Мiкола Крывальцэвiч. Чалавек у капальнi\nЧалавек у капальнi\nРэканструяваны твар мужчыны меў даволi прыемныя рысы. А яшчэ колькi часу таму гэта быў археалягiчны матэрыял — чалавечы шкiлет з пахаваньня. Вось толькi месца, у якiм выпадкова коўш экскаватара зачарпнуў косьцi, мела выгляд не магiлы, а глыбокай капальнi... Капальняў было шмат. Не дзясяткi, i нават ня сотнi, а тысячы шахтаў на працягу 3 i 2 тысячагодзьдзяў да н.э. у пошуках высокаякаснага крэменю распрацавалi старажытныя жыхары Панямоньня ў ваколiцах сёньняшнiх Карпаўцаў i пасёлка Краснасельскi, што пад Ваўкавыскам...\nУ тое лета 1962 году экскаватаршчык, якi капаў крэйду ў кар’еры, мо й не зьвярнуў бы ўвагi на косьцi, якiя трапiлiся ў коўш ягонай машыны, каб не адна акалiчнасьць. Ужо два гады запар крэйдавыя распрацоўкi, якiя руплiва асвойвалiся мясцовым заводам будаўнiчых матэрыялаў, наведвалi археолягi з Санкт-Пецярбургу. Яны шукалi старажытныя шахты, пра што не адзiн раз распавядалi рабочым. У разьвернутай экскаватарам крэйдзе, якая шматмэтровымi пластамi залягае ў гэтых мясьцiнах, акрамя чалавечых костак знайшлi глiняны гаршчок. Пасудзiна выглядала надзвычай архаiчна: лепленая ад рукi, закураная ўнiзе, з высокай гарлавiнаю i ўпрыгожаная наразною «ялiнкаю» пад верхнiм краем. У крэйдавым друзе ляжала таксама вялiкая касьцяная iголка з прарэзаным на месцы вострым вушкам.\nМiхась Чарняўскi, тады яшчэ асьпiрант Iнстытуту гiсторыi, разам з групай супрацоўнiкаў будучага рэспублiканскага музэя апынуўся на месцы здарэньня пазьней, калi ў Акадэмiю навук дайшло паведамленьне з Ваўкавыску. Са словаў рабочых, сьведкаў падзеi, пакрысе ўдалося ўзнавiць некаторыя акалiчнасьцi выяўленьня чалавечага шкiлета, гаршчка дый iголкi.\nКасьцяк ляжаў паўсагнуты на правым баку, арыентаваны галавою на поўдзень. Каля ног стаяла пасудзiна, а недзе побач ляжала iголка. Поза памерлага ды рэчы, вiдаць, некалi наўмысна пакiнутыя каля яго, сьведчылi пра зьдзейсьнены тут старажытны абрад пахаваньня. Разьмяшчэньне нябожчыка ў скурчаным стане ды суправаджэньне яго адпаведным глiняным гаршчком — характэрныя адзнакi пахаваньняў позьненэалiтычнага часу i эпохi бронзы. Адмысловая форма пасудзiны, яе арнамэнтацыя дазвалялi адносiць магiлу да культур з шнуравой керамiкай i датаваць часам канца 3 — пачатку 2 тыс. да н.э.\nДарэчы, гаршчок той да прыезду Мiхася Чарняўскага апынуўся ў мясцовага краязнаўцы i калекцыянэра. Унiкальную знаходку археолягу прыйшлося выменьваць на калекцыю экзатычных паштовых марак.\nСамая цiкавая абставiна, якая вымушала да шматлiкiх разважаньняў, тычылася таго, чаму пахаваньне было зьдзейсьненае ў шахце. Памерлы ляжаў на дне невялiкага пашырэньня капальнi, якая разам з пахаваным у ёй нябожчыкам яшчэ ў старажытнасьцi была засыпаная крэйдавым друзам. Гэта была адна з тысяч крэмнездабыўных шахтаў, якiя ў часе нэалiту i бронзавага веку распрацоўвалiся жыхарамi тутэйшых мясьцiнаў. Менавiта пра капальнi пад Ваўкавыскам у 1976 г. вядомая санкт-пецярбурская дасьледчыца Нiна Гурына напiша ў сваёй манаграфii: «Беларускiя шахты, узятыя ў сукупнасьцi з аналягiчнымi замежнымi помнiкамi, выходзяць далёка за рамкi вузкай, лякальнай значнасьцi; яны служаць важнаю крынiцаю для раскрыцьця працэсу гiстарычна-культурнага разьвiцьця ўсяго чалавецтва».\nВялiкае адкрыцьцё Зыгмунда Шмiта\nКалi ў 1925 годзе трыццацiгадовы археоляг Зыгмунд Шмiт пачаў абсьледаваць навакольле вёскi Краснае Сяло, што на рацэ Рось пад Ваўкавыскам, у эўрапейскай археалягiчнай лiтаратуры ўжо згадвалiся ўнiкальныя капальнi крэменю пад Сiсбуры, Граймз-Грэйвз у Англii, Мюр-дэ-Барэ i Шампiньёль у Францыi. Уласна ў Польшчы ў 1922 г. Я.Самсонавiчам пры складаньнi геалягiчнай карты былi адкрытыя цяпер, бадай, найлепш вывучаныя i сусьветна вядомыя шахты па здабычы крэменю ў Кшэмёнках Апатоўскiх. У тым жа 1922 годзе Зыгмунд Шмiт i Стэфан Крукоўскi пачалi дасьледаваць Кшэмёнкi.\nМаючы добры досьвед, Зыгмунд Шмiт пасьля раскопак каля вёскi Краснае Сяло ў 1925 годзе канстатаваў адкрыцьцё вялiкай колькасьцi старажытных крэмнездабыўных шахтаў. Зьвесткi пра незвычайныя пустоты-выпрацоўкi каля Краснага Сяла маглi яшчэ раней трапiць да Зыгмунда Шмiта ад геолягаў, якiя працавалi на мясцовых адорвеньнях крэйды.\nНа наступны год археоляг заўзята працягваў пошук капальняў. Вынiкам ягоных дасьледаваньняў стала адкрыцьцё каля тысячы шахтавых выпрацовак крэменю, а таксама майстэрняў па апрацоўцы здабытай сыравiны. У ягоныя рукi трапiлi шматлiкiя iнструмэнты, з дапамогаю якiх старажытныя шахцёры здабывалi крэмень у глыбокiх шахтах.\nАднак ад самага пачатку iх адкрыцьця краснасельскiм капальням не шанцавала. У 1929 годзе на 34-м годзе жыцьця памёр Зыгмунд Шмiт. Капальнi, на месцы якiх няўмольна пашыралiся кар’еры па здабычы крэйды, раз-пораз наведвалi археолягi. I калi краснасельскiя шахты мэтадычна бурылiся далакопамi, i да iх нiкому не было справы, у Кшэмёнках Апатоўскiх згаданы мною Стэфан Крукоўскi паволi з году ў год выкупляў зямлю, каб выратаваць мясцовы унiкальны шахтавы комплекс для навуковых дасьледаваньняў.\nТым часам з краснасельскiх шахтаў у Варшаўскi музэй паступалi сабраныя калекцыi знаходак цi нават унiкальныя фотаздымкi. Пазьней каштоўны фотаматэрыял загiнуў. Падчас вайны страцiлася таксама амаль уся дакумэнтацыя — малюнкi, пляны, накiды, якiмi суправаджалi свае раскопкi на Росi археолягi 20-30 гадоў. А матэрыяламi раскопак з Краснага Сяла закладвалiся ваконныя праёмы ў часы баёў за Варшаву. Нiна Гурына, якая ў 1961 годзе знаёмiлася з краснасельскiмi калекцыямi ў Варшаўскiм археалягiчным музэi, знаходзiла ў скрынках разам з крамянёвымi прыладамi пустыя гiльзы ад патронаў.\nШахтам ня шчасьцiла i ў пасьляваенны час. Мясцовы цэмэнтавы завод працягваў капаць крэйду. Перашкодзiць разбурэньню ўнiкальнага комплексу нiхто не спрабаваў, а калi б адважыўся, то цi здолеў бы.\nАшаломленая маштабамi разбурэньня i адначасова захопленая ўражвальнай дэманстрацыяй тагачаснай савецкай кар’ернай тэхнiкi, Нiна Гурына пазьней напiша: «Сымбалiчна — на гэтым маленькiм кавалачку зямлi як бы сутыкнулiся гарнякi дзьвюх эпох, разьдзеленыя некалькiмi тысячагодзьдзямi, — першыя ў гiсторыi чалавецтва шахцёры, узброеныя толькi прасьцейшымi рагавымi iнструмэнтамi, якiя затрачвалi вялiкую працу i час для таго, каб выкапаць вузкi, усяго толькi ў некалькi мэтраў глыбiнёй калодзеж, i сучасныя гарнякi, узброеныя магутнымi машынамi, якiя драбiлi за некалькi хвiлiн велiчэзныя масы пароды».\nНiне Гурынай i яе калегам-археолягам з Санкт-Пецярбургу, дасьледуючы старажытныя шахты на яшчэ не занятых тэхнiкай пустках, прыходзiлася ўсё часьцей сачыць за адкрытымi выпрацоўкамi, калi пласты крэйды з дапамогай экскаватараў рушылiся вэртыкальна на поўную шырыню кар’ера. Тады можна было на глыбiнi да 15 мэтраў убачыць разрэз крэйдавай пароды. «... Перад намi на крэйдавай сьцяне, як на гiганцкiм палатне шырынёю каля 100 м адкрылася карцiна, якая не магла не ўсхваляваць ня толькi любога археоляга, але й кожнага, хто хоць бы ў слабой ступенi цiкавiцца старажытнай гiсторыяй чалавецтва. Як толькi вока, крыху звыкнуўшыся зь бельлю, набыло здольнасьць улаўлiваць розьнiцу памiж чыстаю крэйдаю сьцяны i крыху больш цямнейшым, iншым па структуры крэйдавым друзам, пачалi зьяўляцца адна за другой плямы розных абрысаў. Выразна выступiлi прамыя вэртыкальныя цi выцягнутай формы, апушчаныя з паверхнi калодзежы шахтаў, па якiх некалькi тысячагодзьдзяў таму спускаўся чалавек усьлед ланцужкам крамянёвых канкрэцыяў, невялiкiя плямы акруглых абрысаў, часам пустыя, перарэзаныя кар’ерамi падземныя калiдоры — штрэкi, нарэшце, больш шырокiя плямы, якiя абазначалi камэры».\nЖыхары Краснага Сяла i суседнiх вёсак яшчэ зь мiжваеннага часу, капаючы крэйду для гаспадарчых патрэбаў, ведалi, што ў крэйдавых адорвеньнях трапляюцца ямы, запоўненыя больш мяккiм друзам. Эмпiрычна яны, мусiць, адчувалi вартасьць зробленых iмi назiраньняў. Былi й тыя, хто памятаў раскопкi археолягаў 20-30 гадоў. Людзi нават спрабавалi паказаць месца колiшнiх выкопаў паваенным дасьледчыкам. Ды дзе там! Ваколiцы, з пашырэньнем тутэйшым заводам кар’ернай працы, моцна зьмянiлiся, месцамi ператвараючыся ў «блакiтныя азёры».\nАктыўнае навуковае дасьледаваньне шахтаў пачалося ў 1960-ыя гады. Вучоным, для таго, аб узнавiць закiнутыя i выпрацаваныя ў старажытнасьцi шахты, найчасьцей прыходзiлася на нейкi час станавiцца шахцёрамi. Заглыбляючыся ў колiшнiя выпрацоўкi i перабiраючы крэйдавы друз, археолягi апыналiся ў цёмных i сырых падбоях, штрэках i камэрах, дзе чалавек ледзьве мог зьмясьцiцца, лежачы ў выпрацоўках. На некалi мяккiх, як сырая глiна, крэйдавых сьценах захоўвалiся сьляды капаньня старажытнымi шахцёрскiмi iнструмэнтамi, бачылiся прыгладжаныя вопраткаю ды закураныя лучынаю сутарэньнi...\nКрэмень — асноўны i самы надзейны матэрыял, якiм людзi карысталiся з глыбокай старажытнасьцi на працягу многiх тысяч гадоў. Як мы ня можам уявiць сабе нашае жыцьцё без мэталу, так i чалавек эпохi каменя i пачатку бронзавага веку ня здолеў бы i дня пражыць бяз вырабаў з крэменю. Крамянёвую сыравiну можна было лёгка i амаль паўсюдна знайсьцi на размытай паверхнi зямлi. Але самым плястычным i падатным пры апрацоўцы быў крэмень, якi залягаў на глыбiнi ў крэйдавых пластах.\nАсаблiва вялiкая патрэба ў шахтавым крэменi зьявiлася ў канцы каменнага веку — нэалiце i пазьней, у эпоху бронзы, калi людзi iмкнулiся iнтэнсыўна асвойваць лясныя прасторы, займаючыся вырошчваньнем акультураных расьлiн i разьвядзеньнем хатнiх жывёлаў. Крамянёвыя сякеры вялiкiх памераў, цёслы, сярпы становяцца абавязковымi атрыбутамi тагачаснага жыцьця.\nУ нэалiце старажытныя жыхары Эўропы пачынаюць актыўную шахтавую распрацоўку крамянёвых радовiшчаў. На думку Мiхася Чарняўскага, першыя шахты на Росi, верагодна, заклалi ў другой палове 3 тыс. да н.э. находнiкi зь Сярэдняй Эўропы —насельнiцтва культуры шарападобных амфар. Пра гэта сьведчаць ня толькi сьляды iх паселiшчаў, але й рэшткi могiльнiка, якi летам 1971 г. быў выпадкова адкрыты мясцовым краязнаўцам М.Верацiлам недалёка ад краснасельскiх капальняў. У пахаваньнях, дасьледаваных Мiхасём Чарняўскiм, акрамя парэштак спаленага нябожчыка зьмяшчалася шмат костак ахвярных жывёлаў, у тым лiку быкоў. У грудной клетцы аднаго з быкоў археолягамi адшуканыя 2 касьцяныя наканечнiкi стрэл, якiмi, мусiць, i была забiтая жывёлiна.\nПазьней, у самым канцы 3 — першай палове 2 тыс. да н.э., здабычаю крэменя на Росi магло займацца насельнiцтва мясцовай культуры з шнуравой керамiкай. Раскопкi i актыўныя пошукавыя дасьледаваньнi на прылеглых пясчаных пагорках дазволiлi выявiць сьляды iх паселiшчаў. У адной з шахтаў знойдзенае нават пахаваньне, пакiнутае шнуравiкамi, пра якое я ўжо згадваў вышэй.\nКрэмень капалi тут i пазьней, у эпоху бронзы, верагодна, на працягу ўсяго 2 тыс. да н.э. ва ўсялякiм разе, большасьць радыёвугляродных дат, атрыманых па арганiчных рэштках зь некаторых шахтаў, прыходзiцца на 1640-1240 г.г. да н.э...\nКаля вёскi Карпаўцы i пасёлка Краснасельскi крэмень — у выглядзе доўгiх ланцужкоў асобных канкрэцыяў — фiгурных утварэньняў, залягае на рознай глыбiнi ў падземных радовiшчах крэйды. Яе тоўшча перакрытая зьверху пясчана-жвiровым покрывам. Старажытным шахцёрам, каб натрапiць на крамянёвую «жылу», неабходна было пракопваць жвiр, а затым заглыбляцца ў крэйду.\nМяккая крэйда добра капалася. Але ў той жа час сьценкi выпрацаванай шахты пад узьдзеяньнем сонца, вады i ветру давалi трэшчыны, сыпалiся, размывалiся, што пагражала абвалам. Таму глыбiня вэртыкальных калодзежаў вельмi рэдка была большая за 3-5 м, а дыямэтар — 1,5-1,6 м. Натрапiўшы на ланцужок крамянёвых канкрэцыяў, людзi пашыралi шахту ў бок прасьцiраньня так неабходнага iм каменя, цi iнакш рабiлi нiшу-падбой, вышыня якога рэдка перавышала 1,5 м. Такiх падбояў магло рабiцца ў шахтавым калодзежы некалькi i на рознай вышынi. Бакавыя адгалiнаваньнi ад вэртыкальнай шахты маглi ператварацца ў вузкiя, дыямэтрам каля 60 см, падземныя калiдоры — штрэкi, якiя цягнулiся 1-2 i болей мэтраў. Штрэкi зьвязвалi ў некаторых выпадках некалькi шахтавых выпрацовак, ператвараючыся ў вялiкi разгалiнаваны комплекс пад зямлёю.\nАле старажытныя шахцёры, разумеючы небясьпечнасьць занадта доўгiх штрэкаў ды глыбокiх падбояў, iмкнулiся закладваць побач з выпрацаванаю капальняю яшчэ адзiн шыхтавы калодзеж, працягваючы, такiм чынам, выбiраць ужо знойдзеныя ланцугi крэменю. Дзеля той жа бясьпекi зрэдку людзьмi пакiдалiся слупы некранутай крэйды, якiя ўтрымлiвалi верхнiя пласты пароды, не даючы ёй абвалiцца.\nНа тых эўрапейскiх капальнях, дзе крэмень залягаў у больш цьвёрдых пародах, напрыклад, у вапняках, як гэта было ў Кшэмёнках Апатоўскiх, выпрацоўкi дасягалi значна большых памераў. Шахтавыя калодзежы тут капалiся на глыбiню да 4-10 м. Падземныя галерэi маглi разыходзiцца ад вэртыкальнага ствала да 13-15 м, часам утвараючы вакол яго выпрацоўкi плошчай ў 400 кв.м. Аднак у кшэмёнкаўскiх шахцёраў пры гэтым узьнiкалi праблемы з вэнтыляцыяю, што вымушала iх прабiваць дадатковыя адтулiны ў сьценках падземных калiдораў.\nШахцёры краснасельскiх шахтаў, ня маючы магчымасьцi павярнуцца ў вузкiм калiдоры штрэка галавою да выхаду, звычайна выбiралiся адтуль паўзком i задам. Пустую пароду адграбалi, засыпаючы ёю ўжо выпрацаваныя пустоты, цi паднiмалi наверх i скiдвалi ў старыя шахты. Археолягi, шукаючы вусьцi шахтаў, лёгка вылучалi iх па круглай форме i крэйдавым друзе, якiм засыпалi ўжо непатрэбныя выпрацоўкi.\nАсьцярожна выбiраючы пустую пароду з шахтаў, спэцыялiсты маглi бачыць на сьценках сьляды працы шахцёрскiмi iнструмэнтамi. Месцамi адбiткi былi такiмi выразнымi, што перадавалi нават зазубрыны спрацаваных рагавых кайлаў. Гэта значыць, што пустыя выпрацоўкi адразу ж запаўнялiся друзам; вецер, сонца i вада не пасьпявалi зьнiшчыць сьляды iх iнтэнсыўнай працы.\nПры дасьледаваньнi краснасельскiх шахтаў у наш час было праведзена некалькi экспэрымэнтаў. Адзiн зь iх тычыўся падлiку колькасьцi затрачанай працы на распрацоўку шахты. У 1964 г. з крэменю, здабытага пад Красным Сялом, археолягi падрыхтавалi нажы i сякеры, з дапамогаю якiх, паводле старажытнай тэхналёгii, змайстравалi рагавыя кайлы, аналягiчныя тым, якiя траплялiся пры раскопках шахты. Яе капаў дзяцюк пры дакладнай фiксацыi часу i прыёмаў працы. Для распрацоўкi капальнi глыбiнёю 1,5 м i дыямэтрам 1,2 м затрачана 8 гадзiн 15 хвiлiн, а падбоя даўжынёю 0,78 м — 1 гадзiна 47 хвiлiн.\nЯшчэ ў 19 ст. экспэрымэнтальныя работы па выкопваньню шахт на месцы знакамiтага комплексу пад Сiсбуры праводзiў ангельскi археоляг Л.Фокс. Працуючы па чарзе са сваiм напарнiкам iнструмэнтамi старажытных шахцёраў, ён адзначыў, што падземную галерэю працягам 7,1 м можна выкапаць за 12 гадзiн бесьперапыннай працы.\nЭкспэрымэнты сьведчаць пра надзвычай вялiкiя фiзычныя затраты, неабходныя для распрацоўкi капальняў, што ў першую чаргу залежала ад нiзкай эфэктыўнасьцi тагачасных гарняцкiх iнструмэнтаў. У краснасельскiх шахатах крэйду капалi кiркамi-кайламi, а канкрэцыi выкорпвалi тычковымi капачамi. Iх рабiлi з адросткаў i рагулiстай вяршынi рагоў аленя. У якасьцi рыдлёвак для адграбаньня пустой пароды служылi абрэзаныя лапаткi лася.\nУ шахтах захавалiся сьляды драўляных памостаў для крэменю, зь якiх яго потым паднiмалi ўверх. Старажытныя людзi вылазiлi з шахтаў па апушчаным ствале дрэва, зь якога папярэдне абсеквалi гальлё. Знойдзеныя ў выпрацоўках касьцяныя iголкi ды праколкi наводзяць на думку аб неабходнасьцi частага рамонту скураных мяшкоў, у якiх паднiмалi ўверх здабыты ў шахтах крэмень.\nЗ паглыбленьнем шахтавага калодзежа i распрацоўкi падбояў, штрэкаў пад зямлёю станавiлася цёмна. Шахты часта асьвятлялiся лучынаю, сьляды ўжываньня якой захавалiся на сьценках i столi выкопаў, дзе можна было ўбачыць закуранасьць, чорныя пiсягi ды дзiркi, зь якiх некалi тырчалi палаючыя трэскi. Для асьвятленьня i праветрываньня шахтаў маглi рабiцца спэцыяльныя адтулiны. Сыстэма такiх асьвятляльных i вэнтыляцыйных дзiрак адзначаецца польскiмi дасьледчыкамi на шахтах Кшэмёнкаў Апатоўскiх.\nКраснасельскi комплекс уключае ў сябе ня толькi шахты па здабычы крэменю. У ягоны склад уваходзiлi шматлiкiя майстэрнi па першаснай апрацоўцы здабытай сыравiны.\nВыкапаныя ў крэйдзе крамянёвыя канкрэцыi ўжо ў самой шахце сартавалiся на патрэбныя i непатрэбныя. Адабраны крэмень паднiмаўся наверх, дзе яго апрацоўвалi. Здаралася аднак, што зь iм пачыналi працаваць ужо ў самой шахце, каб той не пасьпеў згубiць свае плястычныя якасьцi. Заадно — ня трэба было цягнуць наверх лiшнi цяжар.\nНа месцы майстэрняў археолягi знаходзяць вялiкую колькасьць расшчэпленага крэменю, iнструмэнты для яго апрацоўкi, выбракаваныя ды выкiнутыя нарыхтоўкi. Майстры маглi ўладкоўвацца ў паглыбленьнях старых засыпаных выпрацовак цi на месцы часовых пасёлкаў. Майстэрнi-паселiшчы знойдзеныя на пясчаных пагорках уздоўж Росi.\nПасёлкi-майстэрнi iснавалi на працягу працы шахцёрскай экспэдыцыi. Капаць шахты мела сэнс толькi ў сухiя летнiя месяцы, што i абумоўлiвала сэзоннасьць паселiшчаў, у якiх жылi нарыхтоўшчыкi крэменю. Краснасельскiя майстэрнi спэцыялiзавалiся на вырабе нарыхтовак сякер. Каб атрымаць паўфабрыкаты высокаякасных сякер, неабходна было выбраць патрэбнай формы канкрэцыю i зьдзейсьнiць цэлы шэраг пасьлядоўных апэрацыяў. Тэхналёгiя апрацоўкi крэменю, удасканаленая за многiя тысячы гадоў, мела адпаведныя культурныя адзнакi i адлюстроўвала пэўныя этнаграфiчныя рысы. Таму ёй у археалягiчнай лiтаратуры надаецца надзвычай шмат увагi.\nЗдаралася, на месцы краснасельскiх майстэрняў пасьля надзвычай карпатлiвых i скурпулёзных пошукаў сярод многiх тысяч адшчэпаў беларускiм археолягам удавалася нават знайсьцi адляцелыя сколы i скласьцi зь iх канкрэцыi ў тым выглядзе, у якiм яны трапiлi ў рукi старажытнага майстра.\nНарыхтоўка такой вялiкай колькасьцi паўфабрыкатаў сякер дазваляла мясцоваму старажытнаму насельнiцтву пастаўляць iх на абмен у суседнiя раёны, дзе не было такой сыравiны. Ацэньваючы маштабы распаўсюджваньня крэменя з Кшэмёнак Апатоўскiх, польскiя археолягi пiшуць, што вырабы зь яго можна знайсьцi ў радыюсе 400-500 км.\nчалавека з шахты\nВыпадковае адкрыцьцё чалавечага шкiлета ў 1962 г. у адной з краснасельскiх шахтаў — не адзiная знаходка такога кшталту. Людзкiя косьцi, паводле паведамленьня рабочых кар’ера, сустракалiся тут не адзiн раз. Але ў тых выпадках спэцыялiстам не прыйшлося iх пабачыць. Таму застаецца толькi здагадвацца, цi былi гэтыя парэшткi яшчэ некалькiмi разбуранымi пахаваньнямi ў шахтах, цi знаходжаньне iх — сьведчаньне няшчасных выпадкаў, якiя маглi здарацца ў старажытнасьцi.\nВядома, напрыклад, што ахвярамi абвалаў ў крэмнездабыўных капальнях сталi старажытныя людзi, рэшткi якiх знайшлi на дне дванаццацiмэтровай шахты ў Сьпiене (Бэльгiя), а таксама ў шахтах Стрэпi (Францыя) i Обургу (Бэльгiя). Пад Маўэрам у Аўстрыi пад пластом друзу ў нiжняй палове адной з крэмнездабыўных шахтаў археолягi адкрылi два людзкiя пахаваньнi, каля якiх у старажытнасьцi былi пакладзеныя тушы казы i аленя.\nШкiлет чалавека, якi быў пахаваны ў краснасельскай шахце, дасьледаваўся беларускiмi антраполягамi. Паводле iх заключэньня гэта быў мужчына 30-40 гадоў даволi аскетычнага выгляду. Выкарыстоўваючы добра распрацаваную Мікалаем Герасiмавым i ягонымi вучнямi мэтодыку ўзнаўленьня аблiчча старажытных людзей, антраполяг з Iнстытуту мастацтвазнаўства, этнаграфii i фальклёру І.Чаквін і скульптар зьдзейсьнiлi плястычную рэканструкцыю галавы памерлага (гл. фотаздымак). Узнавiць аблiчча чалавека можна па рэльефу ягонага чэрапа. Iснуе пэўная сувязь памiж сруктурай мяккiх тканак твару i ягонай якаснаю паверхняю. Паводле ацэнкi спэцыялiстаў асноўныя парамэтры чэрапа краснасельскага чалавека наблiжаюцца да антрапалягiчнага тыпу тагачаснага насельнiцтва Правабярэжнай Украiны i маюць пры гэтым цэлы шэраг адметнасьцяў.\nМяркуецца, што толькi каля Краснага Сяла ў старажытнасьцi было выкапана ня менш за 3000 шахтаў. Але многiя з крэйдавых радовiшчаў так i засталiся неабсьледаванымi археолягамi, бо былi зьнiшчаныя кар’ернымi распрацоўкамi. На некаторых крэйдавых радовiшчах, якiя захоўваюцца некранутымi, маюцца рэальныя пэрспэктывы для адкрыцьця яшчэ многiх сотняў старажытных капальняў. Нягледзячы на калясальныя разбурэньнi, шахты на Росi паводле ацэнкi спэцыялiстаў — адзiн з найбуйнейшых цэнтраў масавай крэменездабычы ў Эўропе. Комплекс па-ранейшаму мае пэрспэктывы для мэтанакiраванага дасьледаваньня на ўзроўнi самых найноўшых мэтодык.\nУ 1969 годзе ў раёне Краснага Сяла было вырашана стварыць дзяржаўны запаведнiк. А адну з пляцовак — месца найбольшай канцэнтрацыi шахтаў — археолягi пакiнулi нечапанаю, мяркуючы, што некалi тут будзе музэй.\nТым часам у суседняй Польшчы музэй на месцы крэмнездабыўнага комплексу пад Кшэмёнкамi Апатоўскiмi, як i рэканструяванае гарадзiшча Бiскупiн, сталi месцамi сапраўднага паломнiцтва турыстаў з усёй Эўропы.\nP.S. Цяпер Нацыянальная камісія Беларусі ў справах UNESCO рыхтуе матэрыялы дзеля ўлучэньня капальняў на Росі ў Сьпіс сусьветнае спадчыны.


«Маглі б і застрэліць». Суд апраўдаў глуханямога гамельчука, які не пачуў воклічаў вайскоўца - Беларуская Праўда\n«Маглі б і застрэліць». Суд апраўдаў...\n«Маглі б і застрэліць». Суд апраўдаў глуханямога гамельчука, які не пачуў воклічаў вайскоўца\n35-гадовы гамяльчук Міхаіл Міхайлюкоў — інвалід па слыху з дзяцінства. Праз сваё захапленне спартовым арыентаваннем мужчына ледзь ня трапіў пад кулю вартавога, калі прабягаў паўз агароджу вайсковай часткі № 63604. Воклічаў «Стой, хто ідзе!?» і «Стой, страляць буду!» Міхаіл не пачуў і спыніўся толькі пасля папераджальнага стрэлу, адчуўшы вібрацыю ў паветры. Гамельчука затрымалі і абвінавацілі ў спробе незаконнага пранікнення на тэрыторыю часткі (артыкул 23.14 КаАП).\nМіхаіл Міхайлюкоў падчас выступлення за Беларусь на чэмпіянаце Эўропы па арыентаванні сярод глухіх, 2016 год\n«Трымаўся за агароджу вайсковай часткі»\n«Міхаіл увогуле ня чуе. Яшчэ добра, што адчуў вібрацыю ад стрэлу на папярэджанне, а калі б не? Маглі б і застрэліць, — расказала Свабодзе жонка падсуднага Тацяна Міхалюкова. — У той вечар ён, як звычайна, пайшоў бегаць — пракладаў маршруты па навігатары, займаўся стала, бо рыхтаваўся да спаборніцтваў. Час ішоў, а муж не вяртаўся. Я пачала пісаць яму. А ён адказаў, што не разумее, за што, але яго затрымалі».\nПаводле яе, у вечар затрымання вайскоўцы па тэлефоне патлумачылі ёй, што Міхаіл спрабаваў пранікнуць на тэрыторыю часткі. Потым жанчыне сказалі, што яе муж трымаўся за агароджу вайсковай часткі. Сурдаперакладчыка пры разборы не было, Міхаіл адказваў на пытанні вайскоўцаў пісьмова — ён умее чытаць па вуснах.\nАдзін стрэл з пісталета ТТ на папярэджанне\nСправу ў судзе Навабеліцкага раёну Гомлю 18 красавіка разглядаў суддзя Дзмітры Новікаў. У пасяджэнні ўдзельнічала перакладчыца.\nЗ адміністрацыйнага пратаколу вынікала, што 30 сакавіка прыкладна а 20.30 «з усходняга боку вонкавай агароджы пэрымэтру грамадзянін, ігнаруючы каманды вартавога, наблізіўся да агароджы, і, дакранаючыся да яе рукамі, спрабаваў пранікнуць на ахоўную тэрыторыю вайсковай часткі № 63604».\nДа справы былі далучаны тлумачэнні вартавога, які дзейнічаў згодна з інструкцыяй: пасля воклічаў «Стой, хто ідзе?» і «Стой, страляць буду!» зрабіў з пісталета ТТ адзін выстрал на папярэджанне.\n«Пасля выстралу мужчына прысеў каля агароджы вайсковай часткі, потым ён быў затрыманы», — даў пісьмовыя тлумачэнні вартавы. Паміж ім і Міхаілам было каля 10-11 мэтраў.\n«Я наблізіўся да чалавека, які цэліўся ў мяне, каб прачытаць па вуснах — што ён крычыць»\nМіхаіл не прызнаў сваёй віны. Ён падрабязна расказаў, як выправіўся на прабежку 30 сакавіка а 20.00. Праклаў маршрут ад возера ў Навабеліцы да 104-га мікрараёну і пабег.\n«На маршруце не было вайсковай часткі. Тады было цёмна, ляжаў снег. Калі я ўбачыў наперадзе ліхтары, то вырашыў, што прыбег у 104-ы мікрараён. Але ўбачыў нейкі плот і вырашыў абмінуць яго. Адчуў нешта падобнае на выбух. Прысеў, пачаў углядацца ў цемру, заўважыў постаць чалавека, які цэліўся ў мяне. Мне нешта казалі, крычалі, але я ня мог зразумець, бо я глухі. Таму наблізіўся да гэтага чалавека, каб прачытаць па вуснах, што ён мне крычыць», — тлумачыў Міхаіл.\nЯго затрымалі, загадалі стаць на калені. Па вуснах мужчына прачытаў, што яму кажуць: «Пачакай». Ён чакаў, моцна змёрз. Потым на яго надзелі кайданкі. У Міхаіла пыталіся, для чаго ён хацеў пералезці праз плот.\n«А я наогул не падыходзіў да агароджы, я бег на адлегласці 3-4 мэтры ад яе. Каля дзвюх гадзінаў ночы мне далі падпісаць паперы, што я нешта парушыў, што была спроба пералезці на тэрыторыю часткі. Я адмаўляўся, але мне сказалі, што гэта ня мае значэння, мне нічога ня будзе — і я падпісаў», — распавядаў на судзе Міхайлюкоў.\nНоччу яго адвезлі ў аддзел міліцыі, сфатаграфавалі і ўзялі адбіткі пальцаў. Абяцалі, што яму «нічога ня будзе». Але прыйшла позва ў суд.\nСправу спыніць праз адсутнасць складу правапарушэння\nНа пасяджэнні праглядалі відэа з камэры назірання часткі. Міхаіл глядзеў яго з хваляваннем і камэнтаваў праз перакладчыка: «Вы ж бачыце, што я ня лез праз плот, што я не трымаўся за яго!»\nСуддзя яшчэ раз перагледзеў відэа, закрыў ноўтбук і вынес рашэнне: склад правапарушэння адсутнічае, справу спыніць.\nПаводле артыкулу 23.14 КаАП правапарушальніку пагражала ад 10 да 30 базавых ці арышт. У Міхайлюкова пэнсія — 150 рублёў. Інжынэр-канструктар, ён ня можа ўладакавацца на працу праз фізычныя асаблівасці. У сям’і двое дзяцей, 5 і 16 гадоў. Міхаіл сказаў, што працягне займацца спартовым арыентаваннем, але будзе больш дбайна выбіраць маршруты.


Канвертаваць Парагвай Гуарані (PYG) і Йеменскіх рыалаў (YER) : Калькулятар абменнага курсу\nПарагвай Гуарані (PYG) і Еменскі рыял (YER) Курс валют пераўтварэнні калькулятар\nГэта Парагвай Гуарані і Еменскі рыял пераўтваральнік да цяперашняга часу з абменнымі курсамі з 17 верасень 2019.\nКалі ласка, увядзіце суму, якую ў полі злева ад Парагвай Гуарані. Выкарыстоўвайце "абмен валют", каб зрабіць Еменскі рыял валюты па змаўчанні. Націсніце на Йеменскіх рыалаў або Парагвай Гуарані канвертаваць паміж гэтай валютай і ўсімі іншымі валютамі.\nПарагвай Гуарані гэта валюта, у Парагвай (PY, Прая). Еменскі рыял гэта валюта, у Емен (YE, Ем). Сімвал PYG можа быць запісаная G. Сімвал YER можа быць запісаная YRls. Парагвай Гуарані дзеліцца на 100 centimos. Еменскі рыял дзеліцца на 100 fils. Абменнага курсу Парагвай Гуарані Апошняе абнаўленне 17 верасень 2019 ад Yahoo Finance. Абменнага курсу Еменскі рыял Апошняе абнаўленне 17 верасень 2019 ад Yahoo Finance. PYG каэфіцыент мае 5 ўважаецца лічбаў. YER каэфіцыент мае 4 ўважаецца лічбаў.


Галівудскія прэм’еры не трапілі ў Беларусь з-за коскі » UDF.BY | Новости Беларуси\nГалівудскія прэм’еры не трапілі ў Беларусь з-за коскі\nЕўрарадыё паспрабавала разабрацца, чаму мінскія гледачы не дачакаліся дзвюх гучных прэм’ер.\nЗа жнівень беларускія кінааматары прапускаюць запар ужо другую прэм’еру "вышэйшага гатунку". Пасля гангстэрскага "Джоні Д" рэжысёра Майкла Мана ў кінапіратаў давядзецца шукаць і "Бясслаўных вырадкаў" ад легендарнага Квенціна Таранціна. Гэты фільм у Мінску планавалі паказаць 20 жніўня, але прэм’еры не абылося.\nУ мінскім "Кінавідэапракаце" зрывы тлумачаць тэхнічнымі праблемамі. Дырэктар прадпрыемства Васіль Коктыш вінаваціць сваіх маскоўскіх і лонданскіх калег. Адныя ў адпачынку, другія чапляюцца да сінтаксічных памылак.\nВасіль Коктыш: "Мы працуем з Масквой – дык вось Масква з Лонданам не могуць разабрацца па Беларусі – у трох соснах заблыталіся! Яны не могуць нашы інтарэсы адстаяць перад лонданскім офісам. Справа ў косцы: не там коску паставілі! І вось аніяк не можам паставіць яе на месца. Дакладней, яна стаяла на месцы, але вось пастанавілі перанесці. А перанеслі – тэкст зусім інакш чытаецца. Коску на месца паставяць, тыя, хто яе перанёс, – і ўсё будзе нармальна".\nАбысці маскоўскіх пасярэднікаў і працаваць непасрэдна з офісам кінакампаніі ў Лондане, Васіль Коктыш лічыць немэтазгодным.\nВасіль Коктыш: "Гэта вельмі дарагое задавальненне. Навошта нам ездзіць у Лондан штораз, калі рынак пад бокам – у Маскве, які працуе на постсавецкую прастору? На адну маленькую Беларусь, калі нам купляць наўпрост, то, даражэнькія мае, аніякіх грошай не хопіць! І мы будзем не 300 прэм’ер у год выпускаць, а прыкладна 60".\nУ Мінску спадзяюцца, што паставіць коску ў патрэбным месцы ўсё-ткі атрымаецца. Праўда, пакуль расійскія партнёры ў адпачынку, і Васіль Коктыш не можа да іх датэлефанавацца.\nТым не менш, дырэктар "Кінавідэапракату" запэўнівае, што паказ "Бясслаўных вырадкаў" неўзабаве адбудзецца ў межах праекту "Каннаманія".\nНе пабачыўшы жнівеньскія прэм’еры, сталічны кінааглядальнік Максім Жбанкоў заўважае, што праблема ўсё ж такі шырэйшая за коскі.\nМаксім Жбанкоў: "Гэтыя тэхнічныя праблемы – яны, хутчэй за ўсё, спалучаныя з пэўнымі фінансавымі пытаннямі. Рынак расійскі непараўнальны з мінскім, ці беларускім. То бок мы ім не надта цікавыя, прынамсі ў фінансавым плане".\nАле і матэрыяльны чыннік – не апошні ў доўгай дарозе сусветных кінапрэм’ер да беларускага гледача. Максім Жбанкоў згадвае камісію, створаную адразу пасля паказу расійскай камедыі "Гітлер капут", мэтай дзейнасці якой з’яўляецца кантроль за грамадскай рэакцыяй на той ці іншы фільм.\nМакс Жбанкоў: "Спроба такога вось парадыйнага падыходу да вельмі шанаванай тэмы ІІ Сусветнай вайны – вось ён выклікаў пэўны непакой і жаданне ў нечым там разабрацца і нешта там пракантраляваць. Я не выключаю, што ў дадзеным выпадку апошняга фільму Таранціна мы маем тую самую сітуацыю. То бок, з аднаго боку, натуральна, граюць фінансы. З іншага, боку, мае пэўную вагу спалучэнне або неспалучэнне нават вельмі касавай стужкі з нейкай магістральнай дзяржаўнай ідэалогіяй".\nЦікава, што фільм "Бясслаўныя вырадкі" таксама расказвае пра падзеі Другой сусветнай ва ўласцівай Таранціна манеры. Дзеянні адбываюцца на тэрыторыі Францыі. Атрад яўрэйскіх салдат, які называе сябе "Вырадкі", помсціць фашыстам.\nПакуль "Бясслаўныя вырадкі" чакаюць развязанне свайго лёсу ў Беларусі, айчынны кінапракат складае спіс наступных прэм’ер ажно на снежань.\nДа прыкладу, напрыканцы года сталічных гледачоў збіраюцца пацешыць прэм’ерай новага фантастычнага баевіка "Аватар" рэжысёра Джэймса Кэмерана. Вядома ж, калі ўсе "коскі" будуць на сваіх месцах.\nПрэм’ер-міністр Польшчы Дональд Туск зрабіў прамову на беларускай мове.подробности


У Бабруйску пітбуль пакусаў пяцігадовага хлопчыка і чатырох дарослых\nУ Бабруйску пітбуль пакусаў пяцігадовага хлопчыка і чатырох дарослых 13\nУ Бабруйску ўвечары 11 мая сабака байцоўскай пароды пакусаў пяцярых чалавек, у тым ліку 5-гадовага хлопчыка, піша «Камерцыйны кур'ер». Сабаку абясшкодзіў кіроўца машыны. Гаспадара жывёлы шукаюць.\nСабака напаў на людзей каля 18.00 у раёне дома № 12 на вуліцы Ванцэці, дзе знаходзіцца падстанцыя хуткай медыцынскай дапамогі. Ва ўстанову і звярнуліся пацярпелыя.\nУ Бабруйскай бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі распавялі, што дарослыя былі змешчаныя ў аддзяленне гнойнай хірургіі, хлопчык знаходзіцца ў дзіцячым хірургічным аддзяленні. Ва ўсіх пацярпелых — пакусаныя рваныя раны, аднак іх жыццю ў дадзены момант нічога не пагражае. Колькі людзі прабудуць на бальнічным ложку, пакуль казаць рана. Па словах лекараў, ёсць верагоднасць нагнаення і іншых ускладненняў.\nАфіцыйны прадстаўнік УСК па Магілёўскай вобласці Анастасія Лаўрыновіч паведаміла, што па гэтым факце распачатая праверка. Труп сабакі канфіскаваны і накіраваны ў морг. У цяперашні час гаспадар жывёлы пакуль не ўстаноўлены.\n12.05.2019 / 16:25\nЗнайсці гаспадара і даць яму выбар - альбо на 2 гады страгача альбо год хадзіць у напысніку. Каб астатнія сабачнікі хутчэй эвалюцыянавалі з малпы у чалавека\n12.05.2019 / 16:31\nSabaku zabili.................Ni dobra....\nСабачатнікі абарзелі ўшчэнт. Ніякім законам яны не падпарадкоўваюцца, паводзяць сябе нахабна і бемкультурна. Закон аб утрыманні хатніх жывел існуе толькі на паперы. За ягоным выкананнем ніхто не сочыць.\nПрэм'ер Арменіі пра каранавірус: Мы пераступілі рысу, за якой — пекла 6\nПамёр вікарый Навагрудскай епархіі ўладыка Пётр. У яго быў каранавірус 7\nУ Мінску сямейную пару арыштавалі за палітыку, дома засталося іх 6-гадовае дзіця 22\nАфіцыйная сацыялогія: рэйтынг даверу Лукашэнку ў Мінску — 24%, Ярмошынай — 11% 56


Асіповіцкая меліярацыя: мінулае і будучыня | Осиповичи Online. Асiповiцкi край\nАсіповіцкая меліярацыя: мінулае і будучыня\nТое, што меліярацыя некалі цалкам змяніла «твар” Беларусі —\nбясспрэчна. Яна павялічыла плошчу сельгасугоддзяў амаль на трэць, стварыла\nўмовы для хуткага развіцця сельскай гаспадаркі.\nАднак рэгуляванне вільготнасці глебы не нейкая разавая\nакцыя: аднойчы створаныя сістэмы водапаніжэння ў далейшым патрабуюць\nрэгулярнага, кампетэнтнага і, што істотна, дастаткова дарагога нагляду.\nУ перыяд 60-80-х гадоў мінулага стагоддзя на тэрыторыі раёна\nбыло асушана больш за 20 тысяч гектараў забалочаных зямель. Тагачасныя\nмеліяратары справу сваю ведалі добра, у сродках не абмяжоўваліся, таму стваралі\nсамыя розныя па ўзроўні складанасці і прызначэння гідратэхнічныя комплексы. Некаторыя\nз іх паспяхова дзейнічаюць і зараз, шэраг можна лічыць часткова рабочымі, але ж\nёсць і безнадзейна закінутыя. Вызначэнне прычын такога падзелу на «жывых,\nпаўжывых і мёртвых” — тэма складаная і патрабуе асобнай гаворкі. Пакуль жа\nпроста пазнаёмімся з тым, што ўяўляе сабой сучасная меліярацыйная гаспадарка на\nАсіповіччыне і якія перспектывы яе чакаюць у бліжэйшы час.\nСалют страчаным перамогам\n…Каля вёскі Канцы знаходзіцца незвычайны кавалак зямлі. Ён\nзаймае плошчу ў 6 гектараў і ўвесь падзелены невысокімі дамбамі на\nквадраты-карты. Усе карты парос-лыя шчыльным хмызняком і пустазеллем, таму іх\nпрызначэнне застаецца незразумелым. Не менш загадкава вы-глядае і размешчаны\nпобач вялікі вадаём — моцна змялеўшы і часткова заросшы трыснёгам. Па ўсяму\nбачна, што з квадратамі зямельных насыпаў ён нейкім чынам звязаны, але\nвызначыць мэту стварэння мудрагелістага гідратэхнічнага комплексу недасведчаны\nназіральнік наўрад ці здолее. А калі звернецца за тлумачэннямі да мясцовых\nжыхароў альбо ветэранаў-меліяратараў, абавязкова здзівіцца. І — не без прычыны!\nНапачатку 90-х тут быў закладзены першы ў раёне, а, можа, і\nадзін з піянераў у краіне штучны журавіннік. Была пабудавана складаная сістэма\nарашэння, набыты імпартны пасадачны матэрыял элітнай селекцыі. Аднак калгас\n«Шлях Ільіча”, па ініцыятыве якога ствараўся гэты меліярацыйны цуд, так і не\nздолеў сабраць ніводнага ўраджаю — не забяспечыў далікатным журавінам належны\nдогляд. Ягаднік хутка пачаў дэградаваць і сёння ўжо амаль цалкам знік, а яго\nтэхналагічнае абсталяванне паступова раскралі.\nРэанімаваць былы журавіннік немагчыма, вярнуць занядбаны\nўчастак зямлі ў гаспадарчае абарачэнне можна, але эканамічна немэтазгодна —\nвыдаткі на рэкультывацыю не акупяцца.\nДа канчаткова закінутых землепаляпшальных праектаў адносяцца\nі арашальныя сістэмы, у свой час створаныя на землях, якія зараз належаць СВК\n«Калгас «Бярэзіна”, «Чырвоны ўдарнік” і ААТ\n«Асі-повічыаграпрамтэхзабеспячэнне”. Прызначаліся арашаемыя палеткі для\nвырошчвання садавіны, гародніны і стварэння шматгадовых культурных выпасаў, але\nнапрыканцы васьмідзясятых, у перыяд распаду СССР, сельская гаспадарка Беларусі\nіснавала ў такіх складаных умовах, што «ненадзейнае” — патрабуючае высокай\nагранамічнай культуры і тэхналагічнай дысцыпліны — інтэнсіўнае земляробства\nпераўтварылася ў празмерную раскошу. Як вынік, кіламетры металічных труб,\nпомпы, электраабсталяванне ды іншы рыштунак, без якога арашэнне немагчыма, былі\nпакінуты без нагляду. Ну а што бывае ў такіх выпад- ках з матэрыяльнымі\nкаштоўнасцямі, тлумачыць не трэба…\nКарацей, тое, што засталося ад колішніх арашальных сістэм,\nда эксплуатацыі непрыдатна. Шкада марна страчаных народных грошай, але тут ужо\nнічога не зробіш: навукова пацверджана, што ва ўмовах беларускага клімату\nаптымальную вільготнасць на ўчастках адкрытага грунту можна падтрымліваць куды\nменш дарагімі спосабамі.\nХаця ёсць адна\nакалічнасць, якая не дазваляе лічыць цалкам скончаным расповед пра гэты\nтупіковы накірунак асіповіцкай меліярацыі. Справа ў тым, што на адведзеных пад\nарашэнне палях агульнай плошчай каля 530 гектараў засталіся падземныя\nтруба-праводы, даўжыня якіх перавышае 20 кіламетраў. Пераважная большасць\nзабытага кіламетражу — недзе 18 км — стальныя і чыгунныя трубы дыяметрам у 300\nі таўшчынёй сценак 11-13 міліметраў.\nНавошта так многа лічбаў? Каб усім жадаючым было прасцей\nвызначыць цану марна ржавеючага на глыбіні некалькіх метраў металалому: па\nпадліках аўтара, сукупны кошт гэтага «трубаправоднага скарбу” дасягае дзясяткаў\nАпошні керамічны дрэнаж\nБадай, найбольш цікавыя з дзеючых водарэгулюючых сістэм\nАсіповіччыны — польдары на землях СВК «Калгас імя Чарняхоўскага”. Яны ўяўляюць\nсабой участкі прыбярэжнай зоны ракі Пціч, куды доступ вады звонку перакрыты\nмагутнымі дамбамі. Патрэбны ўзровень вільготнасці глебы тут падтрымліваецца\nсеткай каналаў, з якіх лішкі вады «перакідвае” ў раку помпавая станцыя. Калі ж\nвады не хапае, станцыя можа арашаць польдар рачной вадой.\nАбсталяванне і збудаванні польдара каля вёскі Дрычын у цэлым\nдагледжаныя, а вось стан яго «сародзі-ча” ля Майсеевічаў выглядае куды меней\nпрывабна. Па-трабуюць рамонту важныя элементы асушальнага абсталявання, не ўсё\nгладка ў добраўпарадкаванні тэрыторыі вакол помпавай станцыі. Але асабліва\nсумна выглядае вялікая сажалка, першапачаткова пры-значаная для стварэння\nзапасу вады на выпадак засухі. Ёю не карыстаюцца ўжо даўно, таму ўся акваторыя\nштучнага возера пераўтварылася ў багну, па беразе якой буяе густы хмызняк.\nМагчыма, у накапляльнай сажалцы на самой справе няма\nпатрэбы, аднак яе занядбанасць непазбежна вы-клікае сумненні ў эфектыўнасці\nводарэгулявання на Майсеевіцкім польдары. І, шчыра кажучы, сумненні\nабгрунтаваныя: зараснікі водалюбівых раслін ды шчыльнае кустоўе, што\nапаноўваюць усе паніжэнні рэльефу, — дакладны індыкатар пераўвільгатнення\nА вось з Востраўскай сістэмай водапаніжэння ніякіх пытанняў\nувогуле не ўзнікае: адразу бачна, што яна не працуе належным чынам. «Дыверсію”\nтут па-майстэрску правялі бабры, якія пабудавалі каскад плацін на магістральным\nканале, і гэтым «кропкавым ударам” амаль цалкам перакрылі сцёк з 300 гектараў\nнекалі рупліва асушаных палеткаў. Увогуле грызуны, чые папуляцыі ў апошняе\nдзесяцігоддзе павялічваюцца вельмі імкліва, пашыраюць прыдатную для іх\nіснавання тэрыторыю ўмела і хутка: на Асіповіччыне ўжо каля 10% ад агульнай\nплошчы меліяраваных зямель зноў забалочана бабрынымі намаганнямі. Прынамсі, у\nадстойванні створаных балацін махнатыя «антымеліяратары” інстынктыўна\nпраяўляюць сапраўдную «партызанскую вынаходлівасць”. Напрыклад, пад пракладзенымі\nўздоўж каналаў тэхналагічнымі дарогамі яны выкопваюць вялізныя норы, і пад\nвагой таго ж трактара зямля правальваецца і тэхніка грузне. Чым не варыянт\nДы не толькі перад бабрамі адступае наша меліярацыя. У\nнаваколлі вёскі Караны напрыканцы 80-х гадоў была пракладзена апошняя ў раёне\nзакрытая дрэнажная сістэма з керамічных труб. (Акцэнт на ўжытым матэрыяле\nзроблены недарэмна: пазней замест керамікі пачалі карыстацца больш танным\nпластыкам, і, такім чынам, узгаданы меліярацыйны аб’ект мае пэўную гістарычную\nКалі мясцовы сельгаскааператыў адмовіўся ад перададзеных яму\nнадзелаў, яны перайшлі ў лясны фонд, і сёння на асушаных землях расце лес.\nРасце добра, бо ўзровень вільготнасці ўважліва кантралюецца і своечасова\nрэгулюецца. Зразумела, лес — наша багацце, таму колішнія намаганні\nпаляпшальнікаў зямлі не прападаюць марна. Вось толькі шкада, што даведзеным да\nрозуму сельгасугоддзям усё ж не знайшлося больш адпавядаючага іх магчымасцям\nДырэктар ААТ «ПМК № 95 «Вадбуд” Канстанцін Долгі пра ўсе\nвышэйназваныя — і многія іншыя — «балявыя кропкі” ведае выдатна. Зразумела, яму\nб хацелася мець ідэальную водарэгулюючую гаспадарку, як кажуць, «тут і зараз”,\nале сёння асіповіцкім меліяратарам даводзіцца ставіць перад сабой больш сціплыя\nСамая неадкладная з іх — сезоннае акошванне дзеючых каналаў.\nАчысціць ад пустазелля і маладога хмызняку трэба каля 650 кіламетраў берагавой\nлініі, а гэта зусім не прос-та. З-за высокай лясістасці хуткасць за- растання\nканалаў у раёне самая, бадай, высокая на Магілёў-шчыне, а тэхні-кі — трактарных\nкасілак у ПМК, як і трактарыстаў, асвоіўшых работу з гэтым спецыфічным\nагрэгатам, — «у абрэз”, Да таго ж, яшчэ з леташняга лістапада практычна ўсе\nмашыны і большасць спецыялістаў прадпрыемства адкамандзіраваны ў Горацкі раён,\nдзе ўсе меліяратары вобласці задзейнічаны на падрыхтоўцы да рэспублі-канскіх\nЗ-за гэтых прычын пакуль удалося адолець толькі каля 60% ад\nзадання па акошванні, але ўжо зразумела, што з гэтай задачай ПМК справіцца\nпаспяхова. А вось пра іншыя праблемы — прынамсі, тыповыя для ўсіх\nпрадпрыемстваў галіны — гэтага не скажаш.\nАдна з галоўных — нізкія расцэнкі на правядзенне профільных\nработ. Праца меліяратараў расцэньваецца так, што, нягледзячы на вялікую\nколькасць заказаў, прадпрыемствы галіны ўвесь час балансуюць на мяжы\nфінансавага калапсу. Тое ж ПМК № 95 не можа своечасова мяняць зношаную тэх-ніку\n— напрыклад, бульдозеры тут маюць «працоўны стаж” па 25-30 гадоў — і вымушана\nпастаянна браць крэдыты на выплату заробкаў. Адмоўных наступстваў у хранічнага\nнедахопу абарачальных сродкаў нямала, таму — толькі аб самым відавочным.\nАплата працы нашых меліяратараў здаецца, на першы погляд,\nнядрэннай — у сярэднім яна складае сёлета 3,5 млн. руб. Але пры гэтым бягучасць\nкадраў перавысіла 60%. І нічога не зробіш, таму што за тую ж работу\nмеханізатары, экскаватаршчыкі і бульдазерысты ў іншых месцах атрымліваюць\nзначна большыя грошы.\nКанечне, шукаюць «хлебных мясцін” не ўсе — касцяк калектыву\nзахоўваецца, і сёлета планы адольваюцца без асаблівых цяжкасцей. Прагнознае\nзаданне па аб’ёмах работ ужо выканана на 140%, а да канца года лічба будзе ніяк\nне меней 150%. Увогуле, па галоўных эканамічных паказчыках ПМК № 95 уваходзіць\nу пяцёрку лепшых меліярацыйных прадпрыемстваў вобласці і, нягледзячы ні на якія\nпера-шкоды, мае цвёрды намер утрымацца ў шэрагу лідараў.\nШто ж тычыцца планаў паляпшэння меліярацыйнай спадчыны, то —\nу адпаведнасці з Дзяржпраграмай «Захаванне і выкарыстанне ме-ліяраваных зямель\nна 2011-2015 гг.” — ПМК у наступным годзе давядзецца выконваць аб’ём работы на\n175% перавышаючы бягучы, што супа-стаўна з ужо дасягнутымі паказчыкамі і\nгарантуе фінансаванне ў памеры каля 3 млрд. руб.\nЗа ўзгаданыя грошы бу-дзе праведзены рамонт і рэканструкцыя\n300 гектараў водапаніжаючых сістэм, яшчэ на 250 — праведзены комплекс\nДарэчы, сярод аб’ектаў рэканструкцыі-2013 ёсць і Майсеевіцкі\nпольдар. Дробязь, а прыемна…\nПредыдущая статьяГалiнкi вярбы і крыху фантазіі\nСледующая статьяПродлить молодость собственными силами


Слізка і небяспечна\nУ БХМД Мінска з галалёднымі траўмамі знаходзіцца 30 чалавек\nУ БХМД Мінска з галалёднымі траўмамі знаходзіцца каля 30 чалавек.\nЗ наступленнем маразоў для некаторых нават паход у магазін ператвараецца ў экстрым. Кожны дзень у БХМД Мінска з галалёднымі траўмамі звяртаюцца каля пяці чалавек. А ў канцы мінулага года, як толькі цісканулі маразы, за суткі часам трапляла і 20.\n— За гэтыя выхадныя з галалёднымі траўмамі да нас паступіла 15 пацыентаў, — расказвае Ігар Шыманскі, намеснік галоўнага ўрача па хірургіі БХМД Мінска. — Усяго ж тых, хто няўдала паслізнуўся і атрымаў траўму, зараз у нашай бальніцы 30 чалавек.\nТаму ў такое надвор’е ўрачы раяць хадзіць няспешна, а жанчынам пажадана адмовіцца ад абутку з высокімі абцасамі.\nНе менш асцярожнымі трэба быць і ў час адпачынку на горках або катку. Так, у нядзелю вечарам двое гамяльчан няўдала з’ехалі з 20-метровай горкі. У выніку ў хлопца адкрыты пералом вялікай і малой галёначнай косткі правай нагі, а ў дзяўчыны — траўма пазваночніка. Зараз маладыя людзі знаходзяцца ў бальніцы.\nДарэчы, гэта ўжо не першы такі выпадак у Гомелі. 9 студзеня ў час катання з горкі чэрапна-мазгавую траўму атрымала дзесяцігадовае дзіця.


Бег за півам – трапіў пад машыну | Ивацевичи и Ивацевичский район ● Івацэвічы і Івацэвіцкі раён\nБег за півам – трапіў пад машыну\nМужчына сталага ўзросту, які рухаўся на легкавіку па вул. Чарткова Івацэвічаў у бок Косава, спыніўся насупраць універсама «Івацэвіцкі» – тут ёсць спецыяльная кішэня для аўтамабіляў. Хацеў купіць піва ва ўніверсаме.\nАле замест таго, каб рушыць на пешаходны пераход, які знаходзіўся на адлегласці прыкладна 10-15 метраў, ён вырашыў перабегчы Чарткова ва неўстаноўленым месцы.\nІ спроба перабегчы была няўдалай: з боку Косава ў Івацэвічы ўязджала на легкавіку маладая дзяўчына, якая зусім нядаўна атрымала вадзіцельскае пасведчанне. Дзяўчына не паспела своечасова адрэагаваць на нечаканае з’яўленне пешахода на дарозе – і сутыкненне. Пешаход атрымлівае цяжкія цялесныя пашкоджанні, шпіталізаваны. Узбуджана крымінальная справа.\nДзяўчына ў роспачы, не хоча прызнаваць сябе вінаватай, бо пешаход узнік перад яе машынай там, дзе яго не павінна было быць. Побач жа пешаходны пераход! Праведзены два следчых эксперыменты, вынік іх – вадзіцель-дзяўчына пры належным выкананні Правіл дарожнага руху і пры ўважлівым стаўленні да дарожнай бяспекі магла не дапусціць сутыкнення.\nВадзіцель-дзяўчына прызнана вінаватай і панесла пакаранне.\nВось другі выпадак. Малады мужчына Ігар Ч. кіраваў легкавіком, рухаўся па адной з вуліц вёскі, што знаходзіцца каля Івацэвічаў. На праезнай частцы аўтадарогі на кукішках сядзеў нецвярозы мужчына, якога гэты легкавік збіў і які ад атрыманых траўмаў памёр.\nУзбуджана крымінальная справа; следчы эксперымент засведчыў: Ігар Ч. мог убачыць нецвярозага і, калі б своечасова затармазіў, то гібелі не было б. З другога боку, абвінавачаны мужчына сцвярджаў: ён і падумаць не мог, што на праезнай частцы можа прысесці чалавек! Ігар Ч. накіраваў дзеянні на загладжванне віны перад пацярпелай, якой выступіла сястра загінуўшага і якая прасіла суд не караць вадзіцеля строга, бо ён аказаў маральную і матэрыяльную дапамогу.\n…Колькі радасці ў чалавека, калі ён атрымлівае вадзіцельскае пасведчанне! Хацелася б, каб у такой жа прагрэсіі ўзрастала разуменне адказнасці за тое, што ён цяпер можа кіраваць аўтамабілем, які, як калісьці звярталі ўвагу Ільф і Пятроў, даўно прыняў грозныя абрысы «братоубийственного снаряда». Аўтамабіль нясе не толькі радасць, нярэдка, як сродак павышанай бяспекі, – гора.


Ці з'яўляецца гэта абарона ад узлому, абарона ад сноўпераў, якія жывуць пад вашым дахам, ці абарона ад тых, хто крадзе ваш ноўтбук у Starbucks, шыфраванне - гэта тое, чым павінны скарыстацца ўсе карыстальнікі камп'ютэра.\nАле калі людзі чуюць слова "шыфраванне", яны раптам асцерагаюцца, думаючы, што гэта ўключае кадаванне, камандны радок і іншыя тэхнічныя рэчы, якія звычайна бачаць у фільмах. Але ў Windows гэта просты выпадак пстрычкі правай кнопкай мышы на цвёрдым дыску і выбару опцыі Bitlocker.Што такое Bitlocker?\nBitlocker прапануюць толькі выпускі Pro, Enterprise і Education для Windows 10. Калі вы валодаеце адным з гэтых выданняў Windows, вы сур'ёзна адмовіцеся не выкарыстоўваць Bitlocker. Гэта бясплатна, проста ў выкарыстанні, і яно абароніць вашы файлы ад старонніх вачэй.\nBitlocker блакуе жорсткія дыскі і ўсё, што знаходзіцца на гэтым жорсткім дыску, з дапамогай пароля. Вы можаце наладзіць яго так, каб жорсткі дыск аўтаматычна разблакоўваўся пры загрузцы кампутара (што асабіста я лічу дурным), альбо вы маглі разблакаваць дыск самастойна.\nАле не ўжывайце Bitlocker да дыска, на якім усталявана аперацыйная сістэма. У адваротным выпадку кампутар не зможа загрузіцца, бо файлы аперацыйнай сістэмы будуць знаходзіцца ў заблакаваным дыску.\nКалі ў вас толькі адзін дыск, на якім знаходзіцца ўсё, вам прыйдзецца разбіць дыск як мінімум на два дыскі і змясціць усе файлы, якія не ўваходзяць у АС, у новы (-ы). Наладжванне Bitlocker\nВось як наладзіць Bitlocker. Фактычнае шыфраванне дыска будзе залежаць ад таго, наколькі ён вялікі і колькі файлаў на ім знаходзіцца.Такім чынам, у некаторых выпадках шыфраванне дыска можа скончыцца 24-48 гадзін.\nАле добра, што вы можаце выключыць камп'ютэр у сярэдзіне шыфравання, і ён будзе працягваць шыфравацца пры паўторнай загрузцы сістэмы. Акрамя таго, вы можаце працягваць выкарыстоўваць дыск падчас працэсу шыфравання, дадаючы і выдаляючы файлы без якіх-небудзь наступстваў.\nСпачатку адкрыйце Правадыр Windows і перайдзіце на Гэты ПК. На гэтай старонцы будуць паказаны розныя жорсткія дыскі, якія ў вас ёсць.\nУ гэтым артыкуле мы збіраемся зашыфраваць адзін з маіх двух рэзервовых дыскаў.Таму я б пстрыкнуў правай кнопкай мышы на дыскавод (BACKUP DRIVE 1) і выбраў Turn Bitlocker On.\nЗараз дачакайцеся запуску Bitlocker. Калі вы атрымліваеце паведамленне пра тое, што прылада не можа выкарыстоўваць модуль даверанай платформы, прачытайце мой пост тут пра тое, што гэта азначае і як гэта выправіць.\nНа наступным экране вы спытаеце, як вы хочаце разблакаваць дыск. Калі ў вас няма смарт-карты, а ў мяне няма, лепшым варыянтам з'яўляецца пароль. Пароль можна захаваць у вашай галаве, і калі вам цяжка разабрацца, то вы больш-менш у бяспецы.Калі, вядома, хто-небудзь выб'е гэта з вас.\nТак пастаўце галачку насупраць пароля, і палі будуць актываваны. Увядзіце свой пароль у абодва поля і націсніце "Далей". Памятайце, ніякіх кароткіх дурных пароляў. Выкарыстоўвайце дыспетчар пароляў, які звычайна ўключае генератар выпадковых пароляў.\nЗараз самая важная частка - рэзервовае капіраванне ключа. Калі вы забудзеце свой пароль Bitlocker і не зможаце зрабіць рэзервовую копію, вы будзеце назаўсёды заблакіраваны з дыскавода.\nНяма перазагрузкі пароля, няма задніх дзвярэй, і Microsoft не можа дапамагчы вам.Як і павінна быць. У адваротным выпадку, гэта было б вельмі шкада апраўданне для шыфравання, ці не так?\nТакім чынам, зараз абярыце працэс ключа аднаўлення.\nНЕ захоўвайце яго ў сваім уліковым запісе Microsoft. Уліковыя запісы электроннай пошты могуць быць скампраметаваны, і калі ў вас ёсць ключ Bitlocker ... ну, гэта проста глупства.\nЯ б зрабіў астатнія два (вы можаце выбраць абодва). Захавайце файл як тэкставы файл і схавайце яго на іншым дыску (НЕ на зашыфраваным!). Можа быць, таксама пакласці яго на USB-дыск і схаваць.Але не кладзіце яго ў воблачнае сховішча па той жа прычыне, што і электронная пошта.\nТады ў якасці дадатковай рэзервовай копіі раздрукуйце файл і нікуды не кладзіце яго, але вы яго калі-небудзь знойдзеце.\nНа наступным экране вы пазначыце, які спосаб шыфравання выкарыстоўваць. Калі вы ўсталёўваеце яго на зусім новы дыск альбо ПК, вам трэба толькі зашыфраваць толькі выкарыстанае месца. Калі вы ўсталёўваеце яго на б/к ПК або б/у дыск, лепш зашыфраваць увесь дыск.\nЗараз мы перайшлі да «рэжыму шыфравання». Здымныя прылады павінны знаходзіцца ў "сумяшчальным рэжыме", у той час як стацыянарныя прылады (напрыклад, жорсткі дыск у корпусе ПК) могуць выкарыстоўваць новы рэжым шыфравання Windows 10.\nЦяпер ён запытае вас, ці гатовыя вы пачаць шыфраваць прыладу. Націсніце кнопку Пачаць шыфраванне, каб пачаць працэс.\nКалі вам трэба выключыць кампутар да завяршэння шыфравання, лепш спачатку прыпыніць Bitlocker. Кіраванне Bitlocker\nЦяпер вы ўбачыце, што меню правай кнопкі мышы на дыску мае дзве новыя опцыі - Змяніць пароль Bitlocker і Кіраваць Bitlocker.\nУ раздзеле Кіраванне Bitlocker вы зноў знойдзеце ўсе розныя варыянты.Калі вы сапраўды не хочаце, каб Bitlocker аўтаматычна разблакіраваўся пры загрузцы Windows, пераканайцеся, што гэты параметр адключаны. Заключэнне\nДля Windows існуе мноства іншых магчымасцей шыфравання, многія з якіх - платныя праграмныя рашэнні. Але калі ў вас ужо прадусталявана праграма Bitlocker на вашым праграмным забеспячэнні Windows, здаецца глупствам карыстацца чымсьці іншым. Калі, вядома, за вамі не стаіць АНБ, у гэтым выпадку Bitlocker не збіраецца яго скарачаць.


ГРУША ПА-НАД ДНЯПРОЎСКАЮ СТРОМАЙ. КАРАТКЕВІЧАВЫ КРАЯВІДЫ\nПачатак лета ў Беларусі – як пачатак часу краявідаў. Натуральна, па-свойму цікавы і краявід зімовы, і веснавы, і восеньскі. Але менавіта летні – больш зьменлівы. І вось ужо тая рачулка, якую год таму было відаць за вунь тым узгоркам, сёлета надзейна схаваная новай лістотай і новым кустоўем. А старыя калгасныя хлявы, што бялелі на ўзьлеску, леглі ў траву, прапалі. Затое паднавілася, пасьвятлела капліца пазамінулага стагодзьдзя, цёмную руіну якой летась нельга было разгледзець з дарогі. І ўсё навокал – ужо ня так, усё па-іншаму. У адрозьненьне ад іншае пары, лета штогод паказвае нам у тых самых мясьцінах зусім іншыя беларускія краявіды.\nПраўда, ёсьць сярод іх і хрэстаматыйныя, самыя-самыя. Як, да прыкладу, краявід са старой грушай на высокім беразе Дняпра, зь якой пачынаюцца знакамітыя Караткевічавы "Каласы пад сярпом тваім". Памятаеце?\n"Груша цьвіла апошні год.\nУсе галіны яе, усе вялікія расохі, да апошняга пруціка, былі ўсыпаны бурным бела-ружовым цьветам... І была яна такая магутная і сьвежая, так утрапёна спрачаліся ў яе ружовым раі пчолы, што, здавалася, ня будзе ёй зводу і ня будзе канца.\nІ, аднак, надышла яе апошняя часіна.\nДняпро падбіраўся да яе спакваля, патроху, як разбойнік. У вечным сваім імкненьні скрышыць правы бераг, ён падступаў у палавень зусім блізка да яго, руйнаваў адхоны... Потым адступаў, да наступнай вясны, і трава літасьціва сьпяшалася залячыць раны, нанесеныя Дняпром. А ён вяртаўся зноў: дзе руйнаваў, дзе падмываў і з часам абкружыў грушу амаль з усіх бакоў".\nГэтая самая груша ёсьць і ў іншым Караткевічавым творы-гімне пад назваю "Беларуская песьня". Тут аўтар грушу ў квецені над дзедаўскім садам параўноўвае з самой Беларусяй.\nСтарую грушу Ўладзімер Караткевіч пісаў з рэальнага дрэва ў вёсцы Азярышча пад Рагачовам. У самім Рагачове пісьменьнік шмат працаваў над сваімі раманамі. Мой калега Зьміцер Бартосік, апантаны пошукам забытых адрасоў беларускай культуры, адправіўся на пошукі той самай незвычайнай грушы на стромым дняпроўскім беразе.\n(Бартосік: ) "Напэўна, я ніколі б не даведаўся пра гэты дом – нумар 59 на вуліцы Чкалава ў Рагачове, калі б не пачутае ў размове імя. Імя пісьменьніка, дзякуючы якому колькі пакаленьняў адкрывалі наноў сваю Беларусь. У сам Рагачоў мяне занесла са школьнымі канцэртамі. Натхнёны цёплым прыёмам, які мне наладзілі старшаклясьнікі мясцовай гімназіі, я не стамляўся дзяліцца аптымізмам адносна нашай будучыні з арганізатарамі імпрэзы: "Якія ў Рагачове разумныя дзеці! Вось што значыць гараджане". "А што ты хочаш ад дзяцей, калі па суседзтву Караткевіч свае "Каласы" пісаў?" "Дзе?" "Ды ў доме за вунь тым рогам. І "Каласы", і "Нельга забыць", і "Дзікае паляваньне", і "Ладзьдзю роспачы", і шмат чаго яшчэ..."\nПерад наведаньнем гэтага дому, каб крыху паднавіць свае веды, мы зайшлі ў рагачоўскі музэй да гісторыка Аляксандра Рыкунова".\n(Рыкуноў: ) "Калі было паўстаньне Кастуся Каліноўскага, тут мясцовы памешчык Тамаш Грыневіч сабраў сабе каманду інсургентаў, пытаўся ваяваць супраць царскіх войск. Ну яго салдаты й сяляне, каторыя не падтрымлівалі гэта паўстаньне, павязалі. І яго расстралялі ў раёне нашай цэрквы. Калі расстралялі, яшчэ па магіле прайшоў батальён салдат. Каб нават месца не засталося. Кажуць, што стаяў раней крыж на могілках вялікі ў яго памяць. Хтосьці паставіў потым з нашчадкаў. Дык вось, Уладзімер Караткевіч лічыў гэтага Тамаша Грыневіча сваім продкам непасрэдна па жаночай лініі. Таму што ў маці яго прозьвішча было Грынкевіч. Паколькі тут жыў яго дзядзька, юрыст быў, даволі вядомы ў Рагачове, то часьценька Караткевіч сюды наяжджаў".\n(Бартосік: ) "Гэты дом позірк мінака вылучае адразу. Драўляны, высачэзны гарадзкі асабняк, з парадным уваходам. Нам адчыніў спадар гадоў 50-ці, які, мяркуючы па твары, пражыў няпростае жыцьцё. Як аказалася, гэта стрыечны брат пісьменьніка Грынкевіч Сяргей".\n(Грынкевіч: ) "Вось разумееце, тут справа такая... Не ўспрымаеш челавека таленавітага, сваяка. Ну нейкі сваяк, ну і ўсё. А потым высьвятляецца, што гэта бог знае хто гэта... Ён такі ж чалавек, як любы... як мы. Пойдзем у дом, я пакажу... Туды, дзе мог заходзіць адзін Караткевіч і спаніэль Альма. Але ніхто з нас. Там усё напісана..."\n(Бартосік: ) "Уявіце сабе вялізны сьветлы пакой са стольлю пад 4 мэтры. Дзе з мэблі толькі стол, крэсла й ложак. Калі сесьці за Караткевічава рабочае месца насупраць аднаго зь вялікіх вокнаў, дык увагу можа адцягнуць толькі неба па-над бэзам, што расьце каля вакна..."\n(Грынкевіч: ) "Ну, тут усё напісана. Дарэчы, гэты стол, гэта ён купіў. Тут ён стаяў і сядзеў во тут. І звычайна пісаў. І дзьверы гэтыя звычайна закрытыя. І толькі магла сучонка Альма заходзіць. Ніхто з нас – не. Ну во тут стаяў круглы стол, і ён на ім пісаў. Ну, аднойчы прыяжджае, у яго ў Гішпаніі, па-мойму, "Нельга забыць", кніга выйшла. Яму заплацілі 3.50. А чалавек гэта быў далёка не сэнтымэнтальны. Ён прыяжджае сюды і ледзь ня плача. Кажа: "Рабята. Вы б мне не плацілі нічога”. А Саюз пісьменьнікаў атрымаў тады 90 тысяч. Гэта вялікія грошы. Навошта ж зьдзеквацца так? У самам дзеле".\n(Бартосік: ) "Слухаючы Караткевічавага братана, я быў вельмі ўдзячны яму за тое, што гэты адрас забыты. Тут няма ніякага намёку на хатні музэй. Ні партрэта пісьменьніка на сьцяне. Ні ягонай кніжкі на стале. Для Сяргея Грынкевіча, падалося мне, Уладзімер Караткевіч так і застаўся менскім сваяком. Які даўно не прыяжджае што-небудзь папісаць на роднай мове. Дзякуючы чаму ў пакоі пануе дзіўная атмасфэра прысутнасьці таго, хто не дазваляў уваходзіць сюды падчас працы. Шпалеры, якія не мяняліся з тых часоў, назаўжды ўвабралі ў сябе пах "Беламорканалу", які паліўся тут бязь меры. Я нават адчуў пасьля хвіліны знаходжаньня ў пакоі вельмі выразны дыскамфорт. І справа не ў тытуню...\n"Толькі вялізны сад аддзяляў дом ад Дняпра, вельмі шырокага ў гэтым месцы і вельмі пустога. Дно Дняпра хавала шмат цікавага: дзядзька, напрыклад, паліў печ мораным дубам, пасьпяхова выцягваў дубовыя падводныя палі з моста, які калісь навёў Напалеон. Андрэй любіў Сухадол, такі ціхі і павольны, любіў дзедаўскія тры клёны і таполю, што абапіраліся на дах, любіў вулкі, зарослыя рамонкамі – адвечны выпас гусянят, любіў клады над дняпроўскім адхонам... Увесь Сухадол быў такі, прыдатны хутчэй да таго, каб дажываць, чым жыць..."\nСухадол – гэта ў Караткевічавым рамане псэўдонім Рагачова.\nСпадар Сяргей згадзіўся праводзіць нас уверх па Дняпры, да вёскі Азярышча. Вёскі, зь якой і пачынаецца гісторыя галоўнага героя "Каласоў пад сярпом тваім". Па дарозе спадар Грынкевіч ўзгадваў брата".\n(Грынкевіч: ) "Дарэчы, во тут з Караткевічам цырк быў. Едзем на лодцы, а ён сядзіць на носе. Рукі во так у вадзе. Рана раніцай. І тут на табе! Праскоквае тапельніца. Ужо да таго разлажылася. Той рукі падымае: "Дзядзька, што мне рабіць!?" Ну, ладна. Ну, мы гэтую тапельніцу к берагу. Мяне адпраўляюць. А той гэта... ня знае, што з рукамі з гэтымі рабіць. У вадзе ж былі..."\n(Бартосік: ) "Чытаючы кнігі, мы заўжды міжволі малюем у сваім уяўленьні мясьціны, што апісвае аўтар. Цікава, колькі такіх імгненных малюнкаў было народжана беларусамі падчас чытаньня "Каласоў"? Не памылюся, калі скажу – "мільёны". Бо чыталі, дзякуй школьнай праграме, усе. Мой малюнак быў ня з горшых. Але рэальная карціна той стромы, дзе ў далёкім 1963 адцьвітала Караткевічава груша, пераўзыходзіла фантазію".\n(Дубавец: ) “У сёньняшняй перадачы Зьміцер Бартосік распавядае пра хрэстаматыйны краявід, які ўсе памятаюць з раману Ўладзімера Караткевіча "Каласы пад сярпом тваім" – пра старую грушу на дняпроўскай строме. Дзеля паўнаты адчуваньня мой калега сустрэўся зь людзьмі, якія ведалі пісьменьніка і ў якіх, паводле адной тэорыі, ён працягвае жыць датуль, дакуль жывыя яны. Прынамсі, уражвае голас ягонага стрыечнага брата – які ні зь якім іншым нельга пераблытаць. Менавіта такі самы, вельмі грудны і адначасова рэзкаваты голас быў у самога Ўладзімера Караткевіча.\nАднак, вернемся да краявіду, апісваць які, магчыма, і няўдзячная, але надта ж жаданая справа, бо ні ў якой іншай справе роднае слова не пачуваецца і не раскрываецца гэтак поўна і з задавальненьнем. Зьміцер Бартосік працягвае”.\n(Бартосік: ) "Уявіце сябе на высокім беразе агромністага, круглага возера. Высокія, парослыя лесам берагі якога плаўна зьнікаюць за даляглядам. А пасярэдзіне возера – круглы лугавы востраў. Дык возера – гэта Дняпро, а востраў – ягоны супрацьлеглы бераг. Рэдка пабачыш такі дасканалы выгін ракі. Любавацца Дняпром тут не стамляешся, быццам перад табою мора. Прычым мы прыехалі ўдзень. А што тут робіцца на золку!\n"Дняпро цячэ між высокіх берагоў спакойна і упэўнена, вымываючы з-пад адхонаў пясок, адкрываючы часам для вачэй чалавечых тое, што сам жа раней схаваў ад іх: наздраватыя вапнякі, чырвоныя зь лілёвым адценьнем пліткі жалязьняку і векавечныя, вараскіх часоў, дубы. Яны чорныя, як косьць, гэтыя мораныя дубы. Як абгарэлая чорная косьць. І калі бачыш на водмелі напаўзанесенае пяском мокрае бервяно – адразу становіцца зразумела, адкуль узяў народ паданьне аб волатах, што сьпяць, засыпаныя жвірам і заплеценыя травой, сьпяць, пакуль ня прыйдзе час вялікай бяды і пакуль іх не пакліча народ".\n(Рыкуноў: ) "... Прыедзеш дамоў, адкрый "Калосьсе" і адразу запішы пад гэтым: "Я там быў".\n(Грынкевіч: ) "... Справа ў тым, што іх падмывае кожны год. Тут недзе і бані стаялі. Бані плылі..."\n(Рыкуноў: ) "... І во глядзі. Колькі тут азярышчанцы ня гадзяць, яно ўсё змывае паступова. Тут не застайваецца звалка. А стараюцца. Народ у нас старацельны".\n(Грынкевіч: ) "... А вунь там... там яны катаюцца на задніцах".\n(Бартосік: ) "Грушы няма. Рака змыла яе праз год, як і меркаваў Караткевіч.\nА яшчэ ў Азярышчы жыве вельмі прыгожая пара. Стары бакеншчык Васіль Максімавіч, больш падобны да клясычнага боцмана, са сваёй старою. Ля самага дняпроўскага берага..."\n(Васіль Максімавіч: ) "Што я пра яго магу ўспомніць? Прыяжджаў кой-калі. Яны кіно сфатаграфіравалі зьдзесь. А я работаў бакеншчыкам. Ліхтары паліў гэтыя. Ну, я ранкам устаю, ліхтары гэтыя іду паліць на Дняпро. Яны сфатаграфіруюць мяне тутака. Потым на лодцы выяжджалі мы. Падымалі дубы бальшыя такія на берагу. А кіно тое я й не паглядзеў, дзе яны яго дзелі?.. Харошы ён чалавек. Такі вясёлы, харошы, совесны".\n(Бартосік: ) "А зараз бакены ўжо ня паляць?"\n(Васіль Максімавіч: ) "А не, усё заглохла. Паламалі слупы. Нічога няма".\n(Бартосік: ) "А што ён любіў пад'есьці?"\n(Старая: ) "А знаеце, картошку й кехвір. Ну й сала кусочак пажарыш, яечка. А потым кехвір паставіш куўшыны два на стол. Яны яго кружкамі па-ап'юць, хлопцы".\n(Васіль Максімавіч: ) "Толькі, кажа, калі выпіць, то сваю гэту. Самагонку. Во гэта ў яго першая".\n(Бартосік: ) "А магазінную?"\n(Васіль Максімавіч: ) "А не, не ўважаў вабшчэ. У нас была зь яблычнага соку, дык вось гэту ён уважаў. Чысты яблычы сок. І перабраджвае. І пах яблыкаў, і смачная такая. Дык вось гэта ён усягды ўважаў..."\n(Бартосік: ) "Які гэта, напэўна, быў рай. Вырвацца ад менскіх сабутэльнікаў і стукачоў сюды. Да гэтых людзей. Езьдзіць разам са старым Васілём па Дняпры, запальваць над вечаровай ракою керасінавыя бакены. Піць тутэйшы кальвадос. І ня бачыць навокал прыкметаў савецкай цывілізацыі. Бо куды тут ні зірні – паўсюль краявіды, што былі і сто, і трыста гадоў таму.\nСам пра тое ня ведаючы, я ўжо бачыў гэты краявід на экране. І вы таксама бачылі. У фільме Рубінчыка "Дзікае паляваньне караля Стаха". Бадай, самыя ўдалыя й запамінальныя кадры тае карціны. Кажа сын Васіля Максімавіча, Мікалай Кірэйшын".\n(Кірэйшын: ) "Маці яго выкладала ў свой час у Збарове. І там над Дняпром гара вялікая, там крыніцы ёсьць. І на гэтую гару езьдзілі так паглядзець заліўныя лугі. А там пад Кісьцяні разьліваецца такі вялікі абшар лугоў. І калі туман высьцілаецца вечарам, пад восень недзе, дык ён так нізка над лугам сьцелецца. І калі коні там во пасьліся, дык што ўразіла Караткевіча, што бяжыць конь і такое відовішча, што ён як бы не па зямлі бяжыць, а ляціць. Таму, што ніз схованы ў тумане. Во так, ён мне гаварыў, зарадзілася ідэя зьняць эпізод гэты "Караля Стаха".\n"Гады мінулі. Шмат я разгубіў\nІ шмат я страціў на шляхах сваіх.\nСябры забылі. Вершы падманулі.\nІ ўсё часьцей я ўспамінаў чамусьці\nЛёт зімародка над ракой начною,\nБяссонныя шаломы курганоў,\nДубы часоў вараскіх у размывах\nпустынных берагоў. Лістоты шум.\nБязгучныя, крывавыя зарніцы\nІ неадольны кліч маёй зямлі...\nО мой народ! Даруй дурному сыну,\nшто кінуў дом бацькоў дзеля карыта,\nЗь якога еў са сьвіньнямі свой хлеб...\nЯ больш ня мог. Я кінуў камяніцы.\nО, як сьпяшаюцца ў дарогу ногі!\nЯкі павольны бег у цягніка!\nЯк незваротна, бы з клепсыдры рымскай,\nПясок сьцякае з хісткіх колаў воза!\nВось дзядзькаў дом расьце, бы ў снах дзяцінства.\nСпускаецца, як дараваньне, вечар"...\n(Бартосік: ) "Калі будзеце ў Рагачове, зайдзеце ў прыватную, вельмі ўтульную кавярню "Стары горад". Гаспадыня кавярні, спадарыня Надзея, вас напоіць адмысловай кавай. А яшчэ прамоўце прозьвішча – Караткевіч".\n(Надзея: ) "Добры чалавек, эмацыянальны. Мяне паражала, як ён любіў на Дняпры, на гэтай кручы глядзець на далёкі гарызонт, заліўны луг. Я хоць і была маленькая, але гэта кідалася ў вочы. Для мяне гэта было маё жыцьцё, я кожны дзень хадзіла па гэтай зямлі, глядзела на гарызонт. А калі я бачыла, што гэты чалавек... гэта ж пісьменьнік прыехаў да бацькі. І ён так глядзіць на ўсё гэта. І я другімі вачыма глядзела. Адчувалася ў ім гэтая любоў к прыродзе. Ну а так сьмяшыў. З аднаго языка пераходзіў на польскі, на ўкраінскі, на беларускі. Так гэта цікава было людзям зь ім абшчацца. І яшчэ я помню, тата сказаў: "Так гэта ж пісьменьнік". "Які пісьменьнік, так ён жа паглядзі, як з намі па-беларуску размаўляе, сьмяшыць нас. Просты быў чалавек..."\n(Дубавец: ) “Зьміцер Бартосік распавядаў пра сваю паездку ў Рагачоў – да Караткевічавых краявідаў.\nЗьміцер кажа, што рэальны краявід пераўзыходзіць тыя, што малююцца ва ўяўленьні, калі чытаеш кнігу. У чым тут прычына? У тым, што краявід кепска выпісаны аўтарам, ці ў тым, што слабое ўяўленьне мае чытач? На маю думку, у тым, што рэальны краявід увесь час зьмяняецца і кожны год выглядае па-іншаму. Асабліва ўлетку. Вось жа няма той старой Караткевічавай грушы, але зьявіліся іншыя акцэнты. Зусім неабавязкова прыгожыя. Як тая звалка, што прыцягнула ўвагу рагачоўскага гісторыка і якую ўпарта змывае дняпроўская вада. Або тое, пра што казаў брат пісьменьніка – як азярышчанскія людзі ўпадабалі зьяжджаць з дняпроўскае стромы на задах. Прычым, упадабалі яны гэты занятак гадоў трыста назад, чаму і патрапілі з гэтай таксама нагоды ў кнігі нашага гістарычнага раманіста. Іншым акцэнтам можа быць і тая выспа, якой выглядае сёньня процілеглы бераг Дняпра і якая за Караткевічам магла так не выглядаць, бо ўвагу прыцягвала нешта іншае. Да прыкладу, неабсяжная, касьмічная прастора, што не ахопліваецца паглядам. І хто ведае, колькіх аўтараў натхніла на вершы ці прозу гэтая дняпроўская строма, зь якой так хораша пазіраць удалечыню. Кожнага разу – іншая”.


Алесь Бяляцкі: «Я буду выкарыстоўваць усе магчымыя рычагі»\nhttp://spring96.org/be/news/6684 2007 2007-04-26T10:00:00+0300 2007-04-26T10:00:00+0300 1970-01-01T03:00:00+0300 be Праваабарончы цэнтр «ВЯСНА» Праваабарончы цэнтр «ВЯСНА» Праваабарончы цэнтр «ВЯСНА»\nПадчас Сусьветнага кангрэсу Міжнароднай фэдэрацыі правоў чалавека FIDH (The International Federation for Human Rights), якая гэтымі днямі адбываецца ў сталіцы Партугаліі Лісабоне, яе віцэ-прэзыдэнтам быў абраны праваабаронца Алесь Бяляцкі. Згаданая арганізацыя аб’ядноўвае больш за сотню праваабарончых аб’яднаньняў ва ўсім сьвеце й зьяўляецца адной з найстарэйшых арганізацыяў такога характару.\nЯе дзейнасьць распачалася яшчэ ў 20-я гады мінулага стагодзьдзя. Штуршок да працы фэдэрацыі далі францускія праваабронцы. Першы прэзыдэнт FIDH падчас вайны быў расстраляны фашыстамі.\n«На сёньняшні дзень у склад фэдэрацыі ўваходзяць больш за 140 недзяржаўных арганізацыяў з усяго сьвету. На пачатку 90-х гадоў фэдэрацыя пачала актыўна працаваць на тэрыторыі былога СССР. Праваабарончы цэнтар “Вясна” таксама зьяўляецца сябрам FIDH з 2004 году. Сёлета на пасаду віцэ-прэзыдэнта была прапанаваная й мая кандыдатура, якая была падтрыманая. Такім чынам на працягу трох гадоў я буду выконваць гэтую функцыю разам зь некалькімі іншымі віцэ-прэзыдэнтамі. FIDH мае свае прадстаўніцтвы пры Раде па правох чалавека ў Жэнэве, пры Радзе Эўропы, фэдэрацыя дастаткова актыўна сябе паводзіць падчас паседжаньняў АБСЭ. Такім чынам у беларускіх праваабронцаў зьявіўся яшчэ адзін інструмэнт інфармаваньня міжнароднай супольнасьці, а таксама магчымага грамадзкага прэсінгу на беларускія ўлады ў сувязі з парушэньнем імі правоў чалавека. У мае функцыі будзе таксама ўваходзіць каардынацыя праваабрончых рухаў на постсавецкай прасторы і ў Цэнтральнай Эўропе», -- паведаміў праваабаронца «Польскаму радыё».\nПры гэтым адной з галоўных функцыяў Алесь Бяляцкі называе прыцягваньне ўвагі да беларускага пытаньня.\n“Я буду старацца выкарыстоўваць усе магчымыя рычагі, якімі на сёньняшні дзень валодае FIDH, каб узьняць пытаньне з правамі чалавека ў Беларусі”, -- кажа Бяляцкі.\nПрызначэньне Алеся Бяляцкага на пасаду віцэ-прэзыдэнта Міжнароднай фэдэрацыі правоў чалавека камэнтуе чалец праваабарончага цэнтру “Вясна” Ўладзімер Лабковіч.\n“Трэба адзначыць, што гэта прызначэньне зьяўляецца знакам для ўсіх беларускіх праваабаронцаў. Гэта паказвае ўзровень зацікаўленасьці ўсяго сьвету да сытуацыі з правамі чалавека ў Беларусі й да працы праваабронцаў, якія ў нашых умовах працягваюць сваю дзейнасьць. Гэта пасада зусім не сымбалічная, і сп. Бяляцкі будзе займацца шматлікімі адміністратыўнымі пытаньнямі, у тым ліку й прадстаўляць на міжнародным узроўні Беларусь”.\nУ мінулым годзе Алесь Бяляцкі быў сярод кандыдатаў на атрыманьне Нобэлеўскай прэміі ў галіне міру. Таксама ў 2006 годзе ён быў узнагароджаны прэміяй імя Сахарава ў Нарвэгіі, а ў Чэхіі атрымаў прэмію «Homo homini».


У школе як дома | Настаўніцкая газета\n25.01.2016 - 11:43Навіны рэгіёнаў\nУрок у 6 “Б” класе — пяты па ліку. Хутка званок, а ў кабінеце на другім паверсе гімназіі № 3 Магілёва плённа ідзе вучэбны працэс. Школьнікі актыўна вывучаюць працэнтныя суадносіны, працуючы ў групах, імкнуцца не толькі зразумець тэму, але і вызначыць, як правільна прымяняць гэтыя веды ў жыцці. Нягледзячы на агульную шуміху, не ўключаных у заданне няма. Дзеці абменьваюцца думкамі, дыскутуюць, шукаюць дакладнае рашэнне і ў большасці сваёй знаходзяць яго. Пасля званка навучэнцы не спяшаюцца пакідаць кабінет. Адны тоўпяцца каля дошкі, імкнучыся паспець рашыць чарговую задачу, другія заканчваюць выконваць групавое заданне, трэція заслужана атрымліваюць пахвалу за старанні ад сваёй любімай настаўніцы матэматыкі Настассі Асэсаравай.\nТакую калектыўную форму работы з творчымі заданнямі, якія дапамагаюць дзецям зразумець прыкладное прымяненне матэматычных ведаў, Настасся Аляксандраўна выкарыстоўвае на сваіх занятках даволі часта. Ёй наогул падабаецца эксперыментаваць, знаходзіць новыя, сучасныя і эфектыўныя методыкі навучання, укараняць іх у практыку выкладання. І гэта нягледзячы на тое, што вялікага імкнення стаць педагогам у яе ніколі не было. Але ж нездарма кажуць: часам не мы выбіраем прафесію, а прафесія выбірае нас.\n— Многія мае калегі марылі аб настаўніцтве з дзяцінства. Прызнаюся шчыра, у мяне такой мары не было, хоць у нас у сям’і і склалася свая педагагічная дынастыя. Бабуля і мама — настаўнікі, пра спецыфіку гэтай прафесіі ведала не па чутках. Для бабулі я і зусім была своеасаблівай паддоследнай, на якой яна адточвала розныя педагагічныя методыкі. Напэўна, ад яе я і пераняла непрыкметна нейкія асаблівасці выкладання, бо нярэдка паспяхова дапамагала аднакласнікам запоўніць недахопы ў ведах, — расказвае Настасся Асэсарава.\nУ школе яна была выдатніцай, паспявала па ўсіх прадметах. Таму, атрымаўшы атэстат, доўга не магла выбраць, якім жа прафесійным шляхам пайсці. — На канчатковы выбар паўплывала парада маці. Яна тады сказала: “Калі ў цябе добра атрымліваецца вучыць, навошта шукаць нешта іншае”, — успамінае суразмоўніца.\nДа гэтага мамінага меркавання яна тады прыслухалася і без асаблівых цяжкасцей стала студэнткай фізіка-матэматычнага факультэта МДУ імя А.А.Куляшова. Студэнцкія гады праляцелі непрыкметна. Можа, таму, што на курсе яна была актывісткай, удзельнічала ў розных мерапрыемствах, ды яшчэ і падпрацоўваць паспявала.\n— Паступіўшы на фізмат у педагагічную ВНУ, я ўсё ж не думала пра школу і выкладанне. Планавала пайсці ў навуку, тым больш што ўсе задаткі для гэтага былі. Парадаксальна, але педагогіка сама мяне знайшла, — гаворыць Настасся Аляксандраўна.\nЗа час студэнцтва яна паспела паспрабаваць сябе на розных прафесійных нівах: працавала лабарантам на кафедры, супрацоўнікам вучэбнага аддзела ўніверсітэта, а ў канцы вучобы выпрабавала сябе і ў якасці настаўніка, пачаўшы выкладаць матэматыку ў сярэдняй школе № 21 горада.\n— Толькі на справе акунуўшыся ў педагагічную дзейнасць, я зразумела: педагогіка — гэта маё, а школа мне як дом, тут я сапраўды на сваім месцы, — адзначае настаўніца.\n21-я школа дапамагла Настассі Асэсаравай выпрацаваць свой стыль, методыкі выкладання. Для добрага настаўніка вельмі важны прафесійны рост, самаўдасканаленне, таму, калі паступіла прапанова працаваць у 3-й гімназіі горада, яна адразу пагадзілася. І, дарэчы, пачала работу ўжо будучы магістрам педагагічных навук па матэматыцы, бо, робячы першыя крокі ў педагогіцы, яна паралельна скончыла магістратуру пры родным універсітэце. Вучыцца новаму Настасся Аляксандраўна не перастае і цяпер. — Настаўніку заўсёды трэба ўдасканальваць сваё майстэрства. Свет знаходзіцца ў пастаянным развіцці, мяняюцца і адукацыйныя методыкі, тэхналогіі. У сувязі з гэтым педагогу таксама неабходна быць мабільным, гатовым да ўкаранення новага ў сваю дзейнасць. Але ўсе інавацыі, змены, павінны быць апраўданымі, — такога меркавання прытрымліваецца педагог.\nБольшасць школьнікаў лічыць матэматыку нецікавай, але толькі не вучні Настассі Асэсаравай.\n— У нас матэматыка — самы любімы прадмет, таму што, калі Настасся Аляксандраўна нам нешта новае расказвае, гэта заўсёды займальна і цікава. А каб замацаваць тэму, мы ў розныя матэматычныя віктарыны гуляем. Гэта вельмі весела, матэматыку такім чынам вучыць лёгка! — падзяліліся вучаніцы 6 “Б” класа Іман Мамаева і Яна Раманава.\nЯк расказала сама Настасся Асэсарава, ніякіх уласных інавацыйных форм правядзення ўрока яна не вынаходзіла. Будуе заняткі традыцыйна: на першым этапе — пасля праверкі дамашняга задання — актуалізацыя ведаў або паўтарэнне пройдзенага, прычым успамінаецца не проста інфармацыя з апошніх заняткаў, а тое, што дапаможа засвоіць новую тэму.\n— Пасля разам з навучэнцамі вызначаем мэту ўрока, і я матывую іх на яе дасягненне. Асноўны метад замацавання ведаў — групавая работа. Абавязковая для кожных заняткаў і рэфлексія, — расказвае Настасся Аляксандраўна.\nСакрэт захопленасці яе вучняў матэматыкай, напэўна, у тым, што пры стандартных формах правядзення ўрока яны адрозніваюцца нестандартнай падачай. Настаўніца актыўна выкарыстоўвае электронныя сродкі навучання, магчымасці інтэрактыўнай дошкі і мультымедыйных прэзентацый. Гэта робіць урокі больш інфармацыйна насычанымі. Акрамя таго, усе заняткі праходзяць у рэжыме дыялогу, што дазваляе ёй лёгка ўтрымліваць увагу дзяцей.\n— Вялікае значэнне на эфектыўнасць урокаў Настассі Асэсаравай аказвае і тое, што да кожнага вучня яна ўмее знайсці падыход. Яна валодае ўсімі навыкамі, якія неабходны добраму настаўніку. У яе ёсць глыбокія тэарэтычныя веды, метадычны талент, пастаяннае імкненне да самаўдасканалення і ўменне захапіць сваім прадметам, — адзначыла намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце Алена Шахрай.\nПаводле яе слоў, Настасся Аляксандраўна яшчэ і актыўна ўдзельнічае ў грамадскім педагагічным жыцці, розных конкурсах і мерапрыемствах. Мэтанакіравана яна ішла і да таго, каб паўдзельнічаць у конкурсе “Настаўнік года”. Рыхтавалася да конкурснай барацьбы карпатліва і старанна, таму і вынік атрымаўся адпаведны. Нягледзячы на пяцігадовы ў той час педагагічны стаж, Настасся Асэсарава атрымала ўпэўненую перамогу ў сваёй намінацыі на вобласці, годна выступіла на рэспубліканскім узроўні. — Удзел у конкурсе стаў для мяне значнай падзеяй. Усе конкурсныя этапы дазволілі не толькі набыць новы вопыт, але і прааналізаваць, што для мяне ў педагогіцы галоўнае, а што другаснае. А яшчэ “Настаўнік года” паспрыяў стварэнню нашай дружнай педагагічнай сям’і, — усміхаючыся, кажа Настасся Аляксандраўна.\nГэта сапраўды так. Два гады назад на рэспубліканскім этапе галоўнага педагагічнага конкурсу ў складзе каманды Магілёўскай вобласці быў і будучы муж Настассі Асэсаравай. Настаўнік Магілёўскай гарадской гімназіі № 1 Юрый Каласоўскі таксама з’яўляецца пераможцам гарадскога і абласнога этапаў конкурсу.\n— Мы абое ўжо адбыліся як педагогі. Часам у сям’і ўзнікаюць сур’ёзныя спрэчкі аб метадах, тэхналогіях навучання. Але часта ў іх нараджаецца ісціна, якая потым прыносіць карысць у працы, — заўважае Настасся Аляксандраўна.\nУсяго шэсць гадоў Настасся Асэсарава моцна звязана з педагогікай, са школай, з вучнямі. Невялікі адрэзак часу, а дасягнута нямала. Перамога ў Абласным конкурсе педагагічнага майстэрства, узнагароджанне ганаровымі граматамі мясцовых выканаўчых улад, уключэнне ў рэспубліканскі маладзёжны савет пры міністры адукацыі. А ўсё таму, што некалі яна не памылілася з выбарам прафесіі, свайго месца ў жыцці. А можа, гэта сам лёс падштурхнуў яе да правільнага прафесійнага шляху?


На чэмпіянат свету – за свае грошы | Народная Воля\nПаколькі міжнародныя выступленні айчыных гіравікоў не фінансуюцца з дзяржаўнага бюджэта на сталай аснове, беларуская зборная паедзе ў Італію ў малаколькасным складзе.\nНа міланскі памост плануюць выйсці ўсяго трое нашых спартсменаў – гродзенец Яўген Назарэвіч, Аляксандр Рэвін з Асіповіч і мінчанін Сяргей Мацкевіч.\n— Канкурэнцыя на чэмпіянаце свеце па гіравым марафоне будзе дастойная, — распавядае ў размове з “Народнай Воляй” адзін з удзельнікаў першынства Сяргей Мацкевіч. – На памост плануюць выйсці каля 150 атлетаў з 21 краіны. Я буду выступаць у наступнай дысцыпліне: штуршок гіры вагой у 32 кілаграмы цягам 30 хвілін. Яўген Назарэвіч выступіць у рыўку гіры вагой у 32 кіло за 30 хвілін, а Аляксандр Рэвін прыме ўдзел у спаборніцтвах ветэранаў ва ўзроставай катэгорыі ад 50 да 59 гадоў.\n— Ці можаце з упэўненасцю сказаць, што абавязкова прывязеце ў Беларусь медаль сусветнага першынства?\n— Самаўпэўненасць – дрэнная якасць, асабліва ў спорце. У нас так кажуць: “Выйдзі на памост – ён пакажа”. Канечне, я рыхтаваўся, настройваўся. Кваліфікацыйны нарматыў, які дазволіў мне прайсці адбор на сусветнае першынство, я выканаў на чэмпіянаце Беларусі, які нядаўна прайшоў у Мар’інай Горцы. Настрой, канечне, баявы. На сённяшні дзень сусветны рэкорд у той дысцыпліне, дзе я буду выступаць, складае 510 уздымаў. Буду спрабаваць яго палепшыць, а як атрымаецца, пабачым…\nНе сакрэт, што на чэмпіянат свету ў Італію беларускія атлеты ляцяць цалкам за свой кошт. Выдаткі, дарэчы, немалыя – дарога, пражыванне і аплата ўнёску для ўдзелу ў сусветным першынстве абыйшлася Сяргею Мацкевічу прыкладна ў 700 еўра.\nНе выключана, што надыйдуць такія часы, калі выступленні беларускіх гіравікоў на буйных міжнародных спаборніцтвах будуць часткова аплочвацца дзяржавай.\nСправа ў тым, што ў перспектыве гіравы спорт можа быць уключаны ў спіс алімпійскіх відаў. Гэта стала вядома пасля пасяджэння Генеральнай асацыяцыі міжнародных спартыўных федэрацый, што прайшло ў швейцарскай Лазане. Сямі відам спорту быў прызначаны статус “пад назіраннем”. Гэта азначае, што спорт прызнаецца афіцыйным на міжнародным узроўні і ў далёкай перспектыве можа ўвайсці ў лік тых, якія трапяць у праграму Алімпійскіх гульняў.\nУ гэты раз сярод сямі “экзатычных” відаў спорту апынуліся танцы на шасце, доджбол (больш вядомы нам, як “вышыбалы”, настольны футбол, футгольф, гіравы спорт і нават матч-покер).


Беларускія турмы "турмы народаў”\n11 сьнежань 2007, 15:33\nУдзельнічае гісторык Захар Шыбека\n“Канстанцін Міцкевіч мінаў знаёмыя будынкі: двухпавярховую камяніцу адміністрацыі, лядоўню, стайню, хлеў, шорную майстэрню. За сьпіной застаўся вялікі сад. Спыніўся ля сажалкі. Угледзеўся. У люстэрку вадзяной паверхні нібыта адбівалася ягонае нядаўняе жыцьцё – настаўніцкі сход у Мікалаеўшчыне, арышт, пасяджэньне Менскага акруговага суду. Балела сьпіна, хоць учора і парыўся ў лазьні. Ад няякаснай ежы натужна бурчэў страўнік. Добра, што шпітальны лекар нічога падазронага пакуль не знайшоў.\nТрэба было вяртацца ў свой нумар, што месьціўся ў каменным трохпавярховым будынку з прыгожымі вежамі па баках. Чакалася незвычайная вячэра. У сьвяточныя дні падавалі ялавічыну. Усё было больш-менш цярпіма (дапамагала літаратурная праца), калі б ня гэтая турэмная агароджа і няспынны нагляд, нават у час шпацыру”.\nРэканструкцыя побыту Якуба Коласа ў менскай турме (Пішчалаўскім замку) у 1908–1911 гадох, зробленая на падставе матэрыялаў перапісу домаўладаньняў Менску 1910 году”.\nВячаслаў Ракіцкі: “Так, гэта быў не савецкі санаторый, дзе пазьней ня раз адпачываў Якуб Колас, аднак, хто ведае, можа, і той савецкі санаторый нагадваў вялікаму беларускаму песьняру менскі астрог. Ва ўсякім разе, царскія паслугачы ў Беларусі ставіліся да сваіх ахвяраў, здаецца, больш гуманна, чым іх пераемнікі – бальшавікі. Да пытаньня, што ж сабой уяўлялі царскія турмы ў Беларусі, мы вернемся пазьней. А найперш – ці шмат было турмаў у Беларусі ў 19 – пачатку 20 стагодзьдзя?”\nЗахар Шыбека: “Пасьля далучэньня Беларусі да Расеі тут, на землях супрацьстаяньня польскай і расейскай культураў, каталіцызму і праваслаўя, была створана разгалінаваная сыстэма турмаў. Турэмныя памяшканьні меліся ў кожнай воласьці. Астрогі ж знаходзіліся ў кожным губэрнскім і павятовым горадзе. Амаль усе гэтыя астрогі займалі адмыслова пабудаваныя для іх (пераважна ў 1820-х гадох) каменныя будынкі. Пасьля паўстаньня 1831 году месцаў для палітвязьняў у астрогах не хапала, і іх філіі адкрываліся ў касьцельных памяшканьнях, прыватных палацах і дамах. Такая ж сытуацыя склалася і пасьля паўстаньня 1863 году. Тады ўжо ў астрогі ператваралі ня тое што асобныя касьцельныя будынкі, а цэлыя касьцёлы і кляштары, якія ў масавым парадку закрываліся. Так, у цяперашнім Сьвятадухаўскім праваслаўным храме, што на плошчы Свабоды ў Менску, у 1863–1864 гадох месьцілася турма для палітвязьняў. Праваслаўную сэмінарыю давялося перасяліць у прыватныя памяшканьні. У сутарэньнях храма пад арыштам пабываў Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч і ягоная дачка Каміла”.\nРакіцкі: “Калі прыйшлі ў Беларусь расейцы, яны пачалі будаваць новыя турмы, ствараць сваю турэмную сыстэму, ці працягвалі тое, што было да іх у Вялікім Княстве Літоўскім?”\nШыбека: “У вялікай колькасьці астрогаў у ВКЛ не было неабходнасьці. Паводле Статута Княства, у судовых выраках пераважалі грашовыя штрафы, а не турэмныя зьняволеньні. Шляхціцаў дык увогуле садзілі пад арышт толькі ў выключных выпадках, як забойцаў сабе роўных. Таму ў адпаведнасьці з гэтай традыцыяй і дуэляў сярод шляхціцаў, адрозна ад расейскіх дваранаў, не было. За зьнявагу кроў не пралівалі, а плацілі вялікі штраф. Так патрабаваў закон. А вось пасьля далучэньня да Расеі турмаў, што меліся ў ВКЛ, царскаму ўраду не хапала. Бо адразу ж узьніклі масавы антырасейскі супраціў і масавыя турэмныя пакараньні”.\nРакіцкі: “І колькасьць палітычных зьняволеных павялічылася?”\nШыбека: “Можна меркаваць, што палітычных зьняволеных у ВКЛ амаль што не было. Шляхта мела законнае права выступаць супраць манарха са зброяй у руках і ў апоры на ўласнае войска. Гэта, дарэчы, потым і загубіла дзяржаву. Але былі выпадкі, што палітычных праціўнікаў выдалялі з краіны”.\nРакіцкі: “І царызм для застрашваньня і пакараньня беларускіх патрыётаў, відаць, не абмяжоўваўся толькі сыстэмай турмаў?”\nШыбека: “У савецкіх дапаможніках прагрэсіўнасьць далучэньня Беларусі да Расеі абгрунтоўвалася далучэньнем да неабсяжных расіейскіх рынкаў. Нібыта неабсяжнасьць рынкаў вымяраецца неабсяжнымі сыбірскімі прасторамі, а не пакупной здольнасьцю людзей. Сапраўды, мы атрымалі неабсяжныя сыбірскія прасторы, але ня ў якасьці рынку, а ў якасьці самага надзейнага астрога, якога раней ня мелі і нават не ўяўлялі аб яго існаваньні. Акрамя таго, беларускія гарады былі нашпігаваны расейскімі вайскоўцамі. Іх агульная колькасьць вагалася ад 100 да 200 тысяч чалавек”.\nРакіцкі: “А зараз вернемся да стану турмаў. Ці ўсе яны былі падобнымі на менскі астрог, з лазьнямі, лякарнямі, садам для шпацыру і нават з сажалкай для хараства?”\nШыбека: “Што тычыцца расейскіх астрогаў у Беларусі, дык усюды ў іх існаваў даволі прыстойны парадак. Меліся сакрэтныя камэры для ўтрыманьня неспакойных арыштантаў, а таксама асобныя пакоі для перасыльных арыштантаў. Мясцовыя вязьні разьмяркоўваліся па камэрах паводле ўзросту і віду злачынства. Падсудныя ўтрымліваліся асобна ад пакараных, хворыя ізаляваліся. У турэмных шпіталях меліся асобныя пакоі для мужчынаў і жанчын. Калі турэмных лазьняў не было, дык арыштантаў дастаўлялі ў лазьні прыватныя”.\nРакіцкі: “І ўсюды такія нормы вытрымліваліся?”\nШыбека: “Зразумела, што бывалі выпадкі, калі астрогі, асабліва павятовыя, не маглі забясьпечыць усе неабходныя дзеля ўтрыманьня арыштантаў умовы, якія патрабаваліся законам. Менскі астрог быў адным зь лепшых у Беларусі. Умовы жыцьця вязьняў пасьля рэвалюцыі 1905 году пакрысе паляпшаліся. Многае залежала і ад арыштантаў. Яны самі павінны былі сачыць за парадкам і чысьцінёй. Хоць рабіць гэта было ня проста. Бялізна мылася і разьвешвалася наўпрост у перапоўненых камэрах. Дроў для ацяпленьня заўсёды не хапала. Лазьні часта не прыбіраліся і не праветрываліся. Самым брудным месцам у астрозе былі прыбіральні. Бруд, вільгаць, холад, душнае і цяжкае паветра выклікалі частыя захворваньні”.\nРакіцкі: “Вы сказалі, што “самым брудным месцам у астрозе былі прыбіральні. Прыбіральні былі ў калідорах, ці людзі спраўлялі свае патрэбы на “парашах” у камэрах, як цяпер?”\nШыбека: “Для прыбіральняў звычайна адводзіліся асобныя пакоі на калідорах. А калі прыбіральні знаходзіліся на вуліцы (а гэта пераважна ў валасных турмах), тады арыштантаў вадзілі ў гэтыя месцы пад канвоем”.\nРакіцкі: “Захворваньням, відаць, спрыяла і дрэннае харчаваньне?”\nШыбека: “Нормы харчаваньня вызначала Міністэрства ўнутраных справаў у адпаведнасьці з цэнамі на прадукты ў кожнай губэрні. Выдаваліся хлеб, крупы, гародніна, сала, алей, соль, селядзец. І толькі па сьвятах – ялавічына. Харчаваньне арыштантаў залежала ад іх сацыяльнага статусу. Дваранам і чыноўнікам грошы выдаваліся на рукі. Іншым ежа гатавалася на агульнай кухні. Кухары, звычайна, выбіраліся зь ліку нязначных злачынцаў. Увогуле, арыштанты простага паходжаньня займаліся штодзённымі гаспадарчымі справамі: працавалі ў турэмных майстэрнях, калі яны існавалі, прыбіралі камэры, калідоры, турэмную тэрыторыю, насілі ваду, секлі дровы, мылі і рамантавалі вопратку”.\nРакіцкі: “А бялізну, адзеньне арыштанты прыносілі з сабой, ці яны выдаваліся ў турме і мелі нейкі стандарт?\nШыбека: “Вязьні забясьпечваліся вопраткай, абуткам і комплексам для ложка. Праўда, шмат раскрадалася, і арыштанцкае адзеньне заношвалася да дзірак. Пры перапаўненьні турмаў даводзілася спаць на драўлянай падлозе, падклаўшы вопратку пад галаву. А як выглядала турэмная форма, уявіць ня цяжка. Яе прыкметы захаваліся і ў савецкіх турмах”.\nРакіцкі: “І гэтая пераемнасьць назіралася, відаць, ня толькі ў турэмнай форме?”\nШыбека: “Турэмная сыстэма царскай Расеі была адзіная з царскай спадчыны, якую бальшавікі не кранулі, а перанялі амаль што ў поўным аб'ёме і потым на працягу 76 гадоў “удасканальвалі”. Ужо Ленін стаў вынаходнікам першых канцлягераў. З пачаткам масавых сталінскіх рэпрэсіяў магчымасьці царскіх турмаў былі вельмі хутка вычарпаны. Сядзелі, літаральна, адзін на адным. Вязьняў касілі эпідэміі. Асабліва вострая сытуацыя склалася ў аршанскай турме. Там пачалі бунтаваць. Кіраўніцтва БССР вымушана было спэцыяльна разглядаць турэмнае пытаньне і клапаціцца аб пабудове дадатковых турмаў. Абвяшчэньне палітычных вязьняў вар'ятамі пачалося ў 1863 годзе, калі ўжо вядомую дачку Дуніна-Марцінкевіча Камілу зьмясьцілі ў "псыхушку", а потым, у пару Брэжнева, гэтая справа пасьпяхова прадаўжалася – у "псыхушкі" зьмяшчалі ўжо савецкіх дысыдэнтаў”.\nРакіцкі: “Звычайна кажуць, што ў турмах злачынцаў перавыхоўваюць. З гледзішча маральнага выхаваньня, бальшавіцкія турмы таксама прадоўжылі традыцыі царскіх?”\nШыбека: “Асноўнымі сродкамі "перавыхаваньня" былі катаваньне і рэлігія. Астрожнае кіраўніцтва вельмі сачыла за тым, каб адбываліся штодзённыя маленьні арыштантаў раніцай і ўвечары, павучальныя размовы са сьветарамі, чытаньне Бібліі. У Гарадзенскім астрозе мелася нават свая царква. Часам проста ў турэмных калідорах адкрываліся каплічкі. Аднак, як правіла, арыштанты маліліся ў камэрах. У савецкіх турмах сталінскага пэрыяду пытаньне аб маральным выхаваньні нават не ставілася. Уся ўвага скіроўвалася на палітычных вязьняў. З дапамогай катаваньняў рабілася ўсё, каб прымусіць іх прызнацца ў варожай дзейнасьці супраць савецкай улады ды потым выкарыстаць у якасьці дармавой працоўнай сілы на сталінскіх будоўлях. І трэба сказаць, што ў майстэрстве катаваньняў бальшавікі былі больш вынаходлівымі за царскіх катаў. Тыя толькі вырывалі з галавы валасы, а іх пераемнікі яшчэ і ўтыкалі ў сьвежыя ранкі іголкі”.\nРакіцкі: “Зразумела, што бяз турмаў пакуль яшчэ ніводнае грамадзтва абысьціся ня можа. А бязь зьдзекаў над вязьнямі, я сам бачыў у швэдзкай турме, абысьціся можна. Дык чаму зьдзекуюцца над людзьмі, хай сабе і злачынцамі?”\nШыбека: “Злачынства, на жаль, зьяўляецца непазьбежным усюды. Гэта так. Аднак яго памеры залежаць ад прафіляктычнай працы ў грамадзтве, якая, праўда, патрабуе адпаведных капіталаўкладаньняў. Для бальшавікоў таньней абыходзіліся застрашваньні, зьдзекі, катаваньні. Традыцыя зьдзекаваньня тлумачыцца шэрагам ідэалягічна-палітычных матываў. Гэта – палітычная помста ці расплата. Гэта – ідэалягічная нецярпімасьць, якая ідзе з часоў сярэднявечнага рэлігійнага фанатызму. Гэта – непавага да чалавека, ягонай чалавечай годнасьці. А галоўнае – бязбожжа, атэізм, адмаўленьне таго, што над судом людзкім узвышаецца суд Боскі”.


Мілінкевіч ідзе на прэзідэнта (фота) | Народная Воля\nМілінкевіч ідзе на прэзідэнта (фота)\nЛідэр Руху за Свабоду ідзе на выбары пад праеўрапейскімі лозунгамі. У сваім праграмным выступе Мілінкевіч папярэдзіў: калі ўлады не забяспечаць справядлівага падліку галасоў, вынік выбараў вырашыцца на вуліцах.\nЁн таксама выступіў з крытыкай 16 гадоў кіравання Лукашэнкі — як у эканоміцы, так і ў галіне нацыянальнай бяспекі, а таксама ў сацыяльнай сферы і дэмаграфіі.\nЗ жонкай Іннай Кулей.\nНамеснік старшыні Руху за Свабоду Юрась Губарэвіч.\nУ 2006 г. Мілінкевіч ужо ўдзельнічаў у прэзідэнцкіх выбарах у якасці адзінага кандыдата ад дэмакратычных сілаў. Паводле звестак незалежных сацыялагічных апытанняў, палітык здабыў падтрымку 18% выбарцаў. У 2001 годзе ён быў кіраўніком перадвыбарчай кампаніі Сямёна Домаша. які сабраў найбольш подпісаў у сваю падтрымку сярод усіх апазіцыйных кандыдатаў.\nПра свой удзел у будучых прэзідэнцкіх выбарах заявілі таксама Алесь Міхалевіч, Віталь Рымашэўскі (Беларуская Хрысціянская Дэмакратыя), Мікалай Статкевіч, Андрэй Саннікаў (каардынатар «Хартыі’97»).\nЗаявіла дэ-факта пра свой удзел у будучай кампаніі Аб’яднаная грамадзянская партыя (калі не будзе адзінага кандыдата ад дэмакратычных сіл). Трэці раз будзе балатавацца Сяргей Гайдукевіч. «Вагаецца» Аляксандр Лукашэнка.\nПерад тым, як агучыць свае намеры, палітык разам з жонкай Ірынай Кулей памаліліся ў касьцёле.\nЗ касьцёлу Аляксандар Мілінкевіч і Іна Кулей накіроўваюцца на прэзэнтацыю тэзісаў.\nПаводле Радыё Свабода, “Нашай Нівы” і БелаПАН\n“Дзяржава мусіць служыць кожнаму з нас, а не чыноўнікам. Мы адновім дэмакратычныя прынцыпы падзелу ўлады, замацаваныя ў Канстытуцыі 1994 г., і правядзем выбары ва ўсе органы ўлады па міжнародных дэмакратычных стандартах”, — напісана ў праграмных тэзіcах.\nЭканамічны рост для ўсіх. Мы будзем асьцярожна ставіцца да прыватызацыі стратэгічна важных прадпрыемстваў, транзытнай інфраструктуры і іншых сыстэмаў жыцьцезабесьпячэньня.\nГарантуем празрысты бюджэт. Заканадаўча будуць замацаваныя нормы, якія патрабуюць збалянсаваньня ўсіх бюджэтаў у краіне. Мы замацуем за адукацыяй і аховай здароўя статус прыярытэтных накірункаў бюджэтнай палітыкі.\nПадтрымаем прыватны бізнэс. Мы зьдзейсьнім лібэралізацыю не для дзесяці працэнтаў беларускай эканомікі, якую зараз стварае прыватны бізнэс, а для ўсёй народнай гаспадаркі, забясьпечыўшы роўнасьць умоваў гаспадараньня для прыватных і дзяржаўных прадпрыемстваў… Мы створым максымальна спрыяльныя ўмовы для крэдытаваньня прыватнага бізнэсу праз разьвіцьцё мікрафінансаваньня, стварэньне канкурэнцыі на рынку банкаўскіх паслугаў, у тым ліку праз прыцягваньне замежнага банкаўскага капіталу.\nВыкарыстаем транзытны патэнцыял. Наша задача — палепшыць імідж Беларусі як надзейнага і адказнага транзытэра, заахвоціць буйнейшыя лягістычныя кампаніі працаваць з нашай краінай праз стварэньне спрыяльных умоваў вядзеньня бізнэсу, сучаснай інфраструктуры і гарантаваньне правоў уласнасьці.\nЗамест АЭС — энэргазьберажэньне. Мы адмовімся ад пляну будаўніцтва Беларускай АЭС і інвэстуем ашчаджаныя грошы ў мадэрнізацыю існуючых магутнасьцяў па генэрацыі цеплавой і электрычнай энэргіі.\nЭфэктыўная сельская гаспадарка. У падтрымцы аграрнага сэктару трэба перайсьці ад кампанейшчыны і бессыстэмнага фінансаваньня стратных дзяржаўных прадпрыемстваў да доўгатэрміновага крэдытаваньня ўсіх вытворцаў сельгаспрадукцыі, незалежна ад формы ўласнасьці, пад поўны тэхналягічны цыкль. Будуць створаны спрыяльныя ўмовы для шырокага выхаду беларускіх сельгасвытворцаў на эўрапейскія рынкі.\nМы вернемся да пытаньня пра сацыяльныя ільготы для школьнікаў, студэнтаў, пэнсіянэраў і іншых сацыяльна неабароненых груп грамадзянаў. Мы зьменшым выдаткі на дзяржаўны апарат, заканадаўча абмежаваўшы колькасьць дзяржслужбоўцаў, якім бюджэт можа плаціць заробкі.\nДамо беларускай моладзі эўрапейскую адукацыю. Мы скасуем усе абмежаваньні на міжнародныя кантакты беларускіх ВНУ, выкладчыкаў і студэнтаў і будзем заахвочваць стажыроўкі, абмены і сумесныя праекты для прыцягваньня ў Беларусь сучасных ведаў і тэхналёгіяў. Прымусовае разьмеркаваньне студэнтаў будзе заменена на права выбару першага працоўнага месца… Мы інвэстуем у матэрыяльную і тэхнічную базу беларускіх ВНУ і дасьледчых установаў для стварэньня ўмоваў для дасьледаваньняў і інавацыяў, забясьпечым больш высокі ўзровень выкладаньня замежных моваў.\nРэформа жыльлёва-камунальнай гаспадаркі. Мы зьдзейсьнім пераход ад дзяржаўнай манаполіі на абслугоўваньне жыльлёвага фонду да стварэньня канкурэнтаздольных прыватных абслугоўваючых кампаніяў, таварыстваў уласьнікаў і іншых прадпрыемстваў з мэтай паляпшэньня якасьці паслуг і зьніжэньня выдаткаў на ўтрыманьне жылога фонду.\nДаступная мэдыцына. Сыстэма аховы здароўя будзе ўпарадкавана такім чынам, каб яна была даступная для ўсіх катэгорыяў грамадзян. Ня варта рабіць перашкодаў для разьвіцьця прыватнай мэдыцыны, але ў ёй павінна існаваць канкурэнцыя; людзі будуць мець магчымасьць абіраць, дзе і ў каго ім атрымліваць мэдыцынскія паслугі.\nПаклапоцімся пра пэнсіі сёньня. Будзем паступова ажыцьцяўляць пераход да назапашвальнай сыстэмы пэнсійнага забесьпячэньня, бо зараз пэнсіянэраў утрымлівае працуючае насельніцтва, але яно з кожным годам скарачаецца. Таму, каб нашы дзеці і ўнукі мелі пэнсійнае забесьпячэньне, нам трэба своечасова паклапаціцца аб правядзеньні пэнсійнай рэформы.\nЗа эўрапейскую інтэграцыю. Стратэгічная мэта — поўная інтэграцыя Беларусі ў Эўрапейскі Зьвяз… У кароткатэрміновай пэрспэктыве Аляксандар Мілінкевіч будзе працаваць дзеля стварэньня бязьвізавай прасторы з ЭЗ, зоны вольнага гандлю, а таксама магчымасьці для працы і навучаньня беларусаў у\nЗа добрасуседзкія адносіны з Расіяй. Беларусь і Расія як дзьве незалежныя дзяржавы павінны мець добрасуседзкія і ўзаемавыгадныя адносіны. Яны будуць засноўвацца на здаровым прагматызьме і ўзаемнай павазе да нацыянальных інтарэсаў нашых краін.\nБеларусь — нэўтральная дзяржава. Мы бачым Беларусь нэўтральнай дзяржавай і выступаем за выхад краіны з ваенных блёкаў і недалучэньне да іх у будучым.\nДля захаваньня незалежнасьці і палітычнай стабільнасьці нашай краіне патрэбна сучаснае баяздольнае і прафэсійнае войска. Мы выступаем за паступовы пераход да прафэсійнай арміі і паступовую адмену абавязковага вайсковага прызыву.


Да людзей несправядліва забытых суайчыннікамі адносіцца Іосіў Антонавіч Гашкевіч. Нарадзіўся ён на Міншчыне ў сям’і святара.\nТройчы рабіў кругасветныя падарожжы. Пабываў у Паўднёвай Афрыцы, вывучаў флору і фауну Кітая, Карэі, Японіі. Плаваў на знакамітым фрэгаце “Палада”. Цудоўна ведаў замежныя мовы, ў тым ліку японскую і кітайскую, стаў першым прадстаўніком царскай Расіі ў Японіі.\nПершы дагавор паміж Расіяй і Японіяй быў падпісаныў 1865 годзе. Консулам прызначалі Гашкевіча.\nЧалавек усебакова адукаваны, Іосіф Антонавіч быў не проста консулам, ён з’ўляўся адначасова як бы сапраўдным пастпрэдам славянства ў гэтай далёкай краіне. У жыццё яе Гашкевіч прынёс шмат славянскага. Навучыў японцаў шыць еўрапейскую вопратку, саліць грыбы, капусту, даіць кароў і біць масла. Адкрыў першую праваслаўную царкву і запрасіў з Расіі святара. Вучыў японцаў і фатаграфаванню. Не так даўно ў Японіі адшуканы адзін з яго негатываў. І па сёнешні дзень існуюць там дзе школы фатаграфіі, два напрамкі: нагасакскі і хакадацкі. Стваральнік апошняга – наш зямляк.\nГашкевіч стварыў і першы японска – рускі слоўнік,с за што атрымаў славутую Дзямідаўскую прэмію і залаты медаль Расійскай акадэміі навук. Прабыў ён у Японіі сем гадоў. Да выхаду ў адтстаўку жыў у Пецярбурзе. Апошнія гады правёў у Астраўцы. Там купіў маёнтак і напісаў грунтоўную працу “Аб каранях японскай мовы”, якая пасля выйшла ў Вільні.\nУ нас пра І. А. Гашкевіча паступова забыліся. Пасля віхуры 1917 года пісалася новая гісторыя, у рамках якой не ўкладваўся стацкі саветнік, уладальнік маёнтка Малі Астравецкага павета Віленскай губерніі, кавалер многіх царскіх ордэнаў І.А. Гашкевіч. Пра дыпламата Гашкевіча першымі і ўсер’ёз загаварылі японцы. У 1929 японскі вучоны Абэ Масалі апублікаваў у гістарычным часопісе нарыс “Гашкевіч – рускі консул у Хакадатэ”. Праз 30 гадоў у Амерыцы з’явіліся першыя матэрыялы пра Гашкевіча. Іх аўтар Георг Ленсен, вучоны з фларыдскага ўніверсітэта. У гарадах Хакадатэ і Хеда створаны музеі Гашкевіча. Існуе таварыства “Памяць пра І.А. Гашкевіча”, прадстаўнікі якога ў 1986 годзе прыяджалі ў Мінск.\nНастаў час і нам ушанаваць памяць гэтага выдатнага чалавека. Іосіў Гашкевіч – Адысей з Беларусі – варты гэтага.\nЗ кнігі Віталя Пузанава “Адысей з Белай Русі”