Οικονομία, Περιβάλλον και Βιώσιμη Ανάπτυξη: Βασικές έννοιες της επιστήμης των οικονομικών του περιβάλλοντος (Κείμενο δημόσιας διάλεξης)\nΟικονομία, Περιβάλλον και Βιώσιμη Ανάπτυξη:\nΒασικές έννοιες της επιστήμης των οικονομικών του περιβάλλοντος\n(Κείμενο δημόσιας διάλεξης)\nΠαγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος 2002\nΜεσογείων 14-18, Αθήνα\n2. Οι πρωτεργάτες της επιστήμης των Οικονομικών του Περιβάλλοντος. 2\n3. Το εννοιολογικό πλαίσιο της Βιώσιμης Ανάπτυξης. 3\n4. Η ιδεολογική ταυτότητα της ΒΑ.. 6\n5. Οικονομικές έννοιες της Βιώσιμης ανάπτυξης (εστίαση σε ρύπανση, ενέργεια). 11\n5. Μέθοδοι νομισματικής αποτίμησης. 15\n6. Η αποτυχία της ελεύθερης αγοράς και της κρατικής παρέμβασης (market and government failure). 19\n7. Ενδεικτικά παραδείγματα (Case studies). 21\n7A) Ενδεικτικό παράδειγμα Α: Πληρώνει πραγματικά ο ρυπαίνων; Πράσινοι φόροι, ποιος πληρώνει και γιατί 21\n7B) Ενδεικτικό παράδειγμα Β: Κοινή Αγροτική Πολιτική και Περιβάλλον ή πως φθάσαμε στις τρελές αγελάδες. 23\nΛΕΞΙΚΟ ΑΓΛΛΟ-ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ.. 27\nΤο παρακάτω κείμενο αποτελεί το περιεχόμενο σχετικής διάλεξης η οποία δόθηκε από τον ομιλητή και φιλοξενούμενο του ΙΑΚΚ/ΕΚΚΕ την ημέρα της Παγκόσμιας Ημέρας Περιβάλλοντος 2002. H διάλεξη είχε στόχο την παρουσίαση των αρχών της επιστήμης που είναι γνωστή ως ‘Οικονομική του Περιβάλλοντος’ κάτω από το πρίσμα της έννοιας της Βιώσιμης ή Αειφόρου Ανάπτυξης (ΒΑ). Γίνεται αναφορά στην έννοια της Αειφόρου Ανάπτυξης, στην εννοιολογική της διάσταση, στις ιδεολογικές αποχρώσεις της, στον ρόλο της Επιστήμης των Οικονομικών του Περιβάλλοντος στην επιδίωξη της και στα προβλήματα που συνδέονται με την εφαρμογή της.\nΗ επιστήμη των Οικονομικών του Περιβάλλοντος αναδύθηκε την δεκαετία του 1960 στην Δύση ως έκφραση της παράλληλα αναδυόμενης ‘πράσινης σκέψης’ και του περιβαλλοντικού κινήματος που προέκυψε. Σε αυτήν την περίοδο εξάλλου οφείλουμε την υιοθέτηση και διάδοση του όρου Environmentalism (Περιβαλλοντολογία) (Ο’ Riordan, 1983). Δεν θα πρέπει βέβαια να ξεχνάμε πως τα Οικονομικά του Περιβάλλοντος είναι ένας κλάδος της επιστήμης της Οικονομίας της οποίας η ανάπτυξη χρονολογείται από τον 19ο αιώνα.\n2. Οι πρωτεργάτες της επιστήμης των Οικονομικών του Περιβάλλοντος\nΗ επιστήμη των Οικονομικών του Περιβάλλοντος βλέπει την Οικονομία ως ανοικτό σύστημα. Για να λειτουργήσει δηλαδή χρειάζεται εξόρυξη πόρων από το περιβάλλον (καύσιμα και πρώτες ύλες), την επεξεργασία τους (για την μετατροπή τους σε καταναλωτικά προϊόντα ή την προσφορά υπηρεσιών) και την διάθεση των αποβλήτων αυτών των διεργασιών πίσω στο περιβάλλον. Πρόκειται για την ιδέα πίσω από τον όρο ‘ισορροπία των υλικών’ (materials balance) την άποψη δηλαδή πως όσο περισσότερη είναι η εξαγωγή πόρων από το περιβάλλον τόσο μεγαλύτερη θα είναι η απόρριψη τους πίσω σε αυτό, με κίνδυνο να σπρώξουμε στα όρια την δυνατότητα αυτοκαθαρισμού της φύσης με δυσάρεστες συνέπειες στους ανθρώπους, χλωρίδα και πανίδα (Kneese et al, 1970). Έτσι ερχόμαστε στην έννοια των Οικολογικών ορίων (ecological limits) στην οικονομική δραστηριότητα, όρια τα οποία καθορίζονται από την αντοχή του φυσικού περιβάλλοντος (Meadows et al, 1972). Η έννοια των οικολογικών ορίων στηρίχθηκε στην δουλειά των Malthus (1798), Ricardo (1817), Marx (1867). Ο Malthus μίλησε για ‘απόλυτα όρια’ (absolute limits) και την δημιουργία μιας ‘στατικής μορφής οικονομικής ανάπτυξης’ (stationary state, steady-state economy) καθώς η αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού και η συνεπακόλουθη οικονομική ανάπτυξη θα υπερσκέλιζε την δυνατότητα παραγωγής φυσικών πόρων και αφομοίωσης αποβλήτων. Ο Ricardo υιοθέτησε μια πιο αισιόδοξή άποψη σύμφωνα με την οποία η πραγματική απειλή για την Οικονομία είναι τα ‘σχετικά όρια’ (relative limits). Υποστήριξε πως η σπανιότητα/έλλειψη φυσικών πόρων εξαρτάται από τα αυξανόμενα κόστη άντλησης τους. Καθώς η εξάντληση των πιο οικονομικά εκμεταλλεύσιμων πόρων θα γίνεται αισθητή, η προσοχή θα στραφεί στην χρήση των πόρων, η άντληση / εκμετάλλευση των οποίων δεν θεωρούνταν οικονομική. Το αποτέλεσμα θα είναι η αύξηση του κόστους άντλησης / εκμετάλλευσης (αλλά και του περιβαλλοντικού κόστους αποφυγής της ρύπανσης/διατάραξης) και έτσι περιορισμός της οικονομικής δραστηριότητας που στηρίζεται σε αυτούς τους πόρους. Ο Marx τον 19ο αιώνα, υποστήριξε ότι η ανάπτυξη περιορίζεται από κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες μέσα στην εθνική οικονομία και κοινωνία, αναπτύσσοντας έτσι την έννοια των κοινωνικών ορίων (social limits). Την δεκαετία του 70, η έννοια των ‘κοινωνικών ορίων προεκτάθηκε για να συμπεριλάβει ηθικούς παράγοντες όπως τα δικαιώματα των μελλοντικών γενεών για χρήση των φυσικών πόρων, άποψη η οποία ενσαρκώνεται στον ορισμό της Βιώσιμης Ανάπτυξης που αναπτύσσεται παρακάτω.\n3. Το εννοιολογικό πλαίσιο της Βιώσιμης Ανάπτυξης\nΤην ίδια δεκαετία (1970) παρατηρήθηκε μια αλλαγή στην νοοτροπία του δυτικού κόσμου. Σε διάφορες στατιστικές οι άνθρωποι δήλωναν μη ικανοποιημένοι από την ποιότητα ζωής παρότι οι ρυθμοί ανάπτυξης αυξάνονταν ραγδαία. Αυτό έστρεψε την προσοχή στην επανεξέταση των δεικτών ανάπτυξης (παραδοσιακά κατά κεφαλή ΑΕΠ) και την προσπάθεια για εξεύρεση δεικτών που να περιλαμβάνουν μη μετρήσιμες ποσοτικά ανθρώπινες αξίες όπως το περιβάλλον και η ανεργία (OECD, 1991a; Pearce and Turner, 1991). Υπό το πρίσμα των παραπάνω δεν ήταν τυχαία η διατύπωση του όρου ‘Αειφόρος ή Βιώσιμη Ανάπτυξη’ από τον Gro Harlem Brundtland την πρώην πρωθυπουργό της Νορβηγίας το 1987. Ο όρος αυτός είχε χρησιμοποιηθεί από τους εισηγητές της αγρο-οικολογίας την δεκαετία του ‘70 (διαχείριση δασών) και προϋπήρχε του Brundtland. Όμως η αίγλη και η διάδοση του οφείλεται στην Έκθεση Brundtland (WCED, 1987) η οποία υποβλήθηκε το 1987 στην Παγκόσμια Επιτροπή για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη (WCED). Εκεί ο όρος περιγραφόταν ως η ανάπτυξη που επιτρέπει την ικανοποίηση των σημερινών αναγκών χωρίς να συμβιβάζονται οι ανάγκες των μελλοντικών γενεών για ανάπτυξη. Έκτοτε έχουν προταθεί αναρίθμητοι ορισμοί του όρου και έχει χυθεί πολύ μελάνι στην βιβλιογραφία. Προσωπικά προτιμώ τον ορισμό μιας Αιγύπτιας πολεοδόμου η οποία υποστήριξε πως η έννοια αφορά την ηθική υποχρέωση να παραδώσουμε στα παιδιά μας τον κόσμο όπως τον παραλάβαμε από τους γονείς μας. Η βιβλιογραφία σχετικά με την Βιώσιμη Ανάπτυξη είναι ανεξάντλητη αλλά γενικά συμφωνεί ως προς τα παρακάτω χαρακτηριστικά της:\nκάθετη θεώρηση χώρου: τοπικό, περιφερειακό, εθνικό, και διεθνές επίπεδο ανάπτυξης (think globally, act locally),\nοριζόντια θεώρηση χώρου: ισόρροπη ανάπτυξη των υπό ανάπτυξη χωρών -τρίτες χώρες (intra-generational equity, Pearce et al, 1990),\nχρόνος (μακροπρόθεσμοι στόχοι/διάρκεια και βραχυπρόθεσμη δράση, ισότητα ευκαιριών για ανάπτυξη ανάμεσα στης τωρινές γενιές και τις μελλοντικές (inter-generational equity, Page, 1982), σχετική είναι εδώ η έννοια της ‘απώλειες αξίας’ (discounting) και το πρόβλημα της τιμής του το οποίο θα πρέπει να ορισθεί στο μηδέν σύμφωνα με τις αρχές της ΒΑ)\nθεματολογία: 3 συστατικά της ΒΑ (Οι παρακάτω παράγοντες εξετάζονται ως προς το αντικείμενο κάθε φορά καθώς και οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους):\nΚοινωνία (Κοινωνική Δικαιοσύνη)\nΠεριβάλλον (Περιβαλλοντική Προστασία, Constanza and Daly, 1992)\nολοκλήρωση (integration) (κοίτα Πίνακα 4): η όσο το δυνατόν πλήρης ενσωμάτωση του περιβάλλοντος στην διαδικασία λήψης αποφάσεων και η εξέταση των αλληλεπιδράσεων μεταξύ των κοινωνικοοικονομικών και περιβαλλοντικών παραγόντων που υπεισέρχονται σε αυτήν (έννοια η οποία έχει υιοθετηθεί στο 5ο και 6ο Πρόγραμμα Δράσης για το Περιβάλλον και την Αειφόρο Ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης).\nΠίνακας 4: Η έννοια της ‘ολοκλήρωσης’ (integration)\nΑξίζει να σημειωθεί ότι η έννοια της ‘ολοκλήρωσης’ αποτελεί από μόνη της μια θεμελιώδη έννοια όμοια της ΒΑ αφού προϋποθέτει την ταυτόχρονη ενσωμάτωση των 3 παραπάνω παραγόντων στην διαδικασία λήψης αποφάσεων. Θεωρείται όμως πως διαδικαστικά βρίσκεται ένα στάδιο πριν την ΒΑ, είναι δηλαδή μία έννοια που ενσωματώνεται στην ΒΑ. Ένα παράδειγμα της διαφορετικότητας τους αφορά στην μεχρι τώρα διεθνή εμπειρία με τις Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ), τις ολοκληρωμένες ΜΠΕ και τις Βιώσιμες ΜΠΕ. Ποια είναι η διαφορά? Η κλασικές ΜΠΕ (σύμφωνα με την μέχρι τώρα εμπειρία) περιλαμβάνουν την εκπόνηση μελετών ξεχωριστά από την διαδικασία σχεδιασμού του έργου. Παρότι τα αποτελέσματα τους πρέπει να ληφθούν υπόψιν κατά την λήψη αποφάσεων, εντούτοις δεν παίρνουν μέρος παράλληλα με την διαδικασία σχεδιασμού όπως γίνεται με τις ολοκληρωμένες ΜΠΕ. Επιπρόσθετα η Βιώσιμη ΜΠΕ αφού έχει περάσει από την φάση της ολοκλήρωσης περιλαμβάνει τον ταυτόχρονο συνυπολογισμό των οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών επιπτώσεων του έργου και την αλληλεπίδραση μεταξύ τους, είτε κατά την διεξαγωγή της ΜΠΕ είτε κατά την διάρκεια της διαδικασίας σχεδιασμού (Zagorianakos E., 2001).\nΣτην συνέχεια ο όρος χρησιμοποιήθηκε από διεθνείς οργανισμούς. Αυτή η έννοια, παρότι απλή στην διατύπωσή της είναι δύσκολή στο να εφαρμοστεί καθώς ανάλογα με την υιοθετούμενη άποψη μπορεί ο τρόπος εφαρμογής να αλλάξει σημαντικά. Στον παρακάτω Πίνακα αποτυπώνονται οι αρχές της ΒΑ κατά την εφαρμογή της στον τουριστικό τομέα.\nΠίνακας 1: Αρχές της Βιώσιμης Ανάπτυξης και εφαρμογή τους στον τουριστικό τομέα (Τσάρτας in Βασενχόβεν et al, 1994)\nΥπάρχουν πολλές καταγεγραμμένες προσπάθειες τόσο για να οριστούν οι γενικές αρχές της ΒΑ όσο και για να εφαρμοστεί η έννοια στην πράξη. Σχετικά με τις προσπάθειες υιοθέτησης και εφαρμογής του, το 5ο Πρόγραμμα Δράσης για την ΒΑ της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσφέρει ένα ικανοποιητικό πλαίσιο αναφοράς για την εφαρμογή του όρου στην Ευρώπη.\n4. Η ιδεολογική ταυτότητα της ΒΑ\nΑναφέρθηκε παραπάνω πως η ΒΑ παίρνει το σχήμα της ιδεολογίας και πεποιθήσεων του ατόμου / φορέα που προσπαθεί να την εφαρμόσει. (Toman, 1992) Αυτό κατά την γνώμη του γράφοντα συμβαίνει επειδή η έννοια δεν είναι κάτι το καινούριο (ως σύλληψη) αλλά περιλαμβάνει (και αυτή είναι η γοητεία της και ο λόγος για την διάδοσή της) διάφορες πεποιθήσεις για περιβαλλοντική προστασία που έχουν διατυπωθεί στο παρελθόν. Θα ήταν λοιπόν χρήσιμο εάν ειδωθεί ως ένας γενικός όρος ‘ομπρέλα’ κάτω από τον οποίον μπορούν να βρουν έκφραση διάφορες πλευρές της Οικολογικής ιδεολογίας (κοίτα Πίνακα 2). Ας ρίξουμε όμως μια ματιά στις κυρίαρχες ιδεολογίες. Ίσως έτσι ο όρος γίνει περισσότερο κατανοητός.\nΔύο ιδεολογικά στρατόπεδα μπορούν να ξεχωρίσουν: το τεχνολογικό (technocentrism) και το οικοκεντρικό (ecocentrism) (κοίτα Πίνακα 2). Ένας ακραίος υποστηριχτής της τεχνολογικής σχολής θα επιθυμούσε για παράδειγμα να μην τεθούν περιορισμοί σε καταναλωτές ή στον τρόπο που λειτουργούν οι αγορές. Θα υποστήριζε την αδιατάρακτη λειτουργία της αγοράς (χωρίς παρεμβάσεις από το κράτος) και θα στήριζε την επιχειρηματολογία του σχετικά με την περιβαλλοντική προστασία στην δύναμη της τεχνολογίας για να ξεπεράσει τα ‘προβλήματα που δημιουργεί η ανάπτυξη’. Αυτή η θέση αντιστοιχεί στην ΄πολύ ήπια ή πολύ ασθενής αειφορία’.\nΠίνακας 2: Ιδεολογικές αποχρώσεις της Βιώσιμης ή Αειφόρου Ανάπτυξης\nΚατηγορίες Αειφορικής Ανάπτυξης 8\nΠολυ ασθενης Αειφορία\nΠολύ Ισχυρή Αειφορία\nΕκμετάλλευση πόρων, αύξηση ΑΕΠ\nΔιατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος και τεχνοκρατικές απόψεις\nΑκραίες θέσεις προστασία του περιβάλλοντος\nΑδιατάρακτη λειτουργία της ελεύθερης αγοράς – Αντι-Οικολογικές Απόψεις\n‘Πράσινη Οικονομία’ – Δημιουργία φιλο-περιβαλλοντικών αγορών οι οποίες στηρίζονται σε οικονομικά κίνητρα (ΟΚ)\nΒαθιά ‘Πράσινη Οικονομία’ – Σταθεροί ρυθμοί ανάπτυξης επιτυγχάνονται με την χρήση ΟΚ και περιορισμών\nΠού βαθιά ‘Πράσινη Οικονομία’ – Ισχυρός κρατικός παρεμβατισμός για την ελαχιστοποίηση των αρνητικών επιπτώσεων από την εξάντληση των πόρων\nΚυριότερος στόχος: αύξηση ΑΕΠ\nΤροποποίηση της οικονομικής ανάπτυξης (Τροποποίηση ΑΕΠ)\nΜηδενική Οικονομική και Πληθυσμιακή Ανάπτυξη\nΟικονομική και Πληθυσμιακή μείωση\nΥιοθέτηση της ‘αξιωματικής’ αντίληψης ότι η αδιατάρακτη λειτουργία της αγοράς σε συνδυασμό με την τεχνολογική πρόοδο θα εξασφαλίσουν απεριόριστες δυνατότητες αναπλήρωσης πόρων ώστε να αμβλύνουν τις επιπτώσεις από την υπεράντλησή τους\nΥποκατάσταση πόρων -Υπερισχύει ο κανόνας του ‘συνεχούς κεφαλαίου’ επομένως αλλαγές οικονομίας κλίμακας είναι αναγκαίες\nΥποκατάσταση πόρων – Συστημική θεώρηση – Ισορροπία όλου του οικοσυστήματος – Θεωρία της Γαίας\nΜείωση αναπτυξιακής δραστηριότητας – για μερικούς η Γαία έχει προσωποποιηθεί (το ανθρώπινο γένος είναι ηθικά δεσμευμένο απέναντί της)\nΕνίσχυση της ανθρωποκεντρικής παραδοσιακής λογικής: υπεράσπιση δικαιωμάτων και ενδιαφερόντων του μεμονωμένου ατόμου – αναγνώριση της λειτουργικής αξίας της φύσης αλλά από την πλευρά του ανθρώπου\nΕπέκταση των ηθικών δεσμεύσεων να συμπεριλάβει ‘την φροντίδα για τους συνανθρώπους μας’ – κοινωνική δικαιοσύνη για τωρινές και μελλοντικές γενιές (inter, intra generational equity), λειτουργική αξία της φύσης\nΠαραπέρα επέκταση των ηθικών δεσμεύσεων ώστε τα δικαιώματα του συνόλου να θεωρούνται πιο σημαντικά από αυτά του ατόμου – πρωταρχική αξία δίδεται στα οικοσυστήματα και δευτερογενής αξία στις λειτουργίες και υπηρεσίες τους\nΑποδοχή κανόνων ‘βιοηθικής’ (ηθικά δικαιώματα εφαρμόζονται σε όλα τα μη-ανθρώπινα είδη ακόμα και σε αβιοτικά μέρη του περιβάλλοντος – εσωτερική αξία της φύσης (έχει αξία από μόνη της ανεξάρτητα από την ανθρώπινες παραδοχές)\nΜια λιγότερο ακραία άποψη του ίδιου ιδεολογικού στρατοπέδου υποστηρίζει πως η ελεύθερη αγορά μπορεί να λειτουργήσει θετικά σε σχέση με το περιβάλλον με την προϋπόθεση ότι ο μεμονωμένος πολίτης σκέπτεται και δρα με ‘πράσινο’ τρόπο. Έτσι σε αυτήν την κοινωνία των πράσινων πολιτών, η αποκατάσταση φυσικών πόρων αλλά και η θέσπιση ορισμένων ορίων στην εκμετάλλευση πόρων ‘κρίσιμου φυσικού κεφαλαίου’ (critical natural capital) όπως το πετρέλαιο, είναι σημαντικά. Επίσης άλλοι φυσικοί πόροι μπορεί να προτιμηθούν προς χρήση εξαιτίας της δυνατότητάς τους για υποκατάσταση. Αυτό μπορεί να γίνει με την υποκατάστασή τους είτε από άλλους φυσικούς πόρους (π.χ. πετρέλαιο από φυσικό αέριο, βενζίνη από καύσιμο υδρογόνου και τεχνολογία κελιών καυσίμου) είτε από ανθρωπογενείς (ανθρώπινες ικανότητες, γνώση, εφευρετικότητα) και αναπτυξιακούς πόρους (μηχανήματα). Αυτός ο νόμος του ‘συνεχούς κεφαλαίου’ (constant capital) το οποίο μετασχηματίζεται ανάλογα με τις ανθρώπινες ανάγκες από φυσικό (natural capital) σε ανθρωπογενές κεφάλαιο (human and man-made capital) αποτελεί συστατικό στοιχείο αυτού που ονομάζεται Αειφόρος Οικονομική Ανάπτυξη’ (Sustainable Economic Development) και αντιστοιχεί στην ‘ήπια ή ασθενης αειφορία’.\nΈνα παράδειγμα της παραπάνω ιδεολογίας αποτελεί το γεγονός πως παρότι η τεχνολογία των κελιών καυσίμου στα αυτοκίνητα είναι ώριμη και οικονομικά επικερδής, η ελάχιστη έρευνα που έχει επενδυθεί από τις αυτοκινητοβιομηχανίες θα επιτρέψει μόλις το 2010 την εμπορική κυκλοφορία του πρώτου ηλεκτρικού αυτοκινήτου που θα κινείται με καύσιμο το υδρογόνο και θα έχει μηδενικούς ρύπους (από την εξάτμιση θα βγαίνει καθαρό νερό). Το λόμπι της παραγωγής πετρελαίου και κατασκευής αυτοκινήτων επιθυμεί την χρησιμοποίηση των ήδη υπαρχόντων αποθεμάτων πετρελαίου πριν επενδύσει σε άλλες ενεργειακές τεχνολογίες με περισσότερα πλεονεκτήματα για τον καταναλωτή και το περιβάλλον.\nΈνα άλλο παράδειγμα της τεχνολογικής σχολής είναι αυτό της βιοτεχνολογίας, οι υποστηριχτές της οποίας ευαγγελίζονται την επίλυση των προβλημάτων πείνας του 3ου κόσμου (ότι δηλαδή δεν κατάφερε η εκτεταμένη χρήση των φυτοφαρμάκων των προηγούμενων δεκαετιών), καθώς και των περιβαλλοντικών προβλημάτων αφού θα χρειαστεί λιγότερη γη για την καλλιέργεια των τροφών που θα καταναλώνει ο άνθρωπος. Το παραπάνω ιδεολογικό σχήμα παρόλα αυτά δεν λαμβάνει υπ’ όψιν τις πιθανές μακροχρόνιες μη-αντιστρεπτές αρνητικές επιπτώσεις στον άνθρωπο και τα οικοσυστήματα.\nΑπό την άλλη πλευρά, η ‘ισχυρή αειφορία’ αντιπροσωπεύεται από την οίκο-κεντρική άποψη που υποστηρίζει την ιδέα της ‘βαθιάς πράσινης οικονομίας’ (deep green economy). Οι υποστηριχτές της υιοθετούν την άποψη πως τα τρέχοντα επίπεδα ανάπτυξης δεν θα πρέπει ούτε να αυξηθούν ούτε να μειωθούν. Η νοοτροπία των ορίων στην ανάπτυξη υπερισχύει και επιτάσσει μηδενική οικονομική ανάπτυξη (zero economic development) και μηδενική αύξηση πληθυσμού (zero population growth) με απώτερο σκοπό την εγκαθίδρυση μιας ‘σταθερής κατάστασης στην οικονομία’ (steady state economy, Daly, 1977).\nΤέλος φθάνουμε στο άλλο άκρο της έννοιας της ΒΑ με την εξέταση της ιδεολογίας για την ‘βαθιά οικολογία’ (deep ecology) που αντιστοιχεί στην ‘πολυ ισχυρή αειφορία’. Σε αυτήν την τάξη πραγμάτων, ο στόχος είναι η ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων στο περιβάλλον στην πηγή αλλά και στους αποδέκτες (minimum resource-take systems). Αυτό θα επιτευχθεί με την μείωση της οικονομικής δραστηριότητας, μείωση κατά κεφαλή ΑΕΠ και πληθυσμιακή μείωση. Αυτή η ιδεολογία συνοδεύεται επίσης από την υιοθέτηση ‘ηθικών κανόνων’ η γνωστή ως ‘βιοηθική’. Οι κανόνες βιοηθικής σχετίζονται με τις έννοιες τις κοινωνικής δικαιοσύνης για ισότητα ευκαιριών όσον αφορά την ανάπτυξη σε σημερινές γενιές (όπως μεταξύ τρίτων χωρών και ανεπτυγμένων χωρών η ανάμεσα σε ασθενέστερους και δυνατότερους οικονομικά πολίτες μιας χώρας) και μελλοντικές γενιές (ισότητα ευκαιριών ανάπτυξης ανάμεσα σε τωρινές και μελλοντικές γενιές). Στην ουσία πρόκειται για μια ηθική δέσμευση γιατί αναγνωρίζει την ‘λειτουργική αξία’ (instrumental value) των φυσικών πόρων και την χρήση τους για την κάλυψη των αναγκών άλλων ανθρώπων. Με άλλα λόγια αυτή η θεώρηση της δυνατής Αειφορίας μας προτρέπει να λειτουργούμε λιγότερο ως ‘τυπικοί καταναλωτές’ και περισσότερο ως κοινωνικά υπεύθυνοι πολίτες.\nΟι υποστηριχτές της πολυ ισχυρής αειφορίας προχωρούν ένα βήμα παρακάτω και αναγνωρίζουν τα δικαιώματα των μη ανθρώπινων πόρων θεωρώντας πως η υπόλοιπη ζωή στον πλανήτη έχει ‘εσωτερική αξία’ (intrinsic value). Έτσι έχουμε την ιδέα των δικαιωμάτων των ζώων, της διατήρησης των οικοσυστημάτων και - τελικά με την ‘θεωρία της Γαίας’ (Gaian theory) - ολόκληρου του πλανήτη Γη (Boulding, 1966, Lovelock, 1988, Watson, 1991, Wallace and Norton, 1992). Η θεωρία της Γαίας έχει ιδιαίτερη σημασία γιατί δείχνει την συσχέτιση της συστημικής θεώρησης της Οικολογίας με την έννοια της ΒΑ. Οι υποστηριχτές αυτής της θέσης οι οποίοι μπορούν να ταξινομηθούν στην κατηγορία των οπαδών της πολυ ισχυρής αειφορίας ή ‘βαθιάς Οικολογίας’ θεωρούν την επιβίωση κάθε ζωής στον πλανήτη και το παγκόσμιο περιβάλλον ως δύο πλευρές του ίδιου νομίσματος. Η Γη, υποστηρίζουν μπορεί να ειδωθεί ως ένα σύστημα με ένα δίκτυο λειτουργιών (ένα Οικοσύστημα) το οποίο έχει την δυνατότητα να ‘επιδιορθώνει’ τον εαυτό του και να αυτορυθμίζει την λειτουργία του. Το όλο σύστημα θα μπορούσε να παρουσιαστεί με ένα αυτορυθμιζόμενο κλιματιστικό μηχανισμό το οποίο το έχουμε ρυθμίσει σε μια μέση θερμοκρασία (π.χ. 210C). Εάν ανοίξουμε τα παράθυρα και είναι χειμώνας, το κλιματιστικό θα δώσει θερμότητα στο χώρο ενώ σε μια ζεστή καλοκαιρινή μέρα με κλειστά τα παράθυρα το κλιματιστικό θα δροσίσει το χώρο μειώνοντας την θερμοκρασία. Το σύστημα Γη λοιπόν θα μπορούσε να βρεθεί εκτός ισορροπίας λόγω ανθρώπινης παρέμβασης και παρόλα αυτά να θεραπεύσει τον εαυτό της. Αυτή όμως η δυνατότητα αυτορύθμισης του παγκόσμιου περιβάλλοντος αφορά μόνο το σύστημα Γη και όχι την επιβίωση κάθε συγκεκριμένου είδους, ούτε φυσικά του ανθρώπινου. Οι οπαδοί της βαθιάς Οικολογίας υποστηρίζουν πως κάθε απόφασή μας η οποία ενδέχεται αν έχει επιπτώσεις στο περιβάλλον, θα πρέπει να διέπεται από μια συστημική/συνολική/ολοκληρωμένη ματιά των πραγμάτων αφού από τις πολύ μικρές και καθημερινές ενέργειες όλων μας δημιουργείται μια κατάσταση Γήινης ανισορροπίας από την οποία το ανθρώπινο είδος μπορεί να βγει χαμένο.\nΣτην πραγματικότητα τα ιδεολογικά στρατόπεδα της Βιώσιμης Ανάπτυξης που περιγράφηκαν παραπάνω αλληλεπικαλύπτονται καθώς διάφορες αποχρώσεις της ενυπάρχουν σε κάθε άνθρωπο ανάλογα με την κατάσταση που εξετάζεται κάθε φορά.\nΘα σταματήσω εδώ την αναφορά μου στην ιδεολογία της ΒΑ η οποία προσέφερε ελπίζω μια γεύση των διαφορετικών απόψεων σχετικά με τον τρόπο που αντιλαμβάνονται οι άνθρωποι αυτόν τον τόσο ασαφή όρο.\nΘα ήταν πιστεύω ενδιαφέρον να ρίχναμε μια σύντομη ματιά στο πως να βαδίσουμε προς την Αειφορία χρησιμοποιώντας όρους οικονομικούς (Opschoor and Turner, 1993; OECD, 1991b). Ας πούμε δυο λόγια λοιπόν για τα οικονομικά εργαλεία τα οποία τα δανειστήκαμε από τον επιστημονικό κλάδο των Οικονομικών του Περιβάλλοντος και έχουν άμεση σχέση με την εφαρμογή της έννοιας στην χάραξή πολιτικής (διεθνών και εθνικών οργανισμών όπως ΕΕ, Συνθήκη Κιότο, εθνικές περιβαλλοντικές πολιτικές όπως δακτύλιος, φορολογία αυτοκινήτων πολλών ίππων), την σύνταξη σχεδίων και επιχειρησιακών προγραμμάτων, καθώς και τις φάσεις προγραμματισμού και οργάνωσης μεμονωμένων επιχειρήσεων και οργανισμών (EMAS, Tradable Permits-Εμπορεύσιμες Άδειες Εκπομπών, Hahn and Hester, 1989; Stavins, 1988).\n5. Οικονομικές έννοιες της Βιώσιμης ανάπτυξης (εστίαση σε ρύπανση, ενέργεια)\nΈνα ζήτημα που σχετίζεται άμεσα με την ενσωμάτωση του περιβάλλοντος στην διαδικασία λήψης αποφάσεων, είναι το ‘εξωτερικό κόστος’ (external costs) της ρύπανσης ή το ‘κοινωνικό κόστος’ (social cost) της οικονομικής δραστηριότητας (Coase, 1960).\nΗ Οικονομία είναι ένα ανοικτό σύστημα του οποίου οι κύριες δραστηριότητες περιλαμβάνουν την εξόρυξη φυσικών πόρων, την επεξεργασία τους και την παραγωγή προϊόντων/υπηρεσιών, καθώς και την ενσωμάτωση της παραγωγής απόβλήτων όλων αυτών των διαδικασιών τα οποία με τους διάφορους φυσικούς κύκλους βρίσκουν το δρόμο της επιστροφής τους πίσω στην φύση. Η υπερβολική διάθεση αποβλήτων όμως δημιουργεί μόλυνση (βιολογικές και άλλες αλλαγές στο περιβάλλον) και ρύπανση (αρνητικές επιπτώσεις στον ανθρώπινο οργανισμό, στην χλωρίδα και πανίδα). Αυτός είναι ο Οικολογικός ορισμός της ρύπανσης. Στην γλώσσα των Οικονομολόγων, ή ρύπανση είναι ένας συνδυασμός των φυσικών επιπτώσεων της ρύπανσης και των ανθρώπινων αντιδράσεων/πεποιθήσεων για αυτές τις επιπτώσεις. Ήταν πρώτος ο Pigou (1920) που μίλησε για το εξωτερικό κόστος των εκπομπών ρύπων είτε αυτοί διοχετεύονται στον ατμοσφαιρικό αέρα, το νερό ή το έδαφος. Ήταν αυτός που διαχώρισε το προσωπικό κόστος της παραγωγής (δηλαδή το κόστος για τις πρώτες ύλες και τα εργατικά/ανθρώπινο δυναμικό μιας επιχείρησης) και κατανάλωσης, από το κοινωνικό κόστος της παραγωγής και κατανάλωσης το οποίο το επωμίζεται η κοινωνία ως σύνολο. Υποστήριξε πως στην τιμή ενός προϊόντος για παράδειγμα, δεν συμπεριλαμβάνεται το οικονομικό κόστος από την ρύπανση το οποίο δεν το επωμίζεται αυτός που ρυπαίνει για να κατασκευάσει το συγκεκριμένο αγαθό, αλλά η κοινωνία ως σύνολο μέσα από τα έξοδα νοσηλείας για παράδειγμα λόγω αυξημένης συγκέντρωσης ατμοσφαιρικών ρύπων και το συνεπακόλουθο χάσιμο εργατοωρών από την μείωση του παραγωγικού έργου των εργαζομένων, τα έξοδα καθαρισμού δημόσιων κτιρίων και αγαλμάτων λόγω της όξινης εναπόθεσης (όξινη βροχή), τους θανάτους και καρκίνους του δέρματος από την μείωση της τρύπας του στρατοσφαιρικού όζοντος, την μείωση της παραγωγικής ικανότητας της γης λόγω της αλόγιστης χρήσης φυτοφαρμάκων, το χάσιμο της οικονομικής αξίας μιας όμορφης αισθητικά φυσικής περιοχής λόγω κατασκευής υποδομών κ.α.\nΟ Pigou λοιπόν υποστήριξε πως οι παραπάνω δραστηριότητες πρέπει να αξιολογούνται με όρους οικονομικούς και να ενσωματώνονται στην οικονομία τις αγοράς. Αυτήν την ιδέα έχουν ενστερνιστεί η Agenda 2000 και το 5ο Πρόγραμμα Δράσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (CEC, 1992) όταν αναφέρονται στην ενσωμάτωση του περιβάλλοντος στην διαδικασία λήψης αποφάσεων των κρατών μελών εφαρμόζοντας την αρχή ‘ο Ρυπαίνων Πληρώνει’. Αυτή η αρχή μπορεί να εφαρμοστεί σε κάθε επιστημονικό πεδίο αλλά σε καθαρά οικονομικούς όρους σημαίνει πως το κοινωνικό κόστος της παραγωγής ή κατανάλωσης αποτελείται από το προσωπικό κόστος (κόστος παραγωγής) συν το εξωτερικό κόστος από τις κοινωνικές επιπτώσεις της χρήσης περιβαλλοντικών πόρων (που το πληρώνει ο ρυπαίνων και ο καταναλωτής όπως θα δούμε στο ενδεικτικό παράδειγμα παρακάτω – κοίτα ενότητα 7). Το πρόβλημα στην πραγματική ζωή, είναι πως η θεσμοθέτηση πολιτικών που θα στοχεύουν στην μηδενική μόλυνση είναι αυτή την στιγμή αδύνατη στην πράξη για τους εξής λόγους (Pezzey, 1988):\nΠρώτον, η ίδια η φύση έχει την δυνατότητα να απορροφά κάποια απόβλητα,\nΔεύτερον, επειδή το κόστος του ελέγχου της ρύπανσης τέτοιος κλίμακας είναι υπέρογκο, και\nΤρίτον επειδή η υπάρχουσα έρευνα και πληροφορία που θα κληθεί να στηρίξει μια τέτοια πολιτική είναι τις περισσότερες φορές μη ικανοποιητικής αξιοπιστίας. Αυτό οφείλεται τόσο στην φύση των επιπτώσεων (για παράδειγμα μακροχρόνιες εκθέσεις σε πολύ μικρές δόσεις είναι δύσκολο να ανιχνευθούν αλλά και συνεργιστικές επιδράσεις πολλών αερίων που από μόνες τους έχουν διαφορετικές επιπτώσεις), όσο και σε πολιτικούς λόγους (π.χ. απροθυμία αυτοκινητοβιομηχανίας να επενδύσει σε έρευνα για την τεχνολογία Υδρογόνου).\nΈνα άλλο ζήτημα που σχετίζεται άμεσα με την οικονομική της Βιώσιμης Ανάπτυξης είναι η χρήση των ανανεώσιμων και μη πηγών ενέργειας. Οι μη ανανεώσιμοι φυσικοί πόροι περιλαμβάνουν τα ορυκτά καύσιμα, τους τόπους αλιείας, τα δάση, την γεωργική γη και το έδαφος γενικότερα. Ο όρος μή ανανεώσιμοι, δηλώνει ότι αυτοί οι πόροι είναι ποσοτικά περιορισμένοι και πως η χρήση τους τώρα, τους καθιστά μή χρησιμοποιήσιμους στο μέλλον (π.χ. από μελλοντικές γενιές, έτσι σύμφωνα με τον ορισμό της ΒΑ η μέχρι εξάντλησης χρήση τους είναι μή αειφορική). Η εξόρυξη και εκμετάλλευση των μη ανανεώσιμων φυσικών πόρων εξαρτάται από παράγοντες όπως:\nΗ ύπαρξη υποκατάστατων φυσικών πόρων όπως η χρήση φυσικού αέριου έναντι του πετρελαίου. Η κατάσταση που έχει δημιουργηθεί με τις κρίσεις πετρελαίου οδήγησαν πολλές ευρωπαϊκές χώρες (συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας) στην όλο και αυξανόμενη χρήση φυσικού αερίου αντικαθιστώντας μερικώς το πετρέλαιο. Ας σημειωθεί πως το 60% των ενεργειακών αναγκών της Ελλάδας καλύπτεται σήμερα από την χρήση πετρελαίου. Η εισαγωγή 4 δις. m3/έτος φυσικού αερίου από την Ρωσία και την Αλγερία, το μεγαλύτερου μεταπολεμικά ενεργειακού έργο στην Ελλάδα, θα αλλάξει αυτήν την κατάσταση και αναμένεται να οδηγήσει μακροπρόθεσμα σε μεγάλα οφέλη πολλούς τομείς της Εθνικής Οικονομίας (Γεντεκάκης, 1999). Τα πλεονεκτήμάτα του φυσικού αερίου έναντι του πετρελαίου είναι τα εξής:\nΕίναι φθηνότερο γιατί υπάρχει σε μεγαλύτερα αποθέματα,\nΕίναι πιο αποδοτικό από το πετρέλαιο,\nη καύση του εκπέμπει λιγότερους ρύπους,\nμπορεί να χρησιμοποιηθεί στην παραγωγή Υδρογόνου και την συνεπακόλουθη παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας μέσω των κελιών καυσίμου (χρήση στα αυτοκίνητα και βιομηχανία),\nείναι τεχνολογικά ώριμο δηλαδή υπάρχουν συστήματα τροφοδότησης πόλεων και αυτοκίνητα που κινούνται με φυσικό αέριο (όπως τα λεωφορεία του Ολυμπιακού Χωριού και τα αστικά λεωφορεία της ΕΘΕΛ)\nτα επιτόκια που επικρατούν στην αγορά (αύξησή τους ισοδυναμεί με αύξηση των ρυθμών άντλησης αποθεμάτων). Έτσι ένας ιδιοκτήτης κοιτασμάτων θα αποφασίσει να αυξήσει τον ρυθμό άντλησης εάν τα επιτόκια των χρηματιστηριακών επενδύσεων είναι υψηλά, να επενδύσει τα οφέλη από την εξόρυξη και να αποκομίσει μεγαλύτερο κέρδος.\nτις καινούργιες τεχνολογίες εξόρυξης που θα επιτρέψουν φθηνότερους οικονομικά τρόπους εξόρυξης,\nτην επάρκεια των αποθεμάτων (40 χρόνια για το πετρέλαιο και 70 χρόνια για το φυσικό αέριο). Η σχολή της (νέο)κλασσικής οικονομίας υποστηρίζει πως οι δυνάμεις της αγοράς είναι ικανές να επιτρέψουν την εκταμίευση όλων των πόρων πετρελαίου για παράδειγμα καθώς οι τιμές θα ανεβαίνουν ενώ οι ποσότητες στα γνωστά και οικονομικώς εμπορεύσιμα αποθέματα θα μειώνονται. Η ζήτηση για πετρέλαιο είναι ως γνωστόν ανελαστική δηλαδή υπάρχουν μεγάλες αυξομειώσεις στην τιμή αγοράς σε σχέση με την αυξομείωση της προσφοράς (κοίτα Σχήμα 1). Έτσι οι συνεχής αύξηση των τιμών θα τις κάνει απαγορευτικές πριν αυτές εξαντληθούν και θα στρέψει την τεχνολογία σε άλλες μορφές (Αυτό τουλάχιστον θα υποστήριζε η σχολή που επικεντρώνει στην τεχνολογία (τεχνολογία ως κουτί της Πανδώρας που θα σώσει την ανθρωπότητα από όλα τα προβλήματα που η ίδια δημιούργησε).\nΤ1 Το Ποσότητα πετρελαίου\nΣχήμα 1: Ανελαστική ζήτηση για πετρέλαιο\n· Επίσης ο ρυθμός εξόρυξης εξαρτάται από την χρήση τους και την ενσωμάτωση στην τιμή αγοράς/χρήσης/διαθεσης ενός μη ανανεώσιμου φυσικού πόρου, του ‘κόστους χρήστη’ το οποίο εισήγαγε ο Gray το 1914 και πρόκειται για την άποψη πως η πιθανή μελλοντική χρήση των μη-ανανεώσιμων φυσικών πόρων θα θυσιαστεί /χαραμιστεί εάν μονάδες των αποθεμάτων των πόρων εκμεταλλευθούν και χρησιμοποιηθούν σήμερα. Έτσι με καθαρά οικονομικούς όρους μπορούμε να πούμε πως το κόστος από την χρήση μη-ανανεώσιμων φυσικών πόρων όπως κωκ, αέριο, πετρέλαιο και άλλα ορυκτά καύσιμα αποτελείται από το άθροισμα του κόστους εξόρυξης (π.χ. κόστη τοποθέτησης εκρηκτικών, έξοδα εκσκαφών) και του κόστους χρήστη (user cost) [υπό την μορφή για παράδειγμα περιβαλλοντικού φόρου ή ποινής για παραβίαση της περιβαλλοντικής νομοθεσίας, ή ενσωματωμένο στο οικονομικό μάνατζμεντ της επιχείρησης, με το κόστος τοποθέτησης αντιρρυπαντικών φίλτρων σε καμινάδα εργοστασίου]. Ο όρος του ‘κόστους χρήστη’ είναι σημαντικός για την ΒΑ επειδή λαμβάνει υπόψιν τις μελλοντικές ανάγκες της ανθρωπότητας και επιβάλλει τον συνυπολογισμό του κόστους πιθανής μελλοντικής χρήσης των αποθεμάτων από τις μελλοντικές γενεές, στις οικονομικές αποφάσεις της τωρινής γενιάς. Φυσικά αυτό προϋποθέτει τόσο την υιοθέτηση από τους πολιτικούς υπεύθυνους για την άσκηση της περιβαλλοντικής και οικονομικής ζωής ορισμένων κανόνων βιοηθικής που αναφέραμε προηγουμένως, όσο και την ακριβή γνώση αυτού του κόστους, πληροφορίες που σπάνια γίνονται γνωστές με ακρίβεια λόγω ατελούς γνώσης τόσο της αγοράς όσο και των περιβαλλοντικών φαινομένων.\n· Ο ρυθμός εξόρυξης των μη-ανανεώσιμων πόρων εξαρτάται από την κάθε φορά τιμή της ‘απώλειας αξίας’ (discounting) μια θεμελιώδης έννοια για τα οικονομικά της ΒΑ που εφαρμόζεται από τους οικονομολόγους στην οικονομική ανάλυση (Pearce et al, 1989). Η περιγραφή της και η χρήση της στις τεχνικές οικονομικής αξιολόγησης είναι πολύπλοκη και έτσι γίνεται κατανοητή από πρακτικά παραδείγματα Ανάλυσης Ζημίας-Οφέλους (Cost Benefit Analysis). Η έννοια αυτή χρησιμοποιείται ευρέως από τους οικονομολόγους και μηχανικούς στην κατασκευή μεγάλων έργων όπως τα Ολυμπιακά. Σε αυτήν την εισαγωγική διάλεξη είναι αρκετό να αναφερθεί πως με την χρήση της ‘απώλειας αξίας’ στην οικονομική ανάλυση, δεχόμαστε πως τα μελλοντικά οφέλη (και οι ζημίες) (από την χρήση των μη-ανανεώσιμων πόρων) είναι λιγότερο σημαντικά σε σχέση με τα τωρινά οφέλη και ζημίες. Αυτό εκ πρώτης όψεως φαίνεται να αντιβαίνει τις αρχές της ΒΑ και τις περισσότερες φορές αυτό ισχύει. Υπάρχουν όμως επιχειρήματα υπέρ και κατά αυτής της άποψης. Με την υιοθέτηση για παράδειγμα ενός μεγάλου ποσοστού ‘απώλειας αξίας’ θα γίνουν λίγες επενδύσεις σε έργα/προγράμματα/πολιτικές, ειδικά σε αυτά με μεγάλα αρχικά κόστη και μεγάλο χρονικό ορίζοντα απόσβεσης της επένδυσης (π.χ. διαχείριση υδροφορέων, υδροηλεκτρικά έργα). Έτσι η διατήρηση φυσικών οικοσυστημάτων είναι πιθανότερη με αυξημένο ποσοστό ‘απώλειας αξίας’ (συνήθως είναι 10%). Από την άλλη πλευρά, υψηλά ποσοστά ‘απώλειας αξίας’ (discount rates) οδηγούν σε αύξηση της τωρινής αξίας των πόρων (σε σχέση με το μέλλον) και έτσι αύξηση των ρυθμών εξόρυξης.\n· Τέλος, ο ρυθμός εξόρυξης των μη-ανανεώσιμων πόρων εξαρτάται από τα δικαιώματα πρόσβασης και τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα (property rights) (δικαιώματα χρήσης) που κάθε φορά ισχύουν ή δεν ισχύουν ή (συνηθέστερα) η τήρηση τους είναι ελαστική. Το τελευταίο έχει περισσότερη εφαρμογή στην περίπτωση των μη ανανεώσιμων φυσικών πόρων (δάση, ψαρότοποι, τόποι αλιείας). Η δουλεία του Hoteling (1931) και του Gordon (1954) έδειξαν πως ο ρυθμός εξόρυξης είναι μεγαλύτερος στην περίπτωση όπου η πρόσβαση είναι εύκολη ή ελεύθερη. Η ελεύθερη πρόσβαση (free access) είναι πιθανή είτε λόγω της απουσίας ‘ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων’, είτε επειδή αυτά είναι ελαστικά στην εφαρμογή τους. Η ελεύθερη πρόσβαση είναι εννοιολογικά συγγενής με το ‘πρόβλημα της κοινής ιδιοκτησίας’ (common property problem) και την ‘τραγωδία της κοινής ιδιοκτησίας’ (tragedy of the commons, Tomas Hardy).\n5. Μέθοδοι νομισματικής αποτίμησης\nΠριν προχωρήσω στα πρακτικά παραδείγματα περιπτώσεων όπου η ελεύθερη αγορά και το κράτος αποτυγχάνουν στην εσωτερίκευση του κοινωνικού κόστους της περιβαλλοντικής καταστροφής, θα αναφερθώ πολύ σύντομα στους λόγους της αποτυχίας και τα οικονομικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται για να αμβλύνουν τα αποτελέσματα αυτών των ‘αποτυχιών’.\nΆνοιξα την διάλεξή μου με την αναφορά στο μοντέλο της ‘ισορροπίας των υλικών’ (material balance model) σύμφωνα με το οποίο το περιβάλλον είναι στενά συνδεδεμένο με την οικονομία προσφέροντας σε αυτήν 3 βασικές λειτουργίες: προσφέρει ενέργεια και πόρους (ανανεώσιμους και μή), αφομοιώνει τα απόβλητα, και προσφέρει στους ανθρώπους προϊόντα, αγαθά και φυσικές υπηρεσίες όπως αισθητική αναψυχή, διασκέδαση και σε κάποιους πνευματική ολοκλήρωση. Η επιστήμη των οικονομιών του περιβάλλοντος υποστηρίζει πως όλες αυτές οι περιβαλλοντικές λειτουργίες είναι επίσης και οικονομικές λειτουργίες και έτσι η ‘αξία’ τους έχει (ή θα έπρεπε να έχει) θετική τιμή. Η αποτυχία της ελεύθερης αγοράς (market failure) αναδύεται από το γεγονός πως δεν αναγνωρίζουμε ως κοινωνία τις θετικές τιμές αγοράς αυτών των λειτουργιών επειδή δεν υπάρχει τέτοιου είδους αγορά και συνεπώς δεν υπάρχουν τιμές αγοράς για αρκετά από τα περιβαλλοντικά αγαθά και υπηρεσίες. Μας λείπει δηλαδή η απαραίτητη πληροφορία και ανάλυση που θα μας έδειχνε με αξιοπιστία πότε και με ποιόν τρόπο μια συγκεκριμένη οικονομία είναι συνεπής με τους φυσικούς πόρους και υπηρεσίες οι οποίες προσφέρονται από το περιβάλλον και είναι αλληλένδετα συνδεδεμένοι με αυτήν την οικονομία. Το αποτέλεσμα είναι να συμπεριφερόμαστε σε αυτά τα αγαθά σαν να είναι ελεύθερα και χωρίς αξία. Το γεγονός όμως ότι δεν έχει τεθεί τιμή σε αυτά δεν σημαίνει πως δεν έχουν αξία για τους ανθρώπους. Η εκτίμηση (αποτίμηση, valuation) της οικονομικής αξίας αυτών των περιβαλλοντικών λειτουργιών στα οποία δεν έχει τεθεί τιμή, παίζει ακριβώς αυτόν τον ρόλο, να ‘διορθώσει’ δηλαδή τις οικονομικές αποφάσεις οι οποίες θεωρούν τα περιβαλλοντικά αγαθά και τις υπηρεσίες ως ελεύθερης χρήσης (δηλαδή δωρεάν) με συνέπεια την υπερβολική τους κατανάλωση και χρήση. Έχουν προταθεί (αλλά ελάχιστα χρησιμοποιηθεί στην πράξη) αρκετές τεχνικές και μέθοδοι καταγραφής της νομισματικής αξίας (monetary value) των περιβαλλοντικών αγαθών (Turner and Bateman, 1990; Winpenny, 1991; Turner et al, 1992).\nΜπορούμε να τις κατατάξουμε σε δύο βασικές κατηγορίες (κοίτα Πίνακα 3). Στις τεχνικές που κάνουν χρήση της καμπύλης-ζήτησης και σε αυτές που δεν κάνουν χρήση της καμπύλης ζήτησης και έτσι δεν μπορούν να κάνουν αληθινή αποτίμηση είναι όμως χρήσιμες κατά την χρήση τους στις τεχνικές Ανάλυσης Κόστους Οφέλους (Cost Benefit Analysis) τόσο για αναπτυξιακά έργα όσο και για την χάραξη πολιτικής. Στην πρώτη κατηγορία έχουμε μεθόδους ‘εκφρασμένής προτίμησης’ (expressed preference methods) και μεθόδους ‘συναγόμενης προτίμησης’ (revealed preference methods) κατά τις οποίες συνάγεται ή καλύτερα αποκαλύπτεται η νομισματική αξία των περιβαλλοντικών αγαθών όχι από τους ίδιους τους τωρινούς ή πιθανούς χρήστες αλλά έμμεσα.\nΠίνακας 3: Μέθοδοι νομισματικής αποτίμησης των αγαθών και υπηρεσιών του περιβάλλοντος\nΧρήση καμπύλης ζήτησης Μή χρήση καμπύλης ζήτησης\nΜέθοδοι Μέθοδοι Μέθοδοι Μέθοδοι Μέθοδοι\nΕκφρασμένης Συναγόμενης Αντίδρασης Κόστους συμπεριφοράς\nΠροτίμησης Προτίμησης στη δόση Αντικατάστασης μείωσης των\nΜέθοδος Μέθοδοι Μέθοδοι\nΕξαρτημένης Κόστους Εκτίμησης της\nΕκτίμησης Ταξιδιού μη γνωστής\nΠολιτικές Πλεόνασμα / Υπερκέρδη /Κέρδος Ασαφή μέτρα κοινωνικής πρόνοιας αλλά προσφορά\nΚοινωνικής Καταναλωτή χρήσιμων πληροφοριών για\nΠρόνοιας πολιτικούς/decision makers\nΣτην κατηγορία των μεθόδων που δεν κάνουν χρήση της καμπύλης ζήτησης βρίσκονται οι παρακάτω:\nΗ μέθοδος της ‘αντίδρασης στην δόση’ (dose response method) η οποία απαιτεί την ύπαρξη δεδομένων τα οποία θα συνδέουν την ‘αντίδραση’ των ανθρώπων, χλωρίδας και πανίδας, στην ρύπανση του περιβάλλοντος. Στην περίπτωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης για παράδειγμα το ζητούμενο θα ήταν η εύρεση της αξίας της αύξησης των θανάτων και νοσοκομειακής περίθαλψης ασθενών που οφείλονται σε ατμοσφαιρική ρύπανση σε μια συγκεκριμένη περιοχή. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας - WHO - έχει εκδώσει αρκετές τέτοιες εκθέσεις.\nΗ μέθοδος του ‘κόστους αντικατάστασης’ (replacement cost method). Εδώ το κόστος αντικατάστασης ή επαναφοράς στην αρχική του κατάσταση ενός περιβαλλοντικού αγαθού που έχει υποστεί βλάβη, χρησιμοποιείται ως μέτρο για να δείξει το όφελος αυτής της αντικατάστασης. Η πρόσφατη επαναδημιουργία της λίμνης Κάρλας χρόνια μετά την αποξήρανσή της για γεωργική χρήση η οποία συνοδεύτηκε από άπειρα περιβαλλοντικά προβλήματα χρησιμεύει σαν υποθετικό παράδειγμα. Στην περίπτωση αυτή η αποτίμηση της βλάβης που υπέστη το οικοσύστημα κατά την χρήση του για αγροτικές ανάγκες είναι μεγαλύτερο ή ίσο από μια τιμή κατώφλι που δεν είναι άλλη από το κόστος αποκατάστασης της λίμνης. Η περίπτωση της ‘δημιουργίας της Λίμνης Κάρλας’ μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μέτρο σύγκρισης σε άλλες περιπτώσεις (shadow projects) όπου υδροβιότοποι βρίσκονται υπό απειλή και έτσι να δώσει μια ιδέα του περιβαλλοντικού κόστους καταστροφής ενός υδροβιότοπου, σε νομισματική όμως μορφή.\nΜέθοδος ‘συμπεριφοράς μείωσης των επιπτώσεων’ (mitigation behavior method). Τυπικά παραδείγματα χρήσης αυτής της μεθόδου αφορούν τα έξοδα για αγορά παράθυρων ηχομόνωσης και χρήσης κλιματιστικών στα σπίτια για την μείωση των επιπτώσεων του θορύβου και της ατμοσφαιρικής ρύπανσης.\nΣτην κατηγορία των μεθόδων που κάνουν χρήση της καμπύλης-ζήτησης, οι μέθοδοι ‘συναγόμενης προτίμησης’ (revealed preference methods) περιλαμβάνουν την μέθοδο του ‘κόστους μετακίνησης’ (travel cost method) η οποία χρησιμοποιείται για να καταγραφούν καμπύλες ζήτησης για περιοχές αναψυχής και έτσι να υπολογιστούν οι αξίες τους. H μέθοδος αυτή δέχεται πως τα έξοδα για την επίσκεψη σε μια τέτοια περιοχή αντικατοπτρίζουν ως ένα βαθμό την αξία του. Με την χρήση ερωτηματολογίων σε επισκέπτες τέτοιων περιοχών υπολογίζουμε τις αποστάσεις που έχουν διανυθεί για την επίσκεψη και από αυτό τα έξοδα για την κάθε επίσκεψη. Εάν τα έξοδα συσχετισθούν με την συχνότητα επισκέψεων (αριθμός επισκέψεων σε ένα ορισμένο χρονικό διάστημα) έχουμε μια καμπύλη ζήτησης. Μια τυπική μορφή μιας τέτοιας καμπύλης δείχνει ότι όσο αυξάνονται οι αποστάσεις μειώνεται η συχνότητα των επισκέψεων αλλά ανεβαίνει και η αξία που θέτουν οι χρήστες.\nΜια άλλη μέθοδος ‘συναγόμενης προτίμησης’ είναι η μέθοδος ‘εκτίμησης της μη γνωστής αξίας’ (hedonic pricing). Η πιο γνωστή εφαρμογή της είναι στην περίπτωση της αγοράς ακινήτων. Κατά την τεχνική αυτή συγκρίνονται οι τιμές των σπιτιών τα οποία παρουσιάζουν τα ίδια χαρακτηριστικά. Λαμβάνεται μέριμνα ώστε να ληφθούν υπόψιν όλοι οι γνωστοί παράγοντες που επηρεάζουν την αξία ενός σπιτιού όπως ο αριθμός δωματίων, μέγεθος κήπου κτλ. Η διαφορά στην τιμή τους αποδίδεται στην ύπαρξη περιβαλλοντικών συνθηκών π.χ. μείωση της αξίας ενός σπιτιού λόγω της γειτονίας του με ένα αεροδρόμιο ή αύξηση της τιμής του λόγω της ύπαρξης ενός καταρράκτη.\nΤέλος, στην κατηγορία των μεθόδων που κάνουν χρήση της καμπύλης-ζήτησης, μια εκπρόσωπος των μεθόδων ‘εκφρασμένής προτίμησης’ (expressed preference methods) είναι η μέθοδος της ‘εξαρτημένης νομισματικής εκτίμησης’ (contingent valuation method) η οποία επιτρέπει σε μεμονωμένα άτομα να θέσουν απευθείας τιμές στα περιβαλλοντικά αγαθά και υπηρεσίες. Περιλαμβάνει την διεξαγωγή έρευνας με ερωτηματολόγια σε νοικοκυριά, είτε στον τόπο κατοικίας είτε στην γειτονία του εκάστοτε περιβαλλοντικού αγαθού. Οι ερωτήσεις αφορούν την ‘προθυμία τους να πληρώσουν’ (willingness to pay) για την διατήρηση ενός περιβαλλοντικού αγαθού. Κατόπιν υπολογίζεται ο μέσος όρος της τιμής που έχουν δηλώσει οι ερωτώμενοι και πολλαπλασιάζεται με τον συνολικό αριθμό των ανθρώπων που απολαμβάνουν αυτό το αγαθό ώστε να έχουμε μια εκτίμηση της τιμής της συνολικής αξίας που θέτουν οι άνθρωποι για το αγαθό αυτό. Εφαρμογές αυτής της μεθόδου αφορούν για παράδειγμα τον υπολογισμό της αξίας μιας περιοχής λόγω της βελτίωσης της ποιότητας πόσιμου νερού.\nΠριν κλείσω την αναφορά μου στις τεχνικές και μεθόδους οικονομικής/νομισματικής αποτίμησης, θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθώ στην Ανάλυση Κόστους-Οφέλους (Cost Benefit Analysis). Σύμφωνα με αυτήν την τεχνική (Pearce, 1986), συγκρίνονται τα σχετικά οφέλη από την κατασκευή για παράδειγμα ενός αυτοκινητόδρομου με το κόστος κατασκευής του (συμπεριλαμβανομένων και του κόστους των περιβαλλοντικών επιπτώσεων). Το κόστος και τα οφέλη μετατρέπονται (στον βαθμό που αυτό είναι δυνατό) σε νομισματικές μονάδες και υπολογίζεται η ‘απώλεια αξίας’ (discounting) τους σε ένα καθορισμένο χρονικό διάστημα (στην περίπτωση των υδροηλεκτρικών έργων μπορεί να φθάσει τα 70 με 100 χρόνια). Η κατασκευή του αυτοκινητοδρόμου είναι οικονομικά αποδεκτή μόνο εάν τα οφέλη είναι μεγαλύτερα από το κόστος. Η χρήση του εργαλείου αυτού για την ενσωμάτωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων στην διαδικασία λήψης αποφάσεων για την κατασκευή αναπτυξιακών έργων έχει πέσει σε αδράνεια από την δεκαετία του ‘60-‘70 όπου την εμφάνισή του έκανε ένα άλλο εργαλείο: η Εκτίμηση των Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (Environmental Impact Assessment) το οποίο κάλυψε την ανάγκη για την χρήση όχι μόνο ποσοτικής πληροφορίας αλλά και ποιοτικής και επέτρεψε μια περισσότερο συμμετοχική και διαφανής διαδικασία (Ζαγοριανάκος, 2000, 2001; Pearce, 1976).\nΌλα αυτά τα οικονομικά εργαλεία, παρότι έρχονται από διαφορετικές κατευθύνσεις έχουν ένα κοινό στόχο: να ενσωματώσουν τις (‘εξωτερικές’ για την παρούσα οικονομία) λειτουργίες του φυσικού περιβάλλοντος στην οικονομική πραγματικότητα με το να δώσουν τιμή στις αξίες τους. Δείχνουν επίσης την οικονομική βλάβη την οποία επωμίζονται οι εθνικές οικονομίες από την εξάλειψη των πόρων και την ρύπανση.\n6. Η αποτυχία της ελεύθερης αγοράς και της κρατικής παρέμβασης (market and government failure)\nΔεν θα μπορούσε όμως η ελεύθερη αγορά με το ‘αόρατο χέρι της’ (για να χρησιμοποιήσω την έκφραση του Adam Smith) να επιτύχει αυτήν την ενσωμάτωση της αξίας των περιβαλλοντικών λειτουργιών; Η μήπως πιο κατάλληλο είναι το κράτος με τους εκτελεστικούς και ελεγκτικούς του μηχανισμούς να εγγυηθεί την ενσωμάτωση;\nΦυσικά αναφέρομαι στην διαμάχη για τα σχετικά πλεονεκτήματα της άποψης που υποστηρίζει την χρήση οικονομικών κινήτρων στο πλαίσιο της λειτουργίας της ελεύθερης αγοράς, και του μοντέλου που στηρίζεται στην κρατική παρέμβαση (επιβολή φόρων, περιβαλλοντικών όρων και περιορισμών) για την αντιμετώπιση περιβαλλοντικών προβλημάτων.\nΗ χρήση οικονομικών κινήτρων αποσκοπεί στην ενθάρρυνση του ‘οικονομικά λογικού ρυπαίνοντα’, να ισορροπήσει ανάμεσα στο κόστος από την πληρωμή ενός φόρου για παράδειγμα και το κόστος που συνεπάγεται η μείωση των εκπομπών της επιχείρησης του με την τοποθέτηση ενός αντιρρυπαντικού φίλτρου. Ένα Ελληνικό παράδειγμα είναι η πρόσφατη (2002) απόφαση της κυβέρνησης για την παροχή κινήτρων φορολογικού χαρακτήρα στους ιδιοκτήτες ταξί ώστε να ενθαρρύνει την χρήση υγραερίου από αυτούς. Ένα άλλο παράδειγμα είναι η ιδέα των ‘εμπορεύσιμων αδειών’ (tradable permits) που προωθείται από τον Πρόγραμμα Περιβάλλοντος του ΟΗΕ.\nΈνα παράδειγμα κρατικής παρέμβασης (ή γενικότερα προγραμματισμού και ελέγχου από μια κεντρική αρχή) αποτελεί και η εφαρμογή της διαδικασίας ‘Καλύτερος Πρακτικός Τρόπος’ (Best Available Means) και της διαδικασίας ‘Καλύτερη Διαθέσιμη Τεχνολογία που δεν προϋποθέτει Υπερβολικό κόστος’ (Best Available Technology not Entailing Excessive Cost) και στην Αμερική η εφαρμογή της διαδικασίας ‘Καλύτερη Διαθέσιμη Τεχνολογία Ελέγχου’ (Best Available Control Technology).\nΣτην πραγματική ζωή φυσικά, η περιβαλλοντική προστασία δεν εξαρτάται αποκλειστικά ούτε από την συμπεριφορά των παραγωγών (οι οποίοι αποφασίζουν για τα προϊόντα που θα παράγουν και θα διαθέσουν στους καταναλωτές) ούτε από την πολιτική της κεντρικής κυβέρνησης (η οποία στην ακραία της μορφή αποφασίζει ποιος θα παράγει τι και σε ποιες ποσότητες). Ένας συνδυασμός των παραπάνω είναι απαραίτητος για να επιτευχθεί το ζητούμενο. Πράγματι, η αδιατάρακτη λειτουργία της ελεύθερης αγοράς είναι υπεύθυνη για την δημιουργία κοινωνικών ‘εξωτερικών’ επιπτώσεων (externalities) που προκαλούνται από την ρυπαίνουσα συμπεριφορά των παραγωγών. Με απλά λόγια, όταν μία επιχείρηση ρυπαίνει μια περιοχή, αυτό έχει αρνητική επίπτωση στην ζωή των κατοίκων της περιοχής χωρίς να υπάρχουν κίνητρα για την ενσωμάτωση αυτού του γεγονότος στις αποφάσεις του ιδιοκτήτη για την λειτουργία της επιχείρησης (είναι εξωτερικοί παράγοντες ως προς την συμπεριφορά του).\nΗ κρατική παρέμβαση είναι λοιπόν απαραίτητη για να επιβάλει τους όρους εκείνους και τους περιορισμούς στην οικονομική δραστηριότητα. Ούτε όμως η αποκλειστική χρήση της κεντρικής εξουσίας μπορεί να είναι αποτελεσματική (government failure) από μόνη της για 3 τουλάχιστον λόγους (Young, 1993): Πρώτον, δεν μπορούν αν αποκλεισθούν τα φαινόμενα διαφθοράς και επηρεασμού των πολιτικών αποφάσεων από οικονομικά και πολιτικά παντοδύναμες ομάδες (pressure groups) μέσα στην κοινωνία. Έτσι το αποτέλεσμα του σχεδιασμού της περιβαλλοντικής πολιτικής (και πολύ περισσότερο της εφαρμογής της) δεν αντικατοπτρίζει πάντα τις επιθυμίες του κοινωνικού συνόλου αλλά κάποιας ισχυρής μειοψηφίας. Δεύτερον, ο κρατικός μηχανισμός αποτελείται από μια μορφή διοίκησης χωρισμένη σε τμήματα που η επικοινωνία μεταξύ τους είναι τις περισσότερες φορές δύσκολη. Αυτή η έλλειψη επικοινωνίας είναι εμπόδιο στην ενσωμάτωση πολιτικών σχετικών με την Βιώσιμη Ανάπτυξη και είναι ορατή στο αποτέλεσμα του περιβαλλοντικού σχεδιασμού. Δεν είναι Αειφορική πρακτική για παράδειγμα να έχουμε μια ενεργειακή πολιτική η οποία να μην είναι ενημερωμένη σχετικά με την χωροταξική πολιτική ή την πολιτική των μεταφορών. Τρίτον, οι πολιτικές αποφάσεις είναι εύκολο να επηρεαστούν από τους ‘ειδικούς’ οι οποίοι αποτελούν μέρος της κάθε φορά κυβερνητικής γραφειοκρατίας. Παρότι είναι θεμιτό οι πολιτικές αποφάσεις να είναι το αποτέλεσμα διαφάνειας και κοινωνικού διαλόγου στην πράξη αυτό δεν είναι πάντα δυνατό.\n7. Ενδεικτικά παραδείγματα (Case studies)\nΑς αφήσουμε όμως την θεωρία για να ρίξουμε μια σύντομη ματιά σε δύο ενδιαφέροντα παραδείγματα εφαρμογής στην πραγματική ζωή αυτών που αναφέρθηκαν παραπάνω. Το πρώτο ενδεικτικό παράδειγμα αφορά την αντίδραση των μηχανισμών της αγοράς στην περίπτωση του εξωτερικού κόστους λόγω ρύπανσης από ένα εργοστάσιο παραγωγής χαρτιού. Θα δούμε πως κατά την επιβολή ενός περιβαλλοντικού (πράσινου) φόρου (Andersen, 1994) ο οποίος καλείται να εφαρμόσει την αρχή ‘Ο Ρυπαίνων Πληρώνει’, δεν επωμίζεται μόνο ο παραγωγός (ρυπαίνων) το οικονομικό βάρος του φόρου αλλά και ο καταναλωτής. Το δεύτερο ενδεικτικό παράδειγμα είναι τυπικό της αποτυχίας της κρατικής παρέμβασης η οποία έχει μακροχρόνιες αρνητικές συνέπειες τόσο στο περιβάλλον όσο και στην ανθρώπινη υγεία (μέσω της εντατικοποίησης της αγροτικής παραγωγής) και αφορά την Κοινή Αγροτική Πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης.\n7A) Ενδεικτικό παράδειγμα Α: Πληρώνει πραγματικά ο ρυπαίνων; Πράσινοι φόροι, ποιος πληρώνει και γιατί\nΣτο σχήμα 2 παρουσιάζονται οι καμπύλες προσφοράς και ζήτησης για ένα εργοστάσιο παραγωγής χαρτιού. Ας υποθέσουμε πως πριν την επιβολή του φόρου (φ), η καμπύλη προσφοράς είναι Ππ η οποία τέμνει την καμπύλη Ζήτησης στο σημείο ισορροπίας Ιπ (σε αυτό το σημείο δηλαδή οι καταναλωτές αγοράζουν την ποσότητα του χαρτιού την οποία ο παραγωγός επιθυμεί να παράγει). Ας υποθέσουμε πως αυτή η επιχείρηση υποχρεώνεται να πληρώσει έναν φόρο ρύπανσης για κάθε κουτί χαρτιού που παράγει και πουλά ίσο με την τιμή φ. Αυτόματα το κόστος παραγωγής για κάθε κουτί θα ανέβει κατακόρυφα κατά την ίδια τιμή φ. Η πρώτη αντίδραση του ιδιοκτήτη θα είναι να αυξήσει την τιμή πώλησης του κάθε κουτιού από Τπ που είχε διαμορφωθεί πριν την επιβολή του φόρου σε Τπ+φ προσπαθώντας έτσι να διατηρήσει την ίδια παραγωγή χαρτιού στο Χπ. Έτσι η καμπύλη προσφοράς διαμορφώνεται στην Πμ ίση δηλαδή με την κατακόρυφη προς τα πάνω μετακίνηση της καμπύλης Ππ κατά (φ). Η αύξηση των τιμών όμως μειώνουν τις πωλήσεις και η καινούρια κατάσταση ισορροπίας διαμορφώνεται στο Ιμ που ισοδυναμεί με την νέα τιμή Τμ που είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν. Έτσι η παραγωγή θα πέσει από το Χπ στο Χμ.\nΤιμ ή προϊόντος Τπ+φ Πμ\nΚόστος Τμ Ιμ\nΤ π φ Ιπ\nΧμ Χπ Ποσότητα\n(αριθμός κουτιών με χαρτί)\nΣχήμα 2: Προσφορά και Ζήτηση για χαρτί\nΠοιες θα είναι οι οικονομικές επιπτώσεις στους καταναλωτές και στους παραγωγούς με την διαμόρφωσή της καινούριας κατάστασης ισορροπίας; Για να το δούμε αυτό θα πρέπει να συγκρίνουμε την οικονομική τους κατάσταση πριν και μετά την επιβολή του φόρου. Οι παραγωγοί παρότι είδαν την τιμή του προϊόντος να αυξάνεται (από Τπ σε Τμ) έπρεπε να πληρώσουν τον φόρο φ. Έτσι στην πραγματικότητα τα εισοδήματά τους έπεσαν από Τπ που ήταν πριν τον φόρο, σε Τμ-φ που είναι η τιμή της καινούριας τιμής ισορροπίας μείον τον φόρο. Αυτή η τιμή Τπ – (Τμ-φ) αντιπροσωπεύει το μέρος του φόρου φ το οποίο πληρώνουν (επιβαρύνονται) οι παραγωγοί για κάθε μονάδα (κουτί) που πωλούν.\nΜια άλλη έμμεση ζημία των παραγωγών είναι η μείωση των πωλήσεων από Χπ σε Χμ λόγω της αύξησης των τιμών. Το υπόλοιπο μέρος του φόρου πληρώνεται από τους καταναλωτές αφού η τιμή του προϊόντος αυξάνεται από Τπ σε Τμ. Παρατηρείται επίσης μείωση της κατανάλωσης χαρτιού από Χπ σε Χμ.\nΈτσι βλέπουμε ότι και οι καταναλωτές πληρώνουν ένα μέρος του φόρου. Αυτό φαίνεται εκ πρώτης όψεως άδικο αν λάβουμε υπόψιν μας την αρχή ‘ο Ρυπαίνων Πληρώνει’. Μπορεί όμως κάποιος να υποστηρίξει ότι είναι και αυτοί μερικώς υπεύθυνοι μέσα από την καταναλωτική τους συμπεριφορά. Αυτός είναι άλλος ένας λόγος για την προσφορά πληροφορίας για την περιβαλλοντική ταυτότητα των καταναλωτικών προϊόντων.\nΑυτό είναι μόνον ένα ενδεικτικό παράδειγμα. Στην πραγματικότητα το ποσοστό του φόρου που θα πληρώσουν οι παραγωγοί και οι καταναλωτές εξαρτάται από την κλίση των καμπυλών προσφοράς και ζήτησης. Σε περίπτωση ανελαστικής ζήτησης του πετρελαίου για παράδειγμα (Σχήμα 1) το ποσοστό του φόρου είναι πολύ μεγαλύτερο για τους καταναλωτές και ελάχιστο για τους παραγωγούς. Αυτό συμβαίνει επειδή οι καταναλωτές δεν έχουν ικανοποιητικά υποκατάστατα για να στρέψουν την αγοραστική τους δύναμη. Αντίθετα στην περίπτωση ελαστικής ζήτησης απορρυπαντικού που περιέχει φώσφορο, οι καταναλωτές έχουν την δυνατότητα να στρέψουν την αγοραστική τους δύναμη σε προϊόντα που δεν περιέχουν φώσφορο και καθαρίζουν το ίδιο καλά. Σε αυτήν την περίπτωση το μεγαλύτερο μέρος του φόρου θα πληρωθεί από τους παραγωγούς.\nΤο πρόβλημα με αυτού του είδους τη φορολογία είναι πως αδικεί τους πιο φτωχούς οικονομικά αφού αυτοί θα έχουν λιγότερα χρήματα σε σχέση με τους πλούσιους για να πληρώσουν την αύξηση της τιμής. Ένας τρόπος να λυθεί αυτό το πρόβλημα είναι να διανεμηθούν από το κράτος μέρος των εσόδων από την φορολογία στις ευαίσθητες οικονομικά κοινωνικές ομάδες με διάφορους τρόπους όπως η μείωση των φόρων σε αγαθά πρώτης ανάγκης. Ίσως κατά την διάρκεια της συζήτησης μας αργότερα έχουμε την ευκαιρία να αγγίξουμε αυτό το ακανθώδες πολιτικό και κοινωνικο-οικονομικό ζήτημα.\n7B) Ενδεικτικό παράδειγμα Β: Κοινή Αγροτική Πολιτική και Περιβάλλον ή πως φθάσαμε στις τρελές αγελάδες\nΗ Κοινή Αγροτική Πολιτική είναι πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) από το 1958. Ήρθε να καλύψει κατά έναν τρόπο την μεταπολεμική ανασφάλεια της Ευρώπης σε επάρκεια τροφής. Κατά μια άλλη άποψη είναι το αποτέλεσμα του ισχυρού lobby της αγροτικής βιομηχανίας το οποίο κατάφερε να πετύχει τον προστατευτισμό των τιμών αγροτικών προϊόντων από τον ανταγωνισμό των εκτός ΕΕ παραγωγών. Αυτό οδήγησε σε υπερπαραγωγή προϊόντων, αύξηση του κόστους για τον καταναλωτή και μεγάλες περιβαλλοντικές καταστροφές λόγω υπερπαραγωγής (αύξηση επιφάνειας γης για καλύτερη γεωργική και κτηνοτροφική αξιοποίηση και χρήση φυτοφαρμάκων για αύξηση παραγωγής).\nΘα θεωρήσουμε 2 περιπτώσεις όσον αφορά τις καμπύλες προσφοράς και ζήτησης για την αγροτική παραγωγή στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Σχήμα 4α και 4β). Στο σχήμα 4α η ζήτηση για τροφή στην ΕΕ παριστάνεται από την καμπύλη Ζεε και η ποσότητα την οποία οι παραγωγοί είναι διατεθειμένοι να παράγουν παριστάνεται από την καμπύλη Πεε. Βλέπουμε επίσης την καμπύλη προσφοράς των χωρών εκτός ΕΕ Πυ, οι οποίες είναι διατεθειμένες να προσφέρουν τα προϊόντα τους σε φθηνότερες τιμές.\nΤδ Ε Γ Πδ=Πυ+δ\nΤυ δ Α Πυ\n0 α β γ δ Ποσότητα\nΣχήμα 4α: Προσφορά και Ζήτηση για αγροτική παραγωγή στην Ευρωπαϊκή Ένωση\nΕάν η αγορά λειτουργούσε ελεύθερα (χωρίς δηλαδή κρατική παρέμβαση) η καμπύλη της προσφοράς θα διαμορφωνόταν ως εξής: ΖΑΒΔ και οι καταναλωτές της ΕΕ θα κατανάλωναν ποσότητα (δ). Από αυτήν την ποσότητα, (0α) θα προμηθευόταν από τους αγρότες της ΕΕ και οι εκτός ΕΕ αγρότες θα προμήθευαν την υπόλοιπη ποσότητα (αδ) κι αυτό γιατί σε αυτήν την περιοχή οι συνθήκες ελεύθερου ανταγωνισμού θα επέτρεπαν στους καταναλωτές να αγοράσουν τα ίδια προϊόντα πιο φθηνά από τους αγρότες εκτός ΕΕ από ότι από τους αγρότες της ΕΕ.\nΗ ΕΕ αποφάσισε λοιπόν να προστατεύσει το εισόδημα των αγροτών και το έκανε με δύο τρόπους: επιδότησε την τιμή των ευρωπαϊκών αγροτικών προϊόντων σε μια ανώτερη τιμή (Τδ) πάνω από την τιμή διάθεσης των προϊόντων εκτός ΕΕ και έθεσε δασμούς στις εισαγωγές αγροτικών προϊόντων από χώρες εκτός ΕΕ ώστε να φθάσουν και αυτά στον καταναλωτή με την ίδια παρεμβατική τιμή (Τδ) εξαλείφοντας έτσι τον ανταγωνισμό και προστατεύοντας το εισόδημα του αγρότη. Το αποτέλεσμα είναι ότι αυτά τα οικονομικά μέτρα έδωσαν τα κίνητρα στους αγρότες να αυξήσουν την παραγωγή εντός ΕΕ από (0α) σε (0β) και οι εισαγωγές να μειωθούν από (αδ) σε (βγ) αφού τώρα η νέα καμπύλη προσφοράς έχει διαμορφωθεί σε ΖΑΕΓ (η συνολική ζήτηση για αγροτικά προϊόντα στην ΕΕ είναι τώρα 0γ). Το κομμάτι (αβ) της παραγωγής στην ΕΕ είναι όμως μη αποδοτικό για τους καταναλωτές αφού θα μπορούσε να παραχθεί από τις χώρες εκτός ΕΕ πιο φθηνά γεγονός που επιβαρύνει τους καταναλωτές.\nΤδ B Γ Πδ=Πυ+δ\nΤυ Α Πυ\nγ α β γ Ποσότητα\nΣχήμα 4β: Προσφορά και Ζήτηση για αγροτική παραγωγή στην Ευρωπαϊκή Ένωση\nΣτο Σχήμα 4β υποθέτουμε πως η παρεμβατική τιμή που θέτει η ΕΕ βρίσκεται πάνω από το σημείο ισορροπίας (equilibrium point) των καμπυλών προσφοράς και ζήτησης για τα αγροτικά προϊόντα στην ΕΕ. Στο Σχήμα 4β, η καμπύλη Πδ μας δείχνει πως η παρεμβατική τιμή Τδ έχει τεθεί τόσο ψηλά που οι αγρότες της ΕΕ παράγουν προϊόντα όχι μόνο για να καλύψουν την ζήτηση στο Β αλλά υπερπαράγουν (σημείο Γ). Έτσι η ποσότητα της μη-αποδοτικής παραγωγής έχει αυξηθεί σε σύγκριση με την περίπτωση του προηγούμενου σχήματος [από (αβ) στο Σχήμα 4α σε (αγ) στο Σχήμα 4β] και αυτή την φορά περιλαμβάνει την παραγωγή προϊόντων από αγρότες της ΕΕ τα οποία δεν καλύπτουν καμία ζήτηση (βγ) και πρέπει είτε να θαφτούν στις χωματερές είτε να διατεθούν προς εξαγωγή. Όμως η δεύτερη λύση είναι προβληματική αφού σε αυτή την περίπτωση η τιμή των προϊόντων τους θα τεθεί στην τιμή των παραγωγών εκτός ΕΕ (Τυ) και αυτή η τιμή είναι κατώτερη από αυτήν που έχει εγγυηθεί από την ΕΕ (Τδ). Τα προϊόντα αυτά δεν είναι συνεπώς ανταγωνιστικά στις εκτός ΕΕ αγορές. Έτσι η ΕΕ, πιστή στην πολιτική προστατευτισμού, αναγκάζεται να επιδοτεί την διαφορά (Τδ) - (Τυ) (πληρωμή αποκατάστασης, restitution payment).\nΑξίζει να σημειωθεί ότι σε αυτό το παράδειγμα δεν υπάρχουν καθόλου εισαγωγές ενώ στην πραγματικότητα μπορούν να συμβούν και τα δύο δηλαδή υπερπροσφορά και εισαγωγές αφού υπάρχουν και άλλοι παράγοντες που καθορίζουν την επιλογή του καταναλωτή. Η μέχρι τώρα ιστορία της ΚΑΠ έχει δείξει πως αρκετές φορές η αγορά κινήθηκε από την κατάσταση του σχήματος 4α στην κατάσταση του σχήματος 4β. Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις της ΚΑΠ και οι επιπτώσεις της στην ανθρώπινη υγεία (διατροφικά σκάνδαλα, τρελές αγελάδες λόγω εντατικοποίησης της παραγωγής) και εισόδημα του καταναλωτή και αγρότη έχουν αναγνωριστεί από τη ΕΕ και έχουν γίνει αισθητές από τον Ευρωπαίο πολίτη. Ο προσανατολισμός της συζητούμενης αναδιάρθρωσής της περιλαμβάνει κίνητρα για ανάπτυξη αγροτουριστικών δραστηριοτήτων και ανάπτυξη της βιολογικής γεωργίας, σημάδια πολιτικής τα οποία δείχνουν τον σαφή προσανατολισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς μια ανάπτυξη του αγροτικού χώρου με λιγότερες περιβαλλοντικές και κοινωνικές επιπτώσεις.\nΕύχομαι η σημερινή διάλεξη να πρόσφερε μια ιδέα για την συνεισφορά της επιστήμης των οικονομικών περιβάλλοντος στην επιδίωξης της Βιώσιμης ή Αειφόρου Ανάπτυξης και να μπορέσουμε τώρα να συζητήσουμε ορισμένα από τα παραπάνω θέματα.\nΛΕΞΙΚΟ ΑΓΛΛΟ-ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ\nιδεολογικά στρατόπεδα: το τεχνολογικό (technocentrism) και το οικοκεντρικό (ecocentrism).\n‘κρίσιμο φυσικό κεφαλαίο’ (critical natural capital)\n‘συνεχές κεφαλαίο’ (constant capital)\nφυσικό κεφαλαίο’ (natural capital)\nανθρωπογενές κεφάλαιο (human and man-made capital)\n‘βαθιά ή πλήρως πράσινη οικονομία’ (deep green economy)\nμηδενική οικονομική ανάπτυξη (zero economic development)\nμηδενική αύξηση πληθυσμού (zero population growth)\n‘σταθερή κατάσταση στην οικονομία’ (steady state economy).\n‘βαθιά οικολογία’ (deep ecology)\nελαχιστοποίηση των επιπτώσεων στο περιβάλλον στην πηγή αλλά και στους αποδέκτες (minimum resource-take systems)\n‘λειτουργική αξία’ ή ‘οργανική αξία’ (instrumental value)\n‘θεωρία της Γαίας’ (Gaian theory)\n‘εξωτερικό κόστος’ (external costs) της ρύπανσης\n‘κοινωνικό κόστος’ (social cost)\nπροεξοφλητικό επιτόκιο (απώλεια αξίας) ή ‘απαξίωση με το χρόνο’ ‘discounting’\n‘κόστος (δαπάνες) χρήστη’ (user cost)\nελεύθερη πρόσβαση (free access)\n‘πρόβλημα της κοινής ιδιοκτησίας’ (common property problem)\n‘τραγωδία της κοινής ιδιοκτησίας’ (tragedy of the commons).\nΗ αποτυχία της ελεύθερης αγοράς και της κρατικής παρέμβασης (market and government failure)\nεκτίμηση της οικονομικής αξίας (αποτίμηση) (valuation)\nνομισματική αξία (monetary value)\nΑνάλυσης Κόστους Οφέλους (Cost Benefit Analysis)\nμέθοδοι ‘εκφρασμένής προτίμησης’ (expressed preference)\nμέθοδοι ‘συναγόμενης προτίμησης’ (revealed preference methods)\nμέθοδος της ‘αντίδρασης στην δόση’ (dose response method)\nμέθοδος του ‘κόστους αντικατάστασης’ (replacement cost method)\nΜέθοδος ‘συμπεριφοράς μείωσης των επιπτώσεων’ (mitigation behavior method)\nΕκτίμηση των Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (Environmental Impact Assessment)\nμέθοδος του ‘κόστους μετακίνησης’ (travel cost method)\nμέθοδος της ‘εκτίμησης της μη γνωστής αξίας’ (hedonic pricing method)\nμέθοδος ‘εξαρτημένης νομισματικής εκτίμησης’ ή ‘του μέσου όρου του προσδιορισμού της αξίας της μέσης υποκειμενικής εκτίμησης’ (contingent valuation method)\n‘προθυμία να πληρώσουν’ (willingness to pay)\nδιαδικασία του ‘Καλύτερου Πρακτικού Τρόπου’ (Best Available Means)\nδιαδικασία ‘Καλύτερης Διαθέσιμης Τεχνολογίας που δεν προϋποθέτει Υπερβολικό κόστος’ (Best Available Technology not Entailing Excessive Cost)\nδιαδικασία ‘Καλύτερης Διαθέσιμής Τεχνολογίας Ελέγχου’ (Best Available Control Technology)\nεμπορεύσιμες άδειες (tradable permits)\nκοινωνικές εξωτερικές επιπτώσεις (externalities)\nη αρχή ‘Ο Ρυπαίνων Πληρώνει’ (Polluter Pays Principle)\nσημείο ισορροπίας (equilibrium point)\nπληρωμή αποκατάστασης, ή αντισταθμιστική πληρωμή ή αποζημίωση (restitution payment)\nAndersen, M. S., 1994, Governance by green taxes: Issues in Environmental Politics, Manchester University Press, Manchester.\nBoulding, K., 1966, The economics of the coming Spaceship Earth, in Jarrett H (ed.), Environmental quality in a growing economy, Johns Hopkins University Press, Baltimore.\nCEC, 1992, 'Towards Sustainability: A European Programme of Policy and Action in Relation to the Environment and Sustainable Development', COM(92) 23 final, 27 March 1992, Brussels.\nCoase, R., 1960, The problem of social cost, Journal of Law and Economics, 3, 1-14.\nConstanza, R. and Daly, H., 1992, Natural capital and sustainable development, Conservation Biology, 6, 37-46.\nDaly, H., 1977, Steady State Economics, Freeman, San Francisco; Second Edition, Island Press, New York, 1991.\nDaly, H. and Cobb, J., 1990, For the common good, Greenprint Press, London.\nGordon, H. H., 1954, Economic Theory of a common-property resource: the fishery, Journal of Political Economy, 62 124-142.\nGray, L., 1914, Rent under the assumption of exhaustibility, Quarterly Journal of Economics, 28, 466-489.\nHahn, R. and Hester, G., 1989, Marketable permits: lessons for theory and practice, Ecology Law Quarterly, 16, 361-406.\nHardin, G., 1992, Tragedy of the commons, reprinted in Daly, H. E., Valuing the earth: Economics, Ecology, Ethics, MIT Press, Cambridge, Mass.\nHotelling, H., 1931, The economics of exhaustible resources, Journal of Political Economy, 39, 137-175.\nJacobs, M., 1991, The Green Economy: Environment, Sustainable Development and the Politics of the Future, Pluto Press, London.\nKneese, A., Ayres, R. and d’Arge, R., 1970, Economics and the Environment: A materials balance approach, Resources for the Future, Washington DC.\nLovelock, 1988, The ages of Gaia: The biography of our living Earth, Oxford University Press, Oxford.\nMalthus, T., 1798, An assay on the Principle of Population, first published in 1798, reprinted by Macmillan, London, 1909.\nMarx, K., 1867, Capital, Vols I, II, III, Lawrence and Wishart, London, 1970, 1972, see also R. Freeman (ed.), Marx on Economics, Penguin, Harmondsworth, 1962.\nMeadows et al, 1972, The limits to growth, Earth Island, New York.\nMeadows, D. H., Meadows, D. L., Randers, J. and Behrens III, W. H., 1972, The limits to growth, University Books, New York.\nOECD, 1991a, Environmental Indicators: A Preliminary set, OECD, Paris.\nOECD, 1991b, Environmental Policy: How to apply economic instruments, OECD, Paris.\nOpschoor, J. B. and Turner, R. K. (eds), 1993, Environmental Economics and Environmental Policy Instruments: Principles and Practices, Kluwer, Dordrecht.\nΟ’ Riordan, T., 1983, Environmentalism, 2nd edition, Pion Press, London.\nΟ’ Riordan, T., 1991, The new environmentalism and sustainable development, The science of the total environment, 108, 5-15.\nΟ’ Riordan, T., 1992, The precaution principle in environmental management, GEC 92-103, CSERGE Working paper, University of East Anglia and University College London.\nPage, Τ., 1982, Intergenerational justice as opportunity, in Maclean, D. and Brown. P. (eds), Energy and the Future, Rowan and Littlefield, Totowa.\nPasek, J., 1992, Obligations to future generations: A philosophical note, World Development, 20, 513-521.\nPearce, D. W., 1976, The limits of cost benefit analysis as a guide to environmental policy, Kyklos, 29(1), 97-112.\nPearce, D. W., 1986, Cost Benefit Analysis, Macmillan, Basingstoke.\nPearce, D. W., Markandya, A. and Barbier, E. B., 1989, Blueprint for a green economy (Blueprint 1), Earthscan, London.\nPearce, D. W., Barbier, E. B. and Markandya, A., 1990, Sustainable Development: Economics and the Environment in the Third World, Earthscan, London.\nPearce, D. W. and Turner, R. K., 1991, The development of Environmental Indicators, Report to the UK Department of the Environment, April 1991.\nPearce, D. W. and Warford, J., 1992, World without end: Economics, Environment and Sustainable Development.\nPearce, D. W., 1991, Blueprint 2: Greening the global economy, Earthscan, London.\nPearce, D. W., 1993, Blueprint 3: Measuring Sustainable Development, Earthscan, London.\nPezzey, J., 1988, Market mechanisms of pollution control: Polluter pays, economic and practical aspects, in Turner, R. K. (ed.), Sustainable Environmental Management: Principles and Practice, Belhaven Press, London.\nPigou, A. C., 1920,The economics of Welfare, Macmillan, London.\nPugh, C. (ed.), 1996, Sustainability, the environment and urbanization, Earthscan, London.\nRicardo, D., 1926, Principles of Political Economy and taxation, Everyman, London.\nStavins, R. (ed.), 1988, Project 88: Harvesting market forces to protect our environment, a public policy study sponsored by Senators Wirth and Heinz, Washington DC, December 1988.\nSunyer, C. and Manteiga, L., 1998, Financial instruments for the NATURA 2000 network and nature conservation, a study funded by European Commission DG-XI and undertaken by TERRA environmental policy centre, Madrid.\nTherivel, R. and Morris, P., 1995, Methods of Environmental Impact Assessment, UCL Press, London.\nToman, M. A., 1992, The difficulty of defining sustainability, Resources, 106, 3-6.\nΤσάρτας, Π., (χωρίς ημερομηνία, πιθανότατα 1994), Αειφορική ανάπτυξη και τουρισμός: Προβληματισμοί και προτάσεις για έναν διαφορετικό τύπο τουριστικής ανάπτυξης, in Βασενχόβεν, Λ., Λασκαρις, Κ., Λουλούδης, Λ., Μπεόπουλος, Ν και Τσάρτας, Π. (eds), Sustainable Development: Θεωρητικές προσεγγίσεις μιας κρίσιμης έννοιας, PETRA II Programme, εκδόσεις Παπασωτηρίου, Αθήνα.\nTurner, R. K. and Bateman, I., 1990, A critical review of monetary assessment methods and techniques, Environmental Appraisal Group Report, University of East Anglia, Norwich.\nTurner, R. K., Bateman, I, J. and Pearce D. W., 1992, United Kingdom, in Navrud, S. (ed.), Valuing the environment: The European Experience, Scandinavian University Press, Oslo.\nTurner, R. K. (ed.), 1993, Sustainable Environmental Economics and Management: Principles and Practice, Belhaven, London.\nVan Dieren, W. (ed.), 1995, Taking Nature into account: A report to the club of Rome, Copernicus Publications, New York.\nWallace, R. and Norton, B., 1992, Policy implications of Gaian theory, Ecological Economics, 6, 103-118.\nWatson, A., 1991, Gaia: New Scientist inside Science, 48, New Scientist, 6 July 1991.\nWCED (World Commission on Environment and Development), 1987, Our Common Future (the Brundtland report), Oxford University Press, Oxford.\nWinpenny, J., 1991, Values for the Environment, HMSO, London.\nYoung, S. C., 1993, The politics of the Environment, Baseline Book Company, Manchester.\nZagorianakos E., 1999, ‘An Ex Ante Appraisal of the Implementation of the Proposed Directive on Strategic Environmental Assessment (SEA) in England and Greece’, Journal of Planning Practice and Research, (14) 4, pp. 445-465.\nZagorianakos E., 2001, ‘A Case Study on Policy-SEA: The Eco-Audit of the Irish National Development Plan 2000-2006’, Journal of Environmental Assessment Policy and Management, Vol. 3, No. 2, pp. 241-272, June 2001.\nΓεντεκάκης, I., 1999, Ατμοσφαιρική Ρύπανση, Επιπτώσεις, Έλεγχος και Εναλλακτικές Τεχνολογίες, Εκδόσεις Τζιολα.\nΖαγοριανάκος E., 2000, ‘Η Προτεινόμενη Κοινοτική Οδηγία για τις Στρατηγικές Περιβαλλοντικές Εκτιμήσεις’, Περιβάλλον και Δίκαιο, Τεύχος, 1/2000, σελ. 40-44.\nΖαγοριανάκος E., 2001, Πίσω στο Μέλλον? Τα Σχέδια των Βρυξελλών για επέκταση των Εκτιμήσεων Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΕΠΕ) σε στρατηγικό επίπεδο, ΤΟΠΟΣ, Επιθεώρηση αστικών και περιφερειακών μελετών, 16/2001, ISSN 1105-3267, pp. 198-209).\n BSc (TATM –Ε.Μ.Π.), MSc (LSE, Env. Econ.), MPhil (Manchester Uni., Env. Planning), PhD (TCD, Env. Transport)\n Στην σχετική βιβλιογραφία οι όροι Αειφόρος και Βιώσιμη Ανάπτυξη έχουν διαφορετική έννοια. Στο παρόν κείμενο αυτοί ταυτίζονται με τον ορισμό του Brundtland (WCED, 1987).\n Τα παραπάνω ισχύουν περισσότερο για φυσικούς πόρους όπως γεωργική γη, τόποι αλιείας, σπάνια οικοσυστήματα κτλ.. Εξαίρεση αποτελεί ο τομέας της ενέργειας καθώς η αλματώδης ανάπτυξη και χρήση τεχνολογίας των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας όπως η αιολική και ηλιακή, και μη ανανεώσιμων τα οποία είναι καθαρότερα και σε μεγαλύτερη επάρκεια από το πετρέλαιο όπως το φυσικό αέριο και η τεχνολογία των κελιών καυσίμου υδρογόνου, ενδέχεται να στρέψουν την πλάστιγγα των σχετικών ορίων προς όφελος του ανθρώπου.\n Το συνθετικό καουτσούκ για παράδειγμα αντικατέστησε το φυσικό καουτσούκ όταν αυτό έγινε ακριβό και δυσεύρετο για εισαγωγή από τρίτες χώρες.\n Παραδείγματα επιδιόρθωσης της εσωτερικής ισορροπίας της Γης: Κύκλοι Άνθρακα (C), Οξυγόνου (Ο), ρυθμιστικός ρόλος ωκεανών με απορρόφηση αποδέσμευση CO2 και διπλός ρόλος σύννεφων στην συμβολή του φαινομένου του θερμοκηπίου, ξηρή και υγρή εναπόθεση ατμοσφαιρικών ρύπων, βιοδιάσπαση στερεών αποβλήτων κ.α.\n Τα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου με τους σημερινούς ρυθμούς κατανάλωσης υπολογίζεται να εξαντληθούν στα επόμενα 40 χρόνια ενώ για το φυσικό αέριο ο αντίστοιχος χρόνος προβλέπεται σχεδόν διπλάσιος (70 χρόνια) με τάσεις αύξησης.\n Ενώ με τα απορρυπαντικά για παράδειγμα που είναι σε αφθονία, η ζήτηση είναι ελαστική.\n Στον αντίποδα του σχετικού μύθου υπάρχει ο μύθος του Προμηθέα: εάν κλέψεις την επιστήμη / γνώση θα τιμωρηθείς αιώνια από τους θεούς.\n Μια άλλη απόδοση της έννοιας είναι: ‘(προεξοφλητική) έκπτωση’ (Magenda Dictionary) ή ‘απαξίωση με τον χρόνο’.\n Αυτές οι τρεις λειτουργίες μπορούν να θεωρηθούν ως τμήματα ενός γενικότερου φυσικού συστήματος: αυτού που στηρίζει την ζωή στον πλανήτη (life support system).\n Η χρήση ερωτηματολογίου δεν είναι απαραίτητη αφού είναι δυνατός ο υπολογισμός για παράδειγμα (με διαφορετικό βαθμό αξιοπιστίας) των εξόδων μετακινήσεων των επισκεπτών από τον αριθμό των πινακίδων των αυτοκινήτων τους.\n Οι στόχοι της απόφασης αυτής είναι καθαρά περιβαλλοντικοί.\n Περιλαμβάνει την χρησιμοποιηθείσα σε αυτό το κείμενο και προτεινόμενη βιβλιογραφικές πηγές .


ΕΠΑνΕΚ – ΕΣΠΑ 2014-2020 – Εγκριση μέσω της 20ης Γραπτής Διαδικασίας των Δελτίων Εξειδίκευσης, της Μεθοδολογίας και των Κριτηρίων αξιολόγησης και επιλογής πράξεων των Eπενδυτικών Προτεραιοτήτων 11i, 8v, 2b του ΕΠΑνΕΚ\nΈγκριση μέσω της 20ης Γραπτής Διαδικασίας, των κατωτέρω θεμάτων:\nΕπενδυτική Προτεραιότητα 11i: Επένδυση στη θεσμική ικανότητα και στην αποτελεσματικότητα των δημόσιων διοικήσεων και υπηρεσιών σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο εν όψει των μεταρρυθμίσεων, καλύτερη κανονιστική ρύθμιση και χρηστή διακυβέρνηση- Αξονες Προτεραιότητας 02/02Σ :\n1. Δελτίο Εξειδίκευσης νέας δράσης με κωδ. 02-11i-2.4-03 και τίτλο «Δημιουργία Κόμβου Καινοτομίας για την ανάπτυξη συνεργειών Δημόσιας Διοίκησης και επιστημονικού δυναμικού στον τομέα των ΤΠΕ».\n2. Μεθοδολογία Αξιολόγησης και Κριτήρια Αξιολόγησης και Επιλογής πράξεων της ανωτέρω δράσης.\nΕπενδυτική Προτεραιότητα 8v: Προσαρμογή Εργαζομένων, Επιχειρήσεων και Επιχειρηματικού Περιβάλλοντος στις αλλαγές - Αξονες Προτεραιότητας 02/02Σ :\n3. Τροποποίηση του Δελτίου Εξειδίκευσης της δράσης με κωδ. 02-8v-2.2-01 και τίτλο «Κατάρτιση και πιστοποίηση γνώσεων και δεξιοτήτων εργαζομένων στον Ιδιωτικό Τομέα».\nΕπενδυτική Προτεραιότητα 2b: Ανάπτυξη προϊόντων και υπηρεσιών ΤΠΕ, ηλεκτρονικό εμπόριο και αύξηση της ζήτησης για ΤΠΕ - Αξονες Προτεραιότητας 01/01Σ:\n4. Νέο Δελτίο Εξειδίκευσης της δράσης με κωδ. 01-2b-1.2-07 και τίτλο «Προμήθεια Μέσων Δίωξης για την Τελωνειακή Υπηρεσία της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων (Α.Α.Δ.Ε.) για την αντιμετώπιση του λαθρεμπορίου\n5. Μεθοδολογία Αξιολόγησης και Κριτήρια Αξιολόγησης και Επιλογής πράξεων της ανωτέρω δράσης\nΑπόφαση 20ης Γραπτής Διαδικασίας


Δημοσιεύτηκε: Πέμπτη, 05 Δεκεμβρίου 2019 13:25\nΜαζί με την εορτή της Παγκόσμιας ημέρας Εθελοντή.\nΤο Σάββατο 7 Δεκεμβρίου 2019, στις 11.00 π.μ στο ισόγειο του Γενικού Νοσοκομείου Λαμίας, θα γιορτάσουμε την Παγκόσμια Ημέρα του Εθελοντή και θα εγκαινιάσουμε τη λειτουργία του Γραφείου Εθελοντών Υγείας και Κοινωνικής Φροντίδας του Νοσοκομείου μας, με ομιλίες για τον Εθελοντισμό και την πορεία της λειτουργίας του Μητρώου Εθελοντών μας, βραβεύσεις και άλλες δράσεις.\nΗ λειτουργία του Γραφείου Εθελοντών Υγείας και Κοινωνικής Φροντίδας, που πλέον θα βρίσκεται στο ισόγειο του Νοσοκομείου, κρίθηκε απαραίτητη για την διαχείριση και τον συντονισμό των 190 εθελοντών, οι οποίοι από το 2018 και έως σήμερα, έχουν εγγραφεί στο Μητρώο Εθελοντών και Εθελοντικών Ομάδων του Γενικού Νοσοκομείου Λαμίας και προσφέρουν καθημερινά τις εθελοντικές τους υπηρεσίες σε όλους τους τομείς Εθελοντικής δραστηριότητας του Μητρώου μας.\nΠληροφορίες για τον Εθελοντισμό στο Νοσοκομείο Λαμίας:\nΙστότοπος Γ.Ν.Λαμίας: www.hosplam.gr\nΠαγκόσμια Ημέρα Εθελοντή\nΠολύτεκνη οικογένεια από τη Φθιώτιδα έχει ανάγκη από βοήθεια\nΤα κρούσματα που έδωσε ο ΕΟΔΥ σε Φθιώτιδα και Στερεά


Εγκαταστάσεις | Bio-Sitia\nΕγκαταστάσεις της Εταιρείας\nΗ εταιρεία διαθέτει κτιριακές εγκαταστάσεις εκτάσεως 1500 τ.μ. Αυτές αποτελούνται από λιοτρίβι στεγασμένης έκτασης 250 τ.μ., φυγοκεντρικό σε δυο φάσεις επεξεργασίας ελαιολάδου με δυνατότητα παραγωγής 1 τόνου ελαιολάδου ανά ώρα, αποθηκευτικούς χώρους (ανοξείδωτες δεξαμενές) συνολικής χωρητικότητας 800 τόνων περίπου ελαιολάδου σε στεγασμένους χώρους έκτασης 450 τ.μ. , δυο εμφιαλωτικές γραμμές με δυνατότητα εμφιάλωσης 2200 φιαλών (750ml) και 3000 φιαλών (750ml) ανά ώρα αντίστοιχα. Στεγασμένους χώρους για αναλώσιμα και έτοιμα προϊόντα 500 τ.μ., στεγασμένους βοηθητικούς χώρους 300 τ.μ. μισθωμένους χώρους 2.000 τ.μ. Η εταιρεία απασχολεί 28 μόνιμους υπαλλήλους. Στο προσωπικό μας συγκαταλέγεται ένας γεωπόνος ο οποίος κατευθύνει και δίνει οδηγίες στους ελαιοπαραγωγούς μας και ελέγχει τις καλλιέργειες τους, ένας τεχνολόγος τροφίμων για τον έλεγχο ποιότητας των παραγόμενων προϊόντων και ένας συνεργαζόμενος χημικός μηχανικός . Τα μηχανήματα και η διαδικασίες παραγωγής και εμφιάλωσης γίνονται με τα πρότυπα και τις προδιαγραφές του ISO, HACCP, IFS, BRC και πιστοποιούνται από τον φορέα πιστοποίησης TUV NORD, τον AGROCERT για Π.Ο.Π ελαιόλαδο κ’ την BIOHELLAS για βιολογικό ελαιόλαδο. Η εταιρεία μας εξάγει τα προϊόντα της στην Ευρώπη, Αμερική, Αυστραλία και την Ασία σε 26.000 καταστήματα.\nΤο ελαιουργείο της εταιρείας «ΒΙΟΚΑΛΛΙΕΡΓΗΤΕΣ ΣΗΤΕΙΑΣ Α.Ε.» είναι το μοναδικό ελαιουργείο στην περιοχή που ελαιοποιεί αποκλειστικά και μόνο ελιές βιολογικής καλλιέργειας. Οι παραγωγοί που αλέθουν στο ελαιουργείο είναι αυτοί που καλλιεργούν τους ελαιώνες της Ιεράς Μονής Τοπλού και οι Βιοκαλλιεργητές της Σητείας που έχουν συστήσει την εταιρεία.\nΗ διαδικασία που ακολουθείται κατά την ελαιοποίηση είναι η εξής :\nΟι ελιές εισκομίζονται σε κατάλληλους σάκκους των 50 κιλών ή κλούβες στο ελαιουργείο την ημέρα που συλλέγονται και αλέθονται την επόμενη ημέρα δηλαδή μέσα σε λιγότερο από 24 ώρες.\nΜετά τον ποιοτικό έλεγχο του ελαιοκάρπου, αυτός τοποθετείται αρχικά σε χοάνη παραλαβής και στη συνέχεια με μεταφορική ταινία οδηγείται στο αποφυλλωτήριο, όπου απομακρύνονται τα φύλλα και τα κλαδάκια.\nΚατόπιν γίνεται πλύσιμο του ελαιοκάρπου σε πλυντήριο συνεχούς ροής νερού με πόσιμο νερό, για την απομάκρυνση χώματος και άλλων ξένων σωμάτων και η ζύγισή του.\nΑκολουθεί η διαδικασία του σπασίματος του καρπού σε ανοξείδωτο σφυρόμυλο που λειτουργεί σε χαμηλές στροφές για την αποφυγή σχηματισμού γαλακτωμάτων και μετά η μάλαξη του καρπού της άλεσης αρχικά σε διώροφο προμαλακτήρα και κατόπιν σε οριζόντιο μαλακτήρα για 45 λεπτά. Η μάλαξη αποτελεί βασικό στάδιο της επεξεργασίας και συντελεί στην συνένωση των μικρών ελαιοσταγονιδίων σε μεγαλύτερες σταγόνες λαδιού και διευκολύνει τη φυγοκέντριση.\nΓίνεται η φυγοκέντριση στο διφασικό decanter χωρίς την παραμικρή προσθήκη νερού οπότε σχεδόν το σύνολο των πολυφαινολών του καρπού περνάει στο ελαιόλαδο.\nΤέλος γίνεται ο τελικός διαχωρισμός του λαδιού σε αυτόματο διαχωριστήρα.\nΜετά το τέλος της ημέρας ακολουθεί προσεκτικός καθαρισμός των μηχανημάτων ώστε να είναι καθαρά και έτοιμα για λειτουργία την επόμενη ημέρα.\nΠρέπει να σημειωθεί ότι σε όλα τα στάδια της ελαιοποίησης (μάλαξη, φυγοκέντριση και τελικό διαχωρισμό) η θερμοκρασία ελέγχεται και είναι μικρότερη από τους 27οC δηλαδή γίνεται εξαγωγή εν ψυχρώ του ελαιολάδου και έτσι διατηρούνται στο μέγιστο βαθμό όλα τα ωφέλιμα συστατικά του.\nΤο βιολογικό ελαιόλαδο που παράγεται ανά παραγωγό αποθηκεύεται σε χωριστή ανοξείδωτη δεξαμενή που σημαίνεται με τα στοιχεία του παραγωγού και λαμβάνεται δείγμα.\nΑκολουθεί ποιοτικός έλεγχος στο δείγμα κάθε δεξαμενής και έλεγχος για κατάλοιπα φυτοφαρμάκων. Εφόσον πληρούνται οι προδιαγραφές που υπάρχουν τόσο για το εξαιρετικό παρθένο όσο και για το βιολογικό ελαιόλαδο αλλά και οι ειδικότερες προδιαγραφές της εταιρείας γίνεται ανάμιξη των παρτίδων σε μεγαλύτερη δεξαμενή με σκοπό το φιλτράρισμα και κατόπιν την εμφιάλωση.\nΤα φύλλα και τα κλαδάκια που προκύπτουν από τη λειτουργία του αποφυλλωτηρίου όπως και τα στερεά συστατικά (πυρήνα) που προκύπτουν κατά τη λειτουργία του ντεκάντερ είναι παραπροϊόντα για το ελαιουργείο μιας και οδηγούνται για κομποστοποίηση μειώνοντας έτσι την επιβάρυνση του περιβάλλοντος με απορρίμματα . Επίσης λόγω του διφασικού τύπου λειτουργίας του decanter του ελαιουργείου, δεν προκύπτουν υγρά απόβλητα, το οποίο συνάδει με τη φιλοσοφία της εταιρίας μας, με σεβασμό στο ελαιόλαδο!!


Διευρυμένη σύσκεψη στην Περιφέρεια για την Ιερά Σύνοδο - Χανιώτικα Νέα\nΟι προετοιμασίες καθώς και μια σειρά λεπτομερειών με οργανωτικά και άλλα θέματα συζητήθηκαν σήμερα σε διευρυμένη σύσκεψη στα γραφεία της Περιφέρειας Κρήτης στο πλαίσιο της προετοιμασίας της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας, η οποία θα συγκληθεί στην Κρήτη τον προσεχή Ιούνιο.\nΣτη σύσκεψη πήραν μέρος ο Σεβ. Αρχιεπίσκοπος Κρήτης κ. Ειρηναίος, ο Σεβ. Μητροπολίτης Γαλλίας κ. Εμμανουήλ, εκπρόσωπος του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ο Σεβ. Αρχιεπίσκοπος Τελμησσού κ. Ιώβ, ο Περιφερειάρχης Κρήτης Σταύρος Αρναουτάκης, ο Αντιστράτηγος Αριστείδης Ανδρικόπουλος, Γενικός Επιθεωρητής Αστυνομίας Νοτίου Ελλάδος, ο Δήμαρχος Ηρακλείου Βασίλης Λαμπρινός με αρμοδίους Αντιδημάρχους, ο Γενικός Περιφερειακός Αστυνομικός Διευθυντής Κρήτης, ο Διευθυντής Αστυνομικής Διευθύνσεως Ηρακλείου, ο Ανώτατος Διοικητής Φρουράς Ηρακλείου, ο Κεντρικός Λιμενάρχης Ηρακλείου, ο Διοικητής 133 Σμηναρχίας Μάχης, ο Αερολιμενάρχης Ηρακλείου, εκπρόσωπος της Τροχαίας, εκπρόσωποι Φορέων και Υπηρεσιών, ομάδα κληρικών της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης και ομάδα συνεργατών του Οικουμενικού Πατριαρχείου.\nΕπίσης στη Σύσκεψη αυτή συμμετείχαν μέλη της Ειδικής Επιτροπής Αγίας και Μεγάλης Συνόδου του Υπουργείου Εξωτερικών (ΑΜΣΟΕ), υπό τον Ειδικό Γραμματέα Θρησκευτικής και Πολιτιστικής Διπλωματίας, Δρ. Ευστάθιο Λιανό – Λιάντη. Ο Αρχιεπίσκοπος Κρήτης κ. Ειρηναίος ευχαρίστησε για την ανταπόκριση όλων στη Σύσκεψη αυτή και σημείωσε τη σπουδαιότητα του μεγάλου και ιστορικού γεγονότος τούτου, την τιμή αλλά και την ευθύνη για την Κρήτη, τονίζοντας την ανάγκη να συμπράξουμε όλοι μαζί για το άριστο αποτέλεσμα.\nΠαράλληλα, ο Περιφερειάρχης καλωσορίζοντας στην Περιφέρεια Κρήτης όλους τους συμμετέχοντες εξέφρασε τη χαρά του για την κοινή πορεία της προετοιμασίας του ιστορικού-θρησκευτικού γεγονότος και την αναγκαιότητα να συνεργαστούμε όλοι συντονισμένα, ώστε να έχουμε το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα για το Οικουμενικό Πατριαρχείο, για την Κρήτη, τη Χώρα μας, την Ελλάδα. Στο ίδιο πλαίσιο χαιρέτισε τη Σύσκεψη και ο Δήμαρχος Ηρακλείου, αναφερθείς στη μεγάλη σημασία του ιστορικού γεγονότος.\nΕπίσης, ο Μητροπολίτης Γαλλίας κ. Εμμανουήλ, μετέφερε σε όλους τις ευχές του Παναγιωτάτου Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου και εξέφρασε θερμές ευχαριστίες για την προθυμία και συμβολή όλων στην επιτυχία της διοργανώσεως του Γεγονότος. Στη συνέχεια αναφέρθηκε λεπτομερώς στο Πρόγραμμα της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου και έδωσε απαντήσεις σε διάφορα ερωτήματα.\nΝα σημειωθεί, τέλος, ότι για την πανορθόδοξη σύνοδο έχουν εκδηλώσει ενδιαφέρον για να την καλύψουν εκατοντάδες δημοσιογράφοι από όλο τον κόσμο και από παγκόσμια τηλεοπτικά δίκτυα εφημερίδες και ΜΜΕ που αναμένεται να στείλουν απεσταλμένους τους.\nΙερά Σύνοδος Κολυμπάρι\nΑΠΕ-ΜΠΕΓιώργος Μυσιρλάκης- ΑΠΕ-ΜΠΕ\n18 Μαΐου 2016 3:49 μμ


Κίνα Ευτυχισμένο κόκκινο πλαστικό κουτί κοσμήματος με Bowknot Κατασκευαστές\nΠεριγραφή:Χριστουγεννιάτικο δώρο,Κόκκινο κουτί κρασιού,Γλυκό χαριτωμένο κουτί κοσμήματος\nHome > Προϊόντα > Πλαστικό κουτί κοσμήματος > Ορθογώνιο κουτί κοσμήματος > Ευτυχισμένο κόκκινο πλαστικό κουτί κοσμήματος με Bowknot\nΑρ. μοντέλου: JHH-201\nΑυτό είναι ένα κουτί κοσμήματα πολύ κατάλληλο για δώρο Χριστουγέννων ή λίγο δώρο έκπληξη. Με κομψό κρασί κόκκινη εμφάνιση και χαριτωμένο σχεδιασμό bowknot , το πλαστικό κουτί κοσμήματος είναι τόσο αξιολάτρευτο ~\nΧριστουγεννιάτικο δώρο Κόκκινο κουτί κρασιού Γλυκό χαριτωμένο κουτί κοσμήματος


Ρούχο Βαπτιστικό Aslanis\nΒαπτιστικό ρούχο ροζ σατέν σε γραμμή άλφα με ροζ δαντέλα και σατέν ζώνη.Στην τιμή συμπεριλαμβάνετε το μπολερό, το καπέλο και ο Φ.Π.Α. Κατόπιν παραγγελίας μπορούν να γίνουν αλλαγές στα χρώματα. Σε κομπλέ βάπτιση σε όλο το πακέτο γίνετε έκπτωση 15%.


Αυτό είναι το μυστικό μου για την καλύτερη διαλειμματική προπόνηση - Shape.gr\nΦυσικά και δε θέλω ένα φουσκωμένο στομάχι πριν την αερόβια προπόνηση, γι’αυτό και επιλέγω κάτι ελαφρύ και εύπεπτο, 2-3 ώρες πριν, που να περιέχει σύνθετους υδατάνθρακες, φυτικές ίνες, πρωτεΐνη και καλά λιπαρά.\nΦυσικά, το να παραμείνω ενυδατωμένη είναι στοιχείο – κλειδί και δεν παραλείπω ποτέ να πίνω αρκετό νερό πριν και μετά την άσκηση μου.\nLove Your Shape 2018Philadelphia Activeτι να φάω μετά την άσκησητι να φάω πριν την άσκηση


Ενημέρωσαν τον Γεν. Γραμματέα Αιγαίου για τα προβλήματα του νησιού οι Χιώτες της ΔΗΜΑΡ | ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΝΕΑ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ ΧΙΟΣ\nΧίος, Thursday 2 Dec 2021 06:31\nΣύλληψη 42χρονου για παρεμπόριο\nΑπαράδεκτοι - απολίτιστοι καταστρέφουν τον εξοπλισμό παραλιών του νησιού [ΦΩΤΟ]\nΑντιπροσωπεία της Ν.Ε. Χίου της ΔΗΜΑΡ αποτελούμενη από τους Σταμάτη Ζουμίδη, Μάνο Ζαχαριάδη, Γιώργο Θεοτοκά και Ειρήνη Ψαρέλλη, συναντήθηκε στις 30-9-2012 στον Πειραιά με τον γενικό γραμματέα Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής Γιάννη Σπιλάνη και του εξέθεσε τις θέσεις και τις προτάσεις της Οργάνωσης για τα επίκαιρα θέματα της Χίου. Έγινε μια εποικοδομητική ανταλλαγή απόψεων και παραδόθηκε στον γεν. γραμματέα αναλυτικό υπόμνημα για τα θέματα της πρόσφατης καταστροφής, τη μαστίχα, την κτηνοτροφία, τις ακτοπλοϊκές μεταφορές, το νέο λιμάνι, τις αεροπορικές συνδέσεις κ.λ.π. Ο γεν. γραμματέας υποσχέθηκε ότι θα θέσει υπόψιν του υπουργού Ναυτιλίας και Αιγαίου και κάθε άλλου αρμόδιου φορέα, όλες τις προτάσεις που παρουσιάσθηκαν. Και οι δύο πλευρές εξέφρασαν την επιθυμία η συνάντηση να επαναληφθεί και στο προσεχές διάστημα.\nΔείτε παρακάτω τις θέσεις και προτάσεις της Νομαρχιακής Επιτροπής ΔΗΜΑΡ Χίου:\nΑ. Σχετικά με την καταστροφή από τη φωτιά\nα. Για τους μαστιχοπαραγωγούς\n-Να αποκεντρωθεί η διαδικασία καταγραφής των ζημιών σε επίπεδο πρώην κοινότητας και νυν κοινοτικής ενότητας, με ευθύνη του προέδρου της (που θα βεβαιώνει υπεύθυνα για την ακρίβεια των υποβαλλόμενων δηλώσεων), για την ταχύτερη και πιο αξιόπιστη καταγραφή.\n-Να γίνει διάκριση ανάμεσα σε «καψαλισμένα» δένδρα (που θα αποδώσουν ξανά παραγωγή σε 2-3 χρόνια) και σε παντελώς καμένα δένδρα.\n-Για την περίπτωση που δεν καταστεί δυνατή η πλήρης αποζημίωση των παραγωγών, να αντισταθμισθεί αυτό με συμψηφισμό των φορολογικών εκκρεμοτήτων τους και με χορήγηση δανείων με ευνοϊκούς όρους, ενόψει και της ανακεφαλαιοποίησης των τραπεζών.\n- Να ενθαρρυνθεί και να επιδοτηθεί η φύτευση νέων δένδρων, που θα αντικαταστήσουν μελλοντικά την απώλεια στην παραγωγή.\n-Να επιδιωχθεί η ταχύτερη και κατά προτεραιότητα πληρωμή από την Ενωση Μαστιχοπαραγωγών για τις ήδη παραδοθείσες και για τις υπό παράδοση ποσότητες μαστίχας, των παραγωγών των χωριών που επλήγησαν περισσότερο από τη φωτιά. Αυτό θα είναι και μια έμπρακτη επίδειξη αλληλεγγύης και αλληλοβοήθειας μεταξύ όλων των μαστιχοπαραγωγών.\nβ. Για τους κτηνοτρόφους\n-Να γίνει καταγραφή των πρόσφορων περιοχών για βοσκή που απέμειναν (και δεν βρίσκονται κοντά σε περιοχές με μαστιχόδενδρα που διασώθηκαν) και να διευκολυνθεί η παραχώρησή τους από τον δήμο Χίου.\n-Ως άμεσο μέτρο, αλλά και ως συμπληρωματικό για την περίπτωση που οι χώροι βοσκής δεν επαρκούν, να δοθεί επιδότηση για την αγορά ζωωτροφών.\nγ. Για το περιβάλλον και τα δάση\n- Να ξεκινήσει άμεση και έμπρακτη αναδάσωση για τις καμένες δασικές περιοχές, όχι μόνο με τη νομική της έννοια, αλλά και με όλες τις απαιτούμενες επεμβατικές εργασίες και φυτεύσεις.\n- Να χαραχθεί και να υλοποιηθεί τεκμηριωμένος σχεδιασμός για την δημιουργία των κατάλληλων αντιπυρικών ζωνών με τη συνεργασία Δήμου και Περιφέρειας και με παρέμβαση στην μεγάλη γραφειοκρατική καθυστέρηση της Δασικής Υπηρεσίας.\n- Να αυξηθούν τα μέτρα επίβλεψης και πυρασφάλειας, ιδιαίτερα στις δύσβατες και απρόσιτες περιοχές.\n- Να ενισχυθεί το σύστημα δασοπυρόσβεσης με δημιουργία περισσότερων δεξαμενών και πυροσβεστικών κρουνών και να υπάρξει στο εξής μέριμνα και έλεγχος για την τακτική συντήρηση και επισκευή του δικτύου, δεδομένου ότι στη φωτιά οι κρουνοί στα Μαστιχοχώρια ήταν εκτός λειτουργίας.\n- Να ενθαρρυνθεί η δραστηριοποίηση των εθελοντών-παραγωγών ως προς την πυρασφάλεια των καλλιεργειών ιδιαίτερα στα Μαστιχοχώρια, με θεσμική κάλυψη της δραστηριότητάς τους και με παροχή κάθε απαιτούμενης διευκόλυνσης.\n- Να γίνουν άμεσα όλα τα απαιτούμενα αντιπλημμυρικά έργα και ιδιαίτερα στις κατωφέρειες περιοχές (π.χ. Βέσσα, Αρμόλια).\n- Να απαγορευτεί παντελώς η βοσκή στις καμένες περιοχές και στις μαστιχοπαραγωγικές περιοχές.\n- Να απαγορευθεί το κυνήγι σε ολόκληρη τη Χίο τουλάχιστον για 3 χρόνια και όχι μόνο στις καμένες περιοχές, προκειμένου να μην επιβαρυνθεί υπέρμετρα η χλωρίδα και η πανίδα, από την υπερσυγκέντρωση όλης της κυνηγετικής δραστηριότητας στις περιοχές που διασώθηκαν.\nΒ. Σχετικά με το νέο λιμάνι της πόλης\nΤο συζητούμενο νέο λιμάνι στην πόλη της Χίου, είναι περιττό έργο, δεδομένου ότι έχει αρχίσει να λειτουργεί, ως δεύτερο λιμάνι, το νέο λιμάνι των Μεστών, που, αν αξιοποιηθεί,\nθα διευκολύνει ιδιαίτερα την νότια και τη δυτική Χίο, ενώ και το υφιστάμενο λιμάνι της\nπόλης της Χίου, επιδέχεται εκσυγχρονισμό και βελτιώσεις, για τον σκοπό αυτό μάλιστα προβλέπονται κοινοτικά κονδύλια, που θα πρέπει να αξιοποιηθούν.\nΤο νέο λιμάνι, που προτείνεται να γίνει σε μία περιοχή μάλλον ακατάλληλη λόγω μεγάλης έκθεσής της σε ανέμους, θα καθιστούσε το λιμάνι των Μεστών άχρηστο και θα ανέκοπτε τη δυναμική του. Στόχος πρέπει να είναι η βελτίωση του υφιστάμενου λιμανιού της πόλης της Χίου και η πλήρης αξιοποίηση του λιμανιού των Μεστών (που πληροί επιπλέον τις προδιαγραφές για προσάραξη κρουαζιερόπλοιων), με τη δρομολόγηση ταχύπλοου τουλάχιστον κατά τη θερινή περίοδο, που θα καθιερώσει τη Χίο ως προορισμό Σαββατοκύριακου.\nΕπίσης, η Χίος χαρακτηρίζεται από υπερσυγκέντρωση όλων των υποδομών στην πόλη και γύρω από αυτήν και το νέο λιμάνι θα ενίσχυε αυτή την τάση, σε βάρος της νότιας και της δυτικής Χίου, που μετά την καταστροφή, χρειάζονται στήριξη και ενίσχυση και όχι αποδυνάμωση.\nΓ. Σχετικά με τις ακτοπλοϊκές και αεροπορικές συνδέσεις\nα. μετά το μοίρασμα των αεροπορικών δρομολογίων των νησιών που έκαναν η Olympic και η Aegean, έχει επιβληθεί ένα απαράδεκτο μονοπώλιο, για το οποίο πρέπει να υπάρξει παρέμβαση. Το κόστος που έχει δημιουργήσει η έλλειψη ανταγωνισμού για τους πολίτες είναι δυσβάσταχτο και παράλογο. Πρέπει να αντιμετωπισθεί πολιτικά το θέμα και να δρομολογηθεί η κατάθεση, αν χρειασθεί, έγγραφης καταγγελίας στην Επιτροπή Ανταγωνισμού και στον Συνήγορο Καταναλωτή. Ο Δήμος και η (Αντι) Περιφέρεια έχουν περιορισθεί μέχρι τώρα σε απλές επιστολές διαμαρτυρίας, χωρίς κανένα αποτέλεσμα.\nβ. να επιδιωχθεί η καλύτερη αξιοποίηση του λιμανιού των Μεστών, που μέχρι τώρα περιορίζεται μόνο στην άγονη γραμμή Λαύριο-Ψαρά-Μεστά, τόσο με τη δρομολόγηση ταχύπλοου από το Λαύριο ή τη Ραφήνα όσο και με την προσάραξη κρουαζιερόπλοιων. Η μη αξιοποίηση αυτού του λιμανιού, ίσως δεν είναι άσχετη με την επίμονη επιδίωξη Δήμου και Αντιπεριφέρειας για την κατασκευή και νέου λιμανιού στη Χίο.\nγ. να γίνουν πιο λογικές και βολικές οι ώρες άφιξης των πλοίων της NEL και της BLUE STAR στη Χίο. Ωρες άφιξης στις 4 π.μ. και 5 π.μ. είναι όχι μόνο άβολες για τους ντόπιους, αλλά και αποτρεπτικές για την επαύξηση της τουριστικής κίνησης στο νησί.\nδ. να επιδιωχθεί η μείωση των τιμών των ναύλων, που είναι υψηλές. Ιδιαίτερα για τη Χίο είναι ελάχιστα χαμηλότερες (από 3-5 ευρώ) σε σχέση με τη Μυτιλήνη, δηλαδή από 38-43 ευρώ απλή μετάβαση χωρίς καμπίνα.