bilduren. Iaz, 68 tona bildu zituzten Kattalinen: «Ez zen baitezpada urte ona izan, hala izateko, 70 tonatik at behar dira, bikoitza ere kausitu dugu!», azpimarratu du Bergouignanek: «Agian hormak ez du % 20ren galtzea baino gehiago eraginen».\nLanaren adar luzea\nIrulegi sor-markaren barne da ere Bordaxuria etxaldea, Izpuran (Nafarroa Beherea). Elorri Reca mahastizainak ez du kukutzen arnogintzak eskatzen duen lan guziaren akidura. Orotara bederatzi hektarea eta erdi mahasti dituzte hiru lagunen artean kudeatzeko, eta horietatik zortzi, terrazetan apailatuak, zeintzuek lan gehiago eskatzen baitute: «Traktorea mahats lerroen alde bakarrean bakarrik pasa daiteke; beste aldea, eskuz egin beharra dugu. Sasoian 400 oren pasatzen ditugu belarra mozten, hemengo klimaren ondorioz beti pusan baita, eta hezetasun ekarle da eta gaitzek izugarri maite dute». Bereziki azpimarratu du Irulegi arnoaren ekoizleen «merezimendua»: «Klima arrunt berezia da, negurik ez baitugu. Beraz, mahastiak guti egoten dira pausan; otsailean jada lanean hasiak baitira, biziki goiz lilitzen dira. Izugarri sasoi luzeak ditugu mahatsa ez baitugu urrira arte baizik biltzen. Beraz, oso konplikatua da sasoi osoa ongi eramateko». Horrek esplikatzen du zergatik ez den sor-marka emendatzen: «Urte osoko lan handia baita».\nIragan aste hondarrean, gainera, Irulegi sor-markaren ateak irekitzeko saioak antolatuak zituzten, karia horretara, Bordaxurian; Aguxtin Alkhat eta Xiberoots taldeek jo zuten, eta 300 lagun bildu. Elorri Recak etxaldean berean muntatua du sotoa, 2014az geroztik, arno ekologiko ekoizle independentea da, beraz.\nDena ongi zihoakien, COVID-19ak durduzatu dituen arte: «Zinez izutu gara, enpresa gaztea dugunontzat, ez baitugu dirurik bazterturik. Baina, azkenean, dena ontsa joan da, komertzialki berrikuspenak egin ditugu, eta bikain».\nIrulegi sor-markak dituen mahats mota berak lantzen dituzte Bordaxurian ere, arno zuria egiteko: izkiriota ttipia (petit manseng), izkiriota handia (gros manseng) eta zuri zerratua (petit courbu). Arno beltzaren egiteko: Bordeleko beltza (tannat) eta azeria (cabernet franc). Eta, arno gorriaren egiteko, Bordeleko beltza eta azeri handia (cabernet sauvignon). Momentuan, % 55 beltza dute egiten, % 40 zuria eta % 5 gorria. Baina azken horren kopurua murrizten ari dira, ez baitute etekinik batere ateratzen.\nArno beltza mahats osoa mazeratzen jarriz ateratzen dute, azala barne. Zuria edo gorria, ordea, biak ala biak teknika berarekin egiten dira: azalik gabe. Alta, Bordaxuriak esperimentazioaren kolorea gehitu dio ekoizpenari: arno laranja ekoizten hasi baita. Berritasunak, ordea, denboran urrun ditu erroak: «Kaukason hasi ziren arnoa egiten; anfora batzuk lurpean ezartzen zituzten, mahatsa osorik barnean sartzen, tapatzen eta sei hilabeteren buruko edaten zuten, mahats mota guziak nahasiz. Poliki poliki, teknikak aldatu dira, eta zuria eta gorria egiteko azala kentzen hasi ziren. Guk teknika zaharra baliatu dugu mahats zuria baliatuz: azala sartuz. Horrek kolore laranja ematen dionez, arno laranja deitzen zaio», azaldu du Recak. 2019az geroztik saltzen ari dira Axaletik arno laranja, beraz. Gasna urdinekin jateko hauta omen da, jatetxe eta sommelierrek anitz prezatzen dutela aitortu du. Arno zuri klasiko baten aldean, laranjak, azalak dakarren taninoak eragiten duen garraztasuna badu. Gomendioa egin du: «Ez da dastatu behar zuri bat balitz bezala. Norberak bere burua ireki behar du. Jendea harritzen da, ez baita usatua. Arraxina, izerdia, zedroa, espezie asko nabaritzen zaizkio».\nBadirudi ez dutela hain uzta txarra ukanen, ez baitute babazuzaren makurrik pairatu, bai, ordea, apirileko karroina: astebetez zeropetik hiru gradu. «Irudi du mahatsa bildua izan dela! Ekoizpenaren %20-25 galduko dugu, peko mahats zuri guzia hor». Pe aldean baitu hormak jo.\nMahats moten homogeneizazioak arranguraturik, IMOZK Irulegiko Mahasti Ondo Zaharren Kolekzioa elkartearen bultzatzailea ere bada Reca: «Mahats mota bakarrak banako batzuk ditu, arras ezberdinak, ehunka. Alta, arnogintzaren ekonomia berpiztu nahi izan zutelarik Mundu Gerlatik landa, hiruzpalau baizik ez zituzten hautatu eta biderkatu. Horrek banakoen klonazioa dakar eta uniformizazioa. Konplexutasuna eta aniztasuna galduz». Horrela hasi ziren etxaldez etxalde mahats mota zaharren biltzen, 150 urtekoak atzeman eta birlandatuz: «Izkiriota Ttipia motaren 30 banako ezberdin ediren ditugu. Ideia dugu gure mahastietan integratzea. Instituzioek ez dute bultzatzen, toleratu baizik ez».\nElkarlan nazionalari dagokionez, oraingoz, mehea da. Horretan du Bergouignanek autokritikarik gogorrena: «Gora begira ari gara, baina gibelerat buruz aritu beharko ginateke». Eta Reca ere, hari beretik. Biba Ardoak kooperatiban parte hartu bazuen ere, denbora eskasagatik, ez du segitzen ahal.]]>


�Etxetik� egindako bertso saio berezia, �Argia�ren 90. urteurrena ospatzeko - GARA\n�Etxetik� egindako bertso saio berezia, �Argia�ren 90. urteurrena ospatzeko\n“Argia” astekariak bertso saio berezi bat antolatu du euskal prentsan 90 urte bete dituela ospatzeko, urtean zehar egiten ari diren ekitaldien baitan. Saio hau datorren larunbatean, ekainaren 6an, izango da Donostiako Victoria Eugenia antzokian, arratsaldeko zortzietan.\nEstitxu Eizagirre erredakzio buruak azaldu zuenez, «‘Argia’k betidanik irakurleekin izan duen harreman estu hori dela-eta, etxetik egin nahi izan dugu dena. Horregatik ‘Argia’ko sinadura diren bertsolariek jarriko dute ahotsa». Horrenbestez, kantuan arituko direnak Iñaki Murua eta Andoni Egaña iritzi-emaileak; Sustrai Colina eta Uxue Alberdi elkarrizketatzaileak; Xabi Paya bertso idazlea; eta Amets Arzallus bidaia kronikalaria izango dira, eta Estitxu Eizagirre arituko da gai jartzaile. «Gaiak ere erredakzioan prestatu ditugu», azaldu zuen. Xabier Letona astekariko zuzendariak adierazi zuen «etorkizunean ere komunikazio proiektu independentea izateko asmoa» dutela.\nBestalde, 1919an argitaratutako lehenengo aletik bertso idatziak argitaratu izan ditu astero “Argia”k. Horien artean, onenen aukeraketa bat egin dute, eta musikatuta eskainiko dituzte Eñaut Agirre, Imanol Kamio eta Aitor Atxegak. Astekariko harpidedunek doan izango dute sarrera, baina erreserba egin beharko dute “Argia”ko webgunean edo telefonoz deituta. Gainerakoentzat hamar euro balioko du eta Kutxan eta Victoria Eugeniako leihatilan eskura daitezke sarrerak.


Gorka Labaka Intxauspe – Ikertzaileen gaua\nLengoaia eta Sistema Informatikoak Saileko irakasle atxikia\nInformatikan Ingeniaritzako ikasketak bukatu nituenerako (2004ean) fakultateko IXA taldearekin lankidetzan hasia nintzen, eta gradu ikasketak bukatu bezain laisten, doktoretza egiten hasi nintzen ikerketa talde berean. Doktore titulua 2010ean lortu nuen euskarazko itzulpen automatiko estatistikoa lantzen zuen tesi batekin. Tesia bukatutakoan, itzulpen automatikoko proiektu desberdinetako zenbait doktorego ondorengo kontratu izan nituen, 2018. urtean Bilboko Ingeniaritza Eskolan irakasle atxiki plaza bat lortu nuen arte. Urte horietan zehar, hainbat ikerketa egonaldi motz egiteko aukera izan dut: Dublineko DCUn, New Yorkeko Columbia unibertsitatean edo Pragako Charles Unibertsitatean, besteak beste.\nIkerkuntzan lan egiteko ditudan motibazio nagusiak bi dira. Alde batetik, beste lan batzuetan egon daitekeen monotoniarekin alderatuz, ikerkuntzak etengabe gauza berrietan lan egiteko aukera eskaintzen du. Beti zaude gauza berriak ikasten eta probatzen, ez dago aspertzeko aukerarik. Horretaz gain, zure lanean sortutako berrikuntzek gizartean izan ditzaketen onurak ere ikerketan lan egiteko motibazioaren parte handi bat dira.\nNire ikerketa ibilbide osoa Ixa taldearen baitan egin dut, gradua ikasten nengoela lankidetza beka bat lortu nuenetik, gaur arte. Ixa taldean hizkuntzaren prozesamenduaren alor guztiak lantzen ditugu. Hizkuntzaren prozesamenduak ordenagailuak hizkuntzekin lan egitea ahalbidetzen dituzten teknika guztiak hartzen ditu bere baitan: Google bezalako interneteko bilatzaileak (informazioaren berreskurapena), Siri bezalako elkarrizketa bidezko laguntzaileak edo itzultzaile automatikoak, besteak beste.\nArlo guzti horien artean, nire ikerketa itzulpen automatikoan eta eleaniztasunean zentratu da, batez ere. Hau da, ordenagailuak testuak itzultzeko gai izatea, eta hizkuntza batean funtzionatzen dituzten tresnak hainbat hizkuntzetarako funtzionatzea ahalbidetzea da nire ikerketaren helburu orokorra.\nGuztiok nabaritu dugun bezala, azken urteotan itzulpen automatikoak aurrerapen nabarmenak egin ditu. Aurrerapen horien arrazoi nagusia ikasketa sakonaren (edo deeplearning-aren) erabilera izan da. Hala ere, ikasketa sakonean oinarritutako itzultzaile automatikoak, aldez aurretik itzulitako milioika esaldi bikote behar ditu bertatik itzultzen ikasi ahal izateko.\nGure taldean aurrera eramandako ikerketa batek, ordea, lehen aldiz erakutsi zuen itzuli gabeko testu handiekin ere itzultzaile bat ikasteko aukera badagoela (gainbegiratu gabeko itzulpen automatikoa). Hau da, bata bestearen itzulpena diren milioika esaldi bikote izan beharrean, nahikoa da hizkuntza bakoitzean independenteki sortutako milioika esaldiekin. Ikerketa honek, baliabide gutxi dituzten hizkuntza bikoteetan kalitatezko itzulpena sortzeko aukera emateaz gain, hizkuntzen arteko unibertsaltasun bat badagoela ere erakusten du.\nProiektuan Espainiako hiru erakunde publiko (EHU bera, koordinatzaile modura, BarcelonaSupercomputingCenter eta Administrazio Digitaletarako Estatu Idazkaritza), eta Europa mailako beste hiru enpresa hartzen dugu parte: Unbabel (Lisboa), Iconic (Dublin) eta Tilde (Riga). Partaide horien artean, EHUk eta BSCk baliabideak sortuko ditugu, beste lau erakundeak sortutako baliabide horiek erabilgarritasuna balidatuko duten bitartean.\nAzken urteetan hizkuntza idatzian aurrerapen handiak egin dira, eta ikerketa multimodalitatera mugitzen ari da. Hau da, formatu desberdinetan dagoen informazioa (testu idatzia, audioak eta irudiak) tratatzeko aukera ematen duten teknikak lantzera. Hori itzulpen automatikora ekarrita, gure hurrengo erronka nagusia itzultzaile automatikoak ahozko hizketa eta seinu-hizkuntzak barneratzea litzateke.


2018. Ekonomia zirkularra - Toki erakundeei zuzendutako diru-laguntzak - Eusko Jaurlaritza - Euskadi.eus\n1)Elikagaiak alferrik ez galtzea sustatzeko eta ezartzeko mekanismoak.\n4) Gaika biltzen ez diren hondakinak ez ekoizteko lagungarriak diren sistemak ezartzea, errefusaren bilketan erabiltzailea identifikatuta, eta era konbinatuan biohondakinen atalean. Neurri horiez gain, herritarrei zuzendutako komunikazio- eta sentsibilizazio-kanpaina bat egin beharko da.\nJarduera hauek komunikazio eta herriko sentsibilizazio kanpaina batekin lotuta egon behar dira.\n2018 Erantzukizunpeko adierazpena.pdf (pdf , 118.04 KB)\nAzalpen Memoria (doc , 351.0 KB)


Desordena publikoen delitua egotzi diote CDRetako atxilotuari | Mundua | Berria\nDesordena publikoen delitua egotzi diote CDRetako atxilotuari\n2018ko apirilak 13\nFiskaltzak terrorismoa eta matxinada egozten dizkio joan den asteartean Viladecansen atxiloturiko CDR Errepublikaren Aldeko Batzordeetako kideari. Tamara Carrascok atzo deklaratu zuen Auzitegi Nazionalean, eta Diego de Egea epaileak ministerio publikoak leporatzen dizkion delituak baztertu ditu. Kausa irekita dago oraindik desordena publikoen delitua egotzita, baina behin-behinean aske utzi du ekintzailea, kautelazko neurriak jarrita; esaterako, ezingo du Viladecansetik atera epailearen baimenik gabe.\nKataluniako egoera dela medio CDRek Aste Santuan egindako protesta ekintzak sustatzea egozten dio fiskaltzak; hain justu, autobideetako ordainlekuetan ez ordaintzeko kanpainaren inguruko azalpenak eta estrategiak zabaltzea.\nSergio Atienza Carrascoren abokatuak atzo adierazi zuenez, haren «sustraitzeaz» eta lanaz soilik galdetu zion magistratuak CDRetako kideari. Abokatua beldur zen epaileak ez ote zuen fiskaltzaren tesia defendatuko.\nCarrasco atxilotu zuten operazio berean, CDRetako beste kide bat atxilotzea eskatu zuen epaileak, Esplugues de Llobregaten. Guardia Zibilak, ordea, ez zuen topatu. De Egeak ere hura atxilotzeko eskatu du.\nCDRek komunikatu bat plazaratu zuten atzo arratsaldean, eta «zenbait komunikabide eta alderdi politiko» egiten ari diren «kriminalizazio kanpaina» salatu zuten. «Eskualde, herri eta auzo guztietan» mobilizazioei eustera deitu dute. «Eraso guztiei eutsiko diegu».


Genero ikuspegia museoetako hezkuntza lanean — Unibertsitatea.Net\nHemen zaude: Hasiera › Ziztu bizian › Genero ikuspegia museoetako hezkuntza lanean\nGenero ikuspegia museoetako hezkuntza lanean\n2017/11/21 - unibertsitatea.net\nSofía Ángela Albero Verdú arte historialariak (NUP) bere tesian genero ikuspegidun 95 hezkuntza-ekintza aztertzeko hurbilketa kualitatibo eta feminista bat proposatzen du. Uste du "premiazkoa dela museoek eta arte zentroek beren buruari galde diezaioten zer nolako narrazioak ari diren eraikitzen"\nEspainiar Estatuko museoak eta arte garaikideko zentroak genero ikuspegia txertatzen hasi dira bitartekaritza-jarduera espezifikoen bidez, beren hezkuntza departamentuek edo Hezkuntza eta Kultura Ekintzarako Departamentuek planifikatuta. Sofía Ángela Albero Verdú arte historialariak (NUP) bere tesian genero ikuspegidun 95 hezkuntza-ekintza aztertzeko hurbilketa kualitatibo eta feminista bat proposatzen du. Ekintza horien oinarrian dauden diskurtsoen analisia egin du Alberok.\nLortutako mapan agertzen diren hezkuntza proposamenak sakonago ezagutu asmoz, bost elkarrizketa ere egin ditu. Hezkuntza taldeei egin die elkarrizketa. Duten ibilbideagatik, prestakuntzagatik eta egiten duten lanarengatik garrantzizkoak direnak Alberorentzat eta museotako arte-hezkuntzan ikuspegi kritiko eta feministatik lan egiten dutenak dira bostak: Medusa Mediación, Artaziak, Les Salonnières, Colektivof eta Bitartean. Ekintza zehatz gutxi batzuetatik harago, haientzat genero ikuspegia zer den aztertu du ikertzaileak, "nola aplikatzen duten begirada hori museotako hezkuntza lanean, eta zer zailtasun eta zer aukera aurkitzen dituzten lan hori betetzeko gaur egun".\nMuseoak eta arte zentroak funtsezkotzat jo izan dira artearen eta kulturaren narrazio androzentrikoari eusteko (gizonezkoa begiradaren erdian jartzen duena eta emakumezkoa ikusezin bihurtu edo baztertzen duena). Hezkuntza eta museologia-ikuspegi batetik erakunde hauei kritika egin dietela dio, "identitate eta balio hegemoniko eta maskulino batzuk sortu eta erreproduzitu dituztelako, beste batzuen gainean".\nHorregatik Alberok uste du "premiazkoa dela museoek eta arte zentroek beren buruari galde diezaioten zer nolako narrazioak ari diren eraikitzen, eta zer nolako hezkuntza politika eta praktikak eraman behar dituzten aurrera erakundea publikoekin harremanetan jartzeko". Alde horretatik, orain gutxi zenbait museo eta arte zentro genero ikuspegia daukaten hezkuntza-ekintzak sustatzen hasi direla dio.


Courcemain - Wikipedia, entziklopedia askea.\nJean-Pierre SAUVAT (2014-2020)\n48° 37′ 02″ N, 3° 55′ 10″ E / 48.617222222222°N,3.9194444444444°E / 48.617222222222; 3.9194444444444Koordenatuak: 48° 37′ 02″ N, 3° 55′ 10″ E / 48.617222222222°N,3.9194444444444°E / 48.617222222222; 3.9194444444444\nBoulages, Plancy-l'Abbaye, Faux-Fresnay eta Saint-Saturnin\nCourcemain Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Grand Est eskualdean. 2013an 132 biztanle zituen.\n2007an Courcemain udalerrian erroldatutako biztanleak 132 ziren. Familiak 50 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 21 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 17 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.\n2007an 64 etxebizitza zeuden, 50 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 64etxeak ziren. 50 etxebizitza nagusietatik 41 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 3 etxek bi gela zituzten, 5 etxek hiru zituzten, 16 etxek lau zituzten eta 26 etxek bost zituzten. 39 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 24 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 20 etxetan bat baino gehiago zituzten.\nCourcemain udalerriko biztanleria-piramidea 2009an .\n2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 75 ziren, horien artean 53 aktiboak ziren eta 22 inaktiboak ziren. 53 pertsona aktiboetatik 48 lanean zeuden (24 gizon eta 24 emakume) eta 5 langabezian zeuden (4 gizon eta 1 emakume). 22 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.\n2009an Courcemain udalerrian 45 unitate fiskal zeuden, 113 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.209 euro zen.\n2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.\n2000. urtean Courcemain udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 560 hektarea erabiltzen.\nSaint-Saturnin (1,4 km)\nVouarces (3,3 km)\nFaux-Fresnay (3,4 km)\nBoulages (4,2 km)\nAngluzelles-et-Courcelles (5,4 km)\nBNF: 152627910 (data)\nOrriaren azken aldaketa: 2 urtarrila 2020, 21:34.