Katarzyna Hołdak BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE II /2 - PDF\nKatarzyna Hołdak BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE II /2\nDownload "Katarzyna Hołdak BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE II - 2006 /2"\n1 Indie nowe mocarstwo? Katarzyna Hołdak 138 Rozpad sytemu dwublokowego otworzył przed Indiami możliwość odzyskania statusu mocarstwowego, piastowanego do ok. połowy XVI w. Tradycja hinduskiego imperium w Azji była zawsze pieczołowicie pielęgnowana przez społeczeństwo Indii, tak za czasów mongolskich inwazji, jak i brytyjskiej kolonizacji. Odzyskanie przez Indie pełnej suwerenności (1947 r.), a następnie zmiany, jakie zaszły w stosunkach międzynarodowych po upadku ZSRR, pozwoliły Delhi na ponowną ekspresję swoich ambicji mocarstwowych, przywrócenie państwu należnej mu pozycji na kontynencie azjatyckim oraz potęgi w świecie. Duże, wieloetniczne, prężne ekonomicznie i demokratyczne państwo może zacząć odgrywać w nadchodzących dekadach istotną rolę na arenie międzynarodowej. Osiągnięcie przez Indie statusu regionalnej czy globalnej potęgi będzie procesem niezwykle pracoi czasochłonnym, gdyż państwo to pozostaje nadal w cieniu innych mocarstw azjatyckich Chin i Rosji. Jednak prowadzone od początku lat 90. reformy wewnętrzne, zwłaszcza wolnorynkowe, sprawiły, że jego rozwój gospodarczy znacznie przyspieszył, a indyjski rynek stał się jednym z najatrakcyjniejszych dla zagranicznych inwestorów. Ponadto, władze w Delhi prowadzą politykę umacniania swojej supremacji nad subkontynentem indyjskim oraz rozszerzania strefy wpływów w regionie Azji Płd.- BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE II /2\n2 -Wsch. i Pacyfiku, w którym Chiny odgrywają istotną rolę. Ambicje geopolityczne Indii przejawiają się również w dążeniach do ustanowienia hegemonii nad Oceanem Indyjskim oraz zrównoważenia potęgi Pekinu na Morzu Południowochińskim. Delhi stara się też zabezpieczyć dostęp do źródeł surowców energetycznych, współpracując w tym zakresie z państwami Zatoki Perskiej i Azji Środkowej. Równocześnie podjęło ono grę z Pakistanem i Chinami o ustanowienie nowej równowagi sił w Azji, podwyższając swój militarny potencjał konwencjonalny i nuklearny, m.in. dzięki zacieśnieniu kooperacji wojskowej z Rosją i USA. Uznanie przez wspólnotę międzynarodową statusu mocarstwowego Indii będzie w dużej mierze zależało od tego, jak Delhi ułoży swoje stosunki z Waszyngtonem, Pekinem i Moskwą. Zbytnie zbliżenie do USA, które dążą do wykorzystania rosnącej potęgi Indii celem zdystansowania Chin i Rosji, może wywołać poważne napięcia w Azji. Pozostawanie zaś nadal poza reżimami nieproliferacyjnymi i kontroli zbrojeń będzie powodem obaw o indyjskie ambicje nuklearne, które mogą doprowadzić do konfliktu jądrowego z Pakistanem lub Chinami. Dalsza militaryzacja państwa będzie również tworzyła poważną przeszkodę w jego aspiracjach do stałego miejsca w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Rozwój gospodarczy Indii a ambicje mocarstwowe Ambicje mocarstwowe Indii wyrastają z szybkiego rozwoju gospodarczego państwa, który zaczyna wywierać coraz większy wpływ na gospodarkę światową. Indie stają się nowym, wschodzącym rynkiem, zdolnym do konkurowania z wysoko rozwiniętymi gospodarkami państw zachodnich, azjatyckim tygrysami (Koreą Płd., Tajwanem, Singapurem, Malezją) czy potęgą chińską. W latach wskaźnik wzrostu gospodarczego tego kraju wynosił ok. 6 proc. PKB rocznie, zaś w latach już ok. 7,5 proc. W 2006 r. prawdopodobnie przekroczy 8 proc., a w przyszłym może nawet 10 proc. Wybór drogi rozwoju gospodarczego przez władze w Delhi można uznać za unikalny w skali całej Azji. Zamiast adaptować klasyczną w tym regionie strategię opartą o eksploatację taniej siły roboczej oraz niskie koszty produkcji dóbr na rynki zachodnie, Indie postawiły na rozwój rynku wewnętrznego, zwłaszcza sektora usługowego, wzrost wewnętrznej konsumpcji oraz inwestycje w najbardziej 139\n3 140 dynamicznie rozwijające się gałęzie gospodarki światowej m.in. elektrotechniczną, informatyczną, farmaceutyczną, biotechnologiczną. W konsekwencji ok proc. rocznego wzrostu PKB pochodzi ze wzrostu poziomu wydajności. Źródłem sukcesu ekonomicznego Indii są dynamicznie rozwijające się prywatne firmy i przedsiębiorstwa, stabilny rynek kapitałowy oraz nowoczesny, zdyscyplinowany sektor finansowy. W 1991 r. zainicjowano liczne reformy wolnorynkowe (tzw. reformy premiera Narasimha Rao), w wyniku których nastąpiło odejście od gospodarki opartej na państwowej własności, prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych, redukcja podatków oraz obniżenie barier handlowych (w tym kontroli dewiz). Do indyjskiego sytemu gospodarczego wprowadzono zasady samorządności, wolnej konkurencji i otwarcia gospodarki na świat, w tym na inwestycje zagraniczne. Szybko rosnąca klasa średnia (obecnie ok. 250 mln osób) stała się motorem napędowym dalszego rozwoju, kreując siłę nabywczą na produkowane towary i usługi. Rynek indyjski jest w porównaniu z rynkiem chińskim daleko mniej sterowany centralnie. Wzrost gospodarczy ma głównie charakter oddolny i następuje poprzez rozwój sektora usługowego kosztem przemysłowego oraz lokalnej przedsiębiorczości. Delhi ogranicza przy tym odgórnie poziom bezpośrednich inwestycji zagranicznych (stanowią one zaledwie ok. 0,9 proc. PKB) w obawie przed przejęciem kontroli nad rynkiem przez korporacje międzynarodowe. Atutem Indii jest także kapitał ludzki młody, dobrze wykształcony, znający język angielski oraz potrafiący znaleźć się na rynku zaawansowanych technologii. Dzięki niemu powstało przekonanie, że Indie są najlepszym miejscem znalezienia taniej, lecz wysoko wykwalifikowanej siły roboczej, co z kolei sprawiło, że państwo uplasowało się na trzecim (tuż za Chinami i USA) miejscu w świecie pod względem atrakcyjności inwestycyjnej. Przyciągając zagranicznych inwestorów, Indie powoli stają się jednym ze światowych ośrodków technologicznych, a tym samym coraz częściej nazywane są drugą Doliną Krzemową. Indyjskie firmy i przedsiębiorstwa znajdują się w czołówce światowych rankingów w zakresie zarządzania oraz z powodzeniem konkurują na rynkach międzynarodowych z podmiotami z UE czy USA. Ważnym wyznacznikiem pozycji Indii w gospodarce światowej jest również demokratyczny system państwa, gwarantujący podstawowe wolności polityczne i rządy prawa, co daje rękojmię stabilności BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE II /2\n4 wewnętrznej oraz stwarza perspektywy dla długofalowego rozwoju. Chociaż indyjski system prawnosądowniczy jest w znacznej części nieefektywny i zbiurokratyzowany, zachowuje on jednak w porównaniu z systemem chińskim niezależność oraz gwarantuje ochronę własności prywatnej. Indie przejęły od brytyjskich kolonizatorów główne zasady porządku prawnego, umożliwiające rozwój prywatnej przedsiębiorczości, zwłaszcza dostęp przedsiębiorców do rynku kapitałowego. Gospodarka indyjska staje się coraz bardziej transparentna, jednak należy mieć na uwadze fakt, że ok. 40 proc. dochodu narodowego pochodzi z tzw. czarnego rynku, w tym operacji prania brudnych pieniędzy, co jest m.in. spowodowane istnieniem zbiurokratyzowanej i skorumpowanej administracji w państwie. Rozbudowany rząd centralny (ze względu na funkcjonowanie systemu kastowego w społeczeństwie), kreujący znaczne wydatki na obronę, płace urzędnicze oraz obsługę deficytu publicznego, pogłębia dziurę w budżecie kraju (obecnie ok. 10 proc. PKB). Chociaż w wielu dziedzinach Indie wybijają się na prowadzenie wśród państw azjatyckich, przewyższając niekiedy nawet Chiny, czasy świetności ich gospodarki nadejdą zapewne dopiero za kilka dekad. Gospodarka indyjska jak większość wschodzących rynków rozwija się bowiem nie dzięki wsparciu ze strony państwa, lecz niejako obok niego. Państwo nie nadąża ze zmianami systemowymi i reformami administracyjnymi za tempem jej rozwoju. System gospodarczy jest dławiony istnieniem nadal dużego, nieefektywnego sektora państwowego oraz powolnym procesem jego prywatyzacji. Przeszkodę stanowi również biurokratyzacja w instytucjach państwowych oraz restrykcyjne prawo pracy. Ponadto gospodarkę hamuje brak reformy rolnej na wsi. Produkcja rolna, z której utrzymuje się ok. 75 proc. indyjskiego społeczeństwa, jest sterowana ręcznie przez władze Delhi. W konsekwencji ponad jedna trzecia populacji żyje poniżej granicy ubóstwa. Można więc zakładać, że osiągniecie przez Indie obecnego poziomu rozwoju gospodarczego Chin zajmie im co najmniej dwie dekady 1. 1) Według wyliczeń OECD, Chiny prześcigną gospodarkę amerykańską około 2040 r. (wyrównanie potencjałów może nastąpić już ok r.). Wówczas PKB Chin osiągnie poziom 28 trylionów USD (Indii zaś 14 trylionów USD). 141\n5 142 Najbardziej zauważalnym problemem gospodarki indyjskiej jest brak przekładania się owoców wzrostu gospodarczego na poprawę stopy życiowej społeczeństwa oraz brak nowej rewolucji w sektorze przemysłowym. Rozwój gospodarczy jest nierównomierny, ma charakter wyspiarski i ogranicza się do określonych miast-centrów technologicznych, związanych z wąskimi, wyspecjalizowanymi gałęziami. Prowadzi on do szybko postępującego rozwarstwienia społecznego powstawania ogromnej przepaści między bogatymi a biednymi. Chociaż Indie przodują w światowych rankingach liczby obywateli milionerów (311 osób), zaś współczynnik dobrobytu państwa wzrósł w ostatnim piętnastoleciu o ok. 71 proc., warunki bytowe na terenach wiejskich ulegały drastycznemu pogorszeniu 2. Odzwierciedla to m.in. spadek Indii na 127 miejsce w 2005 r. (ze 124 miejsca, zajmowanego w 2004 r.) w rankingu ONZ, mierzącym Wskaźnik Rozwoju Społecznego (Human Development Index, HDI) 177 państw świata 3. Warto tu również wspomnieć, że wskaźnik śmiertelności noworodków czy samobójstw z przyczyn ekonomicznych jest w tym państwie o kilka, a nawet kilkanaście razy wyższy w porównaniu z Chinami, Sri Lanką, Bangladeszem czy Nepalem. Indie pozostają też daleko w tyle za wyżej wymienionymi krajami jeśli chodzi o przeciętną długości życia obywateli 4. Coraz bardziej problematyczna staje się również drastycznie rosnąca liczba osób zakażonych wirusem HIV (obecnie ok. 6 mln osób). Fakt pogłębiającego się ubóstwa w indyjskim społeczeństwie jest niewątpliwie wynikiem braku wielopłaszczyznowych reform gospodarczo-społecznych oraz rozwojowych w państwie, co jest z kolei następstwem wysokich wydatków władz w Delhi na rozwój potencjału wojskowego. Należy również zauważyć, że rozwój sektora usługowego (kreujący ok. 50 proc. dochodu narodowego) odbywa się kosztem redukcji sektora przemysłowego. Brak inwestycji w reformę i restrukturyzację przemysłu spowodował, że Indie dotychczas nie doświadczyły nowej rewolucji w tym filarze gospodarki. W konsekwencji nie istnieje obszar, który w najbardziej efektywny sposób mógłby wchłonąć niewykwalifikowaną siłę roboczą, zmniejszając tym samym liczbę osób utrzymujących się z rolnictwa. Potencjalny wpływ, jaki mogłyby wywrzeć Indie na gospodarkę światową, jest obecnie blokowany przez zbyt zamknięty charakter ich rynku. Proces otwierania się państwa na świat następuje powoli, stopniowo i jest ograniczany przez rząd BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE II /2\n6 w Delhi, zwłaszcza poprzez liczne bariery importowe. W konsekwencji udział Indii w globalnym eksporcie stanowi zaledwie ok. 0,8 proc. (76,2 mld USD w 2005 r.), zaś w globalnym imporcie 1 proc. (113 mld USD w 2005 r.). Wartość importu stanowi tylko ok. 15 proc. PKB Indii, co znacznie kontrastuje z 50 proc. udziałem importu w PKB Chin. Należy jednak pamiętać, że niski obecnie poziom integracji gospodarki indyjskiej z gospodarką światową wynika z kreowania wzrostu gospodarczego w tym państwie przez sektor usługowy, na którego produktach oparto strategię eksportową (państwa Azji Płd.-Wsch. preferują eksport oparty na przemyśle przetwórczym). Rosnący tymczasem popyt na światowym rynku na technologie informatyczne oraz inne usługi, wymagające wiedzy specjalistycznej sprawia, że w najbliższym czasie wskaźnik ten może wzrosnąć skokowo. Indie już stały się dogodnym miejscem dla inwestycji zagranicznych w branży telekomunikacyjnej, ubezpieczeniowej, księgowej oraz prac badawczo-rozwojowych. Ponadto otwarcie gospodarki indyjskiej będzie również zależało od postępów w negocjacjach ze Światową Organizacją Handlu. Proces akcesji Indii do WTO może potrwać kolejne 5-10 lat (Chiny przystąpiły do WTO w 2001 r.), co oznacza, że przez ten okres na ich gospodarkę będą nałożone liczne bariery ochronne. Polityka zagraniczna poszukiwanie roli w regionie Azji i na świecie W czasach zimnej wojny polityka zagraniczna Indii była w dużej mierze związana 2) Indywidualny rolnik zarabia ok. 33 centów dziennie. Ci rolnicy, którym udało się zjednoczyć, zarabiają ok. 1 USD dziennie. Problemem na wsi są również właściciele dużych farm, którzy kontrolują produkcję, dopuszczając jedynie do uprawy bawełnę i ryż, przeznaczane następnie na eksport. Współczynnik analfabetyzmu na wsi (38 proc. wśród mężczyzn, 58 proc. wśród kobiet) uniemożliwia ludności rolniczej przenoszenie się do miast oraz podejmowanie tam pracy, gdyż dynamicznie rozwijający się sektor prywatny wymaga wykształconych pracowników. 3) Dla lepszego porównania należy podkreślić, że w 2003 r. Indie zajmowały 115 miejsce w rankingu HDI. 4) Ok. 25 proc. społeczeństwa indyjskiego nie korzysta w ogólne ze względu na wysokie opłaty z opieki medycznej. Indie nie dorównują w tym zakresie takimi krajom, jak Kambodża, Birma (Myanmar), Togo, Sudan, Gwinea czy Burundi. 143\n7 144 Rys. 1 (źródło: Internet) ze strategią głównego partnera ZSRR oraz odgrywaniem przewodniej roli w Ruchu Państw Niezaangażowanych. Uzależnienie od związków z Moskwą dawało jednak Delhi pośredni wpływ na decyzje Rady Bezpieczeństwa ONZ oraz stanowiło przeciwwagę dla współpracy USA z największym wrogiem Pakistanem, a także stwarzało lepszą pozycję we współzawodnictwie z Chinami. Wraz z rozpadem systemu dwublokowego, Indie zrewolucjonizowały swoją politykę zagraniczną, która miała być odtąd niezależna od wielkich mocarstw, a równocześnie oparta na współpracy z nimi. Najbardziej widocznym przejawem tych zmian było nadanie zupełnie nowej jakości stosunkom z Pekinem oraz Waszyngtonem. Jest możliwe, że zwrot ku partnerstwu strategicz- nemu z USA będzie miał fundamentalne znacznie w indyjskich dążeniach do osiągnięcia statusu mocarstwowego. To właśnie w 2000 r., podczas wizyty prezydenta Billa Clintona w Delhi, stało się jasne, że administracja amerykańska uznała Indie za jedyny podmiot na świecie, zdolny do zdystansowania potęgi Chin i Rosji. Niewątpliwie Indie stopniowo odchodzą od polityki niezaangażowania na rzecz aktywnego kształtowania relacji z globalnymi mocarstwami. Nie znaczy to jednak, że zamierzają one zarzucić tę filozofię. Pozycja, jaką posiada Delhi w Ruchu, zwłaszcza w Trzecim Świecie oraz rola lidera grupy państw rozwijających się na różnych forach międzynarodowych (np. ONZ, WTO) jest zbyt cenna, by mogła zostać utracona w wyniku zbytniego zbliżenia do USA, Chin czy Rosji. Zdaniem Indii, istnieją dwa wyznaczniki statusu mocarstwowego państwa w świecie: stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ oraz uznanie za mocarstwo nuklearne. Ponieważ postrzegają one siebie jako wschodzącą potęgę wojskową, gospodarczą i polityczną uważają, że należy im się odpowiednia pozycja we wspólnocie międzynarodowej. Dążenie do zasiadania w gronie wielkiej piątki wynika również z roli lide- BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE II /2\n8 ra, jaką Delhi ogrywało w okresie zimnowojennym w Ruchu Państw Niezaangażowanych oraz przekonania, że członkiem tego gremium powinno być państwo, które było kolonią 5. Jednocześnie Indie są świadome, że stałe miejsce w RB ONZ będzie jedynie symbolizować wzrastające wpływy państwa w świecie oraz nadawać mu określony prestiż. Do osiągnięcia statusu mocarstwowego konieczne jest bowiem uzyskanie głosu o charakterze decyzyjnym w takich instytucjach, jak m.in. WTO czy G-8. W opinii władz w Delhi, stałe członkostwo w RB ONZ będzie również stanowić legitymizację statusu Indii jako mocarstwa nuklearnego, który to status należy się jedynie Wielkiej Piątce (USA, Wielka Brytania, Rosja, Chiny, Francja) na mocy Traktatu o Nierozprzestrzenianiu Broni Jądrowej (NPT). Ponieważ Indie pozostają poza reżimem nieproliferacyjnym, wejście do grona stałych członków Rady pozwoliłoby im na uzyskanie tytułu niejako tylnymi drzwiami. polityka wobec bliskiej zagranicy Od chwili wyzwolenia się spod brytyjskiej dominacji, Indie dążą do uzyskania statusu niekwestionowanego mocarstwa regionalnego, zwłaszcza ustanowienia swojej hegemonii nad subkontynentem indyjskim (rys. 1). Polityka ta wynika z poczucia zagrożenia bezpieczeństwa państwa ze strony nuklearnych sąsiadów Pakistanu i Chin, a także innych potęg spoza regionu. Odzwierciedla ona również chęć zapewnienia ochrony rosnącej wymianie handlowej Indii ze światem oraz bezpieczeństwa dostaw energetycznych. Dążenie do hegemonii regionalnej nie miało i nie ma jednak na celu aneksji obszarów sąsiednich, zwłaszcza państw, które powstały niegdyś w skutek secesji z terytorium indyjskiego (Pakistan, Bangladesz), co wynika przede wszystkim z obawy o ich problemy z ubóstwem i przeludnieniem. Indie są zresztą niezwykle zasobnym w surowce naturalne obszarem, stąd ekspansja terytorialna nie opłaca się im pod względem ekonomicznym. 5) Należy również wspomnieć, że Indie połączyły swoje zabiegi o poszerzenie grona RB ONZ z Brazylią, Niemcami i Japonią. Tzw. Grupa Czterech wspólnie lobbuje za reformą całej organizacji, dzięki której uzyska odpowiednią pozycję do pełnionych ról w stosunkach międzynarodowych. Przeciwko kandydaturze Indii oponują przede wszystkim Chiny, zaś stanowisko Rosji jest dwuznaczne. Pekin i Moskwa obawiają się zwiększenia siły głosu USA na forum Rady. 145\n9 Rys. 2 (źródło: Internet) 146 Delhi uznaje za swoją strefę wpływów cały subkontynent indyjski, zwłaszcza Sri Lankę, Nepal, Bhutan oraz leżącą na pograniczu z regionem Azji Płd.-Wsch. Birmę (Myanmar). Nepal i Bhutan zwykło się nawet nazywać indyjskimi protektoratami, gdyż państwo to jest gwarantem ich bezpieczeństwa i rozwoju gospodarczego. Delhi wspiera w zasadzie wszystkie reżimy wojskowe na subkontynencie, co daje im dostęp do złóż surowców naturalnych tych państw. Indie przypisują sobie prawo do interwencji w regionie w przypadku destabilizacji sytuacji oraz pełnienia roli arbitra w sporach i konfliktach na tym obszarze. Polityka wobec bliskiej zagranicy jest także ukierunkowana na wypychanie stamtąd wpływów Chin 6. polityka wobec Azji Dążąc do zapewnienia Indiom statusu globalnej potęgi gospodarczej, władze w Delhi prowadzą aktywną politykę wobec państw Bliskiego Wschodu, Zatoki Perskiej oraz Azji Środkowej (rys. 2), angażując się tam w szeroką współpracę zwłaszcza ekonomiczną i wojskową. Region Zatoki ma dla Indii znaczenie BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE II /2\n10 strategiczne ze względu na chęć zagwarantowania nieprzerwanych dostaw surowców energetycznych dla dynamicznie rozwijającego się, lecz energochłonnego (uzależnionego od ropy naftowej) rynku. Ponadto Delhi jest zainteresowane współdziałaniem z państwami tego obszaru w zwalczeniu terroryzmu islamskiego oraz przechwytywaniu nielegalnych transportów z bronią masowego rażenia (BMR), a także ze względu na znaczną emigrację zarobkową Hindusów do krajów Zatoki Perskiej. Na Bliskim Wschodzie Indie współpracują zwłaszcza z Izraelem i Iranem. Tel-Awiw jest drugim po Rosji dostawcą sprzętu wojskowego. Współpraca z Teheranem ma zaś zapewniać Delhi obok dostępu do roponośnych złóż tego państwa wejście na niezwykle chłonne rynki środkowoazjatyckie, zasobne dodatkowo w gaz ziemny. Indie wpierają rozbudowę irańskiego portu w Chahbaharze, który w przyszłości mają nadzieję wykorzystywać nie tylko na potrzeby handlowe, ale również i wojskowe. Równoczesna współpraca z Iranem, Izraelem i USA jest jednak jednym z największych wyzwań dla indyjskiej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. Republiki środkowoazjatyckie mają dla Delhi także istotne znaczenie ze względu na możliwość projekcji siły militarnej poza granice państwa oraz podwyższania zdolności operacyjnych indyjskiego wojska. Przykładowo Indie ustanowiły swoją pierwszą zewnętrzną bazę wojskową w Tadżykistanie, co zostało zinterpretowane przez Pakistan jako próba jego okrążenia na potrzeby ewentualnej wojny. Państwa Azji Środkowej są ponadto obszarem współpracy (zwalczanie terroryzmu islamskiego), jak i rywalizacji (budowa sieci rurociągowych) między Indiami a Chinami. Region Azji Płd.-Wsch. (rys. 3) stał się w ostatnim czasie pierwszorzędnym obszarem zainteresowania Indii, zwłaszcza ze względu na chęć umocnienia swojego statusu mocarstwa morskiego, dominującego nad Oceanem Indyjskim oraz zrównoważenia potęgi Chin na Morzu Południowochińskim. 6) Przykładowo po tym, jak król Nepalu dokonał rozwiązania parlamentu w 2004 r., Indie odcięły wszystkie dostawy (zwłaszcza sprzętu militarnego) do tego państwa. W miejsce Indii pojawiły się od razu Chiny, które są odtąd największym eksporterem uzbrojenia do Nepalu. 147\n11 Rys. 3 (źródło: Internet) 148 Delhi dąży do ustanowienia licznych związków instytucjonalnych z państwami tego obszaru, w tym strefy wolnego handlu ze Stowarzyszeniem Narodów Azji Płd.-Wsch. (ASEAN 7 ). Angażuje się ono w budowę infrastruktury (komunikacyjnej, telekomunikacyjnej), łączącej subkontynent indyjski z tą częścią kontynentu. Ponadto władze w Delhi zainicjowały szereg inicjatyw dwustronnych, zwłaszcza o charakterze wojskowym, z Singapurem, Tajlandią i Wietnamem. Przykładowo Singapur uzyskał pozwolenie na szkolenie swojej armii i sił powietrznych na terytorium Indii, w zamian za co indyjska marynarka może korzystać z singapurskich portów i infrastruktury wojskowej, rozszerzając tym samym swoje wpływy na Morzu Południowochińskim. BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE II /2\n12 stosunki z potęgami zewnętrznymi Duży wpływ na ambicje mocarstwowe Indii wywierają stosunki tego państwa z USA, które w ciągu ubiegłego roku uległy znacznej intensyfikacji. W relacjach dwustronnych istnieje nadal wiele kwestii sporych, głównie w odniesieniu do aspiracji nuklearnych Indii (w tym testu jądrowego z 1998 r.) oraz polityki wspierania przez Amerykanów władz pakistańskich. Mimo to, oba państwa zaczęły uznawać siebie nawzajem za naturalnych sojuszników i strategicznych partnerów. Do tego stanu rzeczy przyczyniło się zwłaszcza zawarte w dniu 19 lipca 2005 r. porozumienie o współpracy jądrowej dla celów cywilnych, w wyniku którego USA zapewne zniosą embargo na dostawy amerykańskiej technologii nuklearnej do Indii 8. Prezydent G. W. Bush przyjął globalne podejście do amerykańsko-indyjskich relacji, których następstwem ma być wywindowanie Indii do statusu światowej potęgi XXI wieku. Za czasów prezydenta B. Clintona, w Kongresie istniało silne lobby przeciwstawiające się współpracy obu państw ze względu na obawę o rozprzestrzenianie przez Indie broni jądrowej do krajów pozostających również poza reżimem NPT. Na zmianę stanowiska w tej kwestii złożyło się wiele czynników, wśród których należy wymienić rosnącą potęgę gospodarczą i wojskową Chin, wojnę z terroryzmem islamskim, zwielokrotnienie niekontrolowanych przepływów BMR i środków do jej przenoszenia w Azji Południowej i Wschodniej oraz chęć zabezpieczenia stałych dostaw surowców energetycznych z Zatoki Perskiej, a także utrzymania pozycji supermocarstwa. Waszyngton, poszukując siły zdolnej do efektywnego konkurowania (gospodarczego, wojskowego) z Pekinem na Dalekim Wschodzie, znalazł ją właśnie w Indiach. Nic więc dziwnego, że sprawy takie, jak energia jądrowa, badania kosmosu, wymiana zaawansowanej technologii czy obrona przeciwrakietowa stały się kluczowymi filarami porozumienia o Kolejnych Krokach na Drodze do Partnerstwa obu państw, zawartego w 2004 r. USA 7) Członkami ASEAN są: Filipiny, Indonezja, Malezja, Singapur, Tajlandia, Brunei, Wietnam, Laos, Birma i Kambodża 8) Umowa w tej kwestii została popisana przez prezydenta G. W. Busha oraz premiera M. Singha w marcu 2006 r. 149\n13 150 i Indie podpisały również 10-letni układ o współpracy wojskowej, który może doprowadzić do zniesienia amerykańskich ograniczeń na handel wrażliwymi technologiami militarnymi z tym państwem 9. W zamyśle Waszyngtonu, uczynienie z Indii regionalnej czy globalnej potęgi doprowadzi do powstania nowej równowagi sił w Azji, umacniając równocześnie amerykańską strefę wpływów w tym regionie. Stąd też Amerykanie są głównym orędownikiem przyznania Indiom stałego miejsca w Radzie Bezpieczeństwa ONZ oraz w G-8. Dążą oni także do włączenia Delhi w budowę systemu obrony przeciwrakietowej tak, by móc kontrolować w szerszym zakresie aktywność jądrową i rakietową państw azjatyckich. Zaangażowanie zaś Delhi w Inicjatywę w sprawie Przechwytywania Broni Masowego Rażenia (Inicjatywa Krakowska, PSI) umożliwiłoby USA swobodne działanie na Oceanie Indyjskim i Morzu Południowochińskim przy ściganiu tam podmiotów dokonujących proliferacji z tzw. państw zbójeckich. Indie, obawiając się wzrostu potęgi Chin i dwuznacznej polityki Rosji w Azji, postrzegają USA jako wiarygodnego i stabilnego sojusznika. Podzielają one amerykańską filozofię użycia siły w stosunkach międzynarodowych celem obrony żywotnych interesów państwa. Ponieważ USA są obecnie jedynym podmiotem, który dzięki swojej potędze zbrojnej może dokonywać zmian w układzie międzynarodowym, gdzie Indie szukają właściwego miejsca i roli dla siebie, partnerstwo z Waszyngtonem jest dla nich niezwykle atrakcyjne. Współpraca między USA a Indiami nigdy nie będzie miała jednak takiego charakteru, jak partnerstwo strategiczne Waszyngtonu z Wielką Brytanią, Japonią czy Australią. Władze w Delhi są wciąż przywiązane do ideałów polityki niezaangażowania, wobec czego będą starały się równoważyć wpływ wielkich mocarstw na swój kraj i cały region. Niewątpliwie nie pozwolą one, by zbliżenie do Waszyngtonu stało się przyczyną napięć w stosunkach z Chinami czy Rosją. Największym wyzwaniem dla indyjskich ambicji mocarstwowych pozostają Chiny. Chociaż wraz z rozpadem ZSRR w stosunkach między obu państwami zaszły fundamentalne zmiany, odrzucające zimnowojenny język konfrontacji, to jednak czynnik chiński nadal rozpatrywany jest przez Delhi w kontekście zagrożeń dla bezpieczeństwa państwa 10. Warto wspomnieć, że dokonując kolejnego (po 1974 r.) testu jądrowego w 1998 r., Indie uzasadniły BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE II /2\n14 jego przeprowadzenie właśnie zagrożeniem ze strony Pekinu. Poszukując jednak swojej roli w stosunkach międzynarodowych, Delhi ostatecznie postawiło na wielopłaszczyznową współpracę z północnym sąsiadem. Tym samym w 2003 r. ostatecznie wycofało się z tezy o niebezpieczeństwie ze strony Chin. Uznało wówczas chińską zwierzchność nad Tybetem, w zamian za co Pekin zaakceptował indyjską aneksję księstwa Sikkim (1975 r.) oraz zadeklarował neutralność w sporze indyjsko-pakistańskim o Kaszmir (rys. 4). Należy podkreślić, że relacje między Indiami a Chinami mają nadal charakter polityczno-wojskowy. Możliwości w zakresie wymiany handlowej oraz współpracy gospodarczej pozostają w zasadzie niewykorzystane, chociaż sąsiadujące ze sobą gospodarki są najbardziej dynamicznie rozwijającymi się rynkami na świecie. Ocieplenie na linii Delhi-Pekin nie oznacza jednak, że Indie nie obawiają się już dłużej współpracy wojskowej czy rakietowej między Chinami a Pakistanem, militaryzacji Tybetu, rozszerzania przez Pekin sfery wpływów na subkontynencie indyjskim i w Azji Płd.- -Wsch., a także dążenia Państwa Środka do odgrywania przywódczej roli w Trzecim Świecie. Indie są zaniepokojone chińskimi wydatkami na zbrojenia oraz umacnianiem się obecności wojskowej Chin na Morzu Południowochińskim. Delhi przegrywa ponadto z Pekinem rywalizację o kontrakty na wydobycie ropy naftowej i gazu ziemnego oraz budowę sieci rurociągowych na Bliskim Wschodzie, w Azji Środkowej czy Afryce (choć oba państwa współpracują w tym zakresie m.in. w Syrii, Birmie/Myanmarze, Sudanie). Pozostaje ono również daleko w tyle za Chinami jeśli chodzi o inicjowanie związków instytucjonalnych w Azji, stanowiących dogodne kanały wywierania wpływu na słabszych partnerów w regionie. Indie w przeciwieństwie do Chin nie są m.in. stroną Układu o Współpracy Gospodarczej Azji i Pacyfiku (APEC) oraz nie biorą udziału w Dialogu UE-Azja (ASEM). Warto tu również wspomnieć o zaawansowanych rozmowach Pekinu z Radą Państw 9) USA zamierzają sprzedać Indiom samoloty wielozadaniowe typu F-16 i F-18 10) W latach 90. oba państwa podpisały szereg porozumień, spośród których należy wymienić zwłaszcza te, dotyczące utrzymania pokoju wzdłuż aktualnej linii granicznej (1993 r.) oraz środków budowy zaufania (1996 r.) 151\n15 Rys. 4 (źródło: Internet) 152 Zatoki Perskiej o utworzeniu strefy wolnego handlu. Indiom udało się jedynie otrzymać status obserwatora w Szanghajskiej Organizacji Współpracy oraz miejsce na Szczytach Azji Wschodniej (EAS) nowym panazjatyckim forum, z którego Chiny wykluczyły USA. Warto również wspomnieć, że po zamachach z 11 września 2001 r. oba państwa znalazły nową płaszczyznę współpracy walkę z terroryzmem i islamskim ekstremizmem. Obawiają się one w równym stopniu wpływów muzułmańskiej mniejszości Indie w Kaszmirze, Chiny w zachodniej części państwa, jak i rosnącej roli Pakistanu w Azji Środkowej. Indie nadały również nową jakość relacjom dwustronnym z Rosją. Rozpad ZSRR uwolnił Delhi od zależności od Moskwy, czyniąc oba państwa równymi partnerami. W indyjskich dążeniach do statusu BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE II /2\n16 mocarstwowego współpraca polityczna, wojskowa i energetyczna z tą potęgą ma fundamentalne znaczenie. Podobnie jak za czasów zimnowojennych, Rosja jest największym dostawcą uzbrojenia (ok. 70 proc. importu) do Indii (zawarta w 2005 r. umowa opiewa na 20 mld USD), a współpraca wojskowa obu krajów jest niezwykle rozwinięta i obejmuje m.in. wspólne prace badawcze i projekty wojskowe (np. samoloty wielozadaniowe, łodzie podwodne wyposażone w broń atomową) oraz produkcję nowoczesnego sprzętu. Moskwa, tracąc siłę i wpływy w świecie, dostrzega w nowym partnerstwie strategicznym z Delhi możliwość blokowania procesu rozszerzania przez USA wpływów w obszarach wspólnego zainteresowania. W indyjskich ambicjach mocarstwowych Rosja odgrywa również ważną rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa dostawom surowców energetycznych. Indie są szczególnie zainteresowane uzyskaniem dostępu do bogatych złóż ropy naftowej i gazu ziemnego w Azji Środkowej oraz w regionie Morza Kaspijskiego, a zwłaszcza włączeniem się w budowane tam przez Rosjan nowe sieci przesyłowe surowców. Indyjskie plany energetyczne są jednak postrzegane przez Moskwę jako zagrożenie dla ich żywotnych interesów. Niektóre projekty, tj. gazociąg Turkmenistan-Iran-Pakistan-Indie lub Turkmenistan-Afganistan- -Pakistan-Indie, bez udziału Rosji, mogą bowiem spowodować utratę przez nią kontroli nad trasami przesyłowymi w tej części Azji, podważając tym samym rosyjską pozycję w regionie. Strategiczne partnerstwo z Moskwą w dziedzinie energetyki ma ponadto zapewniać dostawy paliwa jądrowego do indyjskich elektrowni atomowych. Oba państwa posiadają również liczne, wspólne interesy w zakresie zwalczania ekstremizmu islamskiego, terroryzmu, zorganizowanej przestępczości oraz przemytu narkotyków i broni w regionie. Politykę równoważenia wpływów wielkich mocarstw w Azji najlepiej obrazuje stosunek Indii do inicjatywy tzw. Trójkąta Strategicznego Rosja-Indie-Chiny, zgłoszonej przez rosyjskiego premiera J. Primakowa w 1998 r. Zarówno Moskwa, jak i Pekin widzą w ścisłej współpracy z Delhi możliwość zbalansowania wpływów Waszyngtonu na kontynencie. Połączenie sił przez te trzy państwa mogłoby rzeczywiście stanowić poważne wyzwanie dla potęgi USA, być może odbierając Waszyngtonowi rolę światowego hegemona. Jednak wymierzenie Trójkąta wprost w podmiot, uznawany przez Indie za zewnętrzny czynnik hamujący ambicje obu azjatyckich potęg, 153\n17 154 zostało chłodno przyjęte przez władze w Delhi. Ponadto USA dobrze zdają sobie sprawę z konsekwencji ewentualnego powstania takiej struktury, stąd szybko podjęły działania na rzecz upadku inicjatywy. Nie było to trudne, jeśli weźmie się pod uwagę liczbę napięć, sporów i konfliktów, istniejących w stosunkach między Indiami a Chinami czy Chinami a Rosją. Strategia Waszyngtonu polega na utrzymywaniu indywidualnego, zróżnicowanego pod względem zakresu, lecz atrakcyjnego partnerstwa z trzema omawianymi państwami z osobna, co skutecznie uniemożliwia jakąkolwiek instytucjonalizację współpracy między nimi. Rola potencjału wojskowego i nuklearnego w dążeniach do statusu mocarstwowego Dążenie Indii do osiągnięcia statusu potęgi militarnej i nuklearnej jest w pierwszej kolejności następstwem poczucia zagrożenia bezpieczeństwa państwa w jego środowisku międzynarodowym, zarówno w najbliższym otoczeniu, jak i regionie całej Azji. Czynnik wojskowy w globalnych ambicjach mocarstwowych pełni rolę drugoplanową Delhi dostrzega wagę potencjału militarnego, który umożliwia wpływanie i kształtowanie porządku międzynarodowego zgodnie ze swoimi oczekiwaniami oraz pozwala na pełnienie roli gwaranta pokoju w regionie. Największym zagrożeniem dla bezpieczeństwa narodowego oraz integralności terytorialnej Indii pozostaje spór z Pakistanem o Kaszmir (rys. 5) w tym możliwość użycia przez Islamabad broni jądrowej w celu siłowego rozwiązania konfliktu oraz polityka sąsiada w zakresie wspierania fundamentalistów islamskich i separatystów kaszmirskich w działaniach terrorystycznych przeciwko władzom w Delhi. Nie bez znaczenia w indyjskiej polityce zbrojeń konwencjonalnych i nuklearnych pozostaje czynnik chiński (potencjał atomowy, wpływy na subkontynencie indyjskim czy Azji Płd.-Wsch.) oraz chęć ustanowienia hegemonii nad Oceanem Indyjskim. W celu umocnienia swojej supremacji wojskowej w regionie, Indie wybudowały bazę dla swoich sił zbrojnych na Wyspach Nikobarskich, rozdzielających Zatokę Bengalską i Morze Andamańskie, tuż u wejścia do Cieśniny Malakka. Ustanowiły one również swój przyczółek wojskowy w Singapurze, dzięki czemu uzyskały możliwość projekcji siły w tym strategicznym przesmyku oraz dogodny punkt wyjścia na Morze Południowochińskie. Indie mogą również w przyszłości uzyskać BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE II /2\n18 Rys. 5 (źródło: Internet) dostęp do infrastruktury wojskowej w irańskim porcie Chahbahar, co pozwoli im na zwiększanie obecności wojskowej w Zatoce Omańskiej, w tym kontrolę szlaków eksportu ropy naftowej z państw tego regionu. Indie zajmują pierwsze miejsce wśród krajów rozwijających się w zakresie importu sprzętu wojskowego (ok. 5,7 mld USD w 2004 r.), posiadając 10 proc. udział w światowym rynku handlu bronią 11. W ostatnich kilku latach wydatki 11) Swój potencjał wojskowy Indie rozwijają przy współpracy z innymi mocarstwami głównie Rosją i USA. Wprowadziły one ostatnio na stan wyposażenia 2 z planowanych 123 rosyjskich samolotów myśliwskich typu MiG Władze w Delhi zawarły również z Rosją kontrakt na dostawę czołgów typu T-90/5, helikopterów typu KA-31, atomowych łodzi podwodnych oraz lotniskowców. Oba państwa negocjują porozumienie w sprawie zakupu przez Delhi rosyjskiego systemu antyrakietowego S300V ziemia-powietrze. Indie podpisały z Izraelem kontrakt na zakup izraelskiego systemu obrony przeciwrakietowej Barak-1. W Wielkiej Brytanii zakupiły bombowce typu Jaguar oraz 66 samolotów myśliwskich typu Hawk. Oczekują również na realizację kontraktu z USA na dostawę 126 samolotów wielozadaniowych typu F-16 i F\n19 156 Indii na obronę rosły w tempie ponad proc. rocznie, osiągając w 2005 r. poziom 19,1 mld USD, co stanowi 2,5 proc. ich dochodu narodowego. Władze w Delhi wdrażają 30-letni plan budowy floty morskiej, mający zagwarantować panowanie na Oceanie Indyjskim i obecność na Morzu Południowochińskim. Modernizują i unowocześniają one wszystkie rodzaje sił zbrojnych. Indie posiadają ze względu na konflikt terytorialny z Pakistanem jedną z najliczniejszych armii świata. Otwartym pytaniem pozostaje oczywiście poziom jej wyszkolenia, uzbrojenia oraz zdolności operacyjnych. Potencjał indyjskich sił powietrznych, dwukrotnie przewyższający potencjał pakistański, dorównuje zaś pod względem jakościowym znacznie większym zasobom Chin. Indie posiadają także długodystansowe bombowce, zdolne osiągnąć terytorium Państwa Środka. Od chwili dokonania pierwszej próby jądrowej w 1974 roku, Indie uważają się za mocarstwo jądrowe, choć do dziś pozostają poza reżimem Traktatu o nierozprzestrzenianiu broni nuklearnej (NPT), legitymizującym ten status. Potencjał atomowy w polityce tego państwa pełni w pierwszej kolejności rolę odstraszającą w stosunkach z nuklearnymi sąsiadami Pakistanem i Chinami. W 2005 r. indyjskie ministerstwo obrony przyjęło doktrynę nuklearną, według której Indie mają posiadać minimalny, lecz wiarygodny potencjał odstraszający, mobilny na lądzie, na morzu i w powietrzu. Zadeklarowano w niej, że państwo nie użyje jako pierwsze broni jądrowej do zaatakowania lub ostrzeżenia przed atakiem innego kraju. Indie zawsze jednak odpowiedzą na agresję nuklearną ze strony innego podmiotu, przy czym ich atak zostanie skierowany główne na skupiska ludności oraz przemysł przeciwnika tak, by zadać mu jak największe straty. Indyjska filozofia użycia tego rodzaju broni przypomina w swoich założeniach doktrynę francuską. Indie wciąż rozwijają swoje zdolności nuklearne, głównie przy pomocy z zagranicy, zwłaszcza z Rosji. Trudno jest jednoznacznie ocenić stan oraz skład ich potencjału atomowego, co wynika z braku oficjalnych danych na ten temat. Sztokholmski Instytut Badań nad Pokojem (SIPRI) szacuje, że Indie posiadają ok sztuk broni jądrowej w zależności od stanu indyjskich reaktorów atomowych ( CIRUS, Dhruva ), ilości zużytego plutonu i strat materiału przy produkcji głowic nuklearnych. Warto również wspomnieć, że wciąż istnieje wiele kontrowersji wokół kwestii wpływu testu nuklearnego z 1998 r. na poziom BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE II /2\n20 zdolności nuklearnych Indii (jeśli użyty wówczas materiał pochodził z cywilnych reaktorów atomowych nie był zaś specjalnie spreparowaną mieszanką izotopową to zdolności tych nie należy oceniać zbyt wysoko). Mimo oficjalnych zapewnień strony indyjskiej, kwestionowany jest fakt posiadania przez Delhi broni termonuklearnej. Indie pracują intensywnie nad rozszerzeniem asortymentu środków do przenoszenia broni jądrowej. Posiadają one rakiety balistyczne krótkiego i średniego zasięgu oraz pracują nad ich międzykontynentalną wersją (tabela 1). Prowadzone są również badania nad rakietami wystrzeliwanymi z łodzi podwodnych (programy Sagarika i Dhanush ) oraz z pojazdu kosmicznego (program Surja ). Scenariusze przyszłości Potęga w relacjach między państwami jest kategorią społeczną, a więc zależy od uznania przez inne podmioty. Ponadto ma ona charakter względny, co oznacza, że można ją określić tylko w odniesieniu do potęgi innych państw. Dodatkowo, potęga nie jest czymś danym raz na zawsze istnieje konieczność ciągłego zabiegania o jej utrzymanie i podwyższanie, czego konsekwencją jest walka o władzę i wpływy. Mając powyższe na uwadze, należy zwrócić uwagę na fakt, że na kontynencie azjatyckim istnieją dwa duże i ekspansywne mocarstwa Rosja i Chiny, stąd pojawienie się kolejnego może doprowadzić do zachwiania obecnej równowagi sił w tym regionie. Jej destabilizacja może zaś spowodować nakręcanie się wyścigu zbrojeń konwencjonalnych i jądrowych, a tym samym kształtowanie relacji między trzema potęgami nuklearnymi na zasadzie wojna- -pokój-wojna. Niewątpliwie Azja staje się obszarem zatłoczonym, jeśli chodzi o liczbę podmiotów dążących od ustanowienia swojej strefy wpływów na kontynencie i poza nim (należy w tym kontekście wymienić zwłaszcza Japonię, Pakistan czy Iran). Ponieważ mają one znaczący udział w rynku światowym, niewykluczone, że pojawiające się między nimi konflikty będą negatywnie oddziaływać na globalną gospodarkę. Droga Indii do ogrywania roli mocarstwowej będzie niezwykle długa i pracochłonna. Państwo to nie spełnia obecnie większości klasycznych kryteriów, pozwalających na nadanie mu tego statusu. Chociaż kryteria te zostały ukształtowane przez szkołę realistyczną w okresie zimnowojennym, to funkcjonują one choć częściowo przewartościowane do dziś. 157\n21 Tabela 1 Prithvi-I (SS-150) Nazwa rakiety Zasięg Status ok. 150 km na wyposażeniu indyjskiej marynarki wojennej, może przenosić głowice jądrowe Agni SR Agni-I ok ,2 tys. km ok. 1,2 1,5 tys. km na wyposażeniu sił zbrojnych od 2004 r. ok rakiet, posiadających stan operacyjny od 1998 r. Agni-II ok. 2 2,5 tys. km w stanie operacyjnym od 2001 roku Agni-III ok. 3,5 5 tys. km ostatnia próba prototypu z lipca 2006 r. zakończona niepowodzeniem Statki powietrzne, zdolne do przenoszenia broni jądrowej Zasięg Status Mirage 2000H Vajra ok. 1,8 6,3 tys. km posiada zdolność do zrzucania nuklearnych bomb grawitacyjnych Jaguar IS Shamsher ok. 1,4 4,7 tys. km 4 eskadry zdolne do przenoszenia broni jądrowej MiG-27 Flogger ok. 800 km 9 eskadr zdolnych do przenoszenia broni jądrowej Su-30K ok. 3 tys. km może być dostosowany do przenoszenia broni jądrowej; do 2020 r. Indie planują utworzyć 20 eskadr tego typu samolotów Opr. KH na podstawie: R. S. Norris, W. Arkin, H. M. Kristensen, J. Handler, India s nuclear forces 2002, The Bulletin of the Atomic Scientists, March/April 2002; SIPRI Yearbook 2003; R. S. Norris and H. M. Kristensen, India s nuclear forces 2005, The Bulletin of the Atomic Scientists, September/October 2005.\n22 Po pierwsze uznanie Indii za mocarstwo będzie zależało nie tylko od polityki USA, które niewątpliwie chcą uczynić z nich główną potęgę azjatycką XXI wieku, lecz przede wszystkim od stanowiska w tej kwestii Rosji i Chin, a także całej społeczności międzynarodowej. Jeśli polityka Indii będzie zmierzła w kierunku współpracy i/lub rywalizacji, lecz nie konfrontacji, Moskwa i Pekin widząc w tym własny interes mogą włączyć Delhi do klubu mocarstw za kilka dekad. Mniej jasne pozostaje stanowisko Europy, która wydaje się w ogóle nie dostrzegać narodzin nowego mocarstwa w Azji Południowej. Po drugie ważnym atutem, a jednocześnie przeszkodą, w indyjskich ambicjach mocarstwowych, może stać się rosnąca potęga militarna i nuklearna państwa. Indie nie zostaną uznane za mocarstwo dopóty, dopóki ich potencjał zbrojny i jądrowy nie zostaną poddane pod międzynarodową kontrolę, a Delhi nie ułoży stosunków ze swoim atomowym sąsiadem Pakistanem na zasadzie pokojowej. Po trzecie pozostawanie Indii poza znakomitą większością reżimów nieproliferacyjnych i kontroli zbrojeń (zwłaszcza NPT) będzie również stanowiło istotną przeszkodę w otrzymaniu przez nie stałego miejsca w Radzie Bezpieczeństwa ONZ, z którym wiążą się określone prawa i obowiązki, a także przeszkodę w uznaniu Indii za mocarstwo nuklearne. Z tych powodów status mocarstwowy Delhi może nie być uznany przez wspólnotę międzynarodową, nawet jeśli Indie tak, jak np. Niemcy czy Japonia staną się gospodarczą i technologiczną potęgą, wywierającą istotny wpływ na kształt gospodarki światowej. Chociaż dotychczas nie ukazał się żaden dokument odnoszący się do założeń indyjskiej polityki zewnętrznej, można zakładać, że Delhi zamierza osiągnąć pozycję mocarstwową poprzez: zapewnienie nawet przy użyciu siły militarnej pokoju na obszarze Azji, zwłaszcza w jej południowej i południowo-wschodniej części oraz wzmocnienie swojej pozycji jako niezależnego czynnika w tym regionie; zacieśnienie partnerstwa strategicznego z USA, w tym rozwój współpracy jądrowej oraz kosmicznej; utrzymanie strategicznego partnerstwa z Rosją, zwłaszcza w sferze wojskowej i energetycznej; rozszerzanie współpracy z Chinami przy jednoczesnym wypychaniu ich wpływów z Azji Płd.-Wsch.; 159\n23 160 ustanowienie indyjskiej hegemonii nad Oceanem Indyjskim oraz zrównoważenie potęgi chińskiej na Morzu Południowochińskim; obniżenie poziomu napięcia w stosunkach z Pakistanem oraz przekonanie społeczności międzynarodowej o nierozwiązywalności konfliktu o Kaszmir z powodu polityki wspierania przez Islamabad ekstremizmu islamskiego; uczynienie z indyjskiej gospodarki najdynamiczniej rozwijającego się rynku w Azji (przegonienie Chin) i na świecie, zdolnego do wywierania efektywnego wpływu na gospodarkę globalną; zapewnienie gospodarce indyjskiej nieprzerwanych dostaw surowców energetycznych z krajów Zatoki Perskiej i Azji Środkowej dzięki kontroli szlaków (morskich, lądowych) ich przesyłu w regionie. Mając powyższe na uwadze, pozostaje jednak niejasne, jaką rolę jako mocarstwo globalne Indie zamierzają faktycznie pełnić w świecie. Trudno jest bowiem dziś jednoznacznie stwierdzić, czy Delhi będzie dążyło do zachowania istniejącego status quo, co obecnie deklaruje, czy też do zmiany porządku światowego, adaptując amerykańską filozofię użycia siły. Nie wiadomo również, czy Indie zamierzają oprzeć swoją potęgę na partnerstwie strategicznym z USA, czy też na wygrywaniu rywalizacji między nimi a Chinami i Rosją. Wiele obaw budzi również możliwość rozwoju ambicji mocarstwowych w odwołaniu do hinduskiego nacjonalizmu, czego konsekwencją może być odchodzenie od demokratycznego systemu w państwie. Jeśli Indiom uda się utrzymać lub nawet zwiększyć obecne tempo wzrostu gospodarczego, jest prawdopodobne, że ich gospodarka dorówna w przeciągu dwóch-trzech dziesięcioleci gospodarce chińskiej, a może nawet przegoni ją w drugiej połowie XXI wieku. Należy zauważyć, że chociaż przemiany w systemie gospodarczym tego państwa rozpoczęły się dopiero w 1991 r. wraz z rozpadem ZSRR (ponad dekadę później niż w Chinach), Indie w wielu dziedzinach już wyprzedziły Państwo Środka. Dalsze tempo ich wzrostu gospodarczego będzie jednak zależało od stopnia wdrażania reform wolnorynkowych, walki z deficytem budżetowym, korupcją urzędniczą czy biurokracją w administracji państwowej oraz ubóstwem społecznym. Niezbędne będzie również przyspieszenie BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE II /2\n24 prywatyzacji sektora państwowego oraz rozwój infrastruktury, zwłaszcza transportowej i telekomunikacyjnej. Władze w Delhi muszą ponadto szerzej otworzyć gospodarkę indyjską na świat, zwiększając poziom bezpośrednich inwestycji zagranicznych w kraju. Indie są bowiem nadal zaliczane do grupy krajów rozwijających się, choć dochód narodowy w wysokości 719,8 mld USD plasuje je w drugiej dziesiątce potęg ekonomicznych świata. Na ewentualne zahamowanie wzrostu indyjskiej potęgi w świecie poważny wpływ może wywrzeć aktywność ugrupowań terrorystycznych, działających na terytorium tego państwa, a także w sąsiednim Pakistanie, Bangladeszu oraz Nepalu. Obawy budzi zwłaszcza możliwość utworzenia swoistego korytarza terrorystycznego, łączącego rebeliantów na obszarze wszystkich czterech państw. Poważnym wyzwaniem dla Indii może być również zwalczenie ruchów terrorystycznych, pochodzących ze Sri Lanki, które pojawiły się tam w znacznej liczbie po klęsce tsunami w grudniu 2004 r. Ponadto Delhi musi zmierzyć się także z rosnącym konfliktem muzułmańsko-hinduskim, napięciami w społecznym systemie kastowym oraz separatyzmem różnych części terytorium państwa (zwłaszcza stanów Dżammu i Kaszmir oraz Telangana). Działalność ekstremistów islamskich, maoistów oraz separatystów może spowodować bowiem odpływ zagranicznych inwestorów do Chin czy tzw. azjatyckich tygrysów, bez których indyjska gospodarka oparta o sektor usługowy nie będzie w stanie dalej się rozwijać. Obranie przez USA kierunku na partnerstwo strategiczne z Indiami odzwierciedla nową tendencję w polityce Waszyngtonu, która zakłada konieczność wyjścia poza tradycyjne sojusze z Wielką Brytanią, Europą czy Japonią celem sprostania zagrożeniom i wyzwaniom, stawianym przez współczesny świat. Zdaniem Amerykanów, chętnie podzielanym przez indyjskie elity, państwa europejskie nie przejawiają zainteresowania projekcją swojej siły poza kontynent, potencjał Japonii nie wystarczy zaś do zabezpieczenia wpływów USA w Azji Wsch. czy zbalansowania potęgi Chin. Demokratyczne Indie są więc dla Waszyngtonu bardzo wiarygodnym partnerem azjatyckim w wojnie z terroryzmem oraz promotorem reform demokratycznych na świecie. Należy jednak podkreślić, że Delhi nie zamierza wchodzić w jakiekolwiek stałe związki polityczne czy wojskowe. Strategia Indii ukierunkowana jest na zawieranie sojuszy, które będą trwały dopóty, dopóki leżą one w interesie 161\n25 162 narodowym oraz nie ograniczają strategicznej autonomii państwa. Można więc zakładać, że partnerstwo indyjsko-amerykańskie będzie partnerstwem trudnym, nie tyle ze względu na amerykańską politykę wobec Pakistanu czy indyjskoirańską współpracę energetyczną, lecz przede wszystkim na strategię USA, zmierzającą do pobicia Rosji i Chin przy pomocy Indii. Polityka ta już wywołuje napięcia w gronie Wielkiej Piątki, gdyż próba poróżnienia Delhi, Moskwy oraz Pekinu może negatywnie odbić się na stosunkach Europy z tymi państwami. Perspektywy rozwoju współpracy między UE a Indiami, Wnioski dla Polski Zacieśnianie współpracy między Polską a Indiami, które już posiadają znaczący w świecie potencjał gospodarczy i technologiczny, wydaje się być istotne z punktu widzenia rozwoju polskiego rynku. Jednak dwustronne relacje na linii Warszawa-Delhi nie mają obecnie szans na zdynamizowanie, ponieważ Polska ma znikome znaczenie w gospodarce światowej. Wobec tego powinna ona promować wspólną politykę Unii Europejskiej wobec państwa, które staje się potężnym rywalem dla rynku wspólnotowego. Relacje dwustronne z poszczególnymi krajami członkowskimi UE wydają się być dla Delhi mało atrakcyjne. Partnerem dla tak chłonnego i dynamicznie rozwijającego się rynku może być jedynie Unia jako całość. Tylko wówczas Wspólnota będzie mogła z jednej strony skutecznie konkurować z gospodarką indyjską, a z drugiej odnosić korzyści z dwustronnej wymiany handlowej. Tymczasem, jak już wcześniej wspomniano, Europa wydaje się nie dostrzegać w Indiach mocarstwa in statu nascendi, czego najpoważniejszą konsekwencją może być przegranie wyścigu o dostęp do tego wschodzącego rynku oraz centrów nowoczesnych technologii. Zaabsorbowanie Wspólnoty wewnętrznymi problemami może spowodować, że podpisane w 2004 r. dwustronne Porozumienie o Nowym Strategicznym Partnerstwie pozostanie jedynie na papierze. Najlepszym odzwierciedleniem tej negatywnej tendencji są spadające w ostatnich kilku latach obroty handlowe. Unia została w 2004 r. prześcignięta jeśli chodzi o ich wysokość przez państwa ASEAN Chiny, Japonię i Koreę Płd., które posiadają już 20 proc. udział w wymianie zewnętrznej Indii. Nie lepiej przedstawia się również udział krajów unijnych w bezpośrednich BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE II /2


Komentarze sceptyk - NEon24.pl\nOd kiedy ten stary komuch Bugaj ma coś przeciw eurokołchozowi???\nPrzecież to jego marzenie! Skomuszenie, zglajszlachtowanie, powszechny socjal bez pracy!\nCzyżby uznał, że brukselskie wydanie komunizmu jest zbyt mało marksistowskie?\nRyszard Bugaj - krytyk eurosocjalizmu\nsceptyk 27.01.2013 22:07:53\nMartwi mnie rozpraszanie sił i środków\nDwa konkurencyjne nurty opozycyjnych tygodników opinii (słuszne politycznie) zostaną, niestety rozjechane ekonomicznie.\nPo raz kolejny ubecji udało się rozbić to, co działając wspólnie, zagroziło estabishmentowi i mialo szanse zjednoczyć ludzi wokół PRYNCYPIÓW, a nie drugorzędnych ambicyjek.\nUbolewam nad tym, bo takiej szansy jak po likwidacji "Uwrzam Rze" już drugi raz nie będzie.\n"Uwarzam Rze" zostało zblatowane, a "W Sieci" i "Do Rezczy" zeżrą się nawzajem w kanibalistycznej orgii udowadniania SOBIE, kto jest bardziej niepokorny.\nsceptyk 27.01.2013 21:59:07\nWalisz gościu na odlew bez opamiętania!\nKsiądz Isakowicz jest jednym z nielicznych księży, który ma odwagę PUBLICZNIE mówić o tym, co niegodziwe wśród kleru i generalnie w Kościele. Tylko kapłani tacy jak ks. isakowicz są naszą nadzieją. Bo niestety śp. Glemp, Dziwisz i reszta to już politycy, a nie kapłani.\n"Postawa kard. Glempa wobec komunistów była chwiejna"\nsceptyk 27.01.2013 21:39:35\nPodzielam wątpliwości ks. Isakowicza!\nW mojej ocenie, pamiętając o tym, co dobrego uczynił kard. Glemp, nie możemy zapomnieć o ochronie komunistycznej agentury wewnątrz polskiego Kościoła, co zaowocowało zgorszeniem przez takie osoby jak Pieronek, Sowa, Boniecki czy TW Filozof Życiński.\nBrak lustracji w Kościele, brak sprzeciwu wobec pokus brukselskiego jurgieltu dla kościelnych instytucji, brak ochrony i wsparcia dla błogosławionego ks. Jerzego Popiełuszki...\nNo cóż, daleko nie szukając miłosne dussery Bonieckiego i Nergala, zakaz wstępu naukowców walczących z aborcją na Uniwersytet Kardynała Wyszyńskiego (na rozkaz dyżurnych kundli Michnika, pod groźbą cofnięcia "brukselskich grantów"...)...\nProponuję "Ciszej nad tą trumną", abyśmy nie musieli łamać chrześcijańskich sumień.\nsceptyk 27.01.2013 21:35:46\nTo nie po kupiecku, nie po kupiecku!\nOdpowiadasz wulgaryzmami każdemu, kto myśli inaczej niż twoi rozkazodawcy z Czerskiej 10 tobie rozkazują (bo takie lemingi jak ty mają mózgi wykastrowane ze zdolności własnego myślenia; powiem więcej taka kastracja mózgu jest warunkiem koniecznym, żeby zostać lemingiem). Smutny twój los, ale sam go wybierasz.\n"Nie taki Owsiak święty" i WOŚP\nsceptyk 01.01.2013 00:51:47\nGeneralnie Owsiak ma rację\nEmerytury są głodowe. Dlaczego? Bo 70% składek jest przefrymarczana na administrację, a 30% wypłaca się w formie rent, tym, którzy nie zdechli przed osiągnięciem wieku emerytalnego.\nJakie dochody i na co je wydaje tzw. fundacja WOŚP można przeczytać w ich własnych sprawozdaniach finansowych. Np. w 2011 wydali ponad 8 milionów na zakup siedziby fundacji oraz ponad 6 milionów na "działania propagatorskie" i ponad 600,000 na nowe samochody (przy 21 zatrudnionych na etatach. Bo o wydatkach z lat 2004 i 2005, kiedy to fundacja WOŚP za dziesiątki tysięcy złotych kupowała profesjonalne kamery i sprzęt studyjny nie warto już wspominać. No i ten brak cen przy sprzęcie "kupowanym" dla fundacji... Ważne, że pieniądze wydano.\nBrak sprawozdania skonsolidowanego nie pozwala określić, ile kasy płynie do spółeczki o pięknej nazwie "Złoty Melon", której 100% właścicielem jest fundacja, prezesem Owsiak, a zysk zaledwie 18,000 złotych (co jak na inwestycję za 1,500,000 daje żenująco niski zwrot z kapitału.\nWOŚP to jeden wielki finansowy przekręt, który można zobaczyć w samym ICH sprawozdaniu. O ile umie się je przeczytać.\nsceptyk 31.12.2012 18:00:04\n"ty pierdolony debilu. Kłamiesz i odwracasz kota ogonem. Dla takiego debila jak ty metoda na zakłamanie rzeczywistości?"\nCóż to za piękny język, AndrzejuB!\nCzysta poezja lemingizmu. Od Michnika zdostaniesz bonus, a od Boniego, to taki dawny Tajny Współpracownik, co to bez swojej wiedzy i zgody kapował do esbecji, dostaniesz stanowisko głównego psa obszczekującego mowę nienawiści w necie.\nDałęś POpis gościu! Oj, dałeś POpis!\nsceptyk 31.12.2012 17:27:26\nWładze ciebie nie interesuje, bo już jesteś przy tuskowniarko-bezpieczniackim korycie?\nsceptyk 30.12.2012 00:18:53\nKoleś, nie uprawiaj demagogii. Piszemu tu o Owsiaku i jego ubecko-milicyjnej hucpie.\nsceptyk 30.12.2012 00:17:47\nJurek Owsiak kupił sobie (ops! swojej fundacji) w roku 2011 NIERUCHOMOŚĆ NA BIURO za prawie DZIEWIĘĆ MILIONÓW ZŁOTYCH; poza tym wydał w tymże roku na "propagandę" SZEŚĆ MILIONÓW.\nBiorąc pod uwagę, że w fundacji jest zatrudnionych zgodnie ze sprawozdaniem 21 osób, i przyjmując, że godziwe biuro to 10m2 na pracownika, fundacji powinno wystarczyć jakieś 200m2 biura. W bufecie HGW 1m2 LUKSUSOWEGO biura kosztuje obecnie ok. €50, czyli miesięcznie powinno im wystarczyć €10,000 czyli za rok ok. €120,000 czyli +/- PLN500,000. I w cenie zazwyczaj jest komplet: ogrzewanie, prąd, ochrona, a często i centralna recepcja.\nA gdzie jest powiedziane, że owsiakowcy muszą działać w LUKSUSOWYCH biurach?\nPodaję link, jak ktoś nie wierzy:\nsceptyk 29.12.2012 23:27:04\nRękę to ci władza ludowa odrąbie, jak sięgniesz po wAAAAAAdzę\nsceptyk 29.12.2012 23:17:14\nTe 90% to dane z gó wnianej czy rynszTOKFM?\nsceptyk 29.12.2012 21:57:19\nChyba sam się uśmiałeś przy własnym wpisie :-)))\nKatolikiem nie jest się przez deklaracje, tylko przez uczynki.\nNie może być katolikiem ten, kto propaguje aborcję, eutanazję, rozwiązłość i narkotyki.\nKatolikiem jest ten, kto przestrzega Dekalogu. Jako żywo Owsiak publicznie Dekalog odrzuca, więc ipso facto katolikiem być nie może. Nawet, jeżeli mówi, że jest. A skoro mówi rozbiąc to co robi, to dodatkowo dopuszcza się bluźnierstwa.\nsceptyk 29.12.2012 21:55:01\nJest coraz mniej miejsc, do których chciałbym być zaproszonym\nImpreza u ambasadora USA jest jedną z nich. Skoro zaprasza się tam takich lumpów jak Kuźniar, to doprawdy, przyzwoity człowiek nie pojawiłby się w takim towarzystwie.\nCiekawy musi być klucz zaproszeń.\nsceptyk 29.12.2012 21:11:29\nJeszcze ciekawsza i bardziej pouczająca jest\nanaliza sprawozdań finansowych fundacji Owsiaka.\nKoszty zarządzania fundacją sięgają 15% zebranych funduszy. A jeszcze ciekawsze jest gospodarowanie środkami: pieniądze zbierana w styczniu, wydawane są w grudniu i następnym styczniu i lutym. Odsetki (w tym od spekulacji walutowych) są wydawane nie na cele statutowe, tylko na różnego rodzaju "usługi obce".\nO przejrzystości przetargów na zakupy nie będę się wypowiadał, bo za łapę nie złapałem, a za plotki (ops! mowę nienawiści) mozna dzisiaj zostać ofiarą seryjnego samobójcy.\nsceptyk 29.12.2012 20:42:30\nNasze nieszczęście polega na tym\nże jedyna opozycja antysystemowa, jak ją pan nazywa, czyli "kaczyzm" jest też odmiana SOCJALIZMU, tyle, że o zabarwieniu narodowym i patriotycznym (w odróżnieniu od kosmopolityzmu-nihilizmu Geremka i etatyzmu-cynizmu Tuska).\nA naszym wspólnym polskim wrogiem, dręczycielem, okupantem i grabieżcą jest SOCJALIZM jako system, który coraz nierówniej dzieli biedę, nie produkując wogóle bogactwa.\nDopóki Polska nie będzie bogata bogactwem swoich obywateli, dopóty Polska będzie tylko przedmiotem i pariasem polityki europejskiej.\nTylko wolni Polacy, posiadający WŁASNOŚĆ ziemi, fabryk, handlu, KAPITAŁU mogą zbudować prawdziwie niepodległą Polskę. Każde inne rozwiązanie prowadzi tylko do niewoli, emigracji i wynarodowienia.\nDopóki nie zrozumiemy tego WSZYSCY, dopóty różni polityczni macherzy będą nami dowolnie manipulować.\nPrecz z komuną, precz z socjalizmem!\nsceptyk 28.12.2012 14:55:21\nI nie zapomnijcie o jakichś programach jajecznych!\nBo NIE DA SIĘ tylko na ponuro!\nZgotowali sznur skandali\nsceptyk 26.12.2012 21:25:24\nOd czasu kiedy p. Piński został "naszą kochaną duszeńką" u p. Hajdarowicza i p. ciecie Grasia, NE stał się młodszą siostrą całej prawdy w całą mordę. A komu się nie podoba, dostanie jeszcze prawdą po ryju.\n"Brudna Żydówka". Polityk obraził gwiazdę\nsceptyk 26.12.2012 21:11:04\nKiedy ta informacja ukaże się w The Economist jako sprostowanie obraźliwych dla Polaków tekstów publikowanych tamże????\nDo dzieła, dzielny redaktorze! Do dzieła!!!\nRozstrzelane za pomoc żydowskim sierotom. 70-ta rocznica mordu\nsceptyk 20.12.2012 15:54:21\nZnowu krewni i znajomi królika z tuskolandii i POwszczyzny zgarną furę szmalu!\nZamiast zwalniać mają płacić połowę pensji. Resztę dopłaci rząd\nsceptyk 20.12.2012 15:52:31


GEOMORFOLOGIA WZGÓRZ NIEMCZAŃSKO-STRZELINSKICH\n1. Położenie na tle głównych jednostek geomorfologicznych południowo-zachodniej Polski\nWzgórza Niemczańsko-Strzelińskie są częścią Przedgórza Sudeckiego i znajdują się w jego środkowej części. Przedgórze Sudeckie jest wydzielane jako makroregion fizycznogeograficzny w obrębie prowincji Sudetów, składający się z siedmiu mezoregionów: Wzgórz Strzegomskich, Równiny Świdnickiej, Masywu Ślęży, Obniżenia Podsudeckiego, Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich, Obniżenia Otmuchowskiego i Przedgórza Paczkowskiego. Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie są największym wśród tych regionów i zajmują powierzchnię 1140 km2 (ryc. 1).\nRyc. 1. Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie na tle Przedgórza Sudeckiego. Mezoregiony fizycznogeograficzne: A - Wzgórza Strzegomskie, B - Równina Świdnicka, C - Masyw Ślęży, D - Obniżenie Podsudeckie, E - Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie, F - Obniżenie Otmuchowskie, G - Przedgórze Paczkowskie.\nPod względem geomorfologicznym Przedgórze Sudeckie wyróżnia się wyspowym występowaniem elewacji terenu zbudowanych ze skał podłoża krystalicznego o wieku późnoproterozoicznym lub (głównie) paleozoicznym, pomiędzy którymi rozciągają się obszary płaskie lub faliste, podścielone luźnymi skałami (osadami) wieku neogeńskiego i czwartorzędowego, z podłożem krystalicznym zalegającym na głębokości od kilkunastu do ponad 100 m. Taki charakter rzeźby, będący połączeniem czynnika geologicznego (budowy geologicznej) i topograficznego (ukształtowanie terenu), nadaje Przedgórzu Sudeckiemu swoisty charakter i odróżnia go od położonej dalej na północ Niziny Śląskiej, gdzie brak wychodni skał litego podłoża oraz położonych dalej na południe Sudetów, gdzie z kolei utworów neogenu i czwartorzędu jest bardzo niewiele i nie osiągają one dużej miąższości, zwykle do 10 m. Także wysokości bezwzględne przyjmują niejako pośrednie wartości. Kulminacje Przedgórza Sudeckiego wznoszą się na 300-718 m n.p.m., podczas gdy na Nizinie Śląskiej raczej nie przekraczają 200 m n.p.m., a w Sudetach osiągają znacznie wyższe wartości. Granice Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich według podziału autorstwa J. Kondrackiego (2009) są prowadzone następująco. Od strony północnej granicę wyznacza niski i odcinkami niemal całkowicie zatarty próg morfologiczny na linii Jordanów - Łagiewniki - Kondratowice - Biały Kościół - Strzelin - Jegłowa, o przebiegu początkowo północ - południe, a dalej zachód - wschód. Od strony wschodniej jako umowną granicę traktuje się dolinę Krynki, ale niskie Wzgórza Wawrzyszowsko- Szklarskie są położone na wschód od niej. Granicę południową tworzy wyraźny próg morfologiczny na linii Otmuchów - Kamieniec Ząbkowicki, będący równocześnie północnym obramowaniem zapadliskowego Obniżenia Otmuchowskiego. Jej przedłużeniem na zachód jest niskie zbocze doliny Budzówki na odcinku Kamieniec Ząbkowicki - Ząbkowice Śląskie, a dalej południowy skłon Wzgórz Bielawskich. Po stronie południowo-zachodniej Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie dochodzą do progu Sudetów na odcinku Jemna - Bielawa. Granicę zachodnią prowadzi się wzdłuż linii łączącej Bielawę, Dobrocin koło Dzierżoniowa i Jaźwinę (ryc. 1). W obrębie Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich jest wyróżnianych kilkanaście mniejszych jednostek w randze mikroregionów, a podstawą ich wydzielenia są cechy ukształtowania powierzchni. Najogólniej, są to pasma wzniesień, płaskowyże oraz podłużne lub kotlinowate obniżenia. Podział na mikroregiony przedstawia tabela 1. Należy zaznaczyć, że ich granice nie zostały nigdy precyzyjnie wyznaczone, nazewnictwo w różnych źródłach jest różne, a według podziału regionalnego autorstwa J. Kondrackiego (2009) niektóre z tych mikroregionów są częścią Równiny Grodkowskiej, a zatem Niziny Śląskiej, z czym trudno się zgodzić biorąc pod uwagę ukształtowanie rzeźby terenu.\n2. Przewodnie cechy ukształtowania terenu\nPrzedgórze Sudeckie w opracowaniach geografów niemieckich było określane jako "kraina gór wyspowych", co przejęli geografowie polscy i co sugeruje jednorodność rzeźby i niewielkie różnice między mezoregionami wymienionymi w wcześniej. Bliższa analiza rzeźby Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich wskazuje jednak, że nie mają one cech krajobrazu gór wyspowych, aczkolwiek występuje w ich granicach kilka wyróżniających się morfologicznie, pojedynczych wzniesień. Do nich należą m.in. Wapienna Góra (395 m) koło Stolca i Cierniowa Kopa (384 m) koło Bobolic, oba w obrębie Wzgórz Dobrzenieckich. Niemniej przewodni rys nadaje środkowej i wschodniej części regionu obecność równoległych do siebie grzbietów o ogólnym przebiegu północ - południe, sięgających 300-400 m n.p.m. i rozdzielonych dolinami głównych rzek regionu: Ślęzy, Małej Ślęzy, Oławy i Krynki (ryc. 2). Mają one zróżnicowaną długość, od 7 do 25 km oraz różną wyrazistość. Najwyższe wśród nich są położone w zachodniej części regionu Wzgórza Krzyżowe (407 m), niewiele im ustępują wysokością pasma Wzgórz Strzelińskich (Gromnik - 393 m), Szklarskich (Siodlasta - 384 m) i Gumińskich (Gontowa - 377 m).\nRyc. 2. Główne rysy ukształtowania rzeźby Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich i położenie mikroregionów w ich obrębie\nW granicach opracowania znajdują się - od zachodu na wschód - następujące pasma wzniesień:\n. Wzgórza Szklarskie - stanowią dość krótkie (ok. 6 km długości) pasmo pomiędzy dolinami Szklarki na zachodzie i Ślęzy na wschodzie, z najwyższą kulminacją Siodlastej (384 m) w południowym zakończeniu. Rzeźba południowej części tego pasma została w znacznym stopniu\nzmieniona przez odkrywkową eksploatację rud niklu w Szklarach (ryc. 3).\n. Wzgórza Dębowe - są dość wyraźnym, zalesionym wałem między dolinami Ślęzy na zachodzie i Żelowickiej Strugi na wschodzie, koło wsi Ruszkowice łączą się z sąsiednim pasmem Wzgórz Dobrzenieckich. W południowej części wznosi się najwyższa Ostra Góra (360 m), w północnej najwyższą kulminacją jest Starzec (345 m). Cechą charakterystyczną jest obecność rozbudowanych sieci wąwozów lessowych w dolnych partiach stoków. Na stokach Wzgórz Dębowych zostało założone arboretum w Wojsławicach koło Niemczy - jedna z głównych atrakcji turystycznych regionu. Długość pasma to około 8 km, przy szerokości do 3 km (ryc. 3).\n. Wzgórza Dobrzenieckie - rozciągają się na długości około 13 km pomiędzy dolinami Ślęzy i Żelowickiej Strugi na zachodzie oraz Ślęzy na wschodzie. Najwyższe, odosobnione wzniesienia znajdują się w części południowej (Góra Wapienna - 398 m, Cierniowa Kopa - 384 m), część\npółnocna ma charakter mało wyrazistego grzbietu (Kamieńczyk - 341 m). W północnym zakończeniu pasma, koło miejscowości Żelowice i Kowalskie, znajduje się kilka wystąpień bazaltów (ryc. 3).\n. Wzgórza Lipowe - jest to krótkie (ok. 7 km długości), niskie i ogólnie mało wyraziste pasmo pomiędzy dolinami Małej Ślęzy na zachodzie i Oławy na wschodzie. Najwyższą kulminacją jest Kamiennik (312 m), niewiele niższe są bazaltowa Sośnica nad Targowicą (303 m) i Bednarz (301 m).\n. Wzgórza Strzelińskie - rozciągają się pomiędzy Ziębicami na południu i Strzelinem na północy, na długości około 17 km, przy zróżnicowanej szerokości 4-8 km (ryc. 4). Od zachodu ogranicza je dolina Oławy, od wschodu - dolina Krynki. Najwyższa jest środkowa część pasma, z Gromnikiem (393 m), Kalinką (389 m) i Nowoleską Kopą (383 m). Od głównego grzbietu o rozciągłości N-S odchodzą grzbiety boczne o różnej długości, zwłaszcza w części północnej. Charakterystycznymi mniejszymi elementami rzeźby są skałki w okolicach Gromnika i rozbudowane systemy wąwozów w pokrywie lessowej na stokach wzniesień, głównie w środkowej części. Liczne są antropogeniczne formy rzeźby - dawne i czynne kamieniołomy.\n. Wzgórza Wawrzyszowsko-Szklarskie - w przeciwieństwie do pozostałych pasm nie przekraczają ono wysokości 300 m n.p.m., nie mają też wyraźnych granic morfologicznych, szczególnie od strony wschodniej, gdzie przechodzą w Równinę Grodkowską. W północnej, najniższej części tego pasma znajduje się kilka wzniesień zbudowanych ze skał podłoża: wapieni i kwarcytów.\nRyc. 3. Rzeźba środkowej części Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich. A - hipsometria, B - spadki terenu. 1 - Wzgórza Szklarskie, 2 - Wzgórza Dębowe, 3 - Wzgórza Dobrzenieckie, 4 - wzniesienia okolic Stolca (Góra Wapienna, Cierniowa Kopa)\nRyc. 4. Rzeźba Wzgórz Strzelińskich. A - hipsometria, B - spadki terenu.\nWśród obniżeń terenu rozdzielających poszczególne pasma najwyraźniejsza (najszersza) jest dolina Oławy, w południowej części rozszerzająca się w Kotlinę Henrykowską. Dolina jest płaskodenna, z równiną aluwialną o szerokości do 1,5 km, na zboczach występują grube płaty lessu. Dno doliny znajduje się na wysokości poniżej 200 m n.p.m. Ku zachodowi teren nieco się podnosi, a doliny rzeczne są głębsze. Do głębszych form dolinnych należy dolina Zamecznego Potoku koło Muszkowic, gdzie ustanowiono rezerwat przyrody Muszkowicki Las Bukowy. Na jej zboczach licznie występują formy osuwiskowe. Wyżej scharakteryzowany układ morfologiczny grzbietów i obniżeń zanika na południe od linii Ziębice - Ząbkowice Śl., gdzie rzeźba nabiera cech falistej, głównie bezleśnej wyżyny, z gęstą siecią dolin nieckowatych, a miejscami wąwozów. Odrębność tej części regionu podkreśla także nazwa - Wysoczyzna Ziębicka (ryc. 5). Wysokości sięgają 300-315 m n.p.m. Podobny charakter ma położona dalej na wschód Wysoczyzna Nyska, znajdująca się już w granicach województwa opolskiego. Od południa Wysoczyzna Ziębicka jest obcięta wyraźnym progiem terenowym na linii Kamieniec Ząbkowicki - Chałupki - Otmuchów, natomiast ku zachodowi przechodzi w Obniżenie Ząbkowickie, wypełnione osadami neogenu i czwartorzędu i będące już częścią sąsiedniego mezoregionu - Obniżenia Otmuchowskiego.\nRyc. 5. Rzeźba Wysoczyzny Ziębickiej. A - hipsometria, B - spadki terenu.\n3. Rozwój rzeźby\nPochodzenie głównych rysów rzeźby regionu było różnie interpretowane. Przez długi czas uważano, że grzbiety wyodrębniły się w trakcie długotrwałej denudacji miejscowych skał magmowych i metamorficznych i wyznaczają strefy większej odporności podłoża na niszczenie.\nW odtwarzaniu pierwotnej rzeźby denudacyjnej istotne znaczenie mają przedczwartorzędowe utwory wieku kenozoicznego. Osiągają one do 50 m grubości i były stwierdzane głównie w obniżeniach terenowych, co zostało zinterpretowane jako dowód większej energii rzeźby w przeszłości i częściowego pogrzebania reliefu, który istniał na przełomie paleogenu i neogenu. O starych, być może nawet paleogeńskich założeniach systemu grzbietów i obniżeń świadczy obecność grubych (nawet > 80 m) pokryw zwietrzelinowych na serpentynitach w okolicach Szklar. Są one zwykle przedstawiane jako efekt wydajnego wietrzenia chemicznego skał zasadowych w warunkach klimatu cieplejszego i bardziej wilgotnego, niż obecnie.\nInnym dowodem starego wieku rzeźby Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich jest stanowisko paleontologiczne w dawnym kamieniołomie wapieni w Przewornie (koło nieczynnej stacji kolejowej), gdzie w utworach wypełniających kawerny krasowe stwierdzono występowanie kości zwierząt żyjących we wczesnym i środkowym miocenie (ok. 23-16 mln lat temu). Ich obecność oznacza, że już wówczas musiało istnieć wapienne wzgórze, we wnętrzu którego znajdowały się komory jaskiniowe i szczeliny otwarte ku powierzchni. Skład gatunkowy fauny\nmioceńskiej pozwolił także na przybliżoną rekonstrukcję ówczesnych, zmieniających się warunków środowiskowych, od podmokłych lasów subtropikalnych po parkowe zbiorowiska sawannowe ciepłego i sezonowo zmiennego klimatu. Przyczyną po-mioceńskiego zmniejszenia kontrastów rzeźby na Wzgórzach Niemczańsko- Strzelińskich i ich częściowego przykrycia przez młodsze osady było względne wydźwignięcie Sudetów. Spowodowało to ożywienie erozji w obszarze podnoszonym, natomiast niżej położone Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie stały się obszarem dominującej akumulacji. Linijny układ grzbietów i obniżeń jest związany z dominującą rozciągłością północ - południe poszczególnych jednostek geologicznych, szczególnie widoczną w przypadku strefy Niemczy i ich nierównomiernym niszczeniem przez procesy egzogeniczne. Alternatywnym wyjaśnieniem jest interpretacja ciągów wzniesień jako struktur zrębowych, a obniżeń między nimi jako zapadlisk tektonicznych, jednak zasadniczym słabym punktem tej hipotezy jest brak niezależnego potwierdzenia obecności postulowanej sieci uskoków. Nie można jednak wykluczyć złożonej genezy głównych form rzeźby, w powstaniu której zaznaczył się udział procesów zarówno tektonicznych, jak i denudacyjnych. Udział procesów tektonicznych w różnicowaniu rzeźby Przedgórza Sudeckiego jest zresztą bezsporny, a tektoniczne formy rzeźby częściowo wyznaczają wcześniej zarysowane granice morfologiczne Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich. Są one jednak mniej wyraźne niż w wyżej podniesionych Sudetach. Z uskokiem, nazwanym uskokiem Strzelina, jest związana północna krawędź Wzgórz na linii Łagiewniki - Kondratowice - Biały Kościół - Strzelin - Głęboka, będąca równocześnie północną granicą występowania wychodni skał proterozoicznego i paleozoicznego podłoża. Podobną genezę ma południowa krawędź na linii Kamieniec Ząbkowicki - Paczków i dalej na wschód, odzwierciedlająca przebieg strefy uskokowej wyznaczającej ramy rowu tektonicznego Paczkowa - Kędzierzyna. Najbardziej czytelna w krajobrazie jest ona w okolicach Pomianowa Górnego, gdzie skarpa topograficzna sięga 90 m wysokości. Jest prawdopodobne, że niektóre uskoki nie zostały jeszcze rozpoznane, gdyż są ukryte pod pokrywą luźnych osadów neogenu i czwartorzędu.\nWażne wydarzenia dla ukształtowania dzisiejszej rzeźby regionu dokonały się w plejstocenie. Region został dwukrotnie objęty zlodowaceniem skandynawskim - zapewne w trakcie zlodowaceń Sanu i Odry, a ważnym regionalnym stanowiskiem dokumentującym te zdarzenia była cegielna w Albertowie koło Ząbkowic Śląskich, gdzie stwierdzono występowanie trzech poziomów glin lodowcowych jedna na drugiej. Na podstawie dotychczasowych badań można twierdzić, że erozyjna rola lądolodów była niewielka i lokalna, natomiast dominowała depozycja glacjalna, która dodatkowo złagodziła kontrasty wcześniejszej rzeźby. W trakcie ostatniego okresu chłodnego (ok. 115-10 tys. lat temu) odbywała się akumulacja lessu, zwłaszcza na stokach o wystawie wschodniej. Pokrywa lessowa miejscami sięga 10 m grubości, a późniejsze procesy erozyjne, w tym antropogeniczne, doprowadziły do powstania systemów malowniczych wąwozów. Wśród współczesnych procesów rzeźbotwórczych dużą rolę odgrywają procesy erozji powierzchniowej (spłukiwania) i liniowej na stokach użytkowanych rolniczo, w wyniku których powstają pokrywy deluwialne i aluwialne. Lokalnie rzeźba została znacznie zmieniona przez działalność człowieka, głównie przez eksploatację surowców skalnych (okolice Strzelina, Przeworna, Szklar, Górki Sobockiej, Żelowic).\nWzgórza Niemczańsko-Strzelińskie pod względem geomorfologicznym pewnego rodzaju paradoksem. Z jednej strony cechują się dużym urozmaiceniem rzeźby pod względem genetycznym, wyjątkowym w skali Polski wiekiem głównych rysów rzeźby, a w ich granicach znajdują się elementy rzeźby będące najlepszymi przykładami w południowo-zachodniej Polsce. Do nich można zaliczyć systemy wąwozów drogowych, krajobraz suchych dolin nieckowatych i głęboko zwietrzałe garby wododziałowe. Formy skałkowe Wzgórz Strzelińskich wyróżniają się z kolei na tle Przedgórza Sudeckiego. Z drugiej strony jednak walory rzeźby nie są szczególnie spektakularne pod względem widokowym i oczywiste dla osoby bez specjalistycznego wykształcenia. Dodatkowo większość najbardziej interesujących form (skałki, wąwozy, koryta meandrowe) jest ukryta w lasach i zlokalizowana poza znakowanymi szlakami turystycznymi. Oznacza to, że wykorzystanie potencjału geoturystycznego Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich wymaga równoczesnych działań w dwóch kierunkach: (a) zapewnienia odpowiedniej warstwy informacyjnej i optymalizacji przekazu informacji, ale także (b) fizycznego udostępnienia miejsc, obecnie praktycznie niezagospodarowanych. Wyznaczenie nowych szlaków bądź ścieżek dojściowych, odsłonięcie wybranych elementów rzeźby lub ich oczyszczenie z nalotu roślinnego, uporządkowanie wyrobisk dawnych kamieniołomów, zagospodarowanie punktów widokowych to działania, które należałoby podjąć.\nPiotr Migoń - Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie - Geomorfologia


Przemysław Kostecki 27.04.2012 09:30\nTOP 10 | Pierwszy motocykl za 7 tys. zł\nW ciągu trzech pierwszych miesięcy tego roku, zarejestrowano aż o 7 proc. motocykli mniej niż w roku ubiegłym (21 tys.). Co ciekawe o 12,3 proc. zwiększyła się za to liczba rejestracji nowych motocykli.\nW pierwszym kwartale tego roku najczęściej rejestrowaną marką wśród nowych motocykli były: Romet Motors (305 sztuk; +96,8%), Honda (220; +36,6%) oraz Yamaha (156; -32,2%). Największym zainteresowaniem cieszą się motocykle z silnikami o pojemności do 125cm3 (528), co stanowi 31% wszystkich nowych motocykli. Na drugim miejscu znajdują się motocykle o pojemności powyżej 750cm3, stanowią 27% ogółu.\nCEPIK (Centralna Ewidencja Pojazdów i Kierowców) po raz pierwszy zaprezentowała zestawienie rynku podzielone na segmenty. Zgodnie z danymi na pierwszym miejscy znajdują się motocykle typu STREET (584 sztuki, -4,7%), stanowią one 34,6% wszystkich nowych zarejestrowanych motocykli. 20% nowych motocykli stanowią maszyny typu CHOPPER & CRUISER (337 sztuk; 31,1%).\nTOP 10 | Sportowe moto za 10 tys. zł\nWśród używanych motocykli, które stanowią 82% zarejestrowanych maszyn, najbardziej popularne były: Honda (2 199;-6,0%), Yamaha (2 022; -5,2%) i Suzuki (1 613; -4,6%).\nW pierwszym kwartale 2012 roku rejestracja nowych i używanych motorowerów spadła o 2,1% (11 190 sztuk) w porównaniu do tego samego czasu w zeszłym roku. Nowe motorowery stanowiły 76,6% wszystkich zarejestrowanych pojazdów. Zarejestrowano ich 8 284 szt., mniej o 6,5% niż w analogicznym okresie 2011 roku. Bardzo duży spadek odnotowano wśród motorowerów używanych (21,7%), których sprzedaż spadła do poziomu 2 906 sztuk.\nWśród nowych motorowerów najlepiej sprzedawały się Romet Motors (2 309, +94,5%), Zipp (1 147, +4,1%) i Toros (783, +16,3%). Wśród używanych dominowały Peugeoty (363; +28,7%), Yamahy (288; +13,8%) i Piaggio (245; +3,4%).\nNowe MOTOCYKLE - ranking marek


Stelaż BIRKFLEX NV 100x190 drewniany M&K FOAM | Sklep internetowy Mirat.eu\nStelaż BIRKFLEX NV 100x190 drewniany M&K FOAM\nStelaż BIRKFLEX NV 100x190 drewniany M&K FOAM jest istotnym elementem wyposażenia łóżka. Znacznie bardziej istotnym, niż się powszechnie sądzi. Stelaż do łóżka wspomaga działanie materaca. Mówi się czasem, że 70% wygody daje materac, a 30% to stelaż. Trudno zweryfikować, skąd - i kto - wziął te liczby, ani na ile są wiarygodne, jednak bez wątpienia rolą stelaża jest intensyfikacja wygody i umożliwienie optymalnego działania materaca.\nStelaż BIRKFLEX NV 100x190 całościowo wykonany z drewna brzozowego, klejonego warstwowo, listwy osadzone są w elastycznych gumowych uchwytach na ramie stelaża, wzmocnione pasem dla lepszego ułożenia ciężaru ciała. Regulacja twardości w części środkowej stelaża. Dzięki elastycznym listwom stelaż wraz z materacem idealnie dopasowuje się do kształtu i ciężaru ciała.


UWAGA! Przy zamówieniu powyżej kwoty 300 zł – wysyłka Gratis.*\nCzas realizacji przesyłek krajowych\nDokładamy wszelkich starań, aby zamówiony towar trafił jak najszybciej w ręce naszych Klientów dlatego staramy się, aby zamówienia złożone w dni robocze tj. od poniedziałku do piątku do godziny 14:00 zostały doręczone kurierowi jeszcze tego samego dnia. Zamówienia złożone po godzinie 14:00 zostają odebrane następnego dnia. W przypadku zamówień złożonych w dni wolne od pracy, święta i weekendy realizacja następuje w najbliższym dniu roboczym.\nPrzesyłki zagraniczne są realizowane tylko po dokonaniu przedpłaty w formie przelewu lub poprzez szybkie płatności platformą Paypal, Przelew24 lub Bitcoin.Data przelewu liczy się od daty zaksięgowania kwoty na naszym koncie.\nWszystkie paczki zarówno krajowe jak i zagraniczne wysyłamy za pośrednictwem firm: DPD Polska Sp. z o.o., UPS Polska Sp. z o.o., InPost S.A., Poczta Polska S.A., z którymi nasza firma owocnie współpracuje od lat.\nCzas realizacji przesyłek zagranicznych\nWysyłka zamówionego towaru następuje w dniu, w którym wpłata została zaksięgowana na naszym rachunku bankowym. Średni czas dostawy wynosi 3-5 dni roboczych- w zależności od docelowego kraju.\nPrzy zamówieniu większej ilości produktów lub zamówieniu towaru o znacznej wartości istnieje możliwość dostarczenia zamówienia bezpośrednio przez nas na wskazany adres na terenie całego kraju.\nMaxGrowShop to gwarancja solidnie zapakowanej paczki, fachowej obsługi i szerokiego wyboru produktów dla growerów, hodowców i amatorów.


Test Kosmetyków - Emulsja do higieny intymnej BIAŁY JELEŃ PREMIUM z jaśminem i macierzanką NOWOŚĆ!\nEmulsja do higieny intymnej BIAŁY JELEŃ PREMIUM z jaśminem i macierzanką NOWOŚĆ!\n30 grudzień 2012 o 11:12\t| #\nKosmetyki Biały Jeleń darze zaufaniem. Ładnie pachnie, koi podrażnienia jest niezwykle delikatna, warto ją mieć w swojej łazience. Produkt wydajny, dobra konsystencja :)\n30 grudzień 2012 o 11:53\t| #\nBardzo lubię kosmetyki Biały Jeleń. Są to naturalne, polskie i bezpieczne produkty. Przetestowałam również emulsję do higieny intymnej z tej firmy i jestem nią pozytywnie zaskoczona. Nie spodyziewałam sie, prawdę mówiąc, tak dobrej jakości po kosmetykach w tak niskiej cenie. Emulsja jest delikatna, koi podrażnienia i jest bardzo wydajna. Polecam serdecznie każdemu!!


» Eleganckie koronkowe body\nKod produktu: 1852_Charlize /B0 6 b\nEleganckie koronkowe body o kwiatowym wzorze z dodatkiem tiulu. Bardzo zmysłowe dla tych kobiet co lubią nosić coś seksownego i dodającego uroku. Miękkie lekko elastyczne miseczki subtelnie modelują i podkreślają biust. Urokliwym dodatkiem jest maleńka ozdoba między miseczkami. Regulowane nie odpinane ramiączka. Body koronkowe zapinane na trzyrzędowe haftki. Bawełniana wstawka daje wygodę i komfort w czasie noszenia.\nramiączka regulowane i nie odpinane,\nzapinane na trzyrzędowe haftki.\nObwód biustu 84-88 88-92 92-96 96-100 100-104 104-108\nObwód bioder 90-94 94-98 98-102 102-106 106-110 110-114


Projekt domu - Dom przy Bukowej 6 (106.53m²) - GaleriaDomow.pl\nProjekt domu - Dom przy Bukowej 6\n106.53 m²salon + 4 pokojegaraż: 1\npow. użytkowa: 106.53 m²\npow. zabudowy: 187.94 m²\nkubatura: 599.67 m³\nwysokość: 6.21 m\npow. dachu: 233.04 m²\nmin. działka: 17.25 x 26.95 m\nDom przy Bukowej 6 106.53 m²\n10. Pokój dzienny: 31.48 m²\nRAZEM: 106.53 m²\n4. Pralnia: 4.76 m²\n14. Kotłownia: 7.74 m²\n15. Garaż: 20.64 m²\nJeśli podoba Ci się Dom przy Bukowej 6 lecz masz pomysł, jak dopasować go jeszcze bardziej do Twoich wymagań - przejdź do szkicownika:\nKoszty budowy - Dom przy Bukowej 6\n295 003 zł\nProjekt parterowego domu jednorodzinnego z garażem jednostanowiskowym. Dom przy Bukowej 6 to średniej wielkości, nowoczesny dom o powierzchni użytkowej 106.53 m². Program użytkowy uwzględnia pięć pokoi i dwie łazienki. Nadaje się do zabudowy szeregowej i bliźniaczej. Projekt jest wersją Domu przy Bukowej 5 z garażem na jedno miejsce. Projekt Domu przy Bukowej 6 pozwala zrealizować marzenia o własnym domu. Architekci i konstruktorzy postawili sobie za cel stworzenie budynku, który można zrealizować posiadając ograniczony budżet oraz uniknąć dużych kosztów eksploatacji. Dlatego Dom przy Bukowej 6 jest prostą konstrukcją na bazie prostokąta, przykryty dwuspadowym dachem, a w miejscu gdzie znajduje się garaż zrezygnowano z zadaszenia. Komfortu i wygody dostarcza funkcjonalne i przemyślane w detalach rozmieszczenie pomieszczeń.


LC pokoje apartamenty - Pobierowo\nLC pokoje apartamentyapartamenty - mieszkania\nObiekt LC pokoje & apartamenty jest położony w Pobierowie, 550 metrów od lokalnej plaży i 1,6 km od plaży w Rewalu. Oferuje on ogród, bezpłatne WiFi we wszystkich pomieszczeniach, bezpłatny prywatny parking oraz plac zabaw dla dzieci.\nW naszej ofercie m.in.: sprzęt do grillowania, dostęp do Internetu, Pokoje są dezynfekowane między pobytami, ogrzewanie, W miejscach zakwaterowania gości oraz ważnych częściach wspólnych znajdują się środki do dezynfekcji rąk, ogród, Zasady dystansu społecznego są przestrzegane, WiFi dostępne w całym obiekcie, przechowalnia bagażu, Personel przestrzega środków bezpieczeństwa określonych przez władze lokalne, część przeznaczona dla palących, bezpłatny parking, Przedmioty używane przez wiele osób, np. wydrukowane karty menu, czasopisma, długopisy czy gazety zostały usunięte, prywatny parking, całkowity zakaz palenia, parking na miejscu, parking, gaśnice, pokoje dla niepalących, pokoje rodzinne, monitoring w pomieszczeniach ogólnodostępnych, monitoring wokół obiektu, plac zabaw dla dzieci, Pościel, ręczniki itp. prane są zgodnie z wytycznymi władz lokalnych, Możliwe wystawienie faktury, bilard, Używane są chemiczne środki czystości, które skutecznie zapobiegają rozprzestrzenianiu się koronawirusa, tenis stołowy, WiFi, bezpłatne WiFi.\nRodzinny 4 osobowy (3 łóżka pojedyncze, 1 rozkładana sofa - 23 mkw);\nRodzinny 4 osobowy (1 łóżko pojedyncze, 1 łóżko podwójne, 1 rozkładana sofa - 26 mkw);\nOferta naszego partnera Booking.com BG.253478