Podłoże molekularne dziedzicznej neuropatii wzrokowej Lebera - PDF\nDownload "Podłoże molekularne dziedzicznej neuropatii wzrokowej Lebera"\n1 Uniwersytet Warszawski Wydział Biologii Agata Kodroń Nr albumu: Podłoże molekularne dziedzicznej neuropatii wzrokowej Lebera Rozprawa doktorska w zakresie nauk biologicznych dyscyplinie biologii Praca wykonana pod kierunkiem Prof. dr hab. Ewy Bartnik Instytut Genetyki i Biotechnologii, Wydział Biologii Uniwersytet Warszawski Warszawa, kwiecień 2015\n2 Oświadczenie kierującego pracą Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że spełnia ona warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie stopnia doktora nauk biologicznych w zakresie biologii. Data Podpis kierującego pracą Oświadczenie autora pracy Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza rozprawa doktorska została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami. Oświadczam również, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem stopnia doktora w innej jednostce. Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną. Data Podpis autora pracy\n3 Słowa kluczowe Leber s Hereditary Optic Neuropathy, LHON, Dziedziczna neuropatia wzrokowa Lebera, mitochondria, mtdna, apoptoza, autofagia Tytuł pracy w języku angielskim The molecular basis of Leber s hereditary optic neuropathy\n4 Podczas wykonywania niniejszej pracy zostały wykorzystane środki finansowe przyznane przez Narodowe Centrum Nauki (grant PRELUDIUM 2011/03/N/NZ3/00655). Dziękuję wymienionej instytucji.\n5 Podziękowania Serdecznie dziękuję Pani profesor dr hab. Ewie Bartnik za umożliwienie mi wykonania pracy w jej grupie badawczej. Dziękuję za wieloletnią opiekę, cenne rady, przekazaną wiedzę, a także za umożliwienie mi realizacji własnych pomysłów, pomoc w trakcie powstawania tej pracy i ogromne wsparcie w dążeniu do rozwoju naukowego. Doktor hab. Katarzynie Tońskiej dziękuję za wsparcie naukowe i wartościowe rady, a także za stworzenie wspaniałej atmosfery do pracy naukowej. Profesorowi dr hab. Krzysztofowi Zabłockiemu dziękuję za możliwość wykonania eksperymentów w jego laboratorium, cenne rady, rozmowy i pomysły. Dziękuję dr Dorocie Dymkowskiej oraz doktorantkom Pracowni Metabolizmu Komórki Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego za opiekę i życzliwość podczas wykonywania eksperymentów. Wszystkim studentom, doktorantom i pracownikom Instytut Genetyki i Biotechnologii dziękuję za miłą atmosferę pracy i życzliwość. Koleżankom i kolegom z pokoju 139 i 133 i 136 dziękuję za wspólnie spędzony czas na rozmowach nie tylko naukowych oraz za możliwość korzystania z ich wiedzy i doświadczenia. Studentkom, którymi miałam przyjemnośc się opiekować: Klaudii Karwowskiej, Agacie Kulickiej, Dianie Senator, Magdzie Ghanim, Katarzynie Jóźwiak i Zuzannie Staszczak dziękuję za wspaniałą współpracę, pomoc w wykonywaniu niektórych eksperymentów i mile spędzony czas. Szczególnie dziękuję dr Aleksandrze Sołydze-Żurek, dr Aleksandrze Maruszak i dr Michalinie Kosiorek za cenne porady i wsparcie duchowe w trakcie pisania tej pracy oraz przyjaźń, dzięki której szybciej udało mi się zaaklimatyzować do życia w Warszawie. Pracę dedykuję moim rodzicom, którzy zawsze wspierali mnie w dążeniu do pogłębiania wiedzy. Nie ma słów, które pozwoliłyby mi wyrazić jak bardzo jestem im wdzięczna.\n6 Spis treści Streszczenie Summary Stosowane skróty Publikacje WSTĘP Mitochondria Mitochondrialny łańcuch oddechowy Kompleks I mitochondrialnego łańcucha oddechowego Zaburzenia mitochondrialne w patogenezie chorób człowieka Choroby mitochondrialne Zaburzenia mitochondrialne w tkance nerwowej Dziedziczna neuropatia nerwu wzrokowego Lebera Tło historyczne Podłoże genetyczne choroby Mutacje mitochondrialnego DNA Mutacje podstawowe odpowiedzialne za ekspresję fenotypową LHON Mutacje rzadkie i kandydujące do LHON Mutacje podwójne u pacjentów z LHON Obraz kliniczny LHON Rokowania dotyczące możliwości ustąpienia objawów zaniku wzroku w LHON Zespół LHON plus Epidemiologia LHON Czynniki przyczyniające się do ekspresji choroby Czynniki anatomiczne Czynniki hormonalne\n7 Czynniki genetyczne Czynniki środowiskowe Metody leczenia LHON Zanik nerwu wzrokowego w LHON i innych chorobach mitochondrialnych Hipotezy dotyczące mechanizmu śmierci komórek zwojowych siatkówki Zaburzenia kompleksu I łańcucha oddechowego w komórkach z mutacjami LHON Stres oksydacyjny Apoptoza Apoptoza zależna od kaspaz Apoptoza zależna od PARP-1/AIF Apoptoza w LHON Autofagia Autofagia w LHON Modele komórkowe chorób mitochondrialnych CELE PRACY MATERIAŁY I METODY MATERIAŁY Pacjenci i ich charakterystyka Charakterystyka grupy kontrolnej Stosowane linie komórkowe Warunki hodowli METODY Wyprowadzanie linii komórkowych Izolacja całkowitego DNA Procedury detekcji mutacji LHON Sekwencjonowanie Detekcja mutacji u członków rodzin probandów\n8 3.2.6 Ocena poziomu heteroplazmii zidentyfikowanych mutacji Analizy genetyczne transmitochondrialnych hybryd cytoplazmatycznych (cybryd) Analiza haplogrup mitochondrialnych pacjentów z LHON Analizy hodowli komórkowych Hodowla komórek Analiza apoptozy Analiza autofagii Analiza produkcji wolnych rodników tlenowych Analiza obecności transkryptów genów mitochondrialnych z mutacjami LHON Analiza oddychania komórkowego Obliczenia statystyczne WYNIKI Poszukiwanie rzadkich mutacji mtdna prowadzących do zaniku nerwu wzrokowego Wyprowadzenie linii komórkowych od pacjentów z m.11778g>a i m.3460g>a oraz od osób bez mutacji mitochondrialnych: linie limfoblastów, fibroblastów i hybryd transmitochondrialnych (cybryd) Analiza zmienności poziomu heteroplazmii m.11778g>a oraz m.3460g>a we krwi w czasie Analiza poziomów transkryptów z genów mitochondrialnych ND1 i ND4 w liniach komórkowych z mutacjami LHON Analiza produkcji wolnych rodników tlenowych Analiza oddychania komórkowego Analiza apoptozy w różnych liniach komórkowych Badanie wpływu mutacji LHON na przebieg procesu autofagii DYSKUSJA Ocena zastosowanych linii komórkowych do analizy wpływu mutacji mitochondrialnych na metabolizm komórkowy Rzadkie mutacje mitochondrialne odpowiedzialne za wystąpienie LHON\n9 5.3 Analiza poziomu heteroplazmii mutacji mitochondrialnych w różnych typach komórek pacjentów z zanikiem nerwu wzrokowego Stres oksydacyjny w komórkach z mutacjami LHON Analiza wpływu zmiennego poziomu mutacji mitochondrialnych i specyficzności komórkowej na zdolność rotenonu do hamowania oksydoreduktazy NADH-Q Mechanizmy kompensacyjne produkcji ATP w różnych komórkach z mutacjami LHON Analiza wpływu poziomu heteroplazmii mutacji wywołujących LHON na metabolizm różnych komórek Korelacje genotyp-czynniki środowiska-fenotyp w LHON Analiza udziału aktywacji kaspaz i PARP-1 w pośredniczeniu w procesie apoptozy w komórkach z mutacjami LHON Analiza wpływu mutacji LHON na indukcję i prawidłowy przebieg procesu autofagii 177 PODSUMOWANIE LITERATURA Suplement Suplement Suplement Suplement\n10 Streszczenie Mitochondria to organelle komórkowe odpowiedzialne za produkcję energii podczas oddychania komórkowego. Zawierają one własny, kolisty DNA długości około 16569pz. Choroby mitochondrialne są zróżnicowaną grupą wieloukładowych zaburzeń wynikających z dysfunkcyjnej fosforylacji oksydacyjnej spowodowanej mutacjami w jądrowym lub mitochondrialnym DNA (mtdna). Dziedziczna neuropatia nerwu wzrokowego Lebera (LHON) jest najczęstszą chorobą mitochondrialną. Charakteryzuje się nagłą, bezbolesną utratą wzroku związaną z zaburzeniami nerwu wzrokowego. Mężczyźni chorują dużo częściej od kobiet (około 50% mężczyzn z mutacją i około 10% kobiet). Choroba w 96% przypadków jest spowodowana przez jedną z trzech mutacji w genomie mitochondrialnym: m.11778g>a, m.3460g>a lub m.14484t>c. Współwystępowanie dwóch mutacji patogennych odpowiedzialnych za LHON jest bardzo rzadkie, jednakże w 2008 roku w Instytucie Genetyki i Biotechnologii, w DNA wyizolowanym od kobiety i sześciorga jej dzieci zidentyfikowano kombinację dwóch mutacji m.11778g>a i m.3460g>a. Przyczyna specyficznej neurodegeneracji tylko nerwu wzrokowego nie jest jasna. Istnieją hipotezy, że mutacje LHON powodują zaburzenia bioenergetyczne w komórkach pacjentów z LHON albo, że mitochondria pacjentów z LHON produkują więcej reaktywnych form tlenu (ROS). Jedną z najczęstszych hipotez jest taka, że mutacje w mtdna zwiększają poziom apoptozy w tkance nerwu wzrokowego, jednak inne rodzaje śmierci komórkowej także mogą być zaangażowane, na przykład autofagia. Głównym celem niniejszej pracy była charakterystyka patogenności mutacji LHON w liniach komórkowych wyprowadzonych od pacjentów i kontroli. Innym celem było poszukiwanie nowych mutacji odpowiedzialnych za tę chorobę. Eksperymenty przeprowadzone w ramach niniejszej pracy doktorskiej pozwoliły na wykazanie, że mutacje LHON mogą modulować metabolizm innych komórek niż komórki nerwu wzrokowego, a istotnym parametrem wpływającym na intensywność różnych zmian metabolicznych w analizowanych komórkach (apoptoza, autofagia, produkcja ROS, aktywacja systemów kompensujących ATP, zdolność do wiązania rotenonu) jest rodzaj i poziom heteroplazmii mutacji. Podczas badań zidentyfikowano także dwie rzadkie mutacje m.3635g>a i m.13042g>a u polskich pacjentów z objawami LHON. 10\n11 Summary Mitochondria are cellular organelles responsible for energy production during cellular respiration. They contain their own circular DNA of about 16569bp. Mitochondrial diseases are a heterogeneous group of multi-system disorders resulting from impaired oxidative phosphorylation, which may result from mutations either in nuclear genes or in mitochondrial DNA (mtdna). Leber s Hereditary Optic Neuropathy (LHON) is the most common mitochondrial disease. LHON is characterized by sudden, painless loss of vision associated with abnormalities of the optic nerve. Men are affected more often than women (about 50% of men with the mutation, and approximately 10% of women). The disease in 96% of cases is caused by one of three mutations in the mitochondrial genome: m.11778g>a, m.3460g>a or m.14484t>c. The co-occurrence of two pathogenic mutations responsible for LHON is extremely rare, however, in 2008 in the Institute of Genetics and Biotechnology, in the DNA collected from a woman and her six children, a combination of mutation m.11778g>a and m.3460g>a was found. The reasons for the specificity of neurodegeneration have not been clear. There are hypotheses that LHON mutations cause bioenergetic defects in cells of LHON patients or that LHON mitochondria produce more reactive oxygen species (ROS). One of the most common hypotheses is that mtdna mutations increase the level of apoptosis in this tissue, however, other types of cell death could be also involved, for example autophagy. The main objective of the project was the characterization of pathogenicity of LHON mutations in cell lines derived patients and controls. An other goal was to find new mutations responsible for this disease. The experiments performed in the framework of this Ph.D. dissertation have shown that LHON mutations can modulate the metabolism of the cells other than the cells of the optic nerve, and an important parameter influencing the intensity of the various metabolic changes in the analyzed cells (apoptosis, autophagy, ROS production, activation of ATP compensation systems, the ability to bind rotenone) is the type and the heteroplasmy level of the mutations. During the study, two rare mutations m.3635g>a and m.13042g>a in Polish patients with LHON symptoms, were also identified. 11\n12 STOSOWANE SKRÓTY ADOA - zanik nerwu wzrokowego dziedziczony autosomalnie dominująco, zanik nerwów wzrokowych typu Kjera (ang. autosomal dominant optic atrophy) AIF - czynnik indukujący apoptozę (ang. apoptosis inducing factor) ALS - stwardnienie zanikowe boczne (ang. amyotrophic lateral sclerosis) APAF-1 - białko APAF-1 (ang. apoptotic protease-activating factor 1) Atg geny powiązane z autofagią (ang. autophagy related genes) ATP - adenozyno-5'-trifosforan (ang. adenosine triphosphate) BSA - surowicza albumina wołowa (ang. bovine serum albumin) CAPS - kwas 3-(cykloheksyloamino)-1-propanosulfonowy cccp - karbonylocyjanek 3-chlorofenylohydrazonu (ang. carbonyl cyanide 3- chlorophenylhydrazone) CMA - autofagia z udziałem białek opiekuńczych (ang. chaperone-mediated autophagy) CODIS - system markerów STR (ang. Combined DNA Index System) DAPI - dwuchlorowodorek 4,6-diamidyno-2-fenyloindolu (ang. 4',6-diamidino-2- phenylindole, dihydrochloride) datp - trifosforan deoksyadenozyny DEPC - pirowęglan dietylu (ang. diethyl pyrocarbonate) D-loop - pętla D (ang. displacement loop) DMSO - dimetylosulfotlenek (ang. dimethyl sulfoxide) DNA - kwas deoksyrybonukleinowy EtBr - bromek etydyny 6-FAM - 6-karboksyfluoresceina 12\n13 FasL - receptorowe białko powierzchniowe (ang. Fas ligand) FBS - płodowa surowica bydlęca (ang. foetal bovine serum) FITC - izotiocyjanian fluoresceiny (ang. fluorescein isothiocyanate) FMN - mononukleotyd flawinowy HEX - heksachloro-6-karboksyfluoresceina HRP - peroksydaza chrzanowa (ang. horseradish peroxidase) ipsc - indukowane komórki pluripotencjalne (ang. induced pluripotent stem cells) IVF - zapłodnienie pozaustrojowe (ang. in vitro fertilisation) kda Daltonów LHON - Dziedziczna neuropatia nerwu wzrokowego Lebera (ang. Leber's hereditary optic neuropathy) MAP1-LC3 (LC3) - lekki łańcuch 3 białek związanych z mikrotubulami 1A/1B (ang. microtubule-associated protein light 1 chain 3) MELAS - miopatia mitochondrialna, encefalopatia, kwasica mleczanowa, występowanie incydentów podobnych do udarów (ang. mitochondrial encephalomyopathy, lactic acidosis, and stroke-like episodes) MERRF - padaczka miokloniczna z czerwonymi poszarpanymi włóknami (ang. myoclonic epilepsy with ragged red fibers) EBV - wirus Epsteina-Barr (ang. Epstein-Barr virus) mtdna - mitochondrialny DNA mtor - ssaczy cel rapamycyny (ang. mammalian target of rapamycin) mtorc1 - kompleks 1 kinazy mtor (ang. mammalian Target of Rapamycin Complex 1) NAD + - forma utleniona dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego NADH - forma zredukowana dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego 13\n14 NARP - neurogenna miopatia z ataksją i zwyrodnieniem barwnikowym siatkówki (ang. neurogenic myopathy, ataxia, retinitis pigmentosa) ND1, ND2, ND3, ND4, ND4L, ND5, ND6 - geny kodujące podjednostki dehydrogenazy dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego (ang. NADH dehydrogenase subunits) NT2 - komórki neuronalne linii Ntera2/D1 OMIM - baza danych o wszystkich opisanych chorobach uwarunkowanych genetycznie występujących u człowieka (ang. Online Mendelian Inheritance in Man) OXPHOS - fosforylacja oksydacyjna (ang. oxidative phosphorylation) PARP- 1 - polimeraza poli(adp-rybozy)-1 PBS - zbuforowany roztwór soli fizjologicznej (ang. phosphate-buffered saline) PCR - łańcuchowa reakcja polimerazy (ang. polymerase chain reaction) PE- fosfatydyloetanoloamina (ang. phosphatidylethanolamine) PEG - glikol polietylenowy pz - para zasad RFLP - polimorfizm długości fragmentów restrykcyjnych (ang. Restriction Fragment Length Polymorphism) RGC - komórki zwojowe siatkówki (ang. retinal ganglion cells) RNA - kwas rybonukleinowy ROS - reaktywne formy tlenu (ang. reactive oxygen species) rpm - obroty na minutę (ang. revolutions per minute) RT - temperatura pokojowa (ang. room temperature) SDS-PAGE - elektroforeza w żelu poliakryloamidowym z dodatkiem siarczanu dodecylu sodu (ang. sodium dodecyl sulfate polyacrylamide gel electrophoresis) SDS - siarczan dodecylu sodu (ang. sodium dodecyl sulfate) 14\n15 SOD2 - dysmutaza ponadtlenkowa 2 (ang. superoxide dismutase 2) STR - krótkie powtórzenia tandemowe (ang. short tandem repeats) TK - kinaza tymidynowa TNFα - czynnik martwicy guza (ang. tumor necrosis factor alpha) TRAIL - ligand czynnika martwicy guza indukujący apoptozę (ang. tumor necrosis factor related - apoptosis inducing - ligand) UV- światło ultrafioletowe v/v - procentowe stężenie objętościowe (ang. volume/volume) w/v - procentowe stężenie wagowo/objętościowe (ang. weight/volume) 15\n16 PUBLIKACJE Część wyników przedstawionych w rozprawie doktorskiej opublikowano w pracach: 1. Tońska K., Kodroń A., Bartnik E. Genotype - phenotype correlations in Leber hereditary optic neuropathy. Biochimica et Biophysica Acta 1797 (6-7): , Sławek J., Kierdaszuk B., Tońska K., Kodroń A., Schinwelski M., Sitek E.J., Bartnik E., Kamińska A., Kwieciński H. Mitochondrial encephalopathy in a patient with a 13042G>A de novo mutation. The Journal of Clinical Pathology 65 (12): , Kodroń A., Krawczyński M.R., Tońska K. Bartnik E. m.3635g>a mutation as a cause of Leber hereditary optic neuropathy. The Journal of Clinical Pathology 67 (7): , Schinwelski M., Kierdaszuk B., Dulski J., Tońska K., Kodroń A., Sitek E.J., Bartnik E., Kamińska A., Kwieciński H., Sławek J. Changing phenotypic expression in a patient with a mitochondrial encephalopathy due to 13042G>A de novo mutation a 5 year follow up. Metabolic Brain Disease 12:1-3,\n17 Wstęp 1. WSTĘP 1.1 Mitochondria Mitochondria są półautonomicznymi, otoczonymi podwójną błoną białkowo-lipidową organellami komórkowymi, które tworzą pewnego rodzaju rozgałęzioną sieć przypominającą retikulum endoplazmatyczne (Chinnery i Schon, 2003; Schapira, 2006; Bernard i wsp. 2006) Mitochondria posiadają własny genom mitochondrialny DNA (mtdna) (Schon i Manfredi, 2003), dziedziczą się niemendlowsko, odmatczynie, a podczas podziałów komórkowych ulegają losowej segregacji do komórek potomnych (Schapira, 2007). Liczba mitochondriów w danej komórce zależy od jej zapotrzebowań energetycznych - komórki o dużym zapotrzebowaniu na energię, takie jak komórki nerwowe, mięśniowe czy sercowe mają większą liczbę mitochondriów (Schapira, 2006; de Souza-Pinto i wsp., 2008). Główną funkcją mitochondriów jest produkcja energii w postaci ATP w procesie fosforylacji oksydacyjnej odbywającej się na kompleksach białkowych zlokalizowanych na wewnętrznej błonie mitochondrialnej tworzących tzw. łańcuch oddechowy (Reichert i Neupert, 2004). Do innych istotnych funkcji mitochondriów można zaliczyć między innymi udział w cyklu Krebsa (Bernard i wsp., 2006), procesie apoptozy (Chinnery i Schon, 2003) i produkcji reaktywnych form tlenu (ROS) (Wallace, 2013) Mitochondrialny DNA Każde mitochondrium zawiera wiele kopii mtdna o długości około 16569pz, a ich liczba jest zmienna i specyficzna komórkowo (Schapira, 2006). Pełną sekwencję mitochondrialnego DNA ustalono w 1981 r., a następnie zmodyfikowano i udostępniono jako sekwencję porównawczą do badań genetycznych ludzkiego mtdna (ang. revised Cambridge Reference Sequence rcrs, dostępna w bazie danych MITOMAP) (Bandelt i wsp., 2013). Ludzki mtdna ma strukturę dwuniciowej, kolistej cząsteczki. Nici mtdna podzielono na nić ciężką, bogatą w guaniny i adeniny (ang. heavy strand, H) i lekką (ang. light strand, L), bogatą w cytozyny i tyminy (Cheng i Zhang, 2008). Genom mitochondrialny koduje 22 trna, 2 rrna i 13 białek z przynajmniej 90 kodujących podjednostki mitochondrialnego łańcucha oddechowego (Smits i wsp., 2010). Miejsca inicjacji transkrypcji oraz miejsce inicjacji replikacji mtdna znajdują się w jedynym niekodującym białek fragmencie mtdna, o długości około 1124pz określanym pętlą D 17\n18 Wstęp (ang. D-loop) (Sharma i wsp., 2005). Cząsteczkę ludzkiego mtdna przedstawiono na rysunku 1. Rysunek 1. Ludzki mitochondrialny DNA. Oznaczenia: promotor transkrypcji nici ciężkiej (NCP), promotor transkrypcji nici lekkiej (NLP), miejsce inicjacji replikacji nici ciężkiej (O H), miejsce inicjacji replikacji nici lekkiej (O L), pętla D (D-loop). Opis cząsteczki mtdna w tekście. (Nadege i wsp., 2009; zmodyfikowano). Budowa mtdna jest bardzo zwarta, nie zawiera intronów, a 6-10 cząsteczek mtdna jest zorganizowanych w nukleoproteinowe kompleksy tzw. nukleoidy. Genom jądrowy koduje wszystkie białka niezbędne do przeprowadzenia mitochondrialnej replikacji, transkrypcji, translacji oraz naprawy mitochondrialnego genomu (Spelbrink, 2010; Tuppen i wsp., 2010; He i wsp., 2012). mtdna jest cząsteczką bardzo polimorficzną. Ze względu na odmatczyne dziedziczenie mitochondriów mtdna przekazywany jest jedynie w linii żeńskiej. Tempo mutacji w mtdna jest razy większe niż w jądrowym DNA (Smits i wsp., 2010). Wynika to z faktu, że mtdna jest narażony na ciągłe, szkodliwe działanie ROS produkowanych podczas OXPHOS, jak również braku ochronnego wpływu białek histonowych i braku efektywnych systemów naprawy mtdna, a brak intronów 18\n19 Wstęp skutkuje występowaniem mutacji w genach kodujących białka łańcucha oddechowego albo w rejonach odpowiedzialnych za transkrypcję i translację (Jarrett i wsp., 2008). W mitochondriach występuje wiele kopii cząsteczek mtdna. Jeśli wszystkie te cząsteczki mają identyczną sekwencję, to taki stan określa się mianem homoplazmii, natomiast, gdy w komórkach współwystępują cząsteczki mtdna o zróżnicowanej sekwencji, wtedy taką sytuację określa się jako heteroplazmię (Tuppen i wsp., 2010) Mitochondrialny łańcuch oddechowy Mitochondrialny łańcuch oddechowy składa się z pięciu kompleksów białkowych zlokalizowanych na wewnętrznej błonie mitochondrialnej. Każdy kompleks składa się z wielu podjednostek białkowych kodowanych w zdecydowanej większości przez genom jądrowy. Kompleks I stanowi oksyreduktaza NADH-koenzym Q (lub inaczej oksydoreduktaza NADH-ubichinon, NADH-Q), kompleks II oksydoreduktaza bursztynian-koenzym Q (dehydrogenaza bursztynianowa), kompleks III to oksydoreduktaza ubichinon:cytochrom c, kompleks IV to oksydaza cytochromu c, natomiast kompleks V to syntaza ATP (Schapira, 2006). Na łańcuchu oddechowym odbywa się skoordynowany transport elektronów połączony z wypompowywaniem protonów wodorowych (H + ) z macierzy mitochondrialnej do przestrzeni międzybłonowej poprzez kompleksy I, III i IV, tworząc gradient elektrochemiczny w poprzek błony (Chinnery i Schon, 2003). Protony H + wracają do macierzy mitochondrialnej poprzez kompleks V, a transport ten jest skorelowany z konwersją ADP do ATP. Końcowym akceptorem elektronów i wodorów jest tlen, w wyniku czego powstaje woda (Yu-Wai-Man i wsp., 2011). Ten skoordynowany proces transportu elektronów i protonów to fosforylacja oksydacyjna (OXPHOS) (Hüttemann i wsp., 2007), która odpowiada za produkcję 90% ATP w komórce (Barbour i Turner, 2014). Schemat fosforylacji oksydacyjnej na mitochondrialnym łańcuchu oddechowym przedstawiono na rysunku 2. 19\n20 Wstęp Rysunek 2. Fosforylacja oksydacyjna na mitochondrialnym łańcuchu oddechowym. Drogę przechodzenia elektronów na kolejnych przenośnikach zaznaczono czerwoną, przerywaną linią, a wypompowywane protony wodorowe zaznaczono szarymi strzałkami (Yu-Wai-Man i wsp., 2011; zmodyfikowano) Kompleks I mitochondrialnego łańcucha oddechowego Kompleks oksydoreduktaza NADH-ubichinon (NADH-Q, kompleks I) o masie ~ 1MDa jest największym i najbardziej złożonym białkowym kompleksem współtworzącym mitochondrialny łańcuch oddechowy (Lazarou i wsp., 2007). Kompleks I o kształcie litery L jest odpowiedzialny za transport elektronów z dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego (NADH) poprzez mononukleotyd flawinowy (FMN) i centra żelazowo-siarkowe na ubichinon, skąd dalej są przekazywane na kolejne przenośniki elektronów (rysunek 2). Składa się on z 45 polipeptydów kodowanych zarówno przez genom jądrowy jak i mitochondrialny. mtdna koduje siedem podjednostek kompleksu I (ND1, ND2, ND3, ND4, ND4L, ND5 i ND6 - rysunek 1), a geny je kodujące obejmują 38% całej sekwencji mtdna (Mitchell i wsp., 2006; Lazarou i wsp., 2007). Najbardziej znanym inhibitorem kompleksu I jest rotenon, który ma własne miejsce wiązania zlokalizowane w sąsiedztwie miejsca wiązania ubichinonu. Rotenon hamuje transport elektronów między kompleksem I i ubichinonem (Pätsi i wsp., 2012; Ueno i wsp., 1994). Skutkuje to transportem elektronów nie na ubichinon, ale bezpośrednio na tlen z wytworzeniem rodnika ponadtlenkowego, co powoduje zwiększoną produkcję ROS (Lambert i Brand, 2004) oraz spadek produkcji ATP (Li i wsp., 2003). Najwięcej elektronów zostaje przekazanych na łańcuch oddechowy właśnie przez 20\n21 Wstęp kompleks I (Lazarou i wsp., 2007; Yu-Wai-Man i wsp., 2011), dlatego nieprawidłowości w jego pracy mogą skutkować poważnymi zaburzeniami produkcji ATP w komórkach. Zaburzenia kompleksu I są najczęstszym defektem funkcji łańcucha oddechowego, a mutacje w genach kodujących podjednostki tego kompleksu są znajdowane w różnych chorobach mitochondrialnych (Mitchell i wsp., 2006). 1.2 Zaburzenia mitochondrialne w patogenezie chorób człowieka Z racji zaangażowania mitochondriów w szereg ważnych procesów metabolicznych w komórkach, dysfunkcje ich działania opisywano w przypadku wielu chorób człowieka. Zaburzenia funkcji mitochondriów wiąże się z nowotworzeniem (Hedskog i wsp. 2012), neurodegeneracją (Schon i Manfredi, 2003), starzeniem (Jacobs, 2003) oraz występowaniem chorób mitochondrialnych (Schapira, 2006). Dysfunkcje metaboliczne mitochondriów mogą być spowodowane mutacjami w genomie mitochondrialnym lub jądrowym, jak również mogą wynikać z rearanżacji genomu mitochondrialnego i zaburzeń liczby kopii mtdna. Mogą być również konsekwencją zaburzonej interakcji między dwoma genomami, a także zaburzonej homeostazy między biogenezą a degradacją mitochondriów (Cannino i wsp., 2007; Horan i wsp., 2013) Choroby mitochondrialne Choroby mitochondrialne są heterogenną grupą zaburzeń wynikających z dysfunkcji łańcucha oddechowego. Choroby mitochondrialne spowodowane mutacjami w jądrowym DNA mogą dziedziczyć się w sposób autosomalny recesywny bądź dominujący (Chinnery, 2014), natomiast te wywołane mutacjami w mtdna dziedziczą się odmatczynie. Najnowsze szacunki zakładają, że choroby mitochondrialne dotyczą ~1:8500 osób dorosłych (Chinnery, 2014), a częstości te mogą być zaniżone, ze względu na dużą liczbę bezobjawowych nosicieli niektórych z tych chorób. Dotychczas zdiagnozowano dużą grupę różnych zespołów chorobowych zaklasyfikowanych jako choroby mitochondrialne (Reichert i Neupert, 2004). Choroby mitochondrialne mogą wystąpić we wczesnym dzieciństwie, ale również mogą ujawnić się dopiero u dorosłych. Zazwyczaj mutacje w genach kodujących białka mitochondrialne mają działanie plejotropowe, powodując objawy fenotypowe ze strony wielu tkanek jednocześnie (Chinnery i Schon, 2003), a ponadto różne mutacje mogą wywołać 21\n22 Wstęp podobny efekt fenotypowy. Objawy tych chorób przejawiają się w tych tkankach, które mają największe zapotrzebowania energetyczne, takich jak nerwy, mięśnie, tkanka mózgowa czy sercowa (Chinnery, 2014). Ekspresja fenotypowa tej grupy chorób może znacznie różnić się między chorymi w obrębie jednej rodziny. Jest to spowodowane tym, że różne osoby w rodzinie mogą mieć inny poziom heteroplazmii danej mutacji w różnych tkankach ciała, co jest wynikiem mechanizmu wąskiego gardła w oocytach kobiet przekazujących chorobę, a także losowej segregacji mitochondriów do komórek potomnych oraz zmiennym tkankowo progiem patogenności danej mutacji (ang. threshold), czyli poziomem mutacji, którego przekroczenie powoduje wystąpienie objawów fenotypowych (Chinnery i Schon, 2003) Zaburzenia mitochondrialne w tkance nerwowej Neurony są komórkami bardzo aktywnymi metabolicznie o wysokim zapotrzebowaniu na ATP, a produkcja energii w tych komórkach opiera się przede wszystkim na mitochondrialnej fosforylacji oksydacyjnej (Rugarli i Langer, 2012). Z tego powodu dysfunkcje mitochondrialne wewnątrz komórek nerwowych mogłyby doprowadzić do ich kryzysu energetycznego i metabolicznego prowadząc do ich śmierci (Hedskog i wsp., 2012). Neurony nie dzielą się, dlatego są bardzo wrażliwe na akumulację toksycznych składników jak niesfałdowane białka, agregaty białkowe i dysfunkcyjne organella komórkowe, zatem wymagają wysoce sprawnego systemu degradacji komponentów cytoplazmatycznych zarówno w warunkach fizjologicznych jak i patologicznych (Lee, 2012; Nikoletopoulou i wsp., 2015). Analizy zmian metabolicznych komórek w przebiegu różnych chorób układu nerwowego przemawiają za istotnym zaangażowaniem mitochondriów w proces neurodegeneracji. Z powodu wysokiej produkcji ROS w mitochondriach, organella te mają duży wkład w generację stresu oksydacyjnego w komórkach, czego wynikiem mogą być oksydacyjne uszkodzenia DNA, których akumulację obserwowano w DNA komórek pacjentów chorych na takie choroby neurodegeneracyjne jak choroba Alzheimera, Parkinsona, Huntingtona czy ALS (de Souza-Pinto, 2008). W chorobach tych wielokrotnie diagnozowano także różnego rodzaju mutacje punktowe oraz delecje w mtdna (Yang i wsp., 2008). W komórkach mózgu osób cierpiących na te choroby jak i w modelach zwierzęcych tych zaburzeń obserwowano obniżoną aktywność kompleksów łańcucha oddechowego, wzmożoną produkcję ROS (Federico i wsp., 2012), jak również zmianę morfologii 22\n23 Wstęp mitochondriów i zaburzenia ich wstecznego transportu aksonalnego (Magrané i wsp., 2013) oraz zakłócenia degradacji mitochondriów i ich akumulację w neuronach (Burman i wsp., 2012). Zaburzenia w funkcjach, transporcie i degradacji mitochondriów w różnych chorobach neurodegeneracyjnych wskazują, że prawidłowy metabolizm i dystrybucja tych organelli komórkowych są niezbędne do zapewnienia homeostazy neuronalnej. Analizy dysfunkcji mitochondriów w neuronach są szczególnie istotne w kontekście chorób mitochondrialnych, w których występuje szereg złożonych zaburzeń ze strony układu nerwowego, takich jak drgawki, ataksje, encefalopatie, migreny, udary i zanik nerwu wzrokowego Dziedziczna neuropatia nerwu wzrokowego Lebera Tło historyczne LHON (ang. Leber s hereditary optic neuropathy, Dziedziczna neuropatia nerwu wzrokowego Lebera, OMIM#535000) jest formą utraty wzroku w centralnym polu widzenia. Choroba została opisana po raz pierwszy w 1858 r. przez niemieckiego okulistę Albrechta Von Graefe (Chalmers i Schapira, 1999). Jednak dopiero 13 lat później, choroba została formalnie zdefiniowana i zdiagnozowana jako jednostka chorobowa przez innego niemieckiego okulistę Teodora Lebera (Carelli i wsp., 2004). Przez wiele lat nie można było jednak określić przyczyn choroby. Pierwotne hipotezy zakładały, że jest to choroba sprzężona z chromosomem X, potem zasugerowano dziedziczenie cytoplazmatyczne (Imai i Moriwaki, 1936), jednak przełomem w zdefiniowaniu przyczyn choroby okazała się identyfikacja mutacji punktowej m.11778g>a w genomie mitochondrialnym (Wallace i wsp., 1988). Powiązanie mutacji w mtdna z chorobą było podstawą do identyfikacji kolejnych mutacji oraz badań nad zaburzeniami w funkcjonowaniu mitochondriów oraz komórek zawierających mitochondria ze zmutowanym DNA Podłoże genetyczne choroby Mutacje mitochondrialnego DNA Po identyfikacji przez Wallace a i wsp. (1988) pierwszej mutacji w mtdna przyczyniającej się do wystąpienia LHON, następne lata przyniosły odkrycia kolejnych mutacji, odpowiednio w pozycji 3460 w 1991 roku i w pozycji w 1992 roku (Chalmers 23\n24 Wstęp i Schapira, 1999). Dotychczas zidentyfikowano 32 mutacje powiązane z LHON i większość z nich dotyczy genów mitochondrialnych kodujących podjednostki kompleksu I łańcucha oddechowego (MITOMAP). Najczęściej stwierdza się mutacje odpowiedzialne za fenotyp LHON w genach ND1, ND5 i ND6 (MITOMAP). U większości nosicieli LHON mutacje mitochondrialne występują w stanie homoplazmatycznym, tylko około 10% - 15% rodzin posiada mutacje LHON w formie heteroplazmatycznej (Man i wsp., 2002), jednak między pacjentami z mutacjami w formie heteroplazmii i homoplazmii nie obserwuje się różnic w ostrości objawów chorobowych (Huoponen, 2001) Mutacje podstawowe odpowiedzialne za ekspresję fenotypową LHON Mutacje m.11778g>a, m.3460g>a oraz m.14484t>c występują w genach kodujących podjednostki I kompleksu łańcucha oddechowego. Te trzy mutacje odpowiadają za około 96% przypadków LHON. Charakterystykę trzech najczęstszych mutacji odpowiedzialnych za LHON przedstawiono w tabeli 1. Tabela 1. Charakterystyka najczęstszych mutacji odpowiedzialnych za wystąpienie LHON (MITOMAP i OMIM*). mutacja (pozycja w mtdna) gen mtdna zmiana nukleotydowa zmiana aminokwasowa siła konserwacji ewolucyjnej aminokwasu * pacjenci z mutacją w Europie (%) ND4 G>A R340H silnie ~ ND1 G>A A52T umiarkowanie ~ ND6 T>C M64V słabo ~20 Najwięcej pacjentów jest nosicielami m.11778g>a, która odpowiada za około 50% przypadków LHON w Europie i ponad 95% przypadków w Azji. Mutacje m.3460g>a i m.14484t>c odpowiadają odpowiednio za około 30% i około 20% przypadków LHON w Europie (OMIM). Jednak częstości te mogą znacznie różnić się między populacjami z różnych rejonów świata, na przykład m.14484t>c nigdy nie zanotowano w Finlandii, natomiast mutacja ta jest najczęstszą przyczyną LHON u Kanadyjczyków pochodzenia francuskiego, co tłumaczy się efektem założyciela (Huoponen, 2001; Yu-Wai-Man i wsp., 2011). Wszystkie trzy mutacje przyczyniają się do zmiany aminokwasu w kodowanym 24\n25 Wstęp białku, przy czym do zmiany najbardziej konserwowanego ewolucyjnie aminokwasu przyczynia się mutacja m.11778g>a Mutacje rzadkie i kandydujące do LHON W bazie MITOMAP umieszczonych jest 18 tzw. mutacji kandydujących do LHON, które notowano tylko w przypadku pojedynczych pacjentów lub rodzin. Co jakiś czas w literaturze pojawiają się doniesienia o zidentyfikowaniu kolejnych mutacji powiązanych z LHON, jednak aby móc zakwalifikować nowoodkryty wariant jako mutację patogenną musi on spełniać szereg różnych warunków (Wallis i wsp., 2013), do których można zaliczyć: 1. kosegregację wariantu genu z chorobą 2. brak detekcji nowego wariantu u dużej liczby zdrowych osób 3. nowoodkryty wariant skutkuje substytucją wysoce konserwowanego aminokwasu na inny 4. potwierdzenie badaniami in vivo (obecnie trudne do zweryfikowania w przypadku LHON) i in silico negatywnego wpływu wariantu na metabolizm komórek, funkcjonowanie organizmu, fałdowanie białek, transkrypcję, translację itp. Ponadto nowoodkryty wariant może być uznany za patogenny także jeśli u innych członków rodziny chorego probanda zmiana ta nie została zidentyfikowana, a nadal spełnia pozostałe wyżej wymienione warunki patogenności. W takiej sytuacji nowy wariant może wynikać z mutacji powstałej u chorego de novo. Mutacje de novo zdarzają się bardzo rzadko, choć były opisywane przypadki LHON spowodowane mutacjami de novo w pozycji 3460 (Yu-Wai-Man i wsp., 2003) i (Biousse i wsp., 1997) Mutacje podwójne u pacjentów z LHON Występowanie u jednego pacjenta dwóch mutacji mitochondrialnych powodujących chorobę jest niezwykle rzadkie. W literaturze opisano jedynie kilka przypadków rodzin posiadających jednocześnie dwie mutacje charakterystyczne dla LHON. Część ze zidentyfikowanych wcześniej podwójnych mutacji były kombinacjami jednej z trzech podstawowych mutacji LHON z inną mutacją nie powiązaną wcześniej z tą chorobą. U niektórych z tych pacjentów oprócz zaniku wzroku diagnozowano dodatkowe zaburzania neurologiczne bądź kardiologiczne (Wei i wsp., 2007; Mimaki i wsp., 2003). 25\n26 Wstęp Współwystępowanie dwóch mutacji podstawowych odpowiedzialnych za rozwój LHON jest jeszcze rzadziej spotykanym zjawiskiem. W literaturze jest tylko kilka doniesień o zdiagnozowaniu pacjentów posiadających dwie mutacje podstawowe LHON jednocześnie, i w każdym z tych opisanych przypadków mutacja m.11778g>a współwystępowała z m.14484t>c (Brown i wsp., 2001). U niektórych z tych pacjentów zanikowi wzroku towarzyszyły ciężkie encefalopatie (Howell i wsp., 2002). W 2008 roku w Instytucie Genetyki i Biotechnologii Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, u 7 członków polskiej rodziny (sześciorga rodzeństwa i ich matki) została zidentyfikowana kombinacja dwóch podstawowych mutacji LHON m.11778g>a oraz m.3460g>a (Tońska i wsp., 2008). Matka oraz córka mimo obecności mutacji były bezobjawowe, natomiast 5 synów wykazywało objawy postępującego zaniku nerwu wzrokowego. U wyżej wymienionych chorych pacjentów, utarta wzroku była jedynym przejawem fenotypowym choroby. Kombinacja obu mutacji m.11778g>a i m.3460g>a u pacjentów z LHON nigdy wcześniej nie była opisywana w literaturze i wpływ obecności tych dwóch mutacji jednocześnie na metabolizm komórek nie jest znany Obraz kliniczny LHON W LHON dochodzi do nagłej, bezbolesnej utraty wzroku związanej z zaburzeniami nerwu wzrokowego. LHON charakteryzuje duża, wyraźna dysproporcja w zachorowaniu między płciami jak i opóźniona ekspresja choroby. Dotyka ona najczęściej młodych mężczyzn w drugiej i trzeciej dekadzie życia, choć zdarzają się również zachorowania w późniejszym wieku, jednak u 95% pacjentów choroba ujawnia się przed 50 rokiem życia (Chalmers i Schapira, 1999). W LHON obserwuje się niepełną penetrację choroby, która objawia się fenotypowo u około 50% mężczyzn będących nosicielami mutacji i tylko u około 10-15% żeńskich nosicielek (Kirches, 2011). Dane literaturowe wskazują również, że objawowe nosicielki mają większe prawdopodobieństwo posiadania chorych dzieci, w szczególności córek, w porównaniu do bezobjawowych nosicielek (Newman i Biousse, 2004). U chorych na LHON o typowym przebiegu, jedynym objawem jest postępująca utrata wzroku w centralnym polu widzenia (tzw. mroczek centralny ) spowodowana degeneracją komórek zwojowych siatkówki (RGC) i ich aksonów. Początek choroby może sugerować rozmywanie się i zachodzenie mgłą pola widzenia. Podczas badań i diagnostyki okulistycznej LHON obserwuje się różne zaburzenia 26\n27 Wstęp w zależności od fazy choroby. Na początku fazy bezobjawowej w badaniu oftalmoskopowym obserwuje się mikroangiopatię okołoplamkową. Pod koniec fazy bezobjawowej występuje poszerzenie drobnych naczyń krwionośnych (teleangiektazje), wzrasta przekrwienie oraz następuje obrzęk, opuchnięcie tarczy nerwu wzrokowego. Następnym stadium choroby jest faza ostra, w której zaczynają się pojawiać zaniki wzroku. W fazie tej diagnozuje się ostre przekrwienie i postępujący obrzęk tarczy nerwu wzrokowego, obrzęk włókien nerwowych, rozszerzenie tętnic w oku, bladość włókien nerwowych oraz angiopatie, chociaż badanie angiograficzne nie wykazuje przecieków z naczyń krwionośnych siatkówki (Harding i wsp., 1995; Kisza, 2010; Huoponen, 2001). W tej fazie dochodzi do powolnej utraty widzenia w polu centralnym poprzez pojawienie się tzw. mroczka centralnego. U około 20% pacjentów z LHON w fazie ostrej choroby wygląd tarczy nerwu wzrokowego nie odbiega od normy (Man i wsp., 2002), a u niektórych nawet jeśli zdiagnozuje się u objawy fazy ostrej choroby, może nigdy nie rozwinąć się chroniczna postać prowadząca do zaniku wzroku (Newman i Biousse, 2004). W miarę rozwoju choroby mikroangiopatia zanika, natomiast postępuje degeneracja włókien nerwu wzrokowego i rozszerza się mroczek centralny prowadząc do zaniku centralnego pola widzenia (Huoponen, 2001). Przykładowe symulacje zaburzeń widzenia jakich doświadczają pacjenci z LHON przedstawiono na rysunku 3. Rysunek 3. Przykładowe symulacje zaburzeń widzenia jakich doświadczają pacjenci z mutacjami LHON. Na zdjęciu A obraz widziany przez zdrowe osoby, na zdjęciu B ten sam obraz widziany przez osoby, u których wystąpiły symptomy zaniku nerwu wzrokowego spowodowane mutacjami mitochondrialnymi wywołującymi LHON. U pacjentów z LHON występuje zamglenie pola widzenia oraz rozszerza się mroczek centralny (czarny punkt w polu widzenia) (zdjęcia pochodzą ze strony stowarzyszenia chorych na LHON oraz naukowców zajmujących się tą chorobą: W LHON bardzo często dochodzi do utraty widzenia barwnego, natomiast odruch źreniczny zostaje zachowany podobnie jak reakcja na światło, a pacjenci nie odczuwają bólu 27\n28 Wstęp podczas poruszania gałkami ocznymi (Man i wsp., 2002; Kisza, 2010). W badaniach nerwu wzrokowego pacjentów z LHON przeprowadzonych post mortem obserwuje się postępującą degenerację komórek nerwowych, utratę mieliny oraz akumulację w aksonach obrzmiałych mitochondriów. W niektórych przypadkach mitochondria w pełni wypełniają akson komórki nerwowej (Carelli i wsp., 2004). Przykładowy obraz komórek nerwu wzrokowego od osób zdrowych i z LHON przedstawiono na rysunku 4. Rysunek 4. Zdjęcie z mikroskopu elektronowego przedstawiające włókno nerwu wzrokowego. Na zdjęciu A przedstawiono akson normalnej komórki nerwowej od zdrowej osoby z widoczną grubą warstwą mieliny (strzałka). Na rysunku B przedstawiono akson komórki z degenerującego nerwu wzrokowego widoczna jest cienka warstwa mieliny oraz akumulacja mitochondriów w cytoplazmie komórki (oznaczone strzałkami) (Carelli i wsp., 2004; zmodyfikowano) Rokowania dotyczące możliwości ustąpienia objawów zaniku wzroku w LHON Jednoczesna utrata wzroku w obu oczach występuje u około 25% nosicieli mutacji LHON. W większości przypadków zazwyczaj pogorszenie ostrości widzenia następuje sekwencyjnie, najpierw w jednym potem w drugim oku, z przerwą pomiędzy nimi wynoszącą od kilku tygodni do kilku miesięcy i chociaż występują dłuższe okresy utajenia choroby, jednak u 97% pacjentów zanik wzroku w drugim oku rozwija się w ciągu roku od wystąpienia objawów w pierwszym (Huoponen, 2001; Abu-Amero, 2011). Utrata wzroku w LHON jest nieodwracalna, jednak doniesienia literaturowe wskazują, że zdarzają się spontaniczne poprawy jakości widzenia. Poprawa widzenia może nastąpić w ciągu 6 miesięcy do roku od wystąpienia objawów, choć zdarzają się przypadki poprawy widzenia po 10 latach. Poprawa widzenia może przybrać formę rozjaśniania się pola widzenia, albo mogą występować pojedyncze punkty zwiększonej ostrości widzenia w polu centralnym. Ustąpienie objawów 28\n29 Wstęp choroby może dotyczyć zarówno obu oczu jak i tylko jednego, i występuje częściej u pacjentów, którzy zachorowali w młodszym wieku (Newman i Biousse, 2004). Poprawa jakości widzenia po wystąpieniu objawów LHON ściśle zależy od rodzaju mutacji w mtdna i występuje u około 4% nosicieli m.11778g>a i u 22% nosicieli m.3460g>a. Najlepsze prognozy dotyczące możliwości ustąpienia objawów choroby dotyczą m.14484t>c, gdzie spontaniczna poprawa wzroku występowała u około 37% chorych (OMIM). Mechanizm molekularny, odpowiedzialny za ustąpienie objawów LHON, nie został dotychczas zbadany Zespół LHON plus Część mutacji odpowiedzialnych za neuropatię LHON powoduje szerokie spektrum objawów klinicznych, od utraty wzroku aż do złożonego kompleksu zaburzeń neurologicznych. W takich przypadkach mówimy o wystąpieniu zespołu LHON-plus (Achilli i wsp., 2012). Do dodatkowych objawów w zespole LHON-plus należą dystonie, objawy powiązane z zespołem MELAS czy encefalopatie. Zespół LHON + dystonia zdiagnozowano także u dwóch rodzin z mutacją m.11778g>a i u jednej rodziny z mutacją m.3460g>a (Fraser i wsp., 2010) Epidemiologia LHON Obecnie uważa się, że LHON jest najczęstszą chorobą mitochondrialną (Man i wsp., 2002). Częstość LHON w populacjach europejskich jest zbliżona, a określona dla niektórych państw wynosi odpowiednio około 1:30000 dla północno-wschodniej Anglii, 1:40000 w Holandii, a w Danii i Finlandii 1: W Australii 2% zdiagnozowanych zaburzeń widzenia związanych jest z atrofią nerwu wzrokowego wywołanego mutacjami LHON (Newman i Biousse, 2004; Yu-Wai-Man i wsp., 2011). Podane częstości mogą jednak być zaniżone ze względu na dużą liczbę bezobjawowych nosicieli choroby Czynniki przyczyniające się do ekspresji choroby LHON charakteryzuje nietypowy wśród chorób mitochondrialnych przebieg, jak ograniczenie objawów tylko do jednej tkanki, niepełna penetracja, opóźniona ekspresja oraz wyraźna różnica w częstości zachorowania między żeńskimi i męskimi nosicielami mutacji. Ze względu na te cechy postuluje się szereg różnych czynników, które mogą wpływać na ekspresję choroby, takich jak anatomiczne, hormonalne, genetyczne i środowiskowe. 29\n30 Wstęp Czynniki anatomiczne Światło wpadające do oka biegnie przez rogówkę, komorę przednią oka, soczewkę, ciałko szkliste by w końcu dotrzeć do siatkówki wywołując wrażenia wzrokowe, które za pomocą impulsów elektrycznych przekazywane są do ośrodków wzrokowych w mózgu. Siatkówka jest wielowarstwową tkanką, o grubości około 0,5mm złożoną z różnych typów komórek tworzących trzy główne warstwy - warstwę jądrzastą zewnętrzną złożoną z komórek receptorowych (czopków i pręcików), warstwę jądrzastą wewnętrzną złożoną z komórek dwubiegunowych, amakrynowych i horyzontalnych, oraz warstwę komórek zwojowych, których aksony tworzą nerw wzrokowy opuszczający przestrzeń oka kierując się do mózgu (Kolb, 2005). Komórki zwojowe siatkówki są tymi komórkami, które ulegają degeneracji w LHON. Anatomię siatkówki oka wraz z rozmieszczeniem komórek zwojowych względem innych w siatkówce przedstawiono na rysunku 5. Rysunek 5. Uproszczona anatomia siatkówki oka. Przedstawiono zbliżenie fragmentu siatkówki z najważniejszymi komórkami budującymi poszczególne jej warstwy. Aksony komórek zwojowych siatkówki tworzą nerw wzrokowy (http://www.retinareference.com/anatomy/; zmodyfikowano). Nerw wzrokowy, nazywany także drugim nerwem czaszkowym, ma za zadanie transfer impulsów wizualnych z siatkówki do ośrodków wzrokowych w mózgu. Ma on 30\n31 Wstęp długości od 5-6cm i jest zbudowany z około 1-2,2 miliona aksonów komórek zwojowych siatkówki. Aksony komórek zwojowych siatkówki budujące nerw wzrokowy posiadają osłonkę mielinową, ale pojawia się ona dopiero po opuszczeniu przez nerw wzrokowy wnętrza oka poprzez blaszkę sitową twardówki (łac. lamina cribrosa). Wcześniejsza część tego nerwu nie posiada osłonki mielinowej. Niezmielinizowana część wolniej przewodzi sygnał elektryczny i potrzebuje więcej energii do wzbudzenia potencjału elektrycznego niż w przypadku części zmielinizowanej, gdzie impuls nerwowy jest przewodzony szybciej drogą skokową (tzw. przewodzenie skokowe-saltacyjne). To zmienne zapotrzebowanie na energię jest skorelowane z rozłożeniem mitochondriów wzdłuż aksonu niezmielinizowana część ma większe zagęszczenie mitochondriów niż część zmielinizowana (Carelli i wsp., 2004.) Komórki zwojowe siatkówki, których aksony tworzą nerw wzrokowy, wraz z zaznaczeniem mielinizacji i rozłożenia mitochondriów w aksonach przedstawiono na rysunku 6. Rysunek 6. Komórki zwojowe siatkówki, których aksony tworzą nerw wzrokowy. Akson po przejściu przez blaszkę sitową twardówki ulega mielinizacji. Widoczna jest różnica w ilości mitochondriów między częścią zmielinizowaną a pozbawioną osłonki mielinowej (Osborne i del Olmo-Aguado, 2013; zmodyfikowano). Zmienna mielinizacja aksonów komórek zwojowych siatkówki oraz połączona z nią nierównomierna dystrybucja w nich mitochondriów oraz zróżnicowane zapotrzebowanie na 31\n32 Wstęp produkcję energii w różnych częściach komórki nerwowej, sprawia, że w przypadku zaburzeń pracy mitochondriów bądź ich transportu, może dojść do istotnych nieprawidłowości w przewodzeniu impulsów elektrycznych, stabilności aksonów i w końcu ich degeneracji, co ma miejsce w przebiegu LHON. Biogeneza mitochondriów odbywa się w ciele komórki, skąd są transportowane w kierunku aksonów, dlatego każde zaburzenie w ich transporcie może wiązać się z deficytem energetycznym różnych fragmentów nerwu wzrokowego (Kirches, 2011). Ponadto czynnikiem szkodliwym dla funkcjonowania komórek zwojowych siatkówki jest także ich stała ekspozycja na promieniowanie słoneczne o długości fali nm. Bardziej narażone są niezmielinizowane części aksonów niż te, znajdujące się w dalszej części nerwu wzrokowego. Kompleksy tworzące mitochondrialny łańcuch oddechowy, szczególnie oksydaza cytochromu c, mogą absorbować promieniowanie słoneczne w zakresie nm, może to prowadzić do zaburzenia pracy enzymatycznej kompleksów i wzmożonej produkcji wolnych rodników tlenowych oraz przekładać się na zaburzenia energetyczne w komórkach prowadzące do ich śmierci. Hipotezę tą dodatkowo mogą wspierać wyniki eksperymentów na szczurzych komórkach zwojowych siatkówki, gdzie ekspozycja na światło o długości nm zwiększała ilość komórek apoptotycznych w hodowli (Osborne i wsp., 2006) Czynniki hormonalne Zważywszy na dużą dysproporcję płciową między chorymi na LHON nie można pominąć ważnego czynnika, który wpływa na metabolizm całego organizmu, mianowicie wpływu hormonów, a przede wszystkim estrogenu. Analizy komórek z trzema najczęstszymi mutacjami LHON wykazały zmniejszony potencjał błonowy, zwiększoną produkcję reaktywnych form tlenu i podatność na apoptozę w porównaniu do komórek kontrolnych (Giordano i wsp., 2011). Natomiast suplementacja pożywki 17β-estradiolem łagodziła te zaburzenia, a ponadto zwiększała poziom enzymu antyoksydacyjnego dysmutazy ponadtlenkowej 2 (SOD2) oraz aktywowała biogenezę mitochondriów i poprawiała metabolizm energetyczny. Wykazano także, że receptory estrogenowe znajdują się w siatkówce oka, a szczególnie duża ich ekspresja występowała w komórkach zwojowych siatkówki (Giordano i wsp., 2011; Yu-Wai-Man i wsp., 2011). Wyniki te sugerują, że żeńskie hormony płciowe z grupy estrogenów w znacznym stopniu mogłyby wpływać na zmienną penetrację LHON działając protekcyjnie i niwelując negatywny wpływ mutacji mitochondrialnych. 32\n33 Wstęp Czynniki genetyczne Różne warianty mtdna poklasyfikowano na grupy o wspólnym pochodzeniu i zbliżonych sekwencjach, tak zwane haplogrupy. Daną haplogrupę charakteryzuje zestaw polimorfizmów odziedziczonych od wspólnego przodka. Na ludzkim drzewie filogenetycznym można wyróżnić 18 głównych haplogrup mtdna, a najbardziej charakterystycznymi dla Europy są haplogrupy H, U, T, J, K, I, W, V i X. Najczęstsza haplogrupa H występuje u prawie połowy Europejczyków (MITOMAP; Yu-Wai-Man i wsp., 2011). Analizy korelacji między haplogrupami mtdna a występowaniem LHON wykazały, że w populacji europejskiej mutacje m.11778g>a i m.14484t>c są powiązane z haplogrupą J, w szczególności podhaplogrupą J1 w przypadku m.14484t>c oraz podhaplogrupami J1c i J2b w przypadku m.11778g>a. Jedna z hipotez wyjaśniająca zwiększoną częstość występowania haplogrupy J wśród nosicieli tych dwóch mutacji jest taka, że zestawienie polimorfizmów tej haplogrupy: 4216C/ND G/ND A/ND5 może zwiększać penetrację mutacji m.11778g>a i m.14484g>a i ryzyko wystąpienia LHON (Torroni i wsp., 1997; Carelli i wsp., 2006; Carelli i wsp., 2007). Analogiczne analizy dla mutacji m.3460g>a wskazały, że nosiciele tej mutacji mieli większe prawdopodobieństwo utraty wzroku, jeśli należeli do mitochondrialnej haplogrupy K (Hudson i wsp., 2007). Większej zachorowalności na LHON wśród mężczyzn nie można wytłumaczyć dziedziczeniem mitochondrialnym, ponieważ przy identycznym tle mitochondrialnym i obecności tych samych mutacji na identycznym lub zbliżonym poziomie u kobiet i mężczyzn, w większości przypadków chorują tylko męscy nosiciele mutacji. Dlatego postuluje się istnienie dodatkowych genów modyfikujących ekspresję choroby w genomie jądrowym, w szczególności położonych na chromosomie X. Sugeruje się, że mutacje w genach na chromosomie X musiałyby mieć charakter recesywny, co wtedy wyjaśniałoby dysproporcje zachorowalności na LHON między kobietami a mężczyznami (Man i wsp., 2002; Carelli i wsp., 2004). Taki model zakłada, że LHON jest chorobą dwugenową, mitochondrialno-jądrową. Badania asocjacyjne przeprowadzone na pacjentach z LHON w Brazylii, wskazują, że w regionie q chromosomu X może istnieć gen zwiększający ryzyko utraty wzroku u nosicieli mutacji m.11778g>a (Shankar i wsp., 2008). Niestety mimo licznych analiz i symulacji komputerowych na razie nie udało się zidentyfikować konkretnych genów predysponujących do zwiększonej ekspresji LHON, a badania nad 33\n34 Wstęp poszukiwaniem takich jądrowych genów modulujących ekspresję tej choroby, zarówno na chromosomie X jak i na autosomach, nadal trwają Czynniki środowiskowe Najwięcej uwagi w doniesieniach literaturowych dotyczących wpływu środowiska na ekspresję LHON poświęca się badaniom korelacji między paleniem tytoniu i piciem alkoholu a zwiększoną predyspozycją do zachorowania. Badania przeprowadzone na 196 objawowych i 206 bezobjawowych nosicielach najczęstszych mutacji odpowiedzialnych za LHON wykazały silną korelację między paleniem papierosów a zwiększoną penetracją tej choroby. Takiej silnej korelacji nie wykazano w stosunku do spożywania alkoholu (Kirkman i wsp., 2009; Yu-Wai-Man i wsp., 2014). Oznacza to, że palenie papierosów w znacznym stopniu zwiększa prawdopodobieństwo wystawienia objawów choroby u nosicieli mutacji LHON i jest to czynnik, którego zdiagnozowani nosiciele powinni unikać, aby zmniejszyć ryzyko utraty wzroku Metody leczenia LHON Obecnie trwają intensywne badania nad stworzeniem odpowiedniej terapii LHON, ponieważ dotychczas nie ma skutecznej metody leczenia. Testuje się szereg różnych leków i terapii mogących zniwelować skutki mutacji. W ostatnich latach przeprowadzane są próby kliniczne leku o nazwie idebenon, syntetycznego analogu ubichinonu, który umożliwia przepływ elektronów na kompleks III z pominięciem dysfunkcyjnego w przypadku LHON kompleksu I (Haefeli i wsp., 2011). Wstępne dane z badań klinicznych wskazują, że lek ten poprawił jakość widzenia u niektórych pacjentów z LHON (Sadun i wsp., 2011; Klopstock i wsp., 2011). Lekami potencjalnie przydatnymi w niwelowaniu skutków mutacji LHON mogłyby być leki neuroprotekcyjne, zwiększające biogenezę mitochondrialną, a także pochodne estrogenów i antyoksydanty (Sadun i wsp., 2011; Carelli i wsp., 2004). Nadzieję na wyeliminowanie przyczyn choroby upatruje się w terapii genowej, której próby przeprowadza się na zwierzętach, a ich założeniem jest zastąpienie wadliwych genów prawidłowymi (Kirches, 2011; Yu-Wai-Man i wsp., 2011). W Wielkiej Brytanii Parlament niedawno wyraził zgodę na procedurę zapobiegania przenoszenia choroby poprzez rozwinięcie techniki zapłodnienia pozaustrojowego (IVF), poprzez transfer jądra komórkowego z oocytów nosicielki mutacji w mtdna do pozbawionej 34\n35 Wstęp jądra komórki jajowej zdrowej dawczyni. Dopiero po takim transferze ma być przeprowadzone zapłodnienie in vitro. Powstały zarodek powinien posiadać zdrowe mitochondria, a dziedziczenie choroby mitochondrialnej zostać zahamowane (Yu-Wai-Man i wsp., 2011) Zanik nerwu wzrokowego w LHON i innych chorobach mitochondrialnych W klasycznej postaci LHON utracie wzroku nie towarzyszą dodatkowe objawy. Inną chorobą mitochondrialną, w której występuje izolowany objaw ograniczony do zaniku nerwu wzrokowego jest autosomalny dominujący zanik nerwu wzrokowego lub inaczej zanik nerwu wzrokowego typu Kjera (ADOA). Obie te choroby, LHON i ADOA, poprzez swoje ograniczenie w ekspresji choroby do jednej tkanki, są wyjątkami wśród chorób mitochondrialnych, gdyż w przypadku innych chorób wywoływanych mutacjami genów kodujących białka mitochondrialne zarówno w genomie mitochondrialnym jak i jądrowym, u chorych obserwuje się szerokie spektrum objawów (Chinnery i Schon, 2003; Chinnery, 2014). W innych zespołach mitochondrialnych zanik nerwu wzrokowego jest tylko jednym z wielu objawów. Występuje w takich zespołach jak zespół chorób LHON/dystonia/MELAS/Zespół Leigha, ataksja Friedreicha, syndrom Mohr-Tranebjerg, dziedziczna paraplegia spastyczna z mutacją w genie SPG7, zespół Charcot-Marie-Tooth typ 2A (CMT2A) czy zespół Costeffa (Carelli i wsp., 2009). Oznacza to, że zanik nerwu wzrokowego w LHON nie jest objawem nietypowym dla chorób mitochondrialnych, a nietypowe w LHON jest jedynie ograniczenie objawów wyłącznie do nerwu wzrokowego. 1.4 Hipotezy dotyczące mechanizmu śmierci komórek zwojowych siatkówki Dotychczas wysunięto kilka hipotez tłumaczących patogenny wpływ mutacji mitochondrialnych na funkcjonowanie komórek pacjentów z LHON. Postuluje się, że w komórkach z mutacjami LHON zaburzona jest homeostaza wapniowa, dochodzi do wzrostu przepuszczalności porów mitochondrialnych (Kirches, 2011), a do większej śmiertelności komórek zwojowych siatkówki mógłby się przyczynić także wzrost poziomu glutaminianu, działającego toksycznie na komórki nerwowe (Kirches, 2011; Vorwerk i wsp., 1996). Najczęstsze hipotezy dotyczące zaniku nerwu wzrokowego w przebiegu LHON 35\n36 Wstęp wskazują na zaburzenia fosforylacji oksydacyjnej powiązane z dysfunkcją kompleksu I w mitochondriach komórek nerwowych siatkówki, co prowadzi do spadku produkcji ATP, wzrostu produkcji ROS oraz stresu oksydacyjnego, co w konsekwencji powoduje śmierć neuronów zwojowych siatkówki. Nie określono jednoznacznie ścieżki, na której dochodzi do śmierci komórek nerwu wzrokowego, ale najczęściej postuluje się ścieżkę apoptotyczną, chociaż nie można także wykluczyć, że komórki te mogą umierać na innej drodze programowanej śmierci komórkowej, na przykład na drodze autofagii Zaburzenia kompleksu I łańcucha oddechowego w komórkach z mutacjami LHON Hipoteza o wpływie dysfunkcji kompleksu I łańcucha oddechowego na zwiększoną śmiertelność komórek pacjentów z LHON, wiąże się z tym, że najczęstsze mutacje odpowiedzialne za tę chorobę występują w genach kodujących białkowe podjednostki tego kompleksu. Hipoteza ta została również podparta badaniami na liniach komórkowych limfoblastów, które wykazały spadek aktywności kompleksu I o 20% i oddychania komórkowego o 30-36% w przypadku m.11778g>a i spadek aktywności enzymatycznej o 79% oraz oddychania komórkowego o 20-28% w przypadku m.3460g>a (Brown i wsp., 2000). Podobną tendencję zanotowano w innych, niezależnych badaniach z użyciem cybryd niosących te mutacje (Floreani i wsp., 2005) (model cybrydowy opisano w rozdziale 1.5). Obniżenie aktywności mitochondrialnych kompleksów oddechowych obserwowano również w innych chorobach neurodegeneracyjnych (Federico i wsp., 2012), co dodatkowo może sugerować zaangażowanie zaburzeń fosforylacji oksydacyjnej w śmierć komórek zwojowych siatkówki w przebiegu LHON Stres oksydacyjny Głównym źródłem reaktywnych form tlenu w komórce są mitochondria. ROS generowane są przede wszystkim na poziomie I i III kompleksu łańcucha oddechowego (Li i wsp., 2003). Rodnik ponadtlenkowy (o. 2 ) jest główną reaktywną formą tlenu produkowaną w trakcie fosforylacji oksydacyjnej, a powstaje w wyniku ucieczki z białkowych kompleksów bezpośrednio na tlen powodując jego redukcję (Jarrett i wsp., 2008). W wyniku szeregu przemian chemicznych rodnika ponadtlenkowego powstają bardziej reaktywne formy tlenu odpowiedzialne za uszkodzenia oksydacyjne DNA, białek i lipidów (Nakabeppu i wsp., 2004). 36\n37 Wstęp Kilka czynników przemawia za istotną rolą stresu oksydacyjnego w patofizjologii LHON. Wzmożoną produkcję reaktywnych form tlenu notowano w komórkach neuronalnych linii Ntera2/D1 (NT2) z mutacjami m.11778g>a i m.3460g>a. Zaobserwowano 2,5 krotny wzrost produkcji ROS, ale efekt ten był widoczny jedynie w linii NT2 z mutacjami LHON wyróżnicowanych w kierunku komórek o neuronalnej morfologii i wzorze ekspresji genów, które posiadały zdolności przewodzenia impulsów elektrycznych (Wong i wsp., 2002). Może to oznaczać, że mitochondria z mutacjami LHON produkują więcej ROS jedynie w środowisku neuronalnym. Ponadto wynik taki mógłby częściowo tłumaczyć tkankowo specyficzną ekspresję mutacji LHON. Pośrednich dowodów na udział stresu oksydacyjnego w patogenezie LHON dostarczają wyniki badań na cybrydach, które wykazały obniżenie aktywności enzymów antyoksydacyjnych w komórkach z mutacjami m.11778g>a oraz m.3460g>a (Floreani i wsp., 2005). Teorię o roli zwiększonej produkcji ROS w patogenezie LHON, mogą również wspierać wyniki eksperymentów z inhibitorem kompleksu I, rotenonem, który poprzez zwiększanie produkcji ROS wywoływał apoptozę w analizowanych komórkach. Dowodem udziału ROS w tym procesie może być również fakt, że nadekspresja mitochondrialnej dysmutazy ponadtlenkowej w komórkach zwiększała ich oporność na apoptozę wywoływaną rotenonem (Li i wsp., 2003) Apoptoza Apoptoza jest zaprogramowaną, ściśle regulowaną ścieżką śmierci komórkowej, niezbędną do utrzymania homeostazy komórkowej. Jest to proces czynny, wymagający aktywacji szeregu białek oraz nakładu dużej ilości energii, co odróżnia ją od biernego procesu nekrozy. Apoptozę charakteryzuje szereg zmian morfologicznych i metabolicznych komórek, do których można zaliczyć obkurczenie komórek, kondensację chromatyny z postępującą fragmentacją jądra komórkowego i kondensacją cytoplazmy, a w końcowej fazie z uwypukleń błony komórkowej dochodzi do wytworzenia ciałek apoptotycznych zawierających struktury komórkowe przeznaczone do degradacji (Fulda i wsp., 2010). 37\n38 Wstęp Apoptoza zależna od kaspaz Można wyróżnić dwie główne ścieżki śmierci apoptotycznej zewnętrzną (receptorową) i wewnętrzną (mitochondrialną). Elementem łączącym i uruchamiającym oba szlaki jest aktywność charakterystycznych proteaz serynowych - kaspaz. Schemat apoptozy przedstawiono na rysunku 7. Rysunek 7. Schemat zewnętrznej i wewnętrznej ścieżki apoptozy (Ramalho i wsp., 2007; zmodyfikowano). Ścieżka zewnętrzna apoptozy aktywowana jest w momencie przyłączenia do receptora transbłonowego komórki odpowiedniego liganda (np. FasL, TRAIL czy TNFα), co powoduje dołączanie kolejnych białek oraz aktywację kaspazy 8 aktywującej kaspazy wykonawcze, do których można zaliczyć kaspazy 3, 6 i 7 uruchamiające kolejne białka w kaskadzie i doprowadzające do apoptozy. Zewnętrzny szlak apoptozy z wewnętrznym łączy białko tbid powstałe w wyniku proteolizy przez kaspazę 2 i 8. Białko tbid jak również białka proapoptotyczne z rodziny Bcl-2 posiadające domenę BH3 (np. Bak, Bax) umożliwiają wypływ z mitochondriów cytochromu c, który w obecności datp/atp łączy się z czynnikiem APAF-1 formując apoptosom, do którego dołącza prokaspaza 9. Następnie prokaspaza 9 ulega aktywacji i uruchamia kolejne kaspazy wykonawcze, analogicznie jak ma to miejsce w ścieżce zewnętrznej. Oprócz cytochromu c z mitochondriów uwalniają się inne białka w tym AIF i endonukleaza G, które ulegają translokacji do jądra komórkowego (Acehan i wsp., 2002; Fulda i wsp., 2010; McIlwain i wsp., 2013). W badaniach na liniach komórkowych, analiza aktywności kaspaz wykonawczych 3 i 7 oraz degradacji ich substratów np. PARP-1, stanowi jeden z istotnych markerów indukcji apoptozy. 38\n39 Wstęp Apoptoza zależna od PARP-1/AIF Polimeraza poli(adp-rybozy)-1 (PARP-1) jest kluczowym enzymem jądrowym w wielu procesach fizjologicznych, ale jej podstawową rolą jest udział w procesach naprawy uszkodzeń DNA (Ko i Ren, 2012). W momencie aktywacji apoptozy, PARP-1 (116kDa) ulega proteolitycznemu cięciu głównie przez kaspazę 3 na dwa fragmenty o wielkości 89kDa i 27kDa, co jest jednym z markerów aktywacji kaspaz (Sen i Packer, 2002). Białko PARP-1 jest także cięte na fragmenty o innych wielkościach przez różne proteazy, a wzór cięcia charakteryzuje rodzaj śmierci zachodzący w komórce (Chaitanya i wsp., 2010). Proteolityczna inaktywacja PARP-1 w czasie indukcji apoptozy zapobiega zbyt intensywnemu zużyciu ATP przez PARP-1, a zmagazynowana energia jest niezbędna do przeprowadzenia wymagającego nakładu energii procesu apoptozy (D Amours i wsp., 2001). Niektóre eksperymenty wskazują, że mimo inhibicji kaspaz dochodzi do uwolnienia z mitochondrium czynnika indukującego apoptozę AIF jak jest to obserwowane w ścieżce wewnętrznej apoptozy zaindukowanej aktywnością kaspaz. AIF posiada dwie lokalizacje mitochondrialne. Jedna pula cząsteczek AIF lokuje się na błonie zewnętrznej, a druga w przestrzeni międzybłonowej w połączeniu z błoną wewnętrzną mitochondriów. Z racji posiadania hydrofobowego segmentu na N końcu białka, AIF zanim zostanie uwolnione do cytozolu musi zostać przekształcone w pełni hydrofilowe białko poprzez usunięcie tego segmentu (Yu i wsp., 2009). Translokacja AIF do jądra komórkowego uruchamia cykl przemian komórkowych prowadzących do śmierci komórki oraz ekspresji fenotypu apoptotycznego. Badania wykazały, że w uwalnianiu AIF z mitochondriów nie muszą pośredniczyć kaspazy, a proces ten może być zaindukowany aktywnością PARP-1 (Yu i wsp., 2002). Schemat aktywacji apoptozy zależnej od PARP-1 i AIF przedstawiono na rysunku 8. 39\n40 Wstęp Rysunek 8. Schemat apoptozy zależnej od PARP-1/AIF (Fatokun, 2011; zmodyfikowano). Stres komórkowy wywołujący uszkodzenia DNA aktywuje PARP-1. PARP-1 wykorzystuje uzyskane w wyniku cięcia NAD + cząsteczki ADP-rybozy do syntezy ich polimerów - poli(adp-rybozy) (PAR), które poprzez wiązanie się do błony mitochondrialnej powodują jej depolaryzację i otwieranie megakanałów w niej zlokalizowanych, co doprowadza do uwalniania AIF i jego translokację do jądra komórkowego, a w konsekwencji do apoptozy niezależnej od kaspaz. Rola AIF w apoptozie polega prawdopodobnie na wiązaniu się z DNA i rekrutacji endonukleaz, w tym uwalnianej razem z AIF z mitochondrium endonukleazy G (Ye i wsp., 2002). Endonukleaza G przeprowadza degradację DNA do postaci nukleosomów, a współdziałając z egzonukleazami i DNazą I uczestniczy także w wysokocząsteczkowej degradacji DNA i aktywuje śmierć komórkową (Arnoult i wsp., 2003; Baek i wsp., 2013) Apoptoza w LHON Za udziałem procesu apoptozy w degeneracji komórek zwojowych siatkówki w LHON przemawia fakt, że w przebiegu tej choroby nie obserwuje się zapalenia, a proces utraty wzroku jest bezbolesny (Kirches, 2011). Ponadto badania wskazują, że kompleks I łańcucha oddechowego jest zaangażowany w regulację otwierania mitochondrialnych megakanałów i aktywację apoptozy, dlatego mutacje LHON powiązane z podjednostkami tego kompleksu mogą wpływać na przebieg apoptozy (Carelli i wsp., 2004). 40\n41 Wstęp Analizy z udziałem cybryd z podstawowymi mutacjami LHON wykazały zwiększoną wrażliwość tych komórek na indukcję apoptozy zależnej od receptora Fas, a zważywszy na ekspresję tego receptora w siatkówce (Wahlsten i wsp., 2000), stanowiłoby to potwierdzenie udziału apoptozy w patogenezie tej choroby (Danielson i wsp., 2002). Kolejne analizy z udziałem cybryd z mutacjami LHON wykazały także, że stres metaboliczny wywołany hodowlą z galaktozą, zmuszającą komórkę do produkcji ATP z łańcucha oddechowego, zwiększał ich śmiertelność powiązaną z uwolnieniem z mitochondriów cytochromu c w stosunku do linii cybryd kontrolnych, przy czym efekt ten był bardziej widoczny w komórkach z m.3460g>a niż z m.11778g>a (Ghelli i wsp., 2003). Mimo iż uzyskane wyniki wskazują, że w badanych cybrydach została zaindukowana apoptoza, to jednak dodatkowe analizy wykazały, że w komórkach tych uwolnienie cytochromu c było powiązane z wypływem AIF i endonukleazy G (Zanna i wsp., 2005), jednak proces ten nie był skorelowany z aktywacją kaspaz (Zanna i wsp., 2003, 2005). Oznacza to, że apoptoza w tych komórkach zaszła niezależnie od aktywności kaspaz, a zależnie od AIF, i jest możliwe, że translokacja AIF mogła zajść z udziałem PARP-1. Za możliwym udziałem apoptozy niezależnej od kaspaz w przebiegu degeneracji komórek zwojowych siatkówki w LHON przemawiają także wyniki eksperymentów na liniach mysich komórek zwojowych siatkówki, gdzie zastosowanie inhibitorów kaspaz nie zapobiegło śmierci komórek, a ponadto nie zauważono w badaniu aktywacji kaspazy 3 (Carmody i Cotter, 2000) Autofagia Autofagia to silnie konserwowany ewolucyjnie od drożdży do człowieka wewnątrzkomórkowy system degradacji dysfunkcyjnych organelli i składników komórkowych jak białka, lipidy, cukry i RNA (Lee, 2012). Początkowo autofagia opisywana była jako mechanizm śmierci komórkowej, jednakże późniejsze badania wykazały, że ma ona w zasadzie działanie cytoprotekcyjne (Rosello i wsp., 2011). Można wyróżnić trzy typy autofagii: makroautofagię, mikroautofagię oraz autofagię zależną od białek opiekuńczych (CMA). W każdym z tych rodzajów autofagii dochodzi do degradacji komponentów komórkowych przez enzymy lizosomalne. Autofagia, często określana jako II typ programowanej śmierci komórkowej (Lee, 2012), jest utrzymywana w warunkach podstawowych jako mechanizm utrzymujący homeostazę komórkową, jak również może zostać zaindukowana w wyniku zadziałania czynników stresowych na komórkę, jak wzrost 41\n42 Wstęp ROS, deficyt składników odżywczych, uszkodzenie organelli komórkowych (Polewska, 2012). Makroautofagia jest najpowszechniejszą formą autofagii. Jej pierwszym etapem jest otaczanie komponentów komórkowych przeznaczonych do degradacji błoną w celu wytwarzania pęcherzyka autofagosomalnego - autofagosomu. Tworzenie autofagosomu wymaga rekrutacji szeregu specjalistycznych białek głównie z rodziny Atg. Istotnym białkiem inkorporowanym do wnętrza autofagosomu jest p62/sqstm1 (ang. sequestosome-1), którego zadaniem jest rekrutacja do autofagosomu naznaczonego ubikwityną materiału przeznaczonego do degradacji (Sahani i wsp., 2014). W następnych etapach następuje powolne zamykanie pęcherzyka okalającego materiał cytoplazmatyczny, a struktura autofagosomu przechodzi szereg etapów dojrzewania, a jednym z istotniejszych białek wbudowywanych w błonę autofagosomów jest białko MAP1-LC3, w skrócie LC3. LC3 występuje w dwóch izoformach: cytozolowej-lc3-i (18kDa) i połączonej z błoną autofagosomu-lc3-ii (16kDa). Cytozolowa forma białka LC3 powstaje poprzez trawienie białka pro-lc3, które poprzez kolejne modyfikacje z udziałem białek Atg i połączeniu z fosfatydyloetanoloaminą (PE) tworzy formę autofagosomalną (LC3-II). LC-II zostaje wbudowana do błony autofagosomów, dlatego poziom tego białka ściśle koreluje z ilością autofagosomów (Nikoletopoulou i wsp., 2015). LC3-II wchodzi także w interakcję z białkiem p62 pośrednicząc w transporcie substratów naznaczonych do degradacji. Białko p62 zostaje włączone do środka autofagosomu razem z komponentami komórkowymi, które mają być zdegradowane, i gdy z autofagosomem połączy się lizosom dochodzi do degradacji przez enzymy lizosomalne materiału wewnątrz autofagolizosomu, w tym białka p62, dlatego w miarę postępu autofagii zmniejsza się poziom białka p62 (Yu i wsp., 2008). Po degradacji materiału wewnątrz autofagosomu dochodzi do uwolnienia metabolitów, które mogą być ponownie użyte przez komórkę (Cherra i wsp., 2010). Białka LC3 i p62 powszechnie określa się jako markery autofagii, a monitorowanie ich przemian umożliwia badanie tego procesu. Białko LC3-II jest markerem indukcji autofagii, a białko p62 jest markerem degradacji autofagolizosomów i sprawnie postępującej autofagii. W mikroautofagii nie dochodzi do formowania się autofagosomu, a materiał przeznaczony do degradacji (np. organella komórkowe jak mitochondria) zostaje skierowany bezpośrednio do lizosomu. W autofagii zależnej od białek opiekuńczych degradowane są dysfunkcyjne białka, uszkodzone np. wyniku działania ROS. Białka przeznaczone do 42\n43 Wstęp degradacji eksponują na swojej powierzchni specyficzną sekwencję aminokwasową (motyw KFERQ) rozpoznawaną przez białko opiekuńcze Hsc70 i łącząc się z nim są transportowane poprzez interakcję z receptorem LAMP-2A do wnętrza lizosomów, gdzie są degradowane (Rosello i wsp., 2011). Przebieg procesu makroautofagii, mikroautofagii i autofagii zależnej od białek opiekuńczych przedstawiono na rysunku 9. Rysunek 9. Schemat trzech rodzajów autofagii: makroautofagii, mikroautofagii i autofagii zależnej od białek opiekuńczych (CMA). Na rysunku wyodrębniono proces formowania się autofagolizosomów w procesie makroautofagii. Zaznaczono kolejne stadia formowania się autofagosomów od struktury preautofagosomalnej (1) poprzez fagofor (2) do dojrzałego autofagosomu (3), który łącząc się z lizosomem tworzy autofagolizosom (4), w którym dochodzi do degradacji komponentów autofagosomów. Na rysunku wyszczególniono ważne białka markerowe autofagii: LC3-II-wbudowywane w błonę autofagosomów i p62-biorące udział w transporcie materiału przeznaczonego do degradacji do wnętrza struktury autofagosomu (Jaeger i Wyss-Coray, 2009; zmodyfikowano). Gdy dochodzi do degradacji ściśle określonych organelli komórkowych mówi się o autofagii selektywnej, do której można zaliczyć autofagię mitochondriów nazywaną mitofagią (Lee, 2012), która jest zainicjowana w momencie zaburzonej fosforylacji oksydacyjnej, wzrostu poziomu ROS lub gdy mitochondria są uszkodzone (Cheung i Ip, 2011). 43\n44 Wstęp Proces inicjacji autofagii u człowieka i innych ssaków kontrolowany przez szereg regulatorów, a szczególną rolę odgrywa kinaza serynowo-treoninowa mtor, a dokładnie kompleks 1 - mtorc1, złożony z kinazy mtor, która pełni funkcje katalityczne, oraz białek pomocniczych. mtorc1 poprzez fosforylację specyficznych białek zaangażowanych w indukcję autofagii uniemożliwia jej zapoczątkowanie. W przypadku wystąpienia stresu komórkowego, mtorc1 oddysocjowuje, białka ulegają defosforylacji i aktywacji, co umożliwia zapoczątkowanie formowania się autofagosomów (Polewska, 2012; Jung i wsp., 2010). W przebiegu wielu chorób autofagia jest indukowana jako proces chroniący komórkę przed jej śmiercią poprzez usuwanie jej toksycznych komponentów. Zaburzenia tego procesu mogą wystąpić na różnych etapach - formowania, dojrzewania bądź degradacji autofagosomów. Szczególnie istotną rolę w zachowaniu homeostazy komórkowej pełni autofagia w komórkach neuronalnych (Cheung i Ip, 2011). Autofagia pełni ważną rolę w remodelowaniu i procesach regeneracyjnych aksonów, a jej zaburzenia prowadzą do zakłócenia transportu aksonalnego, obrzmienia aksonów i ich dystrofii (Lee, 2009). Relacje między autofagią a apoptozą są złożone. Autofagia poprzez usuwanie toksycznych organelli i białek może stanowić mechanizm ratunkowy przed wprowadzeniem komórki na drogę śmierci apoptotycznej, stając się jednocześnie jej antagonistą. Autofagia wykrywana jest w momencie inhibicji apoptozy, gdyż białka uczestniczące w formowaniu autofagosomów jak Beclin1 i Atg4D są substratami do degradacji przez kaspazy. Z drugiej strony oba procesy działając jeden po drugim mogą doprowadzić do śmierci komórkowej. Udowodniono, że proteolityczna inaktywacja białek Beclin i Atg4D przez kaspazy hamuje autofagię, ale uzyskane po proteolizie peptydy mają możliwość indukcji wewnętrznej ścieżki apoptozy (Jain i wsp., 2013) Autofagia w LHON Rola autofagii w przebiegu LHON nie jest określona. Dotychczas w literaturze nie ma żadnych doniesień na temat wrażliwości komórek z mutacjami LHON na indukcję autofagii, jednak kilka faktów sugeruje, że proces ten może mieć istotne znaczenie w patofizjologii tej choroby. Za zaangażowaniem procesu autofagii w śmierć komórek zwojowych siatkówki może przemawiać udowodnione naukowo zaburzenia tego procesu w innych chorobach neurodegeneracyjnych. W chorobie Parkinsona dochodzi do akumulacji w neuronach 44\n45 Wstęp agregatów α-synukleiny, w chorobie Alzheimera obserwuje się złogi β amyloidu, a w komórkach mózgu chorych na Huntingtona akumuluje się zmutowana huntingtyna. Dla wszystkich tych chorób postuluje się udział zaburzonej autofagii. Obserwacje mikroskopowe tkanki mózgowej osób z chorobą Alzheimera i Parkinsona wykazały obecność akumulacji niedojrzałych autofagosomów, a w chorobie Huntingtona obserwowano niewydajną degradację autofagosomów i zaburzenia w selekcji komponentów przeznaczonych do degradacji (Rosello i wsp., 2011). Degeneracja aksonów komórek nerwowych jest przyczyną wielu chorób neurologicznych jak udar, stwardnienie rozsiane, jaskra czy LHON (Li i wsp., 2001; Wang i wsp., 2012). W przypadku wielu chorób neurodegeneracyjncych dochodzi najpierw do degeneracji aksonów, a dopiero potem ciała komórek nerwowych. Proces ten łączy wiele wspólnych cech morfologicznych obserwowanych również w przekrojach nerwów takich jak obrzęk aksonów, destabilizacja mikrotubul i cytoszkieletu (Wang i wsp., 2012). Jednym z pierwszych objawów wyciszenia genu Atg5 w komórkach Purkinjego transgenicznych myszy pcp2-cre był obrzęk aksonów w których wykrywano akumulację autofagosomów. Taki wynik potwierdza istotną rolę autofagii w utrzymywaniu prawidłowej morfologii i fizjologii, szczególnie w tej części komórek nerwowych, a jej inhibicja prowadzi do obrzęku komórek i postępującej degeneracji (Nishiyama i wsp., 2007). Podobny obraz obrzękniętych aksonów obserwuje się również w przebiegu LHON, dlatego nie jest wykluczone, że w LHON również dochodzi do zaburzeń w procesie degradacji autofagosomów. Podwyższony poziom mitofagii zaobserwowano w cybrydach z mutacjami w mitochondrialnym genie trna Lys, odpowiedzialnymi za chorobę mitochondrialną MERRF (De la Mata i wsp., 2012). Zwiększony poziom ekspresji genów związanych z autofagią zanotowano także w fibroblastach z mutacjami w genie kodującym trna Leu, odpowiedzialnym za wystąpienie choroby mitochondrialnej MELAS (Cotán i wsp., 2011). Jednakże, mimo zainicjowania autofagii w tych fibroblastach, zauważono zaburzenia degradacji autofagosomów oraz ich akumulację w komórkach. Co więcej, zahamowanie autofagii w komórkach fibroblastów z mutacjami MELAS zwiększyło w nich trzykrotnie poziom apoptozy, co sugeruje, że w komórkach tych autofagia, poprzez eliminację dysfunkcyjnych mitochondriów, miała działanie cytoprotekcyjne (Cotán i wsp., 2011). Na protekcyjne działanie autofagii i jej silne zaangażowanie w homeostazę komórek nerwu wzrokowego wskazują eksperymenty na myszach. Badania nad autofagią wywołaną aksotomią nerwu wzrokowego u myszy wykazały, że inhibicja autofagii zmniejszała ilość 45\n46 Wstęp żywych komórek zwojowych siatkówki, co jednocześnie wskazywało na protekcyjną funkcję autofagii w trakcie uszkodzenia nerwu wzrokowego (Rodriguez-Muela i wsp., 2011). Nie jest wykluczone, że autofagia pełni taką samą funkcję w ludzkich komórkach zwojowych siatkówki, ale wyłącznie w przypadku, gdy zachodzi ona z pełną wydajnością i nie ulega zaburzeniu, na przykład w wyniku inhibicji na etapie tworzenia autofagolizosomów i ich degradacji. Zwiększona mitofagia oraz śmierć komórek z mutacjami w genach mitochondrialnych kodujących trna oraz mysich komórek zwojowych siatkówki po zahamowaniu autofagii oznacza, że proces ten w komórkach z mutacjami mitochondrialnymi oraz w komórkach zwojowych siatkówki ma działanie cytoprotekcyjne, uniemożliwiające indukcję śmierci apoptotycznej i uszkodzeń wywołanych wzrostem poziomu ROS. Zaburzenia tego procesu, intensywna mitofagia oraz akumulacja autofagosomów zaburzają metabolizm komórkowy i skutkują śmiercią komórek. Takie wyniki wskazują, że w degenerujących komórkach zwojowych siatkówki z mutacjami w mtdna odpowiedzialnymi za ekspresję LHON można się spodziewać podobnych zaburzeń procesu autofagii. Zaburzenie procesu autofagii w komórkach zwojowych siatkówki mogłyby także tłumaczyć odmienną penetrację LHON u obu płci. Dowodów na tę tezę dostarczają eksperymenty na szczurzych neuronach poddanych głodzeniu, które wykazały różnice autofagii pomiędzy neuronami męskimi i żeńskimi, z wyższym poziomem autofagii i większą śmiertelnością komórek męskich (Du i wsp. 2009). Jeśli podobną sytuację zaobserwowano by w komórkach pacjentów z LHON, to zaburzona autofagia mogłaby być odpowiedzialna za wyższą śmiertelność męskich neuronów i zwiększoną częstość zachorowań na LHON wśród mężczyzn Modele komórkowe chorób mitochondrialnych Większość objawów chorób mitochondrialnych związanych jest z dysfunkcją układu nerwowego, jednak trudno jest uzyskać komórki nerwowe do badań. Z tego powodu badania korelacji genotyp-fenotyp w chorobach mitochondrialnych opierają się na analizach linii komórkowych, wyprowadzonych z innych komórek ciała pacjentów oraz linii komórkowych skonstruowanych in vitro. Najczęściej linie komórkowe pacjentów z chorobami mitochondrialnymi wyprowadza się z komórek krwi i bioptatów skóry. Wynika to ze względnej łatwości i małej inwazyjności 46\n47 Wstęp metody uzyskania materiału do wyprowadzenia hodowli (Cameron i wsp., 2004). W celu nieograniczonego dostępu do materiału badawczego, limfocyty B z komórek krwi unieśmiertelnia się wirusem Epsteina-Barr, a unieśmiertelnione linie limfocytów nazywa się limfoblastami (Brown i wsp., 2000). Linie komórkowe limfoblastów i fibroblastów skóry umożliwiają analizę komórek pacjentów z mutacjami mitochondrialnymi z uwzględnieniem wpływu tła jądrowego. Jednak aby wyeliminować modyfikujący metabolizm wpływ jądra komórkowego pacjentów, skonstruowano model transmitochondrialnych hybryd cytoplazmatycznych cybrydy (Swerdlow, 2007). Cybrydy to komórki powstałe poprzez fuzję komórek pozbawionych mtdna z pozbawionymi jądra komórkami pacjentów posiadających mitochondria z mutacjami w mtdna. Cybrydy są bardzo częstym modelem komórkowym stosowanym od początku lat 90 XX wieku do analizy wpływu mutacji mitochondrialnych na metabolizm komórek, pozwalającym wykluczyć modyfikujące tło jądrowe komórek pacjentów (Kirches, 2011; Khan i wsp., 2007). Proces cybrydyzacji jest kilkuetapowy. W pierwszym etapie konstruuje się komórki pozbawione mtdna, tak zwane komórki rho0 (ρ0). Komórki ρ0 powstają w wyniku długotrwałej hodowli z bromkiem etydyny (EtBr). EtBr, który posiada ładunek dodatni preferencyjnie koncentruje się w ujemnie naładowanych mitochondriach i interkaluje do mtdna zatrzymując jego replikację (Wilkins i wsp. 2014; Khan i wsp., 2007). W czasie przygotowań do cybrydyzacji komórki mające być donorami mitochondriów (komórki pacjentów z mutacjami w mtdna) poddaje się enukleacji. Etap enukleacji można pominąć, jeśli donorami mitochondriów są bezjądrzaste płytki krwi (Khan i wsp., 2007). Enukleowane komórki donorowe, bądź płytki krwi, nazywa się cytoplastami. W następnym etapie dokonuje się fuzji między komórkami ρ0 a cytoplastami. Tak wyprowadzone komórki-cybrydy, posiadają jądra komórkowe komórek ρ0 oraz mitochondria z mtdna od komórek donorowych (Schon i wsp., 2012). Pierwszą, ludzką linię komórek ρ0 wyprowadzono z komórek osteosarkomy (linia ρ0 143B101 i 143B206) i na nich 26 lat temu przeprowadzono proces cybrydyzacji, a technikę tę stosuje się powszechnie do dnia dzisiejszego (King i Attardi, 1989). Późniejsze modyfikacje techniki dotyczyły zmian metody konstrukcji komórek ρ0 poprzez eliminację z procedury EtBr i wprowadzania dideoksynukleozydów hamujących replikację mtdna bądź stosowanie czynników hamujących mitochondrialną polimerazę γ. Deplecję mtdna zauważono również w przypadku suplementacji hodowli komórek rodaminą 6-G (Khan i 47\n48 Wstęp wsp., 2007). Oprócz komórek linii osteosarkomy, obecnie dostępnych jest komercyjnie szereg innych linii ρ0 wyprowadzonych z komórek HeLa, neuroblastomy, niedrobnokomórkowego raka płuc (A549) i wiele innych (Wilkins i wsp., 2014). Model cybrydowy szybko został zaadaptowany do analizy patogennego wpływu mutacji mitochondrialnych w przebiegu różnych chorób, badania wpływu heteroplazmii mtdna na fizjologię komórek, określania progu patogenności mutacji i analizy kompatybilności między ndna a mtdna (Swerdlow, 2007). W ostatnich latach próbuje się również zaadoptować do badania chorób mitochondrialnych indukowane komórki pluripotencjalne (ipsc). Wykorzystano je już między innymi do analizy rzadkiej choroby mitochondrialnej wywołanej delecjami w mtdna, Zespołu Pearsona. W eksperymencie tym udało się wyprowadzić indukowane komórki pluripotencjalne z komórek somatycznych pacjenta, zreprogramować je i zróżnicować w kierunku komórek hematopoetycznych (Cherry i wsp., 2013). Procedura ta stwarza możliwość badania mutacji mitochondrialnych w konkretnym środowisku komórkowym, odzwierciedlającym tkankę, w której choroba się ujawnia. Dlatego ipsc mogą stać się przydatnym narzędziem do badania chorób o dużej specyficzności tkankowej, do których niewątpliwie należy LHON. 48\n49 Cele pracy 2. CELE PRACY Badania w ramach rozprawy doktorskiej miały na celu przeprowadzenie analiz genetycznych i biochemicznych komórek pacjentów polskiej rodziny z rzadką kombinacją dwóch mutacji mitochondrialnych m.11778g>a i m.3460g>a odpowiedzialnymi za wystąpienie LHON, jak również poszukiwanie nowych wariantów mutacji odpowiedzialnych za wystąpienie tej choroby. W szczególności w badaniach skupiono się na: Poszukiwaniu mutacji mitochondrialnych u osób ze zdiagnozowanym zanikiem nerwu wzrokowego, ale u których analizy genetyczne wykluczyły obecność podstawowych mutacji odpowiedzialnych za ekspresję LHON. Wyprowadzeniu modeli komórkowych do badania metabolizmu komórek z mutacjami LHON i porównanie ich z komórkami bez mutacji mitochondrialnych. Zbadaniu wybranych parametrów biochemicznych w komórkach z mutacjami LHON oraz bez mutacji mitochondrialnych analiza apoptozy, autofagii, produkcji wolnych rodników tlenowych, poziomu transkryptów, oddychania komórkowego. Ocenie efektów mutacji LHON w zastosowanych modelach komórkowych i weryfikacji niektórych z hipotez dotyczących przyczyn choroby. 49\n50 Materiały i metody 3. MATERIAŁY I METODY Przedstawione w niniejszej pracy doktorskiej badania uzyskały zgodę Komisji Bioetycznej przy Warszawskim Uniwersytecie Medycznym (KB/183/2012). 3.1 MATERIAŁY Pacjenci i ich charakterystyka Rodzina z dwiema mutacjami LHON W 2005 roku troje braci trafiło na Oddział Okulistyczny Szpitala Uniwersyteckiego w Warszawie z podejrzeniem LHON. W 2000 r. pacjent III-1 (p.1) w wieku 27 lat zaczął skarżyć się na pogorszenie jakości widzenia najpierw w lewym, a następnie prawym oku. U pacjenta III-3 (p.3) nagła utrata wzroku wystąpiła przed 26 rokiem życia (dokładny wiek nieznany), podobnie jak u jego brata najpierw w jednym potem w drugim oku. U pacjenta III- 6 (p.6) nagła utrata wzroku wystąpiła w wieku 20 lat. Badanie dna oka u trojga braci wykazało bladość tarczy nerwu wzrokowego, zwężenie naczyń krwionośnych oraz degenerację nerwu wzrokowego. Matka pacjentów (II-1) (p.1) oraz ich siostra (III-5) (p.5) wykazywały normalną ostrość widzenia i nie miały symptomów degeneracji nerwu wzrokowego. Wszyscy trzej mężczyźni byli palaczami. W 2008 r. na oddział okulistyczny tego samego szpitala trafiło kolejnych dwóch mężczyzn z tej rodziny III-2 i III-7. Pacjent III-2 (p.2) zaczął tracić wzrok w prawym oku w wieku 20 lat, a objawy wystąpiły w drugim oku sześć miesięcy później. Pacjent III-7 (p.7) zaczął tracić wzrok trzy miesiące wcześniej zanim trafił do Szpitala Uniwersyteckiego w Warszawie (w wieku 36 lat), a utrata wzroku u tego pacjenta nastąpiła najpierw w prawym oku, a po dwóch miesiącach pogorszenie widzenia zdiagnozowano w lewym oku. Nie dysponowano danymi dotyczącymi charakterystyki diagnostycznej pacjenta III-4 (p.4), wiadomo jedynie, że zachorował on w wieku 25 lat. Żaden z pacjentów nie wykazywał żadnych dodatkowych zaburzeń neurologicznych poza utratą wzroku. Badania genetyczne przeprowadzone w 2008 r. przez Marzenę Kurzawę na DNA wyizolowanym z komórek krwi wykazały u wszystkich objawowych mężczyzn oraz bezobjawowej siostry i ich matki obecność dwóch mutacji odpowiedzialnych za wystąpienie LHON: m.11778g>a oraz m.3460g>a. W trakcie wykonywania niniejszej pracy doktorskiej otrzymano próbki 50\n51 Materiały i metody krwi oraz bioptaty skóry od pięciu z sześciorga wyżej opisanych objawowych pacjentów oraz ich zdrowej siostry. Rodowód rodziny z dwiema mutacjami LHON m.11778g>a oraz m.3460g>a wraz z zaznaczeniem probandów ujętych w kolejnych analizach przedstawiono na rysunku 18 w rozdziale Wyniki. Otrzymano również próbki krwi w celu wyprowadzenia linii komórkowej niespokrewnionej z probandami z rodziny z dwiema mutacjami LHON innej, żeńskiej bezobjawowej pacjentki (w analizach określana jako 1 MUT). Pacjentka ta posiadała tylko jedną mutację w pozycji m.11778g>a. Charakterystykę pacjentów z dwiema mutacjami LHON m.11778g>a i m.3460g>a poddanych analizie w ramach niniejszej pracy doktorskiej przedstawiono w tabeli 2. Tabela 2. Charakterystyka pacjentów ujętych w analizach (Tońska i wsp, 2008). pacjent płeć rok urodzenia wiek zachorowania (lata) status chorobowy p.1 mężczyzna chory nosiciel p.3 mężczyzna 1980 przed 26 chory nosiciel p.4 mężczyzna chory nosiciel p.5 kobieta brak danych zdrowa zdrowa nosicielka p.6 mężczyzna chory nosiciel p.7 mężczyzna chory nosiciel Wszyscy pacjenci wyrazili świadomą zgodę na wykorzystanie pobranych tkanek w celach badań naukowych. Materiał od pacjentów uzyskano w ramach współpracy z Katedrą i Kliniką Okulistyki Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Pacjent 1 z zanikiem nerwu wzrokowego o nieznanej etiologii Probandem był 17-letni mężczyzna z objawami zaniku nerwu wzrokowego o nieznanej etiologii, u którego podstawowa diagnostyka genetyczna na DNA wyizolowanym z krwi wykluczyła obecność trzech podstawowych mutacji wywołujących LHON (m.11778g>a, m.3460g>a, m.14484t>c). W wieku 16 lat u probanda zaobserwowano drastyczne pogorszenie ostrości widzenia w lewym oku, a po dwóch miesiącach w prawym oku. Badanie wykazało obrzęk i przekrwienie tarczy nerwu wzrokowego, a optyczna koherentna tomografia dna oka potwierdziła obustronną atrofię nerwu wzrokowego, będącą 51\n52 Materiały i metody charakterystycznym objawem dla LHON. Rodowód rodziny probanda przedstawiono na rysunku 12 w rozdziale Wyniki, a probanda oznaczono strzałką. Proband posiada troje młodszego, bezobjawowego rodzeństwa. Degenerację nerwu wzrokowego zdiagnozowano także u kuzyna probanda (pacjent IV-8), brata matki probanda (pacjent III-8 na rodowodzie), dwóch braci babci probanda (pacjenci II-1 i II-2 na rodowodzie) oraz u dwóch siostrzeńców babci probanda (pacjenci III-3 i III-4 na rodowodzie). Analizę genetyczną w celu poszukiwania mutacji mitochondrialnych odpowiedzialnych za zanik nerwu wzrokowego w tej rodzinie przeprowadzono na DNA wyizolowanym z krwi probanda, jego kuzyna oraz bezobjawowej matki probanda oznaczonych na rodowodzie kolejno IV-11, IV-8 i III-12. Pacjent 2 z zanikiem nerwu wzrokowego z towarzyszącymi objawami neurologicznymi o nieznanej etiologii Probandem (oznaczony strzałką na rodowodzie przedstawionym na rysunku 15 w rozdziale Wyniki) był 24-letni mężczyzna. W wieku 22 lat u pacjenta pojawiły się ataki drgawek, mioklonie, występowały u niego również ataksje i dystonie. W styczniu 2009 r. został przyjęty na Oddział Neurologii Szpitala Uniwersyteckiego w Gdańsku, gdzie wykluczono u niego stwardnienie rozsiane oraz zespół antyfosfolipidowy. W kwietniu 2009 r. pacjent trafił na Odział Neurologii Szpitala Uniwersyteckiego w Warszawie. Leczenie lekami przeciwdrgawkowymi (walproinian sodu i Okskarbazepina) nie poprawiło stanu zdrowia pacjenta. Zastosowanie leku Levetiracetam zredukowało objawy mioklonii. Badanie EEG dało obraz charakterystyczny dla pacjenta z padaczką. Badanie okulistyczne wykazało obniżenie reakcji na światło i zanik nerwu wzrokowego w obu oczach. Pacjent ma dwóch młodszych, bezobjawowych braci (oznaczonych III-9 i III-10 na rodowodzie przedstawionym na rysunku 15 w rozdziale Wyniki), bezobjawowa była również matka pacjenta (oznaczona na rodowodzie II-8). Analizę genetyczną w celu poszukiwania mutacji mitochondrialnych odpowiedzialnych za zanik nerwu wzrokowego u badanego probanda przeprowadzono w pierwszej kolejności na DNA z krwi probanda i jego matki Charakterystyka grupy kontrolnej Grupę kontrolną stanowiły osoby powyżej 18 roku życia obojga płci, od których pobrano próbki krwi i bioptaty skóry. Próbki krwi pobrano od 5 osób, którzy byli studentami i doktorantami Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. 52\n53 Materiały i metody Bioptaty skóry pobrane od 8 osób podczas zabiegów chirurgii plastycznej, usuwania znamion lub zmian nowotworowych skóry pochodziły z następujących ośrodków klinicznych: Centrum Onkologii Instytut im. Marii Skłodowskiej Curie w Warszawie Klinika Chirurgii Plastycznej i Medycyny Estetycznej SFERA w Warszawie Wszystkie osoby wyraziły świadomą zgodę na wykorzystanie pobranych od nich tkanek do badań naukowych. Charakterystykę grupy kontrolnej, od której pochodziły próbki krwi i bioptaty skóry, które posłużyły do wyprowadzenia linii komórkowych przedstawiono w tabeli 3. Tabela 3. Charakterystyka grupy kontrolnej. rodzaj próbki numer kontroli płeć wiek (lata) lk.1 mężczyzna 21 lk.2 mężczyzna 21 krew lk.3 mężczyzna 21 lk.4 kobieta 30 lk.5 kobieta 26 fk.1 mężczyzna 50 fk.2 mężczyzna 52 fk.3 mężczyzna 36 bioptaty skóry fk.4 kobieta 35 fk.5 kobieta 20 fk.6 kobieta 25 fk.7 kobieta 27 fk.8 mężczyzna Stosowane linie komórkowe Bioptaty skóry posłużyły do wyprowadzenia linii fibroblastów i skonstruowania transmitochondrialnych hybryd cytoplazmatycznych (cybryd). Linie kontrolne fibroblastów otrzymano od dr Aleksandry Sołygi, pozostałe linie komórkowe zostały skonstruowane 53\n54 Materiały i metody samodzielnie lub we współpracy ze studentami, którymi autor pracy opiekował się podczas wykonywania niniejszej pracy doktorskiej. Do eksperymentów genetycznych i biochemicznych wykorzystano 6 z 8 wyprowadzonych linii fibroblastów i cybryd, oznaczonych w tabeli 4 symbolami od fk.1 - fk.6. Próbki krwi pobrane od pacjentów i osób z grupy kontrolnej posłużyły do wyprowadzenia linii komórkowej unieśmiertelnionych limfocytów B. Procedurę wyprowadzania poszczególnych linii komórkowych przeprowadzano w sterylnych warunkach pod laminarem Nuaire LabGard NU-437. Do konstrukcji cybryd wykorzystano komercyjnie dostępną linię komórkową ρ0 143B, którą uzyskano od dr Łukasza Borowskiego z Instytutu Genetyki i Biotechnologii Uniwersytetu Warszawskiego. Charakterystykę linii komórkowej ρ0 143B przedstawiono w tabeli 4. Tabela 4. Charakterystyka linii komórkowej ρ0 143B (źródło: Public Health England/Culture Collections oraz The Global Bioresource Center ATCC). nazwa linii pochodzenie źródło biologiczne 143B TK - Rho0 Homo sapiens, rasa kaukaska, kobieta 13 lat kość, osteosarkoma całkowita deplecja mtdna brak aktywności kinazy tymidynowej (TK - ) cechy linii komórkowej oporność na bromodeoksyurydynę (BrdU - ) hodowla adherentna profil genetyczny (STR) CSF1PO:12 D13S317:12 D16S539:10,13 D5S818:13 D7S820:11,12 THO1:6 TPOX:11 vwa: Warunki hodowli Hodowle linii komórkowych były prowadzone w inkubatorze Nuaire AutoFlow 5510 Direct Heat CO2 Incubator NU-5510 w sterylnych warunkach w temperaturze 37 0 C i 5% CO2. Skład podłoża standardowego (pożywek) dla komórek z linii limfoblastów, linii małpich leukocytów B95-8 oraz dla komórek z linii fibroblastów, cybryd i komórek z linii ρ0 143B przedstawiono w tabeli 5. 54\n55 Materiały i metody Tabela 5. Skład podłoża do hodowli komórek z linii limfoblastów, małpich leukocytów B95, fibroblastów, cybryd i komórek z linii ρ0 143B. odczynnik medium hodowlane limfoblasty, małpie leukocyty B95-8 (zawartość) (RPMI, 1640) (GIBCO ) (70%) fibroblasty, cybrydy/ ρ0 143B (zawartość) medium hodowlane (DMEM, glukoza 4,5g/l + L-glutamina) (GIBCO ) (70%) FBS (GIBCO, heat inactivated) 10% 10% pirogronian sodu (GIBCO ) 1mM 1mM/2,5mM urydyna ( Sigma-Aldrich) 0,05mg/ml 0,05mg/ml penicylina/streptomycyna ( Sigma-Aldrich) 1% 1% bufor HEPES (GIBCO ) 1% brak W warunkach eksperymentalnych hodowle uzupełniano różnymi dodatkami. W warunkach hodowli na galaktozie stosowano pożywki RPMI1640 bez glukozy (GIBCO ) dla limfoblastów i DMEM/F12 bez glukozy (GIBCO ) dla fibroblastów i cybryd. Pożywki te uzupełniano D-galaktozą (Sigma-Aldrich) w końcowym stężeniu 5mM. W warunkach hodowli z rotenonem standardowe pożywki z glukozą suplementowano rotenonem (Sigma- Aldrich), tak, aby stężenie końcowe wyniosło 2,5µM. 55\n56 Materiały i metody 3.2 METODY Wyprowadzanie linii komórkowych Wyprowadzanie linii komórkowych limfoblastów Linie komórkowe limfoblastów wyprowadzano poprzez unieśmiertelnianie wirusem Epsteina-Barr wyizolowanych z krwi komórek mononuklearnych. Wirus ten preferencyjnie infekuje limfocyty B, dlatego właśnie te komórki ulegają unieśmiertelnieniu. Wirus Epsteina-Barr (EBV) stosowany do unieśmiertelniania limfocytów B otrzymywano w wyniku hodowli zainfekowanych tym wirusem małpich leukocytów krwi linii B95-8 (linia wyprowadzona od tamaryny białoczubej ang. marmoset cell line B95-8) w kompletnej pożywce RPMI-1640 o składzie podanym w tabeli 5. W trakcie hodowli tych komórek wirus był uwalniany do pożywki. W celu uzyskania wysokiego stężenia wirusa w pożywce, komórkom zmieniono pożywkę na świeżą i pozostawiono na 4 dni. Po tym czasie komórki linii B95-8 wirowano, a supernatant znad peletu komórkowego zbierano i filtrowano przez filtry o porach 0,45µm (Millipore). Przefiltrowaną pożywkę z EBV przechowywano w zamrażarce w C. Do wyprowadzenia i unieśmiertelnienia komórek krwi wykorzystano krew pobraną do probówek z cytrynianem sodu. 3-5ml krwi dokładnie wymieszano poprzez obracanie probówki po czym przenoszono ją do probówek wypełnionych medium rozdzielającym Ficoll-Paque TM PLUS (probówki Leucosep , Greiner bio-one) i wirowano 800g/15min w temperaturze pokojowej (RT). Po wirowaniu otrzymano warstwy roztworu przedstawione na rysunku 10: Rysunek 10. Warstwy otrzymane w wyniku wirowania krwi w gradiencie fikolu w probówkach Leucosep (Greiner bio-one). Opis warstw: (a) osocze, (b) limfocyty i komórki mononuklearne, (c) medium separujące, (d) warstwa porowata, (e) medium separujące, (f) osad złożony z granulocytów i erytrocytów. 56\n57 Materiały i metody Z tak rozdzielonej krwi delikatnie usuwano warstwę osocza i pobierano pipetą Pasteura warstwę komórek mononuklearnych do nowej probówki typu Falcon, dodawano 10ml PBS (Sigma-Aldrich) i wirowano 10min/250g. Czynność wykonano dwukrotnie. W międzyczasie przygotowywano roztwór cyklosporyny A (Sigma-Aldrich). Cyklosporynę A rozpuszczano w alkoholu absolutnym, aby otrzymać roztwór wyjściowy o stężeniu 1mg/ml. W celu otrzymania roztworu roboczego cyklosporyny A rozcieńczono roztwór wyjściowy cyklosporyny A w kompletnej pożywce RPMI-1640 w proporcji 1:50 (cyklosporyna A:RPMI-1640). Osad komórkowy rozpuszczano w 4ml kompletnej pożywki RPMI-1640 (skład pożywki tabela 5), następnie dodawano 1ml uprzednio przygotowanego supernatantu z EBV oraz 50µl roztworu roboczego cyklosporyny A. Gotową mieszaninę umieszczano w 25cm 3 butelce hodowlanej z filtrem (Nunc) i umieszczano w inkubatorze w 37 0 C i 5% CO2 i nie zaglądano do niej przez 8 dni. Ósmego dnia dodawano do hodowli kolejne 50µl roztworu roboczego cyklosporyny A i zostawiano hodowlę na kolejne 7 dni. Po tym czasie dodawano do hodowli 3ml świeżej pożywki i pozostawiano w inkubatorze na 0,5 godziny w celu sedymentacji komórek. Po tym czasie usuwano taką samą ilość pożywki i dodawano kolejne 50µl roztworu roboczego cyklosporyny A. Po 48 godzinach, jeśli pożywka była żółta wymieniano jej część na świeżą. Po dwóch tygodniach od dnia przeprowadzenia transformacji komórek krwi EBV powinny w hodowli być zauważalne grudki zlepionych, unieśmiertelnionych limfocytów B (limfoblastów), co świadczy o udanej transformacji. W zależności od tempa wzrostu hodowli, pożywkę wymieniano co 2-3 dni. Wyprowadzanie linii komórkowych fibroblastów Linie komórkowe fibroblastów wyprowadzano z bioptatów skóry dwiema metodami- metodą enzymatyczną i metodą spełzania fibroblastów ze skrawków skóry właściwej. Wyprowadzanie linii komórkowych fibroblastów metodą enzymatyczną Bioptaty skóry obejmowały skórę właściwą, naskórek oraz fragmenty tkanki podskórnej z tkanką tłuszczową. Bioptaty skóry przed izolacją fibroblastów przechowywano w 4 C, w sterylnym buforze PBS (Sigma-Aldrich) z dodatkiem antybiotyków (Sigma-Aldrich, jednostek/ml penicyliny, 10 mg/ml siarczanu streptomycyny). Bioptaty skóry najpierw dwukrotnie płukano sterylnym PBS, a następnie rozdzielano na naskórek, skórę właściwą i fragmenty tkanki podskórnej przy użyciu sterylnych pęset 57\n58 Materiały i metody i skalpeli. Naskórek i tkankę podskórną usuwano, a skórę właściwą rozdzielano na drobne skrawki, które przenoszono do roztworu składającego się z 2 mg/ml kolagenazy (Sigma-Aldrich) i 0,1 mg/ml DNazy (Sigma-Aldrich) rozpuszczonych w pożywce DMEM [Invitrogen, glukoza (4,5 g/l), L-glutamina (4 mm), z dodatkiem antybiotyków (Sigma-Aldrich, jednostek/ml penicyliny, 10 mg/ml siarczanu streptomycyny), pirogronianu sodu (1mM) oraz urydyny (0,05mg/ml), w celu utrzymania komórek z dysfunkcjami kompleksu I łańcucha oddechowego w hodowli)]. Roztwór z enzymami rozpuszczonymi w pożywce, który pozwalał na uwolnienie się fibroblastów ze skrawków skóry właściwej, przechowywano w sterylnej, zamkniętej probówce typu Falcon w inkubatorze w 37 C, 5% CO2 przez 16 godzin. Po 16 godzinach pożywkę z uwolnionymi fibroblastami przenoszono do 25cm 3 butelek hodowlanych z filtrem (Nunc) zawierających świeżą pożywkę DMEM (Gibco) suplementowaną 20% FBS (Gibco), antybiotykami (Sigma- Aldrich, jed./ml penicyliny, 10 mg/ml siarczanu streptomycyny), 5mM pirogronianem sodu i urydyną (0,05mg/ml). Hodowlę z 20% FBS prowadzono przez 48 godzin, po czym wymieniano pożywkę na świeżą zawierającą 10% FBS, w której prowadzono dalszą hodowlę. Pożywkę wymieniano co 2 dni, a po osiągnięciu 70% konfluencji fibroblasty pasażowano. Kolejna pasaże fibroblastów prowadzono w butelkach 75cm 3 (Nunc) lub szalkach 100mm (Greiner bio-one). Wyprowadzanie linii komórkowych fibroblastów metodą spełzania fibroblastów ze skrawków skóry właściwej Pobrane bioptaty skóry płukano dwukrotnie sterylnym PBS i rozdzielano na naskórek, skórę właściwą i tkankę podskórną przy użyciu sterylnych pęset i skalpeli. Naskórek i tkankę podskórną usuwano, a skórę właściwą rozdzielano na drobne skrawki, które układano w odstępie około 1cm na 100mm szalkach hodowalnych. Ułożone na szalkach skrawki skóry pozostawiano na kilka minut w nieprzykrytej wieczkiem szalce w laminarnym przepływie powietrza w celu ich wysuszenia i umożliwienia im przyczepienia się do szalki. Po kilku minutach na przyklejone do szalek skrawki skóry delikatnie nakraplano pełną pożywkę hodowlaną o składzie identycznym jak opisano w tabeli 5 (ale z 20% FBS), tak aby zapobiec przesunięciu się przyklejonych skrawków. Jeśli skrawek skóry odklejał się od szalki pobierano go sterylną pipetą pasteura, przemywano PBS, przyklejano do nowej szalki i ponownie suszono kilka minut. Po napipetowaniu kilku kropel pożywki na skrawki skóry 58\n59 Materiały i metody następnie dodawano delikatnie kolejne 4ml pożywki, przykrywano szalki wieczkiem i wstawiano do inkubatora do 37 C i 5% CO2. Nie ruszano szalek przez kolejne 4 dni. Po tym czasie analizowano szalki pod mikroskopem. Po 4 dniach obserwowano pojedyncze fibroblasty rosnące wokół skrawków skóry, z której spełzły. Do hodowli dodawano 2ml świeżej pożywki, a po tygodniu wymieniano całą pożywkę na świeżą. Po 2-3 tygodniach komórki pasażowano. W czasie pasażu trypsynę nakraplano na fibroblasty z ominięciem skrawków skóry. Odklejone fibroblasty zbierano sterylną pipetą i pasażowano, natomiast na przyklejone skrawki skóry nakraplano pożywkę w celu umożliwienia uzyskania kolejnych fibroblastów. Kolejne pasaże prowadzono w pełnej pożywce DMEM z 10% FBS w butelkach 75cm 3 (Nunc) lub szalkach 100mm (Grainer bio-one). Wyprowadzanie linii komórkowych transmitochondrialnych hybryd cytoplazmatycznych (cybryd) Linie komórkowe cybryd konstruowano poprzez fuzję komórek pozbawionych jądra komórkowego (enukleowanych fibroblastów, tzw. cytoplastów) z komórkami pozbawionymi mitochondrialnego DNA komórki ρ0 (rho0). Wyprowadzone linie transmitochondrialnych hybryd cytoplazmatycznych (cybryd) posiadają tło jądrowe komórek ρ0 oraz mitochondria z mtdna pochodzące z cytoplastów. Enukleacja fibroblastów Pierwszym etapem konstrukcji cybryd jest uzyskanie komórek będących donorami mitochondriów. W niniejszej pracy komórkami donorowymi mitochondriów były enukleowane chemicznie fibroblasty. Do enukleacji fibroblastów wykorzystano aktynomycynę D (Sigma-Aldrich), która interkalując między nici DNA hamuje ich replikację i transkrypcję (Bayona-Bafaluy, 2003). Procedura enukleacji fibroblastów przebiegała następująco: na szalce rozsiewano 0,3x10 6 fibroblastów, dodawano pełnej pożywki DMEM (skład pożywki w tabeli 5) i aktynomycyny D w końcowym stężeniu 2μg/ml. Fibroblasty inkubowano w pożywce z aktynomycyną D przez 24 godziny. 59\n60 Materiały i metody Fuzja enukleowanych fibroblastów z komórkami ρ0 143B Procedura fuzji enukleowanych fibroblastów (cytoplastów) z komórkami ρ0 143B przebiegała kilkuetapowo. W pierwszej kolejności po 24 godzinnej hodowli fibroblastów z aktynomycyną D odciągano pożywkę, przemywano hodowlę trzykrotnie pełną pożywką DMEM w celu odpłukania aktynomycyny D i pozostawiono w kompletnej pożywce na 10min w inkubatorze. W międzyczasie odklejano komórki linii ρ0 143B, przepłukiwano PBS i zawieszano 1,5mln komórek w 2,5ml pełnej pożywki DMEM. Następnie odciągano pożywkę z fibroblastów i dodawano 2,5ml pożywki DMEM z komórkami ρ0 143B i wkładano do inkubatora na 3 godziny w celu umożliwienia komórkom ρ0 143B przyklejenia się do podłoża i wejścia w kontakt z enukleowanymi fibroblastami. W tym czasie przygotowywano roboczy roztwór glikolu polietylenowego (PEG, Sigma-Aldrich). 4,7g PEG przesypywano do probówki typu Falcon, którą umieszczano w gorącej wodzie, w celu umożliwienia rozpuszczenia się PEG. Gdy PEG się rozpuścił dodawano do niego 4ml czystego DMEM bez dodatków oraz 1ml dimetylosulfotlenku (DMSO, Sigma-Aldrich). Po 3 godzinach inkubacji fibroblastów z komórkami ρ0 143B usuwano pożywkę, przemywano trzykrotnie czystym DMEM bez dodatków i dokładnie usuwano pożywkę. Dodatkowo wstawiano płytkę bez pożywki na 2 minuty do inkubatora. Następnie na płytkę hodowlaną z enukleowanymi fibroblastami i komórkami ρ0 143B nakraplano 2,5ml roboczego roztworu PEG, rozprowadzano PEG na płytce poprzez delikatne mieszanie przez 10s, następnie pozostawiano płytkę na 60s na płycie laminaru w celu umożliwienia komórkom fibroblastów i ρ0 143B przeprowadzenia fuzji, po czym odciągano PEG. Po odciągnięciu PEG przemywano płytkę trzykrotnie DMEM z dodatkiem 10% DMSO i raz czystym DMEM bez dodatków. Po odciągnięciu tej pożywki do hodowli dodawano 4ml pełnej pożywki DMEM o składzie podanym w tabeli 5. Po 24 godzinach usuwano pożywkę i zastępowano ją pożywką selekcyjną, pozbawioną urydyny i pirogronianu, a suplementowaną antybiotykami (1%), FBS (10%) oraz 5-bromo-2 -deoksyurydyną w końcowym stężeniu 0,1mg/ml. Pożywkę selekcyjną wymieniano co 2-3 dni. Selekcję cybryd przeprowadzano przez 14 dni, po czym zmieniano pożywkę na pełną z dodatkiem urydyny i pirogronianu, ale pozbawioną bromodeoksyurydyny. Komórki ρ0 są auksotrofami pod względem urydyny (U - ) i pirogronianu, (P - ), a także nie przeprowadzają fosforylacji oksydacyjnej, dlatego pożywka selekcyjna pozbawiona urydyny i pirogronianu pozwala wyeliminować z hodowli komórki ρ0 143B, które nie uległy fuzji z fibroblastami. Natomiast 60\n61 Materiały i metody suplementacja pożywki 5-bromo-2 -deoksyurydyną (5-BrdU) pozwala na rozróżnienie fibroblastów (TK + ) od cybryd (TK - ). Kinaza tymidynowa (TK) powoduje fosforylację 5-BrdU i jej interkalację do DNA, co przy wysokim stężeniu 5-BrdU powoduje zahamowanie wzrostu komórek. Aktywność TK jest zahamowana w komórkach ρ0, ale jest zachowana w fibroblastach, dlatego obecność 5-BrdU w pożywce selekcyjnej powoduje zahamowanie wzrostu fibroblastów i ich wyeliminowanie z hodowli, natomiast nie ma wpływu na wzrost cybryd. Schemat procesu konstrukcji cybryd przedstawiono na rysunku 11. Rysunek 11. Schemat procesu cybrydyzacji. Opis procedury w tekście. (U -, P - ) - auksotrofia pod względem urydyny (U) i pirogronianu (P); 5-BrdU - 5-bromo-2 -deoksyurydyna; TK - kinaza tymidynowa, TK - - brak aktywności kinazy tymidynowej, Komórki, które mają sprawne mitochondria (zawierające mtdna bez mutacjioznaczone białymi kropkami) tracą auksotrofię względem U i P (komórki U +, P + ), natomiast komórki z dysfunkcyjnymi mitochondriami (zawierające mtdna z mutacjami-oznaczone czarnymi kropkami) zachowują auksotrofię względem U i P (komórki U -, P - ) (Schon i wsp., 2012; zmodyfikowano). 61\n62 Materiały i metody Izolacja całkowitego DNA Izolacja całkowitego DNA z krwi, bioptatu mięśnia szkieletowego i komórek hodowlanych Izolacji DNA z komórek krwi, bioptatu mięśnia szkieletowego oraz z komórek hodowlanych dokonywano metodą organiczną (fenol-chloroform) według następującej procedury: 10-50mg mięśnia zamrażano w ciekłym azocie i homogenizowano w moździerzu na proszek. Komórki hodowlane przemywano roztworem PBS, odklejano z wykorzystaniem trypsyny i wirowano, w celu otrzymania peletu komórkowego. Krew nie wymagała wcześniejszego przygotowania. Przygotowany materiał rozpuszczano w 500µl roztworu o następującym składzie: 10mM Tris-HCl ph 7,4; 10mM NaCl; 10mM EDTA i H2O. Następnie dodawano do roztworu 55µl 10% SDS i 25µl proteinazy K (20mg/ml, A&A Biotechnology) i inkubowano przez noc w 37 0 C. Następnego dnia DNA ekstrahowano kolejno fenolem (w proporcji 1:1), mieszaniną fenol/chloroform (w proporcji 1:1) (Amresco/Sigma-Aldrich) i chloroformem (w proporcji 1:1) - roztwory wirowano po 15min/12000rpm. DNA wytrącano przez dodanie 0,1 objętości 4M NaCl i 2,5 objętości 95% etanolu i pozostawiano na noc w C. Po nocnej inkubacji roztwór wirowano 15min/12000rpm, przemywano zimnym 70% etanolem i ponownie wirowano 15min/12000rpm. Otrzymany osad suszono i zawieszano w wodzie. Izolacja całkowitego DNA z włosów Włosy podzielono na krótkie fragmenty, przepłukiwano w wodzie i etanolu i umieszczano w 500µl roztworu o następującym składzie: 0,01M Tris-HCl; 0,01M EDTA; 0,1M NaCl (ph 8); 2% SDS; 0,039 M DTT; 50µg/ml proteinazy K, H2O. Roztwór inkubowano przez 2 godziny w 37 0 C. Po inkubacji DNA ekstrahowano równą objętością mieszaniny fenol/chloroform, a następnie n-butanolem - roztwory wirowano po 15min/12000rpm. DNA wytrącano po dodaniu 2,5 objętości etanolu (95%) i pozostawiono na noc w C. Następnego dnia roztwór zwirowano 10min/12000rpm, przemyto 70% etanolem, ponownie zwirowano, probówkę osuszano i dodawano wodę. 62\n63 Materiały i metody Izolacja całkowitego DNA z nabłonka pęcherza moczowego Próbkę moczu wirowano 10min/14000rpm w celu otrzymania osadu komórek. Supernatant usunięto, a otrzymany osad zawieszano w 500µl roztworu o następującym składzie: 10mM TRIS; 1,2mM EDTA; 0,5% SDS; H2O. Następnie dodano 25µl (20mg/ml) proteinazy K i inkubowano w 65 0 C/2 godziny. Po inkubacji DNA ekstrahowano dwukrotnie równą objętością mieszaniny fenol/chloroform (w proporcji 1:1) i raz n-butanolem - roztwory wirowano po 15min/12000rpm. DNA wytrącano przez dodanie 0,1 objętości 4M NaCl i 2,5 objętości 95% etanolu i pozostawiano na noc w C. Następnego dnia roztwór zwirowano 10min/12000rpm, przemyto 70% etanolem, ponownie zwirowano, probówkę osuszano i dodawano wody. Stężenie wyizolowanego DNA z komórek krwi, bioptatu mięśnia szkieletowego, komórek hodowlanych, włosów i nabłonka pęcherza moczowego sprawdzano przy użyciu spektrofotometru NanoDrop (NanoDrop Technologies) Procedury detekcji mutacji LHON W celu detekcji mutacji LHON przeprowadzono reakcje sekwencjonowania wybranych fragmentów mtdna, w których znajdują się znane mutacje. Poszukiwanie nieznanej mutacji u pacjentów z zanikiem nerwu wzrokowego o nieznanej etiologii polegało na sekwencjonowaniu wybranych genów, w których podejrzewano obecność mutacji, a w przypadku pacjenta z zanikiem nerwu wzrokowego z towarzyszącymi objawami neurologicznymi o nieznanej etiologii przeprowadzono sekwencjonowanie całego genomu mitochondrialnego. Amplifikacja wybranych fragmentów mtdna w celu detekcji mutacji LHON Pacjent z zanikiem nerwu wzrokowego o nieznanej etiologii W celu uzyskania prób do sekwencjonowania przeprowadzono amplifikację fragmentów mtdna obejmujących geny kodujące następujące podjednostki I kompleksu łańcucha oddechowego: ND1, ND4, ND5, ND6. Amplifikację wybranych genów przeprowadzono z użyciem techniki PCR na DNA wyizolowanym z krwi probanda. 63\n64 Materiały i metody Charakterystykę starterów użytych do amplifikacji wybranych genów przedstawiono w tabeli w suplemencie 1. Do amplifikacji poszczególnych genów użyto następujących starterów: o gen ND1: od FM13-5 do FM13-7 o gen ND4: od FM13-17 do FM13-19 o gen ND5: od FM13-20 do FM13-22 o gen ND6: od FM13-22 do FM13-23 Pacjent z zanikiem nerwu wzrokowego z towarzyszącymi objawami neurologicznymi o nieznanej etiologii Amplifikację całego genomu mitochondrialnego z użyciem 28 par starterów, których sekwencje i obszar w mtdna, w którym przyłączają się startery przedstawiono w suplemencie 1, przeprowadzono na DNA wyizolowanym z krwi probanda. Pacjenci z rodziny LHON z dwiema mutacjami m.11778g>a i m.3460g>a W celu uzyskania prób do sekwencjonowania przeprowadzono amplifikację fragmentów mtdna obejmujących geny podjednostek I kompleksu łańcucha oddechowego, w których występują poszukiwane mutacje: m.11778g>a (gen ND4) i m.3460g>a (gen ND1). Reakcję PCR przeprowadzano na DNA wyizolowanym z cybryd. W tabeli 6 przedstawiono startery wykorzystane do reakcji PCR. Tabela 6. Opis starterów użytych do amplifikacji fragmentów genów ND1 i ND4 kodujących podjednostki kompleksu I łańcucha oddechowego. Startery na końcach 5 zawierają dodatkowo 18 nukleotydową sekwencję faga M13; sekwencja FM13 dla startera F 5 TGTAAAACGACGGCCAGT3 ; sekwencja FM13 dla startera R 5 CAGGAAACAGCTATGACC3. oznaczenie startera gen sekwencja startera 5-3 pozycja przyłączania startera w mtdna FM13.5F FM13.5R ND1 GGATCATGGACATCCCGATG AAGGCTAGGCTAGAGGTG FM13.19F FM13.19R ND4 AGCCACATAGCCCTCGTAG TGGTTATAGTAGTGTGCATGG Na DNA wyizolowanym z krwi jednego probanda z rodziny z dwiema mutacjami LHON przeprowadzono amplifikację i sekwencjonowanie całego mtdna z wykorzystaniem starterów przedstawionych w tabeli w suplemencie 1. 64\n65 Materiały i metody Skład mieszaniny i warunki reakcji PCR Do przeprowadzenia reakcji PCR ze wszystkimi wyżej wymienionymi parami starterów zastosowano mieszaninę reakcyjną o składzie przedstawionym w tabeli 7. Tabela 7. Skład mieszaniny reakcji PCR. skład mieszaniny reakcyjnej stężenie w mieszaninie reakcyjnej DNA starter F starter R dntp (A&A Biotechnology) polimeraza Walk (A&A Biotechnology) bufor do polimerazy Walk (A&A Biotechnology) H2O 100ng 0,2μM 0,2μM 400μM 1U 1X do 50μl Reakcję PCR przeprowadzono w objętości 50μl w następujących warunkach: 94 0 / 3 min 94 0 C / 30 s 58 0 C / 30 s 35 cykli 72 0 C / 1 min 72 0 C / 7 min 4 0 C Obecność produktu PCR sprawdzono na 1% żelu agarozowym z dodatkiem bromku etydyny w świetle UV w obecności standardu wielkości (GeneRuler DNA Ladder Mix, Thermo Scientific, zakres od pz). Po potwierdzeniu obecności produktów amplifikacji próby przygotowywano do reakcji sekwencjonowania. 65\n66 Materiały i metody Sekwencjonowanie Produkty reakcji PCR oczyszczono na kolumienkach krzemionkowych wchodzących w skład zestawu GeneJET PCR Purification Kit (Thermo Scientific), zgodnie z zaleceniami producenta. Po oczyszczaniu mierzono stężenie DNA w próbach przy użyciu spektrofotometru NanoDrop (NanoDrop Technologies) i przygotowano rozcieńczenia (do końcowego stężenia 10 ng/ml). Sekwencjonowanie było przeprowadzane w Pracowni Sekwencjonowania i Syntezy Oligonukleotydów IBB PAN. Uzyskane wyniki sekwencjonowania analizowano z wykorzystaniem oprogramowania Sequencher Detekcja mutacji u członków rodzin probandów Po zidentyfikowaniu mutacji m.3635g>a w genie ND1 w DNA z krwi probanda z zanikiem nerwu wzrokowego o nieznanej etiologii przeprowadzono również amplifikację i sekwencjonowanie fragmentu mtdna obejmującego ten gen na DNA wyizolowanym z krwi matki probanda i jego chorego kuzyna. Natomiast po zidentyfikowaniu mutacji m.13042g>a w genie ND5 we krwi probanda z zanikiem nerwu wzrokowego z towarzyszącymi objawami neurologicznymi o nieznanej etiologii przeprowadzono także amplifikację i sekwencjonowanie fragmentu mtdna obejmującego ten gen na DNA wyizolowanym z włosów, mięśnia szkieletowego i nabłonka dróg moczowych probanda oraz włosów, krwi i nabłonka dróg moczowych matki probanda Ocena poziomu heteroplazmii zidentyfikowanych mutacji W celu określenia poziomu heteroplazmii wykrytych mutacji zastosowano metodę znakowania izotopem [α- 32 P]-dATP (Hartmann Analytic) produktu PCR w ostatnim cyklu połączoną z określeniem polimorfizmu długości fragmentów restrykcyjnych (technika ang. last-cycle hot PCR/RFLP). W pierwszej kolejności przeprowadzano amplifikację fragmentów mtdna obejmującego wykryte mutacje, następnie produkt reakcji PCR wyznakowano izotopem i trawiono endonukleazami restrykcyjnymi, rozdzielano na żelu poliakryloamidowym i przeprowadzano detekcję rozdzielonych fragmentów DNA. 66\n67 Materiały i metody Amplifikacja fragmentów DNA obejmujących wykryte mutacje 1) Amplifikację fragmentu mtdna ( ) otaczającego mutację m.3635g>a przeprowadzono na DNA wyizolowanym z krwi probanda, jego zdrowej matki, chorego kuzyna i niespokrewnionej z nimi osoby. Do reakcji wykorzystano następujące starery: starter R przyłączał się w regionie mtdna, starter F (przyłączający się w regionie mtdna) wprowadzając zmianę nukleotydową C>T w pozycji 3632, co pozwoliło na stworzenie nowego miejsca restrykcyjnego dla endonukleazy restrykcyjnej Tru1I w sekwencji zawierającej mutację. Opis starterów przedstawiono w tabeli 8. Tabela 8. Opis starterów używanych do amplifikacji regionu otaczającego mutację m.3635g>a. Zmianę nukleotydową w sekwencji startera wprowadzającą nowe miejsce restrykcyjne dla endunkleazy Tru1I zaznaczono na czerwono. Starter oznaczony FM13 na końcach 5 zawiera dodatkowo 18 nukleotydową sekwencję faga M13: 5 CAGGAAACAGCTATGACC3. oznaczenie sekwencja startera 5-3 długość produktu pozycja przyłączania startera PCR (pz) startera w mtdna 3635-F GCCTCCTATTTATTCTAGCCACCTTT FM13-6R GATTGTAATGGGTATGGAGAC ) W celu amplifikacji fragmentu mtdna ( ), w którym znajduje się mutacja m.13042g>a zastosowano reakcję PCR z wykorzystaniem starterów opisanych w tabeli 9. Amplifikację przeprowadzono na DNA wyizolowanym z krwi i mięśnia szkieletowego probanda oraz z krwi matki probanda oraz niespokrewnionej z nimi osoby. Starter R nie był modyfikowany. 67\n68 Materiały i metody Tabela 9. Opis starterów używanych do amplifikacji regionu otaczającego mutację m.13042g>a. Starter oznaczony FM13 na końcu 5 zawiera dodatkowo 18 nukleotydową sekwencję faga M13: 5 TGTAAAACGACGGCCAGT3. oznaczenie startera sekwencja startera 5-3 długość produktu PCR (pz) pozycja przyłączania startera w mtdna FM13-21F CGCTAATCCAAGCCTCACC R GTCATTTTGTGTAAGGGCGC ) W celu amplifikacji fragmentów mtdna, w których lokują się mutacje m.11778g>a i m.3460g>a zastosowano reakcję PCR z wykorzystaniem starterów opisanych w tabeli 10. Amplifikację przeprowadzono na DNA wyizolowanym z komórek krwi, limfoblastów, fibroblastów i cybryd od 6 pacjentów z rodziny z dwiema mutacjami LHON. Tabela 10. Opis starterów używanych do amplifikacji fragmentów otaczających mutacje m.11778g>a i m.3460g>a. pozycja długość oznaczenie przyłączania mutacja LHON sekwencja startera 5-3 produktu startera startera w PCR (pz) mtdna LH-1F LH-1R m.3460g>a CAGCCACATAGCCCTCGTAG GCGAGGTTAGCGAGGCTTGC LH-4F LH-4R m.11778g>a CAGTCAGAGGTTCAATTCCTC TGGGGAGGGGGGTTCATAGTA Do przeprowadzenia reakcji PCR ze wszystkimi wyżej wymienionymi parami starterów zastosowano mieszaninę reakcyjną o składzie przedstawionym w tabeli\n69 Materiały i metody Tabela 11. Skład mieszaniny reakcji PCR. skład mieszaniny reakcyjnej stężenie w mieszaninie reakcyjnej DNA starter F starter R dntp (A&A Biotechnology) polimeraza Run (A&A Biotechnology) bufor do polimerazy Run (A&A Biotechnology) H2O 100ng 0,2μM 0,2μM 400μM 1U 1X do 25μl Reakcję PCR przeprowadzono w objętości 25μl. Dla amplifikacji każdej z mutacji zmienione były temperatury przyłączania starterów, czas wydłużania starterów oraz liczba cykli reakcji PCR, natomiast pozostałe warunki reakcji były identyczne dla amplifikacji każdej z mutacji. * oznacza warunki specyficzne dla mutacji m.3635g>a ** oznacza warunki specyficzne dla mutacji m.13042g>a *** oznacza warunki specyficzne dla mutacji m.11778g>a i m.3460g>a Warunki reakcji PCR dla m.3635g>a, m.1342g>a, m.11778g>a oraz m.3460g>a: 94 0 C / 5 min 94 0 C / 30 s 56 0 C*/55 0 C** /58 0 C*** / 30 s 30*/35**/30*** cykli 72 0 C / 45 s*/ 1 min**/45 s*** 72 0 C / 7 min 4 0 C Obecność produktu PCR o długości 632pz (dla m.3635g>a), 277pz (dla m.13042g>a), 230pz (dla m.11778g>a) i 302pz (dla m.3460g>a) sprawdzono na 1% żelu agarozowym z dodatkiem bromku etydyny w świetle UV w obecności standardu wielkości (GeneRuler DNA Ladder Mix, Thermo Scientific). 69\n70 Materiały i metody Znakowanie produktu PCR izotopem Po określeniu obecności produktów PCR przeprowadzano dodatkowy cykl PCR z dodatkiem izotopu [α- 32 P]-dATP (Hartmann Analytic). Dodatkowy cykl PCR (ang. last-cycle hot PCR) zastosowano w celu wyznakowania DNA poprzez inkorporację izotopu do DNA zgodnie z procedurą opisaną przez Moraes i wsp. (1992). Analiza RFLP wyznakowanych izotopowo produktów PCR Wyznakowane izotopem produkty amplifikacji fragmentów DNA, w których znajdują się mutacje LHON, trawiono endonukleazami restrykcyjnymi i rozdzielano na 12% żelu poliakryloamidowym. Po zakończonej elektroforezie żel suszono i poddano ekspozycji przez noc na ekranie fosforowym (Hypercassette TM, Amersham Biosciences). Obraz odczytano za pomocą urządzenia Fujifilm Phosphoimager, FLA Poziom heteroplazmii mutacji określono w programie Multi Gauge V3.0. 1) Analiza RFLP mutacji m.3635g>a W celu analizy poziomu mutacji m.3635g>a z wykorzystaniem techniki RFLP, wyznakowane izotopowo produkty PCR poddano trawieniu endonukleazą restrykcyjną Tru1I (Thermo Scientific) w temperaturze 65 0 C/noc. Sekwencja bez mutacji ulega cięciu endonukleazą Tru1I na dwa fragmenty o długości 454pz i 178pz. Mutacja m.3688g>a wprowadza dodatkowe miejsce restrykcyjne i w wyniku cięcia powstają fragmenty o długościach 454pz, 153pz i 25pz. 2) Analiza RFLP mutacji m.13042g>a W celu analizy poziomu mutacji m.13042g>a z wykorzystaniem techniki RFLP, wyznakowane izotopowo produkty PCR poddano trawieniu endonukleazą restrykcyjną BbvCI (New England Biolabs) w temperaturze 37 0 C/noc. Mutacja m.13042g>a eliminuje miejsce restrykcyjne dla enzymu BbvCI. Sekwencja bez mutacji ulega cięciu endonukleazą na dwa fragmenty o długości 189pz i 88pz. W przypadku wystąpienia mutacji długość nietrawionego fragmentu wynosi 277pz. 70\n71 Materiały i metody 3) Analiza RFLP mutacji m.11778g>a i m.3460g>a W celu analizy poziomu mutacji m.11778g>a i m.3460g>a z wykorzystaniem techniki RFLP, wyznakowane izotopowo produkty PCR poddano trawieniu endonukleazami restrykcyjnymi: dla m.11778g>a wykorzystano endonukleazę restrykcyjną MaeIII (Roche) trawiącą produkt PCR w temperaturze 55 0 C/noc. m.11778g>a powoduje powstanie miejsca restrykcyjnego dla enzymu MaeIII. Długość fragmentów po trawieniu endonukleazą w obecności mutacji wynosi 146pz oraz 84pz. Długość niestawionego fragmentu w przypadku braku mutacji wynosi 230pz. dla m.3460g>a wykorzystano endonukleazę restrykcyjną BsaHI (New England Biolabs) trawiącą produkt PCR w temperaturze 37 0 C/noc. m.3460g>a powoduje zanik miejsca restrykcyjnego dla enzymu BsaHI. Długość fragmentów po trawieniu endonukleazą w przypadku braku mutacji wynosi 183pz i 119pz. W przypadku wystąpienia mutacji długość nietrawionego fragmentu wynosi 302pz Analizy genetyczne transmitochondrialnych hybryd cytoplazmatycznych (cybryd) Na DNA wyizolowanym z komórek cybryd z mutacjami LHON i kontrolnych przeprowadzono analizy oceniające skuteczność procesu cybrydyzacji. Zbadano obecność mtdna w komórkach cybryd, a także przeprowadzono analizę zgodności sekwencji mtdna w cybrydach z mtdna z fibroblastów, a także analizę zgodności sekwencji jądrowego DNA w cybrydach i komórkach ρ0 143B. Analiza obecności mtdna w komórkach transmitochondrialnych hybryd cytoplazmatycznych (cybryd) W celu określenia obecności mtdna w komórkach cybryd, na całkowitym DNA wyizolowanym z komórek cybryd pacjentów z LHON i osób z grupy kontrolnej przeprowadzono reakcję długiego PCR (ang. long PCR). Reakcja long PCR pozwala na zamplifikowanie fragmentu mtdna wielkości 9815pz. Do przeprowadzenia reakcji użyto zestawu Expand Long Template PCR System (Roche), 71\n72 Materiały i metody zgodnie z zaleceniami producenta. Startery użyte do reakcji long PCR przedstawiono w tabeli 12. Tabela 12. Opis starterów używanych do reakcji long PCR. Startery na końcach 5 zawierają dodatkowo 18 nukleotydową sekwencję faga M13; sekwencja FM13 dla startera F 5 TGTAAAACGACGGCCAGT3 ; sekwencja FM13 dla startera R 5 CAGGAAACAGCTATGACC3. oznaczenie startera sekwencja startera 5-3 długość produktu PCR (pz) pozycja przyłączania startera w mtdna FM13-11F CTATGATATCAATTGGCTTCC FM13-D1R AACGTGTGGGCTATTTAGGC Skład mieszaniny reakcyjnej przedstawiono w tabeli 13. Tabela 13. Skład mieszaniny reakcji long PCR. skład mieszaniny reakcyjnej stężenie w mieszaninie reakcyjnej DNA 200ng starter F 0,3μM starter R 0,3μM dntp (A&A Biotechnology) 20mM polimeraza (Roche) 1, 875U Bufor nr 2 do polimerazy (Roche) 1X H2O do 25μl 72\n73 Materiały i metody Reakcję PCR przeprowadzono w objętości 25μl w następujących warunkach: 92 C / 2 min 92 C / 10 s 55 C / 30 s 9 cykli 68 C / 8 min 92 C / 15 s 55 C / 30 s 24 cykle 68 C / 8 min (+ 20s w każdym cyklu) 68 C / 20 min 10 C Obecność produktu PCR o długości 9815pz sprawdzono na 0,8% żelu agarozowym z dodatkiem bromku etydyny w świetle UV w obecności standardu wielkości (GeneRuler DNA Ladder Mix, Thermo Scientific). Analiza zgodności sekwencji mtdna w cybrydach z mtdna z fibroblastów W celu oceny zgodności sekwencji mtdna między cybrydami a fibroblastami przeprowadzono reakcje sekwencjonowania. W pierwszej kolejności zamplifikowano obszar pętli D mtdna wykorzystując całkowite DNA wyizolowane z komórek fibroblastów i cybryd pacjentów z LHON i osób z grupy kontrolnej w celu zbadania zgodności sekwencji pętli D mtdna cybryd i fibroblastów z mutacjami LHON i osób z grupy kontrolnej. Do reakcji PCR wykorzystano startery FM13-D1F, FM13-D1R, FM13.5F oraz FM13.5R, których charakterystykę przedstawiono w tabeli w suplemencie 1. Na całkowitym DNA z fibroblastów i cybryd pacjentów przeprowadzono również amplifikację fragmentów obszaru kodującego mtdna, w którym mieszczą się mutacje m.11778g>a i m.3460g>a w celu określenia ich obecności z wykorzystaniem starterów opisanych wcześniej w tabeli 6. Skład mieszaniny reakcji PCR i jej warunki dla każdej z pary starterów były identyczne z tymi przedstawionymi w rozdziale\n74 Materiały i metody Analiza zgodności sekwencji jądrowego DNA w cybrydach z jądrowym DNA w komórkach ρ0 143B W celu określenia zgodności sekwencji jądrowego DNA zawartego w cybrydach z tym z komórek ρ0 143B przeprowadzono analizę skróconych profili genetycznych dla poszczególnych linii komórkowych z wykorzystaniem polimorficznych markerów mikrosatelitarnych, w których polimorfizm polega na zmiennej ilości powtórzeń określonych krótkich, kilkunukleotydowych sekwencji DNA (STR). Markery STR są standardowo wykorzystywane w genetyce sądowej do tworzenia profili genetycznych. Standardowo wykorzystuje się 13 loci STR wchodzące w skład systemu CODIS. W ramach niniejszej pracy wykorzystano trzy markery STR tego systemu: THO1, CSF1PO i D21S11. Charakterystykę markerów STR użytych do stworzenia skróconych profili genetycznych linii komórkowych cybryd pacjentów z LHON i osób z grupy kontrolnej oraz komórek ρ0 143B przedstawiono w tabeli 14. Numer allelu w danym locus mikrosatelitarnym odpowiada liczbie powtórzeń sekwencji tandemowej. Tabela 14. Charakterystyka markerów STR użytych do stworzenia skróconych profili genetycznych badanych linii komórkowych cybryd i komórek ρ0 143B (źródło: baza danych Short Tandem Repeat DNA Internet DataBase). n-w zapisie zastąpione jest cyfrą wskazującą ile razy dana sekwencja była powtórzona, co odpowiada numerze allelu np. allel 3 oznacza, że dana sekwencja była powtórzona trzykrotnie. nazwa markera lokalizacja chromosomowa sekwencja powtarzalna zakres alleli THO1 11p15.5 [AATG]n 3-14 D21S11 21q11.2-q21 [TCTA]n / [TCTG]n CSF1PO 5q [AGAT]n 6-16 Pierwszy etap tworzenia skróconych profili genetycznych polegał na amplifikacji badanych markerów (loci mikrosatelitarnych) na DNA wyizolowanym z poszczególnych linii komórkowych. Zastosowano reakcję PCR umożliwiającą amplifikację wszystkich trzech loci mikrosatelitarnych w jednej probówce reakcję multiplex PCR. W reakcji multiplex PCR wykorzystano startery dla poszczególnych markerów wyznakowane na 5 końcu barwnikami fluorescencyjnymi. Opis starterów stosowanych w reakcji multiplex PCR przedstawiono w tabeli\n75 Materiały i metody Tabela 15. Opis starterów stosowanych w reakcji multiplex PCR. 6-FAM (barwnik niebieski); HEX (barwnik zielony) nazwa markera oznaczenie startera barwnik znakujący sekwencja startera 5-3 THO1 THO1-F THO1-R 6-FAM 6-FAM-CCTGTTCCTCCCTTATTTCCC GGGAACACAGACTCCATGGTG D21S11 D21S11-F D21S11-R HEX HEX-ATTCCCCAAGTGAATTGC GGTAGATAGACTGGATAGATAGACGA CSF1PO CSF1PO-F CSF1PO-R HEX HEX-ACAGTAACTGCCTTCATAGATAG GTGTCAGACCCTGTTCTAAGTA Skład mieszaniny reakcji multiplex PCR przedstawiono w tabeli 16. W reakcji użyto mieszaniny starterów F i R dla każdego z markerów STR. Tabela 16. Skład mieszaniny reakcji multiplex PCR. skład mieszaniny reakcyjnej stężenie w mieszaninie reakcyjnej DNA mieszanina starterów dntp (A&A Biotechnology) polimeraza Run (A&A Biotechnology) bufor do polimerazy Run (A&A Biotechnology) H2O 100ng 0,2μM 400μM 1U 1X do 25μl Reakcję multiplex PCR przeprowadzono w objętości 25μl w następujących warunkach: 95 0 C / 12 min 95 0 C / 30s 60 0 C / 90s 35 cykli 72 0 C / 45s 72 0 C / 30min 7 0 C 75\n76 Materiały i metody Obecność produktów PCR sprawdzono na 3% żelu agarozowym z dodatkiem bromku etydyny w świetle UV w obecności standardu wielkości (GeneRuler DNA Ladder Mix, Thermo Scientific). Za pomocą elektroforezy kapilarnej fluorescencyjnie wyznakowanych produktów PCR wobec standardu wielkości GeneScan -600 LIZ wykonanej w Pracowni Sekwencjonowania i Syntezy Oligonukleotydów IBB PAN wyznaczono wielkość otrzymanych produktów. Wyznaczenie długości otrzymanych produktów PCR wykonano w programie Peak Scanner 1.0. Otrzymane wartości porównano z zakresem długości produktów PCR dla poszczególnych alleli według bazy danych Short Tandem Repeat DNA Internet DataBase. Analiza ta pozwoliła na określenie alleli występujących w każdym z badanych loci i stworzenie dla każdego locus profilu genetycznego. Stworzone profile genetyczne dla poszczególnych loci każdej z badanych linii komórkowych cybryd porównywano z profilami tych loci dla komórek ρ0 143B w celu oceny ich zgodności Analiza haplogrup mitochondrialnych pacjentów z LHON Analiza haplogrup mitochondrialnych była przeprowadzona na podstawie obecności charakterystycznych polimorfizmów definiujących haplogrupy znajdujące się w obszarze pętli D i obszarach kodujących mtdna. W celu identyfikacji tych polimorfizmów przeprowadzono reakcję sekwencjonowania mtdna. Sekwencjonowanie wybranych regionów mtdna przeprowadzono na całkowitym DNA wyizolowanym z krwi probandów z LHON. Sekwencjonowanie przeprowadzano zgodnie z protokołem opisanym w rozdziale W pierwszej kolejności sekwencjonowano obszar pętli D mtdna, w którym w przeważającej większości znajdują się polimorfizmy definiujące haplogrupy mitochondrialne występujące w Europie (poza haplogrupą H i U). W następnej kolejności sekwencjonowano konkretne regiony obszaru kodującego mtdna, w którym znajdują się pozostałe polimorfizmy definiujące haplogrupy, które wskazywało sekwencjonowanie pętli D. Zastosowane startery do określenia haplogrup mitochondrialnych wraz z określeniem polimorfizmów obszaru pętli D i obszaru kodującego mtdna dla poszczególnych haplogrup mitochondrialnych przedstawiono w tabeli 17. Kolejność haplogrup w tabeli jest uszeregowana od najczęstszej do najrzadszej haplogrupy w Europie. Charakterystykę wykorzystanych starterów przedstawiono w tabeli w suplemencie 1. 76\n77 Materiały i metody Tabela 17. Startery i polimorfizmy pętli D i obszaru kodującego mtdna definiujące haplogrupy mtdna. Startery na końcach 5 zawierają dodatkowo 18 nukleotydową sekwencję faga M13 (FM13); sekwencja FM13 dla startera F 5 TGTAAAACGACGGCCAGT3 ; sekwencja FM13 dla startera R 5 CAGGAAACAGCTATGACC3. haplogrupa mtdna oznaczenie starterów polimorfizmy pętli D polimorfizmy obszaru mtdna kodującego mtdna H FM13-11F i R C U FM13-19F i R A>G T FM13-8F i R FM13-D1F i R 16126T>C 16294C>T 4917A>G J FM13-22F i R FM13-D1F i R 16069C>T 16126T>C 13708G>A K FM13-14F i R FM13-19F i R FM13-D1F i R 16224T>C 16311T>C 12308A>G 9055G>A V FM13-7F i R FM13-D1F i R 16298T>C 4580G>A 16183C X FM13-10F i R FM13-D1F i R 16189T>C 16223C>T 6371C>T 16278C>T I FM13-7F i R FM13-16F i R FM13-D1F i R 16129G>A 16223C>T 16391G>A 4529A>T 10034T>C W FM13-19F i R FM13-D1F i R 16223C>T 16292C>T 11947A>G Analizy hodowli komórkowych Hodowla komórek Do przemywania komórek przed ich pasażowaniem używano roztworu PBS (Sigma-Aldrich). Trypsynizacji komórek dokonywano z użyciem roztworu Trypsyna-EDTA ph=8 (Sigma-Aldrich). Do liczenia komórek wybarwiano je błękitem trypanu (Sigma- Aldrich), a liczenia dokonywano pod mikroskopem świetlnym Olympus CK40 przy użyciu komory hemocytometrycznej (komora Thoma). Do bankowania komórek stosowano roztwór 77\n78 Materiały i metody składający się z całkowitej pożywki hodowlanej (70% składu roztworu) suplementowanej dodatkową objętością FBS (20% składu roztworu) i DMSO (dimetylosulfotlenek, 10% składu roztworu) (Sigma-Aldrich). Komórki w roztworze do bankowania przenoszono do probówek do głębokiego mrożenia (Sarstedt) i przenoszono do pojemnika z izopropanolem (MrFrosty, Nalgene), który umieszczano w zamrażarce o temperaturze -80 o C Analiza apoptozy Analizę apoptozy w wyprowadzonych liniach komórkowych przeprowadzono czterema metodami: analiza liczby wolnych nukleosomów analiza aktywność kaspaz 3 i 7 analiza proteolizy polimerazy PAR-1 (PARP-1) analiza mikroskopowa jąder komórkowych. Komórki fibroblastów i cybryd płukano PBS, trypsynizowano, aktywność trypsyny hamowano dodając pełnej pożywki hodowlanej z 10% FBS, następnie komórki wirowano (5min/1200g), płukano PBS i ponownie wirowano. Komórki limfoblastów przygotowywano analogicznie, z pominięciem etapu trypsynizacji, gdyż są to komórki rosnące w zawiesinie. Komórki barwiono błękitem trypanu (komórki martwe barwią się na niebiesko), inkubowano przez 1 minutę w temperaturze pokojowej i liczono przy użyciu komory hemocytometrycznej (komora Thoma) i wysiewano na płytki 6-dołkowe (Greiner bio-one) w ilości 1x10 4 komórek na dołek, a następnie hodowano przez 24 godziny, w 37 C, 5% CO2, w trzech różnych warunkach hodowlanych: w pożywce pełnej w pożywce pozbawionej glukozy uzupełnianej D-galaktozą (Sigma-Aldrich), w końcowym stężeniu 5mM w pożywce pełnej uzupełnianej rotenonem (Sigma-Aldrich), w końcowym stężeniu 2,5µM Po 24 godzinach komórki odklejano od naczyń hodowlanych (poza limfoblastami) i analizowano w nich apoptozę. 78\n79 Materiały i metody Analiza liczby wolnych nukleosomów Ocenę liczby komórek apoptotycznych prowadzono przy użyciu testu imunoenzymatycznego Cell Death Detection ELISA Plus (Roche), zgodnie z zaleceniami producenta. Do każdego pomiaru wykorzystywano 1 x 10 4 komórek dla wszystkich warunków hodowlanych. Każdą hodowlę analizowano w trzech powtórzeniach. Pomiar absorbancji mierzono przy 405nm przy pomocy czytnika płytek Paradigm Detection Platform (Beckman Coulter). Poziom absorbancji był proporcjonalny do liczby wolnych nukleosomów. Analiza aktywności kaspaz 3 i 7 Analizę aktywności kaspaz 3 i 7 mierzono przy użyciu zestawu Caspase-Glo TM 3/7 Assay (Promega) zgodnie z zaleceniami producenta. Do każdego pomiaru wykorzystano 1 x 10 4 komórek dla wszystkich warunków hodowlanych. Każdą hodowlę analizowano w trzech powtórzeniach. Stosowany odczynnik zawiera tetrapeptyd z motywem DEVD, który jest substratem dla kaspaz 3 i 7. Dodanie odczynnika powoduje lizę komórek i cięcie substratu przez kaspazy 3 i 7. Na skutek cięcia generowany jest sygnał luminescencyjny przez uwalnianą lucyferazę. Luminescencja jest wprost proporcjonalna do aktywności kaspaz. Pomiar luminescencji wykonywano przy pomocy czytnika płytek DTX 880 (Beckman Coulter). Analiza proteolizy PARP-1 Analizę proteolizy białka PARP-1 wykonano z wykorzystaniem metody western blot z użyciem przeciwciał skierowanych przeciwko formie natywnej białka (116kDa) i ciętej (89kDa), jak również przeciwciał skierowanych przeciwko β-aktynie, stanowiącej kontrolę ilości nałożonego białka. Analizę białka PARP-1 przeprowadzano na lizatach białkowych komórek hodowanych przez 24 godziny w następujących warunkach hodowlanych: w pożywce pełnej w pożywce pozbawionej glukozy uzupełnianej D-galaktozą (Sigma-Aldrich), w końcowym stężeniu 5mM w pożywce pełnej uzupełnianej rotenonem (Sigma-Aldrich), w końcowym stężeniu 2,5µM 79\n80 Materiały i metody o Przygotowanie preparatów białkowych Komórki przeznaczone do analizy zebrano z butelek hodowlanych, zwirowano (5min/1200g), następnie przepłukano zimnym roztworem PBS i zwirowano ponownie. Osad komórek zawieszono w 20μl buforu RIPA (Sigma-Aldrich), zawierającego w zalecanej przez producenta ilości koktajl inhibitorów proteaz (complete ULTRA Tablets, Protease Inhibitor Cocktail Tablets, Roche). Komórki z buforem RIPA inkubowano w lodzie przez około godzinę, worteksując co 10min, przez około 10 sekund. Następnie roztwory przenoszono do 1,5ml probówek Eppendorf i wirowano 10min/13000rpm w temperaturze 4 0 C w wirówce Eppendorf Centrifuge 5415R. Po zwirowaniu supernatant zawierający białka przenoszono do nowych probówek i trzymano w lodzie do czasu dalszych analiz. o Ocena stężenia białka Stężenie wyizolowanych białek w supernatancie znad osadu komórkowego mierzono metodą kolorymetryczną Bradford z wykorzystaniem gotowego odczynnika Protein Assay Dye Reagent Concentrate (Bio-Rad) rozcieńczonego wodą zgodnie z zaleceniami producenta. W celu oznaczenia stężenia białka mieszano 1ml roztworu Protein Assay Dye Reagent 1X z 1μl supernatantu białkowego. Równocześnie przygotowano także próbki o znanym stężeniu białka - standardy, w celu stworzenia krzywej wzorcowej. Wykorzystano rozcieńczone roztwory albumny wołowej (BSA) o stężeniach 0,5mg/ml, 1mg/ml, 1,5mg/ml i 2mg/ml. 1μl każdego ze standardów mieszano z 1ml roztworu Protein Assay Dye Reagent 1X. Po zmieszaniu odczynnika Bradford z próbami inkubowano roztwory przez 10min w RT po czym mierzono stężenie białka w plastikowych kuwetach. Pomiaru stężenia białka dokonywano w spektrofotometrze DU730 LifeScience uv/vis Spectrophotometer Beckman Coulter przy długości fali 595nm. o Analiza western blot Analizę western blot przeprowadzano bezpośrednio po uzyskaniu lizatu komórkowego. Do rozdzielenia białek zastosowano denaturujacą elektroforezę w żelu poliakryloamidowym - metodę SDS-PAGE. Białko PARP-1 rozdzielano w 12% żelu poilakryloamidowym (12% żel rozdzielający i 4% żel zagęszczający). Przed nałożeniem próbek białkowych na żel denaturowano je poprzez zmieszanie z buforem Laemmliego 1x 80\n81 Materiały i metody i podgrzanie w 95 0 C przez 5 minut (Laemmli 5 : 0,2M Tris ph 6,8; 10% (w/v) SDS; 10mM β-merkaptoetanol; 20% (v/v) glicerol; 0,05% (w/v) błękit bromofenolowy). Na żel nakładano 30μg białka, jako marker wielkości wykorzystano marker białkowy PageRuler Prestained Protein Ladder (Thermo-Scientific). Elektroforezę prowadzono w aparacie MiniPROTEAN Tetra Handcast System (Bio-Rad) przy napięciu 100V w buforze glicynowym o ph 8,3 (25mM Tris; 200mM glicyna; 0,1% (w/v) SDS) przez 1 1,5 godziny. Transfer białek z żelu poliakryloamidowego na membranę nitrocelulozową Protran Nitrocellulose BA85 Membrane o porach wielkosci 0,45μm (Whatman TM ) wykonano prowadząc mokry elektrotransfer z użyciem buforu glicynowego o ph 8,3 (25mM Tris; 200mM glicyna; 10% metanol) w aparacie MiniPROTEAN Tetra Handcast System (Bio-Rad) z użyciem zestawu do transferu Mini-Trans Blot Cell (Bio-Rad). Transfer prowadzono przy natężeniu 30V przez 16 godzin w chłodni. Po tym czasie oceniano efektywność transferu poprzez detekcję białek na membranie wybarwiając ją Ponceau S. Barwnik ten wiąże się nietrwale do polipeptydów i pozwala na wizualizacje białek w postacie różowej drabinki. Po ocenie jakości transferu barwnik odpłukano ddh2o, a membranę blokowano 30min w 5% odtłuszczonym mleku (mleko rozpuszczone w roztworze TBS) na kołysce laboratoryjnej. Następnie odpłukiwano mleko poprzez trzykrotne 10-minutowe płukanie membrany buforem TBS (50mM Tris; 150mM NaCl). Po odpłukaniu mleka membranę inkubowano z przeciwciałem I-rzędowym anty-parp-1 (źródło: przeciwciało królicze, Cell Signaling) rozcieńczonym 1:1000 w 5% mleku oraz przeciwciałem I-rzędowym anty-βaktyna (źródło: przeciwciało mysie, Sigma-Aldrich) rozcieńczonym 1:5000. Inkubację przeprowadzono przez noc w chłodni na kołysce laboratoryjnej. Po nocnej inkubacji usunięto roztwór z przeciwciałami I-rzędowymi i trzykrotnie płukano membranę buforem TBS na kołysce laboratoryjnej w temperaturze pokojowej, a następnie dodawano roztwór przeciwciał II-rzędowych rozpuszczonych w 5% odtłuszczonym mleku. Wykorzystano przeciwciało anty-królicze w celu wykrycia białka PARP-1 (źródło: koza, Sigma-Aldrich) rozpuszczone w odtłuszczonym mleku w proporcji 1:10000 i anty-mysie w celu wykrycia β-aktyny (źródło: królik, Sigma-Aldrich) rozpuszczone w odtłuszczowym mleku w proporcji 1: Przeciwciała II-rzędowe były sprzężone z peroksydazą chrzanową (HRP). Inkubację z przeciwciałami II-rzędowymi przeprowadzano w temperaturze pokojowej na kołysce laboratoryjnej przez 60 minut. Po zakończonej inkubacji odpłukiwano przeciwciała II-rzędowe poprzez trzykrotne 10-minutowe przemywanie membrany buforem TBS na kołysce laboratoryjnej w temperaturze pokojowej. 81\n82 Materiały i metody Reakcje chemiluminescencji wywoływano stosując gotowy zestaw Immun-Star TM Western C TM Chemiluminescent Kit (Bio-Rad) zgodnie z zaleceniami producenta. Roztwór odczynnika nakraplano na membranę z białkami i inkubowano 5min w temperaturze pokojowej. Przeprowadzano 1-godzinną ekspozycję membrany z kliszą fotograficzną w ciemni. Kliszę wywoływano przy pomocy aparatu AGFA Curix-60 cp Mikroskopowa analiza jąder komórkowych Analizę jąder komórkowych przeprowadzano na komórkach fibroblastów i cybryd. Komórki w ilości 1x10 4 wysiewano na szalki ze szklanym dnem (µ-dish 35mm high, Ibidi), w celu dokładniejszych obserwacji mikroskopowych. Komórki pozostawiono na 3-4 dni aby zarosły szalki, po czym inkubowano 24 godziny w pełnej pożywce hodowlanej, pożywce pozbawionej glukozy uzupełnianej 5mM galaktozą lub pożywce pełnej uzupełnianej 2,5µM rotenonem. Po tym czasie odciągano pożywkę, przepłukiwano hodowle PBS i barwiono komórki barwnikiem Hoechst (wchodzącym w skład zestawu Cyto-ID Autophagy Detection Kit, Enzo Life Sciences) umożliwiającym wizualizację jader komórkowych (barwią się na niebiesko), zgodnie z zaleceniami producenta. Komórki obserwowano z użyciem mikroskopu fluorescencyjnego Olympus IX 81, przy pomocy obiektywu 60x i filtru DAPI przy czasie naświetlania 90ms Analiza autofagii Analizę procesu autofagii w wyprowadzonych liniach komórkowych przeprowadzono dwiema metodami: analiza białek markerowych autofagii: o dwie izoformy białka LC3: LC3-I (18kDa) i LC3-II (16kDa) o białko p62 (62kDa) analiza formowania się autofagosomów i autofagolizosmów 82\n83 Materiały i metody Analizę autofagii prowadzono na lizatach białkowych z komórek hodowanych przez 24 godziny w następujących warunkach hodowlanych: w pożywce pełnej w pożywce pozbawionej glukozy suplementowanej D-galaktozą (Sigma-Aldrich), w końcowym stężeniu 5mM w pożywce pełnej suplementowanej rotenonem (Sigma-Aldrich), w końcowym stężeniu 2,5µM Analiza białek markerowych autofagii Analizę białek markerowych autofagii przeprowadzono metodą western blot z przeciwciałami skierowanymi przeciwko dwóm izoformom białka LC3: LC3-I i LC3-II oraz przeciwko białku p62. Proces uzyskiwania preparatów białkowych do analizy i przeprowadzania metody western blot przebiegał w identyczny sposób jak opisano w rozdziale z pewnymi modyfikacjami: o do rozdzielenia białek LC3-I i LC3-II wykorzystano żel 15% (15% żel rozdzielający i 4% żel zagęszczający), a do rozdziału białka p62 żel 12% (12% żel rozdzielający i 4% żel zagęszczający) o po elektroforezie przenoszono białka na membranę nitrocelulozową Protran Nitrocellulose BA83 Membrane o porach wielkosci 0,2μm (Whatman TM ). o do transferu mokrego białek na membranę użyto buforu, który przygotowano poprzez rozpuszczenie CAPS (Sigma-Aldrich) w ddh20 (10mM CAPS ph 11), aby ułatwić transfer małych białek. o transfer prowadzono w aparacie MiniPROTEAN Tetra Handcast System (Bio-Rad) z użyciem zestawu do transferu Mini-Trans Blot Cell (Bio-Rad) umieszczonym w lodzie, przy natężeniu 300mA przez 60 min dla białka LC3 i przy natężeniu 400mA przez 90 minut dla białka p62. Dalsze etapy procedury przebiegały analogicznie do tych opisanych w rozdziale Membranę inkubowano z przeciwciałami I-rzędowymi anty-lc3 (źródło: przeciwciała królicze, Sigma-Aldrich) i anty-p62 (źródło: przeciwciała królicze, Sigma-Aldrich) rozcieńczonymi 1:1000 w 5% odtłuszczonym mleku, oraz przeciwciałami I-rzędowym anty-β-aktyna (źródło: przeciwciało mysie, Sigma-Aldrich) rozcieńczonymi 1:5000. Do detekcji wyżej wymienionych białek wykorzystano przeciwciała II-rzędowe sprzężone 83\n84 Materiały i metody z HRP. Wcelu wykrycia dwóch izoform białka LC3 i białka p62 wykorzystano przeciwciała anty-królicze (źródło: koza, Sigma-Aldrich) rozpuszczone w 5% odtłuszczonym mleku w proporcji 1:10000 i w celu wykrycia β-aktyny anty-mysie (źródło: królik, Sigma-Aldrich) rozpuszczone 5% odtłuszczonym mleku w proporcji 1: Detekcję białek wykonano jak opisano w rozdziale Przedmiotem analizy była proporcja między izoformami LC3-I i LC3-II oraz poziom białka p62. Analiza formowania się autofagosomów i autofagolizosmów Analiza formowania się autofagosomów i autofagolizosomów polegała na mikroskopowej wizualizacji tych wakuol. Do detekcji formujących się wakuol autofagosomalnych wykorzystano zestaw Cyto-ID Autophagy Detection Kit (Enzo Life Science). Komórki w ilości 1x10 4 wysiewano na szalki ze szklanym dnem (µ-dish 35mm high, Ibidi), w celu dokładniejszych obserwacji mikroskopowych. Komórki pozostawiono na 3-4 dni aby zarosły szalki, po czym dodawano różne media hodowlane na 24 godziny. Po tym czasie odciągano pożywkę, przepłukiwano hodowle PBS i barwiono komórki zielonym barwnikiem wchodzącym w skład zestawu Cyto-ID Autophagy Detection Kit zgodnie z zaleceniami producenta (wakuole autofagosomalne barwią się na zielono). Komórki obserwowano z użyciem mikroskopu fluorescencyjnego Olympus IX 81, przy pomocy obiektywu 60X, filtru FITC przy czasie naświetlania 850ns Analiza produkcji wolnych rodników tlenowych Do badania produkcji wolnych rodników tlenowych w liniach komórkowych fibroblastów i cybryd wykorzystano zestaw ROS/RNS Detection Kit for fluorescence microscopy (Enzo Life Sciences). Komórki w ilości 2x10 4 wysiewano na szalki ze szklanym dnem (µ-dish 35mm high, Ibidi), w celu dokładniejszych obserwacji mikroskopowych. Komórki pozostawiono na 3-4 dni, aby zarosły szalki, po czym hodowle inkubowano 24 godziny w pełnej pożywce hodowlanej suplementowanej rotenonem (Sigma-Aldrich) w stężeniu końcowym 2,5μM w celu indukcji stresu oksydacyjnego. Analogicznie te same próbki w dwóch powtórzeniach hodowano na pożywce pełnej bez rotenonu (kontrole). Po 24 godzinnej inkubacji usuwano pożywki i dwie szalki dla każdej z badanych hodowli (rosnące w pożywce z rotenonem 84\n85 Materiały i metody i jedną bez rotenonu) zalewano mieszaniną barwników z zestawu ROS/RNS Detection Kit według zaleceń producenta i inkubowano komórki w tych warunkach przez 2 godziny. Po tym czasie usuwano barwnik, przepłukiwano komórki dwukrotnie buforem płuczącym i obserwowano z użyciem mikroskopu fluorescencyjnego Olympus IX 81 przy pomocy obiektywu 20x i filtrów zgodnych z barwnikami fluoresceiną (dla ROS) i Texas Red (dla rodnika ponadtlenkowego) przy czasie naświetlania 2000ms. Badanie przeprowadzono w trzech wariantach: o komórki traktowane 2,5μM rotenonem/24godz. + odczynnik barwiący o komórki nietraktowane rotenonem + odczynnik barwiący w celu oceny fluorescencji podstawowej o komórki nietraktowane rotenonem i nietraktowane odczynnikiem barwiącym w celu oceny autofluorescencji Analiza obecności transkryptów genów mitochondrialnych z mutacjami LHON Analizę obecności transkryptów genów, w których lokują się mutacje LHON m.11778g>a i m.3460g>a przeprowadzono na RNA wyizolowanym z linii komórkowych limfoblastów, fibroblastów i cybryd z wykorzystaniem techniki northern blot. Izolacja całkowitego RNA z hodowli komórkowych Komórki przemywano roztworem PBS (Sigma-Aldrich), odklejano z zastosowaniem trypsyny (Sigma-Aldrich) i wirowano, w celu otrzymania osadu komórkowego. Osad komórkowy ponownie przemywano PBS i rozpuszczano w 1ml trizolu (Tri Reagent, Sigma- Aldrich) w celu lizy komórek. Rozpuszczony pelet inkubowano 5min w temperaturze pokojowej (RT). Następnie do lizatu dodano 0,2ml chloroformu (Sigma-Aldrich) i wytrząsano 2-3min, po czym ponownie inkubowano 10min w RT. Po tym czasie wirowano 15min/12000g w temperaturze 4 0 C. Po wirowaniu fazę wodną przenoszono do nowej probówki, dodawano 0,5ml izopropanolu (Sigma-Aldrich), wymieszano przez odwracanie, inkubowano 10min w RT po czym ponownie wirowano 10min/12000g w temperaturze 4 0 C. Po wirowaniu usunięto supernatant, dodano 0,9ml 75% etanolu i przepipetowano w celu przepłukania RNA. Inkubowano 5min w RT po czym zwirowano kilkanaście sekund i usunięto etanol. Pelet RNA suszono około 10min w otwartych probówkach w RT. W miarę suszenia osad RNA robił się przeźroczysty. Po wysuszeniu rozpuszczano osad RNA 85\n86 Materiały i metody w wodzie z dodatkiem 0,1% (v/v) pirowęglanu dietylu (DEPC) w celu inaktywacji enzymów degradujących RNA. Rozpuszczony pelet inkubowano 5min w RT. Gotowe wyizolowane próbki RNA przechowywano w C. Rozdział elektroforetyczny i transfer RNA Wszystkie odczynniki niezbędne do przeprowadzenia techniki northern blot przygotowano w wodzie z dodatkiem 0,1% (v/v) DEPC. 10µg RNA każdej z próbek rozdzielano w 1% żelu agarozowym z dodatkiem formaldehydu (1ml 37% formaldehydu na każde 40ml żelu). Agarozę rozpuszczano w buforze 1xNBC (10xNBC: 0,5 M H 3BO 3; 10 mm CH 3COONa; 50 mm NaOH). Preparat RNA zawieszano w końcowej objętości 5μl H2O+DEPC i dodawano do niego roztwór denaturujący składający się z 2μl buforu 10xNBC, 3μl formaldehydu i 10μl formamidu. Następnie ogrzewano próbki w 65 0 C/5min i do każdej próbki dodawano 2μl buforu obciążającego [15% (w/v) Ficoll; 0,1M EDTA ph 8; 0,25% (w/v) błękit bromofenolowy; 0,25% (w/v) cyjanol ksylenu] i poddawano 90-minutowemu rozdziałowi elektroforetycznemu przy napięciu 100V. Po elektroforezie przenoszono RNA na filtr nylonowy Nytran N (Whatman TM ) o porach wielkości 0,45μm za pomocą transferu kapilarnego z wykorzystaniem buforu 20xSSC (0,3M C6H5Na3O7, 3M NaCl). Po nocnym transferze RNA wiązano do filtra w aparacie UV Crosslinker (UVC500 Hoefer) przy zastosowaniu energii 100 μj/cm2, a związane RNA wybarwiano roztworem błękitu metylenu [0,02% (w/v) błękit metylenu; 0,3M octan sodu ph 5,2]. Nadmiar barwnika odpłukiwano H2O. Przygotowanie sond, hybrydyzacja i detekcja zhybrydyzowanej sondy Sondy oligonukleotydowe do detekcji wybranych transkryptów genów mtdna, w których lokują się mutacje LHON przygotowano za pomocą techniki PCR z wykorzystaniem całkowitego DNA. Do amplifikacji fragmentów DNA, w których lokują się geny ND1 i ND4 zastosowano startery przedstawione w tabeli 18. Startery do amplifikacji DNA w celu uzyskania sond otrzymano od dr Romana Szczęsnego. 86\n87 Materiały i metody Tabela 18. Sekwencja starterów użytych do amplifikacji DNA służącego do konstrukcji sond oligonukleotydowych do detekcji transkryptów z genów mitochondrialnych ND1 i ND4 w analizie northern blot. wykrywany RNA ND1 ND4 oznaczenie startera RSZ262 RSZ263 RSZ282 RSZ283 sekwencja startera 5-3 ATCCTCTGATCAGGGTGAG GATTGTAGTGGTGAGGGTG GCTATCATCACCCGATGAG ATAGTACAAGGAAGGGGTAG Produkty reakcji PCR rozdzielano na 1% żelu agarozowym i izolowano za pomocą zestawu GeneJET Gel Extraction Kit (Thermo Scientific). Tak przygotowane sondy oligonukleotydowe znakowano izotopem [α- 32 P]-dATP (Hartmann Analytic) przy użyciu zestawu DecaLabel DNA labeling kit (Fermentas) zgodnie z zaleceniami producenta. Sondy denaturowano przez dodanie 100 mm NaOH w temperaturze pokojowej. Prehybrydyzację membrany z RNA prowadzono w buforze PerfectHyb TM Plus (Sigma-Aldrich) w temperaturze 65 C przez 30 minut po czym dodawano jedną z gotowych zdenaturowanych, wyznakowanych izotopem sond. Hybrydyzację membrany z sondą prowadzono przez noc w 65 C. Następnego dnia membranę płukano przez 10 minut w roztworze do płukania I [0,1% (w/v) SDS, 2xSSC] i roztworem II [0,1% (w/v) SDS, 0,2 x SSC). Membranę poddano ekspozycji przez noc na ekranie fosforowym (Hypercassette TM, Amersham Biosciences). Obraz odczytano za pomocą urządzenia Fujifilm Phosphoimager, FLA Membranę hybrydyzowano najpierw z sondą dla genu ND1, a następnie sondę odpłukiwano gorącym roztworem 0,1% SDS i hybrydyzowano z sondą dla genu ND Analiza oddychania komórkowego Analizy oddychania komórkowego z wykorzystaniem oksygrafu (Oxygraph-2k Oroboros) wykonano w Pracowni Metabolizmu Komórki Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego. Analizę oddychania przeprowadzono na liniach komórkowych limfoblastów, fibroblastów i cybryd. Komórki fibroblastów i cybryd płukano PBS, trypsynizowano, aktywność trypsyny hamowano dodając pełną pożywkę hodowlaną z 10% FBS, następnie komórki wirowano (5min/1200g), płukano PBS i ponownie wirowano. Odciągano PBS znad 87\n88 Materiały i metody osadu komórkowego, a pelet rozpuszczano w 2,1ml PBS z dodatkiem Ca 2+ i Mg 2+ (odczynnik wyprodukowany w Pracowni Chemii Ogólnej Instytutu Immunologii Terapii Doświadczalnej PAN) i nanoszono do komór oksygrafu, które wcześniej skalibrowano PBS z dodatkiem Ca 2+ i Mg 2+. Pomiary oddychania komórkowego, mierzonego szybkością zużycia tlenu w czasie dokonywano na czterech następujących etapach: 1) szybkość podstawowego zużycia tlenu (przed dodaniem substratów oddechowych) 2) szybkość zużycia tlenu po dodaniu substratów oddechowych (pirogronian w końcowym stężeniu 1mM + glutaminian w końcowym stężeniu 5mM) 3) szybkość zużycia tlenu po dodaniu inhibitora syntazy ATP (oligomycyna w końcowym stężeniu 0,1µg/ml). Oligomycyna, to naturalny antybiotyk makrolidowy izolowany ze szczepu Streptomyces, który blokuję podjednostkę F0 kanału protonowego syntazy ATP, uniemożliwiając konwersję ADP do ATP (Shchepina i wsp., 2002). 4) szybkość zużycia tlenu po dodaniu rozprzęgacza fosforylacji oksydacyjnej (cccp w końcowym stężeniu 1µM) Dla każdej linii komórkowej wykonano cztery niezależne pomiary dla różnych pasaży komórkowych. Po wykonanej analizie zbierano rozpuszczone w PBS komórki w celu oznaczenia stężenia białka w roztworze. Ocenę stężenia białka metodą Lowry ego wykonano z wykorzystaniem zestawu Modified Lowry Protein Assay Kit (Thermo Scientific) według zaleceń producenta. Poziom absorbancji badanych próbek oraz próbek o znanym stężeniu przy długości fali 750nm mierzono w czytniku płytek Sunrise Microplate Absorbance Reader. Stężenie białka badanych próbek odczytano z krzywej kalibracyjnej utworzonej z próbek o znanym stężeniu białka. Wyniki otrzymane z oksygrafu dla każdego pomiaru, każdej z badanych hodowli przeliczono na miligram białka. Końcowe wyniki ilości zużytego tlenu wyrażone w pikomolach przez sekundę czasu na miligram białka podano w jednostkach: pmol s mg Obliczenia statystyczne W analizie istotności otrzymanych wyników wykorzystano test t-studenta. Do obliczeń testu t-studenta wykorzystano program do obliczeń statystycznych GraphPad dostępny na stronie internetowej: oraz program SISA (ang. Simple Interactive Statistical Analysis) dostępny na stronie internetowej: 88\n89 Wyniki 4. WYNIKI 4.1 Poszukiwanie rzadkich mutacji mtdna prowadzących do zaniku nerwu wzrokowego Analiza mutacji mitochondrialnej m.3635g>a Sekwencjonowanie mtdna wybranych genów kodujących podjednostki kompleksu I łańcucha oddechowego (ND1, ND4, ND5 i ND6) przeprowadzone na materiale genetycznym wyizolowanym z krwi 17- letniego probanda (oznaczonego na rodowodzie strzałką) z objawami zaniku nerwu wzrokowego oraz jego krewnych, zdrowej matki probanda i chorego kuzyna probanda spokrewnionego z nim w linii matczynej, miało na celu znalezienie mutacji przyczyniającej się do ekspresji fenotypowej LHON. Rodowód rodziny probanda przedstawiono na rysunku 12. Rysunek 12. Rodowód rodziny probanda z objawami zaniku nerwu wzrokowego o nieznanej etiologii (proband oznaczony strzałką). Analizę genetyczną wykonano na materiale wyizolowanym z krwi następujących osób: IV-11 (proband), IV-8 (chory kuzyn probanda) i III-12 (zdrowa matka probanda). Szczegółowa analiza genetyczna dostępnego materiału pozwoliła na zidentyfikowanie rzadkiej mutacji mitochondrialnej w pozycji 3635 w genie ND1 mtdna u wszystkich badanych osób, która skutkowała substytucją guaniny adeniną (3635G>A). Wyniki sekwencjonowania w postaci elektoforegramów z zaznaczoną mutacją m.3635g>a przedstawiono na rysunku\n90 Wyniki m.3635g>a A B C Rysunek 13. Elektroforegramy regionów otaczających mutację m.3635g>a w mtdna. Czerwonym prostokątem zaznaczono miejsce występowania mutacji m.3635g>a. Obecność mutacji m.3635g>a w formie heteroplazmatycznej potwierdzono w mtdna wyizolowanym z krwi matki probanda (A) oraz kuzyna z linii matczynej probanda (B), natomiast w mtdna wyizolowanym z krwi probanda mutacja ta występowała w formie homoplazmatycznej (C). W celu określenia poziomu heteroplazmii tej mutacji wykonano analizę ilościową opartą na znakowaniu radioaktywnym w ostatnim cyklu PCR połączoną z analizą polimorfizmu długości fragmentów restrykcyjnych (ang. last-cycle hot PCR-RFLP). Za pomocą reakcji PCR amplifikowano region otaczający kodon 110 genu ND1. Produkty reakcji amplifikacji długości 632pz wyznakowano izotopowo, a następnie poddano trawieniu endunukleazą restrykcyjną Tru1I. Produkty trawienia rozdzielano w 12% żelu poliakryloamidowym i rejestrowano na kliszy. Sekwencja bez mutacji ulega cięciu na dwa fragmenty długości 454pz i 178pz. Mutacja m.3635g>a wprowadza nowe miejsce restrykcyjne dla Tru1I i w wyniku cięcia endonukleazą otrzymujemy trzy fragmenty o długości 454pz, 153pz i 25pz. Analiza ilościowa wykonana w programie Multi Gauge V3.0 wykazała, że chory proband posiadał mutację m.3635g>a w formie homoplazmatycznej, natomiast jego chory kuzyn, spokrewniony z nim w linii matczynej posiadał mutację w formie heteroplamatycznej, a poziom heteroplazmii wyniósł 67% ± 0,5. Poziom heteroplazmii tej mutacji we krwi matki probanda wyniósł 72% ± 0,1. Wyniki analizy poziomu heteroplazmii m.3635g>a przedstawiono na rysunku\nEwolucja cz owieka. Historia i przysz ość\nEwolucja cz owieka Historia i przysz ość 1 Dywergencja cz owiek-szympans Milion lat temu... Hipoteza ciąg ości regionalnej (multiregionalna) OAR Out of Africa Replacement Mitochondria Liczba mitochondriów