ΤΕΛΕΣΤΙΚΟΣ ΕΝΙΣΧΥΤΗΣ ΤΑΞΗΣ ΑΒ ΜΕ ΜΕΓΙΣΤΗ ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΤΑΣΕΩΝ ΣΤΗΝ ΕΙΣΟΔΟ - PDF\nDownload "ΤΕΛΕΣΤΙΚΟΣ ΕΝΙΣΧΥΤΗΣ ΤΑΞΗΣ ΑΒ ΜΕ ΜΕΓΙΣΤΗ ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΤΑΣΕΩΝ ΣΤΗΝ ΕΙΣΟΔΟ"\n1 ΤΕΛΕΣΤΙΚΟΣ ΕΝΙΣΧΥΤΗΣ ΤΑΞΗΣ ΑΒ ΜΕ ΜΕΓΙΣΤΗ ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΤΑΣΕΩΝ ΣΤΗΝ ΕΙΣΟΔΟ Διπλωματική Εργασία Μεταπτυχιακού Προγράμματος Ηλεκτρονική και Η/Υ Βασίλειος Παπαγεωργίου M.Sc Ηλεκτρονική και Η/Υ Σπυρίδων Βλάσσης Επίκουρος Καθηγητής Τμήματος Φυσικής Πανεπιστήμιο Πατρών, Τμήμα φυσικής Εργαστήριο Ηλεκτρονικής Πάτρα\n3 Αφιερωμένο στους γονείς μου Γιώργο και Μαρία και στην αδερφή μου Θεοδώρα 3\n5 Περιεχόμενα Πρόλογος Εισαγωγή Περιορισμοί λόγω χαμηλής τάσεως τροφοδοσίας Περιορισμοί MOS τεχνολογίας Σχεδιασμός τελεστικών ενισχυτών χαμηλής τροφοδοσίας και αποδοτικής διαχείρισης ισχύος Αναφορές Βαθμίδες εισόδου Εισαγωγή Βασικές βαθμίδες εισόδου Rail-to rail βαθμίδες εισόδου Rail-to-rail βαθμίδες εισόδου με σταθερά common-mode ρεύματα εξόδου Αναφορές Βαθμίδες εξόδου Εισαγωγή Βασικές τοπολογίες εξόδου Μελέτη στατικής παραμόρφωσης Απευθείας πόλωση τάξης ΑΒ Πόλωση τάξης ΑΒ με ανάδραση Αναφορές Rail-to-rail βαθμίδα εισόδου με γραμμικά ρυθμιζόμενη διαγωγιμότητα Εισαγωγή Αρχή λειτουργίας Replica κύκλωμα του διαγωγού Το κύκλωμα Input Common Mode Shaper Τελικό κύκλωμα βαθμίδας εισόδου\n6 4.6 Επίλογος Βιβλιογραφία Ενισχυτική βαθμίδα με χρήση folded cascode amplifier Εισαγωγή Folded Cascode ενισχυτική βαθμίδα Σύνδεση με βαθμίδα εισόδου Αναφορές Βαθμίδα εξόδου τάξης ΑΒ Εισαγωγή Καθορισμός ελάχιστου ρεύματος Καθορισμός του ρεύματος ηρεμίας Αποτελέσματα εξομοίωσης Αναφορές Φυσική σχεδίαση Επίλογος Παράρτημα\n7 Πρόλογος Η ανάγκη για εξοικονόμηση ενέργειας δεν θα μπορούσε να αφήσει ανεπηρέαστα τα ηλεκτρονικά κυκλώματα. Έτσι, κατά τον σχεδιασμό ενός σύγχρονου ηλεκτρονικού κυκλώματος γίνεται προσπάθεια για αύξηση της αποδοτικότητας διαχείρισης της ισχύος ώστε να μειωθεί η κατανάλωση και να αυξηθεί η αυτονομία. Ένα από τα πιο γνωστά κυκλώματα που συναντάται στις περισσότερες εφαρμογές της ηλεκτρονικής είτε πρόκειται για αναλογικές είτε για ψηφιακές, είναι αυτό του τελεστικού ενισχυτή. Προς, αυτήν την κατεύθυνση, διάφορες καινοτόμες τοπολογίες έχουν προταθεί για την σύγχρονη ενισχυτική βαθμίδα που σκοπό έχουν την μεγιστοποίηση της αποδοτικότητας διαχείρισης του σήματος, με την ελάχιστη κατανάλωση. Συνεπώς, ένας αποδοτικός τελεστικός ενισχυτής, εκτός από μεγάλο κέρδος σε μεγάλη περιοχή συχνοτήτων, θα πρέπει να παρέχει ταυτόχρονα την ικανότητα διαχείρισης σημάτων με το μέγιστο δυνατό εύρος και την δυνατότητα οδήγησης μεγάλων φορτίων. Κατά συνέπεια, νέες τεχνικές παρουσιάζονται για την διαχείριση του σήματος, τόσο στην είσοδο όσο και στην έξοδο κάτω από συνθήκες χαμηλής τροφοδοσίας. Αυτή η εργασία έχει σαν αντικείμενο την μελέτη των βαθμίδων εισόδου τελεστικών ενισχυτών με εύρος rail-to-rail καθώς και των βαθμίδων εξόδου τάξεως ΑΒ. Μια rail-to-rail βαθμίδα εισόδου, μπορεί να διαχειριστεί την τάση τροφοδοσίας στο έπακρο δεχόμενη σήματα μεγάλου εύρους τάσεων, ενώ η βαθμίδα εξόδου έχει σαν κύριο πλεονέκτημα την γρηγορότερη οδήγηση μεγάλων φορτίων με ελαχιστοποίηση της παραμόρφωσης. Έτσι, στο πρώτο κεφάλαιο παρουσιάζονται οι βασικές αρχές που διέπουν τα κυκλώματα χαμηλής τροφοδοσίας και οι περιορισμοί που πρέπει να ληφθούν υπ όψιν κατά τον σχεδιασμό των κυκλωμάτων. Στο δεύτερο κεφάλαιο αυτής της εργασίας παρουσιάζονται οι βασικές αρχές λειτουργίας των railto-rail βαθμίδων εισόδου και οι βασικές τεχνικές υλοποίησής τους. Στο τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζονται οι βασικές αρχές λειτουργίας των βαθμίδων εξόδου τάξεως ΑΒ με τις αντίστοιχες τεχνικές υλοποίησης. Στα επόμενα κεφάλαια αυτού του συγγράμματος προτείνεται ένας νέος τελεστικός ενισχυτής ο οποίος αποτελείται από μια rail-to-rail βαθμίδα εισόδου και από μία βαθμίδα εξόδου τάξεως ΑΒ ενώ γίνεται χρήση 1V για την τάση τροφοδοσίας. Άλλο ένα πλεονέκτημα της προτεινόμενης αρχιτεκτονικής, είναι αυτό της δυνατότητας ρύθμισης των συνθηκών πόλωσης ώστε να διατηρείται η λειτουργικότητα του ενισχυτή αλλά και να προσαρμόζεται στις εκάστοτε ανάγκες της κάθε εφαρμογής. Πιο συγκεκριμένα ένα από τα πλεονεκτήματα αυτού του τελεστικού ενισχυτή, είναι η δυνατότητα ρύθμισης της διαγωγιμότητας της εισόδου με γραμμικό τρόπο μέσω μιας πηγής ρεύματος. Αντίστοιχα, επιλέγοντας μεγαλύτερο ρεύμα για την 7\n8 βαθμίδα εξόδου υπάρχει η δυνατότητα μείωσης της καθυστέρησης μετάδοσης του σήματος σε μεγάλα φορτία. Αυτή η διπλωματική εργασία, πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια του μεταπτυχιακού προγράμματος Ηλεκτρονική και Ηλεκτρονικοί Υπολογιστές που ακολούθησα στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Πατρών τα ακαδημαϊκά έτη Τίποτα από αυτά δεν θα είχε συμβεί χωρίς την καθοδήγηση και την ενθάρρυνση του επιβλέποντα Επίκουρου Καθηγητή Σπύρου Βλάσση ο οποίος με στηρίζει αρκετά χρόνια στις σπουδές μου, οι ιδέες του οποίου απέφεραν την δημοσίευση ενός σημαντικού μέρους αυτής της εργασίας (Papageorgiou,V., Vlassis, S.: Rail-to-rail input-stage with linearly tunable transconductance, ELECTRONICS LETTERS 24th June 2010 Vol. 46 No. 13). Επίσης θέλω να ευχαριστήσω θερμά τον Αναπληρωτή Καθηγητή Κώστα Ψυχαλίνο για την διαρκή υποστήριξή του μέσω των συμβολών του και μέσω των γνώσεων που απέκτησα έχοντας την τιμή να είμαι φοιτητής του, και τον Υποψήφιο Διδάκτορα Γιώργο Ράικο που ήταν πάντα δίπλα μου πρόθυμος να με συμβουλέψει και να με βοηθήσει. Πάτρα, Σεπτέμβριος 2010 Βασίλειος Γεωργίου Παπαγεωργίου 8\n9 1 Εισαγωγή Το εύρος ζώνης, η ισχύς και η κατανάλωση ρεύματος αποτελούν τις κυριότερες παραμέτρους στην σύγχρονη σχεδίαση ηλεκτρονικών κυκλωμάτων. Η απαίτηση για υψηλότερο bandwidth μικρότερη τάση τροφοδοσίας και χαμηλότερη κατανάλωση ισχύος προκύπτει από την διαρκώς αυξανόμενη πολυπλοκότητα των ηλεκτρονικών κυκλωμάτων. Με σκοπό την υλοποίηση περισσότερων και πολυπλοκότερων συναρτήσεων σε ένα απλό ολοκληρωμένο κύκλωμα, το ελάχιστο μέγεθος μικραίνει διαρκώς οδηγώντας σε χαμηλότερη κατανάλωση και μικρότερες τάσεις τροφοδοσίας. Το αποτέλεσμα του σχεδιασμού τελεστικών ενισχυτών έχει αναφερθεί σε προηγούμενες εργασίες . Περεταίρω ερεύνα έχει γίνει πάνω στους περιορισμούς που έχουν οι τελεστικοί ενισχυτές στην απόκριση συχνότητας . Σε αυτό το κεφάλαιο γίνεται μια συνοπτική ανασκόπηση στο αντίκτυπο που έχει η χαμηλή τροφοδοσία και η χαμηλή κατανάλωση ισχύος στην επεξεργασία σήματος από αναλογικά κυκλώματα. Επιπλέον, αναφέρονται οι περιορισμοί των τρανζίστορ λόγω της σχεδίασης με χαμηλές τροφοδοσίες και τελικά παρουσιάζονται οι συνέπειες που προκύπτουν από τους περιορισμούς των τρανζίστορ στον σχεδιασμό των ενισχυτών. 1.1 Περιορισμοί λόγω χαμηλής τάσεως τροφοδοσίας Η κύρια απαίτηση για ένα κύκλωμα που λειτουργεί με χαμηλή τροφοδοσία είναι η επίτευξη ικανοποιητικού δυναμικού εύρους τάσεων. Το δυναμικό εύρος των ενισχυτών χαμηλής τροφοδοσίας και χαμηλής κατανάλωσης, έχει σαν ανώτατο όριο την τιμή της χαμηλής τροφοδοσίας και σαν κατώτατο όριο την ισχύ του θορύβου στις αντιστάσεις και στα ενεργά στοιχεία. Μπορεί να υπολογισθεί πως το μέγιστο δυναμικό εύρος για ένα απλό παράδειγμα, όπου μία αντίσταση που διαχειρίζεται σήμα οδηγείται από έναν ενισχυτή, δίνεται από την σχέση: DR max V V (1.1) V ktb ktb R 2 rms DD P 2 sup N 16 e 16 e P όπου V rms είναι η root-mean-square ενός ημιτονικού σήματος τάσης, V N η root-meansquare ισοδύναμη τάση θορύβου, k η σταθερά του Boltzmann, T η τιμή της θερμοκρασίας, B e το εύρος ζώνης και P sup η ισχύς τροφοδοσίας. Η αντίσταση θεωρείται ότι αποτελεί μόνο πηγή θορύβου στο κύκλωμα στην περίπτωση που ο ενισχυτής είναι πολωμένος στην κλάση Β. 9\n10 Ένα απλό παράδειγμα απεικονίζεται στο σχήμα 1.1 με έναν απλό μετατροπέα ρεύματος σε τάση. Χρησιμοποιώντας μία αντίσταση R 1 με τιμή 10 kω, τάση τροφοδοσίας 2 V και bandwidth 1 MHz σε θερμοκρασία 300 K, το μέγιστο δυναμικό εύρος DR max προκύπτει ίσο με 95 db καταναλώνοντας ισχύ 64 μw. Το μέγιστο δυναμικό εύρος μπορεί να επιτευχθεί μόνο αν η αντίσταση που διαχειρίζεται σήμα, μπορεί να οδηγηθεί με πλάτος που καλύπτει ολόκληρο το εύρος της τροφοδοσίας (rail-to-rail) στην κλάση Β. Αν η τάση τροφοδοσίας υποδιπλασιαστεί και γίνει 1 V, το DR max γίνεται μόνο 89 db με κατανάλωση ισχύος 16 μw. Η μείωση του δυναμικού εύρους μπορεί να αντιμετωπισθεί με μείωση της τιμής της αντίστασης κατά τέσσερεις φορές, ώστε η κατανάλωση ισχύος να παραμείνει η ίδια. Σε αυτήν την περίπτωση, απαιτείται από την έξοδο του ενισχυτή μεγαλύτερη δυνατότητα για παροχή ρεύματος με σκοπό την μεγαλύτερη ικανότητα οδήγησης μεγαλύτερων φορτίων στην έξοδο. Άλλη μια λύση θα ήταν να μειώσουμε κατά τέσσερεις φορές το bandwidth. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την μείωση των πυκνωτών αντιστάθμισης του ενισχυτή κατά τέσσερεις φορές, γεγονός που οδηγεί στη εξοικονόμηση μεγάλης περιοχής ολοκλήρωσης. R I IN VDD - Input Stage Amplifier Output Stage V OUT + OpAmp VSS Τελεστικός Ενισχυτής Σχήμα 1.1. Μετατροπέας ρεύματος σε τάση με χρήση τελεστικού ενισχυτή. Το δυναμικό εύρος επηρεάζεται περεταίρω από τον τρόπο υλοποίησης του ενισχυτή. Αν για παράδειγμα, η αντίσταση R 1 οδηγηθεί από έναν ενισχυτή κλάσης Α αντί για Β, τότε το δυναμικό εύρος θα μειωθεί κατά π φορές ή ισοδύναμα κατά 5 db. Αυτή η απώλεια μπορεί να γίνει πολύ μεγαλύτερη, ειδικά σε περιπτώσεις όπου τα σήματα είναι πολύ μικρότερα από την μέγιστη τιμή τους, όπως συμβαίνει σε κυκλώματα που επεξεργάζονται ομιλία και μουσική. Συνοψίζοντας, οι ενισχυτές θα πρέπει να διαθέτουν βαθμίδα εξόδου κλάσης Β και θα πρέπει να μπορούν να διαχειριστούν rail-to-rail σήματα. Με τον όρο rail-to-rail, θεωρούνται τα σήματα τα οποία μπορούν μπορούνε να μεταβληθούν όσο οι τάσεις τροφοδοσίας. 10\n11 Άλλο ένα πρόβλημα που προκύπτει όταν χρησιμοποιούνται χαμηλές τάσεις τροφοδοσίας, είναι ότι ορισμένες τοπολογίες δεν μπορούν να λειτουργήσουν. Κασκοδικές τοπολογίες και πηγές ρεύματος κασκοδικά συνδεδεμένες, μπορούν να χρησιμοποιηθούν αν η τάση της τροφοδοσίας είναι μεγαλύτερη από μία τάση V GS συν δύο τάσεις V DS,SAT. Αν η τάση τροφοδοσίας πρέπει να είναι περεταίρω μειωμένη, το υπέρτατο όριο τροφοδοσίας δίνεται από μία τάση V GS συν μία τάση V DS,SAT. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, μόνο μία τοπολογία με κασκοδικά συνδεδεμένες τις common source βαθμίδες μπορεί να εφαρμοσθεί όπως φαίνεται στο σχήμα 1.2, αφού η εφαρμογή βαθμίδων folded cascode και διαφορικών ζευγαριών γίνεται σε ειδικές περιπτώσεις. Η ελάχιστη δυνατή τάση τροφοδοσίας αυτού του κυκλώματος είναι ίση με: V V V (1.2) SUP,min GS DS, SAT όπου V GS είναι η τάση gate-source και V DS,SAT η τάση κόρου των τρανζίστορ πηγών ρεύματος. Με στόχο την ελαχιστοποίηση της κατανάλωσης ισχύος από τα αναλογικά κυκλώματα, οι τεχνικές αντιστάθμισης συχνότητας θα πρέπει να είναι επαρκώς αποδοτικές ώστε να μπορούν να εφαρμοσθούν σε χαμηλές τάσεις τροφοδοσίας με την ταυτόχρονη επίτευξη του απαιτούμενου bandwidth. Αυτοί οι βασικοί περιορισμοί που αφορούν το bandwidth και την τάση τροφοδοσίας, αναλύονται στην επόμενη παράγραφο. 1.2 Περιορισμοί MOS τεχνολογίας Σε αυτήν τη παράγραφο αναφέρονται συνοπτικά οι κύριες παράμετροι ενός τρανζίστορ που καθορίζουν την συμπεριφορά των κυκλωμάτων χαμηλής τροφοδοσίας, όπως οι τάσεις πόλωσης που καθορίζουν την ελάχιστη δυνατή τάση τροφοδοσίας. Επιπλέον, το εύρος ζώνης και το κέρδος είναι σημαντικές παράμετροι που πρέπει να συνυπολογισθούν. Τα MOS που λειτουργούν στην περιοχή ασθενούς αναστροφής (weak inversion), διαρρέονται από μικρά ρεύματα τα οποία ακολουθούν μία σχεδόν εκθετική σχέση. Όμως, για μεγάλα ρεύματα πόλωσης, τα τρανζίστορ εισέρχονται στην περιοχή ισχυρής αναστροφής (strong inversion). Στην περιοχή strong inversion η χαρακτηριστική του τρανζίστορ περιγράφεται κυρίως από τον τετραγωνικό νόμο, όπου η τάση V GS δίνεται από την σχέση: V GS 2LI D VTh (1.3) C W OX όπου V Th είναι η τάση κατωφλίου, I D το ρεύμα που διαρρέει το κανάλι, C OX η χωρητικότητα του διοξειδίου του πυριτίου ανά μονάδα επιφάνειας, W το πλάτος του καναλιού του τρανζίστορ και L το μήκος του καναλιού του. Εξαιτίας της 11\n12 τετραγωνικής σχέσης, απαιτείται μια σχετικά μεγάλη τάση V GS για την επίτευξη μεγάλου ρεύματος καναλιού. Επιπλέον, θα πρέπει να τονισθεί ότι η σχέση 1.3 ισχύει για μια περιορισμένη περιοχή. Για ενδιάμεσες πυκνότητες ρεύματος, η σχέση μεταξύ της τάσης V GS και του ρεύματος καναλιού γίνεται σχεδόν γραμμική με αποτέλεσμα η τάση V GS να αυξάνεται απότομα όταν αυξάνεται το ρεύμα καναλιού. Για αυτόν τον λόγο, ο έλεγχος των MOS τρανζίστορ είναι περιορισμένος στις χαμηλότερες τάσεις τροφοδοσίας, εκτός αν γίνει χρήση υπερβολικά μεγάλων λόγων W/L που θα έχει σαν αποτέλεσμα την υπέρμετρη αύξηση της επιφάνειας και την ελάττωση του bandwidth εξαιτίας της πολύ μεγάλης χωρητικότητας ανάμεσα στο gate και το source του τρανζίστορ. Επίσης, η τάση κατωφλίου V Th της σχέσης 1.3 παίζει έναν πολύ σημαντικό ρόλο. Η τάση κατωφλίου επηρεάζει κυρίως την τάση V GS και δίνεται από την σχέση: V V 2 V 2 (1.4) Th TO f SB f όπου V SB η τάση στην επαφή πηγής υποστρώματος (source-bulk), V TO η τάση κατωφλίου σε μηδενική τάση επαφής source-bulk, γ η παράμετρος κατωφλίου υποστρώματος (bulk-threshold parameter) και φ f το δυναμικό Fermi. Κατά συνέπεια, η τάση στην επαφή source-bulk των τρανζίστορ που χρησιμοποιούνται σε κυκλώματα χαμηλή τροφοδοσίας, θα πρέπει να είναι η μικρότερη δυνατή . Η τιμή της τάσεως V GS εξαρτάται κατά πολύ από την πυκνότητα ρεύματος. Για να επιτευχθεί ορθή λειτουργία του τρανζίστορ με υψηλή εμπέδηση εξόδου, το τρανζίστορ θα πρέπει να βρίσκεται στην περιοχή κόρου όπου η V DS είναι μεγαλύτερη από την τάση κόρου: V V V V (1.5) DS, SAT DS, SAT GS Th Έτσι, η τάση κόρου εξαρτάται από την πόλωση του τρανζίστορ, αλλά συνήθως είναι της τάξεως των 200 mv. Για μια τυπική CMOS τεχνολογία 0.18μm όπου V th = 0.5V, η ελάχιστη απαιτούμενη τάση τροφοδοσίας των κυκλωμάτων, είναι σύμφωνα με την σχέση 1.2 της τάξεως του 0,7 με 1 V. Το μέγιστο κέρδος τάσης των MOS τρανζίστορ είναι μικρότερο συγκριτικά με αυτό των διπολικών. Ωστόσο, το κέρδος των MOS παραμένει υψηλό σε κασκοδικές συνδεσμολογίες, λόγω της υψηλής εμπέδησης εισόδου. Έτσι, στην τεχνολογία των MOS τρανζίστορ, το κέρδος μιας βαθμίδας μπορεί να αυξηθεί περεταίρω με την χρήση μερικών cascode βαθμίδων. Η συχνότητα αποκοπής του κέρδους ρεύματος των MOS τρανζίστορ που λειτουργούν στην περιοχή weak inversion, δίνεται από την σχέση: f T, weak gm 3qID (1.6) C 2nkTC WL GS OX Η συχνότητα αποκοπής εξαρτάται από το ρεύμα του καναλιού, έτσι οι διαστάσεις του τρανζίστορ θα πρέπει να μικρύνουν για την επίτευξη υψηλού bandwidth. 12\n13 Παρόλα αυτά, για να λειτουργήσει το τρανζίστορ στην περιοχή weak inversion, θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί είτε μικρό ρεύμα καναλιού είτε μεγάλο W, επειδή το bandwidth είναι περιορισμένο σε αυτήν την περιοχή. Στην περιοχή λειτουργίας strong inversion, αντίστοιχη συχνότητα αποκοπής δίνεται από την σχέση: f T gm 3 2 ID (1.7) C 2L C WL GS OX Η συχνότητα αποκοπής είναι αντιστρόφως ανάλογη του μήκους καναλιού του τρανζίστορ και εξαρτάται κατά μικρότερο παράγοντα από το ρεύμα καναλιού και την επιφάνεια του τρανζίστορ. Επειδή η συχνότητα αποκοπής είναι ανάλογη της τετραγωνικής ρίζας του I D, χρειάζεται πολύ περισσότερο ρεύμα για την αύξηση του bandwidth σε σχέση με τα διπολικά τρανζίστορ. 1.3 Σχεδιασμός τελεστικών ενισχυτών χαμηλής τροφοδοσίας και αποδοτικής διαχείρισης ισχύος. Η απαιτούμενη αποδοτικότητα σε συνθήκες χαμηλής τροφοδοσίας και κατανάλωσης, προϋποθέτει χειρισμό σημάτων με δυναμικό εύρος rail-to-rail στην είσοδο και στην έξοδο του ενισχυτή. Επιπλέον, είναι απαραίτητο να γίνει χρήση αποδοτικών τοπολογιών για την ταυτόχρονη επίτευξη ικανοποιητικού κέρδους και υψηλού bandwidth. Έτσι, σε αυτήν την παράγραφο παρουσιάζονται οι γενικές αρχές των rail-to-rail βαθμίδων εισόδου και εξόδου. Για την επίτευξη επεξεργασίας σήματος στην είσοδο με το μέγιστο δυνατό εύρος, υπό καθορισμένη τάση τροφοδοσίας, η χρήση βαθμίδων εισόδου rail-to-rail κρίνεται απαραίτητη. Ένα εφαρμόσιμο παράδειγμα αποτελεί ο τελεστικός ενισχυτής σε συνδεσμολογία rail-to-rail ακόλουθου τάσης όπως φαίνεται στο σχήμα 1.2. Αλλά ακόμα και αν δεν χρειαζόμαστε πραγματικά να επεξεργαστούμε σήματα σε όλο το εύρος της τροφοδοσίας, είναι πολλές φορές επιθυμητό να επεξεργαστούμε σήματα που η τάση κοινού σήματος είναι κοντά στην κατώτατη τάση τροφοδοσίας ή κοντά στην ανώτατη τάση τροφοδοσίας, όπως φαίνεται στο σχήμα 1,3, χωρίς την χρήση level-shift βαθμίδων. Για την επίτευξη βαθμίδων εισόδου rail-to-rail, χρειάζονται τρανζίστορ τύπου Ρ για την προσέγγιση της χαμηλής τάσης τροφοδοσίας και τρανζίστορ τύπου Ν για την προσέγγιση της υψηλής τάσης τροφοδοσίας. Η βασική βαθμίδα εισόδου rail-torail απεικονίζεται στο σχήμα 1.4α. Το κύκλωμα αποτελείται από ένα PMOS διαφορικό ζευγάρι Ρ1, Ρ2 συνδεδεμένο παράλληλα με ένα ΝMOS διαφορικό ζευγάρι Ν1, Ν2. Για χαμηλές τάσεις κοινού σήματος λειτουργεί το PMOS διαφορικό ζευγάρι, ενώ για υψηλές τάσεις κοινού σήματος λειτουργεί το ΝMOS διαφορικό ζευγάρι. Με αυτόν τον τρόπο μία βαθμίδα εισόδου rail-to-rail μπορεί να επιτευχθεί με κατάλληλο συνδυασμό των εξόδων των δύο διαφορικών ζευγαριών. Μια επιπλέον απαίτηση που 13\n14 πρέπει να ικανοποιεί η βαθμίδα εισόδου, είναι να διαθέτει σταθερή διαγωγιμότητα σε όλο το εύρος της τάσης κοινού σήματος, ώστε να επιτευχθεί ιδανική αντιστάθμιση συχνότητας και εξάλειψη της παραμόρφωσης. Κατά συνέπεια, απαιτείται ένα κύκλωμα ελέγχου το οποίο θα καλείται να ρυθμίζει την διαγωγιμότητα της βαθμίδας εισόδου  για rail-to-rail κοινό σήμα εισόδου. Η υλοποίηση του κυκλώματος ελέγχου της διαγωγιμότητας εισόδου, θα παρουσιασθεί στο κεφάλαιο 3. VDD VSS IN + - OUT C L VDD VSS Σχήμα 1.2. Rail-to-rail ακόλουθος τάσης. VDD V CM1 VSS V CM2 Σχήμα 1.3. Επεξεργασία σήματος κοντά στις τάσεις τροφοδοσίας. Για να γίνει επεξεργασία των σημάτων στην έξοδο με το μέγιστο δυνατό εύρος τάσεων σε συγκεκριμένη τάση τροφοδοσίας, οι βαθμίδα εξόδου θα πρέπει να έχει με την σειρά της ένα εύρος rail-to-rail ώστε να γίνει αποδοτική χρήση της τάσης τροφοδοσίας. Η επίτευξη βαθμίδων εξόδου rail-to-rail είναι δυνατή με την χρήση τρανζίστορ σε συνδεσμολογία common-source όπως απεικονίζεται στην βαθμίδα εξόδου του σχήματος 1.4β. Η εν λόγω βαθμίδα αποτελείται από ένα ΡMOS και ένα ΝMOS τρανζίστορ, των οποίων οι ακροδέκτες source είναι συνδεδεμένη στις δύο γραμμές τροφοδοσίας. Με αυτόν τον τρόπο, η τάση στη έξοδο μπορεί να φτάσει τις τιμές και των δύο τάσεων τροφοδοσίας σε ακραίες περιπτώσεις. Επιπλέον, το ρεύμα τροφοδοσίας θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί αποδοτικά πολώνοντας την βαθμίδα εξόδου στη τάξη ΑΒ. 14\n15 I1 I OUT1 VDD VDD - V IN N1 P1 P2 N2 I OUT2 V IN1 P1 V OUT + I OUT3 V IN2 N1 I2 I OUT4 VSS VSS α β Σχήμα 1.4 Rail-to-rail ενισχυτικές βαθμίδες: rail-to-rail βαθμίδα εισόδου (α) και rail-to-rail βαθμίδα εξόδου τάξης ΑΒ (β). Το τελικό βήμα στο σχεδιασμό ενισχυτών χαμηλής κατανάλωσης και χαμηλής τροφοδοσίας, είναι ο συνδυασμός ικανοποιητικού κέρδους με μεγάλο bandwidth. Για την επίτευξη του απαιτούμενου κέρδους, απαιτείται ένας αριθμός επιπλέον βαθμίδων. Συνυπολογίζοντας τις τεχνολογικές παραμέτρους και την διαθέσιμη τροφοδοσία, έχουν προταθεί διάφορες αρχιτεκτονικές. Στην CMOS τεχνολογία, δύο βαθμίδες αρκούν αν η τάση τροφοδοσίας είναι αρκετά μεγάλη, με αποτέλεσμα τεχνικές κασκοδικής συνδεσμολογίας να επιστρατεύονται για την βελτίωση του κέρδους των απλών βαθμίδων. Κοντά στην χαμηλότερη τάση τροφοδοσίας, απαιτούνται τουλάχιστον τρείς βαθμίδες. Για την αντιστάθμιση ενός τέτοιου πολυ-σταδιακού ενισχυτή, απαιτείται η εφαρμογή αποδοτικών τεχνικών αντιστάθμισης συχνότητας, ώστε το υψηλό κέρδος να συνδυαστεί με υψηλό bandwidth για το διαθέσιμο ρεύμα τροφοδοσίας. 1.4 Αναφορές  K.-J. de Langen, J.H. Huijsing, Compact Low-Voltage and High-Speed CMOS, BiCMOS and Bipolar Operational Amplifiers. Boston: Kluwer Academic Publishers,  J. Fonferie, J.H. Huijsing, Design of Low-voltage Bipolar Operational Amplifiers. Boston: Kluwer Academic Publishers,  R. Hogervorst, J.H. Huijsing, Design of Low-voltage Low-power Operational Amplifier Cells. Dorderecht, The Netherlands: Kluwer Academic Publishers,\n16  R.G.H Eschauzier and J.H. Huijsing, Frequency compensation techniques for low power operational amplifiers. Dorderecht, The Netherlands: Kluwer Academic Publishers,  M. Nagata, Limitations, Innovations and Challenges of Circuits and Devices into a Half Micrometer and Beyond, IEEE J. Solid-State Circuits, vol. SC-27, pp , April  M. Margala, N. G. Durdle, Noncomplementary BiCMOS Logic and CMOS Logic for Low-Voltage, Low Power Operation-A Comparative Study, IEEE J. Solid-State Circuits, vol. SC-33, no. 10, pp , Oct  R. Griffith, R. L. Vyne, R. N. Dotson, T. Petty, A 1-V BiCMOS Rail-to-Rail Amplifier with n-channel Depletion Mode Input Stage, IEEE J. Solid-State Circuits, vol. SC-32, no. 12, pp , Dec  J.H. Huijsing, K. J. de Langen, R. Hogervorst, R.G.H Eschauzier, Low- Voltage Low-Power Opamp Based Amplifiers, J. Analog Integrated Circuits and Signal Processing, vol.8, August 1995, pp\n17 2 Βαθμίδες εισόδου 2.1 Εισαγωγή Η λειτουργία των βαθμίδων εισόδου είναι να επεξεργάζονται τα διαφορικά σήματα που εμφανίζονται στην είσοδο του τελεστικού ενισχυτή, κρατώντας τις παρεμβολές που προστίθενται στην είσοδο σε χαμηλά επίπεδα. Αυτές οι παρεμβολές περιλαμβάνουν offset, θόρυβο και παραμόρφωση. Offset μπορεί να προκληθεί από ασυμμετρία των στοιχείων (MOS, αντιστάσεις) κατά την ολοκλήρωση, ο θόρυβος προκύπτει από τα ενεργά και τα παθητικά στοιχεία του κυκλώματος και η παραμόρφωση οφείλεται κυρίως στην μη γραμμική συμπεριφορά του κυκλώματος σε όλο το εύρος των τιμών τάσης που μπορεί να δεχθεί. Παρεμβολές μπορούν επίσης να προκληθούν από παρεμβολές μεταξύ των δύο κοινών σημάτων της εισόδου λόγω χαμηλού λόγου απόρριψης κοινού σήματος του κυκλώματος (Common Mode Rejection Ratio). Ειδικά σε περιπτώσεις που ο τελεστικός ενισχυτή χρησιμοποιείται σε εφαρμογές όπου το κοινό σήμα της εισόδου ποικίλει όπως για παράδειγμα σε σύνδεση μη αναστρέφουσας ενίσχυσης, χαμηλό CMRR προκαλεί παραμόρφωση του σήματος. Εξαιτίας των πολύ χαμηλών τάσεων που χρησιμοποιούνται στα σύγχρονα ηλεκτρονικά κυκλώματα, το εύρος τάσεων που εμφανίζεται στην βαθμίδα εισόδου είναι πολύ μικρό. Έτσι, αν η εφαρμογή απαιτεί έναν τελεστικό ενισχυτή για να χρησιμοποιηθεί σαν buffer, το εύρος του κοινού σήματος εισόδου που μπορεί να διαχειριστεί αυτός θα πρέπει να είναι το μεγαλύτερο δυνατό. Αυτή η απαίτηση επιβάλλει την χρήση βαθμίδων εισόδου που μπορούν να διαχειριστούν εύρος τάσης κοινού σήματος εισόδου από την μία τροφοδοσία ως την άλλη (rail-to-rail). Στην παράγραφο 2.1 παρουσιάζονται βασικές βαθμίδες εισόδου με εύρος τάσης rail-to-rail, καθώς και τα κυκλώματα πόλωσης που απαιτούνται. Στην ενότητα παρουσιάζονται βασικές τοπολογίες βαθμίδων εισόδου για τεχνολογίες CMOS transistor, μαζί με τις σημαντικότερες παραμέτρους αυτών όπως το offset, ο θόρυβος και το CMRR. Στην ενότητα το εύρος του κοινού σήματος εισόδου μεγιστοποιείται με χρήση rail-to-rail βαθμίδων εισόδου. Στην ενότητα παρουσιάζονται rail-to-rail βαθμίδες εισόδου με σταθερό ρεύμα κοινού σήματος στην έξοδο και τα κυκλώματα πόλωσης αυτών των βαθμίδων παρουσιάζονται στην ενότητα τα οποία λειτουργούν ανεπηρέαστα από διακυμάνσεις της θερμοκρασίας. 17\n18 2.2 Βασικές βαθμίδες εισόδου. Σε αυτήν την παράγραφο παρουσιάζονται οι βασικές παράμετροι των CMOS βαθμίδων εισόδου. Το σχήμα 2.1 απεικονίζει μία βασική βαθμίδα εισόδου η ποία αποτελείται από ένα διαφορικό ζεύγος P2-P3, από τα folded cascode συμμετρικά P6- P7, N1-N2, N3-N4 και από τον καθρέπτη ρεύματος των P4-P5 που αθροίζει τα διαφορικά σήματα του διαφορικού ζευγαριού στην single-ended έξοδο. Η τοπολογία folded cascode χρησιμοποιείται για να μεγιστοποιηθεί το εύρος σήματος εισόδου κατά το μέγιστο δυνατό. Το εύρος σήματος στην είσοδο περιορίζεται από tο άνω όριο που θέτει η τροφοδοσία V DD μείον την απαιτούμενη τάση V DS,SAT για την πηγή ρεύματος που παρέχει το P1, μείον την απαιτούμενη για τα P2-P3 τάση V GS ώστε να λειτουργούν τα παραπάνω στην περιοχή κόρου. Το κάτω όριο του εύρους εισόδου περιορίζεται από την τροφοδοσία V SS μείον την τάση V GS,SAT των transistor του διαφορικού ζεύγους, συν δύο V DS,SAT των πηγών ρεύματος N3-N4 και των transistor της εισόδου. Έτσι, έστω ότι η τροφοδοσία V SS είναι συνδεδεμένη στην γη και η V DD στο 1.5V, το εύρος τάσης της εισόδου για τυπικές τιμές V DS,SAT 0.2V και V GS 0.5V είμαι από -0.5V έως +0.3V, το οποίο είναι αρκετά μικρό. V DD V 1 P1 P4 P5 V IN - + P2 P3 P6 V 2 P7 V OUT N1 N2 V 3 N3 N4 R L V 4 V SS Σχήμα 2.1. Βασική CMOS βαθμίδα εισόδου με PMOS διαφορικό ζεύγος και folded cascode κύκλωμα άθροισης και ενίσχυσης. Η απόκλιση τάσεως στην είσοδο, καθορίζεται κυρίως από την ασυμμετρία ανάμεσα στις τάσεις κατωφλίου και τo mismatch των διαγωγιμοτήτων μεταξύ των transistor που δίνεται: 1 W COX (2.1) 2 L 18\n19 Η απόκλιση V OS της τάσεως δίνεται: gm2 g 3 1 m VOS VTh 1 VTh 2 VTh 3 2 gm 1 gm 1 gm (2.2) όπου V th1 είναι το mismatch των τάσεων κατωφλίου των P2-P3, V th2 η αναντιστοιχία των τάσεων κατωφλίου των Ν3-Ν4, V th3 το mismatch των τάσεων κατωφλίου των P4- P5, g m1 η διαγωγιμότητα των transistor του διαφορικού ζεύγους, g m2 η διαγωγιμότητα των transistor Ν3-Ν4, g m3 η διαγωγιμότητα των transistor P4-P5, Δβ 1 το mismatch των διαγωγιμοτήτων των transistor P2-P3, Δβ 2 το mismatch των διαγωγιμοτήτων των transistor N3-N4 και Δβ 3 το mismatch των διαγωγιμοτήτων των transistor P4-P5. Αυτή η απόκλιση τάσεως μπορεί να ελαχιστοποιηθεί μικραίνοντας τις διαγωγιμότητες των πηγών ρεύματος και των καθρεπτών ρεύματος σε σχέση με αυτήν του διαφορικού ζεύγους η οποία πρέπει να αυξηθεί. Αφού το mismatch των τάσεων κατωφλίου μειώνεται ανάλογα με την τετραγωνική ρίζα της επιφάνειας των transistor , η απόκλιση μπορεί να μειωθεί περεταίρω αυξάνοντας τις διαστάσεις αυτών. Με αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνεται απόκλιση τάσεως της τάξης των 5 έως 10mV. Ο λόγος απόρριψης κοινού σήματος προκύπτει ως: CMRR 1 2g r 1 g g m1 1 m1 o11 m1 1 (2.3) όπου r o11 είναι η εμπέδηση εξόδου της πηγής ρεύματος του P1, Δg m1 η αναντιστοιχία μεταξύ των διαγωγιμοτήτων των P2-P3, μ 1 το κέρδος τάσης των τελευταίων και Δμ 1 το mismatch του κέρδους τάσης αυτών. Αυξάνοντας την εμπέδηση εξόδου του P1 ο όρος που εξαρτάται από την διαγωγιμότητα μπορεί να θεωρηθεί αμελητέος ώστε το CMRR να εξαρτάται μόνο από την αναντιστοιχία του κέρδους τάσης και να πάρει τιμές της τάξεως των 80dB. Ο ισοδύναμος θερμικός θόρυβος στην είσοδο ισούται με: n WP 45 LP 23 WN 34 L P23 vth kt f 3 g m1 p LP 45 WP 23 LN 34 W P23 (2.4) όπου μ n η ευκινησία των ηλεκτρονίων, μ p η ευκινησία των οπών και W/L ο λόγος πλάτους προς μήκους καναλιού των transistor που φαίνονται σαν δείκτες. Έτσι, ο θερμικός θόρυβος μπορεί να ελαχιστοποιηθεί αυξάνοντας τον λόγο W/L των transistor εισόδου και μειώνοντας αυτόν των P4-P5 και των Ν3-Ν4. 19\n20 2.3 Rail-to rail βαθμίδες εισόδου Για να γίνει αποδοτική η χρήση της τάσης τροφοδοσίας στην είσοδο του ενισχυτή, όπως για παράδειγμα σε εφαρμογές απομόνωσης εισόδου με έξοδο, οι βαθμίδες εισόδου θα πρέπει να είναι ικανές να διαχειρίζονται κοινό σήμα στην είσοδο με εύρος όσο αυτό της τροφοδοσίας. Υπάρχουν πολλές εναλλακτικές μέθοδοι για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο. Μία βασική μέθοδος βασίζεται στην παράλληλη τοποθέτηση ενός διαφορικού ζεύγους που χρησιμοποιεί NMOS transistor και ενός που χρησιμοποιεί PMOS. Εναλλακτικές τεχνικές βασίζονται στην χρήση charge pump κυκλωμάτων ώστε να αυξηθεί εσωτερικά η διαθέσιμη τροφοδοσία τάσεως στο διαφορικό ζευγάρι , ή στην χρήση απλού διαφορικού ζεύγους που αποτελείται από depletion mode transistors . Αυτές οι δύο τεχνικές επιτυγχάνουν καλύτερο λόγο απόρριψης κοινού σήματος και μικρότερη παραμόρφωση από την πρώτη τεχνική όπου η εναλλαγή λειτουργίας ανάμεσα στα δύο ζεύγη μειώνει το CMRR. Παρόλα αυτά, ένα κύκλωμα charge pump απαιτεί αξιοσημείωτα μεγαλύτερη περιοχή ολοκλήρωσης λόγω των πυκνωτών που απαιτούνται για να αποθηκεύσουν το φορτίο και να περιορίσουν την κυμάτωση στην έξοδο, ενώ τα depletion mode transistors είναι διαθέσιμα μόνο σε ειδικές εφαρμογές που απαιτούν μεγάλο κόστος. Έτσι, οι δύο παραπάνω τεχνικές λαμβάνουν χώρα μόνο σε ειδικές εφαρμογές όπου απαιτείται μεγάλη ακρίβεια κατά τη διαδικασία της απομόνωσης της τάσης. Για αυτούς τους λόγους, η παρουσίασή μας θα επικεντρωθεί στα παράλληλα συνδεδεμένα διαφορικά ζεύγη από NMOS και PMOS transistor. Μία πρώτη προσέγγιση αυτής της συνδεσμολογίας φαίνεται στο σχήμα 2.2 όπου οι έξοδοι της βαθμίδας εισόδου αθροίζονται μέσω του κυκλώματος πρόσθεσης που αποτελείται από τα Ρ4-Ρ5 και Ν4-Ν7. Χωρίς κάποιον έλεγχο της διαγωγιμότητας, αυτή θα πάρει την μορφή του σχήματος 2.3 αφού υπάρχει μια περιοχή όπου και τα δύο διαφορικά ζεύγη λειτουργούν στον κόρο και το άθροισμα των διαγωγιμοτήτων τους δεν παραμένει σταθερό σε όλο το εύρος των τάσεων. Επιπρόσθετα, δεν έχει εξασφαλισθεί η ισότητα αυτών των μεγίστων με κάποιο τρόπο ώστε να έχουμε μία πραγματικά σταθερή διαγωγιμότητα. Εξαιτίας αυτού του γεγονότος αυξάνεται η παραμόρφωση του ενισχυτή σε μία μη αναστρέφουσα συνδεσμολογία ενώ ταυτόχρονα δεν μπορεί να επιτευχθεί ιδανική αντιστάθμιση συχνότητας αφού η μεταβαλλόμενη διαγωγιμότητα της βαθμίδας εισόδου οδηγεί σε μεταβαλλόμενη συχνότητα μοναδιαίας ενίσχυσης (unity gain bandwidth). Στην CMOS τεχνολογία το g m ενός transistor είναι ανάλογο του ρεύματος που διαρρέει το κανάλι στην περιοχή λειτουργίας weak-inversion, ενώ στην περιοχή λειτουργίας strong-inversion το g m ενός MOS είναι ανάλογο της ρίζας του ρεύματος που διαρρέει το κανάλι του. Έτσι, ο σωστός έλεγχος της διαγωγιμότητας που βασίζεται στον έλεγχο των ρευμάτων πόλωσης της βαθμίδας εισόδου, απαιτεί περεταίρω πολύπλοκα κυκλώματα τα οποία θα κληθούν να ρυθμίσουν το άθροισμα των ριζών των δύο ρευμάτων πόλωσης ώστε αυτό να είναι σταθερό. Κατά συνέπεια, 20\n21 σε συνθήκες strong-inversion θα έχει επιτευχθεί και σταθερότητα στην συνολική διαγωγιμότητα. Επίσης, σε συνθήκες strong-inversion η διαγωγιμότητα των MOS είναι ανάλογη της τάσεως V GS και μία εναλλακτική λύση για την ρύθμιση των I1 I3 I4 V DD - V IN + N1 P1 P3 N3 6X 6X P2 N2 P4 N4 V 2 V 1 P5 N5 V OUT R L I2 N6 N7 V SS Σχήμα 2.2. Rail-to-rail CMOS βαθμίδα εισόδου σταθερού g m χρησιμοποιίώντας διόδικά συνδεδεμένα τρανζίστορ Ρ3, Ν3. g m g m,n g m,p g m,tot V CM V SS V DD Σχήμα 2.3. Διαγωγιμότητα g m,p και g m,n των δύο ζευγαριών συναρτήσει του common-mode σήματος στην είσοδο, χωρίς έλεγχο για σταθεροποίηση της συνολικής g m,tot. ρευμάτων πόλωσης είναι να γίνει έλεγχος αυτών των τάσεων [7,8]. Ιδανικά, μία σταθερή πηγή τάσης θα μπορούσε να συνδεθεί μεταξύ των sources ακροδεκτών του PMOS και του NMOS διαφορικού ζευγαριού, ώστε να εξισώνει το άθροισμα δύο τάσεων αναφοράς. Μία V GS για το PMOS ζευγάρι και μία V GS για το ΝMOS ζευγάρι. Στην προσέγγιση του σχήματος 2.2 φαίνεται πως αυτή η τάση αναφοράς παρέχεται από τα διοδικά συνδεδεμένα σε σειρά Ρ3 και Ν3. Αν ο λόγος W/L των διοδικά 21\n22 συνδεδεμένων transistor είναι έξι φορές μεγαλύτερος αυτών των διαφορικών ζευγαριών της εισόδου, τότε το ρεύμα που διαρρέει τα διοδικά συνδεδεμένα transistor ισούται με 6I REF στο μέσο της τροφοδοσίας. Το υπόλοιπο διαθέσιμο ρεύμα ισούται με 2I REF και χρησιμοποιείται για την πόλωση των δύο διαφορικών ζευγαριών. Στις άλλες περιοχές του common mode εύρους τάσης εισόδου, δεν διέρχεται ρεύμα από τα διοδικά τρανζίστορ αναφοράς και μία από τις βαθμίδες εισόδου πολώνεται με ρεύμα 8I REF αποτέλεσμα την σταθεροποίηση του g m. Στην περιοχή μετάβασης το ρεύμα που διαρρέει τα διοδικά συνδεδεμένα τρανζίστορ αλλάζει. Κατά συνέπεια, αλλάζει και η τάση στα άκρα των διοδικά συνδεδεμένων τρανζίστορ. Μπορούμε να αποτιμήσουμε αυτό το φαινόμενο εξετάζοντας το translinear loop μεταξύ των τρανζίστορ της βαθμίδας εισόδου και των διοδικά συνδεδεμένων τρανζίστορ που ελέγχουν το g m, από την ακόλουθη σχέση: I I 3 PN 3 P1,2 IN1,2 2 (2.5) όπου I P1,2 είναι το ρεύμα πόλωσης των PMOS P1 και P2 της εισόδου, I N1,2 το ρεύμα πόλωσης των NMOS N1 και N2 της εισόδου και I PN3 το ρεύμα που διαρρέει τα διοδικά συνδεδεμένα P3 και N3. Στα άκρα του εύρους τάσης όπου δουλεύουν και τα δύο ζευγάρια τρανζίστορ, το ρεύμα πόλωσης του ενός από τα δύο κάθε φορά είναι σχεδόν μηδενικό. Αν για παράδειγμα το I P1,2 είναι μηδενικό η σχέση μεταξύ του ρεύματος πόλωσης I N1,2 των NMOS και του ρεύματος I PN3 των διοδικά συνδεδεμένων τρανζίστορ, βρίσκεται εύκολα από την σχέση 2.5. Αφού το άθροισμα αυτών των ρευμάτων είναι ίσο με 8I REF, το ρεύμα πόλωσης των NMOS μπορεί να υπολογισθεί. Έτσι, προκύπτει ότι η διαγωγιμότητα σε αυτό το σημείο λειτουργίας είναι 24% μικρότερη από ότι είναι στην μέση του common mode εύρους. Αυτό φαίνεται από την γραφική αναπαράσταση του σχήματος 2.4. Ο έλεγχος της διαγωγιμότητας μπορεί να βελτιωθεί περεταίρω, κάνοντας το ρεύμα που διαρρέει τα διοδικά συνδεδεμένα τρανζίστορ σταθερό, χρησιμοποιώντας έναν βρόχο ανάδρασης . g m g m,ref g m,n g m,p g m,tot V CM V SS V DD Σχήμα 2.4. Η διαγωγιμότητα σαν συνάρτηση του common-mode σήματος στη είσοδο για την rail-to-rail βαθμίδα εισόδου με έλεγχο σταθερής τάσης. 22\n23 Η ελάχιστη τάση τροφοδοσίας για μία πλήρως rail-to-rail βαθμίδα εισόδου, ισούται με δύο τάσεις V GS και δύο V DS,SAT που ισούνται με 1.4V, για μια τυπική τεχνολογία 0.18μm. Μία απλή μέθοδος για τον έλεγχο της διαγωγιμότητας της βαθμίδας εισόδου λαμβάνεται με την εφαρμογή δύο διακοπτών ρεύματος όπως φαίνεται στο σχήμα 2.5. Το πλεονέκτημα αυτής της λύσης είναι ότι δεν απαιτείται βρόχος ελέγχου ο οποίος προσθέτει καθυστέρηση. Με αυτόν τον τρόπο το bandwidth μίας rail-to-rail βαθμίδας εισόδου που ιυοθετεί αυτήν την λύση, μπορεί να είναι μεγάλο. Εδώ ένα μέρος του ρεύματος πόλωσης της βαθμίδας εισόδου, απομακρύνεται από τους διακόπτες ρεύματος Ρ3, Ν3 στο μέσο του common-mode εύρους τάσης στην είσοδο. Για υψηλές common-mode τάσεις στην είσοδο, το NMOS ζευγάρι βρίσκεται σε λειτουργία και το ΡMOS είναι κλειστό ενώ το ρεύμα πόλωσης του ΡMOS διαρρέει αποκλειστικά το διακοπτικό τρανζίστορ Ρ3. Για χαμηλές common-mode τάσεις στην είσοδο, το ΡMOS διαφορικό ζεύγος βρίσκεται σε λειτουργία και ολόκληρο το ρεύμα πόλωσης του NMOS ζεύγους διαρρέει το τρανζίστορ Ν3 αφού το NMOS διαφορικό ζεύγος δεν λειτουργεί. Στο μέσο του common-mode εύρους τάσης εισόδου, όπου η common-mode τάση εισόδου είναι ίση με την τάση αναφοράς V 3 και οι δύο βαθμίδες δουλεύουν ταυτόχρονα με αποτέλεσμα το g m κάθε βαθμίδας να πρέπει να ισούται με το μισό από ότι θα ήταν αν δούλευε μόνο η μία βαθμίδα. Στην περιοχή λειτουργίας strong inversion το ρεύμα που διαρρέει τα τρανζίστορ της εισόδου θα πρέπει να είναι 4 φορές μικρότερο κάτι το οποίο μπορεί να υλοποιηθεί κάνοντας τα ¾ του ρεύματος πόλωσης να διέλθει από τα διακοπτικά τρανζίστορ. Αυτό είναι υλοποιήσιμο αν ο λόγος W/L των διακοπτικών τρανζίστορ είναι 3 φορές μεγαλύτερος από τον αντίστοιχο λόγο διαστάσεων και των δύο τρανζίστορ εισόδου. Τα διακοπτικά τρανζίστορ μαζί με τα τρανζίστορ εισόδου, αποτελούν ένα translinear-loop το οποίο οδηγεί στην σχέση: I 8IREF IP 1,2 8IREF I N1,2 I (2.6) 3 P1,2 N1,2 όπου I P1,2 είναι το ρεύμα πόλωσης των PMOS P1 και P2 της εισόδου και I N1,2 το ρεύμα πόλωσης των NMOS N 1 και N 2 της εισόδου. Μπορεί εύκολα να επαληθευτεί πως στην περίπτωση που και το I P1,2 και το I N1,2 είναι ίσα με 2I REF, ικανοποιείται η σχέση 2.6. Άλλη μία ενδιαφέρουσα περίπτωση εμφανίζεται όταν ένα από τα ρεύματα I P1,2 και I N1,2 είναι ίσο με μηδέν. Κατά συνέπεια η σχέση 2.6 μας δίνει πως το άλλο ρεύμα θα ισούται με 6I REF και όχι με 8I REF που απαιτείται για την επίτευξη σταθερού g m. Αυτό προκαλεί μια απόκλιση της τάξεως του 13% κάτι που απεικονίζεται από την γραφική αναπαράσταση του g m που φαίνεται στο σχήμα 2.6. Ένα μειονέκτημα του κυκλώματος του σχήματος 2.5 είναι ότι ο λόγος διαστάσεων W/L των διακοπτικών τρανζίστορ είναι τρείς φορές μικρότερος από το άθροισμα των λόγων των δύο αντίστοιχων τρανζίστορ εισόδου. Με αυτόν τον τρόπο μία αξιοσημείωτη επιφάνεια καταλαμβάνεται από το κύκλωμα ελέγχου της διαγωγιμότητας. Αν χρησιμοποιούνταν διακοπτικά τρανζίστορ με μικρότερο λόγο W/L, η τάση V GS των διακοπτικών τρανζίστορ στο μέσο του common- mode εύρους τάσης στην είσοδο, θα ήταν μεγαλύτερη από την επιθυμητή. Στην επόμενη παράγραφο φαίνεται πως γίνεται να αντισταθμιστεί αυτό το φαινόμενο με την χρήση κυκλωμάτων level-shifters μεταξύ των πυλών των δύο διακοπτικών τρανζίστορ. 23\n24 I1 I3 I4 V DD - V IN + N1 P1 P2 N2 6X P3 N3 6X V 3 P4 N4 V 2 V 1 P5 N5 V OUT R L I2 N6 N7 V SS Σχήμα 2.5. CMOS rail-to-rail βαθμίδα εισόδου με έλεγχο του g m χρησιμοποιώντας διακοπτικά τρανζίστορ. g m g m,ref g m,n g m,p g m,tot V CM V SS V DD Σχήμα 2.6. Η διαγωγιμότητα σαν συνάρτηση του common-mode σήματος V CM στην είσοδο για την rail-to-rail βαθμίδα εισόδου με χρήση διακοπτικών τρανζίστορ που λειτουργούν σε strong inversion. Κλείνοντας, θα πρέπει να τονισθεί ότι το offset στις βαθμίδες εισόδου rail-torail αλλάζει όταν η συμπληρωματική βαθμίδα εισόδου μεταβαίνει βαθμιαία από το ένα ζεύγος στο άλλο. Αυτή η αλλαγή στο offset υποβιβάζει το CMRR στην περιοχή μετάβασης σύμφωνα με την σχέση: CMRR V V CM (2.7) Αν για παράδειγμα, η αναντιστοιχία τάσεως ανάμεσα στην βαθμίδα εισόδου PMOS και στην NMOS ισούται με 10mV και το εύρος εναλλαγής λειτουργίας από την μία στην άλλη είναι 0.5V, τότε στη χειρότερη περίπτωση το CMRR είναι 34dB για μικρά σήματα για common mode τάσεις γύρω από την περιοχή μετάβασης. Το CMRR OS 24\n25 μπορεί να βελτιωθεί είτε με αύξηση του μεταβατικής περιοχής των τάσεων, είτε μειώνοντας το offset με χρήση τεχνικών ρύθμισής του. 2.4 Rail-to-rail βαθμίδες εισόδου με σταθερά common-mode ρεύματα εξόδου Ένα μειονέκτημα των rail-to-rail βαθμίδων εισόδου είναι ότι τα ρεύματα εξόδου αυτών διακυμαίνονται συναρτήσει της common-mode τάσεως εισόδου. Κάτι τέτοιο θέτει περιορισμούς στον σχεδιασμό του κασκοδικού κυκλώματος και του κυκλώματος άθροισης. Αν το ρεύμα εξόδου που μεταβάλλεται σύμφωνα με την common mode τάση εισόδου, μπορεί να σταθεροποιηθεί, τότε ένα απλό κύκλωμα άθροισης μπορεί να χρησιμοποιηθεί πετυχαίνοντας μία συμπαγή υλοποίηση του συνολικού κυκλώματος εισόδου rail-to-rail με το κύκλωμα άθροισης. Ο έλεγχος της διαγωγιμότητας με χρήση διακοπτικών τρανζίστορ μπορεί να τροποποιηθεί εύκολα με τέτοιο τρόπο ώστε τα ρεύματα εξόδου να είναι ανεξάρτητα από την τάση common mode στην είσοδο, όπως φαίνεται στο σχήμα 2.7. Εκτός από την απομάκρυνση του ρεύματος στα άκρα της τροφοδοσίας το ρεύμα μεταφέρεται γύρω από τα τρανζίστορ εισόδου χρησιμοποιώντας δύο διπλούς διακόπτες μέσω των Ρ3, Ρ4 και Ν3, Ν4 ώστε τα ρεύματα πόλωσης στην ενδιάμεση βαθμίδα να μην αλλάζουν με την μεταβολή της common-mode τάσεως εισόδου. Ένα μειονέκτημα αυτού του κυκλώματος είναι ότι τα διακοπτικά τρανζίστορ προσθέτουν θόρυβο της ίδιας τάξεως με αυτόν των τρανζίστορ εισόδου. I1 I3 I4 V DD N3 N4 V 3 P6 P5 - V IN + N1 P1 P2 N2 P3 P4 V 4 N6 V 2 V 1 N5 V OUT R L I2 N8 N7 V SS Σχήμα 2.7. CMOS rail-to-rail βαθμίδα εισόδου με έλεγχο του g m χρησιμοποιώντας από δύο διακοπτικά τρανζίστορ. Με την προσθήκη της τάσεως V 3 που λειτουργεί σαν level shift η συνεισφορά θορύβου από τα διακοπτικά τρανζίστορ μπορεί να μειωθεί. Επιπλέον, ο λόγος W/L των διακοπτικών τρανζίστορ μπορεί να γίνει μικρότερος επιτυγχάνοντας μικρότερη περιοχή ολοκλήρωσης. Η ίδια τεχνική μπορεί να εφαρμοσθεί στο κύκλωμα με τα δύο 25\n26 διακοπτικά τρανζίστορ που περιγράφθηκε προηγουμένως, με σκοπό να διευρυνθεί η μεταβατική περιοχή της τάσεως και να μειωθεί η επιφάνεια των τρανζίστορ. g m g m,ref g m,n g m,p g m,tot V CM V SS V DD Σχήμα 2.8. Η διαγωγιμότητα σαν συνάρτηση του common-mode V CM σήματος στην είσοδο για την rail-to-rail βαθμίδα εισόδου με χρήση διπλών διακοπτικών διακοπτικών τρανζίστορ. 2.5 Αναφορές  K.-J. de Langen, J.H. Huijsing, Compact Low-Voltage and High-Speed CMOS, BiCMOS and Bipolar Operational Amplifiers. Boston: Kluwer Academic Publishers,  M.J.M. Pelgrom, A.C.J. Duinmaijer, A.P.G. Welbers, Matching Properties of MOS Transistors, IEEE J. Solid-State Circuits, vol.21, no. 6, December 1986, pp  T.A.F Duisters, E.C. Dijkmans, A 90-dB THD rail-to-rail Input Opamap Using a New Local Charge Pump in CMOS, IEEE J. Solid-State Circuits, vol.33, no. 7, July 1998, pp  R. Griffith, R. L. Vyne, R. N. Dotson, T. Petty, A 1-V BiCMOS Rail-to-Rail Amplifier with n-channel Depletion Mode Input Stage, IEEE J. Solid-State Circuits, vol. SC-32, no. 12, pp , Dec  J.H. Huisjing, R.J. v.d Plassche, Differential Amplifier with Rail-to-Rail Input Capability and Controlled Transcoductance, U.S. Patent, No.4, 555, 673, Nov. 26,  J. Fonferie, J.H. Huijsing, Design of Low-voltage Bipolar Operational Amplifiers. Boston: Kluwer Academic Publishers,\n27 3 Βαθμίδες εξόδου 3.1 Εισαγωγή Η κύρια λειτουργία της βαθμίδας εξόδου είναι να διανέμει το σήμα στο φορτίο. Από την στιγμή που σήματα, υψηλού επιπέδου τάσεως, μπορούν να εμφανιστούν, η βαθμίδα εξόδου πρέπει να είναι σε θέση να διαχειριστεί σήματα υψηλών τάσεων και μεγάλων ρευμάτων. Για μια ικανοποιητική απόδοση όσο αφορά την ισχύ, η μέγιστη από άκρο σε άκρο τάση θα πρέπει να μπορεί να πάρει τιμές κοντά σε αυτές της τροφοδοσίας. Επιπλέον η βαθμίδα εξόδου θα πρέπει να πολώνεται με ένα μικρό ρεύμα ηρεμίας, ενώ ταυτόχρονα θα πρέπει να έχει την δυνατότητα οδήγησης φορτίων στην έξοδο με μεγάλα ρεύματα. Η αντίσταση του φορτίου της εξόδου, καθορίζει το μέγιστο ρεύμα ου χρειάζεται να δοθεί από την έξοδο. Πολύ μικρά φορτία, της τάξεως των 50 Ω, απαιτούν ένα μέγιστο ρεύμα εξόδου πάνω από 10 ma καθιστώντας την βαθμίδα εξόδου πιο απαιτητική όσο αφορά τον σχεδιασμό. Για παράδειγμα, πρέπει να γίνει χρήση μεγαλύτερων τρανζίστορ στην έξοδο με αποτέλεσμα την εμφάνιση μεγαλύτερων παρασιτικών χωρητικοτήτων και κατά συνέπεια μικρότερο εύρος ζώνης. Όσο αφορά το χωρητικό φορτίο, αυτό καθορίζει το ρεύμα ηρεμίας που χρειάζεται για να επιτευχθεί ικανοποιητικό περιθώριο φάσης και σταθερότητα του κυκλώματος. Τέλος, η παραμόρφωση είναι ένας πολύ σημαντικός παράγοντας για το κύκλωμα, ο οποίος καθορίζεται κυρίως από την βαθμίδα εξόδου επειδή αυτή διαχειρίζεται τα μεγαλύτερα σήματα. Για να επιτευχθούν όλες οι προαναφερθείσες απαιτήσεις, πρέπει να συντελεσθεί ένας συμβιβασμός μεταξύ της αποδοτικής διαχείρισης της ισχύος από την μία μεριά και της χαμηλής παραμόρφωσης με την σταθερότητα από την άλλη. Η υλοποίηση ενός τέτοιου συμβιβασμού γίνεται εφικτή με την χρήση βαθμίδων εξόδου τάξης ΑΒ. Αρχικά εξετάζονται βασικές τοπολογίες που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή της βαθμίδας εξόδου, στην παράγραφο 3.2. Στην παράγραφο 3.3 εξετάζεται η παραμόρφωση στην βαθμίδα εξόδου. Στην συνέχεια, βαθμίδες εξόδου ΑΒ με εύρος rail-to-rail παρουσιάζονται στην παράγραφο 3.4 και βαθμίδες πολωμένες με ανάδραση παρουσιάζονται στην παράγραφο\n28 3.2 Βασικές τοπολογίες εξόδου. Όλες οι μονο-σταδιακές βαθμίδες τρανζίστορ, ο ακόλουθος τάσης ο ακόλουθος ρεύματος και ο αναστρέφων ενισχυτής, μπορούν να λειτουργήσουν σαν βαθμίδες εξόδου. Οι πιο σημαντικές βαθμίδες είναι αυτές του ακόλουθου τάσης και του αναστρέφοντος ενισχυτή, που απεικονίζονται στο σχήμα 3.1. Παρόλα αυτά, ένας ακόλουθος τάσης δεν παρέχει κέρδος ρεύματος ούτε έχει μεγάλο εύρος ράσεως στην έξοδο. Κατά συνέπεια, ο χειρισμός μεγάλων ρευμάτων εξόδου πραγματοποιείται με την χρήση βαθμίδας αναστρέφοντος ενισχυτή, η οποία αποτελεί την βαθμίδα εξόδου σε αυτήν την περίπτωση. Επιπλέον, το εύρος τάσεων της εξόδου ενός κασκοδικού τρανζίστορ εξόδου, είναι μειωμένο από την τάση που απαιτείται στα άκρα του, το οποίο πολλές φορές δεν είναι εφαρμόσιμο έχοντας χαμηλή τροφοδοσία. Για αυτούς τους λόγους οι ακόλουθοι τάσης και οι κασκοδικές βαθμίδες δεν θα παρουσιαστούν σε αυτό το κεφάλαιο. VDD VDD V IN P1 I BIAS I PULL = I BIAS I PUSH = I D,P1 I 1 I 2 I OUT V OUT I 1 I 2 I OUT V OUT I PULL = I D,N1 I PUSH = I BIAS I BIAS V IN N1 VSS VSS α β Σχήμα 3.1. Βασικές βαθμίδες εξόδου CMOS τεχνολογίας: ακόλουθος τάσης (α) και αναστρέφων ενισχυτής (β). Το μειονέκτημα των βαθμίδων εξόδου που χρησιμοποιούν ένα τρανζίστορ, είναι ότι το ρεύμα εξόδου είναι περιορισμένο προς την μία κατεύθυνση από την πηγή ρεύματος. Το μέγιστο ρεύμα I PULL το οποίο μπορεί να αντλήσει ο ακόλουθος τάσης από ένα φορτίο από, περιορίζεται να είναι ίσο με I BIAS και το μέγιστο ρεύμα I PUSH που μπορεί να αποδοθεί σε ένα φορτίο από τον αναστρέφων ενισχυτή, είναι επίσης I BIAS. Έτσι, η χρήση ενός τρανζίστορ στην έξοδο δεν μπορεί να εξασφαλίσει υψηλή αποδοτικότητα ως προς την διαχείριση της ισχύος. Παρόλα αυτά, με την χρήση δύο τρανζίστορ μπορεί να συνδυαστεί η υψηλή απόδοση με την υψηλή άντληση ρεύματος αποτελώντας μια βαθμίδα εξόδου push-pull. Η πρώτη τοπολογία που παρουσιάζεται είναι αυτή του συμπληρωματικού ακόλουθου τάσης που απεικονίζεται στο σχήμα 3.2(α) και που αποτελείται από δύο τρανζίστορ Ρ1 και Ν1 σε συνδεσμολογία common-source. Αυτό το κύκλωμα αποτελεί την βάση για μία γνωστή συμπληρωματική βαθμίδα τάξεως ΑΒ που έχει 28\n29 εφαρμοστεί ευρέως. Όμως, το μικρό εύρος τάσεως στην έξοδο το οποίο ισούται με την τάση τροφοδοσίας μείον δύο V GS καθιστά ακατάλληλη αυτήν την τοπολογία για κυκλώματα με χαμηλή τροφοδοσία. Παρόλα αυτά, λόγω της εύκολης πόλωσής του, αποτελεί μια καλή αρχή για το σχεδιασμό βαθμίδων εξόδου τάξεως ΑΒ. Το σχήμα 3.2(β) απεικονίζει την συνδεσμολογία συμπληρωματικού αναστρέφοντος ενισχυτή. Αυτή η βαθμίδα εξόδου παρέχει το μέγιστο δυνατό εύρος τάσεως στην έξοδο το οποίο παίρνει τιμές κοντά στα άκρα της τροφοδοσίας, αποτελώντας μια βαθμίδα railto-rail. Ωστόσο, η χρήση του PMOS τρανζίστορ προσθέτει κάποιους περιορισμούς, αφού προσθέτει έναν πόλο χαμηλότερα από το ΝMOS μειώνοντας κατά λίγο το συνολικό bandwidth. VDD VDD V IN1 N1 V IN1 P1 V OUT V OUT V IN2 P1 V IN2 N1 VSS VSS α β Σχήμα 3.2. Βαθμίδες εξόδου με δύο τρανζίστορ: συμπληρωματικός ακόλουθος τάσης (α) και συμπληρωματικός αναστρέφων ενισχυτής (β). Για ενισχυτές που λειτουργούν με πολύ χαμηλή τροφοδοσία μπορεί να εφαρμοστεί η λύση του (συμπληρωματιού) αναστρέφοντος ενισχυτή. Αυτή η συνδεσμολογία που μπορεί να παρέχει εύρος τάσεων κοντά στα άκρα της τροφοδοσίας, μπορεί να λειτουργήσει ακόμα και με τιμές τροφοδοσίας που είναι λίγο μικρότερες από το 1 V. Η ελάχιστη τάση τροφοδοσίας εξαρτάται από τις τεχνολογικές παραμέτρους (process), την τάση κατωφλίου και το μέγιστο ρεύμα εξόδου λόγω του τετραγωνικού νόμου. Ωστόσο, η διαγωγιμότητα των τρανζίστορ εξόδου μαζί με την χωρητικότητα του φορτίου, καθορίζουν τον πόλο της βαθμίδας εξόδου και οι τιμές του bandwidth που μπορούν να επιτυχθούν είναι μέτριες. Το πρόβλημα που αναλύεται στη συνέχεια, είναι ο τρόπος με τον οποίο θα πολωθούν αυτές οι push-pull βαθμίδες. Αυτό το θέμα παρουσιάζεται στα επόμενα κεφάλαια. 3.3 Μελέτη στατικής παραμόρφωσης Πριν την κατασκευή των κυκλωμάτων για την πόλωση των push-pull βαθμίδων, παρουσιάζονται πρώτα ο απαιτήσεις για την πόλωση της βαθμίδας εξόδου. Οι κύριες παράμετροι αυτής είναι η αποδοτική διαχείριση της ισχύος, η δυνατότητα 29\n30 οδήγησης χωρητικών φορτίων χωρίς το φαινόμενο των ταλαντώσεων και η εξάλειψη της παραμόρφωσης. Στην συνέχεια, ερευνώνται οι πηγές της παραμόρφωσης στην βαθμίδα εξόδου. Τέλος, κατάλληλα χαρακτηριστικά πόλωσης μπορούν να δημιουργηθούν μέσω κυκλωμάτων που επιτυγχάνουν την επιθυμητή συμπεριφορά. Το απλοποιημένο κύκλωμα του δι-σταδιακού ενισχυτή του σχήματος 3.3, χρησιμοποιείται για την επεξήγηση των βασικών αρχών που διέπουν την παραμόρφωση στην έξοδο. Παρόλο που ένα κύκλωμα δύο βαθμίδων χρησιμοποιείται σαν παράδειγμα, τα αποτελέσματα αυτής της παραγράφου δεν περιορίζονται μόνο στους ενισχυτές δύο βαθμίδων αλλά μπορούν να εφαρμοστούν και σε ενισχυτές πολλών βαθμίδων. Το κύκλωμα αποτελείται από μία πηγή ρεύματος ελεγχόμενη από τάση με διαγωγιμότητα g in η οποία αναπαριστά την βαθμίδα εισόδου και ένα τρανζίστορ εξόδου. VDD I BIAS i d = g 1 V GS V OUT + g in - V in r 0 + V GS - VSS Σχήμα 3.3. Απλοποιημένο σχηματικό διάγραμμα ενός ενισχυτή δύο βαθμίδων. Το κέρδος A Ο κατά DC από την είσοδο στην έξοδο, δίνεται από την σχέση: V A g r g R (3.1) OUT O in o, in 1 L VIN όπου r o,in είναι η εμπέδηση εξόδου της βαθμίδας εισόδου και g 1 η διαγωγιμότητα του τρανζίστορ. Το τρανζίστορ εξόδου οδηγείται από την τάση που δημιουργείται στα άκρα της εμπέδησης εξόδου της βαθμίδας εισόδου και η παραμόρφωση στη έξοδο στην έξοδο συνδέεται άμεσα με την g 1. Έτσι, για να εξετάσουμε την παραμόρφωση στην βαθμίδα εξόδου, θα πρέπει να εξετασθεί η διακύμανση της g 1 που προκαλείται από τις μεταβολές του ρεύματος εξόδου. Η διαγωγιμότητα g m ενός MOS τρανζίστορ που λειτουργεί σε συνθήκες strong inversion σαν συνάρτηση του ρεύματος καναλιού I D απεικονίζεται στο σχήμα 3.4. Αν η έξοδος αποτελείται από ένα μόνο τρανζίστορ και το ρεύμα πόλωσης που χρησιμοποιείται παίρνει ενδιάμεσες τιμές, η διακύμανση της διαγωγιμότητας είναι μικρή επειδή η καμπύλη παρουσιάζει σχετικά μικρή κλίση γύρω από το I BIAS. 30\n31 Επιπρόσθετα, αν το ρεύμα που διανέμεται στο φορτίο είναι μικρό σε σχέση με το ρεύμα πόλωσης έτσι ώστε μόνο μια μικρή περιοχή της χαρακτηριστικής γύρω από το I BIAS να χρησιμοποιείται, η διακύμανση των παραμέτρων μπορεί να είναι της τάξης του 1%. Σε συνδυασμό με έναν ενισχυτή με open-loop κέρδος 80 db, μπορούν να επιτευχθούν εύκολα για το SNR τιμές των 120 db ή και περισσότερο. Αυτή η μέθοδος πόλωσης είναι γνωστή σαν πόλωση κλάσης Α. Παρόλο που η παραμόρφωση στη τάξη Α είναι εντυπωσιακά χαμηλή, η αποδοτικότητα διαχείρισης της ισχύος είναι πάρα πολύ μικρή με συνέπεια η πόλωση τάξης Α να μην μπορεί να εφαρμοστεί ούτε σε ενισχυτές γενικού σκοπού ούτε στην σύγχρονη ηλεκτρονική που απαιτεί χαμηλή τροφοδοσία και κατανάλωση. g m ID I BIAS Σχήμα 3.4. Παραμόρφωση σε βαθμίδες ενός τρανζίστορ μέσα από την σχέση g m - I D. Από την στιγμή που είναι αναγκαία η αποδοτική διαχείριση της ισχύος, θα πρέπει να εξετασθούν οι βαθμίδες push-pull που μπορούν να μεταβιβάσουν μεγάλα ρεύματα στην έξοδο καταναλώνοντας μικρά ρεύματα αναμονής ή ηρεμίας. Ένα απλοποιημένο κύκλωμα μίας βαθμίδας push-pull rail-to-rail παρουσιάζεται στο σχήμα 3.5. Η πηγές ρεύματος αναπαριστούν ένα κύκλωμα που ελέγχει το ρεύμα πόλωσης της βαθμίδας εξόδου. Σε ακραίες περιπτώσεις, μπορεί να εξετασθεί η χρήση ενός κυκλώματος χωρίς ρεύμα πόλωσης, σαν την ακραία περίπτωση μέγιστης εξοικονόμησης ισχύος. Η γραφική παράσταση ρεύματος-διαγωγιμότητας μιας τέτοιας βαθμίδας σαν συνάρτηση του ρεύματος εξόδου, απεικονίζεται στο σχήμα 3.6. Το σημαντικότερο εδώ είναι ότι οι καμπύλες δεν είναι συμμετρικές επειδή στις περισσότερες push-pull βαθμίδες γίνεται χρήση δύο συμπληρωματικών τρανζίστορ διαφορετικού τύπου. Η συμμετρία εξαρτάται από την ευκινησία μ n των ηλεκτρονίων και μ p των οπών. Η ευκινησία των ηλεκτρονίων είναι δύο με τρείς φορές μεγαλύτερη από αυτήν των οπών. Έτσι, μπορούμε να εξισώσουμε το g m των PMOS και των NMOS τρανζίστορ, θέτοντας τον λόγο διαστάσεων W/L των PMOS τρανζίστορ δύο με τρείς φορές 31\n32 μεγαλύτερο από αυτόν των ΝMOS. Η αντιστοίχιση δεν είναι τέλεια αλλά μπορεί να επιτευχθεί με μία απόκλιση της τάξεως το 20 %. Παρόλα αυτά, πολύ μεγαλύτερη παραμόρφωση εμφανίζεται για μικρότερα ρεύματα η οποία δεν είναι αποδεκτή. Η περιοχή χαμηλών ρευμάτων μπορεί να αποφευχθεί με την εφαρμογή ενός ρεύματος ηρεμίας. Περεταίρω βελτίωση μπορεί να γίνει μέσω σταδιακής μετάβασης από το ένα τρανζίστορ στο άλλο. Αυτός ο τρόπος πόλωσης είναι γνωστός σαν πόλωση τάξης ΑΒ και συνδυάζει ικανοποιητική διαχείριση της ισχύος με σχετικά χαμηλή παραμόρφωση. VDD g m1 P1 V 1 I 1 V IN V2 I 2 I OUT V OUT g m2 N1 VSS Σχήμα 3.5. Απλοποιημένο κύκλωμα push-pull rail-to-rail βαθμίδας εξόδου. g m g m,n g m,p I OUT Σχήμα 3.6. Παραμόρφωση σε push-pull rail-to-rail βαθμίδα εξόδου. Κέρδος ρεύματος από τα δύο τρανζίστορ χωρίς έλεγχο διαστάσεων. Κλείνοντας, η παραμόρφωση σε χαμηλές συχνότητες ή η στατική παραμόρφωση, μπορούν να ελαχιστοποιηθούν με την ισοστάθμιση του κέρδους των δύο τρανζίστορ εξόδου και με την βαθμιαία εναλλαγή στην λειτουργία τους. Στην επόμενη παράγραφο παρουσιάζεται το θεωρητικό υπόβαθρο των χαρακτηριστικών της τάξης ΑΒ. 32\n33 3.4 Απευθείας πόλωση τάξης ΑΒ Οι απαιτήσεις για την μορφή των χαρακτηριστικών καμπυλών της τάξης ΑΒ, παρουσιάστηκαν προηγουμένως στην ανάλυση της παραμόρφωσης. Όπως αναφέρθηκε, πρέπει να συντελεσθεί μία ομαλή μετάβαση από το ένα τρανζίστορ στο άλλο ώστε να μειωθεί η παραμόρφωση. Υπάρχουν κυρίως δύο τεχνικές για την πόλωση των βαθμίδων εξόδου τάξης ΑΒ. Η πρώτη είναι γνωστή σαν τεχνική με απευθείας έλεγχο και παρουσιάζεται σε αυτήν την παράγραφο. Η δεύτερη μέθοδος χρησιμοποιεί έναν βρόχο ανάδρασης για την πόλωση της βαθμίδας εξόδου και θα παρουσιαστεί σε επόμενη παράγραφο. Το τυπικό κύκλωμα απευθείας πόλωσης και συμπληρωματικής εξόδου τάξεως ΑΒ παρουσιάζεται στο σχήμα 3.7. VDD I REF N1 N2 V IN I 1 I 2 I OUT V OUT P2 P1 I REF VSS Σχήμα 3.7. Τυπικό κύκλωμα απευθείας πόλωσης και συμπληρωματικής εξόδου τάξεως ΑΒ. Η χαρακτηριστική της τάξεως ΑΒ περιγράφεται από την σχέση 3.2 και απεικονίζεται στο σχήμα 3.8. Το ρεύμα ηρεμίας δίνεται από την σχέση: I1 I2 2 IQ (3.2) I Q W L L W N2 N1 I REF (3.3) Θεωρείται πως ο λόγος των διαστάσεων των τρανζίστορ Ρ1 και Ρ2 είναι ο ίδιος με τον λόγο των διαστάσεων των τρανζίστορ Ν1 και Ν2 και πως οι τιμές των διαγωγιμοτήτων τους ακολουθούν την παρακάτω σχέση: 33\n34 W 1 W 1 W K nc OX pc OX L 2 L 2 L n p (3.4) όπου μ n η ευκινησία των ηλεκτρονίων, μ p η ευκινησία των οπών, (W/L) n και (W/L) p ο λόγος των διαστάσεων των NMOS τρανζίστορ και των PMOS αντίστοιχα. Στις περισσότερες βαθμίδες εξόδου,, η προηγούμενη συνθήκη ικανοποιείται επειδή μειώνει την παραμόρφωση του ενισχυτή όπως αναφέρθηκε στην παράγραφο I Q I 2 I 2 I 1 I Q 0 I Q 4I Q -4I Q 0 4I Q I 1 I OUT Σχήμα 3.8. Τυπικές χαρακτηριστικές εξόδου τάξεως ΑΒ βασισμένες στην αρχή V1 + V2 = 2VQ σε συνθήκες strong inversion με I 1 + I 2 = 2 I Q. Η προηγούμενη βασική βαθμίδα εξόδου δεν χρησιμοποιεί στην μοντέρνα ηλεκτρονική που χρησιμοποιεί μικρές τάσεις, λόγω του περιορισμένου εύρους της τάσης εξόδου. Το εύρος τάσης στην έξοδο περιορίζεται στην τάση τροφοδοσίας μείων δύο τάσεις V GS και δύο τάσεις V DS,SAT. Για αυτόν τον λόγο επιβάλλεται η χρήση βαθμίδων εξόδου rail-to-rail με δύο τρανζίστορ σε συμπληρωματική συνδεσμολογία common source ώστε το εύρος τάσης στην έξοδο να καθορίζεται από τα άκρα της τροφοδοσίας. Μια αρχική υλοποίηση αυτής της αρχιτεκτονικής, παρουσιάζεται στο σχήμα 3.9. Εδώ η τάση αναφοράς παρέχεται από την αντίσταση R 2. Το ρεύμα πόλωσης για αυτήν την αντίσταση προκύπτει από την σύνδεση δύο διοδικά συνδεδεμένων τρανζίστορ, των Ρ3 και Ν3,με μία αντίσταση R 1 μεταξύ των γραμμών τροφοδοσίας. Το ρεύμα πόλωσης μεταφέρεται στη αντίσταση R 2 μέσω των καθρεπτών ρεύματος Ρ2-Ρ3 και Ν2-Ν3. Η σχέση μεταξύ των τάσεων V GS του Ν1 και του Ρ1 είναι: V V V V V V (3.5) GS, P1 GS, N1 R2 GS, P3 GS, N3 R1 Σε συνθήκες strong inversion η σχέση μεταξύ των ρευμάτων δίνεται από την 3.2. Ένα μειονέκτημα αυτού του κυκλώματος είναι ότι το ρεύμα ηρεμίας εξαρτάται από τις διακυμάνσεις της τάσης τροφοδοσίας επειδή αυτή καθορίζει την τάση στα άκρα των 34\n35 αντιστάσεων και κατά συνέπεια τις τάσεις V GS των τρανζίστορ εξόδου. Άλλο ένα μειονέκτημα αυτού του κυκλώματος είναι πως η ελάχιστη τάση τροφοδοσίας περιορίζεται από το άθροισμα των δύο V GS συν την τάση στα άκρα της αντίστασης, με αποτέλεσμα να παίρνει τιμές μεταξύ 1.6 V και 2.8 V εξαρτώμενη πάντα από το process και το μέγιστο ρεύμα που πρέπει να παρέχει η έξοδος. Η ελάχιστη τάση τροφοδοσίας μπορεί να μειωθεί με την δημιουργία αρνητικών τάσεων στα άκρα των αντιστάσεων, με την προσθήκη των πηγών ρεύματος Ι3-Ι6 όπως παρουσιάζεται στο σχήμα Με αυτόν τον τρόπο, η ελάχιστη τάση τροφοδοσίας μπορεί να μειωθεί κατά ένα ποσό που ισούται με τα γινόμενο των ρευμάτων πόλωσης και των τιμών των αντιστάσεων. VDD P3 P2 V IN1 P1 V R1 + + R 1 V R2 R 2 I 1 I OUT V OUT - - I 2 V IN2 N1 N3 N2 VSS Σχήμα 3.9. Κύκλωμα rail-to-rail απευθείας πόλωσης με ζεύγος αντιστάσεων και συμπληρωματική έξοδο τάξεως ΑΒ. VDD I 6 P3 P2 I 4 V IN1 P1 R 1 R 2 V OUT V IN2 N1 I 5 N3 N2 I 3 VSS Σχήμα Κύκλωμα με ζεύγος αντιστάσεων και έξοδο τάξεως ΑΒ που έχει την δυνατότητα να λειτουργεί με τροφοδοσία μικρότερη από 2V GS. 35\n36 Ένα πρόβλημα που εμφανίζεται σε αυτό το κύκλωμα είναι η μεγάλη ισχύς που καταναλώνεται από τις αντιστάσεις σε υψηλές τάσεις τροφοδοσίας. Αυτό μπορεί να αντιμετωπισθεί με την απομάκρυνση του ζεύγους αντιστάσεων από τις πύλες των τρανζίστορ εξόδου. Ένα παράδειγμα κυκλώματος χωρίς ζεύγος αντιστάσεων, παρουσιάζεται στο σχήμα Σε αυτό το κύκλωμα, το ρεύμα που διαρρέει τα κανάλια των τρανζίστορ εξόδου ελέγχεται από δύο translinear loop: N1, N4, N2, N3 και Ρ1, Ρ4, Ρ2, Ρ3. Το κύκλωμα ελέγχου της τάξης ΑΒ περιλαμβάνει έναν βρόχο που αποτελείται από τα τρανζίστορ Ν4 και Ρ4 ο οποίος παρέχει μια ισχυρή συσχέτιση μεταξύ των δύο εισόδων V IN1 και V IN2 με αποτέλεσμα η έξοδος να μπορεί να οδηγηθεί ακόμα και από μία μόνο είσοδο. Αυτός ο βρόχος είναι συνδεδεμένος μόνο σε κόμβους υψηλής εμπέδησης όπως είναι οι πύλες των Ρ1 και Ν1 και η εμπέδηση των πηγών ρεύματος Ι 3 και Ι 4. Έτσι, το σήμα δεν μπορεί να χαθεί μέσα σε αυτόν, κυκλοφορώντας από το τρανζίστορ Ρ4 στο Ν4 και πάλι πίσω. Ένας εναλλακτικός τρόπος για την κατανόηση της συμπεριφοράς του σήματος είναι ο υπολογισμός της εμπέδησης του βρόχου η οποία θα μπορούσε να είναι επαρκώς χαμηλή ώστε να υπάρχει ισχυρή σύνδεση μεταξύ των εισόδων. Στην συνέχεια, υπολογίζουμε την εμπέδηση z in1,in2 μεταξύ των πυλών των Ρ1 και Ν1. Η εμπέδηση βρίσκεται με διαίρεση της τάσεως του σήματος v in1 -v in2 στα άκρα των πυλών των Ρ1 και Ν1 με το ρεύμα που διαρρέει τα τρανζίστορ του βρόχου: z in1, in2 vin 1 vin 2 g v g v mp4 in1 mn 4 in2 (3.6) Στην κατάσταση ηρεμίας η σχέση 3.6 γίνεται: z in1, in2 1 (3.7) g mp4 όπου θεωρείται ότι η διαγωγιμότητα του Ρ4 είναι σχεδόν ίση με αυτήν του Ν4. Για λόγους ισορροπίας το Ρ4 και το Ν4 είναι συνήθως σχεδιασμένα με τέτοιο τρόπο ώστε οι διαγωγιμότητες τους να είναι ίσες στην κατάσταση ηρεμίας. Όπως είναι φανερό, η εμπέδηση του βρόχου είναι μικρή σε σχέση με την μεγάλη εμπέδηση εξόδου των πηγών Ι 3 και Ι 4. Σαν αποτέλεσμα αυτού, οι πύλες των Ρ1 και Ν1 είναι πρακτικά συνδεδεμένες παράλληλα μέσω του κυκλώματος ελέγχου της τάξης ΑΒ. Αν, από την άλλη μεριά, το τρανζίστορ Ρ1 διαχειρίζεται ένα μεγάλο ρεύμα εξόδου, το άλλο τρανζίστορ της εξόδου Ν1 είναι ρυθμισμένο στην άντληση ενός σταθερού ελάχιστου ρεύματος. Η σύνδεση των δύο τρανζίστορ της εξόδου χρησιμοποιώντας έναν βρόχο χαμηλής εμπέδησης δεν είναι πραγματοποιήσιμη επειδή το Ρ1 διαχειρίζεται όλο το σήμα και δέχεται όλο το εύρος του σήματος στην πύλη του την στιγμή που Ν1 έχει μια σταθερή τάση V GS. Κατά συνέπεια, το σήμα v in2 στην πύλη του Ν1 είναι πολύ μικρό. Επειδή η τάση στην πύλη του Ρ1 είναι μεγάλη, το τρανζίστορ Ρ4 είναι κλειστό και η διαγωγιμότητά του πολύ μικρή. Βλέποντας τη σχέση 3.6 γίνεται αντιληπτό ότι αν η εμπέδηση του βρόχου είναι υψηλή, η σύνδεση 36\n37 μεταξύ των πυλών των τρανζίστορ εξόδου δεν είναι εφικτή. Έτσι, το τρανζίστορ Ρ1 μπορεί να διανέμει μεγάλα ρεύματα εξόδου χωρίς να περιορίζεται από το ανενεργό τρανζίστορ εξόδου. Με αυτόν τον τρόπο το σήμα στην είσοδο του Ν1 μπορεί να παραδοθεί στο ενεργό Ρ1 μέσω του κασκοδικού Ν4. P2 VDD I 8 I REF I 3 2I REF P3 V IN1 P1 N4 P4 V OUT I 1 I 2 I OUT V IN2 N1 N2 N3 I 4 2I REF I 7 I REF VSS Σχήμα Βαθμίδα εξόδου rail-to-rail τάξεως ΑΒ με ζεύγος τρανζίστορ. Η σχέση για τα ρεύματα του κυκλώματος με την απευθείας πόλωση είναι: I a I I a I a I (3.8) q q q όπου θεωρείται ότι τα τρανζίστορ λειτουργούν στην περιοχή strong inversion και πως ισχύουν οι παρακάτω συνθήκες: W W W W L L L L W W W W L L L L P1 P2 P3 P4 N1 N 3 N 2 N 4 και W W a 1 L L N2 N3 (3.9) Επιπλέον, οι τάσεις V GS των Ρ1, Ρ2 και Ν1, Ν3 πρέπει να είναι ίσες για να αντιμετωπισθεί το φαινόμενο σώματος. Τα ρεύματα που διαρρέουν τα τρανζίστορ εξόδου ακολουθούν την σχέση 3.8 μέχρις ότου ένα από αυτά ξεπεράσει την τιμή α 2 I q. Εκείνη την στιγμή, ένα εκ των Ν2, Ν4 βρίσκεται σε αποκοπή και το ρεύμα του 37\n38 συμπληρωματικού τρανζίστορ εξόδου παίρνει μια ελάχιστη σταθερή τιμή που δίνεται από την σχέση: M 2( 1) 2 I a a I (3.10) Αν τα τρανζίστορ Ν2, Ν3 έχουν τις ίδιες διαστάσεις, το ελάχιστο ρεύμα είναι περίπου 0.34I q. Η γραφική παράσταση για την συμπεριφορά της τάξης ΑΒ παρουσιάζεται στο σχήμα Ένα μειονέκτημα του κυκλώματος του σχήματος 3.11 είναι ότι τα δύο διοδικά συνδεδεμένα τρανζίστορ που χρησιμοποιούνται σε σειρά, επιτρέπουν στο κύκλωμα να λειτουργεί με τάσεις τροφοδοσίας μεταξύ 1.6 V και 2.8 V εξαρτώμενη πάντα από τις τεχνολογικές παραμέτρους και το μέγιστο ρεύμα που πρέπει να παρέχει η έξοδος. q I 2 I 1 I q I M -(4I q -I M ) 0 4I q -I M I OUT Σχήμα Χαρακτηριστική βαθμίδας εξόδου rail-to-rail τάξεως ΑΒ με ζεύγος τρανζίστορ. 3.5 Πόλωση τάξης ΑΒ με ανάδραση Η χρήση απευθείας πόλωσης της τάξης ΑΒ που παρουσιάστηκε στην προηγούμενη παράγραφο αποτελεί μία συμπαγή λύση για τις βαθμίδες εξόδου, αλλά ο σωστός έλεγχος της τάξης ΑΒ δεν εφικτός σε χαμηλές τάσεις τροφοδοσίας. Ο ακριβής έλεγχος της τάξης ΑΒ και η πόλωση των τρανζίστορ εξόδου με χαμηλή τροφοδοσία, είναι εφικτά μόνο με χρήση πόλωσης με ανάδραση. Η γενική αρχή για τον έλεγχο της πόλωσης των τρανζίστορ εξόδου απεικονίζεται στο σχήμα Τα ρεύματα Ι 1 και Ι 2 των Μ1 και Μ2 μετρώνται από τα Μ12 και Μ11 που είναι συνδεδεμένα παράλληλα μεταξύ τους και μέσω των καθρεπτών ρεύματος εισέρχονται στο κύκλωμα ελέγχου της τάξης ΑΒ. Το κύκλωμα ελέγχου παράγει ένα ρεύμα Ι ΑΒ το οποίο είναι ανάλογο των Ι 1 και Ι 2. Αυτό συγκρίνεται με το ρεύμα I REF και η διαφορά τους ενισχύεται από τον ενισχυτή που ελέγχει την είσοδο των τρανζίστορ εξόδου, ολοκληρώνοντας με αυτόν τον τρόπο τον βρόχο ανάδρασης. Έτσι ο βρόχος ανάδρασης αναγκάζει το ρεύμα Ι ΑΒ να γίνει ίσο με το ρεύμα I REF. 38\n39 VDD I REF V IN1 M11 M M16 M14 V OUT V IN2 I 1 I 2 I AB CLASS-AB CONTROL M12 M2 VSS Σχήμα Η γενική αρχή για τον έλεγχο της πόλωσης των τρανζίστορ εξόδου με χρήση βρόχου ανάδρασης σε ενισχυτή rail-to-rail βαθμίδας εξόδου. Τα πλεονεκτήματα της πόλωσης με ανάδραση είναι η ελευθερία στην επιλογή των αρχιτεκτονικών υλοποίησης και η ακρίβεια του ελέγχου της τάξης ΑΒ. Η ελευθερία στην επιλογή του κυκλώματος είναι αποτέλεσμα των ξεχωριστών αναγκών για μέτρηση του ρεύματος πόλωσης στην έξοδο και την υλοποίηση του ελέγχου της τάξης ΑΒ. Αυτό δίνει την δυνατότητα σχεδιασμού αξιόπιστων κυκλωμάτων που μπορούν να λειτουργούν σε πολύ χαμηλές τροφοδοσίες. Η επίτευξη υψηλής ακρίβειας απαιτεί την ύπαρξη υψηλού κέρδους τάσης στον βρόχο ανάδρασης που ελέγχει την τάξη ΑΒ. Η γνωστή συνέπεια των βρόχων ανάδρασης είναι πως μπορεί να οδηγήσουν το κύκλωμα σε ταλάντωση, έτσι η σταθερότητα του κυκλώματος πρέπει να συνυπολογιστεί. Αρχικά θα αναφερθεί η υλοποίηση του κυκλώματος ελέγχου και στην συνέχεια θα εξετασθούν οι ιδιότητες του βρόχου ανάδρασης. Έχοντας σαν στόχο τον σχεδιασμό ενός απλού κυκλώματος ελέγχου, η σχέση ανάμεσα στα ρεύματα της τάξης ΑΒ θα πρέπει να είναι αρκετά απλή. Έτσι, ξεκινάμε εξετάζοντας την απλούστερη δυνατή εξίσωση, μια γραμμική σχέση ανάμεσα στα ρεύματα των δύο τρανζίστορ: I1 I2 2I q (3.11) Αυτή η σχέση απεικονίζεται στο σχήμα 3.14 στην αριστερή γραφική παράσταση. Για ρεύματα μικρότερα του 2I q και τα δύο τρανζίστορ είναι πολωμένα και η έξοδος λειτουργεί στην περιοχή τάξης Α. Όταν το ρεύμα του ενός από τα δύο ξεπεράσει την τιμή 2I q τότε το άλλο είναι κλειστό και δεν διαρρέεται από ρεύμα. Τότε η έξοδος λειτουργεί στην περιοχή της τάξεως Β και η εξίσωση 3.11 παύει να ισχύει. Τα ρεύματα εξαρτώνται από το ρεύμα εξόδου I OUT όπως απεικονίζεται από την δεξιά γραφική παράσταση του σχήματος Είναι εμφανές ότι ένα κύκλωμα που βασίζεται στην σχέση 3.11 είναι αποτελεσματική στο να υπάρχει έλεγχος του ρεύματος ηρεμίας, αλλά δεν μπορεί να αποτραπεί η διακοπή της λειτουργίας των 39\n40 τρανζίστορ. Παρόλα αυτά, η σχέση 3.11 μπορεί να υλοποιηθεί με ευκολία μέσω του κυκλώματος άθροισης του σχήματος Ο καθρέπτης ρεύματος του σχήματος 3.15 μπορεί να ενσωματωθεί στο κύκλωμα του σχήματος 3.13 στην θέση του κυκλώματος ελέγχου παρέχοντας ένα ρεύμα ηρεμίας I q που είναι το μισό από το I REF. I 2 I 2 I1 2I Q I Q 0 I Q 2I Q I 1-2I Q 0 I OUT 2I Q Σχήμα Απλοποιημένη καμπύλη τάξης ΑΒ βασισμένη στην σχέση Ι1+Ι2=2I q. Η γραφική αποτελεί συνδυασμό πόλωσης τάξης Α και τάξης Β. VDD I 1 I 2 I AB =2I q M1 M2 VSS Σχήμα Απλή υλοποίηση κυκλώματος ελέγχου τάξης ΑΒ βασισμένου στην σχέση Ι 1 +Ι 2 =2I q. Εναλλακτικά μπορούμε να εξετάσουμε την γραμμική σχέση ανάμεσα στις τάσεις: V1 V 2 2V q (3.12) Αυτή η σχέση μπορεί να υλοποιηθεί μέσω του translinear-loop του σχήματος 3.16 του οποίου το κύκλωμα μπορεί να ενσωματωθεί στο κύκλωμα του σχήματος 3.13 στην θέση του κυκλώματος ελέγχου παρέχοντας ένα ρεύμα ηρεμίας που είναι ίσο με I q. 40\n41 VDD I AB =I q I 1 I 2 + M3 + V 1 V q - - M1 + + M4 V q V M2 VSS Σχήμα Απλή υλοποίηση κυκλώματος ελέγχου τάξης ΑΒ βασισμένου στην γραμμική σχέση V 1 +V 2 =2V q βασισμένο σε ένα translinear loop. Εξαιτίας της μη γραμμικής σχέσης ανάμεσα στην τάση και στο ρεύμα των τρανζίστορ, η σχέση ανάμεσα στα ρεύματα είναι πιο πολύπλοκη. Σε συνθήκες λειτουργίας weak inversion το άθροισμα των τάσεων οδηγεί σε ένα γινόμενο των ρευμάτων για την βαθμίδα κλάσης ΑΒ που ισούται με: I I I (3.13) q Σε συνθήκες λειτουργίας strong inversion η σχέση μεταξύ των ρευμάτων δίνεται από την σχέση 3.14 η οποία ισχύει μόνο για ρεύματα μικρότερα από 4I q. I1 I2 2 Iq (3.14) Όπως προκύπτει από το σχήμα 3.8 τα τρανζίστορ παύουν να λειτουργούν όταν το ρεύμα του ενός από τα δύο τρανζίστορ ξεπερνάει την τιμή 4I q. Ωστόσο, πριν σταματήσει η ροή ρεύματος στο τρανζίστορ και πάψει να λειτουργεί, εισέρχεται πρώτα στην περιοχή λειτουργίας weak-inversion και η αποκοπή του καθυστερείται με κάποια ομαλότητα. Παρόλα αυτά, το ενεργό τρανζίστορ βρίσκεται στην περιοχή strong-inversion με τάση V GS που είναι ανάλογη της τετραγωνικής ρίζας του ρεύματός του. Για να ικανοποιηθεί η σχέση του αθροίσματος των τάσεων V GS, η τάση V GS του ανενεργού τρανζίστορ μειώνεται στο μηδέν όταν το ενεργό τρανζίστορ βρίσκεται σε λειτουργία υπό συνθήκες strong inversion. Ωστόσο, η έναρξη της λειτουργίας ενός MOS τρανζίστορ μπορεί να πάρει λίγη ώρα μέχρι η τάση V GS των τρανζίστορ εξόδου, πάρει την απαιτούμενη τιμή. Έτσι, ένα κύκλωμα ελέγχου της τάξης ΑΒ με αποτροπή πλήρους κλεισίματος των τρανζίστορ, αποτελεί καταλληλότερη λύση για την μείωση της παραμόρφωσης. Για αυτόν τον λόγο, έχουν προταθεί διάφορες αρχιτεκτονικές που εκτός από τον καθορισμό του ρεύματος ηρεμίας, που έχουν την δυνατότητα να καθορίσουν και το ελάχιστο ρεύμα των τρανζίστορ. 41\n42 Ο έλεγχος του ελάχιστου ρεύματος πρέπει να υλοποιηθεί ώστε οι χαρακτηριστικές εξόδου να ακολουθούν την μορφή του σχήματος Αυτή μεταφράζεται στις ακόλουθες σχέσεις: I I I ' 1 1 M I I I ' 2 2 M I I I (3.15) ' q q M όπου Ι Μ είναι το ελάχιστο ρεύμα και οι τονούμενες τιμές αποτελούν της νέες τιμές των ρευμάτων. Εφαρμόζοντας τις παραπάνω σχέσεις στην σχέση 3.14 δηλαδή για συνθήκες λειτουργίας strong inversion, προκύπτει: I I I (3.16) 3 2 M 1 I I I (3.17) 4 2 M 2 με την προϋπόθεση ότι οι λόγοι διαστάσεων W/L και οι τάσεις κατωφλίου όλων των ταιριασμένων τρανζίστορ, είναι ίσα. Συνδυάζοντας τις δύο παραπάνω σχέσεις με την I 2 I Q I 2 I 1 I M 0 I M I Q 0 I 1 I OUT Σχήμα Τυπική συμπεριφορά τάξης ΑΒ με έλεγχο ελαχίστου ρεύματος. σχέση του κόμβου άθροισης, προκύπτει η σχέση 3.18 που περιγράφει την χαρακτηριστική εξίσωση αυτού του κυκλώματος: I I I I I (3.18) M M M Αν παραστήσουμε γραφικά το μέγεθος Ι 1 σαν συνάρτηση του μεγέθους Ι 2 θα προκύψει ένας κύκλος με κέντρο (2 Ι Μ, 2 Ι Μ ) και ακτίνα Ι Μ . Επιπλέον, πρέπει να αναφερθεί ότι οι παραπάνω εξισώσεις ισχύουν μόνο για ρεύματα μικρότερα από 4Ι Μ. Αν το Ι 1 ή το Ι 2 γίνει μεγαλύτερο από 4Ι Μ, το τρανζίστορ Μ3 ή το Μ4 είναι κλειστό και το άλλο ρεύμα Ι 2 ή Ι 1, αντίστοιχα, παραμένει σταθερό και ίσο με Ι Μ. Η απεικόνιση του Ι 1 σαν συνάρτηση του Ι 2 φαίνεται στο σχήμα\n43 2 I M I 2 I q I M 0 I I 2 I q M M I 1 Σχήμα Γραφική παράσταση του Ι 1 σαν συνάρτηση του Ι 2 για κύκλωμα τάξης ΑΒ με ελάχιστο ρεύμα που δίνεται από την σχέση Από την μελέτη της γραφικής προκύπτει ότι η σχέση μεταξύ του Ι Μ και του Ι q είναι: I I 1.67I 2 q M M 2 (3.19) Παρόλα αυτά, στην πρακτική υλοποίηση των κυκλωμάτων μπορούν να προκύψουν διαφορετικές τιμές που εξαρτώνται από τον όλο των διαστάσεων W/L και την σχέση των ρευμάτων πόλωσης. Ένα τελευταίο ενδιαφέρον κύκλωμα ρύθμισης του ελάχιστου ρεύματος παρουσιάζεται στο σχήμα 3.19, όπου όλα τα τρανζίστορ λειτουργούν υπό συνθήκες weak inversion και τα ρεύματα πόλωσης ακολουθούν την παρακάτω σχέση: 1 2 M 2 M I I I I I (3.20) Και αυτό το κύκλωμα μπορεί να ενσωματωθεί στο κύκλωμα του σχήματος 3.13 στην θέση του κυκλώματος ελέγχου ρυθμίζοντας το ελάχιστο ρεύμα να είναι ίσο με I REF. To translinear loop υλοποιείται από τα τρανζίστορ Μ1-Μ4. Το τρανζίστορ Μ5 παρέχει ρεύμα ίσο με Ι 2 στους ακροδέκτες source του διαφορικού ζεύγους Μ3, Μ4 ώστε το ρεύμα καναλιού του Μ4 να ισούται με Ι 2 -Ι Μ. Το κύκλωμα μπορεί να απλοποιηθεί περεταίρω με την χρήση τρανζίστορ που λειτουργούν στην γραμμική περιοχή. Αποδεικνύεται εύκολα ότι η σχέση που περιγράφει την λειτουργία ενός τρανζίστορ που λειτουργεί στην γραμμική περιοχή και σε συνθήκες strong inversion, μπορεί να εκφραστεί από την σχέση (3.21). 43\n44 W 1 I C V V V V L 2 D n OX DS GS TH DS 1 W 2 1 W 2 ncox VGS VTH ncox VGD VTH (3.21) 2 L 2 L I 1 I AB =I M I 2 VDD M1 M3 M4 M2 M5 VSS Σχήμα Κύκλωμα ελέγχου τάξης ΑΒ με ελάχιστο ρεύμα που βασίζεται στην σχέση Η δεξιά πλευρά της εξίσωσης 3.21 περιγράφει δύο τρανζίστορ που λειτουργούν στην περιοχή κόρου και είναι συνδεδεμένα αντιπαράλληλα όπως φαίνεται στο σχήμα 3.20(α). Έτσι, τα σήματα δεν επηρεάζονται αν ο ακροδέκτης drain του Μ4 είναι συνδεδεμένος στο VDD ή στο VSS, ο συνδυασμός των Μ4 και Μ5 είναι παρόμοιος με τον συνδυασμό του κυκλώματος που απεικονίζεται στο σχήμα 3.20(α). Έτσι τα Μ4 και Μ5 μπορούν να αντικατασταθούν από ένα απλό MOS που λειτουργεί στην γραμμική περιοχή και το κύκλωμα του σχήματος 3.19 μπορεί να απλοποιηθεί σε αυτό του σχήματος 3.20(β). VDD I 1 I AB =I M M42 M1 M3 I 2 V D M41 V G M4 M2 V S VSS (α) (β) Σχήμα Μοντέλο MOS τρανζίστορ που λειτουργεί στην γραμμική περιοχή (α) και απλοποιημένο CMOS κύκλωμα ελέγχου της τάξης ΑΒ με ελάχιστο ρεύμα που βασίζεται στην σχέση 3.20 όπου ένα τρανζίστορ λειτουργεί στην γραμμική περιοχή (β). 44\n45 Το κύκλωμα έχει γίνει απλούστερο και μπορεί να λειτουργήσει στην χαμηλότερη πιθανή τροφοδοσία. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι όμως, τα τρανζίστορ να λειτουργούν σε συνθήκες weak-inversion. 3.6 Αναφορές  Gilbert, Translinear circuits: a proposed classification, Electronics Letters, Vol. 11, pp , Jan. 1975;also Errata, ibid., p  W.C.M. Renirie, K.J. de Langen, J.H. Huijsing, Parallel Feedforward Class- AB Control Circuits for Low-Voltage Bipolar Rail-toRail Output stages of Operational Amlifiers, Analog Integrated Circuits and Signal Processing, Vol. 8, pp ,  K.-J. de Langen, J.H. Huijsing, Compact Low-Voltage and High-Speed CMOS, BiCMOS and Bipolar Operational Amplifiers. Boston: Kluwer Academic Publishers,  J. Fonferie, J.H. Huijsing, Design of Low-voltage Bipolar Operational Amplifiers. Boston: Kluwer Academic Publishers,  D.M. Monticelli, A quad CMOS single-supply Opamp with rail-to-rail output swing, IEEE J. Solid-State Circuits, vol. SC-21, no. 7, pp , Dec  R. Hogervorst, J.H. Huijsing, Design of Low-voltage Low-power Operational Amplifier Cells. Dorderecht, The Netherlands: Kluwer Academic Publishers,\n47 4 Rail-to-rail βαθμίδα εισόδου με γραμμικά ρυθμιζόμενη διαγωγιμότητα. 4.1 Εισαγωγή Όπως είναι γνωστό, τα τελευταία χρόνια η ανάγκη ύπαρξης κυκλωμάτων που λειτουργούν σε πολύ χαμηλή τροφοδοσία, έχει γίνει επιτακτική. Η μείωση της τάσεως τροφοδοσίας επηρεάζει την αρχιτεκτονική των κυκλωμάτων και φυσικά η βαθμίδα εισόδου δεν θα μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστη. Έτσι, μια σύγχρονη βαθμίδα εισόδου θα πρέπει να είναι σε θέση να λειτουργεί με χαμηλή τροφοδοσία έχοντας όλα τα χαρακτηριστικά που την καθιστούν εύχρηστη και αποδοτική. Τέτοια χαρακτηριστικά είναι η σταθερή διαγωγιμότητα εισόδου που πρέπει να είναι διαθέσιμη για όλο το εύρος του κοινού σήματος (Input Common Mode) εισόδου. Το ICM εύρος είναι επιθυμητό να ισούται με το εύρος της τροφοδοσίας ώστε να πραγματοποιείται η επεξεργασία σημάτων μεγαλύτερου πλάτους με την μικρότερη δυνατή κατανάλωση ενέργειας. Επιπλέον, ένα πολύ σημαντικό χαρακτηριστικό μιας βαθμίδας εισόδου είναι η δυνατότητα ρύθμισης τις τιμής της διαγωγιμότητας και μάλιστα με γραμμικό τρόπο. Έτσι μέσω της διασύνδεσης με μια βαθμίδα εξόδου γνωστού κέρδους και εμπέδησης, μπορεί να ρυθμιστεί το κέρδος του τελικού ενισχυτή, ενώ αυτή η δυνατότητα μπορεί να αξιοποιηθεί πλήρως και στον σχεδιασμό ενεργών φίλτρων όπου ο παράγων ποιότητας και οι πόλοι του φίλτρου τα οποία εξαρτώνται από την διαγωγιμότητα των ενεργών στοιχείων που χρησιμοποιούνται. Μια γνωστή μέθοδος για τον σχεδιασμό μιας βαθμίδας εισόδου είναι η παράλληλη σύνδεση ενός διαφορικού ζεύγους με τρανζίστορ τύπου p με ένα διαφορικό ζεύγος από τρανζίστορ τύπου n. Διάφορες τεχνικές ρύθμισης της διαγωγιμότητας έχουν προταθεί στο παρελθόν, γνωστά σαν: dynamic current scaling , max/min current selecting και  tunable (simple or capacitive) level shifting [5,6]. Σε αυτό το κεφάλαιο παρουσιάζεται μια νέα τεχνική για την υλοποίηση της railto-rail βαθμίδας εισόδου. Η προτεινόμενη τεχνική βασίζεται στην προσέγγιση του αφέντη-σκλάβου (master-slave) με χρήση συμπληρωματικού ζευγαριού τρανζίστορ. Πιο συγκεκριμένα, γίνεται χρήση αντίγραφων (replica) των διαφορικών ζευγαριών p και n τα οποία μέσω βρόχου αρνητικής ανάδρασης δημιουργούν τις συνθήκες για την σταθεροποίηση της διαγωγιμότητας σε όλο το εύρος του common mode σήματος εισόδου (ICM). Επίσης, η διαγωγιμότητα της βαθμίδας εισόδου είναι ρυθμιζόμενη με γραμμικό τρόπο μέσω ενός DC ρεύματος ελέγχου, ενώ διαθέτει ένα μεγάλο εύρος τάσεων που είναι ίσο με τα άκρα της τροφοδοσίας. Η τάση τροφοδοσίας είναι 1V στα πλαίσια της σχεδίασης ενός κυκλώματος χαμηλής κατανάλωσης. Η προτεινόμενη τεχνική παρέχει απλότητα, μικρή περιοχή ολοκλήρωσης, σταθερότητα κατά τα PVT 47\n48 corners και μικρή κατανάλωση ρεύματος. Η αποτελεσματικότητα της συγκεκριμένης τεχνικής επαληθεύτηκε με χρήση 0.18μm TSMC CMOS process. 4.2 Αρχή λειτουργίας Αρχικά παρουσιάζεται το παράδειγμα ενός απλού διαφορικού ζευγαριού τύπου n. Όπως φαίνεται στο σχήμα 4.1 Η αρχή λειτουργίας βασίζεται στην εφαρμογή μια μικρής ασυμμετρίας του κοινού σήματος στη είσοδο κατά μια DC τάση που ονομάζεται V R. Η τάση V R είναι αρκετά μικρή έτσι ώστε να εκτρέψει λίγο τα τρανζίστορ εισόδου από το σημείο λειτουργίας τους ενώ η λειτουργία του ζευγαριού βρίσκεται στην γραμμική περιοχή της χαρακτηριστικής του σε συνθήκες λειτουργίας strong inversion. Αυτή η μικρή ασυμμετρία προκαλεί μια ασυμμετρία στα ρεύματα Ι Ν + και Ι Ν - και κατά συνέπεια ένα ρεύμα Ι Ν που ισούται με την διαφορά τους: 1 W I 2 2 N IN IN ncox VR VGS VT (4.1) 2 L Το ρεύμα Ι Ν μεταφέρεται μέσω του καθρέπτη και συγκρίνεται σε έναν κόμβο υψηλής εμπέδησης με το ρεύμα αναφοράς I TUNE. Σε αυτό το σημείο ο βρόχος αρνητικής ανάδρασης παράγει μία τάση στην έξοδο του, κατάλληλη ώστε τα Ι + Ν και Ι - Ν να πάρουν τιμές ώστε το Ι Ν να γίνει τελικά ίσο με το I TUNE. Κατά συνέπεια, το δεξί μέλος της εξίσωσης 4.1 ισούται με το I TUNE και η συνολική διαγωγιμότητα του διαφορικού ζεύγους είναι: W ITUNE gm, n, r ncox ( VGS VT ) (4.2) L V Ο δείκτης n υποδηλώνει πως πρόκειται για το διαφορικό ζεύγος τύπου n και ο δείκτης r πως πρόκειται για το κύκλωμα replica του διαγωγού και όχι για το κύριο. R VDD 1:1 1:1 I N V CM,r - 1 / 2 V R I N - I N + V CM,r + 1 / 2 V R I N - I TUNE Σχήμα 4.1. Βασικό κύκλωμα διαφορικού ζευγαριού τύπου n με αρνητική ανάδραση. 48\n49 Υποθέτοντας ότι η τάση V R που χρησιμοποιείται είναι σταθερή, η σχέση 4.2 δείχνει πως έχει επιτευχθεί μια γραμμική σχέση ανάμεσα στο ρεύμα I TUNE που είναι δυνατόν να ελεγχθεί εξωτερικά και την διαγωγιμότητα. Σύμφωνα με όλα τα παραπάνω, αφού το ρεύμα I TUNE μπορεί να παραμείνει σταθερό, το ίδιο μπορεί να κάνει και η διαγωγιμότητα. Αυτό είναι αληθές, αλλά για μια περιορισμένη περιοχή υψηλού κοινού σήματος στην είσοδο, αφού για χαμηλές τάσεις το διαφορικό ζεύγος εισέρχεται σταδιακά στην ενεργό περιοχή και στην συνέχεια οδηγείται στην αποκοπή. Στο σχήμα 4.2 απεικονίζεται η υλοποίηση του βρόχου αρνητικής ανάδρασης όπου η σύγκριση των ρευμάτων συντελείται σε κόμβο υψηλής εμπέδησης, ενώ η χρήση του πυκνωτή C N κρίνεται απαραίτητη για την επίτευξη της ολοκλήρωσης. VDD 1:1 1:1 I N I N - I N + V CM,r + 1 / 2 V R I TUNE V CM,r - 1 / 2 V R 1:1 C N Σχήμα 4.2. Κύκλωμα διαφορικού ζευγαριού τύπου n με αρνητική ανάδραση. Όπως έγινε γνωστό στο κεφάλαιο 2, η γενική αρχή που ακολουθείται για την επίτευξη rail-to-rail βαθμίδας εισόδου, είναι η παράλληλη τοποθέτηση ενός διαφορικού ζευγαριού τύπου p παράλληλα με το ήδη υπάρχον τύπου n. Αν σε αυτόν τον παράλληλο συνδυασμό δεν γίνει έλεγχος των συνθηκών πόλωσης, η συνολική διαγωγιμότητα θα έχει την μορφή του σχήματος 2.3. Η προτεινόμενη αρχιτεκτονική συνδυάζει τον βρόχο ανάδρασης που παρουσιάστηκε στο σχήμα 4.1 με τον παράλληλο συνδυασμό τύπου p και n διαφορικού ζεύγους για την επίτευξη rail-to-rail λειτουργίας. 4.3 Replica κύκλωμα του διαγωγού Όπως αναφέρθηκε και στα προηγούμενα κεφάλαια, λόγω των διαφορετικών τιμών της ευκινησίας των ηλεκτρονίων και των οπών, η διαγωγιμότητα που παρέχει ένα διαφορικό ζεύγος τύπου n είναι πάντα μεγαλύτερη από αυτήν ενός διαφορικού ζεύγους τύπου p με ίδιες διαστάσεις τρανζίστορ. Μία λύση είναι η αύξηση των διαστάσεων των τρανζίστορ του διαφορικού ζεύγους τύπου p, αλλά κάτι τέτοιο δεν εξασφαλίζει την επιθυμητή εξίσωση των δύο διαγωγιμοτήτων με μεγάλη ακρίβεια καθώς εισέρχονται πολλοί αστάθμητοι παράγοντες στο τελικό αποτέλεσμα. Για 49\n50 αυτούς τους λόγους, η συγκεκριμένη αρχιτεκτονική εφαρμόζει τον αρνητικό βρόχο ανάδρασης συγκρίνοντας το άθροισμα των ρευμάτων πόλωσης των δύο διαφορικών ζευγαριών με το ρεύμα αναφοράς I TUNE όπως απεικονίζεται στο σχήμα 4.3. Από το διαφορικό ζεύγος του p διαφορικού ζεύγους, προκύπτουν οι ανάλογες με τις 4.1 και 4.2, σχέσεις: I I I g V (4.3) P P P m, p, r R Όπως φαίνεται και από το σχήμα 4.3, μέσω καθρεπτών ρεύματος, τα ρεύματα Ι Ν και Ι P διαβιβάζονται στους συμπληρωματικούς τους βρόχους ανάδρασης και αθροίζονται μεταξύ τους. Negative - FB Loop Positive FB Loop VDD Master n-pair (W/L) N V CM,r - 1 / 2 V R M N1,r I N - 1:1 1:1 I N + I N M N2,r V CM,r + 1 / 2 V R I P I N I N +I P NF I TUNE I TUNE I P I N PF 1:1 I N +I P I P M P1,r V CM,r + 1 / 2 V R V CM,r - 1 / 2 V R I P M P,t,r I P + I P - I P,t,r M P2,r I N,t,r M N,t,r V NF 1:1 C N C P 1:1 1:1 1:1 Master p-pair (W/L) P Σχήμα 4.3. Replica κυκλώματα p, n διαφορικών ζευγαριών που δημιουργούν τις συνθήκες πόλωσης για σταθερό g m για εύρος ICM ίσο με VDD. Στην συνέχεια, στον κόμβο NF πραγματοποιείται η σύγκριση I TUNE (Ι Ν + Ι P ) με ολοκλήρωση μέσω του πυκνωτή C N και στον κόμβο PF η σύγκριση (Ι Ν + Ι P ) - I TUNE μέσω του πυκνωτή C P. Οι πυκνωτές εξασφαλίζουν την απαραίτητη ευστάθεια για τους βρόχους ανάδρασης. Με αυτόν τον τρόπο, στους κόμβους υψηλής εμπέδησης εμφανίζονται οι κατάλληλες τάσεις V NF και V PF που διαμορφώνουν τις συνθήκες πόλωσης των τρανζίστορ που λειτουργούν σαν tail current sources, M Nt,r και M P,t,r αντίστοιχα. Με αυτόν τον τρόπο τα ρεύματα I N,t,r και I P,t,r διαμορφώνονται έτσι ώστε να ισχύει η συνθήκη: IN IP ITUNE (4.4) Κατά συνέπεια, έχει αντιμετωπισθεί το πρόβλημα της ανισότητας ανάμεσα στις δύο διαγωγιμότητες, αφού ακόμα και αν το ένα από τα δύο ζευγάρια βρίσκεται σε αποκοπή, το ρεύμα που διαφεύγει από το άλλο διαφορικό ζευγάρι παίρνει σαν μέγιστη τιμή αυτή του I TUNE χωρίς να παίρνει ανεξέλεγκτες τιμές. Εδώ πρέπει να αναφερθεί ότι η επιλογή των διαστάσεων των τρανζίστορ των δύο διαφορικών ζευγαριών έγινε με τέτοιο τρόπο ώστε η εναλλαγή της λειτουργίας ανάμεσα στα δύο διαφορικά ζευγάρια να γίνεται συμμετρικά ως προς το μέσο της τάσης τροφοδοσίας, 50\n51 όπως θα φανεί και στην συνέχεια. Από τις προηγούμενες σχέσεις προκύπτει η σχέση 4.5. g V g V I g g TUNE m, n, r R m, p, r R TUNE m, n, r m, p, r (4.5) VR Έτσι, η συνολική διαγωγιμότητα του κυκλώματος που ισούται με άθροισμα των διαγωγιμοτήτων των δύο διαφορικών ζευγαριών, παραμένει σταθερή και γραμμικά μεταβαλλόμενη με το ρεύμα I TUNE. Σε αυτό το σημείο πρέπει να αποσαφηνιστεί ο τρόπος με τον οποίο είναι διαθέσιμα τα σήματα V CM + ½V R και V CM - ½V R. Στο σχήμα 4.4 απεικονίζεται μια γνωστή τοπολογία για αίσθηση του κοινού σήματος. Η συνδεσμολογία βασίζεται στην παράλληλη σύνδεση δύο τρανζίστορ που δέχονται το διαφορικό σήμα. Με αυτόν τον τρόπο στον κόμβο που ενώνονται από κοινού οι ακροδέκτες source, έχουμε γείωση κατά ac αφού η τάση σε αυτό το σημείο από το κάθε τρανζίστορ ισούται με την τάση εισόδου μειωμένη κατά ένα V GS,N. Έτσι, το διαφορικό σήμα αθροίζεται και εξουδετερώνεται αφήνοντας μια DC τάση ίση με V CM -V GS,N. Μέσω του ακόλουθου τάσης της δεύτερης βαθμίδας και του level-shifting, μπορεί να απομονωθεί η τάση V CM αρκεί να ισχύει η συνθήκη V GS,N = V GS,P. Αυτό είναι εφικτό με κατάλληλη επιλογή των διαστάσεων του Ρ τρανζίστορ, αλλά δεν επιτυγχάνεται με απόλυτη ακρίβεια λόγω των αστάθμητων παραγόντων που εισέρχονται με το process. I VDD I BIAS I BIAS I BIAS V CM + v id /2 N V CM v id /2 V CM -V GS,N I BIAS R V CM -V GS,N + V GS,P R P I BIAS V CM V CM + 1 / 2 V R V CM - 1 / 2 V R Σχήμα 4.4. Κύκλωμα απομόνωσης common mode σήματος και δημιουργίας των V CM + ½V R και V CM - ½V R βασισμένο σε ακόλουθους τάσης. Μια πιο απλοϊκή και αξιόπιστη λύση για την απομόνωση του common-mode σήματος, είναι αυτή του σχήματος 4.5 όπου χρησιμοποιείται ζεύγος αντιστάσεων και είναι αυτή που θα χρησιμοποιηθεί στην αρχιτεκτονική που προτείνεται σε αυτήν την παράγραφο. Η εφαρμογή του κυκλώματος του σχήματος 4.5 έχει σαν αποτέλεσμα η διαγωγιμότητα των διαφορικών ζευγαριών και το άθροισμά τους, να έχουν την μορφή του σχήματος 4.6. Είναι προφανές ότι το κύκλωμα παρουσιάζει μια άκρως ικανοποιητική λειτουργία για το εύρος κοινού σήματος 150mV 850mV όπου φαίνεται ότι το 51\n52 κύκλωμα λειτουργεί με επιτυχία. Έτσι η εναλλαγή της λειτουργίας ανάμεσα στα δύο διαφορικά ζεύγη πραγματοποιείται με μεγάλη ομαλότητα ώστε το άθροισμα των δύο διαγωγιμοτήτων να παραμένει πάντα σταθερό. Ωστόσο, αυτό δεν συμβαίνει στις περιοχές που φαινομενικά δεν θα έπρεπε να παρουσιάζεται πρόβλημα δηλαδή από τα 0 έως τα 150mV και από τα 850mV έως το 1V. Εκεί αναμένεται το κάθε διαφορικό ζεύγος να έχει αναλάβει την πλήρη λειτουργία μιας και έχει σταθεροποιηθεί ήδη η διαγωγιμότητα που παρέχει. Ωστόσο, αρκεί να εξεταστεί η λειτουργία της βαθμίδας εξόδου του σχήματος 4.5 για εντοπιστεί η αιτία. VDD I BIAS V CM + 1 / 2 u id V CM R V CM + 1 / 2 V R V CM - 1 / 2 u id I BIAS R V CM - 1 / 2 V R Σχήμα 4.5. Κύκλωμα απομόνωσης common-mode σήματος και δημιουργίας των V CM + ½V R και V CM - ½V R. (ma/v) g m,n g m,p g m,tot V CM,i (V) Σχήμα 4.6. Διαγωγιμότητα των δύο διαφορικών ζευγαριών και το άθροισμά τους, σαν συνάρτηση του κοινού σήματος εισόδου. Όπως είναι γνωστό, το εύρος τάσεων στην είσοδο που πρέπει να επιτευχθεί είναι rail-to-rail και κατά συνέπεια, όλες οι βαθμίδες που δέχονται σήμα στην είσοδό τους, θα πρέπει να είναι σε θέση να λειτουργούν σε αυτήν την περιοχή. Προφανώς, 52\n53 αυτό δεν είναι εφικτό με το κύκλωμα του σχήματος 4.5 αν συνυπολογίσουμε πως στη θέση των πηγών ρεύματος υπάρχουν NMOS και PMOS τρανζίστορ. Αν θεωρήσουμε πως έχουμε να κάνουμε τεχνολογία που απαιτεί ένα σχετικά μικρό V DS,SAT ίσο με 150mV για την λειτουργία των τρανζίστορ στον κόρο, είναι απόλυτα δικαιολογημένο να μην λειτουργεί γραμμικά η βαθμίδα εισόδου στις περιοχές που αναφέρθηκαν. Για υψηλές τιμές τάσεως, η έξοδος παραμορφώνεται αφού περιορίζεται από την τάση V DS του PMOS τρανζίστορ και το αντίστοιχο ισχύει για τις χαμηλές τιμές τάσεις από το τρανζίστορ ΝMOS. Έτσι, η έξοδος του κυκλώματος έχει την μορφή του σχήματος 4.6 και δεν παρέχονται οι επιθυμητές τάσεις V CM + ½V R και V CM - ½V R. Η γραφική παράσταση 4.7 επεξηγεί πλήρως την αύξουσα κλίση της διαγωγιμότητας προς τα άκρα της τροφοδοσίας. Σε αυτές τις περιοχές, η διαφορά ανάμεσα στα σήματα V CM + ½V R και V CM - ½V R μειώνεται βαθμιαία και γίνεται όλο και μικρότερη από την τιμή V R. Κατά συνέπεια, αφού διαγωγιμότητα είναι αντιστρόφως ανάλογη αυτής της διαφοράς, αυξάνεται βαθμιαία προς τα άκρα της τροφοδοσίας. Η υπόθεση πως η σωστή συμπεριφορά είναι αυτή που απεικονίζεται στο σχήμα 4.8 είναι επίσης λανθασμένη, για τον προφανή λόγο ότι ένα από τα σήματα εξόδου ξεπερνά σε κάθε άκρο την τάση τροφοδοσίας, κάτι που δεν είναι εφικτό αφού η τροφοδοσία του 1V θέλουμε να είναι καθολική για όλα τα κυκλώματα. Η επόμενη παράγραφος περιγράφει τον τρόπο που θα αντιμετωπιστούν τα παραπάνω προβλήματα. (V) V R V CM + 1 / 2 V R V CM V CM - 1 / 2 V R V CM,i (V) Σχήμα 4.7. Έξοδος του κυκλώματος δημιουργίας των V CM + ½V R και V CM - ½V R. 53\n54 (V) V R V CM + 1 / 2 V R V CM V CM - 1 / 2 V R V CM,i (V) Σχήμα 4.8. Το πρόβλημα υπέρβασης των τάσεων τροφοδοσίας από τα V CM + ½V R και V CM - ½V R. 4.4 Το κύκλωμα Input Common Mode Shaper. Τα παραπάνω προβλήματα λύνονται αν παρατηρηθεί ότι η μεταβατική περιοχή λειτουργίας των διαφορικών ζευγαριών είναι κυρίως μεταξύ 200mV και 800mV αφού στις περιοχές 0 έως 200mV και 800mV έως 1V η διαγωγιμότητα του κάθε ζευγαριού έχει σταθεροποιηθεί ανεξάρτητα από το κοινό σήμα της εισόδου. Για αυτόν τον λόγο, το κύκλωμα του σχήματος 4.5 δεν χρειάζεται να ακολουθεί το κοινό σήμα της εισόδου σε αυτές τις περιοχές και είναι επαρκές να παρέχει την έξοδο τα σήματα ±½V R γύρω από μία σταθερή τάση. Για την υλοποίηση αυτής της συμπεριφοράς πρέπει να παρεμβληθεί ανάμεσα στην βαθμίδα εισόδου και την βαθμίδα εξόδου του σχήματος 4.5 ένα κύκλωμα που θα σταθεροποιεί την τάση κάτω από τα 200mV και πάνω από τα 800mV ώστε να υπάρχει και ένα μικρό όριο ασφαλείας από τα 150 mv από τις δύο τροφοδοσίες, όπου εμφανίζεται το πρόβλημα. Το κύκλωμα που καλείται να εκτελέσει αυτήν την λειτουργία είναι το κύκλωμα median  του σχήματος 4.8 το οποίο έχει την δυνατότητα να δίνει σαν έξοδο κάθε στιγμή, την ενδιάμεση τιμή από τις τρείς που δέχεται σαν εισόδους. Η αρχή λειτουργίας της μη γραμμική διεργασίας εύρεσης της διαμέσου, απεικονίζεται στο σχήμα 4.8. Οι τρείς διαφορικοί ενισχυτές βρίσκονται σε συνδεσμολογία βρόχου ανάδρασης με το κύκλωμα επιλογής της διαμέσου που απαρτίζεται από τα τρανζίστορ Μ1-Μ6. Για να είναι η τάση εξόδου στην ενεργό 54\n55 γραμμική περιοχή, το ρεύμα πόλωσης I BIAS πρέπει να διέλθει τουλάχιστον από μία βαθμίδα από τις Μ1-Μ2, Μ3-Μ4 και Μ5-Μ6. Τότε, τουλάχιστον δύο από τους κόμβους A, B και C έχουν υψηλό δυναμικό. Έτσι, η συνθήκη ισορροπίας επιτυγχάνεται αν μία από τις ενισχυμένες εξόδους βρίσκεται σε υψηλή τάση κόρου, μία βρίσκεται σε χαμηλή τάση κόρου και μία βρίσκεται στην γραμμική ενεργό περιοχή. Αν το διαφορικό κέρδος είναι αρκετά υψηλό, η έξοδος είναι στην ουσία ίση με την ενδιάμεση τάση των εισόδων. Αυτή η τοπολογία μειώνει τα σφάλματα μετάβασης του κυκλώματος απόσπασης της διαμέσου, μέσω του κέρδους των διαφορικών ενισχυτών Α 1 -Α 3. VDD Max + - A 1 A I BIAS Median V CM + - A 2 B M1 M3 M5 Min + - A 3 C M2 M4 M6 Σχήμα 4.9. Το κύκλωμα median. Η λειτουργία του κυκλώματος εύρεσης ενδιάμεσης τιμής, απεικονίζεται στο σχήμα 4.10 αφού τεθούν σαν είσοδοι μια DC τάση ίση με 200mV, το common mode σήμα της εισόδου και μια DC τάση ίση με 800mV. Η περιοχή λειτουργίας χωρίζεται σε τρείς περιοχές, όπου στην πρώτη περιοχή η ενδιάμεση εκ των τριών τάσεων είναι τα 200mV, στην δεύτερη η ενδιάμεση είναι το common mode σήμα της εισόδου και στην τρίτη περιοχή η ενδιάμεση είναι τα 800mV. Με αυτόν τον τρόπο, το κοινό σήμα της εισόδου παίρνει σταθερές τιμές κοντά στις δύο τροφοδοσίες όπως ήταν επιθυμητό. Αφού παρεμβληθεί το κύκλωμα median που μόλις περιγράψαμε, ανάμεσα στην βαθμίδα εισόδου και την βαθμίδα εξόδου του κυκλώματος του σχήματος 4.5, το κύκλωμα που προκύπτει είναι αυτό του Input Common Mode Shaper, η λειτουργία του οποίου απεικονίζεται στο σχήμα Το κύκλωμα αφού δεχθεί σαν είσοδο την έξοδο του κυκλώματος median που περιγράφτηκε προηγουμένως, δίνει τις δύο εξόδους V CM + ½V R και V CM - ½V R οι οποίες έχουν πλέον σταθερή διαφορά μεταξύ τους ίση με V R για όλο το εύρος της εισόδου αφού δεν περιορίζονται πλέον από τα τις πηγές ρεύματος προς τα άκρα της τροφοδοσίας. 55\n56 (V) V IN1 V IN2 V IN3 V OUT V CM,i (V) Σχήμα Λειτουργία κυκλώματος median. (V) V R V R V R V CM + 1 / 2 V R V CM V CM - 1 / 2 V R V CM,i (V) Σχήμα Έξοδος του κυκλώματος Input Common Mode Shaper. 56\n57 Η υλοποίηση του συνολικού κυκλώματος Input Common Mode Shaper απεικονίζεται στο σχήμα Τον ρόλο των ενισχυτών του κυκλώματος median, παίζουν τρείς μονοσταδιακοί ενισχυτές. O A 1 επιλέχθηκε να είναι τύπου n αφού πρόκειται να δεχθεί την υψηλή τάση, ο Α 3 επιλέχθηκε να είναι τύπου p αφού πρόκειται να δεχθεί την χαμηλή τάση και ο ενδιάμεσος επιλέχθηκε απλά να είναι τύπου n αφού θα δεχθεί τις ενδιάμεσες τάσεις τις οποίες μπορούν να διαχειριστούν και τα δύο είδη ενισχυτών. Επιπρόσθετα, χρησιμοποιήθηκαν πυκνωτές αντιστάθμισης C 1 -C 3 και αντίσταση R 1 για την εξασφάλιση της απαραίτητης σταθερότητας, αφού οι τρείς βρόχοι ανάδρασης μπορεί να προκαλέσουν ανεπιθύμητες ταλαντώσεις. Τέλος, οι αντιστάσεις R 3 και R 4 μπορούσαν να συνδεθούν άμεσα στην βαθμίδα εξόδου του κυκλώματος median. Με αυτόν τον τρόπο όμως οι τάσεις της εξόδου θα περιορίζονταν από τις 2V DS που απαιτούν τα Μ22-Μ27 της εξόδου του κυκλώματος median. Για αυτόν τον λόγο επιλέχθηκε να γίνει ανεξάρτητα η βαθμίδα εξόδου και μάλιστα με έναν Buffer ανάμεσά τους, αφού διαπιστώθηκε πως με αυτόν τον τρόπο η διαφορά των εξόδων είναι κοντά στην τιμή V R με μικρότερο σφάλμα σε όλο το εύρος του σήματος εισόδου. H τιμή των 5μΑ αποδείχθηκε αρκετή για το ρεύμα I BIAS στην προσπάθεια ελαχιστοποίησης της κατανάλωσης. Στον παρακάτω πίνακα παραβάλλονται οι τιμές των στοιχείων που χρησιμοποιήθηκαν: PMOS ΝMOS Μ1-Μ5, M8-M10, M19-M20, M33 M6 M7 M11-M14, M16-M17,M19-M20, M29- M30, M32, M34 M15,M18, M31 40μm/0.5μm 80μm/0.5μm 160μm/0.5μm 40μm/0.5μm 80μm/0.5 μm 160μm/0.5μm R KΩ Resistors Capacitors R 2 R 3 - R 4 R 5 - R 6 C 1 - C 3 C 4 9.4KΩ 2.5KΩ 10KΩ 10pF 100fF Πίνακας 4.1 Τιμές των στοιχείων του κυκλώματος Input Common Mode Shaper. 57\n58 M13 M14 M16 M17 M19 M20 0.8V 0.2V A1 A2 A3 M1 M2 M3 M4 M5 M6 M18 M21 M22 M12 M15 VCM + 1 /2 uid R5 VCM R6 VCM - 1 /2 uid C1 C2 C3 R1 M23 M25 M24 M26 M7 Median M27 M28 Buffer M8 M9 M29 M30 M31 M33 R2 C4 M32 M10 VCM + 1 /2VR VDD IBIAS R3 M11 R4 M34 VCM - 1 /2VR Σχήμα 4.12 Πλήρες κύκλωμα Input Common Mode Shaper 58\n59 4.5 Τελικό κύκλωμα βαθμίδας εισόδου Αφού εξετάσθηκε η ιδανική επιλογή για το κύκλωμα δημιουργίας των σημάτων V CM + ½V R και V CM - ½V R, σειρά έχει η εφαρμογή του στο κύκλωμα replica της βαθμίδας εισόδου. Το σχήμα 4.12 απεικονίζει την διαγωγιμότητα που παράγεται από τα διαφορικά ζεύγη του replica κυκλώματος η οποία πλέον είναι εξαιρετικά σταθερή για όλο το εύρος του κοινού σήματος εισόδου. (ma/v) g m,n g m,p g m,tot V CM,i (V) Σχήμα Διαγωγιμότητα των δύο διαφορικών ζευγαριών του κυκλώματος replica και το άθροισμά τους, σαν συνάρτηση του κοινού σήματος εισόδου. Σειρά έχει η σύνδεση του κυκλώματος replica που λειτουργεί σαν κύκλωμα master στα κύρια διαφορικά ζεύγη που λειτουργούν έχουν ρόλο slave. Έτσι, στο κύκλωμα replica δημιουργούνται οι κατάλληλες συνθήκες πόλωσης των διαφορικών ζευγαριών μέσω των βρόχων ανάδρασης και μεταφέρονται και στα κύρια διαφορικά ζεύγη της βαθμίδας εξόδου. Το σχήμα 4.13 απεικονίζει το τελικό κύκλωμα της βαθμίδας εισόδου όπου έχουν διασυνδεθεί όλα τα κυκλώματα. Το κύκλωμα άθροισης των ρευμάτων παραλείπεται προς το παρόν και θα αναλυθεί στο επόμενο κεφάλαιο. Όπως απεικονίζεται και στο σχήμα 4.12, οι διαστάσεις των slave διαφορικών ζευγαριών είναι μεγαλύτερες κατά m φορές από αυτές των master του κυκλώματος replica. Με αυτόν τον τρόπο, το κύκλωμα replica παράγει τις κατάλληλες τάσεις για τα κύρια διαφορικά ζεύγη, ενώ παράλληλα γίνεται εξοικονόμηση στην κατανάλωση ρεύματος κατά m φορές. Το m επιλέχθηκε ίσο με 5 και η διαγωγιμότητα του κύριου κυκλώματος είναι: mitune gm gm, n( IN, t ) gm, p( IP, t ) (4.6) V R 59\n60 Το σχήμα 4.14 απεικονίζει την διαγωγιμότητα του κύριου κυκλώματος η οποία είναι πέντε φορές μεγαλύτερη από αυτήν του κυκλώματος replica. Στα σχήματα απεικονίζεται η συνολική λειτουργία του κυκλώματος. Όλες οι γραφικές παραστάσεις αναφέρονται σε λειτουργία με I TUNE = 2.4μA και V R = 25mV. Από την σχέση 4.6, η τιμή της συνολικής διαγωγιμότητας αναμένεται να είναι ίση με 0.48mS,τιμή που επιβεβαιώνεται και πειραματικά. Από το σχήμα 4.15 είναι εμφανές ότι το tail current του διαφορικού ζεύγους τύπου p παίρνει μεγαλύτερη μέγιστη τιμή από το αντίστοιχο του n για την επίτευξη της ίδιας διαγωγιμότητας, όπως ήταν αναμενόμενο λόγω της μικρότερης ευκινησίας των οπών. Negative - FB Loop Positive FB Loop VDD Master n-pair (W/L) N V CM,r - 1 / 2 V R M N1,r I N - 1:1 1:1 I N + I N M N2,r V CM,r + 1 / 2 V R I P I N I N +I P NF I TUNE I TUNE I P I N PF 1:1 I N +I P I P V PF M P1,r V CM,r + 1 / 2 V R V CM,r - 1 / 2 V R I P M P,t,r I P + I P - I P,t,r M P2,r I N,t,r M N,t,r V NF 1:1 C N C P 1:1 1:1 1:1 Master p-pair (W/L) P + - VDD M P,t = mm P,t,r V CM,i + 1 / 2 v id M N1 M N2 I N,t V CM,i - 1 / 2 v id Σ V CM,i - 1 / 2 v id M P1 I P,t M P2 V CM,i + 1 / 2 v id Slave n-pair m(w/l) N M N,t = mm N,t,r + - Slave p-pair m(w/l) P ICM Shaper V CM,i + 1 / 2 v id V CM,r + 1 / 2 V R V CM,i - 1 / 2 v id V CM,r - 1 / 2 V R Σχήμα Τελικό κύκλωμα βαθμίδας εισόδου με σταθερό και ηλεκτρονικά ελεγχόμενο g m. Από τις γραφικές παραστάσεις των σχημάτων μπορούμε τα συμπεράνουμε τα παρακάτω. Για τις τιμές του V CM,i κοντά στην γείωση, η τάση V CM,i αναγκάζει την τάση V N,s να γίνει ίση με μηδέν. Την ίδια στιγμή, τα τρανζίστορ M N,t και M N,t,r που αποτελούν τις πηγές ρεύματος των διαφορικών ζευγαριών βρίσκονται σε αποκοπή με αποτέλεσμα το ρεύμα I N,t και η διαγωγιμότητα g m,n να είναι ίσα με μηδέν και ο βρόχος αρνητικής ανάδρασης n-fb να είναι ανενεργός. Σε αυτήν την περιοχή λειτουργίας η τάση V CM,i ωθεί την τάση V PF στο να πάρει χαμηλές τιμές και τα τρανζίστορ M P,t και M P,t,r των p διαφορικών ζευγαριών, βρίσκονται στον κόρο. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα την μεγιστοποίηση και σταθεροποίηση του ρεύματος I P,t 60\n61 και αντίστοιχα της διαγωγιμότητας g m (I P,t ). Ο βρόχος θετικής ανάδρασης p-fb είναι μόνο ενεργοποιημένος και μόνο το διαφορικό ζεύγος τύπου p συνεισφέρει στη συνολική διαγωγιμότητα. Με αυτόν τον τρόπο, η τάση ανάδρασης V PF ρυθμίζει την πηγή ρεύματος I P,t με τέτοιο τρόπο ώστε να ισχύει η συνθήκη g m,n (0) + g m,p (I P,t ) = g m,p = mi TUNE /V R. Όσο αυξάνεται η τάση V CM,i τα τρανζίστορ-πηγές ρεύματος M P,t και M P,t,r φεύγουν από την περιοχή κόρου και εισέρχονται βαθμιαία στην αποκοπή, ενώ αντίθετα τα τρανζίστορ-πηγές ρεύματος M N,t και M N,t,r των διαφορικών ζευγαριών τύπου n, φεύγουν από την αποκοπή και εισέρχονται βαθμιαία στην περιοχή κόρου. Σε αυτήν την μεταβατική περιοχή, και ο αρνητικός και ο θετικός βρόχος ανάδρασης είναι ενεργοί με τέτοιο τρόπο ώστε οι τάσεις ανάδρασης V PF και V NF να ρυθμίζουν τα ρεύματα I P,t και I N,t αντίστοιχα ώστε να ισχύει η συνθήκη g m,n (I P,t ) + g m,p (I N,t ) = mi TUNE /V R. Τέλος, η τάση V CM,i όσο πλησιάζει προς την θετική τροφοδοσία ωθεί την τάση V P,s των p διαφορικών ζευγαριών να πάρει την τιμή VDD με αποτέλεσμα το ρεύμα I P,t και η διαγωγιμότητα g m,p (0) να γίνουν ίσα με μηδέν. Αντίστροφα με την πρώτη περιοχή λειτουργίας, ο βρόχος θετικής ανάδρασης p-fb είναι ανενεργός. Σε αυτήν την περιοχή λειτουργίας η τάση V CM,i ωθεί την τάση V ΝF στο να πάρει υψηλές τιμές και τα τρανζίστορ M Ν,t και M Ν,t,r των n διαφορικών ζευγαριών, βρίσκονται στον κόρο. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα την μεγιστοποίηση και σταθεροποίηση του ρεύματος I Ν,t και αντίστοιχα της διαγωγιμότητας g m (I Ν,t ). Ο βρόχος αρνητικής ανάδρασης n-fb είναι μόνο ενεργοποιημένος και μόνο το διαφορικό ζεύγος τύπου n συνεισφέρει στη συνολική διαγωγιμότητα. Με αυτόν τον τρόπο, η τάση ανάδρασης V ΝF ρυθμίζει την πηγή ρεύματος I Ν,t με τέτοιο τρόπο ώστε να ισχύει η συνθήκη g m,n (I Ν,t ) + g m,p (0) = g m,n = mi TUNE /V R. (ma/v) g m,n g m,p g m,tot V CM,i (V) Σχήμα Διαγωγιμότητα των δύο διαφορικών ζευγαριών του κυκλώματος slave και το άθροισμά τους, σαν συνάρτηση του κοινού σήματος εισόδου. 61\n62 (μa) I P,t I N,t V CM,i (V) Σχήμα Ρεύματα (tail currents) I P,t (I N,t ) των ζευγαριών slave p (n). (V) 0.48 V NF 0.44 V PF V CM,i (V) Σχήμα Τάσεις βρόχων ανάδρασης V PF και V NF. (V) 1 V P,s V CM,r V CM,i (V) V N,s Σχήμα Τάσεις common-source V P,s (V N,s ) των ζευγαριών master p (n). 62\n63 Το σχήμα 4.18 απεικονίζει την σχέση που προκύπτει ανάμεσα στις πειραματικές τιμές της συνολικής διαγωγιμότητας του slave διαφορικού ζεύγους, σαν συνάρτηση του ρεύματος I TUNE. Η σχέση ανάμεσα στα δύο μεγέθη είναι γραμμική όπως ήταν επιθυμητό για την λειτουργία της βαθμίδας εισόδου. Ωστόσο, η σταθερότητα της διαγωγιμότητας δεν είναι η μέγιστη δυνατή για όλες τις τιμές του ρεύματος I TUNE όπως προκύπτει από το σχήμα 4.19 στο οποίο απεικονίζονται οι τιμές της διαγωγιμότητας για διάφορες τιμές του ρεύματος I TUNE, σαν συνάρτηση του κοινού σήματος εισόδου. Οι τιμές της διαγωγιμότητας που προκύπτουν από τα μεγαλύτερα και τα μικρότερα ρεύματα I TUNE, παρουσιάζουν μία ορατή διακύμανση. Ωστόσο αυτή η διακύμανση αν και είναι μεγαλύτερη στις υψηλές τιμές διαγωγιμότητας παρουσιάζει μικρότερο ποσοστιαίο σφάλμα γιατί κατά τον υπολογισμό του σφάλματος η μέση τιμή του μεγέθους βρίσκεται στον παρονομαστή. Πιο συγκεκριμένα, το σχήμα 4.20 απεικονίζει το σφάλμα που παρουσιάζεται στην σταθερότητα της διαγωγιμότητας κατά την διακύμανση των τάσεων κοινού σήματος. ma/v I TUNE (μa) Σχήμα Εξάρτηση της διαγωγιμότητας κυκλώματος slave από το ρεύμα I TUNE όπως προκύπτει από τα αποτελέσματα της εξομοίωσης.. Σχήμα ma/v V CM,i (V) 4.0μΑ 3.6μΑ 3.2μΑ 2.8μΑ 2.4μΑ 2.0μΑ 1.6μΑ 1.2μΑ 0.8μΑ Διακύμανση της διαγωγιμότητας κυκλώματος slave κατά την αλλαγή του κοινού σήματος εισόδου, για διαφορετικές τιμές του ρεύματος I TUNE. 63\n64 Variation (±) 3% 2.5% 2% 1.5% 1% I TUNE (μa) Σχήμα Ποσοστό διακύμανσης της διαγωγιμότητας για διαφορετικές τιμές του ρεύματος I TUNE. Όπως προκύπτει από το σχήμα 4.20, η ελάχιστη διακύμανση της τιμής της διαγωγιμότητας κατά την αλλαγή του κοινού σήματος εισόδου είναι ίση με ±1.1% και παρουσιάζεται για ρεύμα I TUNE = 2.4 μα το οποίο επιλέχθηκε και για τις μετρήσεις των σχημάτων 4.12 και Για αυτήν την τιμή του ρεύματος η διαγωγιμότητα, όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, είναι ίση με 0.48mA/V Ωστόσο, αποδεκτό μπορεί να θεωρηθεί το σφάλμα μέχρι και ± 2% και σε εφαρμογές όπου η ανάγκη για ακρίβεια στην τιμή της διαγωγιμότητας δεν είναι επιτακτική, το κύκλωμα μπορεί να προσφέρει διαγωγιμότητα από 0.2mA/V έως 0.8mA/V για τιμές του I TUNE από 1μΑ έως 4μΑ αντίστοιχα. Η χείριστη διακύμανση που προκύπτει κατά την εξομοίωση των PVT corners είναι της τάξεως του ±4.5% για διαγωγιμότητα ίση με 0.1mA/V και ±7% για διαγωγιμότητα ίση με 0.8mA/V. Τα αποτελέσματα της corner analysis έχουν καθοριστεί από την απόκλιση ±3σ του process, για θερμοκρασίες από -25 ο C έως 75 ο C και τροφοδοσία από 0.9V έως 1.1V. Η κατανάλωση ρεύματος για I TUNE = 2.4μΑ προκύπτει ίση με 9μΑ για τον βρόχο αρνητικής ανάδρασης και 11μΑ για τον βρόχο θετικής ανάδρασης. Η κατανάλωση του κυκλώματος ICM Shaper προέκυψε ίση με 35μΑ. Η προτεινόμενη τεχνική, συγκρινόμενη με τις ήδη υπάρχουσες αναφερόμενες τεχνικές, προσφέρει αρκετά ικανοποιητική σταθερότητα της διαγωγιμότητας και δυνατότητα ρύθμισής της με γραμμικό τρόπο. Η αντίστοιχες διακυμάνσεις είναι ±1.5% για την τεχνική dynamic current scaling , ±3% για την τεχνική maximum current selecting , ±1.8% για την τεχνική simple level shifting  και ±0.35% για την τεχνική capacitive level shifting . Κλείνοντας αυτό το κεφάλαιο, στον πίνακα 4.2 παρατίθενται οι τιμές των στοιχείων που χρησιμοποιήθηκαν στο κύκλωμα replica της βαθμίδας εισόδου, αφού τα slave διαφορικά ζευγάρια της εισόδου θα συμπεριληφθούν στο κύκλωμα του κύριου ενισχυτή. 64\n65 PMOS Καθρεπτών ρεύματος 20μm / 1μm PMOS M P1,r M P2,r 20μm / 1μm M P,t,r 40μm / 2μm NMOS Καθρεπτών ρεύματος 10μm / 1μm NMOS M N1,r M N2,r 10μm / 1μm M N,t,r 20μm / 2μm Capacitors C N, C P 5pF Πίνακας 4.2 Τιμές των στοιχείων του κυκλώματος replica της βαθμίδας εισόδου. 4.6 Επίλογος Μία νέα τεχνική προτείνεται για την υλοποίηση rail-to-rail βαθμίδας εισόδου που βασίζεται στην προσέγγιση αφέντη-σκλάβου με συμπληρωματικά ζεύγη MOS τρανζίστορ. Η διαγωγιμότητα μπορεί να ρυθμιστεί γραμμικά με απόκλιση μικρότερη από ±3.5% για το εύρος κοινού σήματος εισόδου. Στα πλεονεκτήματα της προτεινόμενης τεχνικής συμπεριλαμβάνονται η απλότητα του κυκλώματος, η σταθερότητα κατά την corner analysis και η χαμηλή κατανάλωση ρεύματος. 4.7 Βιβλιογραφία  V. Papageorgiou, S. Vlassis, Rail-to-rail input-stage with linearly tunable transconductance, Electronics Letters 24th June 2010 Vol. 46 No. 13.  K.-J. de Langen, J.H. Huijsing, Compact Low-Voltage and High-Speed CMOS, BiCMOS and Bipolar Operational Amplifiers. Boston: Kluwer Academic Publishers,  SAKURAI, S., and ISMAIL, M. : Low-Voltage CMOS Operational Amplifiers Theory, Design and Implementation (Kluwer Academic Publisher, 1997, 4th edn.)  HWANG, C., MOTAMED, A., and ISMAIL, M. : Universal constant-gm input stage architectures for low-voltage op amps, IEEE Trans. Circuit Syst. I, Nov. 1995, 42(11), pp\n66  WANG, M., MAYHUGH, T. L. Jr., EMBABI, S. H. K., and SANCHEZ- SINENCIO, E.: Constant-gm rail-to-rail CMOS op-amp input stage with overlapped transition regions., IEEE J. Solid-State Circuits, Feb. 1999, 34(2), pp  RAUT, R.: Stabilizing the transconductance in CMOS transconductors for application in gm-c filters. In Proc. ISCAS, 2001, pp  OPRIS, I.E., and KOVACS, G. T. A.: A High-Speed Median Circuit, IEEE J. Solid-State Circuits, June 1997, 32(6), pp  J. F. Duque-Carrillo, J. M. Duque-Carrillo, J. L. Ausin and G. Torelli.: Input/Output Rail-toRail CMOS Operational Amplifier with Shaped Common-Mode Response, Analog Integrated Circuits and Signal Processing, 34, ,\n67 5 Ενισχυτική βαθμίδα με χρήση folded cascode amplifier. 5.1 Εισαγωγή Μετά τον σχεδιασμό της βαθμίδας εισόδου με rail-to-rail εύρος τάσης, σειρά ο σχεδιασμός του κυκλώματος που θα αναλάβει να διαχειριστεί το σήμα στην συνέχεια το οποίο είναι η ενισχυτική βαθμίδα. Αυτή θα πρέπει να είναι ικανή να παρέχει ένα μεγάλο κέρδος τάσης σε συνδυασμό με την ικανοποίηση των απαιτήσεων ενός σύγχρονου ηλεκτρονικού κυκλώματος, όπως αυτές εκφράστηκαν στα προηγούμενα κεφάλαια. Πιο συγκεκριμένα, και αυτή η βαθμίδα θα πρέπει να είναι σε θέση να διαχειρίζεται σήμα με rail-to-rail εύρος τάσης, να παρουσιάζει χαμηλή παραμόρφωση και να είναι αποδοτική ως προς την κατανάλωση της ισχύος. Για την ικανοποίηση των παραπάνω απαιτήσεων γίνεται επιλογή της τοπολογίας του folded cascode amplifier ο οποίος παρέχει ικανοποιητικά υψηλό κέρδος τάσης με σχετικά χαμηλή κατανάλωση, ενώ ταυτόχρονα προσφέρει απλότητα στον σχεδιασμό του τελικού κυκλώματος αφού έχει την δυνατότητα εκτέλεσης της πράξης της πρόσθεσης των ρευμάτων του διαγωγού της βαθμίδας εισόδου. Στην εν λόγω ενισχυτική βαθμίδα γίνεται χρήση τεχνικής απομόνωσης του DC ρεύματος του σήματος ώστε να επιτευχθεί rail-to-rail εύρος τάσης. 5.2 Folded Cascode ενισχυτική βαθμίδα Στο κεφάλαιο 4 παρουσιάστηκε ο τρόπος εξασφάλισης σταθερής διαγωγιμότητας από δύο συμπληρωματικά διαφορικά ζευγάρια. Μέσω του σχήματος 4.13 έγινε σαφές πως το αποτέλεσμα της συνολικής διαγωγιμότητας, θα πραγματοποιηθεί μέσω ενός κυκλώματος άθροισης των τεσσάρων ρευμάτων τα οποία μεταφέρουν πλέον την πληροφορία του σήματος αντί της τάσης. Διάφοροι τρόποι άθροισης των ρευμάτων έχουν προταθεί. Ωστόσο η τεχνική που θα εφαρμοστεί στην βαθμίδα εξόδου αυτού του κυκλώματος βασίζεται στην χρήση του συμμετρικού κασκοδικού ενισχυτή (folded cascode). Ο folded cascode ενισχυτής προσφέρει την δυνατότητα άθροισης των ρευμάτων σύμφωνα με την συνδεσμολογία του σχήματος 5.1. Για την άθροιση των ρευμάτων θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν πολύ απλούστερες συνδεσμολογίες. Ωστόσο μια ταυτόχρονη απαίτηση από την βαθμίδα εξόδου είναι η παροχή μεγάλου 67\n68 διαφορικού κέρδους. Αυτό επιτυγχάνεται από την folded cascode τοπολογία λόγω της κασκοδικής σύνδεσης PMOS και NMOS τρανζίστορ που αυξάνει με αυτόν τον τρόπο την εμπέδηση της εξόδου. Έτσι ο folded cascode ενισχυτής παρέχει ένα πολύ υψηλό διαφορικό κέρδος το οποίο ισούται με: A ( g r r ) ( g r r ) (5.1) U m5 o5 o7 m3 o3 o1 όπου g m5 και g m3 οι διαγωγιμότητες του NMOS τρανζίστορ M5 και του PMOS τρανζίστορ M3 αντίστοιχα, r o5 και r o7 οι αντιστάσεις εξόδου των NMOS τρανζίστορ M5 και Μ7 αντίστοιχα και r o3 και r o1 οι αντιστάσεις εξόδου των ΡMOS τρανζίστορ M3 και Μ1 αντίστοιχα. VDD I N1 + I N1 - M1 A B M2 M3 M4 C V B1 D V OUT I N2 - I N2 + M5 E V B2 F M6 M7 M8 V B3 Σχήμα 5.1. Βασική τοπολογία folded cascode amplifier. Σειρά έχει η πόλωση του κυκλώματος του σχήματος 5.1, δηλαδή ο καθορισμός των τάσεων πόλωσης V B1, V B2 και V B3. Αρχικά πρέπει να αναφερθεί ότι ο folded cascode ενισχυτής έχει σαν κύριο μειονέκτημα την αδυναμία προσδιορισμού της τάσης ορισμένων κόμβων. Συγκεκριμένα, αν οι ακροδέκτες gate των τρανζίστορ Μ1, Μ2 τροφοδοτούνταν από κάποια τάση πόλωσης όπως γίνεται στα άλλα τρία ζευγάρια τρανζίστορ, οι κόμβοι C και D όπου συνδέονται οι ακροδέκτες drain των Μ3, Μ5 και Μ4, Μ6 δεν θα είχαν καθορισμένη τιμή τάσης, κάτι που είναι προφανώς ανεπιθύμητο για την σωστή πόλωση του κυκλώματος. Για αυτόν τον λόγο, στην αρχιτεκτονική του folded cascode amplifier που θα χρησιμοποιήσουμε, τα τρανζίστορ Μ1 Μ4 βρίσκονται σε συνδεσμολογία flip-voltage έτσι ώστε το ρεύμα πόλωσης των δύο κλάδων να καθορίσει την τιμή της τάσης V GS των Μ1, Μ2 και κατά συνέπεια των drain των Μ3, Μ5 στον κόμβο C. Κατά συνέπεια, συνυπολογίζοντας το ρεύμα πόλωσης, οι διαστάσεις των Μ1, Μ2 μπορούν να καθοριστούν με τέτοιο τρόπο 68\n69 ώστε η τάση V GS και κατά συνέπεια η τάση του κόμβου C να οριστεί ίση με το μέσο της τροφοδοσίας ώστε να γίνει μεγιστοποίηση του εύρους διαχειρίσιμων τάσεων. Η τεχνική δημιουργίας των τάσεων V B1, V B2 και V B3, απεικονίζεται στο σχήμα 5.2. Το επιθυμητό ρεύμα πόλωσης I BIAS του ενισχυτή προσπίπτει στον κόμβο V B3 όπου το τρανζίστορ Μ13 είναι διοδικά συνδεδεμένο και το διαρρέει. Έτσι, με εξίσωση των διαστάσεων των Μ13, Μ7 και Μ8 τα τελευταία δύο αποτελούν πηγές ρεύματος I BIAS. Μέσω των τρανζίστορ Μ15, Μ9 και Μ10 το ρεύμα πόλωσης καθρεπτίζεται στον τελευταίο κλάδο και διαρρέει το διοδικά συνδεδεμένο Μ12. Ο ακροδέκτης source του τελευταίου συνδέεται με αντίσταση R. Η τιμή του ρεύματος I BIAS έχει επιλεγεί να είναι ίση με 10μΑ και σύμφωνα με αυτήν την τιμή η αντίσταση R 1 επιλέγεται ίση με 20kΩ ώστε να εμφανίζεται πτώση τάσης 200mV στα άκρα της. Με αυτόν τον τρόπο, η τάση στον ακροδέκτη source του τρανζίστορ Μ12 έχει καθοριστεί να είναι ίση με 200mV και η τάση V B2 στο gate θα διαμορφωθεί κατάλληλα ώστε να ισχύει ο τετραγωνικός νόμος ανάμεσα στα I BIAS V GS,M12. Η τάση V B2 μεταφέρεται στα Μ5, Μ6 του folded cascode amplifier και εφόσον τα τρανζίστορ Μ7, Μ8 αντλούν ρεύμα ίσο με I BIAS, η τάση στα source των Μ5, Μ6 που είναι όμοια με το Μ12 θα πάρει την τιμή των 200mV. Κατά συνέπεια, έχει καθοριστεί με ακρίβεια η τιμή της τάσης στους κόμβους E, F η οποία δεν ήταν ακαθόριστη λόγω των source των Μ5, Μ6 αλλά με αυτήν την robust τεχνική, εξασφαλίσθηκε η απαραίτητη V DS,SAT για τα τρανζίστορ Μ7 και Μ8. Ομοίως, καθορίζεται η τάση V B1 ώστε τα Μ3 και Μ4 να αντλούν ρεύμα I BIAS και να καθοριστεί με ακρίβεια η τάση στους κόμβους Α και Β στα 800mV. VDD + I BIAS 200mV - R 1 M9 M10 M11 V B1 V B3 M12 V B2 M13 M14 M15 R mV - Σχήμα 5.2. Κύκλωμα πόλωσης folded cascode amplifier. Τέλος μένει να καθοριστεί η τάση του κόμβου D που αποτελεί και την έξοδο του ενισχυτή, άρα η τάση πρέπει να είναι ίση με το μέσο της τροφοδοσίας για την μεγιστοποίηση του εύρους διαχειρίσιμων τάσεων χωρίς παραμόρφωση. Το κύκλωμα αποτελείται από δύο συμμετρικούς κλάδους. Οι τάσεις σε όλους τους κόμβους του αριστερού κλάδου είναι καθορισμένες σύμφωνα με τα προηγούμενα και ο δεξιός κλάδος περιλαμβάνει πηγές ίδιου ρεύματος με τον αριστερό και όμοια καθορισμένες 69\n70 τάσεις στους κόμβους B και F. κατά συνέπεια, οι τάσεις V DS των Μ4, Μ6 θα γίνουν ίδιες με αυτές των Μ3, Μ5 αντίστοιχα, ώστε να ισχύουν οι ίδιες συνθήκες πόλωσης για τους συμμετρικούς κλάδους. Με αυτόν τον τρόπο καθορίζεται η τάση στον κόμβο D η οποία με αυτόν τον τρόπο είναι ίση με αυτήν του κόμβου C. Κλείνοντας, πρέπει να αναφερθεί ότι η λειτουργία του folded cascode amplifier στηρίζεται σε ρεύμα πόλωσης του κάθε κλάδου, ίσο με 40μΑ. Έτσι, για λόγους μείωσης της κατανάλωσης το ρεύμα I BIAS και οι διαστάσεις των τρανζίστορ του κυκλώματος πόλωσης, επιλέχθηκαν να είναι υποτετραπλάσιες των αντίστοιχων μεγεθών του ενισχυτή. Στην συνέχεια ακολουθεί η σύνδεση της ενισχυτικής βαθμίδας με την βαθμίδα εισόδου. 5.3 Σύνδεση με βαθμίδα εισόδου Η συνέχεια του κεφαλαίου περιλαμβάνει της σύνδεση της βαθμίδας εισόδου που παρουσιάστηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο με τον folded cascode amplifier, ώστε να πραγματοποιηθεί η πράξη της πρόσθεσης των ρευμάτων και να ενισχυθεί περεταίρω το σήμα. Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, το κύκλωμα πρέπει να έχει λειτουργία σε rail-to-rail εύρος τάσεων. Κατά συνέπεια και η ενισχυτική βαθμίδα με την σειράς της θα πρέπει να έχει αυτήν την ικανότητα. Επιπρόσθετα, ο σχεδιασμός του folded cascode amplifier έγινε με τέτοιο τρόπο ώστε τα ρεύματα πόλωσης και οι τάσεις να είναι συγκεκριμένα προς την κατεύθυνση της υλοποίησης μιας robust αρχιτεκτονικής. Για την ικανοποίηση των παραπάνω απαιτήσεων, γίνεται χρήση του κυκλώματος του σχήματος 5.3. Ο κύριος στόχος είναι η απομόνωση του ac ρεύματος από την DC συνιστώσα ώστε να οδηγηθεί στους κόμβους E και F του folded cascode amplifier. Με αυτόν τον τρόπο, ο folded cascode amplifier διαχειρίζεται κάθε στιγμή που είναι ανεξάρτητο του common mode σήματος στην είσοδο ώστε να εξασφαλισθεί εύρος rail-to-rail και για την ενισχυτική βαθμίδα. Επίσης, αυτή η τεχνική αφήνει ανεπηρέαστη την πόλωση του folded cascode amplifier αφού δεν προστίθεται DC ρεύμα από την βαθμίδα εισόδου ώστε να επηρεάσει την πόλωση του ενισχυτή. Η τεχνική απομόνωσης του ac ρεύματος βασίζεται στην ακόλουθη διαδικασία. Τα τρανζίστορ Μ22, Μ23 και Μ N,t αποτελούν την κύρια βαθμίδα εισόδου, δηλαδή το slave διαφορικό ζευγάρι τύπου n το οποίο παρουσιάστηκε στο κεφάλαιο 4 και το οποίο δέχεται το σήμα με την πληροφορία στην είσοδό του. Η πόλωση του διαφορικού ζευγαριού καθορίζεται από την τάση ανάδρασης V NF στο tail τρανζίστορ Μ N,t. Έστω ότι κάποια στιγμή, το ρεύμα που αντλεί το τρανζίστορ Μ N,t είναι ίσο με Ι N,t. Στην συνέχεια, η τάση V NF πολώνει και το τρανζίστορ Μ N,t,2 το οποίο αποτελεί ένα αντίγραφο του Μ N,t με υποδιπλάσιο λόγο διαστάσεων W/L. Συνεπώς μπορεί να θεωρηθεί ότι το τρανζίστορ Μ N,t,2 αντλεί υποδιπλάσιο ρεύμα, ίσο με Ι N,t / 2. Ωστόσο, αυτό δεν είναι πάντα αληθές, αφού σε συνθήκες σχετικά χαμηλού common mode 70\n71 σήματος στην είσοδο η τάση στον κόμβο Α του κύριου ζευγαριού είναι μειωμένη κατά ένα V GS από την common mode τάση, περιορίζοντας την λειτουργία του Μ N,t το οποίο εισέρχεται στην ενεργό περιοχή πριν το κλείσιμο. Αν η αντίστοιχη τάση V DS του τρανζίστορ Μ N,t,2 δεν έχει την ίδια τιμή με αυτήν του Μ N,t και είναι αρκετά μεγάλη ώστε το Μ N,t,2 να λειτουργεί στον κόρο τότε δεν αρκεί η ίδια τάση V NF στα gate των δύο τρανζίστορ για να εξασφαλίσει ότι τα ρεύματα που τα διαρρέουν ακολουθούν αναλογία 2 προς 1. Για την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος, τοποθετείται διαφορικό ζεύγος Μ20, Μ21 αντίγραφο του Μ22, Μ23 το οποίο δέχεται επίσης στη είσοδό του το διαφορικό σήμα της εισόδου. Ο λόγος διαστάσεων W/L των Μ20, Μ21 είναι υποδιπλάσιος αυτού των Μ22, Μ23. Με αυτόν τον τρόπο, η τάση στον κόμβο Β γίνεται ίση με αυτήν του κόμβου Α ώστε τα Μ20, Μ21 να αντλήσουν υποδιπλάσιο ρεύμα από τα Μ22, Μ23. Με αυτόν τον τρόπο, οι τάσεις V DS των Μ N,t και Μ N,t,2 εξισώνονται, τα δύο τρανζίστορ βρίσκονται στην ίδια περιοχή λειτουργίας και το Μ N,t,2 αντλεί ρεύμα ίσο με Ι N,t / 2. VDD M16 M17 1:2 I N,t 2 I N,t 2 I N,t M18 M19 I N,t C V CM,i + 1 / 2 v id V CM,i - 1 / 2 v id I N,t 2 B A M20 M21 M22 M23 I N,t 2 M N,t,2 I N,t M N,t M24 M V I N,t 2 M26 M27 M28 V NF i ac i ac I N,t 2 F E 1:1 Σχήμα 5.3. Κύκλωμα απομόνωσης ac ρεύματος από NMOS διαφορικό ζευγάρι. Εκτός από τους ακροδέκτες source και οι ακροδέκτες drain των Μ20, Μ21 είναι συνδεδεμένοι. Έτσι εκτός από τον κόμβο Β και ο κόμβος C αποτελεί γείωση κατά ac με αποτέλεσμα το διαφορικό ρεύμα να αλληλοεξουδετερώνεται και μόνο η DC συνιστώσα, δηλαδή το Ι N,t / 2, να διαρρέει το τρανζίστορ Μ17. Αυτό το ρεύμα καθρεπτίζεται μέσω του Μ16 στον αριστερό κλάδο και διαρρέει το διοδικά συνδεδεμένο Μ26 το οποίο δημιουργεί την τάση που θα πολώσει τα Μ27, Μ28 ώστε αυτά με την σειρά τους να αντλήσουν ρεύμα Ι N,t / 2 το κάθε ένα. Αντίστοιχα, η τάση από το διοδικά συνδεδεμένο Μ17 πολώνει τα διπλασίων διαστάσεων Μ18, Μ19 ώστε να αντλήσουν ρεύμα Ι N,t. Με αυτόν τον τρόπο, τα Μ18, Μ19 παρέχουν το DC ρεύμα 71\n72 Ι N,t / 2 που χρειάζονται τα Μ22 και Μ23 και το υπόλοιπο Ι N,t / 2 συνεχίζει να διαρρέει την υπόλοιπη βαθμίδα κάτι που εξασφαλίζεται και από την πόλωση των Μ27, Μ28. Το αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας, είναι η απομόνωση του ac ρεύματος το οποίο αποτελεί το σήμα που περιέχει την πληροφορία προς επεξεργασία. Έτσι, το σήμα, απαλλαγμένο από την DC συνιστώσα που μπορεί να χαλάσει την πόλωση του folded cascode amplifier είναι διαθέσιμο προς ενίσχυση από αυτόν. Τέλος πρέπει να διευκρινιστούν ορισμένες λεπτομέρειες για την πόλωση του κυκλώματος του σχήματος 5.3. Οι ακροδέκτες drain των Μ27, Μ28 συνδέονται στους κόμβους F και E αντίστοιχα του folded cascode amplifier, οι οποίοι έχουν καλά καθορισμένη τάση ίση με 200mV όπως παρουσιάσθηκε στην προηγούμενη παράγραφο. H απουσία των Μ24, Μ25 θα σήμαινε πως αυτήν την τάση θα πάρουν και οι ακροδέκτες drain των Μ22, Μ23, κάτι που θα καθιστούσε αδύνατη την λειτουργία του διαφορικού ζευγαριού στον κόρο, αφού απαιτείται άλλο ένα V DS,SAT για την λειτουργία του Μ N,t. Αυτό το πρόβλημα λύνεται με την τοποθέτηση δύο ενδιάμεσων τρανζίστορ PMOS των Μ24 και Μ25. Οι ακροδέκτες drain αυτών είναι καλά πολωμένοι μέσω των κόμβων F και E. Ο καθορισμός της τάσης τιμής 330mV στον ακροδέκτη gate αυτών εξασφαλίζει τον καθορισμό της τάσης των source αυτών σε ικανοποιητικά υψηλή τάση για τα drain των Μ22 και Μ23, η οποία ταυτόχρονα αφήνει αρκετό περιθώριο την λειτουργία των Μ18 και Μ19. Το κύκλωμα για την απομόνωση του ac ρεύματος βασίζεται ακριβώς στην αντίστροφη λειτουργία, με το αντίστοιχο κύκλωμα να απεικονίζεται στο σχήμα 5.4. Οι τάσεις των 0.33V και 0.77V παράγονται με την προσθήκη ενός ακόμα κλάδου στο κύκλωμα πόλωσης, ο οποίος απαρτίζεται απλά από τρείς αντιστάσεις και απεικονίζεται στο σχήμα 5.5. Τέλος, οι τιμές των στοιχείων που χρησιμοποιήθηκαν για όλα τα επί μέρους κυκλώματα αυτού του κεφαλαίου, αναφέρονται στον πίνακα :1 VDD I P,t 2 M29 I P,t 2 I P,t 2 M32 M33 M34 M35 0.7V V PF M I P,t P,t,2 M P,t M30 M31 I P,t 2 i ac i ac A B V CM,i - 1 / 2 v id V CM,i + 1 / 2 v id I P,t 2 M36 M37 M38 M39 1:2 I P,t 2 I P,t M40 M41 I P,t Σχήμα 5.4. Κύκλωμα απομόνωσης ac ρεύματος από ΡMOS διαφορικό ζευγάρι. 72\n73 VDD R 2 R 2 R V 0.33V Σχήμα 5.5. Δημιουργία τάσεων 0.33V και 0.77V. PMOS Μ16 - Μ17, Μ24 - Μ25, M29 M31 M9 - M11 Μ18 - Μ19 M1 - M4 M32 - M33 M34 M35 50μm / 0.5μm 80μm / 0.5μm 100μm / 0.5μm 320μm / 0.5μm 50μm / 1μm 100μm / 1μm Μ P,t,2 100μm / 2μm M P,t 200μm / 2μm NMOS Μ26 - M28, M36- M39 M12 - M15 M40 M41 M5 - M8 Μ20 - Μ21 Μ22 - Μ23 25μm / 0.5μm 40μm / 0.5μm 50μm / 0.5μm 160μm / 0.5μm 25μm / 1μm 50μm / 1μm Μ Ν,t,2 50μm / 2μm M N,t 100μm / 2μm Resistors R 1 R 2 20kΩ 10kΩ Sources I BIAS 10μΑ Πίνακας 5.1. Τιμές των στοιχείων των κυκλωμάτων του κεφαλαίου 5. 73\n74 5.4 Αναφορές  J. Lv, Y. Zhou, D.L hang, Y.D Jiang, A low noise compact AB buffer amplifier with accurate quiescent current control, Analog Integrated Circuits and Signal Processing, 24 March  W.C.M. Renirie, K.J. de Langen, J.H. Huijsing, Parallel Feedforward Class- AB Control Circuits for Low-Voltage Bipolar Rail-toRail Output stages of Operational Amlifiers, Analog Integrated Circuits and Signal Processing, Vol. 8, pp ,  K.-J. de Langen, J.H. Huijsing, Compact Low-Voltage and High-Speed CMOS, BiCMOS and Bipolar Operational Amplifiers. Boston: Kluwer Academic Publishers,  J. F. Duque-Carrillo, J. M. Duque-Carrillo, J. L. Ausin and G. Torelli.: Input/Output Rail-toRail CMOS Operational Amplifier with Shaped Common-Mode Response, Analog Integrated Circuits and Signal Processing, 34, ,\n75 6 Βαθμίδα εξόδου τάξης ΑΒ 6.1 Εισαγωγή Όπως έγινε σαφές από τα αρχικά κεφάλαια, η εξασφάλιση της μικρότερης δυνατής παραμόρφωσης με την μικρότερη κατανάλωση ισχύος, αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τα σύγχρονα ηλεκτρονικά κυκλώματα. Στο κεφάλαιο 4 παρουσιάστηκε η προτεινόμενη τεχνική για την υλοποίηση μιας rail-to-rail βαθμίδας εισόδου με σταθερή ρυθμιζόμενη διαγωγιμότητα. Οι απαιτήσεις από έναν σύγχρονο ενισχυτή δεν θα μπορούσαν να αφήσουν ανεπηρέαστη την βαθμίδα εξόδου όπου υπάρχουν απαιτήσεις αντίστοιχες με αυτές της βαθμίδας εισόδου για ελαχιστοποίηση της παραμόρφωσης και ελαχιστοποίησης της κατανάλωσης ισχύος. Επιπρόσθετα, μια πολύ συχνή χρήση ενός ενισχυτή είναι σε συνδεσμολογία ακολουθητή όπου καλείται να οδηγήσει το σήμα σε μεγάλα φορτία. Όλα τα παραπάνω επιβάλλουν την χρήση ενός ενισχυτή με χαρακτηριστικά rail-to-rail εύρους τάσης για την ελαχιστοποίηση της παραμόρφωσης, ΑΒ τάξης εξόδου για την οδήγηση μεγάλων φορτίων στην έξοδο, δυνατότητα ρύθμισης του ρεύματος ηρεμίας για αποφυγή παραμόρφωσης στην έξοδο και δυνατότητα αποτροπής του μηδενισμού των ρευμάτων στην έξοδο ώστε να μην εισέρχονται καθυστερήσεις κατά την εναλλαγή λειτουργίας των τρανζίστορ. Αντικείμενο αυτού του κεφαλαίου είναι ο σχεδιασμός της βαθμίδας εξόδου για την ενίσχυση του σήματος και την αποδοτική διαχείρισή του στην έξοδο. Προς αυτήν την κατεύθυνση θα γίνει χρήση μιας βαθμίδας εξόδου τάξης ΑΒ. Στην βαθμίδα εξόδου τάξης ΑΒ γίνεται χρήση τεχνικής ελέγχου της πόλωσης με βρόχο ανάδρασης αφού ο ακριβής έλεγχος της τάξης ΑΒ και η πόλωση των τρανζίστορ εξόδου με χαμηλή τροφοδοσία, είναι εφικτά μόνο με χρήση πόλωσης με ανάδραση της οποίας η γενική αρχή για τον έλεγχο της πόλωσης των τρανζίστορ εξόδου απεικονίσθηκε στο σχήμα Η επίτευξη υψηλής ακρίβειας ώστε να υπάρχει δυνατότητα ρύθμισης του ρεύματος ηρεμίας απαιτεί την ύπαρξη υψηλού κέρδους τάσης στον βρόχο ανάδρασης που ελέγχει την τάξη ΑΒ ενώ με την βοήθεια flip voltage ενισχυτών αποτρέπεται ο μηδενισμός του ρεύματος που διαρρέει τα τρανζίστορ της εξόδου. Η τεχνική της ρύθμισης των συνθηκών πόλωσης και του ρεύματος ηρεμίας της τάξης ΑΒ με βρόχο ανάδρασης, βασίζεται στην τεχνική master-slave που εφαρμόστηκε στην βαθμίδα εισόδου που παρουσιάστηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο. Ομοίως, σε αυτήν την περίπτωση ένα κύκλωμα replica της βαθμίδας εξόδου δημιουργεί τις απαιτούμενες συνθήκες πόλωσης και σε ρόλο master αναδρά τις κατάλληλες τάσεις στην βαθμίδα εξόδου (slave) ώστε να ρυθμιστεί το επιθυμητό ρεύμα ηρεμίας. Στο τέλος του 75\n76 κεφαλαίου παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της εξομοίωσης του κυκλώματος ώστε να εξετασθεί το ποσοστό επιτυχίας της λειτουργίας του. 6.2 Καθορισμός ελάχιστου ρεύματος Η συνεισφορά των PMOS και NMOS τρανζίστορ σε μία τυπική βαθμίδα εξόδου τάξης ΑΒ, απεικονίζεται στο σχήμα 6.1. Έτσι, όταν το φορτίο στην έξοδο χρειάζεται να αντλήσει ρεύμα αυτό παρέχεται από το PMOS τρανζίστορ το οποίο ρεύμα είναι θετικό αφού εξέρχεται από την βαθμίδα εξόδου, ενώ όταν το φορτίο στην έξοδο χρειάζεται να προσδώσει ρεύμα αυτό αντλείται από το ΝMOS τρανζίστορ το οποίο ρεύμα είναι αρνητικό αφού εισέρχεται στην βαθμίδα εξόδου. Για την διευκόλυνση στην σύγκριση των δύο ρευμάτων, στο σχήμα 5.1 απεικονίζεται και η απόλυτη τιμή του ρεύματος I OUT,n. Όπως αναφέρθηκε και στα προηγούμενα κεφάλαια, λόγω των διαφορετικών τιμών ευκινησίας μεταξύ των ηλεκτρονίων και των οπών, υπάρχει μια ασυμμετρία ανάμεσα στα δύο ρεύματα. Η μέγιστη τιμή αυτών μπορεί να εξισωθεί, κατά τα γνωστά, με αύξηση των διαστάσεων του PMOS τρανζίστορ κατά 2-3 φορές σε σχέση με αυτές του ΝMOS. Ωστόσο η μεγαλύτερη ευκινησία των ηλεκτρονίων, εκφράζεται και στην ταχύτερη και πιο απότομη άνοδο του ρεύματος που μπορεί να προσδώσει το ΝMOS τρανζίστορ. I OUT,n I OUT,p I OUT,n 0 V DIFF Σχήμα 6.1. Συνεισφορά των τρανζίστορ εξόδου στο ρεύμα εξόδου της τάξης ΑΒ. 76\n77 Είναι προφανές ότι η λειτουργία της τυπικής βαθμίδας εξόδου τάξης ΑΒ, δεν είναι ικανοποιητική εφόσον τα ρεύματα των δύο τρανζίστορ παίρνουν μηδενικές τιμές κατά την λειτουργία των συμπληρωματικών τους. Κατά συνέπεια, κατά την εναλλαγή στην λειτουργία τους, εισέρχεται ανεπιθύμητη καθυστέρηση μέχρις ότου το ανενεργό τρανζίστορ μεταβεί από την αποκοπή στην λειτουργία. Για αυτόν τον λόγο είναι επιβεβλημένη η χρήση ενός κυκλώματος που θα αποτρέπει τον μηδενισμό των ρευμάτων των δύο τρανζίστορ της εξόδου. Τον ρόλο αυτού του κυκλώματος θα παίξουν δύο flip-voltage amplifiers σε συνδεσμολογία ακόλουθου τάσης, ένας με χρήση ΝMOS διαφορικού ζευγαριού για το έλεγχο του ΝMOS τρανζίστορ εξόδου και ένας αντίστοιχος ΡMOS για τον έλεγχο του ΡMOS τρανζίστορ. Η αρχή λειτουργίας αυτής της αρχιτεκτονικής απεικονίζεται στο σχήμα 6.2 για την περίπτωση ελέγχου του ΝMOS τρανζίστορ. Τα τρανζίστορ Μ2 και Μ3 καθρεπτίζουν το ρεύμα I BIAS,n στους δύο κλάδους του διαφορικού ζεύγους. Έτσι οι τάσεις V GS των Μ5 και Μ6 γίνονται ίσες αφού ο ακροδέκτης source και των δύο είναι συνδεδεμένος στον κόμβο Α και με αυτόν τον τρόπο η έξοδος ακολουθεί την είσοδο. Ο ακροδέκτης gate του Μ6 είναι συνδεδεμένος στον ακροδέκτη drain του Μ4 παίρνοντας κατάλληλη τιμή τάσης ώστε να αντλήσει το ρεύμα των Μ4 και Μ5 σύμφωνα με τον τετραγωνικό νόμο. Όλα τα παραπάνω ισχύουν για υψηλές τάσεις όπου ο κόμβος Α επιτρέπει στο Μ6 να λειτουργεί στον κόρο. Για μικρότερες τάσεις στην είσοδο, επειδή το ρεύμα που θα διαπεράσει τα Μ4, Μ5 επιβάλλεται από τους καθρέπτες ρεύματος, οι τάσεις V GS των Μ4, Μ5 παραμένουν οι ίδιες και η μειούμενη τάση του κόμβου Α περιορίζει την λειτουργία του Μ6 το οποίο εισέρχεται στην γραμμική περιοχή και η τάση στον ακροδέκτη gate παίρνει μεγαλύτερες τιμές. Τέλος, για μικρότερη τάση στην είσοδο η σταθερή τάση V GS των Μ4, Μ5 αναγκάζει την τάση του κόμβου Α να γίνει ίση με μηδέν χωρίς να μπορεί να πάρει μικρότερες τιμές. Κατά συνέπεια, ούτε η τάση στην έξοδο παίρνει μικρότερες τιμές ανεξάρτητα από το αν το κάνει η τάση εισόδου. Με αυτόν τον τρόπο έχει επιτευχθεί η υλοποίηση ενός limiter ο οποίος για μεγαλύτερες τιμές τάσεων λειτουργεί σαν ακολουθητής. Η σύνδεση του flip-voltage απομονωτή ανάμεσα στην έξοδο του folded cascode ενισχυτή και το τρανζίστορ τύπου n της βαθμίδας εξόδου τάξης ΑΒ, έχει σαν αποτέλεσμα να αποτρέπονται οι χαμηλές τάσεις για το τρανζίστορ εξόδου. Έτσι κατά την οριοθέτηση της κατώτατης δυνατής τάσης στην είσοδο του τρανζίστορ, οριοθετείται αυτόματα και το κατώτατο ρεύμα του, αποφεύγοντας το κλείσιμό του. Το σχήμα 6.3 απεικονίζει το αντίστοιχο κύκλωμα flip-voltage διαφορικού ενισχυτή τύπου p για την οδήγηση του PMOS τρανζίστορ της εξόδου και στο σχήμα 6.4 απεικονίζεται η αρχιτεκτονική σύνδεσης των δύο ενισχυτών ανάμεσα στον folded cascode amplifier και την βαθμίδα εξόδου τάξης ΑΒ. Το σχήμα 6.5 απεικονίζει την εξάρτηση των τάσεων του flip-voltage ενισχυτή και τον τρόπο με τον οποίο καθορίζεται τελικά το ελάχιστο ρεύμα του τρανζίστορ εξόδου M N,OUT το οποίο αποτρέπεται στο να πάρει μηδενική τιμή αλλά παίρνει μια ελάχιστη τιμή I OUT,n,MIN η οποία μπορεί να καθοριστεί με καθορισμό των διαστάσεων των Μ4, Μ5 και του ρεύματος I BIAS,n. Οι γραφικές παραστάσεις απεικονίζονται συναρτήσει του 77\n78 διαφορικού σήματος στην είσοδο, η πολικότητα του οποίου καθορίζει και το πρόσημο του ρεύματος εξόδου. VDD M1 M2 M3 V IN M4 A M5 V OUT I BIAS,n M6 Σχήμα 6.2. Κύκλωμα flip-voltage διαφορικού ενισχυτή τύπου n σε συνδεσμολογία απομονωτή. VDD I BIAS,p M8 M7 M9 V IN V OUT M10 M11 M12 Σχήμα 6.3. Κύκλωμα flip-voltage διαφορικού ενισχυτή τύπου n σε συνδεσμολογία απομονωτή. p-flip Voltage Folower M P,OUT Folded Cascode Amplifier n-flip Voltage Folower M N,OUT V OUT Σχήμα 6.4. Αρχιτεκτονική ελέγχου βαθμίδας εξόδου τάξης ΑΒ με ρύθμιση ελαχίστου ρεύματος. 78\n79 (V) V OUT 0 V A V DIFF V IN I OUT I OUT,n I OUT,n,MIN 0 V DIFF I OUT Σχήμα 6.5. Τάσεις κυκλώματος flip-voltage διαφορικού ενισχυτή σε συνδεσμολογία απομονωτή και ρεύμα εξόδου από το NMOS τρανζίστορ. Ομοίως με το ελάχιστο ρεύμα του NMOS τρανζίστορ της εξόδου, καθορίζεται και το ελάχιστο ρεύμα του PMOS τρανζίστορ της εξόδου το οποίο απεικονίζεται στο σχήμα 6.6. Αφού καθορίστηκαν τα ελάχιστα ρεύματα των δύο τρανζίστορ στην έξοδο, σειρά έχει η εξέταση του συνολικού ρεύματος στην έξοδο το οποίο άλλοτε προσδίδεται και άλλοτε αντλείται. Έτσι, η αφαίρεση του I OUT,n από το I OUT,p μας δίνει το συνολικό ρεύμα που προσδίδεται στο φορτίο στην έξοδο και απεικονίζεται στο σχήμα 6.7. Πρέπει να αναφερθεί ότι τα μέγιστα ρεύματα των τρανζίστορ εξόδου, είναι τη τάξης των ma ενώ το ελάχιστο ρεύμα της τάξης των μα επομένως το ελάχιστο και το μέγιστο του ρεύματος εξόδου είναι σχεδόν ίσο με το μέγιστο του 79\n80 ρεύματος I OUT,n και το μέγιστο του ρεύματος I OUT,p αντίστοιχα. Ωστόσο, τα ελάχιστα ρεύματα απεικονίζονται συγκρίσιμα με τα μέγιστα ώστε να γίνουν ευδιάκριτες οι λεπτομέρειες των χαρακτηριστικών. I OUT,n I OUT,p I OUT,p,MIN I OUT,n,MIN 0 V DIFF I OUT Σχήμα 6.6. Ρεύματα εξόδου των NMOS και ΡMOS τρανζίστορ. I OUT,n I OUT,p I OUT 0 V DIFF Σχήμα 6.7. Συνολικό ρεύμα εξόδου της τάξης ΑΒ. Παρόλο που επετεύχθη ο καθορισμός του ελάχιστου ρεύματος των δύο τρανζίστορ, ένα άλλο πρόβλημα εμφανίζεται σε αυτήν την αρχιτεκτονική, αυτό της παραμόρφωσης. Όπως φαίνεται από την γραφική παράσταση του σχήματος 6.7, η μετάβαση της λειτουργίας από το ένα τρανζίστορ στο άλλο, δεν πραγματοποιείται με γραμμικό τρόπο γύρω από την περιοχή του μηδενικού διαφορικού σήματος, όπου η χαρακτηριστική του ρεύματος παρουσιάζει ένα σκαλοπάτι. Αυτό συμβαίνει επειδή για ένα εύρος τάσεων γύρω από το μηδέν και τα δύο τρανζίστορ διαρρέονται από 80\n81 σχεδόν ίδιο ρεύμα I OUT,p,MIN I OUT,n,MIN. Συνεπώς, για αυτό το εύρος το ρεύμα προς το φορτίο της εξόδου είναι μηδενικό αφού ότι ρεύμα παράγει το PMOS τρανζίστορ, αντλείται από το NMOS. Η ιδανική λειτουργία απαιτεί ομαλή μετάβαση κατά την εναλλαγή της λειτουργίας των συμπληρωματικών τρανζίστορ, κάτι που συνεπάγεται γραμμική χαρακτηριστική ρεύματος γύρω από το σημείο εναλλαγής. Η επίλυση αυτού το προβλήματος παρουσιάζεται στην επόμενη παράγραφο όπου εφαρμόζεται η λύση του ρεύματος ηρεμίας και παρουσιάζεται η τοπολογία για την επίτευξή του. 6.3 Καθορισμός του ρεύματος ηρεμίας Η επίλυση του προβλήματος της παραμόρφωσης κοντά στην περιοχή μετάβασης της λειτουργίας, επιβάλλει την ρύθμιση του ρεύματος ηρεμίας δηλαδή του ρεύματος που διαρρέει τα δύο τρανζίστορ όταν δεν υπάρχει διαφορικό σήμα στην είσοδο. Μια πρώτη ιδέα για την εξάλειψη της παραμόρφωσης δίνεται κοιτώντας τις χαρακτηριστικές του σχήματος 6.7 από γεωμετρική σκοπιά. Πιο συγκεκριμένα, λαμβάνοντας υπ όψιν πως το ρεύμα εξόδου δίνεται από την διαφορά των ρευμάτων του PMOS και του NMOS τρανζίστορ, γίνεται αντιληπτός ο λόγος δημιουργίας της ανομοιομορφίας του ρεύματος εξόδου. Ένας εμφανής τρόπος εξάλειψης αυτού του φαινομένου είναι η σύγκλιση των δύο χαρακτηριστικών των ρευμάτων των τρανζίστορ ώστε να μην υπάρχει η ανενεργή περιοχή όπου και τα δύο τρανζίστορ διαρρέονται από το ελάχιστο ρεύμα. Αυτή η λύση που όπως αναφέρθηκε εξετάζεται αρχικά από γεωμετρική σκοπιά, απεικονίζεται στο σχήμα 6.8. Εδώ γίνεται εμφανής η σύγκλιση των δύο χαρακτηριστικών προς τον άξονα το μηδενικό σημείο του διαφορικού σήματος οι οποίες τέμνονται μόνο για μηδενικό διαφορικό σήμα, στο σημείο του ρεύματος ηρεμίας I Q. Με αυτόν τον τρόπο αποτρέπεται η κοινή περιοχή των δύο ρευμάτων και είναι εμφανές από το ρεύμα εξόδου ότι η εναλλαγή της λειτουργίας γίνεται πιο ομαλά. Με την ρύθμιση του ίδιου ρεύματος ηρεμίας για τα I OUT,n I OUT,p I OUT I Q 0 V DIFF Σχήμα 6.8. Εισαγωγή του ρεύματος ηρεμίας για την εξάλειψη της παραμόρφωσης.. 81\n82 δύο τρανζίστορ στο σημείο μηδενικού διαφορικού σήματος, επιτυγχάνεται η εξίσωση των δύο ρευμάτων μόνο όταν δεν υπάρχει σήμα στην είσοδο και κατά συνέπεια δεν υπάρχει ανάγκη απόδοσης ρεύματος στην έξοδο για την οδήγηση του φορτίου. Έτσι, εκτός από την αποτροπή εμφάνισης παραμόρφωσης, η ρύθμιση του ρεύματος ηρεμίας εξασφαλίζει και οικονομία στην στατική κατανάλωση ρεύματος όπου δεν υπάρχει ανάγκη για επεξεργασία σήματος. Εκτός από την αποφυγή της παραμόρφωσης, η ρύθμιση του ρεύματος ηρεμίας παρέχει ένα μεγαλύτερο ακόμα πλεονέκτημα. Αυτό είναι η δυνατότητα γρηγορότερης οδήγησης μεγάλων φορτίων μέσω της κατανάλωσης περισσότερου ρεύματος. Στο σχήμα 6.9 απεικονίζεται ο τρόπος με τον οποίο εφαρμόζεται αυτή η τεχνική. Για να γίνει αντιληπτή η αρχή αυτής της τεχνικές, οι χαρακτηριστικές του σχήματος 6.9 αναφέρονται σε μια μικρή περιοχή γύρω από το μηδενικό διαφορικό σήμα εστιάζοντας στο κέντρο του σχήματος 6.8. Η πρώτη γραφική παράσταση του σχήματος 6.9 αναφέρεται στην εναλλαγή λειτουργίας των δύο τρανζίστορ της εξόδου για ένα σχετικό μικρό ρεύμα ηρεμίας. Για μικρές τιμές ρεύματος οι χαρακτηριστικές του ρεύματος, όπως είναι γνωστό από τα χαρακτηριστικά λειτουργίας των τρανζίστορ έχουν μικρότερη κλίση η οποία αυξάνεται ακολουθώντας το εκθετικό νόμο πριν I OUT,n I OUT,p I Q1 I OUT1 0 V 1 V DIFF I OUT,n I OUT,p I Q2 I OUT2 0 V 1 V DIFF Σχήμα 6.9. Αύξηση του ρεύματος ηρεμίας για οδήγηση μεγαλύτερων φορτίων. 82\n83 εισέλθουν στην γραμμική περιοχή. Όπως προαναφέρθηκε, το ρεύμα της εξόδου προκύπτει από την αφαίρεση των ρευμάτων των δύο τρανζίστορ της εξόδου. Στο παράδειγμα του μικρότερου ρεύματος ηρεμίας του πρώτου εκ των δύο παραδειγμάτων του σχήματος 6.9, απεικονίζεται το ρεύμα εξόδου που προκύπτει για μία τιμή διαφορικού σήματος V 1. Στο δεύτερο παράδειγμα του σχήματος 6.9 έχει αυξηθεί το ρεύμα ηρεμίας σαν απόρροια της μεγαλύτερης σύγκλισης των δύο χαρακτηριστικών προς το κέντρο. Ταυτόχρονα, αλλάζει το σημείο λειτουργίας των τρανζίστορ στο σημείο τομής των δύο χαρακτηριστικών με αποτέλεσμα να παρουσιάζουν μεγαλύτερη κλίση σε αυτό το σημείο. Κατά συνέπεια, για την ίδια τιμή διαφορικού σήματος η διαφορά των δύο ρευμάτων, άρα και το ρεύμα εξόδου είναι σημαντικά μεγαλύτερα. Προκύπτει λοιπόν το συμπέρασμα πως με αύξηση του ρεύματος ηρεμίας, άρα σύγκλιση των δύο χαρακτηριστικών, η κλίση του ρεύματος εξόδου γίνεται πολύ μεγαλύτερη σαν συνάρτηση του διαφορικού σήματος κάτι που απεικονίζεται στο σχήμα I OUT,n I OUT,p I OUT I Q 0 V DIFF Σχήμα Αύξηση της κλίσης του ρεύματος εξόδου μέσω αύξησης του ρεύματος ηρεμίας. Αυτή η αύξηση της κλίσης του ρεύματος εξόδου μπορεί να ωφελήσει την οδήγηση μεγάλων φορτίων, όπως για παράδειγμα σε εφαρμογές όπου ο ενισχυτής χρησιμοποιείται σε συνδεσμολογία απομονωτή για την γρήγορη φόρτιση και εκφόρτιση μεγάλων χωρητικών φορτίων με τετραγωνικούς παλμούς. Σε αυτήν την περίπτωση, η αλλαγή του πρόσημου του διαφορικού σήματος σημαίνει αλλαγή κατάστασης του τετραγωνικού παλμού και ανάγκη για άμεση απόδοση ή άντληση ρεύματος. Ατή η ανάγκη ικανοποιείται πολύ γρηγορότερα από την βαθμίδα εξόδου του σχήματος 6.10 όπου έχει γίνει χρήση μεγαλύτερου ρεύματος ηρεμίας. Αυτό είναι και το αναμενόμενο τίμημα που δεν μπορεί να αποφευχθεί, αφού ακόμα και στην κατάσταση αναμονής το ρεύμα που καταναλώνει η βαθμίδα εξόδου είναι αυξημένο. 83\n84 Επομένως, μια ευέλικτη βαθμίδα εξόδου τάξης ΑΒ θα πρέπει να παρέχει την δυνατότητα άμεσης ρύθμισης του ρεύματος ηρεμίας, ώστε να γίνεται αποδοτική η χρήση της ανάλογα με τις ανάγκες της εκάστοτε εφαρμογής. Μέχρι εδώ παρουσιάστηκε η γενική λογική της ρύθμισης του ρεύματος ηρεμίας και τα πλεονεκτήματα αυτής της ρύθμισης. Σε αυτό το σημείο πρέπει να καθοριστεί ο τρόπος με τον οποίο οι χαρακτηριστικές των ρευμάτων θα συγκλίνουν προς το κέντρο. Αυτή η σύγκλιση μεταφράζεται σε ολίσθηση ως προς το διαφορικό σήμα στην είσοδο η οποία θα καθοριστεί βασιζόμενη σε έναν βρόχο ανάδρασης. Και σε αυτήν την περίπτωση γίνεται χρήση ενός κυκλώματος replica της βαθμίδας εξόδου, στο οποίο διαμορφώνονται οι επιθυμητές συνθήκες πόλωσης οι οποίες αναδρώνται στο κύκλωμα slave το οποίο διαχειρίζεται το σήμα. Η αρχή λειτουργίας του κυκλώματος replica απεικονίζεται στα επόμενα σχήματα. Στο σχήμα 6.11 απεικονίζεται ένα κύκλωμα ακριβώς ίδιο με αυτό που παρουσιάστηκε στο κεφάλαιο 5 για την πόλωση του folded cascode amplifier, το οποίο χρησιμοποιείται για την πόλωση του κυκλώματος replica του folded cascode amplifier που απεικονίζεται στο σχήμα Εκτός από την replica του folded cascode amplifier το σχήμα 6.12 απεικονίζει συνολικά το replica κύκλωμα της βαθμίδας εξόδου για την πόλωση του ΡMOS τρανζίστορ της βαθμίδας εξόδου. Έτσι, στην δεύτερη βαθμίδα απεικονίζεται το replica κύκλωμα του flip voltage amplifier με κάποιες τροποποιήσεις που θα παρουσιαστούν στην συνέχεια. Στην τρίτη βαθμίδα απεικονίζεται το τρανζίστορ replica του τρανζίστορ M POUT,p της βαθμίδας εξόδου και στην τέταρτη βαθμίδα απεικονίζεται η βαθμίδα αρνητικής ανάδρασης που θα δημιουργήσει με τον flip voltage amplifier τον βρόχο ανάδρασης για την ρύθμιση του ρεύματος ηρεμίας. Στην συνέχεια παρουσιάζεται η αρχή λειτουργίας του replica κυκλώματος για την ρύθμιση του ρεύματος ηρεμίας του ΡMOS τρανζίστορ της εξόδου. Η τοπολογία για την ρύθμιση του ρεύματος ηρεμίας του ΝMOS τρανζίστορ είναι αντίστοιχη και παρουσιάζεται στο σχήμα VDD I BIAS mV - R M13 M14 V B1 M15 V B3 M16 V B2 M17 M18 M19 R + 200mV - Σχήμα Κύκλωμα πόλωσης του replica κυκλώματος του folded cascode amplifier. 84\n85 Folded Cascode Amplifier replica Flip Voltage Amplifier replica M POUT,p replica Negative Feedback VDD M20 I BIAS,p M24 M POUT,p,r V B1 V B2 M21 V OUT1 M22 V IN V GS1 M25 M26 V GS2 D V OUT A R 1 M30 C 1 B I Q C V B3 M23 V FEED,p M27 M28 M29 M31 M32 M33 Σχήμα Κύκλωμα replica του folded cascode amplifier και της βαθμίδας εξόδου για την ρύθμιση του ρεύματος ηρεμίας του PMOS τρανζίστορ της βαθμίδας εξόδου. Η πρώτη βαθμίδα περιλαμβάνει το κύκλωμα replica του folded cascode amplifier και απαρτίζεται από τα Μ20-Μ23. Ο λόγος ύπαρξής του είναι η πιστή αναπαραγωγή της DC τάσης στην έξοδο του κύριου ενισχυτή που επεξεργάζεται το σήμα, μέσω της V OUT1. Το κύκλωμα replica δεν δέχεται σαν είσοδο σήμα αλλά μόνο τις αντίστοιχες τάσεις πόλωσης V B1, V B2 και V B3 ώστε να αναπαρασταθούν οι συνθήκες πόλωσης του ενισχυτή χωρίς σήμα στην είσοδο όπου υπάρχει η ανάγκη ρύθμισης του ρεύματος ηρεμίας. Πρέπει να αναφερθεί ότι για την αναπαραγωγή αυτής της τάσης αρκεί η αναπαράσταση του ενός κλάδου του folded cascode amplifier, ώστε να μην γίνει άσκοπη κατανάλωση ρεύματος από την αναπαράσταση και των δύο κλάδων Η DC τάση V OUT1 λαμβάνεται σαν είσοδος από το κύκλωμα replica του flip voltage amplifier ο οποίος έχει δεχθεί τροποποίηση ως προς το τρανζίστορ Μ29, το οποίο δεν λειτουργεί πλέον σαν πηγή ρεύματος καθρεπτίζοντας το ρεύμα I BIAS,p αλλά σαν είσοδος του βρόχου ανάδρασης, όπως θα φανεί στην συνέχεια. Το αντίστοιχο κύκλωμα θα εφαρμοστεί και στο κύριο κύκλωμα επεξεργασίας του σήματος. Έτσι, το κύκλωμα replica του flip voltage amplifier οδηγεί το τρανζίστορ M POUT,p,r το οποίο αποτελεί replica του PMOS της εξόδου. Η πηγή ρεύματος I Q καθορίζει το ρεύμα ηρεμίας με την ακόλουθη διαδικασία. Το ρεύμα I Q καθρεπτίζεται μέσω των Μ33, Μ31 στην βαθμίδα του M POUT,p,r. Έστω ότι η πόλωση των προηγούμενων βαθμίδων έχει σαν αποτέλεσμα την άντληση ρεύματος από το M POUT,p,r το οποίο είναι μεγαλύτερο από το I Q. Αυτή η σύγκριση οδηγεί στην αύξηση της τάσης στον κόμβο υψηλής εμπέδησης Α. Αυτή η αύξηση της τάσης στον 85\n86 κόμβο Α οδηγεί σε πτώση της τάσης στον κόμβο Β μέσω της αντιστροφής από το Μ30. Τελικά η πτώση τάσης μετατρέπεται σε αύξηση στον κόμβο C μέσω της αντιστροφής που πραγματοποιείται στο Μ29 και μεταφέρεται από την ακολούθηση του κόμβου D στο M POUT,p,r. Με αυτόν τον τρόπο, ο βρόχος αρνητικής ανάδρασης δημιουργεί τις κατάλληλες τάσεις ώστε να εξισωθεί το ρεύμα του M POUT,p,r με το επιθυμητό ρεύμα ηρεμίας I Q σε συνθήκες μηδενικού διαφορικού σήματος. Η αντίσταση R 1 και ο πυκνωτής C 1 είναι απαραίτητα για την εξασφάλιση της ευστάθειας του κυκλώματος και την αποφυγή ταλαντώσεων που μπορεί να προκαλέσει ο βρόχος ανάδρασης. Το αντίστοιχο replica κύκλωμα για την ρύθμιση του ρεύματος ηρεμίας του NMOS τρανζίστορ της βαθμίδας εξόδου, απεικονίζεται στο σχήμα VDD M34 M35 M36 V FEED,n M40 M41 M42 V OUT1 V IN M37 M38 V OUT R 2 C 2 V GS3 V GS4 M POUT,p,r I BIAS,n M39 M43 I Q n-flip Voltage Amplifier replica M POUT,n replica Negative Feedback Σχήμα Κύκλωμα replica της βαθμίδας εξόδου για την ρύθμιση του ρεύματος ηρεμίας του ΝMOS τρανζίστορ της βαθμίδας εξόδου. Στην συνέχεια ακολουθείται η τεχνική master slave όπως παρουσιάστηκε και στην βαθμίδα εισόδου, όπου οι συνθήκες πόλωσης από το κύκλωμα replica (master) μεταφέρονται στο κύριο κύκλωμα επεξεργασίας του σήματος (slave). Στην περίπτωση του κυκλώματος της εξόδου, η ανάδραση αφορά τις δύο τάσεις V FEED,p και V FEED,n οι οποίες μεταφέρονται και στους flip voltage amplifiers του κύριου κυκλώματος, οι οποίοι είναι πλέον τροποποιημένοι σύμφωνα με τα κυκλώματα replica ώστε τα Μ3, Μ12 να δεχτούν τις αναδρώμενες τάσεις για να ρυθμίσουν με την σειρά τους τα ρεύματα ηρεμίας των τρανζίστορ της εξόδου. Τα κυκλώματα των 86\n87 τροποποιημένων flip voltage amplifiers απεικονίζονται στο σχήμα 6.13 ενώ το τροποποιημένο κύκλωμα της βαθμίδας εξόδου απεικονίζεται στο σχήμα 6.14 με τις απαραίτητες αντιστάσεις και πυκνωτές για την αντιστάθμισή του. Τέλος πρέπει να αναφερθεί ότι όλα τα τρανζίστορ και οι πηγές ρεύματος που χρησιμοποιήθηκαν στα replica κυκλώματα, είναι μικρότερα κατά 2.5 φορές από αυτά του κύριου κυκλώματος ώστε να γίνει εξοικονόμηση ρεύματος. Οι τιμές όλων των στοιχείων των κυκλωμάτων αυτού του κεφαλαίου παρατίθενται στον πίνακα 6.1. VDD I BIAS,p M45 M44 M46 VDD M50 M51 M52 V FEED,n V IN V OUT V IN M53 A M54 V OUT M47 M48 M49 V FEED,p I BIAS,n M55 (α) (β) Σχήμα Κύκλωμα p-flip Voltage Amplifier (α) και n-flip Voltage Amplifier (β). R 3 C 3 p-flip Voltage Amplifier R 4 C 4 M POUT,p Folded Cascode Amplifier V FEED,p R 5 C 5 V OUT n-flip Voltage Amplifier M POUT,n V FEED,n Σχήμα Αρχιτεκτονική ελέγχου βαθμίδας εξόδου τάξης ΑΒ με ρύθμιση ρεύματος ηρεμίας. 87\n88 M24 M25-M26, M44 M45-M46 M POUT,p,r, M30 40μm / 0.2μm 100μm / 0.2μm 250μm / 0.2μm 40μm / 0.5μm ΡMOS Μ13-Μ15, M35-M36 80μm / 0.5μm M34, M50, M POUT,p 100μm / 0.5μm M40-M41 160μm / 0.5μm M51, M52 200μm / 0.5μm M20-M21 M42 M39 M POUT,n,r,M43 M55 Μ16-Μ19, M28-M29 320μm / 0.5μm 400μm / 0.5μm 10μm / 0.5μm 20μm / 0.5μm 25μm / 0.5μm 40μm / 0.5μm Πίνακας 6.1 ΝMOS M27, M37-M38, M47, M POUT,n 50μm / 0.5μm M31-M32 80μm / 0.5μm M48-M49 100μm / 0.5μm M53, M54 125μm / 0.5μm M22-M23 M33 160μm / 0.5μm 200μm / 0.5μm R 3 500Ω Resistors Capacitors R 1, R 2, R 4, R 5 R C 4, C 5 C 3 C 1, C 2 1ΚΩ 20ΚΩ 300fF 3pF 10pF Current Sources I BIAS1, I BIAS,n, I BIAS,p 10μA 88\n89 Μια πιο προσεκτική ματιά στον τρόπο λειτουργίας των flip voltage amplifiers φανερώνει πως ο βρόχος ανάδρασης για την ρύθμιση του ρεύματος ηρεμίας, πραγματοποιεί την επιθυμητή ολίσθηση ως προς την τάση, για την οποία έγινε λόγος στην αρχή της παραγράφου. Από το σχήμα 6.11, γίνεται αντιληπτό ότι λόγω της ανάδρασης, η τάση V FEED,p αναγκάζει το Μ29 να διαρρέεται από διαφορετικό ρεύμα σε σχέση με το Μ28 το οποίο διαρρέεται από σταθερό ρεύμα, ώστε να επιτευχθεί τάση στον κόμβο D κατάλληλη για την ρύθμιση του ρεύματος ηρεμίας. Αυτή η διαφορά στην τιμή των ρευμάτων μεταφράζεται σε διαφορά στην τιμή των τάσεων V GS1 και V GS2. Με αυτόν τον τρόπο η τάση V GS2 διαμορφώνεται έτσι ώστε η διαφορά V GS1 - V GS2 να ισούται με την διαφορά ΔV p του σχήματος 6.15, που απαιτείται ώστε αυτό το offset να έχει σαν αποτέλεσμα την ρύθμιση του ρεύματος ηρεμίας. Το αντίστοιχο offset θα εμφανιστεί στο κύκλωμα slave που διαχειρίζεται το σήμα. Έτσι η έξοδος συμπεριφέρεται κατά DC όπως θα συμπεριφερόταν σε μικρότερη τάση από την έξοδο του folded cascode amplifier, παρόλο που αυτή είναι μεγαλύτερη. Με τον αντίστοιχο τρόπο ρυθμίζεται το offset στις DC τάσεις του flip voltage amplifier τύπου n για τον καθορισμό του ΔV n. Πρέπει να αναφερθεί ότι αυτή η ασυμμετρία των DC τάσεων δεν επηρεάζει το σήμα αφού υπάρχει ακολούθηση του ac σήματος από το gate στο source στην είσοδο και από το source στο gate στην έξοδο. I OUT,n I OUT,p ΔV n ΔV p I Q 0 V DIFF Σχήμα Ρύθμιση των offset ΔV n και ΔV p για την ρύθμιση του ρεύματος ηρεμίας I Q. Το τελικό κύκλωμα έχει την δυνατότητα, με την χρήση των τεχνικών που παρουσιάστηκαν, καθορισμού του ρεύματος ηρεμίας, Ωστόσο δεν είναι πλέον εφικτή η ρύθμιση των ελάχιστων ρευμάτων όπως παρουσιάστηκε στην παράγραφο 6.2. Αυτό οφείλεται προφανώς στην αναντιστοιχία των κλάδων των flip voltage amplifier όπως παρουσιάστηκαν σε αυτήν την παράγραφο. Όπως παρουσιάστηκε στις προηγούμενες σελίδες, ο βρόχος ανάδρασης διαμορφώνει κατάλληλα το ρεύμα στον κλάδο εξόδου των flip voltage amplifier ώστε να επιτευχθεί η ρύθμιση του επιθυμητού ρεύματος ηρεμίας. Συνεπώς δεν μπορεί ταυτόχρονα να γίνει να συντελεσθεί υπολογισμός των τάσεων V GS των τρανζίστορ που διαχειρίζονται σήμα ώστε να ρυθμιστούν τα ελάχιστα ρεύματα γιατί οι τιμές των V GS μεταβάλλονται ανάλογα με το επιθυμητό 89\n90 ρεύμα ηρεμίας. Ωστόσο παρόλο που δεν είναι εφικτή η ρύθμιση με ακρίβεια των ελάχιστων ρευμάτων μέσω της τοπολογίας που παρουσιάστηκε σε αυτήν την παράγραφο, η συνδεσμολογία του flip voltage amplifier αποτρέπει από μόνη της τον μηδενισμό του ρεύματος. Αυτό συμβαίνει επειδή οι τάσεις V GS2 και V GS4 των σχημάτων 6.11 και 6.12 αντίστοιχα, μπορεί να μην είναι ίσες με τις αντίστοιχες αλλά δεν πρόκειται να πάρουν και μηδενικές τιμές κρατώντας έτσι ένα ελάχιστο ρεύμα στην έξοδο ακόμα και αν αυτό δεν καθορίζεται. 6.4 Αποτελέσματα εξομοίωσης Σε αυτήν την παράγραφο παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της εξομοίωσης του κυκλώματος ώστε να εξετασθούν τα χαρακτηριστικά λειτουργίας του. Αρχικά εξετάζονται το κέρδος και το περιθώριο φάσης του ενισχυτή σε Open-Loop συνδεσμολογία όπως απεικονίζονται στο σχήμα A(dB) K 10K 100k 1M 10M 100M Freq (Hz) Phase ( o ) K 10K 100k 1M 10M 100M Freq (Hz) Σχήμα Open-Loop κέρδος και περιθώριο φάσης του ενισχυτή. 90\n91 Οι τιμές που προκύπτουν για τον ενισχυτή παρουσιάζονται στον πίνακα 6.2, μαζί με τις υπόλοιπες σημαντικότερες παραμέτρους του που πρέπει να αναφερθούν. Εκτός από τις τυπικές τιμές συμπεριλαμβάνονται και οι τιμές που προέκυψαν από την Corner Analysis για σημεία από -25 ο έως 75 ο. Units Min Typical Max Temperature -25 ο 25 ο 75 ο Open-Loop Gain db Unity-Gain Frequency MHz Phase Margin CMRR ο db Input Referred Noise nv/ Hz PSRR+ db PSRR- db Πίνακας 6.2. Ac χαρακτηριστικά λειτουργίας σε συνδεσμολογία Open-Loop και η 3-σίγμα διακύμανσή τους λόγω της 3σ μεταβολής των τεχνολογικών παραμέτρων και της θερμοκρασίας. Το σχήμα 6.17 απεικονίζει το Open-Loop κέρδος του ενισχυτή για τρείς διαφορετικές τιμές της τάσης κοινού σήματος, για 100 mv, 500mV και 900mV, ώστε να εξακριβωθεί η σταθερή ενίσχυση του ενισχυτή σε όλο το εύρος των τάσεων κοινού σήματος στην είσοδο. Όπως προκύπτει από την εξομοίωση, οι τιμές της ενίσχυσης έχουν παραπλήσιες αλλά όχι απόλυτα όμοιες τιμές. 91\n92 A(dB) mV 500mV 100mV K 10K 100k 1M 10M 100M Freq (Hz) Σχήμα Open-Loop κέρδος για διαφορετικές τιμές του common-mode σήματος. Ακολουθεί η εξομοίωση του ενισχυτή για συνδεσμολογία μη αναστρέφοντος ενισχυτή. Αρχικά εξετάζεται η σταθερότητα της ενίσχυσης και η διακύμανσή της ανάλογα με το common-mode σήμα στην είσοδο, τα οποία απεικονίζονται στο σχήμα Οι ακριβείς τιμές του κέρδους και του BW -3dB παρουσιάζονται στον πίνακα 6.3, όπου διαπιστώνεται μια μικρή διακύμανση για το BW -3dB κατά την αλλαγή του common-mode σήματος στη είσοδο. A(dB) mV 100mV 500mV Σχήμα K 10K 100k 1M 10M 100M Ενίσχυση για διαφορετικές τιμές του common-mode σήματος. Freq (Hz) DC Gain BW -3dB ICM 100mV 0dB 25MHz 500mV 0dB 32MHz 900mV 0dB 21MHz Πίνακας 6.3. Διακύμανση ac χαρακτηριστικών για διαφορετικό common- mode σήμα, σε συνδεσμολογία ακολουθητή. 92\n93 Το σχήμα 6.19 απεικονίζει την τάση εξόδου σε σχέση με το common-mode σήμα στην είσοδο ώστε να εξετασθεί η δυνατότητα rail-to-rail ακολούθησης σήματος. Όπως είναι φανερό από το σχήμα 6.19, η ακολούθηση επιτυγχάνεται σχεδόν για ολόκληρο το εύρος των τάσεων. Οι πολύ μικρές περιοχές όπου ο ενισχυτής δεν μπορεί να φέρει την είσοδο στην έξοδο με επιτυχία, απεικονίζονται λεπτομερώς στα σχήματα 6.20 και 6.21 για τις περιοχές κοντά στις δύο τάσεις τροφοδοσίας. 1 V OUT (V) V CM (V) Σχήμα Έξοδος του ενισχυτή συναρτήσει της εισόδου για συνδεσμολογία ακολουθητή. V OUT (mv) VOUT 1 (V) VCM 0 (V) V CM (mv) Σχήμα Αδυναμία ακολούθησης για τάση μικρότερη από 30mV. 93\n94 V CM (V) VOUT (V) VCM 0 (V) V OUT (V) Σχήμα Αδυναμία ακολούθησης για τάση μεγαλύτερη από 990mV. Τα αποτελέσματα των παραπάνω γραφικών παραστάσεων δικαιολογούν τα σχήματα όπου ημιτονικό σήμα εφαρμόζεται στην είσοδο. Αρχικά εφαρμόζεται σήμα με πλάτος 500mV και τάσηv CM = 500mV, στην συνέχεια με πλάτος 100mV και τάση V CM = 900mV και τέλος με πλάτος 100mV και τάσηv CM = 100mV. Και στις τρείς περιπτώσεις γίνεται αντιληπτό ότι το σήμα στη έξοδο μπορεί να ακολουθήσει άκρως ικανοποιητικά το σήμα της εισόδου, εκτός από τις περιπτώσεις όπου η τάση του σήματος πλησιάζει αρκετά τις τροφοδοσίες. 1 (V) V IN V OUT Time Σχήμα Τάσεις εισόδου-εξόδου για σήμα με πλάτος 500mV και τάσηv CM = 500mV. 94\n95 1 (V) V IN V OUT Σχήμα Τάσεις εισόδου-εξόδου για σήμα με πλάτος 100mV και τάσηv CM = 900mV. Time 0.2 (V) V IN V OUT Σχήμα Τάσεις εισόδου-εξόδου για σήμα με πλάτος 100mV και τάσηv CM = 100mV. Time Στο τέλος αυτής της παραγράφου εξετάζεται κυρίως η λειτουργία του ενισχυτή ως προς την βαθμίδα εξόδου, το ρεύμα ηρεμίας και τον τρόπο που επηρεάζει την λειτουργία του ενισχυτή. Το σχήμα 6.25 απεικονίζει το ρεύμα στα δύο τρανζίστορ της βαθμίδας εξόδου, με επιθυμητό ρεύμα ηρεμίας I Q. 95\n96 (ma) I OUT,p I OUT,n I Q =50uA V DIFF (mv) Σχήμα Ρεύματα της βαθμίδας εξόδου με επιλογή ρεύματος ηρεμίας I Q = 50uA. Το σχήμα 6.26 απεικονίζει το ρεύμα της εξόδου για διαφορετικά ρεύματα ηρεμίας αποδεικνύοντας την ανάγκη αύξησής του για την ελαχιστοποίηση της παραμόρφωσης στην περιοχή μετάβασης και ταχύτερη εναλλαγή στη λειτουργία των δύο τρανζίστορ της εξόδου. 1.5 I OUT (ma) 1 200uA 100uA 50uA I Q V DIFF Σχήμα Ρεύματα εξόδου για διαφορετικές τιμές του ρεύματος ηρεμίας. 96\n97 (mv) 600 V IN V OUT Time (μs) (mv) 600 V IN V OUT Time (μs) (mv) 600 V IN V OUT Time (μs) Σχήμα Τάση εξόδου για τετραγωνικό παλμό εισόδου για διαφορετικές τιμές του ρεύματος ηρεμίας. Το φορτίο της εξόδου έχει επιλεχθεί ίσο με 10pF. 97\n98 Τέλος, εξετάζεται η ικανότητα οδήγησης ενός σχετικά μεγάλου φορτίου χωρητικότητας 10pF με τετραγωνικό παλμό πλάτους 150mV. Οι αποκρίσεις απεικονίζονται στο σχήμα 6.28 για τιμές ρεύματος ηρεμίας, 100μΑ, 200μΑ και 400μΑ, ενώ τα σημαντικότερα μεγέθη για αυτές τις τρείς περιπτώσεις, συνοψίζονται στον πίνακα 6.4. Γίνεται αντιληπτό ότι με το μικρότερο ρεύμα ηρεμίας δεν είναι δυνατή η οδήγηση του φορτίου αφού υπάρχει μεγάλη καθυστέρηση και πολύ μεγάλη κυμάτωση στην εναλλαγή κατάσταση. Από τις δύο τελευταίες περιπτώσεις προκύπτει ότι η επιλογή ενός ρεύματος ηρεμίας ίσο με 200μΑ είναι ιδανικότερη για το συγκεκριμένο φορτίο αφού παρουσιάζεται αρκετά γρήγορη εναλλαγή με μικρή κυμάτωση και κυρίως πολύ μικρότερη κατανάλωση από αυτήν που προκύπτει για I Q = 400μΑ. Slew Rate Up Slew Rate Down Quiescent Power Dissipation 100μA 11.5 V/μs 15 V/μs 1.4 mw I Q 200μA 11.3 V/μs 21.6 V/μs 2.2 mw 400μA 10.2 V/μs 20.1 V/μs 4.1 mw Πίνακας 6.4. Χαρακτηριστικά οδήγησης πυκνωτή 10pF για διαφορετικά ρεύματα ηρεμίας. Από τις τελευταίες εξομοιώσεις γίνεται αντιληπτή η σημαντικότητα της ρύθμισης του ρεύματος ηρεμίας και το κατά πόσο επηρεάζει τη οδήγηση φορτίων. Προφανώς, απαιτείται μεγαλύτερη κατανάλωση ισχύος για την γρήγορη οδήγηση μεγάλων φορτίων αλλά για μικρότερα φορτία υπάρχει δυνατότητα εξοικονόμησης ενέργειας. 6.5 Αναφορές  J. Lv, Y. Zhou, D.L hang, Y.D Jiang, A low noise compact AB buffer amplifier with accurate quiescent current control, Analog Integrated Circuits and Signal Processing, 24 March  K.-J. de Langen, J.H. Huijsing, Compact Low-Voltage and High-Speed CMOS, BiCMOS and Bipolar Operational Amplifiers. Boston: Kluwer Academic Publishers,  F. Ypu, S.H.K. Embabi and E. Sanchez-Sinencio, Low-Voltage Class AB Buffers with Quiescent Control, IEEE J. Solid-State Circuits, vol. 33, no. 6, pp , June\n99  A. Torralba, R. G. Carvajal, J. Ramirez-Angulo, J. Tombs, F. Munoz and J.A. Galan, Class AB Output Stages for Low Voltage CMOS Opamps with Accurate Quiescent Current Control by Means of dynamic Biasing, Analog Integrated Circuits and Signal Processing, 36, 69-77,  J. Ramirez-Angulo, A.J. Lopez-Martin, R.G. Carvajal, A. Torralba and M. Jimenez, Simple class-ab voltage follower with slew rate and bandwidth enhancement and no extra static power or supply requirements. Electronics Letters, 6 th July 2006, Vol.42, No\n101 7 Φυσική σχεδίαση Το τελευταίο κεφάλαιο παρουσιάζει την φυσική σχεδίαση του κυκλώματος του συνολικού ενισχυτή. Η σχεδίαση του κυκλώματος σε επίπεδο πυριτίου, πραγματοποιήθηκε με την βοήθεια του toolkit Virtuoso στο πρόγραμμα CAD της Cadence σε τεχνολογία tsmc 0.18μm. Για την ελαχιστοποίηση των mismatch και των ασυμμετριών, έγινε χρήση τεχνικών σχεδίασης όπως σπάσιμο των τρανζίστορ σε πολλά επί μέρους και ανάμιξη αυτών, εφαρμογή συμμετρία ως προς κάθετο άξονα και εφαρμογή συμμετρίας ωε προς κεντρικό σημείο. Σχήμα 7.1. Layout κυκλώματος πόλωσης του συνολικού κυκλώματος. 101\n102 Σχήμα 7.2. Layout κυκλώματος ICM Shaper. Σχήμα 7.3. Layout κυκλώματος Replica βαθμίδας εισόδου. Σχήμα 7.4. Layout κύριου κυκλώματος που περιλαμβάνει την βαθμίδα εισόδου, την ενδιάμεση βαθμίδα και την βαθμίδα εξόδου. 102\n103 Σχήμα 7.5. Layout κυκλώματος Replica βαθμίδας εξόδου. Σχήμα 7.6. Layout όλων των συνδεδεμένων κυκλωμάτων χωρίς τους πυκνωτές αντιστάθμισης. 103\n104 Σχήμα 7.7. Layout συνολικού κυκλώματος. 104