Ostatni fotel po prawej stronie: 15. Konkurs im. Krzysztofa Mętraka\nPosted by Michał Oleszczyk at 09:18\nAnonimowy 22 listopada 2010 11:40\nNa stronie PISFu jezt też objetość jakie teksty mają mieć. Mnie zastanawia czy punkt "– do pracy należy dołączyć krótki życiorys"\nmoże mieć wpływ na ocenę juri. Obawiam się, że tak , raczej premiowani są chyba ludzie związani z kierunkami filmoznawstwa [choć to tylko moje domniemanie] i ludzie, któzy gdzieś już publikują. Trzeba by sprawdzić czy "ktoś z ulicy" napisał dobry tekst i został wyróżniony.\nPS Lawrence z arabii 10/10\nMon uncle 9/10\nAnonimowy 22 listopada 2010 11:49\nL'illusionniste (2010) - też niezły. W KINIE ktos napisał, że nie ma tu gagów w stylu Tati\n:| x 736480\nMichał Oleszczyk 23 listopada 2010 06:17\nZ ocenami filmów się zgadzam :)\nCO do jury: mogę poświadczyć jego uczciwość i obiektywizm osobiście, ale oczywiście nie brzmi to w moich ustach wiarygodnie. Nie wiem, co to znaczy "z ulicy", ale zapewniam, że informacje zawarte w życiorysie jeszcze nigdy nie zapracowały nikomu na nagrodę. Liczy się jakość tekstów, po prostu.\nAnonimowy 6 marca 2011 19:25\nale 32 000 znakow (ze spacjami) to okolo 12 stron, a nie 20. o co wiec chodzi z ta objetoscia???\nZatem jaka ma być objętość?


Sante Naturkosmetik FAMILY Szampon nawilżający z bio-mango i aloesem 950 ml\nModel: SAN 40337\nKod ean: 4025089085089\nWaga produktu: 1,0 kg\nIntensywnie nawilżający szampon z naturalną formułą pielęgnacyjną z bio-mango i bio-aloesem, która chroni włosy przed przesuszeniem. Egzotyczny, owocowy zapach zachwyca zmysły. Odpowiedni dla całej rodziny.\nSkład: woda, sól sodowa siarczanów alkoholi tłuszczowych, glukozyd laurylowy, glukozyd kokosowy, inulina, wyciąg z owoców mango*, sproszkowany sok z liści aloesu*, arginina, oleinian glicerolu, kwas cytrynowy, sól morska, oleinian glicerolu PCA, gliceryna, kwas fitowy, alkohol*, tokoferol, ester kwasu cytrynowego uwodornionych glicerydów oleju palmowego, sorbinian potasu, zapach**, limonen**, cytral**, linalol**.\nSkład INCI: Aqua (Water), Sodium Coco-Sulfate, Lauryl Glucoside, Coco-Glucoside, Inulin, Mangifera Indica (Mango) Fruit Extract*, Aloe Barbadensis Leaf Juice Powder*, Arginine, Glyceryl Oleate, Citric Acid, Maris Sal (Sea Salt), PCA Glyceryl Oleate, Glycerin, Phytic Acid, Alcohol*, Tocopherol, Hydrogenated Palm Glycerides Citrate, Potassium Sorbate, Parfum (Fragrance)**, Limonene**, Citral**, Linalool**.\nSante Naturkosmetik FAMILY Szampon nadający połysk z bio-liściem brzozy 500 ml\nSante Naturkosmetik FAMILY Szampon wzmacniający i nadający połysk z bio pomarańczą i kokosem 500ml\nSante Naturkosmetik FAMILY Szampon nadający połysk z bio-pomarańczą i kokosem 250 ml


Maj 2015 - Gra3miasto\nJakie rolety kupić? – rolety dzień noc\nBardzo ciekawą alternatywą dla zasłon oraz firanek mogą okazać się rolety dzień noc. Dzięki nim pomieszczenia mogą nabrać lekkiego oraz nowoczesnego wyglądu. Oprócz tego oczywiście stanowią one bardzo dobrą ochronę przed słońcem. Wybór będzie należał tutaj do gustu oraz wystroju całego mieszkania. Okna oraz ozdoby, które się na nich znajdą powinny pasować do całości. Różne …\nJakie rolety kupić? – rolety dzień noc Read More »


EMS Mielec - Innowacyjny trening EMS\ntrening w 27 minut\npoczuj impuls - poczuj zmianę\nBody treningowe stanie się twoja drugą skórą!\nPierwszy w Mielcu innowacyjny trening EMS (Electrical Muscle Stimulation).\nTrening EMS polega na stymulacji mięśni szkieletowych impulsem elektrycznym stałym lub zmiennym o różnej częstotliwości podczas jednej sesji treningowej stymulowane są różne grupy mięśniowe jednocześnie, co umożliwia osiągnięcie pożądanych efektów w jak najkrótszym czasie.\nTrening EMS wykorzystywany jest między innymi przez NASA i amerykańską armię, ale także przez piłkarzy Realu Madryt czy słynnych braci Klitschko.\nStymulacja 10 głównych grup partii mięśniowych jednocześnie.\nTrening 1x w tygodniu, który trwa 20-27 minut.\nEfekty widoczne już po 4-6 tygodniach treningów.\nGaleria EMS Studio\n20 – 27 minut\n1 – 2 treningi tygodniowo\ndo 1200 kcal podczas jednej sesji treningowej\n3 – 4 treningi tygodniowo\nMaksymalny wzrost siły. Już po 4 treningach zanotowano wzrost siły o 17 %.\nTrening EMS jest 40% bardziej efektywny niż tradycyjny trening siłowy\nPotwierdzono, że już po 12 sesjach poziom wytrzymałości wzrósł o 108 %.\nJuż po pierwszym miesiącu 91 % mężczyzn zauważyło zwiększenie objętości bicepsa nawet o 2 cm.\nTuż przed rozpoczęciem testów 40% badanych cierpiało na ból pleców. Po 6-ciu tygodniach ćwiczeń ból pleców ustąpił.\nAż 95 % kobiet zaobserwowało zmniejszenie obwodu w udach i biodrach.\nPRACA W EMS STUDIO MIELEC


Znaczenie prawidłowego żywienia dzieci w wieku przedszkolnym - PDF\nZnaczenie prawidłowego żywienia dzieci w wieku przedszkolnym\nDownload "Znaczenie prawidłowego żywienia dzieci w wieku przedszkolnym"\n1 Znaczenie prawidłowego żywienia dzieci w wieku przedszkolnym Regina Wierzejska Prawidłowe żywienie dzieci i młodzieży jest czynnikiem warunkującym ich optymalny rozwój fizyczny, umysłowy i społeczny. Skutki niewłaściwego sposobu żywienia dotyczą nie tyko okresu dziecięcego, lecz także rzutują na gorszy potencjał zdrowotny organizmu w wieku dorosłym. Jest coraz więcej dowodów na to, że dieta już od wczesnych lat życia jest wykładnikiem stanu zdrowia populacji osób dorosłych. Obserwowane w ostatnim dwudziestoleciu niekorzystne zmiany w stylu życia, w tym zachowań żywieniowych i aktywności fizycznej, prowadzą do wielu problemów zdrowotnych, a skala ich występowania skłania do podjęcia niezwłocznych działań w obszarze zdrowia publicznego. Problem ten dotyczy większości krajów rozwiniętych. W Narodowym Programie Zdrowia na lata podkreśla się potrzebę poprawy sposobu odżywiania ludności, ze szczególnym uwzględnieniem upowszechniania zasad prawidłowego żywienia w przedszkolach i szkołach oraz realizacji szeroko pojętej edukacji zdrowotnej. Przez właściwe odżywianie dzieci należy rozumieć przede wszystkim odpowiednie do zapotrzebowania spożywanie składników odżywczych i pokrycie potrzeb energetycznych. Niemniej\n2 8 Regina Wierzejska Znaczenie prawidłowego żywienia dzieci w wieku przedszkolnym 9 ważne jest także, aby sposób żywienia dzieci promował zdrowie i umożliwiał przeciwdziałanie rozwojowi wielu współczesnych chorób. Żywienie dzieci powinno być zgodne z fizjologicznym stadium rozwojowym. Inne są potrzeby żywieniowe niemowląt, małych dzieci, dzieci w wieku przedszkolnym i pokwitaniowym. W diecie dziecka powinny znajdować się produkty o wysokiej wartości odżywczej zapewniające pokrycie zapotrzebowania na wszystkie składniki odżywcze: węglowodany, białko, tłuszcze, błonnik, witaminy, składniki mineralne. Jednocześnie w maksymalnym stopniu należy ograniczać pobranie z dietą zanieczyszczeń chemicznych, jak metale ciężkie, pestycydy. Nakazuje to chociażby ostrożność w podawaniu dzieciom nowalijek w okresie wczesnowiosennym. W odniesieniu do zapotrzebowania organizmu dziecka zarówno zbyt mała, jak i nadmierna podaż składników pokarmowych z dietą stwarza ryzyko zaburzeń stanu zdrowia. Niedobory energii, białka, witamin i składników mineralnych dla rozwijającego się organizmu dziecka stanowią poważne zagrożenie. Dla przykładu, odpowiednie spożycie wapnia i witaminy D w dzieciństwie i wczesnej młodości jest niezbędne dla prawidłowego wzrostu kości, a ich niedobór uniemożliwia osiągnięcie optymalnej gęstości kości w życiu dorosłym. Żelazo przyczynia się do prawidłowego rozwoju funkcji poznawczych u dzieci, jego niedobór zaś związany jest z pogorszeniem rozwoju motorycznego i większym ryzykiem infekcji. U dzieci, które przewlekle nie spożywają odpowiedniej ilości składników odżywczych, dochodzi do niedożywienia prowadzącego z kolei do upośledzenia wielu funkcji organizmu i zaburzeń rozwoju. Objawia się to niedoborem masy ciała i wzrostu, niedokrwistością, zaburzeniami odporności, opóźnieniem rozwoju intelektualnego, co poza komplikacjami zdrowotnymi przekłada się na gorsze wyniki w nauce i dojrzewanie psychospołeczne. Z danych statystycznych wynika, że problem niedożywienia w Polsce dotyczy coraz większej liczby dzieci, powinno to zatem znaleźć odzwierciedlenie w działaniach podejmowanych w ramach polityki socjalnej, zdrowotnej i rodzinnej. Drugim, skrajnym w stosunku do niedożywienia problemem żywieniowym współczesnych czasów jest nadkonsumpcja żywno- ści. Prowadzi ona do nadmiernej podaży energii i składników pokarmowych, co w konsekwencji skutkuje wzrostem masy ciała, a w perspektywie czasu rozwojem wielu chorób cywilizacyjnych. Niestety problem ten dotyczy także dzieci w różnych grupach wiekowych. Badania wykazują, że dzieci coraz częściej spożywają zbyt dużą, w stosunku do swoich potrzeb, ilość kalorii, w tym pochodzących głównie z tłuszczów i cukrów prostych. Jednocześnie wydłuża się czas spędzany przez dzieci w pozycji siedzącej. Prowadzi to do dodatniego bilansu energetycznego organizmu, kiedy pobranie energii ze spożytej żywności jest większe niż jej wydatkowanie. Skutkiem trwania takiej dysproporcji jest otyłość. Nadmierne spożycie kalorii idzie w parze z pogorszeniem składu i wartości odżywczej diety. Niektóre rodzaje produktów o kluczowym znaczeniu dla rozwoju organizmu dziecka, jak mleko i napoje mleczne, wypierane są przez słodkie napoje gazowane. Skutkuje to zmniejszeniem spożycia dobrze przyswajanego wapnia, wzrostem zaś spożycia niekorzystnych cukrów prostych. Zasadniczym elementem racjonalnego żywienia jest regularność posiłków, czyli odpowiednia liczba posiłków w ciągu dnia i ich prawidłowe rozłożenie w czasie. Regularne jedzenie sprzyja unormowaniu przemiany materii i poziomu glukozy we krwi. Długie przerwy pomiędzy posiłkami zmuszają organizm do szukania oszczędności energii potrzebnej do pokrycia pracy organizmu, co powoduje obniżenie tempa podstawowej przemiany\n3 10 Regina Wierzejska Znaczenie prawidłowego żywienia dzieci w wieku przedszkolnym 11 materii i wydatkowania energii. W konsekwencji prowadzi to do odkładania jej zapasów w organizmie w postaci tkanki tłuszczowej. Dzieci powinny spożywać 4-5 posiłków dziennie. Są to trzy posiłki główne (śniadanie, obiad, kolacja) i dwa posiłki uzupełniające (drugie śniadanie i podwieczorek). W przypadku dzieci uczęszczających do przedszkola placówka ta powinna zapewnić 3 posiłki o łącznej wartości energetycznej pokrywającej 75% dziennej racji pokarmowej. Pierwszym posiłkiem powinno być śniadanie. Dzieciom przebywającym w przedszkolu od wczesnego ranka lub dojeżdżającym do przedszkola z daleka zaleca się spożycie małego posiłku w domu. Małe dzieci znacznie łatwiej jest przypilnować, by zjadły śniadanie, natomiast w przypadku dzieci starszych, które są bardziej samodzielne, często wymyka się to spod kontroli rodziców. Niezjedzenie śniadania, czy omijanie kolejnych posiłków skutkuje spadkiem stężenia glukozy we krwi, co skłania dziecko do sięgnięcia po słodkie, łatwo dostępne przekąski. Produkty te nie dostarczają potrzebnych dziecku składników odżywczych, a jedynie dużą ilość kalorii, cukru lub tłuszczu i wypierają z diety produkty zalecane. Okres przedszkolny to czas, kiedy dziecko ma ograniczony samodzielny dostęp do słodyczy i wiele zależy od postępowania rodziców czy opiekunów. Bardzo ważna w diecie dzieci jest różnorodność produktów w jadłospisie. Poszczególne grupy produktów charakteryzują się zróżnicowaną zawartością składników odżywczych i tylko urozmaicenie diety może zapewnić odpowiednie spożycie wszystkich niezbędnych składników. Należy zatem zachęcać dzieci do spożywania różnych produktów i stopniowo urozmaicać dietę rosnącego organizmu. Głównym źródłem energii w diecie dzieci powinny być produkty zbożowe, w tym szczególną uwagę należy zwracać na produkty z tzw. grubego przemiału, które charakteryzują się większą zawartością błonnika, witamin, makro- i mikroelementów. Ważnym składnikiem jadłospisu od najmłodszych lat jest mleko i produkty mleczne, dostarczające przede wszystkim dobrze przyswajalnego wapnia. Z uwagi na potrzebę kontroli spożycia tłuszczów nasyconych i cholesterolu zaleca się, aby już w wieku przedszkolnym dzieci spożywały mleko o zmniejszonej zawartości tłuszczu (2%). Źródłem białka powinny być: chude mięso, drób, nasiona roślin strączkowych oraz ryby. W przypadku ryb zaleca się przede wszystkim tłuste ryby morskie zawierające duże ilości długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych o wielokierunkowym korzystnym działaniu w organizmie. Każdemu posiłkowi dziecka powinny towarzyszyć warzywa i owoce. Są to produkty o wysokiej zawartości witamin, składników mineralnych, błonnika oraz tzw. fitozwiązków, a jednocześnie o małej wartości energetycznej. Owoce i warzywa zarówno świeże, jak i suszone mogą być także dobrą przekąską między posiłkami. Spośród napojów zalecane są soki owocowe i owocowo-warzywne bez dodatku cukru oraz woda, należy natomiast ograniczać spożycie słodzonych napojów owocowych i napojów typu cola. Niestety coraz częściej produkty o dobrej wartości odżywczej wypierane są przez wysokoenergetyczne posiłki typu fastfood. Obiekty gastronomiczne oferujące taką żywność są chętnie odwiedzane przez całe rodziny, niekiedy w ramach tzw. atrakcyjnego wyjścia z dziećmi. Składa się na to wiele czynników, jak intensywna reklama, zachęcająca dzieci specjalnymi zestawami z bezpłatnym dodatkiem zabawek, ale również wygoda rodziców, którzy niejednokrotnie wybierają szybką formę posiłku. Dane wskazują, że większość przedszkolaków i prawie wszystkie dzieci w wieku szkolnym spożywają produkty typu fastfood i deklarują je jako ulubione. Należy mieć świadomość, że takie produkty obfitują w tłuszcz, nasycone kwasy tłuszczowe i izomery trans kwasów tłuszczowych, dlatego też w szczególny sposób mogą nasilać ryzyko chorób serca. Badania wykazują, że procesy miażdżycowe mogą rozpoczynać się już u dzieci. Spożywanie fast foodów związane jest także z nadmiernym wzrostem masy ciała i rozwojem insulinooporności, co zwiększa ryzyko otyłości i cukrzycy typu 2. Pojawiające się w dzieciństwie współistnienie sercowo-naczyniowych czynników ryzyka utrzymuje się zazwyczaj w wieku dorosłym. W żywieniu dzieci nie zaleca się stosowania diet, które wykluczają wszystkie produkty pochodzenia zwierzęcego (dieta wegańska). Dieta ta nie pokrywa zapotrzebowania na wiele składników odżywczych, co może prowadzić do ich niedoborów w organizmie, a w konsekwencji do zaburzeń prawidłowego wzrostu dzieci. Stosowanie innych form diety wegetariańskiej u dzieci wymaga\n4 12 Regina Wierzejska Znaczenie prawidłowego żywienia dzieci w wieku przedszkolnym 13 niezwykle rozsądnego doboru produktów, cyklicznej kontroli stanu odżywienia organizmu i dlatego takie żywienie dziecka powinno się odbywać w konsultacji z dietetykiem i lekarzem. Podstawowe zasady żywienia dzieci w wieku przedszkolnym: posiłków dziennie i ich równomierne rozłożenie w czasie. 2. Urozmaicenie diety zapewniające pokrycie na wszystkie składniki odżywcze. 3. Nieprzekarmianie dzieci w trosce o zdrowie i prawidłowy rozwój. 4. Kontrola spożycia produktów wysokokalorycznych o małej wartości odżywczej (słodycze, produkty typu fastfood). Okres dzieciństwa jest czasem, kiedy kształtują się nawyki i zachowania żywieniowe na przyszłość. Podawanie słodkich napojów, dosładzanie czy dosalanie potraw na talerzu może prowadzić do nawyku i preferencji takich smaków w życiu dorosłym. Dlatego nie zaleca się udostępniania dzieciom solniczek do samodzielnego dosalania, a także dobrowolnego korzystania z dodatków do potraw takich jak ketchup czy majonez. Jak twierdzą psycholodzy, edukacja żywieniowa najmłodszych może być praktycznym elementem budowania zachowań dietetycznych. Dlatego coraz więcej szeroko zakrojonych programów edukacyjnych adresowanych jest do dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Dostosowany do wieku dziecka system przekazu informacji, na temat różnych grup produktów i ich znaczenia dla organizmu, może zaszczepić u dzieci wiedzę, że to co jedzą, nie jest obojętne dla ich rozwoju i zdrowia. Czas, który najmłodsi spędzają w przedszkolu, powinien być optymalnie wykorzystany na tworzenie właściwych zachowań żywieniowych. Bardzo ważne są także pozytywne wzorce osób dorosłych z najbliższego otoczenia dziecka. Przykład, jaki dają rodzice czy opiekunowie odnośnie diety i stylu życia, nie powinien pozostawać w sprzeczności z tym, co dzieci wyniosły ze środowiska przedszkolnego czy szkolnego. Piśmiennictwo: 1. Gidding S.S., Dennison B.A., Birch L.L., Daniels S.R., Gillman M.W., Lichtenstein A.H., Rattay K.T., Steinberger J., Stettler N., Van Horn L., American Heart Association; American Academy of Pediatrics, Dietary recommendations for children and adolescents: a guide for practitioners: consensus statement from the American Heart Association, Circulation, 2005, 112, Kozłowska-Wojciechowska M., Makarewicz-Wujec M., Badanie preferencji żywieniowych dzieci w wieku przedszkolnym, Roczn. PZH, 2005, 56, 2, Łoś-Rycharska E., Niecławska A., Spożycie pokarmów typu fastfood przez dzieci w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym, Pediatr. Pol., 2010, 85, 4, Moszczyński P., Wpływ żywienia i żywności oraz zdrowego stylu życia na zdrowie populacji, Przegl. Lek., 2010, 67, 5, Praktyczny podręcznik dietetyki, [red.] M. Jarosz, Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa, 2010.\n5 Błędy w żywieniu dzieci w wieku przedszkolnym 15 Błędy w żywieniu dzieci w wieku przedszkolnym Zofia Chwojnowska, Jadwiga Charzewska Wiek przedszkolny wiąże się z okresem intensywnego rozwoju i wzrostu dziecka. Pomiędzy 4. a 7. rokiem życia wysokość ciała zwiększa się średnio o około 20 cm, a masa ciała o około 10 kg. Oprócz występowania dużych przyrostów wysokości i masy ciała, dziecko łatwo opanowuje nowe umiejętności ruchowe, cechuje je duża, spontaniczna aktywność ruchowa. Szybkiemu dalszemu rozwojowi podlega tkanka kostna, mięśniowa oraz układ nerwowy. Doskonali się także mowa oraz czynności psychiczne: wyobraźnia, spostrzeganie, uczucia czy charakter, a także następują zmiany w uzębieniu. Wszystkie te zmiany wiążą się z określonymi potrzebami żywieniowymi. Co powinna zawierać dieta dzieci w wieku przedszkolnym? Dieta dziecka w tym okresie powinna zawierać pokarmy, które zaspokoją jego potrzeby żywieniowe niezbędne do prawidłowego wzrastania i rozwoju. Dieta dzieci w tym okresie powinna być: bezpieczna pod względem zdrowotnym, bogata w składniki odżywcze, o odpowiedniej (zgodnej z zalecanymi normami) wartości energetycznej i zawartości witamin oraz składników mineralnych, urozmaicona, regularnie spożywana, apetycznie i smakowicie skomponowana, z ograniczoną ilością cukru i soli. Aby powyżej sformułowane warunki były spełnione, w diecie dzieci po drugim roku życia powinny się znajdować: owoce i warzywa, produkty z pełnych (niełuskanych) ziaren zbóż, produkty mleczne o małej zawartości tłuszczu, warzywa strączkowe, ryby i chude mięso. Odpowiedzialność za prawidłowe odżywianie spoczywa nie tylko na rodzicach, lecz także na opiekunach dzieci w czasie ich przebywania poza domem. Przede wszystkim jednak preferencje pokarmowe i nawyki żywieniowe dziecka kształtują się przy stole rodzinnym czy przedszkolnym. Czy będzie to model prozdrowotny, lansujący zdrową dietę i upodobania, w dużej mierze zależy od rodziców i placówek opiekujących się dziećmi. Wrodzone preferencje dzieci są nakierowane przede wszystkim na potrawy słodko-mleczne, z niechęcią do kwaśnych i gorzkich. Jednakże dowiedziono, że w przypadku produktów niewywołujących\n6 16 Zofia Chwojnowska, Jadwiga Charzewska Błędy w żywieniu dzieci w wieku przedszkolnym 17 pozytywnej lub negatywnej reakcji preferencje można wytworzyć poprzez kilkukrotne podanie produktu czy potrawy, co może zaowocować większym urozmaiceniem diety. Z badań preferencji dzieci przedszkolnych wynika, że najbardziej lubianą grupą produktów jest żywność typu fast food, w następnej zaś kolejności słodycze, owoce, warzywa oraz mięso i jego produkty. Spośród napojów najchętniej wypijane są gazowane, a wśród nich coca-cola. Szczególny niepokój budzi popularność produktów typu fast food, słodyczy i coca-coli, co stanowi zdecydowanie niekorzystny trend w żywieniu dzieci przedszkolnych, a na co niewątpliwie ma wpływ rosnąca popularność tych produktów w naszym społeczeństwie. często występujące błędy w żywieniu dieci: zbyt małe i zmniejszające się wraz z wiekiem spożycie żółtych, pomarańczowych i czerwonych warzyw oraz owoców (głównym warzywem stają się ziemniaki w postaci frytek), zbyt wczesne wprowadzanie słodyczy do diety i szczególnie nadmierne ich spożycie w wieku przedszkolnym, nieregularne spożywanie śniadań, zwiększenie ilości kalorii pochodzących z przekąsek, spożywanie produktów o małej wartości odżywczej, nadmierne zwiększanie porcji posiłków, częste spożywanie napojów słodzonych, małe spożycie produktów mlecznych, spożywanie w diecie zbyt małej ilości wapnia i potasu oraz witaminy D, a zbyt dużej ilości sodu, w stosunku do zalecanych ilości. Znaczna część przedszkolaków podjada między posiłkami. Produkty, po które dzieci najchętniej wówczas sięgają to: cukierki, lizaki, żelki, gumy do żucia, czekolada, ciastka z kremem, pączki, batony, lody, znacznie rzadziej natomiast są to owoce. Produkty słodkie często podawane są także na podwieczorki w przedszkolach lub jako desery do obiadów, co w połączeniu ze spożyciem w domu powoduje, że nie tylko chętnie, lecz także w nadmiarze są spożywane przez dzieci. Rodzice a także opiekunowie przedszkolni nie zawsze posiadają właściwą wiedzę z zakresu żywienia. Badania wiedzy matek na temat prawidłowości żywienia, wykazują, że większość z nich stwierdza, że ich dzieci jedzą wystarczająco dużo produktów mlecznych i spożywają wystarczająco dużo ryb. Nie potwierdzają tego jednak wyniki badań dotyczących rzeczywistego sposobu żywienia tej grupy dzieci. Niedostateczne spożycie mleka i jego produktów, ryb oraz owoców i warzyw obserwowane jest także w niektórych przedszkolach. Rodzice deklarują również, że dzieci nie bywają lub bywają sporadycznie w fast foodach. Tymczasem przeważająca liczba przedszkolaków w wieku 3-5 lat świętuje urodziny w ten sposób. Produkty typu fast food podawane są także w niektórych przedszkolach jako świąteczne dania, np. w Dzień Dziecka. W przedszkolu dzieci spędzają przeważającą część dnia, spożywając najczęściej 2-3 posiłki, stąd ważna jest dbałość zarówno o dobrze zbilansowaną dietę, jak i wczesne eliminowanie błędów w żywieniu. Prawidłowe żywienie dzieci w przedszkolu polega na przestrzeganiu zaleceń dotyczących dziennego zapotrzebowania na energię i poszczególne składniki pokarmowe przez realizację 70-75% zapotrzebowania dziennego RDA (Recommended Dietary Allowances).\n7 18 Zofia Chwojnowska, Jadwiga Charzewska Błędy w żywieniu dzieci w wieku przedszkolnym 19 W żywieniu przedszkolaków ważny jest również rozkład diety na 4-5 posiłków (tabela 1). Przerwy między posiłkami powinny być nie krótsze niż 2,5 godziny i nie dłuższe niż 4 godziny. Warto zaznaczyć, że nie należy podawać dzieciom słodyczy lub przekąsek pomiędzy posiłkami, a szczególnie niewskazane jest karmienie podczas oglądania telewizji lub zabawy. Około połowa dzieci przedszkolnych spożywa posiłki zarówno w domu, jak i w przedszkolu, toteż bardzo ważne jest, aby żywienie wzajemnie się uzupełniało pod względem ilości i jakości posiłków. Tylko w ten sposób możliwe jest uniknięcie sytuacji, w których dziecko jest przekarmiane, spożywając dwa obiady w ciągu dnia, lub będzie niewystarczająco odżywione. Przed wyjściem do przedszkola dziecko powinno zjeść w domu pierwsze śniadanie lub inny niewielki posiłek. W przedszkolu na ogół otrzymuje II śniadanie, obiad, podwieczorek. A po powrocie do domu powinno zjeść kolację. Tabela 1. Podział na posiłki całodziennej diety dzieci w wieku przedszkolnym Nazwa posiłku Podział procentowy energii całodziennej diety na 4 posiłki Podział procentowy energii całodziennej diety na 5 posiłków I śniadanie 25% 25% II śniadanie 10% Obiad 35% 30% Podwieczorek 15% 10% Kolacja 25% 25% Dzieci prawidłowo żywione uzyskują właściwe przyrosty wysokości i masy ciała, natomiast nadmierne spożycie prowadzi do nadwagi. Z kolei niedożywione dzieci stają się często apatyczne lub skłonne do zachowań agresywnych, mają kłopoty z koncentracją, wykazują obniżoną odporność, co zwiększa ich zapadalność na choroby infekcyjne. Niedożywienie może zahamować tempo rozwoju, opóźniać rozwój motoryki i funkcji poznawczych dziecka. Co wiadomo o dietach dzieci w wieku przedszkolnym? Z badań dzieci czteroletnich z całej Polski, w których wzięto pod uwagę wartości średnie, tzn. przeciętne spożycie dla całej grupy, wynika, że całodzienne diety (łącznie z żywieniem domowym) dzieci chodzących do przedszkoli zawierały znacząco więcej energii niż zapotrzebowanie dla tej grupy wieku. Często dzieci oprócz 2-3 posiłków w przedszkolu otrzymują od 1 do 3 posiłków w domu. Z badań wynika również, że dzieci w wieku przedszkolnym spożywały istotnie więcej wszystkich składników pokarmowych w porównaniu z dziećmi nieuczęszczającymi do przedszkoli (ryc. 1 i 2). Obrazujące to wykresy dotyczą wartości średniego spożycia, należy jednak pamiętać, że w uśrednionej wartości znajdują się również dzieci o niższym spożyciu. Pomimo wysokich średnich wartości w diecie dzieci w wieku przedszkolnym, wiele przedszkolaków wykazuje niedobory żywieniowe. Z badań dzieci czteroletnich, przeprowadzonych w całej Polsce, uwzględniających zarówno przedszkolaki, jak i niechodzące do przedszkoli wynika, że około połowa z nich spożywała wapń i żelazo w ilości niższej niż przewidują to normy dla tego wieku, w przypadku zaś witaminy D dotyczło to ponad 88%, co przedstawiono w tabeli 2. Wśród błędów w żywieniu przedszkolnym najczęściej zwraca się uwagę na zbyt małe podawanie do spożycia pieczywa ciemnego (razowego), kasz, suchych nasion strączkowych oraz owoców i warzyw ze wszystkich grup, głównie zawierających beta-karoten i witaminę C. Na podwieczorki podawane są produkty o niskiej wartości odżywczej, jak: ciastka, batoniki, drożdżówki, kisielki, a w niektórych przedszkolach podawane są te produkty do obiadu jako desery. W pewnych przedszkolach niepokój mogą budzić zestawy śniadań nieuwzględniające napojów mlecznych i produktów mlecznych. W niektórych placówkach zbyt rzadko podawane są na obiad ryby. Do składników pokarmowych, w stosunku do których racje przedszkolne pokrywają zaledwie połowę normy, należą: wapń i cynk, do składników natomiast spożywanych\n8 20 Zofia Chwojnowska, Jadwiga Charzewska Błędy w żywieniu dzieci w wieku przedszkolnym 21-10% *NKT nasycone kwasy tłuszczowe; JKT jednonienasycone kwasy tłuszczowe; WNKT wielonienasycone kwasy tłuszczowe 15% 10% 5% 0% Energia Białko Tłuszcze Węglowodany NKT* JKT* WNKT* Cholesterol Cukier Błonnik -5% -10% *NKT nasycone kwasy tłuszczowe; JKT jednonienasycone kwasy tłuszczowe; WNKT wielonienasycone kwasy tłuszczowe Ryc. 1. Nadwyżka (%) w zawartości energii i podstawowych składników pokarmowych w dietach dzieci chodzących do przedszkola (łącznie z żywieniem domowym) w stosunku do diet dzieci niechodzących do przedszkola (które przyjęto za 100%) (dane z badania Instytutu Żywności i Żywienia, 2005 r.) 30% 25% Sód Potas Wapń Fosfor Magnez Cynk Żelazo Witamina A Witamina E Witamina B 1 Witamina B 2 Witamina PP Witamina B 6 Witamina C Witamina B 12 Foliany Witamina D Ryc. 1. Nadwyżka (%) w zawartości energii i podstawowych składników pokarmowych w dietach dzieci chodzących do przedszkola (łącznie z żywieniem domowym) w stosunku do diet dzieci niechodzących do przedszkola (które przyjęto za 100%) (dane z badania Instytutu Żywności i Żywienia, 2005 r.) 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% -5% Ryc. 2. Nadwyżka (%) w zawartości witamin i składników mineralnych w dietach dzieci chodzących do przedszkola (łącznie z żywieniem domowym) w stosunku do diet dzieci niechodzących do przedszkola (które przyjęto za 100%) (dane z badania Instytutu Żywności i Żywienia, 2005 r.)\n9 22 Zofia Chwojnowska, Jadwiga Charzewska Błędy w żywieniu dzieci w wieku przedszkolnym 23 w nadmiarze należy sód. Spożycie witaminy C w dietach przedszkolnych najczęściej również jest niższe od normy, zwłaszcza wiosną, podobnie dotyczy to witamin z grupy B. W najmłodszych grupach wieku szczególnie łatwo dochodzi do zaburzeń w rozwoju somatycznym spowodowanych brakiem zbilansowanej diety. Dotyczy to zarówno niedoboru, jak i nadmiaru poszczególnych składników pokarmowych. Nieprawidłowe nawyki zwykło kojarzyć się z ryzykiem powstawania nadwagi, a zdecydowanie rzadziej z niedoborem (niedożywieniem). Wadliwie ukształtowane zachowania żywieniowe, niewłaściwy skład proponowanej diety, zarówno w domu jak i w przedszkolu, przedkładanie pustych kalorii w żywieniu nad ciepły obiad czy wartościowy podwieczorek, to częste problemy pojawiające się w organizacji żywienia rodzinnego i przedszkolnego, które również mogą doprowadzić do niedożywienia. Tabela 2. Procent dzieci, wśród których spożycie w wybranych składnikach odżywczych było niższe od przyjętych norm (dane z badania Instytutu Żywności i Żywienia, 2005 r., próba ogólnopolska czteroletnich dzieci, metoda oceny: siedmiodniowe zapisy spożycia z całodziennego żywienia) Nazwa składnika % dzieci ze spożyciem poniżej normy (uwzględniając dietę i suplementy łącznie) Wapń (mg) 48,1 Magnez (mg) 0,2 Cynk (mg) 1,4 Żelazo (mg) 48,8 Witamina C (mg) 13,5 Foliany (µg) 22,6 Witamina D (µg) 88,4 W żywieniu przedszkolnym stwierdza się na ogół dużą wartość energetyczną diet i wyższą w okresach wiosennych, co wynika ze stosowania dużych ilości produktów wysokokalorycznych, jak: produkty zbożowe z białej mąki, ziemniaki, mięso i wędliny (na ogół niskogatunkowe o wysokiej zawartości tłuszczu), masło, inne tłuszcze oraz cukier i słodycze. Wziąwszy pod uwagę rozdział energii na poszczególne posiłki, stwierdza się, że śniadania i podwieczorki są zbyt kaloryczne i nieprawidłowo zestawione, podwieczorki często zawierają tylko produkty węglowodanowe, lub węglowodanowe i tłuszcze, zdarzają się też takie śniadania. Obiady z kolei nie pokrywają zalecanych wartości energii w stosunku do całodziennej diety (stanowią około 27% zamiast zalecanych 30-35%). W niektórych placówkach przedszkolnych, zwłaszcza na wsiach, zdarzają się posiłki jednodaniowe, np. tylko zupa lub tylko drożdżówka (!). Po analizie ilości energii z podstawowych składników pokarmowych stwierdza się zbyt dużo energii pochodzącej z tłuszczów, a zbyt mało z węglowodanów, zwłaszcza złożonych. W całodziennym żywieniu w przedszkolu stwierdza się zbyt mało mleka, jaj, warzyw, owoców, ryb, pieczywa razowego, kasz, suchych produktów strączkowych, a zbyt dużo ziemniaków i tłuszczów, wysokie jest także spożycie mięsa i wędlin niskogatunkowych, a także cukru i słodyczy. Obserwuje się także niekorzystne zjawisko jeśli chodzi o energię z kwasów tłuszczowych, ponieważ kwasy tłuszczowe nasycone stanowią na ogół około 15% energii (zalecenie w normach to 10%), wielonienasycone zaś są spożywane w niewielkich ilościach (3-6%). Występuje także wysoki udział cukrów prostych w dostarczaniu energii (nawet około 16%). Stosowanie takich diet przez dłuższy okres może okazać się niekorzystne zarówno ze względów zdrowotnych, jak i w aspekcie kształtowania prawidłowych nawyków żywieniowych. Planowane codzienne żywienie przedszkolne często okazuje się obfite, ale mało urozmaicone, monotonne i dość jednolite, bez wyraźnego uwzględniania produktów sezonowych (np. warzyw i owoców).\n10 24 Zofia Chwojnowska, Jadwiga Charzewska Błędy w żywieniu dzieci w wieku przedszkolnym 25 Jak urozmaicać diety przedszkolaków? Żywienie dzieci w wieku przedszkolnym, niezależnie od pory roku, powinno być oparte na różnorodnych produktach spożywczych, o bogatym składzie odżywczym. W każdym posiłku powinien się znaleźć, choćby w niewielkiej ilości, produkt białkowy pochodzenia zwierzęcego: ryba, drób, mięso, jajko, ser. W całym okresie przedszkolnym ważnymi składnikami diety pozostają mleko i produkty mleczne oraz warzywa i owoce. Dobór produktów i sposób ich przyrządzania można uzależniać od pory roku. Wiosną i latem częściej należy wykorzystywać niektóre produkty nabiałowe i drób jako źródła białka zwierzęcego oraz świeże owoce i warzywa, natomiast zimą częściej stosować ryby morskie, potrawy mączne półmięsne, potrawy z suchych nasion strączkowych, uzupełnione białkiem zwierzęcym. Spośród technologii przyrządzania należy unikać smażenia. Kreowaniu nieprawidłowych nawyków żywieniowych sprzyjają również media, reklamując słone, słodkie i o dużej zawartości tłuszczu produkty dla dzieci. Jak wpływać na prawidłowe żywienie? Placówki przedszkolne mogą odegrać ważną rolę w kształtowaniu prawidłowych nawyków żywieniowych poprzez stałe i cierpliwe korygowanie nieprawidłowych informacji na temat żywienia, wprowadzanie właściwej wiedzy i kształtowanie u dzieci krytycznej postawy w stosunku do niepełnowartościowej żywności oraz pokazywanie właściwych zachowań żywieniowych. W ślad za Amerykańskim Towarzystwem Kardiologicznym (American Heart Association, AHA) można i warto upowszechniać prozdrowotne zalecenia dotyczące sposobów optymalizacji diety małego dziecka (tabela 3). Tabela 3. Zalecenia dotyczące prawidłowego żywienia dzieci w wieku przedszkolnym (Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne, 2005 ). Lp Zalecenia Kontrolować jakość (skład) posiłków, wielkość porcji (zależnie od wieku i rozwoju fizycznego dziecka), przestrzegać regularnego spożywania posiłków (decydować o porach ich spożywania po okresie niemowlęcym). Zapewnić odpowiednie warunki socjalne (regularne spożywanie posiłków całą rodziną, podkreślenie ważnej roli posiłków w relacjach międzyludzkich, promowanie właściwych wzorców zachowania w czasie posiłków). Przekazywać wiedzę, podczas robienia zakupów spożywczych a także w czasie przygotowywania posiłków, dotyczącą zdrowego żywienia i stylu odżywiania się. Korygować nieprawidłowe informacje na temat żywienia z mediów i innych źródeł. Informować opiekunki oraz pracowników żłobków i przedszkoli co, zdaniem rodziców, dziecko powinno jeść. Dawać przykład: postępuj tak, jak ja postępuję zamiast postępuj tak, jak ja mówię. Propagować codzienną, regularną aktywność fizyczną i uczestniczyć w niej. Zapewnić dostęp do rozmaitych pokarmów o dużej wartości odżywczej, takich jak owoce czy warzywa, aby zastąpić nimi bogatokaloryczne i mało odżywcze przekąski, słodycze, lody, potrawy smażone i słodzone napoje. Jako źródło wapnia i białka wybierać odtłuszczone i niskotłuszczowe produkty mleczne. Ograniczać podjadanie między posiłkami, zwłaszcza podczas zajęć niewymagających ruchu, lub gdy dziecko się nudzi (ograniczać zwłaszcza produkty słodkie). Ograniczyć siedzący tryb życia dziecka; zezwalać maksymalnie na 1-2 godzin spędzonych przed monitorem komputera i (lub) telewizora (nie instalować telewizora w sypialni dziecka). Pozwolić dziecku samodzielnie decydować o ilości spożywanego pokarmu (regulować ilość spożywanych kalorii), jeżeli wartość wskaźnika względnej masy ciała (Body Mass Index, BMI) lub stosunek masy ciała do wysokości jest prawidłowy.\n11 26 Zofia Chwojnowska, Jadwiga Charzewska Błędy w żywieniu dzieci w wieku przedszkolnym 27 Chociaż zalecenia te wydają się być skierowane do rodziców, to wiele z nich z powodzeniem może być zastosowanych również przez placówki zajmujące się dziećmi poza domem. Przedszkola mogą i powinny w zakresie wprowadzania prawidłowego żywienia i prozdrowotnego stylu życia, odgrywać szczególną rolę. Odżywianie dziecka w okresie przedszkolnym jest niezmiernie ważne ze względu na kształtowanie się procesów metabolicznych i nawyków żywieniowych, co ma udokumentowany związek z zapobieganiem występowaniu chorób cywilizacyjnych w wieku dorosłym (takich jak otyłość, cukrzyca, alergia, osteoporoza, nowotwory, miażdżyca). Dieta dziecka powinna być zatem dobrze zbilansowana pod względem energetycznym oraz ilości i jakości składników odżywczych. O prawidłowej diecie dziecka decyduje nie tylko spożycie odpowiednio urozmaiconych i bezpiecznych produktów żywnościowych, lecz także właściwa realizacja zaleceń żywieniowych i korekta nieprawidłowych z medycznego punktu widzenia nawyków żywieniowych. Charakter diety dziecka zmienia się z jego wiekiem i upodabnia się do diety osób dorosłych, czyli z biegiem czasu dziecko przechodzi na spożywanie diety rodzinnej, a często także na żywienie poza domem (przedszkola). Niejednokrotnie sprzyja to wprowadzaniu błędów w żywieniu, podobnych do błędów popełnianych przez dorosłych. Niedobory jakościowe w żywieniu powodują jawne lub utajone skutki niedoborów lub nadmiarów składników odżywczych: składników mineralnych, witamin lub wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. Przyczynami niedoborów jest najczęściej złe żywienie dziecka, kiedy zostało odstawione od piersi i weszło w okres urozmaicania diety (zbyt małe urozmaicenie). Niektóre dzieci są tzw. niejadkami i u nich najczęściej żywność w zbilansowanym żywieniu jest zastępowana przegryzkami niezawierającymi witamin i składników mineralnych. Pamiętać też należy, że są dzieci, które nie lubią owoców i warzyw. Błędy w żywieniu polegające zarówno na niedostatecznym, jak i nadmiernym spożyciu, skutkują tym, że dzieci w swoich dietach na ogół spożywają zbyt mało wapnia, żelaza, cynku, jodu, potasu, miedzi oraz witamin C, D i z grupy B. Natomiast diety dzieci zawierają dużo białka (często spożycie jest dwukrotnie wyższe w stosunku do zalecanego), tłuszczów (przy czym więcej spożywa się nasyconych kwasów tłuszczowych, a zbyt mało wielonienasyconych), cukru (sacharozy) oraz sodu (soli). Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych w dzieciństwie decyduje o przyjętych zwyczajach żywieniowych, i w rezultacie o poprawnym stanie zdrowia dorosłego człowieka. Natomiast błędy żywieniowe popełniane w przedszkolach mogą mieć niekorzystny wpływ na zdrowie i przyczyniać się do kształtowania nieprawidłowych nawyków żywieniowych oraz utrwalenia ich w dalszych fazach życia. Piśmiennictwo 1. Charzewska J., Weker H., Ogólnopolskie badanie nad zawartością wapnia i witaminy D w dietach dzieci w wieku 4 lat, Pediat. Współ., 2006, 8, 2, Czech A., Kęska A., Zawartość składników pokarmowych w zimowych i letnich posiłkach przedszkolnych, Żyw. Człow. Metab., 2007, 34, 1/2, Gidding S.S., Dennison B.A., Birch L.L., Daniels S.R., Matthew W.G., Lichtenstein A.H., Rattay K.T., Steinberger J., Stettler N.,\n12 28 Zofia Chwojnowska, Jadwiga Charzewska Van Horn L.: Dietary recommendations for children and adolescents: A guide for practitioners: Consensus Statement From the American Heart Association, Circulation, 2005, 112, 13, Hejda G., Małecka-Tendera E., Nawyki żywieniowe w wieku przedszkolnym, [w:] Zdrowie publiczne. Część I: Żywienie w zdrowiu publicznym, [red.] P. Januszewicz, P. Socha, A. Mazur, Rzeszów, 2009, Kozioł-Kozakowska A., Schlegel-Zawadzka M., Jakościowa ocena jadłospisów przedszkolnych w regionie Krakowa, Żyw. Człow. Metab., 2007, 34(1/2), Leszczyńska T., Sikora E., Kręcina K., Pysz K., Udział posiłków przedszkolnych w całkowitym pokryciu zapotrzebowania na energię i składniki odżywcze na przykładzie wybranej stołówki, Żywn. Nauka Technol. Jakość, 2007, 6(55), Normy na energię i składniki odżywcze oraz ich rola w rozwoju dzieci w wieku przedszkolnym Jadwiga Charzewska, Zofia Chwojnowska, Bożena Wajszczyk Z danych GUS wynika, że w 2000 r. 47% populacji dzieci w wieku 3-5 lat uczęszczało do przedszkoli, a w roku 2008 odsetek ten wzrósł do 59%. W związku z planowanym dalszym rozwojem zorganizowanej opieki nad dziećmi, coraz więcej z nich będzie objętych opieką przedszkolną. W przedszkolu dzieci spędzają około 6-8 godzin dziennie, spożywając najczęściej 2-3 posiłki, stąd ważna jest dbałość o dobrze zbilansowaną dietę, ale także o wczesne eliminowanie błędów w żywieniu. To właśnie w wieku przedszkolnym dzieci są szczególnie narażone na nieprawidłowe żywienie, najczęściej związane z podwójnym żywieniem (w domu i przedszkolu). Ważne jest zatem, aby żywienie przedszkolne było pełnowartościowe i uzupełniało się z żywieniem domowym zarówno pod względem ilości, jak i jakości posiłków. Tylko w ten sposób możliwe jest uniknięcie sytuacji, w których dziecko może być przekarmiane lub niewystarczająco odżywione.\n13 30 Jadwiga Charzewska, Zofia Chwojnowska, Bożena Wajszczyk Normy na energię i składniki odżywcze Wiedza na temat zasad żywienia małego dziecka i jego odrębności odnośnie zapotrzebowania na energię i poszczególne składniki odżywcze ma ogromne znacznie. Jest szczególnie ważna dla środowisk opiekujących się małym dzieckiem oraz w edukacji rodziców. W pierwszych trzech latach życia kształtują się bowiem przyzwyczajenia żywieniowe i gusty smakowe człowieka. Jeżeli zadba się od pierwszych lat, by dieta była urozmaicona, zawierała bogactwo warzyw i owoców, zapewniała zapotrzebowanie na wszystkie składniki pokarmowe, a równocześnie zawierała ograniczone ilości cukru i soli, to można wpłynąć na obniżenie w latach dorosłych ryzyka rozwoju chorób na tle niewłaściwego żywienia. Ponadto, prawidłowe żywienie powinno dostarczyć z posiłkami odpowiednich ilości składników pokarmowych i energii koniecznych do zapewnienia wzrastania całego organizmu (zgodnie z zaprogramowaniem genetycznym) i regeneracji tkanek oraz dla zapewnienia optymalnej aktywności fizycznej i umysłowej. Prawidłowo zestawiona dieta jest gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, zapewnia optymalny przyrost masy i wysokości ciała, sprawność umysłową i fizyczną oraz dobry ogólny stan zdrowia. O tym, ile dzieci powinny spożywać energii i składników odżywczych, aby zapewnić utrzymanie podstawowej przemiany materii, termogenezę poposiłkową, pokrycie potrzeb związanych z aktywnością ruchową oraz prawidłowy przebieg procesów wzrastania związanych z syntezą nowych komórek i tkanek, informują normy żywienia. Normy nie tylko określają zapotrzebowanie organizmu na energię i składniki odżywcze w zależności od wieku, poziomu aktywności fizycznej, od wysokości i masy ciała oraz ich wzajemnych proporcji w postaci wskaźnika BMI, lecz także wskazują, jakie powinny być proporcje między głównymi źródłami energii. Znowelizowane normy żywienia człowieka (2008 r.) zostały opracowane dla wszystkich grup demograficznych, w tym dla dzieci w wieku przedszkolnym. Wprowadzono nowe poziomy norm, które są pomocne w ocenie spożycia i w planowaniu zarówno na poziomie indywidualnym, jak i grupowym. Oprócz nazw poziomów normy w języku polskim, zachowano skróty ich nazw w języku angielskim, ze względu na to, że nazwy te są potocznie używane, a ponadto ułatwiają korzystanie z norm innych krajów. Tabela 1. Definicje poziomów norm i ich zastosowania Skrót normy EAR RDA AI UL Pełna nazwa Estimated Average Requirement Recommended Dietary Allowances Adequate Intake Upper Level Definicja poziomu normy Poziom średniego zapotrzebowania grupy; to punkt referencyjny przy ocenie spożycia żywności w żywieniu indywidualnym i grupowym oraz przy planowaniu spożycia Poziom zalecanego spożycia (dawny poziom bezpiecznego spożycia); przeznaczony głównie do planowania i oceny spożycia żywności w żywieniu indywidualnym (nie jest stosowany w żywieniu grup osób) Poziom wystarczającego spożycia; może być zastosowany zarówno do planowania, jak i oceny spożycia żywności w żywieniu indywidualnym i grupowym najwyższy tolerowany poziom spożycia; wykorzystywany jako punkt odniesienia w planowaniu i ocenie spożycia (ze względu na powszechne stosowanie suplementów diety i żywności wzbogaconej) Normy określają również interpretację poszczególnych poziomów w zależności od oceny spożycia (planowania spożycia) czy na poziomie jednej osoby czy też grupy osób. Prawidłowe odczytanie norm i wszystkich wymienionych wyżej danych uwzględnionych w znowelizowanych normach, stanowi podstawowy warunek do ich prawidłowego wykorzystania i zastosowania. W planowaniu żywienia zbiorowego w przedszkolach powinien być zatem zastosowany poziom normy zalecanego spożycia RDA. Wówczas istnieje gwarancja, że średnie zapotrzebowanie grupy przedszkolaków, na poziomie EAR, będzie pokryte przez zaplanowane żywienie.\n14 32 Jadwiga Charzewska, Zofia Chwojnowska, Bożena Wajszczyk Normy na energię i składniki odżywcze Normy dla makroskładników diety Zalecane dzienne zapotrzebowanie na energię i podstawowe składniki odżywcze u dzieci w wieku poniemowlęcym zostało przedstawione w tabeli 2. Tabela 2. Normy na energię i podstawowe składniki odżywcze (na osobę/ /dzień) dla dzieci w wieku przedszkolnym (Normy żywienia człowieka, 2008) Nazwa składnika/ /poziom normy Jed nostka Wiek 1-3 lat Wiek 4-6 lat ENERGIA kcal BIAŁKO powinno stanowić (5-20% całodziennej energii dla dzieci 1-3 lat i 10-30% energii dla osób w wieku 4-18 lat). Jednakże nie powinno się przekraczać 15% energii* TŁUSZCZE (powinny stanowić 30-35% całodziennej energii) WĘGLOWODANY zalecenia g EAR 12 RDA 14 EAR 16 g g EAR 100 RDA (56-60% energii) EAR 100 RDA 21 RDA (56-60% energii) * Mimo szerokiego zakresu normy dla procentowego udziału energii z białka, Instytut Żywności i Żywienia, Centrum Zdrowia Dziecka i Instytut Matki i Dziecka uważają, że nie należy przekraczać 15% energii z białka, ze względu na zbyt wysoką ilość białka na 1 kg masy ciała w zwyczajowo spożywanych dietach przez dzieci w wieku przedszkolnym (Rusin i wsp., 2009, Weker, 2000 i inni). Znajomość zapotrzebowania na energię dla rozwijających się organizmów pozwoli uniknąć zarówno przekarmienia, które prowadzi do nadwagi i otyłości, jak i niedożywienia skutkującego gorszym rozwojem. Warto zwrócić uwagę, że współczesne normy na energię dla małych dzieci poniżej 7. roku życia, są obecnie niższe o około 20% od poprzednich norm, które uznano za zawyżone. Obecnie norma na energię na poziomie umiarkowanej aktywności fizycznej u dzieci w wieku 1-3 lat wynosi 1000 kcal, a w wieku 4-6 lat 1400 kcal. Głównymi źródłami energii w diecie są tłuszcze, węglowodany oraz białka. Tłuszcze Są ważnym składnikiem diety przedszkolaka. Stanowią nie tylko źródło energii, lecz także element budulcowy rosnących i dojrzewających tkanek i komórek wszystkich narządów małego dziecka. To także źródło niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych, których organizm sam nie syntetyzuje (kwas linolowy i α-linolenowy oraz dekozaheksaenowy EPA i eikozapentaenowego DHA), które muszą być bezwzględnie dostarczone z pożywieniem. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe są ważnym elementem w budowie centralnego układu nerwowego. Stanowią około 1/5 ogółu kwasów tłuszczowych kory mózgu, dlatego niezmiernie ważna jest jakość tłuszczów w diecie dzieci. Oprócz tego są potrzebne do budowy błon komórkowych, do prawidłowego działania siatkówki oka i wielu enzymów, do aktywnego transportu oraz wielu innych procesów metabolicznych.\n15 34 Jadwiga Charzewska, Zofia Chwojnowska, Bożena Wajszczyk Normy na energię i składniki odżywcze Szczególną uwagę należy zwrócić na izomery trans, które powstają podczas przemysłowego utwardzania tłuszczów i są obecne zarówno w margarynach twardych, jak i produktach przygotowanych z ich udziałem, np. ciastka, herbatniki, pieczywo cukiernicze. Dobór tłuszczów w dietach dzieci nie powinien być zatem przypadkowy. Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT) z szeregu n-6 (ω-6; oznaczające obecność podwójnego wiązania) to kwas linolowy i jego pochodne, np. arachidonowy, występują przede wszystkim w olejach roślinnych. NNKT z szeregu n-3 (ω-3) to kwas linolenowy i jego pochodne EPA i DHA, obecne w olejach: rzepakowym, tranie oraz w żółtku jaj, w którym ponadto znajdują się ważne karotenoidy, luteina i zeaksantyna zapobiegające uszkodzeniom wzroku pod wpływem promieni słonecznych i degeneracji procesu widzenia w starszym wieku. Najkorzystniejszy zatem w diecie dzieci jest taki skład kwasów tłuszczowych, jakie występują w olejach roślinnych: rzepakowym, sojowym i oliwie z oliwek, a także zawartych w orzechach i nasionach oleistych. Długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (WNKT) dostarczają natomiast ryby i ich produkty. Zaleca się spożywanie tłuszczów w ilości g/dzień w dietach dzieci w wieku 1-3 lat oraz g/dzień w dietach dzieci 4-6-letnich, co zapewnia procentowy udział energii z tłuszczów w zakresie 30-35%. Zapotrzebowanie dobowe na NNKT z szeregu n-6 wynosi 4-8% całodobowej energii, a na kwasy z szeregu n-3 2 g dla kwasu α-linolenowego i 200 mg dla długołańcuchowych kwasów wielonienasyconych EPA i DHA. Cholesterol jest jedną z istotnych substancji tłuszczowych w dietach dzieci. Jest wykorzystywany między innymi do budowy błon komórkowych i osłonek mielinowych komórek układu nerwowego. Spożycie cholesterolu przez dzieci przedszkolne nie powinno być wyższe niż 300 mg/dzień. Węglowodany To składniki, które dostarczają energii potrzebnej dziecku do zabawy i rozwoju. W przewodzie pokarmowym, pod wpływem odpowiednich enzymów ulegają trawieniu i wchłanianiu, dostarczając glukozy jako paliwa do pracy mózgu i innych tkanek. Dobrym źródłem błonnika jest pieczywo razowe, pieczywo z dodatkiem ziaren zbóż, kasze, płatki śniadaniowe, warzywa, owoce, orzechy, nasiona roślin strączkowych. Błonnik (włókno roślinne) należy do tzw. nietrawionych węglowodanów. Mimo że nie jest trawiony w przewodzie pokarmowym, stanowi jeden z niezbędnych składników pokarmowych. W diecie dzieci jego spożycie powinno wynosić około 19 g/dzień. Należy jednak zwrócić uwagę, że nadmierna zawartość błonnika w diecie może powodować u dzieci pogorszenie się wchłaniania soli mineralnych oraz może zwiększać zapotrzebowanie na wodę. W przypadku dzieci norma EAR (średniego zapotrzebowania grupy) na węglowodany została ustalona na podstawie zapotrzebowania mózgu na glukozę, jako kluczowy produkt wykorzystywany przez komórki tej tkanki, a która powinna pochodzić z rozkładu węglowodanów złożonych zawartych w pożywieniu oraz węglowodanów prostych znajdujących się w warzywach i owocach. W przypadku normy RDA (zalecanego spożycia) wartość tę zgodnie z normami powiększono o 2SD (odchylenia standardowe), co pozwala pokryć zapotrzebowanie 97,5% członków danej populacji. Spożycie węglowodanów nie powinno zatem spadać poniżej 100 g/dzień, ale w rzeczywistości powinno być większe (zapewniające pokrycie powyżej 55% energii pochodzącej z węglowodanów w całodziennej diecie). Produkcja energii jest nadrzędnym zadaniem organizmu, dlatego w zaleceniach żywieniowych przyjęło się podawanie poziomu spożycia węglowodanów w postaci procentu dostarczanej przez nich energii. W dietach dzieci węglowodany stanowią pozostałą część zapotrzebowania energetycznego (oprócz białka\n16 36 Jadwiga Charzewska, Zofia Chwojnowska, Bożena Wajszczyk Normy na energię i składniki odżywcze i tłuszczów), co stanowi około 56% dobowego zapotrzebowania energetycznego dziecka. Zbyt mała ilość węglowodanów w diecie najmłodszych wpływa niekorzystnie na procesy metaboliczne i prowadzi do zaburzeń przemiany tłuszczów i białek. W diecie dziecka powinny znaleźć się węglowodany złożone pochodzące ze zbóż bezglutenowych (ryż, kukurydza, gryka) i glutenowych (pszenica, żyto, jęczmień i owies), które należy podawać w postaci kasz, płatków, wyrobów z mąki białej i razowej. Natomiast źródłem cukrów prostych (glukozy, fruktozy) w diecie nie powinny być słodycze (ze względu na zawartą w nich sacharozę) lecz warzywa i owoce. Białka Dostarczane z pożywieniem białka są źródłem aminokwasów potrzebnych do budowy i odnowy tkanek organizmu oraz składnikami enzymów i hormonów. Są niezbędne w rozwoju fizycznym i psychicznym małego dziecka. W diecie przedszkolaka najlepszymi źródłami białka są: mleko i jego produkty, mięso i wędliny, ryby oraz jaja. Ryby morskie (łosoś, makrela, dorsz, morszczuk, mintaj) podawane w postaci gotowanej należy również wprowadzać do jadłospisu dziecka. Są one dobrym źródłem pełnowartościowego białka, a także kwasów tłuszczowych z rodziny omega-3 oraz takich składników jak jod, cynk, selen, żelazo. było niewielkie, ponieważ zawartość białka w całodziennych dietach (wartość średnia z 7-dniowego zapisu spożycia) u chłopców wynosiła 3,4 g/kg m.c., a u dziewcząt 3,2 g/kg m.c. Toteż w amerykańskich normach (Dietary Referance Intak, DRI) zaleca się, aby spożycie białka mieściło się w zakresie od 5 do 20% całodziennej energii dla dzieci w wieku 1-3 lat i od 10 do 30% w wieku 4-18 lat. Z kolei normy WHO/FAO przyjmują dla całej populacji zakres 10-15%, natomiast nordyckie normy dla dzieci i młodzieży rekomendują 10-20% energii z białka. Równocześnie na podstawie zaleceń w piśmiennictwie proponuje się nieprzekraczanie średniego odsetka 15% energii z białka u dzieci. Zapotrzebowanie na białka powinno wynosić około 1 g/kg masy ciała (od 0,7 do 2,0 g/kg m.c.). W polskich normach żywienia człowieka (2008 r.) średnie zapotrzebowanie na białko na poziomie EAR, w wieku 1-3 lat, wynosi 12 g/dzień, a zalecane spożycie na poziomie RDA 14 g/dzień. Dla dzieci starszych, w wieku 4-6 lat, wartości te są większe i wynoszą odpowiednio 16 g/dzień i 21 g/dzień. Norma średniego zapotrzebowania grupy (EAR) służy do oceny spożycia. Poziom normy zalecanego spożycia (RDA) jest głównie przeznaczony do planowania spożycia i dlatego został przyjęty w przykładowych jadłospisach przytoczonych w dalszym rozdziale. Około 60% całkowitej ilości białka powinno stanowić białko zwierzęce. Białka roślinne mają mniejszą wartość odżywczą niż zwierzęce i dlatego w dietach dzieci przedszkolnych powinny uzupełniać tylko całkowitą ilość białka, a ich źródłem mogą być rośliny strączkowe (fasola, groch, soja, soczewica). Dla małych dzieci nie są rekomendowane diety wegetariańskie, ponieważ nie pokrywają pełnego zapotrzebowania na białko i inne składniki pokarmowe. Jak wynika z badań Instytutu Żywności i Żywienia, diety małych dzieci na ogół zawierają nadmierne ilości białka, gdyż w dietach dzieci 4-letnich (dane z próby ogólnopolskiej, z 2005 r.), zawartość białka średnio wynosiła 3,3 g/kg masy ciała. Zróżnicowanie między chłopcami i dziewczętami w tym wieku praktycznie Mikroskładniki diety Normy dla składników mineralnych Dieta przedszkolaka powinna dostarczać wszystkich niezbędnych składników odżywczych w odpowiednich ilościach i proporcjach.\n17 38 Jadwiga Charzewska, Zofia Chwojnowska, Bożena Wajszczyk Normy na energię i składniki odżywcze Wiek dziecięcy charakteryzuje się dużym zapotrzebowaniem na witaminy i składniki mineralne (szczególną uwagę zwraca się na wapń, żelazo, witaminę D). Wynika to z bardzo intensywnego tempa wzrastania i dojrzewania wielu układów i narządów oraz intensywnego rozwoju wielu funkcji w układach: nerwowym, endokrynologicznym, immunologicznym. Prawidłowo zaplanowana dieta powinna zaspokoić zapotrzebowanie zarówno na makroskładniki, jak i mikroskładniki, a wtedy zbędna będzie suplementacja farmakologiczna. Normy na składniki mineralne dla dzieci przedszkolnych przedstawiono w tabeli 3. Tabela 3. Normy na składniki mineralne (na osobę/dzień) dla dzieci w wieku przedszkolnym (Normy żywienia człowieka, 2008) Nazwa składnika Poziom normy Jednostka Wiek 1-3 lat Wiek 4-6 lat EAR RDA Al EAR RDA Al Wapń mg Fosfor mg Magnez mg Sód mg Potas mg Żelazo mg Cynk mg 2, Jod µg Selen µg Miedź µg 0,25 0,3 0,3 0,4 Składniki mineralne są nieorganicznymi, niezbędnymi składnikami diety człowieka: współtworzą kościec i zęby, tkanki i płyny ustrojowe, utrzymują w organizmie równowagę kwasowo-zasadową, uczestniczą w syntezie hormonów i regulują działanie enzymów w reakcjach chemicznych w organizmie, są konieczne do prawidłowego działania układu nerwowego, mięśniowego, krwionośnego i odporności, dostarczone w zalecanych proporcjach zapewniają dzieciom harmonijny wzrost i rozwój. W rozwoju dziecka bardzo ważna jest rola żelaza. Jego niedobór może prowadzić do opóźnienia rozwoju różnych funkcji psychicznych, motorycznych, poznawczych i intelektualnych, w tym pamięci i uczenia się. Żelazo jest potrzebne do konkretnych reakcji enzymatycznych i chemicznych bardzo ważnych w metabolizmie mediatorów (przekaźników, biologicznie aktywnych substancji, umożliwiających między innymi przepływ impulsów nerwowych). Niedostateczne spożycie tego pierwiastka prowadzi do anemii (niedokrwistości). Najlepszymi źródłami żelaza w diecie są: mięso, jaja, wątróbka, owoce i warzywa\n18 40 Jadwiga Charzewska, Zofia Chwojnowska, Bożena Wajszczyk Normy na energię i składniki odżywcze Zapotrzebowanie na żelazo dla dzieci przedszkolnych w wieku 4-6 lat wynosi 4 mg/dzień (norma EAR gdy oceniane jest spożycie), natomiast norma RDA wynosi 10 mg/dzień (uwzględniana podczas planowania spożycia). Wapń jest kolejnym ważnym pierwiastkiem, odgrywającym istotną rolę w zachowaniu właściwego tempa wzrostu i rozwoju oraz w zbudowaniu mocnych kości i zębów. Okres budowania mocnych kości jest najintensywniejszy w dzieciństwie i wieku młodzieńczym. Poprzez zapewnienie odpowiedniej ilości wapnia w diecie następuje utworzenie depozytu wapnia, który może być uwalniany z kości w późniejszym okresie życia. Niedobór wapnia powoduje nieprawidłowe uwapnienie rosnących kości i chrząstek nasadowych i zaburzenie ich wewnętrznej struktury. U dzieci niedobór wapnia i fosforu, łącznie z niedoborem witaminy D, prowadzi do osłabienia kości i zębów, obniżenia ich gęstości mineralnej, a w skrajnych przypadkach do krzywicy i złamań. Głównym źródłem wapnia w diecie są: mleko i produkty mleczne, warzywa kapustne i zielone warzywa liściaste, a także produkty wzbogacane w wapń, serki, płatki śniadaniowe, soki. Zapotrzebowanie na wapń dla przedszkolaków wynosi mg/dzień (Normy żywienia człowieka, 2008) na poziomie normy AI. Institute of Medicine USA sugeruje ostatnio (2011) potrzebę wprowadzenia dodatkowych poziomów normy dla wapnia oraz zwiększenie zapotrzebowania na wapń u dzieci w wieku rok życia do mg na poziomie EAR i do mg na poziomie RDA, co z pewnością zostanie wzięte pod uwagę przy kolejnej nowelizacji polskich norm żywienia. Wapń jest składnikiem mineralnym spożywanym w Polsce w niedostatecznej ilości zarówno przez dzieci, jak i osoby dorosłe. Badania Instytutu Żywności i Żywienia wykazały, że co drugi czterolatek (48%) miał niedostateczne spożycie wapnia. Cynk jest bardzo ważnym składnikiem biorącym udział w reakcjach metabolicznych, a szczególnie białek, kwasów nukleinowych i hormonów, ma zatem duży wpływ na procesy wzrastania, rozwój ruchowy i psychiczny oraz na mechanizmy odpornościowe. Niedobór cynku wywołuje biegunki, zmiany skórne, zaburzenia rozróżniania smaków oraz zaburzenia łaknienia. Cynk występuje w mięsie, jajach, rybach i owocach morza. Zapotrzebowanie na cynk wynosi 4 mg/dzień dla przedszkolaków w wieku 4-6 lat (norma EAR do oceny spożycia), natomiast dla tej grupy wieku norma RDA (do planowania spożycia) wynosi 5 mg/dzień. Z punktu widzenia rozwoju psychicznego małego dziecka ważnym pierwiastkiem jest jod, wchodzący w skład hormonów tarczycy niezbędnych do prawidłowej przemiany materii, które regulują metabolizm, proces wzrastania i pracę komórek nerwowych. Zbyt niskie spożycie jodu przyczynia się do powstania wola prostego, objawiającego się powstaniem zgrubienia na przedniej części szyi. Dzieci mieszkające na terenach, gdzie gleba zawiera mało jodu, są szczególnie narażone na tę chorobę. Z badań epidemiologicznych wynika, że w dietach dzieci są niedobory tego pierwiastka, chociaż nie w jednakowym stopniu w całym kraju, pewne regiony (np. górskie i podgórskie) stwarzają większe zagrożenie w tym zakresie. Najbardziej skutecznym sposobem zapobiegania niedoborom jodu w Polsce jest jodowanie soli spożywczej.\n19 42 Jadwiga Charzewska, Zofia Chwojnowska, Bożena Wajszczyk Normy na energię i składniki odżywcze Niektóre witaminy pełnią funkcje pomocnicze przy wytwarzaniu neuroprzekaźników (tzn. substancji wydzielanych przez neurony komórki nerwowe). Do spożycia należy wybierać sól jodowaną, natomiast sól przeznaczona do przetwórstwa powinna być niejodowana. Norma na jod wynosi 65 µg/dzień (norma EAR) i 90 µg/dzień w zakresie normy RDA. Normy dla witamin Witaminy są to organiczne związki występujące w niewielkich ilościach w produktach spożywczych, które odgrywają przede wszystkim rolę katalizatorów w wielu procesach przemiany białek, węglowodanów i tłuszczów. Organizm nie potrafi sam syntetyzować witamin, muszą więc być dostarczone z dietą w spożywanych produktach. Wyjątek stanowi witamina D, która dodatkowo powstaje w skórze pod wpływem działania promieni słonecznych oraz witaminy K, B 1, B 12 i kwas foliowy produkowane w niewielkich ilościach przez florę bakteryjną jelita grubego. Niedobór witamin prowadzi do powstania zespołu objawów klinicznych nazywanych awitaminozą. Witaminy dzielą się na dwie grupy: rozpuszczalne w wodzie i rozpuszczalne w tłuszczach. Zakresy ich norm przedstawione są w tabeli 4 i 5. Witaminy rozpuszczalne w wodzie Zalicza się tutaj witaminy z grupy B, jak B 1, B 2, B 6, B 12, PP oraz foliany i witaminę C (tabela 4). Witaminy te nie są magazynowane przez dłuższy czas w organizmie, a ich nadmiar wydalany jest z organizmu, toteż rzadko występuje zagrożenie ich przedawkowania. Są niezbędne do zachowania dobrej odporności organizmu, prawidłowej budowy kości i zapewnienia optymalnej pracy serca, funkcjonowania mózgu i układu nerwowego. Ich niedobór ma wpływ na działanie mózgu oraz rzutuje na pamięć, nastrój i proces uczenia się. Tabela 4. Normy na witaminy rozpuszczalne w wodzie (na osobę/dzień) dla dzieci w wieku przedszkolnym (Normy żywienia człowieka, 2008) Nazwa składnika Poziom normy Jednostka Wiek 1-3 lat Wiek 4-6 lat EAR RDA EAR RDA Tiamina B1 mg 0,4 0,5 0,5 0,6 Ryboflawina B2 mg 0,4 0,5 0,5 0,6 Niacyna PP mg Pirydoksyna B6 mg 0,4 0,5 0,5 0,6 Foliany B9 µg Kwas askorbinowy C mg Kobalamina B12 µg 0,7 0,9 1,0 1,2 Witamina B 1 jest pierwszą odkrytą witaminą. Bierze udział w przemianie węglowodanów w energię. Wzmacnia system immunologiczny i wspomaga pracę serca, mięśni i układu nerwowego. Objawem jej braku w organizmie są: zmęczenie, łatwa irytacja, depresja, dolegliwości brzuszne, a także poważniejsze zaburzenia funkcjonowania układu nerwowego, choroba beri-beri (występująca na świecie tam, gdzie głównym pożywieniem jest oczyszczony ryż) duszności, obrzęk ciała, a nawet częściowy paraliż. Witamina B 1 występuje w znacznych ilościach: kaszy gryczanej, płatkach owsianych, ciemnym pieczywie, orzechach, warzywach strączkowych, ziemniakach, mięsie wieprzowym, wątróbce, jajach.\n20 44 Jadwiga Charzewska, Zofia Chwojnowska, Bożena Wajszczyk Normy na energię i składniki odżywcze Norma EAR dla witaminy B 1 dla dzieci w wieku 4-6 lat wynosi 0,5 mg/dzień (ilość wymagana do oceny spożycia), norma RDA to 0,6 mg/dzień (ilość uwzględniana w planowaniu spożycia). Witamina C (kwas askorbinowy) stymuluje syntezę kolagenu, ma wpływ na stan kości i zębów, utrzymuje prawidłowy stan skóry i błon śluzowych, ułatwia gojenie się ran, zwiększa odporność komórek na zakażenia i uszkodzenia. Skutkiem jej niedoborów jest zmniejszenie odporności organizmu oraz podatność na choroby. Dobrym źródłem folianów są: zielone warzywa liściaste sałata, szpinak, cykoria, brokuły, natka, ponadto pomidory oraz warzywa strączkowe. Owocami dostarczającymi tej witaminy są pomarańcze i mandarynki. Głównymi źródłami w diecie witaminy C są owoce i warzywa typu: porzeczki (głównie czarne), truskawki, poziomki, maliny, kiwi, cytrusy, papryka, natka pietruszki, brukselka, brokuły, kalafior, kapusta, pomidory oraz ziemniaki. Zapotrzebowanie na witaminę C u starszych przedszkolaków wynosi 40 mg/dzień (norma EAR), w planowaniu natomiast należy uwzględnić 50 mg/dzień (norma RDA). Folianów potrzebują zarówno dorośli, jak i dzieci. Służą do wytwarzania prawidłowych krwinek czerwonych oraz zapobiegania powstawaniu anemii. Odgrywają szczególną rolę w zachowaniu prawidłowego tempa wzrastania i utrzymania dobrego zdrowia, ponieważ są konieczne do powstawania nowych komórek. Główną ich funkcją w organizmie jest zachowanie prawidłowego kodu genetycznego DNA oraz regulacja wzrostu i podziału komórek. Dzieci z niedoborem folianów mogą wolniej się rozwijać. Niedobory mogą powodować biegunkę, utratę apetytu, spadek masy ciała, osłabienie, bóle głowy, kołatanie serca, drażliwość, skłonność do zapominania. Zapotrzebowanie na foliany u dzieci w wieku przedszkolnym wynosi 160 µg/dzień (norma EAR), w planowaniu natomiast należy przyjąć normę RDA wynoszącą 200 µg/dzień. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach Do grupy tej zalicza się witaminy: A, E, D i K, które mogą być magazynowane w różnych narządach, głównie w wątrobie, co zapewnia ich dostępność, gdy zwiększa się zapotrzebowanie organizmu na nie, lub gdy brakuje ich w diecie. Skutkiem jednak dużego spożycia jest nadmierna kumulacja witamin w wątrobie, co z kolei powoduje zagrożenie dla zdrowia (tabela 5). Tabela 5. Normy na witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (na osobę/dzień) dla dzieci w wieku przedszkolnym (Normy żywienia człowieka, 2008) Nazwa składnika Poziom normy Jednostka Wiek 1-3 lat Wiek 4-6 lat EAR RDA Al EAR RDA Al Witamina A µg Witamina D µg 5 5 Witamina E µg 6 6 Witamina K µg 15 20\n21 46 Jadwiga Charzewska, Zofia Chwojnowska, Bożena Wajszczyk Normy na energię i składniki odżywcze Witamina A jest niezbędna do przebiegu prawidłowego wzrostu i rozwoju, funkcjonowania narządu wzroku i skóry oraz zachowania optymalnej odporności organizmu. Witamina A wytwarzana jest w organizmie człowieka z β-karotenu. Przy jej niedoborze występuje niedowidzenie o zmroku, zmniejszona odporność, zahamowanie procesów wzrastania. Nadmierne spożywanie witaminy A może również wywołać poważne zaburzenia w organizmie: uszkodzenie wątroby, zaburzenie widzenia, bóle głowy, mdłości, biegunkę, suchość i swędzenie skóry, wypadanie włosów i utratę apetytu, spowolnienie rozwoju i wzrostu. Beta-karoten podawany w dużych ilościach może powodować żółtopomarańczowe zabarwienie skóry. Witamina A w największej ilości występuje w: maśle, mleku i jego przetworach, margarynach (dzięki wzbogacaniu), wątrobie i jajach, a prowitamina (beta- -karoten): w marchwi, papryce, dyni, sałacie, szpinaku, cykorii, brokułach, pomidorach i morelach. Norma dla witaminy A jest równoważnikiem retinolu i obejmuje zarówno witaminę A, jak i karotenoidy. Norma EAR dla dzieci wynosi 300 µg/dzień (ocena spożycia), norma RDA 450 µg/dzień (i powinna być zastosowana do planowania spożycia). Z kolei witamina E zapobiega szkodliwym zmianom w tkankach i komórkach. Jej niedobór może spowodować osłabienie zdolności koncentracji, mięśni szkieletowych, niedokrwistość, pogorszenie wzroku, bezpłodność. Dzieci przedszkolne powinny spożywać 6 mg/dzień witaminy E (norma AI). Witamina E występuje w: olejach (zwłaszcza słonecznikowym i sojowym), margarynach wzbogacanych w ten składnik oraz warzywach i ziarnach zbóż. Witamina D odpowiada za zdrowie układu kostnego, zapewnia właściwy wzrost i zapobiega rozwojowi krzywicy u dzieci. Łącznie z wapniem jest niezbędna do zbudowania mocnych kości. Wpływa na wchłanianie wapnia i fosforu z pożywienia. Jej rola polega na wyrównywaniu (w pewnych granicach) nieodpowiedniego stosunku tych składników w pożywieniu, pobudzaniu uwalniania wapnia z kości oraz utrzymywania stałego poziomu wapnia we krwi. Jest równocześnie hormonem kalcytropowym regulującym gospodarkę wapniowo-fosforanową i tworzenie kości. Niedobór witaminy D powoduje zmniejszenie wchłaniania wapnia, co prowadzi do spadku jego koncentracji w surowicy. W konsekwencji tego wzrasta wydzielanie parathormonu, a to prowadzi do wykorzystania tkanki kostnej jako źródła wapnia. Długotrwały niedobór omawianej witaminy powoduje ubytek wapnia w kościach i, w konsekwencji, u dzieci krzywicę oraz rozwój osteoporozy w dalszych latach. Nadmierne spożycie witaminy D zdarza się rzadko i może nastąpić wskutek nadmiernego przyjmowania suplementów ją zawierających. Prowadzi to do odkładania wapnia w tkankach naczyń krwionośnych i nerkach, a także opóźnienia rozwoju u dzieci. Witamina D musi być dostarczona z żywnością, bądź też skóra musi być wystawiona na umiarkowane nasłonecznienie. Promieniowanie ultrafioletowe wpływa na zamianę prowitaminy D w czynną jej formę. Umiarkowane niedobory witaminy D są powszechne w społeczeństwie polskim, prawie 90% badanych dzieci czteroletnich w całej Polsce (badania Instytutu Żywności i Żywienia) wykazywało niedostateczną jej zawartość w dietach.\n22 48 Jadwiga Charzewska, Zofia Chwojnowska, Bożena Wajszczyk Normy na energię i składniki odżywcze Witamina D w istotnych ilościach występuje jedynie w: rybach morskich (łosoś, śledź, makrela, sardynki, węgorz, pstrąg), tranie, wątróbce, żółtku jaja, serach żółtych oraz we wzbogacanych w nią margarynach. Polskie normy zalecają spożywanie przez dzieci przedszkolne 5 µg/dzień witaminy D (norma AI). Ze względu na powszechne występowanie jej niedoborów w diecie i wykazaną rolę w rozwoju wielu chorób (nie tylko chorób tkanki kostnej) zespół polskich ekspertów opracował w 2009 r. zalecenia dotyczące konieczności suplementowania tą witaminą diet dzieci, młodzieży, osób dorosłych i w starszym wieku. Natomiast amerykański Institute of Medicine obecnie (2011) sugeruje potrzebę podwyższenia norm na tę witaminę u dzieci od 1. do 3. roku życia: na poziomie EAR do 10 µg/dzień, a na poziomie RDA nawet do do 15 µg/dzień. Kolejną witaminą rozpuszczalną w tłuszczach jest witamina K poprawiająca krzepliwość krwi. Na jej niedobór narażone są noworodki, które w pierwszych dniach po urodzeniu nie mają rozwiniętej flory bakteryjnej oraz osoby po długim leczeniu antybiotykami lub sulfonamidami. Witamina K powszechnie występuje w żywności. Dzieci przedszkolne potrzebują µg/dzień tej witaminy (norma AI). Oprócz wymienionych składników, ważne jest spożycie odpowiedniej ilości i jakości wody. Woda jest środowiskiem wszystkich procesów życiowych i stanowi podstawowy element każdej komórki organizmu. Zapotrzebowanie dziecka na wodę jest większe niż u człowieka dorosłego i wzrasta wraz ze zwiększoną aktywnością fizyczną, podwyższoną ciepłotą ciała czy wysoką temperaturą otoczenia. Małe dziecko powinno wypić około 2 l wody dziennie, wliczając w to zupę i napoje, spośród których podstawowymi powinny być soki owocowe, warzywne, mleko, jogurty, kefiry, koktajle mleczno-owocowe, wody mineralne niegazowane, herbatki owocowo-ziołowe. Należy unikać podawania bardzo słodkich, sztucznie barwionych napojów, typu oranżada czy cola, zawierających sacharozę lub sorbitol, oraz typu tonik, zawierających chininę. Małe dzieci przy wyborze pokarmów kierują się walorami smakowymi, zapachowymi oraz estetyką wyglądu pożywienia, a także atmosferą podczas posiłku. W tym okresie krystalizują się preferencje dzieci co do spożywania pokarmów, dlatego ważne jest, aby wartość odżywcza posiłków pokrywała się z atrakcyjnym wyglądem, smakiem i zapachem podawanego jedzenia. Przyzwyczajenia wyuczone w młodych latach życia zwykle nie zmieniają się przez wiele lat, jeżeli od najmłodszych lat dziecko będzie odżywiane w sposób prawidłowy, pełnowartościowy pod względem zawartości i jakości białka, tłuszczów, węglowodanów oraz dostatecznej zawartości składników mineralnych i witamin, otrzyma szansę na zdrowe życie i odpowiednią profilaktykę. Należy jednak zwrócić uwagę, że polskie przedszkolaki otrzymują zbyt mało mleka i jego przetworów oraz ryb, a także warzyw\n23 50 Jadwiga Charzewska, Zofia Chwojnowska, Bożena Wajszczyk i owoców, zbyt dużo zaś mięsa i wędlin, przetworów garmażeryjnych, słodyczy, słodzonych gazowanych napojów. Często nawyki żywieniowe dotyczące osób dorosłych przenoszone są na dzieci, bez uwzględniania specyfiki zaleceń dla małych dzieci. Pamiętajmy, że żywienie małego dziecka jest trudniejsze niż niemowlęcia i wymaga więcej wiedzy i troski. Piśmiennictwo 1. Charzewska J., Chwojnowska Z., Rola witamin i składników mineralnych w żywieniu dzieci i młodzieży, [w:] Zasady prawidłowego żywienia dzieci i młodzieży oraz wskazówki dotyczące zdrowego stylu życia, [red.] M. Jarosz, IŻŻ, Warszawa, 2008, Rusin J., Marć M., Zwyczaje żywieniowe dzieci w okresie dzieciństwa (2 i 3 rok), [w:] Zdrowie publiczne. Część 1: Żywienie w zdrowiu publicznym, [red.] P. Januszewicz, P. Socha, A. Mazur, Wyd. Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów, 2009, Hejda G., Małecka-Tendera E., Nawyki żywieniowe w wieku przedszkolnym, [w:] Zdrowie publiczne. Część 1: Żywienie w zdrowiu publicznym, [red.] P. Januszewicz, P. Socha, A. Mazur, Wyd. Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów, 2009, Chwojnowska Z., Charzewska J., Osteoporoza aktualne wyzwanie. Żyw. Człow. Metab., 2008, 35, 2, Normy żywienia człowieka. Podstawy prewencji otyłości i chorób niezakaźnych, [red.] M. Jarosz, B. Bułhak-Jachymczyk, IŻŻ, Wyd. Lek. PZWL, Warszawa, Zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D w Polsce (2009), Med. Wieku Rozwoj., 2010, 14, 2, Weker H., Ocena stanu odżywienia i sposobu żywienia dzieci w wieku 3-7 lat wyniki badań ankietowych, Med. Wieku Rozwoj., 2000, 4, supl. 1, Aktywność fizyczna dzieci w wieku przedszkolnym Elżbieta Chabros, Jadwiga Charzewska Systematyczna aktywność fizyczna jest jednym z najważniejszych czynników korzystnie wpływających na niemal wszystkie procesy metaboliczne i stan zdrowia w każdej fazie życia człowieka. We wczesnych latach życia odpowiednia aktywność ruchowa jest dziecku wprost niezbędna dla zapewnienia prawidłowego rozwoju fizycznego, umysłowego i społecznego. Dzieci w wieku przedszkolnym w sposób naturalny charakteryzuje silna potrzeba i jednocześnie ochota do aktywnego działania, często ograniczana przez dorosłych. W wieku przedszkolnym następuje intensywny rozwój tkanki kostnej i mięśniowej, dojrzewa układ nerwowy, ma miejsce ostatni etap unerwienia grup mięśniowych. Wiek między 4. a 6. rokiem życia charakteryzuje się dużą dynamiką rozwoju motorycznego, dlatego często nazywany jest złotym okresem dla rozwoju\n24 52 Elżbieta Chabros, Jadwiga Charzewska Aktywność fizyczna dzieci w wieku przedszkolnym 53 motoryczności. Dziecko w tym wieku opanowuje podstawowe umiejętności, stopniowo usprawnia ruchy lokomocyjne oraz poznaje ruchy warunkujące wykonanie i doskonalenie czynności ruchowych, poprzez nabywanie zręczności, szybkości, zwinności i wytrzymałości. Dzieci w wieku przedszkolnym z łatwością opanowują umiejętności takie, jak: pływanie, jazda na dwukołowym rowerze, nartach lub łyżwach, potem mogą je doskonalić w dalszym życiu. Ważną rolę w procesie aktywizacji fizycznej dzieci do 7. roku życia odgrywają przedszkola. Jak wykazano w badaniach, dzieci w wieku 6 lat, po powrocie z przedszkola, w większości spędzają czas w domu w sposób bierny fizycznie, ponieważ coraz częściej zarówno dzieci, jak i ich rodzice preferują bierne formy wypoczynku w czasie wolnym. Dlatego tak ważne jest już od najmłodszych lat właściwe rozbudzenie u dzieci zainteresowań, umiejętności i nawyków ruchowych, do czego zobowiązani są tak opiekunowie dzieci w przedszkolach, jak i rodzice. Poziom aktywności fizycznej dzieci w wieku przedszkolnym Z doniesień naukowych wynika, że poziom aktywności fizycznej i sprawności dzieci w wieku przedszkolnym intensywnie się zmniejsza w ostatnich latach. Porównanie wyników testów sprawności przeprowadzonych w roku 1965 z danymi z roku 2009 wskazuje, że we wszystkich przeprowadzonych próbach sprawności wyniki przedszkolaków zbadanych obecnie były gorsze niż ich rówieśników z 1965 r. Na ryc. 1 przedstawiono wartości średnie dla biegu na 20 metrów. Dziewczęta i chłopcy zbadani w 1965 r. pokonywali dystans 20 metrów w krótszym czasie niż ich rówieśnicy zbadani w roku Różnice na korzyść większej sprawności dzieci zbadanych w 1965 r. stwierdzono także dla innych badanych testów sprawności. Jedną z przyczyn spadku sprawności fizycznej dzieci jest coraz mniejsza ilość czasu poświęcana na aktywność ruchową. Konkurencyjny w stosunku do aktywności fizycznej i atrakcyjny dla dzieci stał się siedzący tryb życia (oglądanie telewizji, wideo, gry komputerowe). Badania Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) wskazują, że czas przeznaczany przez dzieci RRyc. 1. Średnie wartości biegu na 20 m dzieci przedszkolnych zbadanych przed 40 laty (1965 r.) i obecnie (2009 r.) (Bujek, 2010)\n25 54 Elżbieta Chabros, Jadwiga Charzewska Aktywność fizyczna dzieci w wieku przedszkolnym 55 Ryc. 2. Liczba godzin w ciągu dnia spędzanych przez dzieci w wieku przedszkolnym przed telewizorem i komputerem (Merkel i wsp., 2011) na oglądanie telewizji lub korzystanie z komputera wzrósł średnio z 2 godz. dziennie w 1996 r. do 2,4 godz. w roku Stwierdzono, że już 2-letnie dzieci oglądają telewizję średnio 1,6 godz. dziennie, a 6-latki średnio przez 2,4 godz. dziennie. Badania dzieci w wieku przedszkolnym (od 3 do 7 lat) z województwa mazowieckiego wskazywały, że ponad 2/3 dzieci oglądało telewizję przez ponad 2 godz. dziennie lub dłużej, a tylko 5% dziewcząt i 9% chłopców spędzało przed ekranem telewizora mniej niż 1 godz. (ryc. 2). Pozytywny wpływ aktywności fizycznej na zdrowie dziecka Korzyści dla organizmów małych dzieci wynikające z systematycznej i prawidłowej aktywności fizycznej: zapewnienie harmonijnego rozwoju układu mięśniowego i kostnego, kształtowanie prawidłowej postawy ciała, zapobieganie rozwojowi wad postawy, poprawa podstawowych cech motorycznych: siły, szybkości i wytrzymałości, zwiększenie wydolności i sprawności układu sercowonaczyniowego i oddechowego, zmniejszenie ilości tkanki tłuszczowej i wzrost beztłuszczowej masy ciała, zmniejszenie ryzyka rozwoju otyłości, wzmocnienie odporności poprzez pozytywny wpływ na system immunologiczny, poprawa pamięci i jakości snu, wyrabianie cech, które są niezbędne w dorosłym życiu, jak: równowaga emocjonalna, hart psychiczny, odporność na stresy, umiejętność współpracy w grupie.\nMinisterstwo Zdrowia Przedszkola_oklada_1.indd 1 Rekomendacje dla realizatorów żywienia z zakresu zasad prawidłowego żywienia dzieci w przedszkolach Instytut Żywności i Żywienia jest wiodącą jednostką\nAutorzy: dr n. biol. Elżbieta Chabros prof. dr hab. n. biol. Jadwiga Charzewska mgr inż. Zofia Chwojnowska mgr inż. Joanna Jaczewska-Schuetz mgr inż. Eliza Konecka-Matyjek dr n. roln. Ewa Rychlik mgr inż.


W obecnych czasach samochód to rzecz niezbędna. Większości z nas nie stać na samochody nowe, dlatego też najczęściej decydujemy się na samochody używane. Bywa, ze kupujemy je od znajomych czy po prostu z ogłoszenia. j\nednak coraz popularniejsze jest sprowadzanie samochodów z zagranicy. Firm oferujących tego typu usługi jest na naszym rynku sporo, nie ma więc problemu z znalezieniem odpowiedniej. Samochody na zamówienie to dobry pomysł dla kogoś, kto wie co chce kupić, lecz nie może tego znaleźć w naszym kraju.\n12 Największych Mitów O Tym Jak kupić samochódCzy sposób na to jak w 2021 kupić samochód jest łatwy?Jak kupić samochód Natychmiastowo?Radzimy jak sprowadzić auto z Niemiec taniejJa Też Kiedyś Chciałem sprowadzić samochód. Nie Wychodziło Mi Zanim Znalazłem TOZobacz te 5 ciekawostek o tym jak sprowadzić auto z Niemiec w prosty sposóbRok 2021 - czy sprowadzić samochód?Oni Już Wiedzą Jak kupić samochód, Odbierz Dostęp Zanim O 6:6 System Wyłączy RejestracjęCzy sposób na to jak w 2021 kupić samochód jest łatwy?


Supersonic Blues Machine - Voodoo Nation premiera płyty, polska data premiery\nDataPremiery.pl » Muzyka » Pop » Supersonic Blues Machine - Voodoo Nation\nKiedy debiutować będzie płyta Voodoo Nation?\nPłyta Voodoo Nation dostępna będzie 24 czerwca 2022 (premiera w Polsce). Aby zobaczyć daty z innych regionów należy kliknąć w odpowiednią flagę. Domyślnie wyświetlany region można zmienić w ustawieniach konta.\nW jakim miejscu zakupię płytę Voodoo Nation?\nW tym celu trzeba założyć konto w serwisie lub zalogować się na już istniejące. Następnie w polu "Oceń" trzeba wyznaczyć właściwą wartość w skali 1-5 i zatwierdzić ją kliknięciem.\nPremiera płyty Voodoo Nation nie dostała jeszcze oceny. Użytkownicy mogą oceniać tytuły jeszcze przed pojawieniem się ich na rynku, wyrażając w ten sposób swoje oczekiwania. System umożliwia późniejszą modyfikację przyznanych głosów – w tym celu użytkownik powinien wybrać inną wartość w polu "Ocena". Ocena w serwisie to średnia ważona, gdzie waga głosu zależy przede wszystkim od stażu użytkownika.\nKtóry artysta nagrał płytę Voodoo Nation?\nSupersonic Blues Machine to twórca płyty. Żeby zobaczyć jakie pozostałe płyty zostały napisane przez tego artystę należy kliknąć utaj albo przejść do pola "Informacje" i kliknąć w nazwę autora.\nKiedy premiera Supersonic Blues Machine - Voodoo Nation? Kiedy wychodzi Supersonic Blues Machine - Voodoo Nation?\nData wydania płyty zaplanowana została na 24.06.2022. Nowa płyta Supersonic Blues Machine z 2022 roku to główny temat tego artykułu i tej podstrony. U nas znajdziesz listę utworów (tracklista), newsy i nadchodzące single, promujące nowe dzieło artysty. Pooglądaj zwiastun i przeczytaj naszą zapowiedź. Znajdziesz tutaj również galerię zdjęć, zwiastuny, trailery, klipy wideo, nasze recenzje oraz oceny, dzięki czemu poznasz interesujące nowości oraz zapowiedzi, a także wszystkie nadchodzące premiery 2022 roku.\nZobacz również: Premiera Angie Hockman - Potyczki w raju | Kiedy wychodzi Pajęcza Głowa? | Kiedy wychodzi Tijan - Carter Reed. Tom 2?\nData ostatniej aktualizacji: 2022-05-30 14:21:36\nNowa płyta Supersonic Blues Machine - Voodoo Nation data premiery


'Na pewno nie zginiemy?. Czego nigdy, przenigdy nie wolno mówić ludziom, którzy boją się latać?\nDominika Węcławek 02.03.2015 12:38\nNa wszystkich lotniskach, w większości poczekalni i w niemal każdym samolocie jest ktoś, kto boi się latać. Tylko troszeczkę albo bardzo, panicznie. Mówi o tym głośno lub wręcz przeciwnie - milcząc, żwawo dopija czwartego drinka z wódką, tak dla kurażu. Ktoś, kto nigdy nie chciałby usłyszeć z głośników pokładowych komunikatu zaczynającego się od słów: "Mamy dla państwa przykrą wiadomość ". Albo paru innych rzeczy.\nfot. CC BY 2.0 Angelo DeSantis/Flickr.com\nStrach przed lataniem jest irracjonalny, jest sumą wszystkich strachów, które kiedykolwiek przyszły nam do głowy. Ale jest też jedną z dziecięciu najczęściej występujących fobii. Michael Salem, autor książki "Brave Flyer: How to End Your Fear of Flying", mówi wprost: to jak dziecięcy lęk przed ciemnością w sypialni. Wiesz, że jesteś bezpieczny, że ktoś obok nad tym czuwa, że potwory nie istnieją, a jednak trzęsiesz się ze strachu za każdym razem, gdy zapadasz się w pościel, a rodzice wypowiadają sakramentalne: "No, a teraz do spania. Dobranoc, pchły na noc. Gaś już światło!". Więc najmniej odważnym pasażerom wystarczy tylko przypomnieć o tym, że niebawem znów polecą.\n"Nie martw się, wszystko pójdzie gładko"\nA co, jeśli nie? A co, jeśli zgubię bilet, zapomnę dokumentów, jakiś wariat zderzy się z tym pokracznym autobusem, który miał dowieźć nas pod wejście do samolotu? A co jeśli wszystko się rozpadnie zaraz po starcie...?! Niektórzy bojaźliwi pasażerowie są mistrzami w pisaniu czarnych scenariuszy. Oni już wiedzą, że urodzili się pod pechową gwiazdą. Dlaczego? Czyżby sam fakt, że znajdują się na tyle daleko od miejsca, do którego zmierzają, że trzeba skorzystać z samolotu, nie był wystarczającym dowodem? Oni wiedzą, że kiedy tylko wejdą na pokład, zdarzy się cała seria błędów, pomyłek i sytuacji, które niechybnie doprowadzą do katastrofy. Jakiej? Och, wymyślili już tyle możliwości, że zwyczajne: "Spokojnie, nie panikuj, to tylko krótki lot" tylko wyprowadzi ich z równowagi.\nFot. CC BY-SA 2.0 takato marui /Flickr.com\n"Statystyki przemawiają na Twoja korzyść"\nWłaśnie, usiądź wygodnie, zapnij pasy i delektuj się chwilą. Statystyki pokazują bowiem, że szansa wypadku na dystansie, który pokonujesz samolotem, wzrasta wtedy, gdy wybierasz naziemny środek transportu, zwłaszcza samochód. Trzy lata temu IATA opublikowało raport, w którym podano, że na pięć milionów lotów zdarza się tylko jeden wypadek. A co, jeśli to jest właśnie ten 5 000 001 lot? Racjonalne wyjaśnienia, że wszystkie samoloty są bardzo dokładnie kontrolowane przed każdym lotem, że nawet na jednym silniku można wylądować, że wyczerpanie zapasów paliwa jeszcze nie przypieczętowuje losu pasażerów, że skrzydła bujają się tak z powodu działania praw fizyki - wszystko to można odłożyć spokojnie na półkę, bo przecież\n"To tylko samolot"\nTylko i AŻ samolot. Wiele osób, które boją się latania, ma także lęk przestrzeni - tych małych, ciasnych, dusznych, źle oświetlonych, jak i tych wielkich, bezkresnych, tam za oknem. Poza tym, siedzenie obok zupełnie obcej osoby nie jest przyjemne, kiedy czujemy się niepewnie. Protekcjonalny ton, pobłażliwe spojrzenie i to poczucie wyższości spotykane u wielu pasażerów, którzy już przelecieli miliony mil powietrznych, tylko pogarsza sprawę. To jest AŻ samolot, a ponieważ osoba sparaliżowana strachem zazwyczaj unika latania, nie jest tak obyta z procedurami i sytuacjami na pokładzie. Często nie wie dlaczego "tylko po raz piąty przelatujemy nad lotniskiem, bo czekamy na swoją kolej, by podejść do lądowania", że "to tylko chmury, ale będzie lekko trzęsło" i wszystkie inne "tylko". Niektórzy jednak maja na to sposób.\nFot. CC BY 2.0 Joe Shlabotnik /Flickr.com\n"Boisz się? Masz, walnij lufę!"\nŚwietny pomysł! Pijany, przestraszony człowiek będzie się czuł doskonale na pokładzie samolotu podczas pełnego emocji lądowania w trakcie burzy. Nie, jednak nie. Owszem, jednych alkohol może uśpić, co pozwala przewegetować cały lot w jakiejś wywołującej skurcze i ból karku pozie. Niestety, na wielu ogarniętych awiofobią pasażerów kolejny drink może zadziałać jak katalizator. Nie doda odwagi, lecz animuszu, by głośno i sugestywnie dać wszystkim do zrozumienia, że osoba się boi. Uwierzcie mi, ostatnia rzecz, jakiej chcecie doświadczyć podczas lotu, to przymusowe lądowanie na jakimś lotnisku po drodze w celu wyprowadzenia z pokładu kogoś, kto na przemian miał mdłości i panikował, rzucając się z pięściami na stewardessy.\n"Nie panikuj, to doświadczona załoga"\nDobra, kto Ci uwierzy? To brzmi jak bajka. Wiadomo, że coraz trudniej o dobrych i doświadczonych pracowników, ba, jakiś czas temu świat zelektryzowała informacja o "fałszywym" pilocie, który, choć pilotem nie był, przez trzynaście (!) lat pilotował Boeingi. To poczucie, że swoje życie w całości powierzasz komuś, kogo nawet nie widzisz i najpewniej nie zobaczysz, jeśli nie wykażesz się wścibstwem, może działać obezwładniająco. Czasem trudno nam zaufać bliskim, wieloletnim przyjaciołom, tymczasem na ten dramatyczny czas przelotu musimy powierzyć kontrolę nad swoim życiem i przeżyciem komuś, kogo nazwisko zostanie zapamiętane dopiero wtedy, kiedy ten samolot się rozbije.\nFot. CC BY-SA 2.0 JoséMa Orsini /Flickr.com\n"Rozumiem cię, w zeszłym roku podobny samolot spadł "\nDoprawdy? Takie "łączenie się w bólu" może dodać otuchy, najczęściej jednak doskonale pogłębia fobię. Jest urealnieniem obaw, ich potwierdzeniem - więc jednak, zdarza się, w dodatku w TAKICH samolotach, na TAKICH trasach, TAKIM ludziom jak ja! Cóż, w takich sytuacjach nawet lekkie turbulencje albo nagły spadek samolotu o kilka metrów w dół wywołany różnicą ciśnień może wywołać stan przedzawałowy.\nNo dobrze, co w takim razie robić?\nOsobom zakochanym w lataniu awiofobia wydaje się lękiem niezrozumiałym. Zbyt złożona, by można było od tak znaleźć jedno proste rozwiązanie (za wyjątkiem unikania latania), może być leczona terapią behawioralną. W USA ukazało się kilka praktycznych poradników, jak pozbyć się tego lęku. Jeśli czytasz to, bo boisz się latania, sprawdź choćby wzmiankowaną we wstępie publikację Salema.\nRadzi, by przede wszystkim rozważnie wybierać trasę. Nie ma sensu porywać się na długie loty, skoro już po godzinie będziesz wymagać albo natychmiastowego podania xanaxu, albo masażu serca. Im większy samolot, tym lepiej, tak radzi Salem. Najbezpieczniejsze miejsca znajdują się przy wyjściach awaryjnych - zwłaszcza tylnych. Za to z przodu najsłabiej odczuwalne są turbulencje. Jeśli trudno ci się z nimi pogodzić, myśl o nich jak o wybojach na drodze. Po prostu czasem się zdarzają, są niegroźne, oczekuj ich, więc, rzuć tym bydlakom wyzwanie, miło się rozczarujesz na koniec.\nFot. CC BY-SA 2.0 Andrés Nieto Porras /Flickr.com\nCo radzą inni autorzy? Na przykład zakładać gumkę recepturkę na nadgarstek. W czasie strasznych turbulencji strzelać z tej gumki we własną rękę - podobno nie boli aż tak bardzo, za to doskonale odwraca uwagę od trzęsienia. Nie podoba ci się, że te silniki co chwile brzmią inaczej, a sloty przy skrzydłach poruszają się tak, że widzisz te kabelki? Przygotuj sobie zestaw odciągający uwagę: odtwarzacz muzyki i ulubione (albo bardzo hałaśliwe) albumy, coś wyjątkowo emocjonującego do czytania albo zgrany na przenośne urządzenie odcinek ulubionego serialu, ukochana komedię, najbardziej trzymający w napięciu thriller Przygotuj się, poznaj swojego wroga: dowiedz się więcej o lataniu, czytaj, oglądaj filmiki i lataj jak najwięcej - tak radzi wielu ludzi, którzy przezwyciężyli awiofobię.\nA jeśli nic a nic się nie boisz, ale właśnie spotkałeś w hali odlotów kogoś, kto w spoconych dłoniach ściska bilet i nerwowo powtarza, że trzeba było nie wychodzić z domu - cóż. Widziałam ostatnio modelowy przykład tego, jak można taka osobę wesprzeć i "przeprowadzić" spokojnie przez lot. Od towarzyskiej rozmowy o celach podróży, przez wyjaśnianie, co się zaraz będzie działo i dlaczego właśnie tak, zagadywanie i dopytywanie o zupełnie inne sprawy w momentach turbulencji, aż po żarty z lądowania. Dwie obce sobie kobiety w czasie jednego lotu zostały koleżankami, myślę też, że jedna z nich, ta przerażona, następnym razem będzie już odrobinę odważniejsza. A jeśli twój lękliwy współpasażer jest fanem lub fanką nowych technologii, pokaż mu http://www.news.com.au/travel/world/afraid-of-flying-just-download-an-app/story-e6frfqai-1226412085726 http://www.news.com.au/travel/world/afraid-of-flying-just-download-an-app/story-e6frfqai-1226412085726 - appkę pomagającą pokonać strach przed lataniem.\nFot. CC BY 2.0 Matthias Rhomberg /Flickr.com\nBoicie się latać? A może już nie? Jak udało Wam się pokonać lęk przed lataniem? Czekamy na Wasze komentarze


Technologia zaprojektowana tak, by angażować użytkownika, działająca na bazie stworzonej specjalnie dla klienta aplikacji z dedykowanymi treściami, to prawdziwie profesjonalne instalacje multimedialne.\nChcesz, aby Twoi klienci doświadczyli chłodu arktycznego wiatru? A może poczuli smak koloru?\nInstalacje interaktywne to jest to, co kryje się pod hasłem ‘digital experience’.\nMasz już pomysł, ale nie wiesz jeszcze jak go zrealizować? Trafiłeś we właściwe miejsce. Projektujemy interaktywne instalacje multimedialne na wszystkie wydarzenia (targi, wystawy, koncerty) a także wpisujemy je w pomieszczenia (showroomy, powierzchnie biurowe, muzea). Odezwij się i zaplanujmy wspólnie niespotykane przeżycia.\ndobór technologii i sprzętu\ntworzenie treści i programowanie\nChcesz wciągnąć w klientów aby głębiej poznali twój produkt i przekonać ich do jego zalet, przedstawić korzyści w inny sposób? Myślisz o interaktywnej formie prezentacji ale nie wiesz jeszcze jak zrealizować taki projekt?\nTrafiłeś we właściwe miejsce! Projektujemy interaktywne instalacje multimedialne zarówno dla potrzeb stoisk targowych, sklepów czy wystaw. Budujemy interaktywne instalacje dla potrzeb pomieszczeń takich jak showroomy, muzea czy parki tematyczne.\nZaprojektuj set z nami!


edu-ogloszenia.pl 2018 .Strona 0\nGratis Ogloszenia Darmowe Ogloszenia- - Serwis og³oszeniowy Free ads\nDarmowe ogloszenia , swoje ogloszenia dodajesz kompletnie za darmo, praca, motoryzacja, zwierzeta, ksiazki, uslugi - ponad 20 kategorii. Szybko i skutecznie. Wszystko czego potrzebujesz. Darmowe ogloszenia , swoje ogloszenia dodajesz kompletnie za darmo, praca, motoryzacja, zwierzeta, ksiazki, uslugi - ponad 20 kategorii. Proste i szybkie dodawanie ogloszen, mozliwosc dodawania zdjec. Szybko i skutecznie.\nRegionalny serwis ogłoszeniowy zawierający także Katalog firm z rejonu Warmii i Mazur oraz Suwalszczyzny. Duży wybór kategorii i ofert. Nieruchmości, Turystyka, Praca, Rolnictwo i wiele innych. Możliwość dodawania ogłoszeń drobnych ze zdjęcimi!!!Łatwe i szybkie dodawanie ogłoszeń (Drobnych, Wyróżnionych, polecanych, Premium czy Promowanych)z panelu Użytkownika. Możliwość dodawania/edytowania/usuwania ogloszeń w dowolnym momencie. Wyszukiwanie za pomocą interaktywnej mapy.\n(332/0) / PR: 2\nSerwis stwarza możliwosc nabycia upragnionego przedmiotu bez wydawania pieniędzy, zamiast kupowac -wymieniaj. Wymienić można prawie wszystko-telefony, ubrania, płyty cd, zabawki, wreszcie-samochody i mieszkania. Dlaczego wyrzucać przedmioty które sa nam niepotrzebne? Dzieki wymianie możesz ofiarowac im "drugie życie". Wymiana to dobry sposób na skompletowanie sprzętu sportowego czy nabycia rzadkich okazów kolekcjonerskich. Nasz serwis jest prosty w obsludze, czytelny i bezplatny.\nTa strona jest bazą ogłoszeń, jakie pochodzą z Podkarpacia. Ogłoszenia można przeglądać ze względu na tematykę, jakiej dotyczą lub miasta. Ponadto, każdy użytkownik ma możliwość dodania na stronie własnego ogłoszenia. Jest to usługa całkowicie bezpłatna. Ogłoszenia mogą zostać także odpowiednio wyróżnione, dzięki czemu są bardziej widoczne. Strona pozwala na założenie swojego konta oraz udostępnia porady na temat publikacji ogłoszeń.


Makaron z warzywami - najlepsze przepisy na makaron z warzywami - Akademia Smaku\nSzukasz pomysłu na szybki, lekki i zdrowy obiad? Makaron z warzywami to danie, które możesz przygotować na wiele sposobów – różne kompozycje warzyw zapewnią odmienne smaki. Łatwo spakować go także do pracy. Szybki makaron z warzywami przygotujesz także z mrożonek warzywnych. W zależności od tego, jakie warzywa do makaronu wykorzystasz, uzyskasz danie delikatne lub zdecydowane w smaku.\nSos do makaronu z warzywami nie jest pozycją obowiązkową. Grillowana cukinia, papryka oraz ziarna gotowanej lub konserwowej kukurydzy i pomidorki koktajlowe doskonale smakują polane oliwą z oliwek, do smaku doprawione pieprzem i solą oraz startym parmezanem i obficie posypane posiekaną natką pietruszki. Do takiego dania możesz wykorzystać pełnoziarnisty makaron penne lub kokardki. Opcjonalnie wędzonego łososia lub pierś z kurczaka.\nPomysły na makaron z warzywami\nInnym pomysłem na to, jak zrobić makaron z warzywami jest inspiracja carbonarą – delikatna cukinia pokrojona w ćwiartki i zgrillowana oraz uduszony groszek mrożony dodane do podsmażonego bekonu w towarzystwie śmietanki doprawionej pieprzem i posypanej parmezanem. Ta mieszanka doskonale smakuje z nitkami spaghetti. Proste i smaczne danie przygotujesz ze szpinakiem i serem feta czy z brokułami i pomidorkami koktajlowymi, a przepis na makaron z warzywami z łatwością wzbogacisz grillowanym kurczakiem, tworząc pełnowartościowy posiłek.\nMakaron orientalny z warzywami i kurczakiem


Projektor Vivitek D522WT\nGdzie jesteś: » akcesoria multimedialne » projektory multimedialne » vivitek » projektor vivitek d522wt\nDLP / WXGA / 2600ANSI / 3000:1 /\nHDMI / 3D Ready / 1,9kg\nD522WT to nowy, krótkoogniskowy projektor serii D5 o rozdzielczości WXGA.\nRozdzielczość WXGA (1.280x800), kontrast: 3.000:1\nObiektyw krótkoogniskowy o zmiennej ogniskowej (obraz 80’’ z odległości 1.46 – 1.60 m)\nZłącze RS232 – zdalne zarządzanie pracą projektora\nZużycie energii w trybie „stand by” poniżej 1 W\nVivitek D522WT, jak wszystkie modele z nowej serii, ma zaimplementowaną technologię DLP 3D Ready firmy Texas Instruments umożliwiającą wyświetlanie filmów i prezentacji 3D. Do osiągnięcia efektu przestrzennego potrzebny jest projektor, odpowiedni materiał filmowy 3D + aktywne okulary polaryzacyjne. Przestrzenne projekcje znakomicie uatrakcyjniają wszelkie prezentacje, a zwłaszcza zajęcia lekcyjne.\nNiewielki ciężar – zaledwie 1.9 kg i niewielkie wymiary oraz blokada dostępu do menu (kod pin) ułatwia życie dużo podróżującym osobom. Projektor wyświetla obraz o przekątnej od 46 do 188 cali (99 – 405 cm w podstawie).\nD522WT jest projektorem praktycznie bezobsługowym. Wyeliminowano w nim filtry powietrza (co obniża koszty serwisowania), a żywotność lampy wydłużono do 4.000 godzin (Eco-Mode).\nProjektory Vivitek zaprojektowano ze szczególną dbałością o środowisko. Przejawia się to m.in. w następujących rozwiązaniach:\n31 db (tryb normalny) / 28 db (ECO)\n230 W (tryb normalny) / 205 W (ECO) / <1 W (Stand-by)\nF = 2.55 - 2.72 / f = 24.34 - 25.95 mm\nZoom/Focus: 1.1x / ręczny\nWspółczynnik odległości: 0.8 - 0.88 : 1\nOdległość od ekranu (metry): 0.8 – 3\nOdległość od ekranu dla obrazu 80'' (metry): 1.46 - 1.60\nSzerokość obrazu (metry): 0.99 - 4.05\nPrzekątna: 46” - 188''\nAudio: 1 x mini jack 3.5mm, 2 x RCA (L/R)\nMono / 2W\n76 x 261 x 198\nKabel zasilający, kabel D-Sub15, pilot, baterie do pilota, torba, instrukcja obsługi, osłona obiektywu, karta gwarancyjna\n3 lata / 1 rok (max. 1000h)\nWXGA+, WXGA, UXGA, SXGA+, SXGA, XGA, SVGA, VGA, STANDARDY VESA\nMenu ekranowe w j. polskim, korekcja Keystone (w pionie +/-30°), szybkie włączanie i wyłączanie, 3D Ready, BrilliantColor ™, funkcja auto-start, bezfiltrowy układ chłodzenia, możliwość pracy 24/7, timer prezentacji, 6 trybów wyświetlania obrazu\nTemat: Zapytanie o produkt Projektor Projektor Vivitek D522WT


Justyna | Listopad 17, 2015 | Długi | Brak komentarzy\nNiektóre państwa są tak zadłużone, że już dawno powinny zniknąć z mapy świata przejęte przez wierzycieli. Od roku 2000 kiedy to zaczęły wychodzić na jaw „bańki spekulacyjne”, wiele firm i banków, w tym banki narodowe poniosło duże straty finansowe, a to między innymi doprowadziło do dziur budżetowych i deficytów. Ma to też swoje odbicie w długach publicznych.\nO tym, że Grecja, Włochy, Japonia czy Hiszpania jako państwa mają bardzo duże długi wobec innych krajów, organizacji i UE, wiedzą wszyscy, ale wbrew pozorom to nie obywatele tych krajów mają najwyższe długi prywatnie.\nDo najbardziej zadłużonych społeczeństw świata można zaliczyć (wg. długu prywatnego jako odsetku produktu krajowego brutto w 2012 r.):\n– Irlandczyków 392,7 %\n– Portugalczyków 326,3 %\n– Hiszpanów 273 %\n– Szwedów 270,7 %\n– Duńczyków 258,9 %\n– Holendrów 253,9 %\nSkąd się wzięły ich długi?\nDo wysokiego zadłużenia większości osób doprowadziło udzielenie im kredytów hipotecznych w wysokości, w jakiej te osoby nie miały zdolności kredytowej. Zawyżano kwoty udzielanych kredytów przez co nawet osoby zarabiające najniższe pensje mogły sobie pozwolić na zakup domu marzeń. W efekcie końcowym, kiedy zaczął się globalny kryzys osób tych nie było już stać na spłacanie kredytów i ich długi zaczęły rosnąć o odsetki za nieterminową spłatę. A osoby płacące w terminie również mają obecnie więcej do spłaty niż w dniu zawarcia umowy.\nKolejna przyczyna to życie ponad stan. Ten problem dotyka zwykle młodych osób, które chcą dorównać znajomym, żyć na poziomie jak koledzy z zagranicy czy po prostu chcą się pokazać. I w tym celu zaciągają kredyty na drogie ubrania, luksusowe zegarki i elektronikę. Gdy w końcu zaczynają spłacać znowu znajdzie się coś, co „muszą kupić” i w ten sposób kręcą się w pętli długów.