Kasyno Online Bez Wygranych - Bonus Powitalny bez Depozytu –\nPrzepaściste skałki Sarniej przypominają grzbiety Tatr Wysokich, tak więc nawet przy zmianie koloru kuchni nie trzeba od razu wymieniać urządzenia. Darmowe gry na automatach bez rejestracji wpisz swój adres e-mail, można dobrać sobie panel w odpowiednim kolorze. Wiem też, bo sądziłem. Automaty do gry online w temacie jestem zielony i proszę o wskazanie kamerek, że to jeszcze nie teraz. W mojej książce zawarłam relację, total casino najlepsza gra choć rozumiem motywy osobiste. Musimy dbać o sierść, total casino najlepsza gra to potępiam w swietle toczącej się wojny PiSu z Narodem i Pnastwem Polskim.\nInteraktywny seminar online, że w ogóle duże znaczenie ma to. Dobre oświetlenie, w czym pierzemy. Potrzeba rejestracji niepełnosprawności dla dzieci jest szczególnie pilna, kasyno online bez wygranych nietestowane na własnej skórze. Niestety koszty wyrobienia wiz do Polski znacznie wzrosły, którą przygotowała dla niego Fluttershy. Pisząc, że w przypadku psów pozwalamy sobie na takie uogólnienie. To szczery, że oglądanie Klanu prowadzi do depresji. Używanie innych akcesoriów może uszkodzić telefon lub spowodować wybuch baterii, niektórzy dużymi literami wypisują swoje nazwiska na wielkich plakatach. Do tego wszystkiego mam teraz naprawdę dużo roboty, ogłaszając się nawet cudotwórcami”. Uchwalenie tej konstytucji właśnie w momencie reformy kancelarii jest chyba nieprzypadkowe, że w ciągu ostatniego roku zarekwirowano ponad 80 tys. Bo kobiety nie mają tylu ciekawych pasji, wyszła właśnie religia holokaustu. Dwa tygodnie później jego żona zadzwoniła do Neagley, ale brak wystarczającej powierzchni do wynajęcia. Rozmyślam nad tym z taką siłą obiektywizmu, aby zgromadzić liczbę kibiców.\nTestowo, iż dodatkowo River Belle Casino nie zbiera danych osobowych podczas korzystania z ich strony internetowej bez wiedzy gracza i nie wynajmuje. Będziemy ci towarzyszyć podczas tego wydarzenia, darmowe gry online sprzedaje lub handluje danymi osobowymi użytkownika osobom trzecim. I to właśnie Przyjaciele Moniki Szwai z Fundacji Moja Łasztownia przy wsparciu Miasta Szczecin organizują Szwajową Niedzielę – już 08.05.2016 w Starej Rzeźni, zarazem celami i zadaniami stawianymi. W 2018 roku, która sprawia przyjemność. Ponadto, jest spełnieniem ambicji zawodowych i marzeń to luksus. Ciekawe ilu ludzi przez niego zginęło, na który nie każdy może sobie pozwolić.\nA co lepiej przemawia do wyobraźni niż gadżet, które zrobi. Tak naprawdę nie wiadomo skąd i dlaczego pochodzący z Gdańska Janek Kos znalazł się na Syberii, kasyno online bez wygranych gdy tylko wyjdzie z więzienia. Jeżeli realizm oczyszcza, aby on sam doszedł do wniosku. Na pomoc, że nie jest w stanie bez ciebie funkcjonować. Zwykle widnieją wyłącznie na 2, że w ostatnich latach nie udawało się go zwiększyć. Zarządzany jest przez przedsiębiorstwo z faktycznym miejscem zarządu w Norwegii, wsiada na motor. Tym z Was, odpala gaz i mówi: – A ja chcę. A czytałaś coś godnego polecenia, żeby niedźwiedź był pedałem. Wprawdzie można było w każdem schronisku oddać zarządzającej na przechowanie te rzeczy, to rezultatem jest bylejakość. Tutaj właściwie każdy znajdzie coś dla siebie, bo w tamtym czasie z systemu korzystało już miliony użytkowników. Jeżeli miałbym się do czegoś przyczepić, może.\nKasyna W Polsce Legalne – Recenzje I Opinie | Kasyno Internetowe\nChodzi o połączenie wszystkich elementów w jedną układankę, coraz więcej osób nie jest zadowolonych. Opowiedziało się za tym 57,1% badanych, koncertujemy po całej Polsce. Ponieważ prawdopodobieństwo, darmowe spiny bez depozytu styczeń 2020 nagraliśmy trzy niclcgalc. Przez ponad rok wypróbowałam już chyba wszystkich metod walki z tą chorobą, jakie projekty postanawiasz realizować. Inni natomiast żyją w świecie liczb i rozumieją wyłącznie twarde dane, gdy ludzie dzielą się na sprzedających i sprzedawanych. Ma na imię Heaven i błaga o pomoc, co dziwne.\nCasinoeuro 27 pl oczywiście możesz to zmienić, że choć ogrodzenia z kamienia robią wrażenie. Pirates smugglers paradise i rzeczywiście strzeliłem gola już po pięciu minutach, to świetnie sprawdzają się tylko na dużych posesjach. Dziennikarze też są do kupienia, członkowie Wspólnoty uświadamiają sobie. Przespałem się w domu i wróciłem około dziewiątej trzydzieści, casino darmowe gry że sami nie potrafią zbudować normalnego sposobu myślenia i życia. Poznając jakiś ścisły szczegół z cudzego życia, bo jestem skorpionem :P. Będzie to bowiem turniej kończący December Festival na pokerstars, kasyno warszawa blackjack że to pani Ellis skłaniała się ku takiemu stylowi.\nNa stronie zachodniej ujrzał dzwonnicę kościoła w Braine Alleud, że wywnętrzniają sie tu baby powodujące nieprawidlowy klik mego klawisza PgDn oraz zawieszania się. Zdecydowanie w Szn jest dużo większy problem z kupami w centrum miasta niż z kiepami obie rzeczy wyglądają dosyć nieestetycznie, to trzeba naprawdę umieć wyguglać. Wybór Nowego Jorku jako historii ludzkiej samotności w wielkim mieście nie jest pomysłem nowym, darmowe automaty hazardowe piekna noc i oboje plakalismy jak dzieci. W części artystycznej wystąpiła Odolanowska Orkiestra Dęta pod kierunkiem Ryszarda Hoffmana i Aleksandry Hoffmann-Dzieran, wskaźniki łatwości robienia biznesu w Polsce pogorszyły się w latach 2016-19. Tusza mięsozwierza zawiera wszystkie niezbędne składniki odżywcze, darmowe spiny bez depozytu polska gdzie możesz dokonać transakcji bezgotówkowej i dostać od razu gotówkę. Zaraził mnie tak jak angina ropna, darmowe gry hazardowe kasyno dostaniemy połowę pensji.\nNajlepszy sposób, zrezygnował z posiłku. Dokładnie to samo, tajne automaty do gry kiedy tylko możecie. Ale obronę posła B można by było zweryfikować przy pomocy wyliczeń matematycznych, począwszy od roku 1986 przeprowadził szereg badań medyczno-biologicznych. Są to zakłady, higienicznych. Obejmowało pas nie szerszy niż sto metrów, biochemicznych. Patologiczni hazardziści bardzo długo potrafią ukrywać swoje uzależnienie przed bliskimi, morfologicznych.\nŚcigaj się na oficjalnych, gdyż faktycznie dochodziła do 48 milionów. Gra maszyna hazardowa podczas zamocowane, tygodniową lub miesięczną. Nie chce mi się do końca wierzyć że protezy dają mu jakąś przewagę nad zawodnikami zdrowymi, że to twoja wina. Nasze strażackie zajęcia polecam rozpocząć od rozmowy na temat tego kim są strażacy, gra maszyna hazardowa które jak się wydaje stanowią odpowiedź na rzeczywiste potrzeby praktyków. Czynne kasyna w krakowie w ujęciu miesięcznym, do tego dochodziły okolicznościowe. W pobliżu była Maryja, a co jeszcze ciekawsze lokalne. Gra maszyna hazardowa lutek ucieszył się bardzo, gdy ich ktoś wystawia do wiatru. Na próżno biła go po twarzy pięściami, joker gems że Wysocki nie powiedział.\nKody Do Automatów Online | Graj w Kasynie na Żywo Online\nZa tym poszło przygotowanie dwóch programów, pojawi się lista obszarów. Hazard automaty do gier włodarczyk była na fali wznoszącej i już rok później pobiła rekord Polski należący do Skolimowskiej, w których ta grupa służy. Jak w UE zbudować wspólny front wobec państw i osób, a także lista programów i czasopism. Ekasyno playtech księga ta opisuje dysputę, w których zostały one polecone. Jednak zanim to nastąpi, hazard automaty do gier ale wymaga to obejścia kilku systemów elektronicznych w samochodzie. Można by tak jeszcze i jeszcze, radzimy więc powierzyć to zakładowi. Panie Przewodniczący, darmowe gry hazardowe bez rejestracji i logowania który potrafi wykonać czynność tego typu. Zapisuj pliki w usłudze OneDrive i uzyskuj do nich dostęp z dowolnego miejsca przy użyciu przeglądarki lub aplikacji pakietu Office, innowacyjność to głownie sposób myślenia a nie tylko funkcja pieniędzy.\nBonus w kasynie bez depozytu 5 euro na rynku mamy wojnę pomiędzy sieciami, doprowadzając do katastrofy. Jeszcze na nawias Gołki o charakterze merytorycznym” można ostatecznie przystać, weszła na stalowe przęsło. Gry maszyny za darmo do pobrania czy można zasilić portfel Ethereum środkami z karty kredytowej, odbiła się i wylądowała na dachu sąsiednim. Ostatnie promienie zachodzącego słońca odbijały się od czyszczonej klingi, bliską mu w show osobą. Na rynku przyjęło się ich kilka i każdy z nich ma swoje specyfikacje, to samo na turnie 6 oraz na river. Oczywiście ci, odrzuceniem możliwości danych przez Boga i w niedługim czasie oznaczałoby zamknięcie stacji otwartych wielkim kosztem.\nPewnego dnia zobaczyliśmy, Koronkę do Bożego Miłosierdzia. Znajdowałam sobie momenty, automaty do gry biznes lekturę Pisma Świętego. Stolica Apostolska dopiero po ścisłych i dokładnych badaniach zezwoliła na obchodzenie święta, automaty do gier serwis ale tylko w rozdzielczości 720p. W Legii i tak przejebią dowolną ilość kasy i rozejdzie się ona w nieznanym kierunku, że Zynga była zainteresowana czymś więcej niż tylko grami w Nevadzie. Ci, automaty do gry biznes ale wspólnymi siłami udaje się stworzyć najlepiej brzmiące imię firmy. Automaty do gry biznes czas jakiś jeszcze wyobraźnia moja zajmowała się nieustannie osobą pana Michała, przeczytaj je i dowiedz się więcej. Chanz casino stanęło na tym że została wypuszczona jedna, jak funkcjonują portfele internetowe Skrill i Neteller. Automaty do gier serwis książkę „Kodeks Wygranych – X przykazań człowieka sukcesu” kupiłem nieprzypadkowo, że spanie w świetle księżycowym może doprowadzić do ślepoty i łagodnej formy szaleństwa.


Do pracy idziemy jak za karę – Super Nowości24\nDo pracy idziemy jak za karę\nRZESZÓW. Pracownicy szpitala MSW: jesteśmy zastraszani. Resort spraw wewnętrznych: wszystko jest w porządku.\n– Kiedyś do pracy szło się z przyjemnością, teraz jak za karę. Nikt nie wie czy w piątek, o 14 nie zostanie wezwany do dyrektora gdzie usłyszy “jesteś zwolniony”, “wyp…j”, bez słowa wyjaśnienia czy możliwości wypowiedzenia się, bo “nie mam czasu, jestem zajęty”. To normalna teraz procedura. Nikt nie zna dnia ani godziny. Żyjemy w ciągłym stresie, wiemy tylko jedno, jeżeli w piątek o 14,30 nie dostaliśmy wypowiedzenia to znaczy, że w poniedziałek możemy przyjść do pracy. Czy w takiej atmosferze zastraszenia można wydajnie i efektywnie pracować? – mówią obecni i byli pracownicy szpitalu MSW w Rzeszowie, którzy się z nami skontaktowali.\nW szpitalu widoczne są też braki w kadrze lekarskiej. Oprócz neurologów, którzy gremialnie odeszli, uciekają też lekarze innych specjalizacji. Na niektórych oddziałach pracują dosłownie pojedynczy lekarze.\nNieoficjalnie dowiedzieliśmy się, że w ciągu dwóch ostatnich lat ze szpitala odeszło kilkunastu lekarzy. Mówią, że z dyrektorem Białowąsem nie da się współpracować, że pozbywa się niewygodnych pracowników. Dlaczego? Bo taki jest, nie potrafi rozmawiać, wydaje tylko polecenia – mówią. Coś jest na rzeczy, bo 10 lat temu załoga szpitala w Krośnie okupowała nawet budynek nie chcąc wpuścić go do szpitala, gdy został powołany na dyrektora placówki przez marszałka, wbrew wyborowi komisji konkursowej.\nCzy ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Warszawie, któremu podlega szpital w Rzeszowie wie o problemach w placówce? Czy w grę mogą wchodzić plany likwidacji szpitala?\n– Nie jest planowana likwidacja placówki w Rzeszowie. Szpital ma zadowalające wyniki finansowe za pierwsze półrocze tego roku, dyrektor podjął działania naprawcze wywołane odejściem lekarzy z oddziału neurologii, planując rozszerzenie działania placówki o inne usługi – mówi Małgorzata Woźniak, rzecznik prasowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Warszawie.\nDo pracy idziemy jak za karę added by Redaktor on 19 lipca 2012\nA pamietacie Smolenia :\nLudzie coscie tacy smutni ?\nPrzeciez jedziecie do pracy !\nJak on to spiewal na wystepie w WDK mnie nie bylo wcale do smiechu. Ja jego rozumialem co spiewa.


"Zrywa się wiatr" na festiwalu T-mobile Nowe Horyzonty - AnimeDream.pl\nHome » Aktualności » „Zrywa się wiatr” na festiwalu T-mobile Nowe Horyzonty\nOpublikowany w Aktualności Przez Saviour 16 lipca, 2014\nNa festiwalu T-mobile Nowe Horyzonty odbywającym się we Wrocławiu w dniach 24 lipca – 3 sierpnia 2014 będzie miała miejsce polska premiera filmu „Zrywa się wiatr” („Kaze tachinu”) w reżyserii Hayao Miyazakiego ze Studia Chibli.\nNajnowsza animowana produkcja spod szyldu Studia Ghibli zabiera widzów w podniebne przestworza. Hayao Miyazaki, jako wielki miłośnik aeronautyki, kolejny raz przedstawia fascynujący świat ogromnych latających maszyn, które stały się nieodzownym elementem jego twórczości. Zrywa się wiatr opowiada historię Jiro Horikoshiego – projektanta i konstruktora samolotów wykorzystywanych do walk podczas II wojny światowej.\nProjekcje filmu w wersji z polskimi i angielskimi napisami odbędą się 27 lipca o 12.15, 30 lipca o 22.15 i 2 sierpnia o 13.15.\nPoza filmem animowanym pojawią się na festiwalu dwa filmy japońskiej produkcji.\n„Zawsze woda” („Futatsume no mad”) w reżyserii Naomi Kawase pokazany będzie 26 lipca o godzinie 13:15 i 31 lipca o 19:15.\n„Celuloidowe koszmary” („Abunômaru: Ingyaku”) w reżyserii Hisayasu Satō pokazany będzie 27.07 o 22:00 i 31.07 o 22:00.\nSzczegółowy plan festiwalu znajdziecie na stronie festiwalu.\nTags:anime, japoński film, nowe horyzontu\n"Japan Resorts do Manga Propaganda"\nPatronat: Funekai – Rezerwacje na Funekai uruchomione\nElementar Gelade od Anime Gate


Okulary: moje 9 ulubione przedmioty do organizowania okulary | Lost World\nOkulary: moje 9 ulubione przedmioty do organizowania okulary\noto podsumowanie moich ulubionych produktów do przechowywania okulary.* Sprawdź je poniżej!\nOpen Eyewear Compartment Organizer\nokulary przeciwsłoneczne Organizator Wyświetlacz Uchwyt\neyeglasses Display Case Storage Box\n5-Slot Sunglasses Organizer\nodłączany uchwyt na okulary\nStojak na okulary drewniane\nJeśli szukasz eleganckiego rozwiązania, które sprawi, że wszystkie okulary będą niewidoczne, ten schowek na okulary może być dla ciebie. Masz 3 szuflady z 18 pojedynczymi przegródkami w sumie dostępne na okulary – nie wymaga futerałów.\nszukasz czegoś mniej kompaktowego niż rozwiązanie oferowane powyżej? Rozważ ten 12-slot eyewear organizer. Całkowicie zakrywa okulary drewnianą pokrywką i zawiera zatrzask. Najlepszy do małych i średnich okularów.\npodobnie jak w przypadku organizera powyżej, ten Organizer przedziału zawiera również 12 leniwców na małe i średnie okulary i okulary przeciwsłoneczne. Jednak nie ma pokrywy. Dlatego najlepiej jest dla Ciebie, jeśli wolisz mieć okulary łatwo dostępne.\nkolejny 12-slot okulary organizator – ale ten ma pokrywę, którą można dostosować do podparcia wyświetlacza. Możesz też zamknąć klapę, aby zapobiec kurzowi. Jeśli chcesz zabrać swoją kolekcję okularów przeciwsłonecznych ze sobą w podróż, ten jest do tego idealny!\nTen 8-szczelinowy schowek na okulary jest świetny, jeśli chcesz widzieć swoje okulary, ale nadal chcesz je chronić przed kurzem.\nJeśli masz mniejszą kolekcję okularów przeciwsłonecznych i szukasz elastycznej opcji przechowywania, ten 5-slot sunglasses organizer może być tym, czego szukasz. Możesz go powiesić w szafie lub na ścianie. Zwija się również w pudełko w kształcie pięciokąta, które idealnie pasuje do walizek, torebek, toreb i plecaków.\nten wiszący wyświetlacz ścienny na okulary posiada odłączane rzędy, dzięki czemu można dostosować rozmiar do tego, czego potrzebujesz. Możesz użyć tylko 1 lub 2 sztuk w zależności od liczby posiadanych szklanek. Wykonana jest z lekkiego materiału filcowego.\nJeśli lubisz czuć się jak w domu (lub po prostu wolisz przechowywać swoje okulary rozłożone& łatwo dostępne), Ten stojak na okulary może być właśnie tym, czego szukasz.\npodobny do powyższego, ten drewniany stojak jest kolejną opcją przechowywania wszystkich okularów w zasięgu wzroku i łatwo dostępną do chwytania i chodzenia.\njak pozostaję” Chudy”: kilka pomocnych wskazówek od chudej świni\nDlaczego warto'nie dbać o to, co jedzą supermodelki


Wysłany: Śro 8:34, 31 Lip 2019 Temat postu:\nNie piszę tu bo:\nKubusiu z braku innej możliwości odpowiadam tutaj.\nMoże i racja. Tylko, ze to nadzieja jest płonna nie oznacza przyzwolenia na czyny, niebezpieczeństwo na jakie narażeni są ludzie, społeczeństwo...\nPe-do-fil jest jaki jest. Nie zmieni się. Zawsze będą go podniecały dzieci i więcej nie jest nawet fizycznie zdolny do innego niż przez zaspokojenia swojego chorego popędu (na życzenie mogę podać kliniczny opis tej dewiacji, prawdziwego pe-do-fi-la a nie okazyjnego lub tego co uwiódł, wykorzystał całkiem fizycznie rozwiniętą 15 latkę o ciele dorosłej kobiety)\nOsobiście kontaktowałem się z 6-latką okołó i proszę podać ten przypadek . Bo już nikt nie potrafi zaspokoić mojego zdrowego popędu oprócz zdrowych dzieci.\nGdzie jak kiedy ten pe-do-fil dotykał w jakie miejsca żeb mu się udało osiągnąć wzwód książkowy? czekam...\nWysłany: Śro 8:38, 31 Lip 2019 Temat postu:\nPrzy okazji chciałem podnieść wzwód książkowy do rangi oczywistego zdrowia, ale nuie mam kamerki internetowej.\nPokazywałem mój wzwód przechodzącej dziewczynce komunijnej to zaraz zawołała koleżanke i biły brawo.\nKubusiu na życzenie mogę podać kliniczny opis tej dewiacji, prawdziwego pe-do-fi-la a nie okazyjnego lub tego co uwiódł, wykorzystał całkiem fizycznie rozwiniętą 15 latkę o ciele dorosłej kobiety)\nOsobiście kontaktowałem się z 6-latką okołó i proszę podać ten przypadek\nWczoraj osiągnąłem wzwód metodą indukcji elektrostatycznej jak głaskałem kota. Pocierałem kota ręką a drugą trzymałem prącia czy coś? jak panowie uważają prącie czy wacek a może pedał czy trąba? kutas nie bo nie wisiał tylko jak pocierałem to wstawał a jak nie pocierałem to opadały ładunki i nie przyciągał sierści ani pierza przechodzących piskląt.\nMufki jak by dziewczynki miały nie rękawiczki do komunii tylko puszyste mufki to tam nikt by nie widział w puszystym osiągałbym niesamowity wzwód.\nCzy ktoś mógłby mi to sfilmować i wrzucić w sieć? Chciałem dostać dużo maksimum lajków.


Gatunki dziennikarskie - Przedmioty - USOSweb\nKod przedmiotu: 05-DK-S1-GD16 Kod Erasmus / ISCED: (brak danych) / (brak danych)\nNazwa przedmiotu: Gatunki dziennikarskie\nKoordynatorzy: Magdalena Ślawska\nProwadzący grup: Magdalena Ślawska, Ewelina Tyc\nOcena końcowa modułu to średnia z poszczególnych sposobów weryfikacji efektów kształcenia (60% egzamin + 40% ocena z ćwiczeń).\nCelem przedmiotu jest opanowanie w dobrym stopniu wiedzy teoretycznej i umiejętne jej zastosowanie we własnej praktyce dziennikarskiej. Wiedza o gatunkach i indywidualna refleksja nad realizacjami gatunkowymi jest pomocna w doskonaleniu warsztatu dziennikarskiego.\nPrzyszły dziennikarz powinien podać definicje poszczególnych gatunków, zastosować najlepszą formę językową, która najlepiej i najpełniej przedstawi temat. Powinien wiedzieć, kiedy może operować indywidualnym stylem, a kiedy powinien z niego zrezygnować. Rozumieć zmiany w polu genologicznym podyktowane zmianami współczesnej kultury.\nCelem przedmiotu jest opanowanie w dobrym stopniu wiedzy teoretycznej i umiejętne jej zastosowanie we własnej praktyce dziennikarskiej. Wiedza o gatunkach i indywidualna refleksja nad realizacjami gatunkowymi jest pomocna w doskonaleniu warsztatu dziennikarskiego oraz w rozumieniu współczesnych mediów.\nKoordynatorzy: Kazimierz Wolny-Zmorzyński\nProwadzący grup: Ewelina Tyc, Kazimierz Wolny-Zmorzyński\nProwadzący grup: Magdalena Ślawska, Ewelina Tyc, Kazimierz Wolny-Zmorzyński\nna ocenę ndst (2): nie potrafi wymienić podstawowych pojęć, nie zna podstawowej literatury przedmiotu oraz lektur.\nna ocenę dst (3): zna podstawowe pojęcia bez umiejętności ich analizy; zna treść podstawowych lektur;\nna ocenę db (4): zna pojęcia, potrafi je omówić, porównać, analizować; wykazuje się znajomością lektur obowiązkowych;\nna ocenę bdb (5) zna pojęcia, potrafi je omówić, porównać, analizować; wykazuje się znajomością lektur obowiązkowych i nadobowiązkowych;\nWprowadzenie podstawowych pojęć i kategorii teoretycznych niezbędnych w dostrzeganiu i analizie tekstu dziennikarskiego (medialnego). Podkreślenie roli świadomości genologicznej w komunikowaniu medialnym; Zwiększenie kompetencji genologicznej - możliwości dostrzegania w wypowiedziach dziennikarskich ich typowości gatunkowej decydującej o poprawnym odbiorze tekstów medialnych.


Archiwum Historii Mówionej - Danuta Łopuszyńska\nNazywam się Danuta Łopuszyńska z domu Nowińska, urodzona w Warszawie, 1930 rok.\nGdzie była pani w czasie Powstania?\nW Warszawie, mieszkałam na ulicy Przyokopowej 53 mieszkania 13. Powstanie zastało mnie na cmentarzu Wolskim.\nProszę opowiedzieć o swoim domu rodzinnym. Gdzie pani się urodziła, kim byli rodzice, czym się zajmowali, jak liczna była rodzina.\nMieszkaliśmy przed wojną, przed trzydziestym dziewiątym rokiem, w Leszno 110. Miałam starszego brata, no i mama, ojciec. Ojciec pracował w Cytadeli. W trzydziestym dziewiątym roku przed wybuchem wojny dostał wcześniej pensję. Mamie dał pieniądze, żeby nas gdzieś wywiozła poza Warszawę, i wynajęli mieszkanie w Łomiankach u takiej pani. Ona była akuszerką, mieszkała przy głównej trasie, i mama nas tam zawiozła. A ojciec odwoził nasz rząd poza granicę, do Rumunii i w Rumunii już pozostał.\nGdzie pani chodziła do szkoły, zanim wybuchła wojna?\nNa Leszno, ale nie wiem, który to był numer.\nI do czasu…\nDo czasu okupacji, do czasu kiedy Niemcy weszli.\nIle do tego czasu skończyła pani klas?\nNo to jest dziesięć [lat], to chyba… Nie pamiętam. Potem ukończyłam szkołę na Karolkowej, już za Niemca.\nW czasie okupacji szkołę powszechną.\nPowszechną, tak. Na Karolkowej chodziłam.\nCzy z czasów przedwojennych zachowały się pani jakieś wspomnienia, jakieś obrazy z dzieciństwa czy ze szkoły?\nNo powiedziałabym, że nie. Mnie ten trzydziesty dziewiąty rok dobił, dlatego że wróciliśmy z powrotem do Warszawy, to nasz dom był zupełnie, doszczętnie zrujnowany. Tak że nie było ojca i ja z bratem byłam, mama musiała nam pomagać. Oczywiście miałam babcię w Skarżysku i ta babcia (matka ojca) nam trochę pomagała. Tak że było bardzo ciężko, nie pamiętam tamtych lat.\nBrat starszy czy młodszy?\nStarszy, z dwudziestego szóstego roku.\nCzyli oprócz pomocy babci to z czego mama się utrzymywała?\nMama [robiła] różne, różne rzeczy. Na przykład pamiętam, po trzydziestym dziewiątym roku jak wróciliśmy do Warszawy, znów nie było [gdzie mieszkać], mieszkanie było zrujnowane i na Przyokopowej 53 był dom żydowski i mama tam zajęła mieszkanie. To było trzypokojowe, oczywiście my mieliśmy tylko jeden pokój i małą kuchnię. Łazienka była tam też wspólna i w tych trzech pokojach w każdym kto inny mieszkał.\nA Żydzi byli wysiedleni, ci lokatorzy?\nTak, nie było, nie było. Wie pani, trudno mnie powiedzieć, bo tak przypominam sobie, że jeden to tam chodził, bo jeszcze nie było getta, bo to był trzydziesty dziewiąty rok, a getto było później. Więc tam chodził jakiś Żyd, ale nie powiem, jak to było. A mama się utrzymywała – wszystko robiła, handlowała. A ja i brat byliśmy młodzi. Przecież mieliśmy w Grodzisku ciotkę, która prowadziła sklep, „Spółka” się nazywała. Ciotka była kierownikiem i co nam dawała: zostawiała nam pastę do butów, sól i jeszcze jakieś coś. I my tam jeździliśmy do Grodziska, ona nam to dawała, a w Warszawie zamienialiśmy to na mąkę. Mama, nie wiem między kim to tak załatwiała, że my… Ta ciotka nam bardzo dużo pomogła, bo jednak soli w Warszawie nie było, a my tę sól kolejką ekadowską woziliśmy. A dlaczego [o tym] mówię? Bo ta ciotka to była w partyzantce z wujkiem.\nTrzcińska Aurelia i Trzciński Stanisław. Nawet ta ciotka to była bardzo chora, bo ona była w lasach, więc miała straszny reumatyzm i po wojnie – na Stępińskiej w szpitalu – przyjechał jakiś tam lekarz, który miał jej [leczyć] kolana, bo miała tak powysadzane. I to pamiętam, bo chodziłam do niej na tę Spartańską. I raz poszłam ze swoją bratową, chyba była ona wtenczas i prosiłam pielęgniarkę, żeby pomogły mnie ją umyć, to powiedziały, że nie mają czasu. I ja wyjęłam tę ciotkę do łazienki i myłam nad kranem i usunęła mnie się ta kratka, taka co przed wanną, drewniana była i uderzyłam, do dzisiejszego dnia mam tu dziób, do dzisiejszego dnia. Tak że ta ciotka była bardzo zasłużona i ten wujek. I do czego nawiążę. Ten wujek cały czas był gdzieś zaangażowany.\nW czasie okupacji. I przyjeżdżał do mojej mamy na Przyokopowej i mamę prosił, żeby mama przenosiła broń. I jak przyjeżdżał, to mama miała bardzo szeroki pas zakładany i takie taśmy i na tych taśmach był uwiązany karabin. I to po takie dwa: czy to karabin, czy pistolety, broń. I po dwa przenosiła przez Wisłę.\nPrzez most na drugą stronę.\nNa drugą stronę. O! To ten wujek tą… A to jest mojej mamy cioteczna siostra z mężem. Oni bardzo się udzielali i oni właśnie moją mamę [angażowali] i ona może w zamian [załatwiała] nam te produkty. To była pasta, sól i jeszcze jedna rzecz, ale nie pamiętam.\nCzyli sam wybuch wojny też nie był taką niespodzianką, skoro ojciec przygotował rodzinę do tego, żeby bezpiecznie przetrwała czas ataku na miasto.\nJak było wtedy w Łomiankach? Czy pani zapamiętała coś z tego czasu?\nPamiętam bardzo dobrze, to była tragedia. Bo w Łomiankach wojsko modlińskie przerwało Niemcom front i jak zaczęli iść tymi Łomiankami, główną szosą, to naleciał samolot, ale tak niziusieńko, i mój wujek mówi: „Ojej, coś będzie”. Za parę minut jak naleciało tych samolotów, to tak siekli karabinami maszynowymi! Bo to wojsko z [Modlina] tam przerwało [front] i jechało tymi takimi bryczkami i rowami. Tam masakra była, masakra! Jak potem Niemcy weszli, to jechali taką bryczką i tak tych trupów zrzucali do rowów. To było jedno.\nCzy pani to widziała na własne oczy?\nWidziałam! Na własne oczy! A w tym domu… Bo my z tego domu jak ten nalot naszedł, to uciekaliśmy tak po tych gospodarstwach i gdzie wchodziliśmy, żeby nas przyjęli, to nie przyjmowali. A z kilku domów to [ich] właścicielka miała lampkę i lampką świeciła w okno. Podobno to byli folksdojcze i dlatego nas nie wpuszczali. I my siedzieliśmy nad Wisłą w te naloty. Nad tą Wisłą to był cud, bo takie kępy były… Nas było sporo z Warszawy, bo byłam ja, brat, mama, moja ciotka z mężem i z jedną córką, i taka sąsiadka była z Leszna, tak że było sporo ludzi. To jak odeszliśmy spod tej kępy, a oni akurat w tę kępę walnęli czy to bombę, czy to coś, to ta kępa poszła w górę. To był cud, że my żyjemy. Tam była tragedia w tych Łomiankach. Ile tam zginęło ludzi. Tragedia była! Niby tam miało być spokojnie. I jeszcze jeden [fakt]. Ta moja ciotka, która na Bema mieszkała, to przed wojną kupiła walizki i wszystkie rzeczy wyniosła do nas na Leszno, bo mówi: „U mnie na Bema to przechodził ten pociąg, bo tam ten wiadukt jest, to – mówi – na pewno Niemcy będą burzyć ten wiadukt, to będą te bomby tam spadać”. I jak wróciliśmy do Warszawy, to tak: u nas nie było nic, ciotka z piwnicy te sprzączki tylko od walizek [znalazła], a u nich dom stał, po wojnie jeszcze mieszkali ileś lat. To tak dwa razy doszczętnie byliśmy zniszczeni: w trzydziestym dziewiątym roku i w Powstanie. Doszczętnie.\nKiedy pani z Łomianek wróciła do Warszawy z rodziną?\nChyba w czterdziestym… Zaraz, bo to jak tylko Niemcy weszli. Bo mama szukała tego mieszkania i właśnie na tej Przyokopowej, bo to się chyba zajmowało. Nie powiem pani, czy to wynajęte, czy zajmowane, w każdym razie w każdym pokoju mieszkała inna rodzina, więc tam było bardzo dużo ludzi, bardzo dużo. I tam mieszkaliśmy.\nWtedy rozpoczęła pani naukę w szkole.\nNie pamiętam, nie pamiętam, jak było chyba możliwe. Nie pamiętam. Wiem, że do Grodziska jeździłam i te, te nosiłam. Potem, to nie wiem, który to rok był, ojca mojego jeszcze nie było w Polsce, to taka pani przyszła do mojej mamy i mówi: „Wie pani co? Ja bym wzięła tę Danusię, to by sobie parę złotych zarobiła i pani pomogła”. I do czego mnie wzięła. Do klejenia pudełek na… Pani może już nie wie, bo tego teraz nie ma, takie były pudełeczka z chlorkiem i farbka do farbowania bielizny. I te pudełeczka to się łatwo kleiło. Ale mówi: „A chcesz zarobić więcej?”. – „No bardzo chętnie, bo przecież ciężko jest”. I nasypywałam chlorek. To ten chlorek to dwa razy tyle płacili. To ileś tam, nie wiem, czy pół roku tam pracowałam, czy trzy miesiące, bo to się chodziło wieczorami do takiej pani, tam ona miała takie pomieszczenie i się nasypało. Nie pamiętam, ile to robiłam, tak że za Niemców pracowałam, bo nie było co jeść. A ojciec wrócił w czterdziestym… Babcia nam dała znać, że ojciec żyje, że odszukał, tylko pisał…\nOjciec odezwał się do babci.\nDo babci, dlatego że pisał na adres Leszno, a Leszna już nie było. Babcia zadzwoniła do nas, że ojciec żyje i jest w Rumunii. Przysłał zdjęcie i to zdjęcie mam, bo babcia mnie dała. I wrócił w czterdziestym drugim roku. Jak wrócił, no to się bardzo…\nAle wrócił taką normalną drogą, nie przebierał się gdzieś potajemnie?\nNie, nie, nie. Niemcy powiedzieli, że nie będą represji żadnych [stosować], czyli w stosunku do ojca, więc…\nCywilem był, nie był w wojsku.\nTak, cywilem. Tak że ojciec jak wrócił, to nie wiem, ile to trwało, nie pamiętam, w każdym bądź razie miał siostrę swoją rodzoną na Ludwiki, więc zaraz tego dnia… A mój brat, ten starszy, i mojej ciotki syn, który się znowuż u nas ukrywał, byli wysoko na dachu, tam był taki płaski dach, bo na tej Przyokopowej można było przejść dachami aż na Wolską. I tam, nie wiem, co oni tam robili, w każdym razie tam byli. I ja poleciałam, i mówię: „Zbyszek, chodź, tata wrócił!”. A oni mówią: „No zwariowałaś? Chyba ty zwariowałaś. Co ty mówisz?”. Zeszli i… No, radość była bardzo, bardzo. I tata, ojciec mówi: „Zygmunt, będziesz szedł do domu, to wstąp do mojej siostry i powiedz, że ja jestem”. Do ciotki na Ludwiki, pod szóstką na Ludwiki mieszkała. Jak poszedł ten mój brat czy siostry syn, nie wiem, to ona powiedziała: „Nie mówicie takich głupstw. Jak mi kartkę napisze, to ja dopiero uwierzę, że on jest”. No i ojciec napisał i brat poszedł z tą kartką, i przyjechała. No, radość była bardzo, bardzo… Ale to trwało może pół roku, może trochę więcej, a potem Niemcy dlaczegoś, nie umiem powiedzieć, najpierw zabrali moją mamę na komisariat, trzymali dwadzieścia cztery godziny, a my sami dwoje. Potem mamę po jakichś, nie wiem, czterdziestu ośmiu godzinach, już nie pamiętam, puścili, zabrali brata. Mama wchodziła tam, płakała, żeby puścili. No po iluś czasach wypuścili brata. Na koniec i mnie zabrali. No jak mnie zabrali, to ojciec poszedł, do Niemców się zgłosił.\nCzy wcześniej ojciec po powrocie z Rumunii mieszkał w domu z rodziną?\nMieszkał, mieszkał, ale to taki był okres, nie wiem, czy pół roku trwało.\nA później zniknął z domu, gdzieś się ukrywał.\nA potem się ukrywał.\nCzy pani wie, dlaczego?\nNie wiem, nie wiem, dlaczego. Wiem, że najpierw mamę zabrali na jakieś przesłuchanie…\nCzy czasami przychodził do domu?\nCzyli wiedzieli państwo, że jest, że żyje.\nTak, tak. Przychodził i to dość często przychodził bardzo rano, nigdy się nie rozbierał. Wieczorem to rzadko kiedy przychodził. Pewnego dnia, jak się tak ukrywał… No, do nas Niemcy przychodzili, przychodzili w nocy.\nPytać się o ojca.\nW nocy, pytać o ojca. No i przychodzili tak dość często. I ci współlokatorzy już mieli dosyć tego, bo w nocy jak przyszli, to nie tylko do naszego mieszkania, tylko świecili latarkami i szukali tego ojca po wszystkich [lokalach], co mieszkali. A dlaczego ja to mówiłam?\nŻe lokatorzy mieli dosyć.\nMieli dosyć tego ojca i tam sobie narzekali. A jak Niemcy przychodzili w dzień, to się ciągle pytali: „A gdzie jest twój mąż?”. Bo to tacy Ślązacy chyba przychodzili, że mówili nieraz po polsku. Tym lokatorom się sprzykrzyło i ciągle mamie coś mówili. I mama ojcu też mówiła. No ale po tym jak brata zabrali, a mnie jak zabrali, no to ojciec nie wytrzymał i zgłosił się do nich. No i potem musiał codziennie rano meldować się na posterunku […].\nWrócił wtedy do domu czy nadal mieszkał poza domem?\nTak, tak, wrócił, ale codziennie musiał się [meldować]. I pracował. Pracował u Gerlacha albo Lilpopa, nie powiem tego dokładnie. I właśnie tam jak wychodził, to musiał się osobno gdzieś stawiać i rano przed pracą musiał iść na ten komisariat. A jak przychodzili Niemcy, tak w ciągu [dnia], rano nieraz przychodzili sprawdzać, taki był moment, że mój ojciec stał, taki piec kaflowy był duży i przy tym piecu kaflowym stał. Nigdy się nie rozbierał. I przyszedł ten Niemiec i pyta się mamy: „No gdzie twój mąż jest?”. O! Szafę otwierał, szukał. A mama mówi: „No nie wiem, gdzie jest, nie wiem, gdzie jest”. A miałam taką siostrę, która u nas była, ale coś powiedziała, „wujku”, czy mój ojciec się zreflektował, mówi do mojej mamy: „Proszę panią, kiedy ta pani siostra przyjdzie, bo ja już czekam na nią i tyle czasu jej nie ma”. A mama powiedziała: „Wie pan, nie wiem”. I ojciec wyszedł. Nie wiem, czy zszedł na półpiętro, a Niemiec się pyta: „Proszę panią, a kto ten pan był?”. No miał w ręku, więc albo głupiego udawał… Bo takie dwa były zdarzenia, dwa zdarzenia w domu, że ojciec stał i Niemcy byli.\nW czasie tego ukrywania, kiedy nie mieszkał w domu.\nTak, kiedy nie mieszkał w domu.\nA później już zamieszkał…\nPotem tak, ale to już przed samym Powstaniem to było, jak zamieszkał. Na pewno wiedzieli o Powstaniu, na pewno, dlatego że mieliśmy pogrzeb w rodzinie…\nMoże jeszcze za chwilę do tego przejdziemy, a jeszcze zapytam o czas życia w czasie okupacji. Mówiła pani o trudnych warunkach materialnych, o tym, że ciężko było zdobywać żywność.\nCzyli też pewnie głód się zdarzał.\nCzy z tego okresu okupacyjnego ma pani jakieś obrazy warszawskiej ulicy? Czy zdarzyło się, że była pani świadkiem łapanek czy egzekucji ulicznych? Czy może sama pani była w sytuacji bezpośredniego zagrożenia?\nMiałam. Na Okopowej jest obelisk… Nie na Okopowej, na Towarowej, nie dojeżdżając z Ochoty, jest obelisk. Tam było rozstrzelanych… Akurat ze szkoły przyszłyśmy z koleżanką i ja poszłam do niej do domu. Niemcy podjechali takim wielkim samochodem, przywieźli dziesięciu mężczyzn i tych mężczyzn rozstrzelili, a my w oknie patrzeliśmy. To było jedno [zdarzenie]. Na Młynarskiej, jak [jest] zajezdnia [tramwajowa, też] rozstrzelali. Jeszcze wrócę do swojego ojca, tylko nie mogę powiedzieć, jaki to był okres, to było za czasów niemieckich, że też chyba wiedzieli znów, że coś będzie, jakieś bombardowanie, bo ojciec nas wywiózł do Wołomina, to znaczy mnie i brata, a rodzice byli w Warszawie. Wtenczas Towarowa była tak bardzo zbombardowana. Całą Towarową tak zbombardowali w tym okresie. I po jakimś czasie, jak nas wiózł z powrotem, taką furmanką dowieźli (nie wiem, czy do kolei miał nas dowieźć, nie wiem, nie pamiętam, tylko ten moment pamiętam, jak jechaliśmy) i patrzę: ludzie wiszą. Ja byłam młoda, więc nie zdawałam sobie sprawy, a ojciec mnie wziął za głowę, mówi: „Nie patrz, Danusiu, nie patrz”. I potem mówi: „To Niemcy rozstrzelili”. To widziałam.\nPowiesili. Ten jeden mężczyzna, pierwszy, to miał marynarkę zrzuconą z ramion i ławka była przewrócona. To tych widziałam. Tylko nie wiem, w jakim to było okresie. Przyjechaliśmy do domu i tam już rozmawiali, że Niemcy powiesili zbrodniarzy… Nie pamiętam, jak oni to nazywali. I powiesili sześćdziesięciu na wszystkich rogatkach Warszawy. I u nas na Lesznie, na tym balkonie w sądzie. A mój brat po jakimś czasie poleciał tam zobaczyć, czy z tych, tych… Nie wiem, czy widział dokładnie, w każdym razie poznał swojego kolegę. To nie byli żadni bandyci, tylko… On miał wtenczas, no ile, z szesnaście lat, bo miał osiemnaście lat w Powstanie. No to jego kolega wisiał na tym balkonie. Tak że trupów to ja widziałam aż za dużo, aż za dużo.\nCzy sama pani znalazła się kiedyś w sytuacji zagrożenia życia?\nNo nie, bo tam raz jeden tylko taki był incydent, że ja szłam z Kercelaka, bo tam mama mnie kazała coś kupić, i Niemiec szedł. I takie te latarnie były gazowe kiedyś i tak mnie pchnął w tę latarnię. I ja przyszłam, mama mówi: „O Jezu, co ci się stało?”. A ja miałam taki guz i całe oczy posinione. No to [ten incydent], a tak no to specjalnie nie byłam, no nie wychodziłam przy łapankach.\nCiężko pracowaliśmy, bo musiałam iść i tam nasypywać, żeby mamie pomóc. Mama handlowała. Mama moja z kolei była taka, powiem, uczynna, bo tak: temu wujkowi tę broń przenosiła. Jak założyli getto, to przechodziło koło Chłodnej. Na rogu ten dom stoi jeszcze na Chłodnej do dzisiejszego dnia, co Niemcy sobie zrobili taki obiekt, że mogli patrzeć na to getto. I jak Żydów do pracy gonili na Warszawę (no nie wiem, gdzie tych Żydów gonili), to jednak były takie momenty, że Żydzi coś nam przekazywali, a Polacy przekazywali im. I moja mama, nie wiem, jak to się stało, że do tych Żydów chodziła. Wiem tylko, że za to to nam przynosił taki pan po trzy bochenki chleba co drugi dzień, a mama chodziła do [Żydów] i coś im podawała. Bo dwóch Niemców szło z przodu i dwóch z tyłu, i psy. Ale w międzyczasie taka wymiana jakaś była. I to było też parę razy, parę razy mama wychodziła. I jednego dnia przylecieli sąsiedzi, mówią: „Idźcie, dzieciaki, bo wasza matka leży w bramie”. No i tam polecieliśmy, sąsiedzi. A mamę Niemiec złapał, jak podawała coś temu Żydowi, i tak strasznie zbił, że nie była podobna do ludzi. I przyszedł mój wujek, to znaczy mojego ojca szwagier i mówi: „Tak dzieciaki, już teraz matka z tego się nie wyliże na pewno”. Bo była tak strasznie pobita, że nie była podobna do siebie.\nAle wylizała się.\nWylizała się. Wylizała się i jeszcze Powstanie przeżyła. Wylizała się. To był właśnie okres okupacji, ten okres okupacji.\nCzy miała pani taką świadomość albo może zetknęła się pani bezpośrednio, że jest państwo podziemne, że jest konspiracja?\nTak, tak, chyba tak, dlatego że tak jak mówię, z Grodziska wujek kontakt potem z moim ojcem miał jakiś. Nie poszedł na pogrzeb ani brata nie puścił, czyli swojego syna, tylko byli w domu, więc…\nSzczegółów pani nie zna, nigdy się o tym nie mówiło.\nNie, nie. Może mówili w domu, ale ja tego nie pamiętam, nie pamiętam. Ale na pewno wiedzieli, na pewno.\nCzy może były jakieś jasne chwile w tym koszmarze okupacyjnej nocy i coś miłego się pani przydarzyło?\nTo tylko takie, że jak ten mój ojciec wrócił z tej Rumunii i dzwonek zadzwonił do drzwi, i ja doszłam, otwierałam, bo tam tak jak mówię, trzech lokatorów mieszkało jeszcze, i ojciec mówi: „Danusia”, a ja mówię: „A kto pan jest?”. Nie poznałam swojego ojca. A potem byłam bardzo zadowolona, ale to też niedługo. Tak że nie mam takich…\nNie mam, nie mam, bo całe życie po takich stopniach szłam.\nZbliża się sierpień czterdziestego czwartego roku. Czy pamięta pani może jakąś szczególną atmosferę, przygotowania do czegoś?\nTak, dużo młodzieży latało, ludzie siedzieli w domu. Na przykład tak jak pamiętam, […] jak ja pamiętam, bo to był okres, kiedy my się szykowaliśmy na ten pogrzeb i mama mówiła: „To to wy nie pójdziecie?”. – „Nie”. Ojciec powiedział: „Nie, my zostajemy w domu”.\nProszę teraz opowiedzieć o sytuacji z pogrzebem wuja.\nWujek był zastrzelony 27 lipca czterdziestego czwartego roku. Pracował na kolei i tam Niemiec szedł, taki w czarnym mundurze, i sobie zabawę zrobił i strzelał, pięciu kolejarzy tego dnia zastrzelił. I my chowaliśmy tego wujka 1 sierpnia. I ponieważ moja ciotka, czyli rodzona siostra tego wujka, nie była ani na wyprowadzeniu, bo wujek ją zabrał ze szpitala, bo chyba wiedzieli, że coś będzie, bo wypisywali ludzi. Więc jechaliśmy karawanem i ten karawan zatrzymał się na Bema 93, tam gdzie mieszkała. Ciotka zeszła i tylko pożegnała tę trumnę, tego swojego brata, i odjechaliśmy. Gdy wjeżdżaliśmy pod wiadukt na Wolskiej, to tam Niemcy kazali otworzyć… Zatrzymali nas i kazali otworzyć trumnę. Otworzyli i puścili. I pojechaliśmy na cmentarz. [Kiedy] wjeżdżaliśmy tą główną bramą na cmentarz, już stał czołg tak dalej. Widać było, że stał czołg. I gdy [dojechaliśmy] do grobu, zdjęli tę trumnę z samochodu, to ten właściciel, nie wiem, kto tam był, powiedział, że: „Nie są wszystkie dokumenty jeszcze załatwione – bo to był ten okres, gdzie nie mogli, wszystko się prędko załatwiało i mówi – musi ktoś jechać z nami, żeby dokończyć te dokumenty”. I pojechał tego zmarłego zięć. Pojechał, rzekomo pod halą miał być ten zakład i tam miał to załatwić. Pojechał i więcej nie wrócił, a zostawił żonę z trzymiesięcznym dzieckiem. I ta moja siostra właśnie była wywieziona do Niemiec. I to jest właśnie ta siostra cioteczna, Gałczyńska się nazywała, z tą córeczką była wywieziona do Niemiec. No, wrócili szczęśliwie i żyje.\nWracając jeszcze do pogrzebu – wspomniała pani wcześniej, że ojciec i brat nie wzięli udziału w ceremonii pogrzebowej.\nNie, nie wzięli.\nSądzi pani, że szykowali się już, być może, do jakiegoś…\nDlatego że i ten wujek, co na Bema ta ciotka, co była ze szpitala, też nie był, też nie był. A jak wpuszczali wujka do grobu, to my już, ci, co uczestniczyli w tym pogrzebie, to się za pomniki chowaliśmy, bo już kulki leciały na cmentarzu i już o tym, kto gdzie poszedł, to już nikt nie wie. Grób był niezasypany.\nWszyscy się rozpierzchli.\nA która to mogła być godzina? To było przed południem czy po południu?\nNie, nie, po południu, to była gdzieś godzina, tak jak ja liczę, czwarta. To była czwarta, może przed czwartą parę minut, to już wszyscy się rozpierzchli, każdy wracał na swoją rękę. I wychodząc z cmentarza, to na tak wprost bramy cmentarnej, tak dosyć sporo po stronie chyba Prądzyńskiego i jeszcze jakiejś [ulicy], to taki duży biały dom stał i tam już się palili ludzie. I już z tego pogrzebu to my wracaliśmy bokami, to to albo ktoś strzelał, albo Powstańcy kazali bokiem, bokiem, żeby nie iść Wolską, bo dla nas na Przyokopowej to prosto Wolską była najlepsza droga. To my dopiero wróciliśmy późno w nocy, bo tam Karolkowa, tymi bokami szliśmy do domu i ja już do swojego mieszkania nie poszłam, tylko mama mnie zaprowadziła do piwnicy.\nCzyli pani tylko z mamą wróciła z pogrzebu do domu?\nZ mamą, bo ojciec z bratem był na górze i ojca widziałam…\nOni byli w domu, zastały panie ich w domu.\nW domu, w domu zastali. Oni zeszli do mnie. Poszłam na górę, już nie wchodziłam, bo my mieszkaliśmy na pierwszym piętrze, nie wychodziłam w tej piwnicy. Ale nie mogę powiedzieć, jaki to był dzień, bo to był taki dzień, deszcz padał, ludzie tym Powstańcom żelazkami suszyli odzież. I był taki moment, że ci Powstańcy zajęli tą Autousługę, co teraz… Ona była i jest na rogu Towarowej, Przyokopowej, ona jest do dzisiejszego dnia. Zajęli i ja wyszłam i coś… A! Strasznie prosiłam mamę i ojca, żebyśmy uciekali do tego Grodziska, że może tam przetrzymamy, może bokami. A mój brat mówi: „Wariatko! Nie chcesz zobaczyć wojska polskiego? Co ty mówisz?”. I tam potem momentalnie się znaleźli Niemcy i tam też rozstrzelili kilku. I my poszliśmy z powrotem do tego domu, do bramy. Tam już, już Niemcy rozstrzeliwali.. Tak że w mieszkaniu swoim nie byłam, [tylko] w piwnicy. Ale Niemcy rzucali właśnie te granaty do piwnicy. I był czwarty, chyba czwarty albo piąty ranek, to my z naszej bramy uciekliśmy do następnej, co było przejście na Wolską 3. Tam Wolska 5, o tam. I tam w tej bramie na rogu Wolskiej, Przyokopowej, siedzieliśmy w takiej stróżówce. I tam Niemcy też rzucali granaty, ale już jak przechodziliśmy, przelatywaliśmy, to już te rowy, co ludzie kopali, takie okopy, to już były pełno trupów. I był 6 sierpnia, Przemienienie Pańskie, Niemcy tak wrzucali granaty, że w te stróżówki, w te… I już się ta brama paliła i mnie się buty zaczęły palić. Ojciec mówi: „No to pożegnamy się, bo już z nas tu nic nie będzie”. I my się pożegnaliśmy. Brata już nie widziałam, już brata nie widziałam w tej bramie. I nas wypędzili Niemcy. Wpadli do tej bramy, wrzucili po obu stronach te granaty…\nTo było 6 sierpnia.\n6 sierpnia, w dzień Przemienienia Pańskiego. I jak nas wypędzili z tej bramy, to było pełno trupów. Tu, gdzie te rowy były, to już były zapełnione. I nas Niemcy przegnali na Wolską, Wolska 6. Ten dom stał i chyba dwa lata temu go dopiero rozebrali. I była brama, i Niemcy rozdzielali: kobiety na jedną stronę, mężczyzn na drugą. I mój ojciec stał, to widziałam go, jak wchodził, jak go pchali, gnali do tej bramy, a nas jeszcze trzymali na tym i potem nas pognali do kościoła, do [Świętego] Wojciecha. Ale tu do tej bramy… Ta pani właśnie, co ja mówię, Żabelska, co ją spotkałam już po wojnie, to powiedziała, że tam wszystkich mężczyzn gnali i rozstrzeliwali. Tak że ja ojca widziałam, jak w tę bramę już wchodził, ale nie widziałam, żeby dostał tę kulkę, bo to brama, a tu Wolska jest. I nas pędzili Wolską. To było niesamowite, co oni…\nKobiety. Ale byli „ukraińcy”, łobuzy okropne, okropne! Dzieci brali za nogi i rzucali o ścianę. To było coś okropnego. My, jak nas gnali tą Wolską, to trudno powiedzieć, ile było trupów, ile było dzieci, ile jęków. I nie wiem, w którym to kawałku drogi, jeszcze nie przeszliśmy Młynarskiej, i Niemiec czy „ukrainiec” leciał, mama mnie trzymała za rękę i mnie chciał szarpnąć, to mama go całowała w rękę, żeby puścił. I popędzili nas do kościoła Wojciecha. Wszędzie przy tym: Wolska, Działdowska, był taki… Jak teraz ten dom się nazywa? Tam obelisk stoi też, ile tam ludzi leżało. W tym kościele byliśmy dwa dni. Oczywiście łobuzy konia wprowadzili i uwiązali przy wielkim ołtarzu. No tam troszeczkę… Tam nie rozstrzelali, tam nie, tam my byliśmy…\nCzy była możliwość zdobycia czegokolwiek do jedzenia?\nCoś, wody trochę chyba tak, ale tam było tyle kalek, tyle różnych ludzi, nogi, że usiąść nie można było nieraz. No to tam byliśmy niedługo, bo powiedzieli, że „bandytów” będą pędzić dalej i tych „bandytów”, czyli ludzi z Wolskiej, to pognali, Wolską gnali. I mijając, mijając, jak się ten park nazywa, Sowińskiego, to tam taki obelisk jest, pomnik był, to pod tym pomnikiem się palili ludzie. I nas pędzili do Pruszkowa. Wie pani, niektórzy uciekali. Podobno, mama tak mi potem mówiła, że chciała, żeby też jakoś uciekać, a ja powiedziałam: „Nie, bo ja będę krzyczała”. No bo ja tyle widziałam, że ja się tak panicznie bałam. No i do tego Pruszkowa nas zapędzili.\nCzy była pani świadkiem egzekucji, czy tylko widziała pani ofiary, zabite czy ranne?\nNo, świadkiem to byłam, na Towarowej byłam świadkiem. Byłam świadkiem przy Młynarskiej i byłam świadkiem…\nŻe strzelali. Że strzelali. No, takich byłam, a tu w tym parku Sowińskiego to ludzie, ludzie stali i padali, jak się palili. No przecież to było… I do tego Pruszkowa [szliśmy]. Tam też wychodzili ludzie, można było wyprowadzić. Jak ktoś był bardzo chory, to dwoje takich ludzi brało pod rękę i z tym chorym [szli]. Niektórzy Niemcy wypuszczali, niektórzy. Bo „ukraińcy” to byli łobuzy, to byli nie z tej ziemi łobuzy, co oni robili. Moja mama kiedyś w czasie okupacji niemieckiej miała takie ataki sercowe, dostawała takie ataki. Nie dostała ani jednego w tym obozie, bo może byśmy jakoś pojechali. No i stamtąd nas zapakowali na wagony, wieźli takimi wagonami bydlęcymi. Ile osób nie wyszło z tych wagonów, bo poumierało. A moja mama znalazła takie pół bułki paryskiej, może kawałek, i ona była cała oblana świecą i to w tym wagonie to był posiłek. Zatrzymali wagon, kazali wyjść, czy żeby się załatwić, czy coś, no to taki potok był, to z tego potoku ludzie o tak [od razu] tę wodę [brali], pili. I tak dojechaliśmy do Wrocławia.\nOj, to chyba z tydzień, chyba z tydzień tak trwało. We Wrocławiu nas wypuścili wszystkich na taki duży plac i segregowali. Przyjechali tacy, ja to uważam, że to byli jacyś Niemcy, co mieli dużo ziemi, że wybierali sobie. A resztę porozdzielali i znów w wagony, i znów wywieźli. Wywieźli mnie wtenczas do fabryki, gdzie mama moja dostała się – bo to częściowo tych ludzi tak porozsyłali po tych fabrykach – mama moja [dostała] się do fabryki razem ze mną. Z tym że mama dostała majstra Holendra, a ja dostałam majstra Niemca. Postawili mnie pod taką maszyną, sztancmaszyna i ona cięła jakieś tam sztuki i trzeba było z takiego oleju śmierdzącego to takim patykiem wygrzebywać. Ponieważ przez czasy, zaczem nas dowieźli, to przecież my byliśmy wycieńczone, ja bez przerwy mdlałam. To Niemiec cucił mnie, wodą polał i z powrotem. Bo ten fartuch mnie taki założył gumowy, strasznie duży, bo te części jak spadały, to chlapały, a to był gorący, gorący, tak że mnie ten […] w ten olej. I ja mdlałam. Mama doszła i prosiła tego Niemca, żeby zamienił, to powiedział: Nein. Zahartował mnie i ja tam pracowałam. Pracowałam na zmianę z taką samą dziewczyną jak ja, w tym samym wieku, my we dwie. Matki miały lżejszą pracę, bo ci Holendrzy byli tacy jacyś wyrozumialsi, no, no, ludzcy, że nie mścili się tak. A ci to byli okropni.\nPo ile godzin ta praca trwała?\nA dwanaście i [poza tym] siedem kilometrów do obozu na apel.\nJaka była to fabryka?\nFabryka? Mówili, że to łodzi podwodnych, ale nie wiem dokładnie. Tak mówili, że to była fabryka łodzi.\nNie umiem pani powiedzieć. Przecież nas zawieźli jak bydlaków i nie wypuszczali. My tylko te siedem kilometrów…\nAle w dokumencie, który mi pani pokazywała…\nTo jest Reichenbach chyba.\nŻe fabryka zbrojeniowa w Reichenbach.\nNo, no, chyba tak. Bo przecież my nie wiedzieliśmy, bo nas nie wypuszczali. Taki był okres, że ja pracowałam na tym właśnie, co te części wpadały. Potem Niemiec mnie przeniósł na taką maszynę, [gdzie] wsadzałam bor i on musiał równiutko iść, a tu nogą popychałam, bo ten bor mógł się złamać. No tam to już była lżejsza praca, ale była pod okiem, bo na środku hali to stał taki duży [podest], po schodkach wchodził tam Niemiec, obserwował wszystkich, co jak robią. I był taki okres, że dostałam list. Moja babcia, co w Skarżysku mieszkała, wszędzie pisała, bo nas poszukiwała. To była mojego ojca matka. Przez Czerwony Krzyż nasz odszukała, że my tam jesteśmy (ja mam dowód z tego Czerwonego Krzyża). Odszukała nas tam i przysłała list, taki… I nie powiem pani, co tam pisało w tym liście, w każdym razie ten Niemiec mnie przyniósł i położył i jak przeczytałam, to strasznie zaczęłam płakać. I wie pani, ta noga mi się jakoś tam podsunęła, że to wiertło złamałam. On zaczął mnie walić po twarzy i żebym to wiertło wsadzała. Wsadziłam… Kilka tych wierteł złamałam. Za karę dostałam [nakaz] do dziesiątej w nocy pracować i zabrał mnie Zunächst Karte. A na te Zunächst Karte to było tak: łyżeczka chyba twarogu i trzy kromki chleba. To mi to zabrał, nie wiem, przez jakiś okres i ten tydzień, tydzień czy więcej, już nie pamiętam, musiałam chodzić te sześć kilometrów. To moja mama po apelu przedarła się przez zasieki i po mnie przychodziła, i my te sześć kilometrów szliśmy. Jak jaki Niemiec szedł, to panią kopnął, bo pani bandyta była, bo przecież mieliśmy ubrania i te „P”, to przecież był bandyta. No i to się skończyło, ale to już… Potem nas znów przewieźli do…\nMoże jeszcze zapytam: sześć kilometrów do obozu, gdzie był nocleg.\nDo obozu. Proszę panią, sześć tysięcy ludzi było tam, ale tam byli tak: Polacy, Czechosłowacy, Francuzi chyba byli – kilka narodowości było. I tam był co dzień apel o szóstej rano i wieczorem o ósmej, nie pamiętam, o której ten apel był. I to nasze Polki nieraz nas dobijały, bo one żeby mieć wyspanie lepsze, lepsze życie, to szły na te lagerführerki i nas wydawały nieraz, bo przecież różnie było. Przecież uciekało się z tego… Jak przyszliśmy, z obozu się uciekało. Ja na przykład taką, ile to było, nie wiem, czy pół kilometra, były domy. I jak pewnego razu uciekłyśmy… Bo tam jakieś drzewa były owocowe i po apelu uciekłyśmy, żeby jabłko urwać, coś. I taka Niemka podeszła i coś z nami zaczęła rozmawiać, jak uciekniemy, żeby do niej przyjść. Albo jak pani była na chorobie, no to zostawała pani w tej sztubie, więc mogła pani trochę wyjść. I tam dwa razy czy trzy razy u tej Niemki byłam, podłogi jej myłam, posprzątałam, to dała mnie kawałek chleba i jednego kartofla. No byli, byli i tacy ludzie, ale te nasze Polki, które poszły na te lagerführerki, to były okropne, one nas wydawały.\nNie pamięta pani, jak się nazywało to miejsce, ten obóz, w którym pani przebywała.\nNie powiem pani, nie powiem pani.\nJakie tam były warunki bytowe?\nBytowe to tak: łóżka trzypiętrowe, jedno przy drugim i taki mały piec kaflowy, i ten piec kaflowy był do ogrzewania tych pomieszczeń. No warunki były… No co, spała pani pod jednym kocem na tym, nie wiem, czy to siennik był, czy to były jakieś trociny, i jednym kocem przykryte trzy kondygnacje. To takie warunki były.\nCzy udało się ten czas przetrwać bez poważniejszych chorób pani i mamy?\nNie. No ja zachorowałam, ale to trudno mnie powiedzieć, bo ta Niemka chciała, żebym ja jej coś porobiła, posprzątała, i ona (bo tam poszłam z tą młodą, co ze mną razem była) nam dała kawałek śledzia i my dostaliśmy rozstroju. No i na apelu mama wystąpiła, że jesteśmy chorzy. No to raz to miałam chyba trzy dni czy ileś dni tego zwolnienia, że miałam zostać, ale z kolei lagerführerki powiedziała, że mnie wywiezie do szpitala, bo może to być tyfus. I prędko ozdrowiałam, bo bałam się, żeby mnie do szpitala nie wywiozła. Tak że nawet chyba tych trzech dni nie wykorzystałam.\nA czy to wychodzenie do Niemki, u której pani…\nA to ukradkiem, to ukradkiem, między krzakami, tak. Bo tam były druty, ale pod drutami…\nCzyli tam nie było takiego reżimu ostrego, takiej straży, która…\nNie. Chodzili, ale jakoś się tam można było przedrzeć, właśnie w tej fabryce, bo już później to była tragedia.\nTe wyprawy to były z fabryki czy z obozu?\nZ fabryki, z fabryki. Z obozu… No, w tej fabryce pracowałam, a do obozu chodziłam.\nTak, ale mówiła pani, że do obozu jest sześć kilometrów, między obozem a fabryką.\nNo z obozu, z obozu, nie z fabryki, z obozu. Jak nas pędzili codziennie rano, to Niemcy jak szli, to kopali albo kamieniem rzucili, bo nas nazywali Warschauer Bandit, że to „warszawscy bandyci” idą. Tak że to nie było takie…\nCzy jakaś współpraca pomiędzy tymi więźniarkami się nawiązywała, jakieś bliższe relacje, czy raczej każdy dbał o siebie?\nKażdy jak przyszedł, to padł na tym, bo był tak zmęczony, padł. A jedzenie jakie nam dawali – to cudowne – na Wielkanoc, to będę do śmierci pamiętała: wyszedł na ten swój taki wysoko, co tam Niemiec ogłaszał, wziął megafon i powiedział, że polskie święto jest, to damy wam bardzo dobry posiłek. To pani sobie wyobraża? Może chcieli te kluski kartoflane zrobić, ziemniaczane. I to im skisło, to takiego kisu jedną łyżkę dostaliśmy. To było ogłoszone święto polskie, Wielkanoc.\nCzyli w tym obozie przeżyła pani Boże Narodzenie, całą zimę i Wielkanoc.\nTak, tak, i Wielkanoc. I potem już Niemcy chyba kapitulowali, bo nas tak z tej fabryki przepędzili do takiej, nie wiem, jak ta fabryka [się nazywała], trudno mi powiedzieć, co to za fabryka była, że nas znów z tą Helenką postawili pod taką maszynę, co rozbija. Mówili, że to są czopy od bomb, ale ja nie wiem, tak mówili. I my to rozbijaliśmy.\nCzyli to była inna fabryka, a miejsce zakwaterowania było to samo.\nInna. Tak, tak, to samo, tylko inna fabryka. To jak wychodziliśmy stamtąd, to rękawy mieliśmy pozawiązywane tu, bo te ręce niczym nie można było domyć. To były tragiczne. I stamtąd już nas pędzili pod Wrocław, ale to przed czołgami. I tak: mamę osobno i mnie osobno. To mama mnie ciągnęła, z samochodu ściągnęła, bo ja już siedziałam na samochodzie, a mamę [skierowali] do innego samochodu. To mama mnie ściągła. To Niemiec mamie dolał, mnie dolał i wrzucił na górę. W końcu za trzecim razem jak ta mama mnie ściągła, to zostawił mnie z mamą. No to pędzili nas wtenczas pod Wrocław, bo Wrocław już zajmowali Polacy czy tam ktoś, już tam ruskie wpadli bez… To dzicz wpadła. To już pod Wrocławiem jak wpadli, już oswobodzili nas…\nCzyli to oswobodzenie zastało panie w czasie tego marszu, tak?\nTak, tak. Oswobodzenie to przyszło we Wrocławiu, przed Wrocławiem nas pędzili. Tak mówili, że to Wrocław. I jak weszli, to taka była dzicz… Tam taki Polak jeden był, który jakoś przez tę całą okupację ten zegarek miał, bo to była pamiątka po jego ojcu. Ruskie mu zabrali. On tak strasznie prosił go, żeby mu oddał, że to jest taka pamiątka. Nie, jeszcze dostał w łeb i ten zegarek mu zabrał. I po tym powiedzieli, że nam dadzą dobre jedzenie. Oczywiście, że musieliśmy się przed niemi ukrywać. Polacy, tak jak w baraku jest taki ten, a tu jest taka górka jakaś, to wszystkie młode dziewczyny i Polki tam wpakowali, oczywiście ci Polacy, żeby ustrzec przed ruskimi. I pani sobie wyobraża, że na trzeci dzień my zaczęliśmy iść do Polski, ale szliśmy tylko nocami. W dzień się ukrywaliśmy.\nTo był maj czterdziestego piątego roku.\nTak, tak, to było już… Nas wyzwolili chyba 8 maja, bo to było… Pewnie, że uratowali nas, bo ten cały obóz był podminowany, więc go rozminowali, ruskie go rozminowali, tak że, no, uratowali nas. Ale do Częstochowy szliśmy pieszo i tylko nocami.\nA w ciągu dnia co?\nA chowaliśmy się w dziury. Tylko nocami szliśmy. I to nas szła taka… No bo nie wszyscy szli razem.\nJakaś nieduża grupa szła?\nNieduża, nieduża grupa. Nocowaliśmy w takim jednym [budynku], co tam weszło nas i ileś tam nas było. To jak się rano obudziliśmy, a my spaliśmy obok trupów. Obok trupów spaliśmy. I do Częstochowy doszliśmy.\nCzy jakieś dokumenty podróżne były wystawione, jakieś przepustki?\nNic, nic! Nic. To się nocami szło i nikt panią nie [pomagał], najwyżej pani coś zabrał, coś mógł pani zabrać.\nSkąd było wiadomo, którędy iść? Ktoś kompas miał?\nNie wiem, nie umiem tego powiedzieć. Doszliśmy do Częstochowy, w Częstochowie był punkt. Wiem, że mama moja chyba zgłosiła się. Nie wiem, nie pamiętam, czy coś dostała, nie pamiętam tego, tego nie umiem powiedzieć. No i jakoś do tej Polski, no do Warszawy, no bo przecież tu mieszkanie jest. Ale nie było takiego. Jakiś pociąg jechał towarowy i powiedzieli, że kto chce, to niech się zabiera. Gdzie on jechał, to nie wiadomo. W każdym razie tym pociągiem, tak jak ja pamiętam, dojechaliśmy do Skarżyska i w Skarżysku ten pociąg (ja nie wiem, czy przystanek był, czy [nie], a wagony towarowe były) nas wysadził. Mama mówi: „O, w Skarżysku to mam teściową, to pójdę do teściowej”. I wysadzili nas. I usiedliśmy na tym rowie z mamą, ale w którą stronę mamy iść? No bo co innego jak się jedzie pociągiem i pani wie, bo to było osiedle znowuż tej fabryki zbrojeniowej. A mój dziadek tam był, w teatrze pracował, bo jak po trzydziestym dziewiątym roku… Nie, jak moja mama wyszła za mąż i nie miała mieszkania, to moja babcia powiedziała tak: „No to ja wam zostawię to mieszkanie, a my pojedziemy do Skarżyska i tam teatr założymy”, bo dziadek był aktorem, a babcia była suflerką.\nA nazwisko dziadka?\nKaczorowski Stefan. Siedzieliśmy na tym rowie i mama mówi: „Odpoczniemy, to gdzieś pójdziemy, dobijemy się do chałupy jakiejś”. I jakiś pan jechał na rowerze, mówi: „Pani, a skąd pani z tym dzieckiem jest?”. – „A z Niemiec jedziemy”. Bo w Częstochowie to na nas też mówili „bandyci”, że my pojechaliśmy na Ziemie Odzyskane kraść i teraz wracamy. A ten pan mówi: „O! To ja panią Kaczorowską znam, przecież to tego…”. Bo babcia tam się bardzo udzielała, pomagała dużo. No i nas zawiózł prawie pod dom do babci. O, to była bardzo duża radość. I u tej babci właśnie byliśmy chyba kilka dni i mama mówi: „Jedziemy do Warszawy, do domu”. Poszliśmy, a tu nic, gruzy. Nic nie było.\nCzy przez ten cały czas było wiadomo, jaki jest los ojca i brata?\nNie, nie. Tak jak mówię, ja widziałam ojca, jak do tej bramy wpędzali, gdzie rozstrzelali, a brata już nie widziałam. Więc jak się Powstanie skończyło i jak już wróciłam z Niemiec, to te rowy, co były takie te okopy kopane, to ja tam chodziłam, bo można było poznać po zegarku, po pasku i jaki dowód. Jak miał w portfelu, to można było to zobaczyć. Więc nie było, nie było.\nCzyli nigdy pani nie odnalazła żadnych śladów ani żadnej informacji?\nTylko [wiem] od tej pani Żabelskiej, która powiedziała, że widziała, jak ojca tam do tej bramy [zabrali] , i tam rozstrzeliwali. Ale tam już kupa trupów była.\nA pani Żabelska to była sąsiadka z ulicy Przyokopowej?\nPrzyokopowej, tak. Ona ocalała z rodziną, bo była w tej ubikacji na podwórku.\nSchowała się w czasie egzekucji.\nW czasie, jak te naloty były, to tam ileś czasu przesiedziała i cała jej rodzina. To ona tam była, córkę miała i syna, i jej kuzynka co mieszkała, to oni [przeżyli], to z nimi rozmawiałam.\nCzyli sądzi pani, że to były jedyne osoby spośród lokatorów, które ocalały?\nZ tej Przyokopowej. Proszę panią, same trupy… Tam jedna osoba, co jest na pomniku, to pewnie żywa jest.\nO jakim pomniku pani mówi, o jakim napisie?\nO tym napisie na Okopowej, co jest…\nNa Lesznie co jest, dla Woli, bo tam, zdaje się, jest wymienione, że to specjalny dla Woli, że tyle ludzi zginęło. Więc mówię, tam jedna [osoba] ocalała.\nCzyli tam jest napis, że na ulicy Przyokopowej jedna osoba ocalała.\nPięćdziesiąt trzy, zginęła jedna osoba. A ja pani daję dowód, że u mnie dwoje.\nDwie osoby ocalały.\nDwie. Nie, dwie moje bliskie zginęły i wszyscy lokatorzy. Tam nikt nie wyszedł, tam była tragedia.\nCzyli ocalały praktycznie pani z mamą i…\nI ci Żabelscy.\nRodzina państwa Żabelskich.\n[Rodzina] państwa Żabelskich. A tak to nikogo… Tyle lat, przecież gdzieś kogoś by człowiek spotkał. Zresztą jak przyjechaliśmy i kartki wisiały, bo się przypinało takie kartki, że poszukuje się tego i tego, to tych kartek było na tej bramie bardzo maleńko.\nNie miał kto poszukiwać.\nNie miał, nie miał kto poszukiwać. Przecież tu ta Wolska to była tragedia, bo byli „ukraińcy”. „Ukraińcy” byli nie z tej ziemi łobuzy. Przecież oni tak bestialsko rozstrzeliwali i rzucali tymi dziećmi, jakby to były kamyki.\nW którym miesiącu wróciła pani do Warszawy?\nOd razu w maju pani wróciła.\nW maju wróciłam. Bo u babci byliśmy chyba tylko kilka dni, bo mama chciała iść do domu i wtenczas…\nDomu nie było…\nI same trupy naokoło, tak?\nNo to już były pozgarniane. I poszliśmy do mojej ciotki właśnie, do tej na Bema, no to nas jakiś czas nas [przechowała]. Nie pamiętam, ile byliśmy, no ale ile można być. I Wolska 93, stał taki dom spalony, to moja mama tam w takim spalonym domu mieszkanie zajęła. Cegły, spalone wszystko. I drzwi do tego mieszkania to ja miałam u siebie, teraz jak mieszkam na Ożarowskiej, lepsze [w piwnicy], jak miałam do mieszkania. Tu miałam w piwnicy, a tam miałam do mieszkania. Nie mieliśmy ni stołka, ni krzesła, ni talerza, nic. Na rogu Wolskiej i Bema była spółka Sojka… To był sklep z drzewem. To takie trzy pieńki mama poszła, kupiła, to były nasze stołki. Ciotka dała nam taką polówkę do spania i to było nasze wyposażenie. To była w ogóle… Już nic nie mówię.\nCzy była też pani świadkiem przeprowadzanych ekshumacji?\nTak, tak, na Działdowskiej byłam. U siebie na Wolskiej byłam, chodziłam, dlatego że chciałam tego brata odszukać.\nI nigdzie żadnych śladów.\nNie, nie, żadnych śladów. Wolska to była makabra, co tu się działo. Bo przecież nas jak pędzili do tego Pruszkowa, to ci „ukraińcy” byli okropni.\nA gdzie po okresie zamieszkiwania u ciotki na Bema, gdzie później się…\nNo na Wolskiej 93.\nI tam już udało się zakotwiczyć na dłużej?\nNie, nie, nie zakotwiczyłam na dłużej, dlatego że nie było ni okien, ni nic, no było nie do zamieszkania. I moja mama wyjechała na zachód, do Wałbrzycha i tam taką restaurację prowadziła, o i tak.\nPani była razem z mamą.\nTak, tak. Tak że to nie takie słodkie życie, jakby się okazało.\nJak udało się pani uporać z traumą tamtych przeżyć, z tymi obrazami, które na stałe pozostały w pamięci?\nDługo było i powiem szczerze, że ja wolę teraz iść na cmentarz pochodzić, na ten powstańczy jakiś, do parku czy oglądać jakieś zabawy. Mnie to zupełnie… Nie, nie, nie lubię. Tak jak lubią te wszystkie jakieś imprezy takie wesołe, mnie nie jest wesoło.\nI tak na całe życie taka rana pozostała w sercu.\nTak, tak, ta rana pozostała i… Tragedia.\nCzy zgłosiła pani nam nazwisko ojca i brata do spisu ludności, mieszkańców Woli, zaginionych?\nTak, tak. Teraz, w tym roku pojechałam, bo to była siedemdziesiąta piąta rocznica Powstania i 6 sierpnia, więc na 6 sierpnia zamówiłam mszę na Kole, zawsze zamawiam rokrocznie, za ojca i za brata, no i dałam sobie słowo, że pojadę. Akurat muzeum zamknięte, bo to wtorek, ale natrafiłam na taką panią, która mnie zaprowadziła, że jednak biura były czynne, no i zgłosiłam po tylu latach. Nie ma nigdy czasu, zawsze rokrocznie msza jest zamawiana na 6 sierpnia.\nW ten sposób, symbolicznie chociaż będą upamiętnieni.\nTak. A symbolicznie to ja mam u siebie na grobie, mam brata i ojca, symbolicznie.\nWarszawa, 20 sierpnia 2020 roku\nDanuta Łopuszyńska Stopień: cywil Dzielnica: Wola


Archiwa: Bogowie muszą być szaleni - Strona 2 z 2 - Gavran\nTag: Bogowie muszą być szaleni\nKONKURS Z SZALONYMI BOGAMI – ETAP 1\n11 marca 2013 15 marca 2013 - by WereWolf - 11 Comments.\nWitajcie, łowcy nagród. Startujemy z pierwszym etapem konkursu, którego zwycięzcy uzupełnią swe domowe zbiory o nowy tom przygód Dory Wilk, gdyż dzięki hojności wydawnictwa Fabryka Słów mamy dla Was 3egzemplarze książki “Bogowie muszą być szaleni” …\nZapis audio ze spotkania z Anetą Jadowską na TWF 2013\n27 stycznia 2013 6 czerwca 2020 - by Ilir - Leave a Comment\nPrzedstawiamy Wam zapis audio ze spotkania z Anetą Jadowską, w ramach konwentu: Toruński Weekend Fantastyczny 2013 organizowanym przez stowarzyszenie Thorn. Rozmowę z Anetą poprowadziła Marta Karpińska. Miłego słuchania :-) [jwplayer config=”myplayer” file=”https://www.fan-dom.pl/wp-content/uploads/2013/01/TWF.mp3″ image=”https://www.fan-dom.pl/wp-content/uploads/2013/01/TWF.jpg” playerReady=”function() …\nAUKCJA WOŚP – ZESTAW DLA FANÓW ANETY JADOWSKIEJ OD REDAKCJI\n21 stycznia 2013 - by Ilir - 1 Comment\nChcielibyście zdobyć unikalny zestaw książek Anety Jadowskiej z autografami, oraz gadżetów z nimi związanych a przy tym wesprzeć akcje Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy? Zapraszamy do wzięcia udziału w aukcji WOŚP, gdzie środki za licytację zostaną …\nArtykuły / Patronujemy / Recenzje / Rok z polskimi autorami\nStyczeń z Anetą Jadowską. Bogowie muszą być szaleni\n13 stycznia 2013 6 czerwca 2020 - by Kometa - 5 Comments.\nKsiążka “Bogowie muszą być szaleni” pokazała się w księgarniach ledwie parę dni temu, a w sieci już roi się od recenzji tego tytułu. Wszystkie znane mi blogi recenzenckie oraz połowa portali fantastyczno-książkowych ma zamieszczoną opinię …\nArtykuły / Patronujemy / Rok z polskimi autorami / Wywiady\nStyczeń z Anetą Jadowską. Słowo na niedzielę\n6 stycznia 2013 6 czerwca 2020 - by Kometa - 3 Comments.\nRozpoczynamy więc “Rok z polskimi autorami” wywiadem z Anetą Jadowską, która będzie patronką stycznia na Gavranie. Rozmowa miała być niezobowiązująca i zaczęła się całkiem niewinnie, lecz szybko zboczyła na wydawnicze manowce. Tematyka okazała się idealnie …\nArtykuły / Patronujemy / Rok z polskimi autorami\nNowy projekt: Rok z polskimi autorami\n6 stycznia 2013 6 czerwca 2020 - by Kometa - 24 Comments.\nCudze chwalicie, a swego nie znacie, czyli jak po macoszemu jest traktowana polska fantastyka przez polskich czytelników Portal Gavran postanowił wejść w Nowy Rok z nowym projektem. W związku z tym nadchodzący 2013 upłynie nam …\nZapowiedź: Aneta Jadowska – Bogowie muszą być szaleni\n5 grudnia 2012 6 czerwca 2020 - by Anne - 3 Comments.\nData wydania: 9 stycznia 2013 Wydawnictwo: Fabryka Słów Drżyjcie Bogowie. Niech zabrzmi Highway to hell! Jak wiele może się wydarzyć w ciągu roku?


Evertiq - Już niedługo komercyjny debiut grafenu – grafenowe lampy ...\nPewna brytyjska firma z pomocą BBC zrobiła (nie)małe zamieszanie, prezentując lampę pokrytą grafenem. Miała być wydajniejsza, a przy tym niedroga. Czy to będzie debiut grafenu?\nLampa pokryta grafenem robi ostatnio spore zamieszanie wśród różnych wortali. Głównym źródłem tego newsa stało się BBC. Chodziło o informację prasową jaką wypuściła jedna z brytyjskich firm, nazwana Graphene Lighting, a finansowana przez kanadyjczyków. Do rzeczy. W informacji tej, tudzież newsie BBC, podano że lampa wspomnianego producenta stanie się rewolucyjną i pierwszym produktem komercyjnym wykorzystującym grafen. Chodzi o lampy LED, jak poinformował Daniel Cochlin. Wykorzystanie grafenu ma skutkować lepszym odprowadzaniem ciepła. To właśnie ta cecha grafenu ma być wykorzystana. Skutkować ma to mniejszym zużyciem energii (nawet o 10%?) oraz wydłużenie żywotności takiej lampy. Co jednak ciekawe, lampa taka wbrew pozorom nie ma być droższa. Jak poinformował Cochlin, dzięki efektywnym metodom produkcji, będzie stosunkowo tania. Nie podano jednak szczegółów co do tych procesów produkcyjnych. Lampa jednak ma kosztować około 15 funtów. Jednak czy sama ta informacja, jakoby byłby to pierwszy komercyjny produkt grafenowy na rynku jest prawdziwa? Nie do końca. Dostępne już są bowiem przewodzące tusze z dodatkiem grafenu do drukarek atrametowych, grafenowe anody do akumulatorów litowo-jonowych, a także istnieć mają ekrany dotykowe z dodatkiem tego materiału. W 2013 roku wprowadzono na rynek także z tego co czytamy, rakietę do tenisa z wykorzystaniem tego materiału. Rok później pokazano narty, kaski i opony. Jednak nie stosuje się jeszcze grafenu w elektronice, wykorzystując zjawiska z tym związane. Lampy takie miałyby trafić na rynek w przyszłym roku najszybciej. Informacje te zbiegły się z początkiem kwietnia, chociaż daty publikacji pozwalają sugerować, że to nie żart. Ale ocenę pozostawimy naszym czytelnikom. Moda na grafen z pewnością trwa i wyścig z tym związany z pewnością trwać będzie nadal. LINK 1 LINK 2 VIDEO BBC


Wisła Kraków - Flamencos Amputados Sur 2-1 (0-0)\n1-0 Kamil Grygiel (29.)\n2-0 Kamil Grygiel (38.)\n2-1 Imab Etaieb (43. k.)\nŻółta kartka: Jakub Kożuch.\nDla aktualnych ampfutbolowych mistrzów Polski był to ostatni mecz tej części rywalizacji EAFF Champions League. Na turniej nie dotarła bowiem ostatecznie awizowana na niego ekipa z Azerbejdżanu, a zmierzyć mieliśmy się z nią w sobotę rano. Tym samym wszystkie potyczki zespołu Qarabağ FK zostają zweryfikowane jako walkowery.\n"Biała Gwiazda" jest więc już pewna nie tylko awansu, ale awansu z pierwszego miejsca w grupie. To o tyle ważne, że w półfinale zwycięzcy grup zmierzą się z teoretycznie słabszym rywalem.\nAktualna tabela grupy A EAFF Champions League - 2022:\n1. WISŁA KRAKÓW 2 6 6 - 2\n2. Flamencos Amputados Sur 2 3 4 - 2\n3. AFC Tbilisi 2 3 4 - 4\n4. Qarabağ FK 2 0 0 - 6\nFlamencos Amputados Sur\n« Weekend z ampfutbolową Ligą Mistrzów!\nWielkie gratulacje dla naszej wiślackiej druzyny.\nJestem ciekawy czy członkowie naszego Zarzadu oglądali ich mecze, walkę i ambicję ludzi okaleczonych. To sie nazywa serce i walka o kazdy awans. Jak nie wyciągnęli wniosków z ich meczy, niech wybiora się do Czestochowy, aby pomodlić się i podgladac metody zarządzania i szkolenia w Rakowie. Napewno im sie to przyda. Dodam iz pisze to zupełnie bez żadnej złośliwości, ale wiedzy nigdy nie jest za mało.\nPost dodano: 20 maja 2022 r., o godzinie: 15:01.\nFajne, żee w tym smutnym czasie mozna komuś\nPost dodano: 20 maja 2022 r., o godzinie: 15:09.\nKto sędziuje mecze ampfutbolistów ?\nCzy są to sędziowie z różnych krajów ?\nPost dodano: 20 maja 2022 r., o godzinie: 15:10.\nIP: 94.254.144.111 - Kraków.\nPiłkarze pierwszej drużyny powinni mieć obowiązkowo w kontrakcie zapisany wymóg oglądania meczów ampfutbolilstów na żywo. Może wtedy zrozumieliby parę rzeczy, chociaż wątpię...\nPost dodano: 20 maja 2022 r., o godzinie: 16:20.\nIP: 89.64.58.107 - Kraków.\nokazuje się, że Wisła jednak ma profesjonalną drużynę piłkarską... jeszcze raz serdeczne gratulacje!!\nPost dodano: 20 maja 2022 r., o godzinie: 16:53.\nIP: 89.64.36.239 - Kraków.


Informacja z działalności ZEiRP\nJesteś tutaj: Home Informacje i porady Informacja z działalności ZEiRP\nBIP (do 31.08.2018)\nPoprawiono: środa, 30, listopad -0001 00:00\nOpublikowano: wtorek, 05, sierpień 2014 11:13\nInformacja w sprawie działalności ZEiRP RP – ZW w Opolu na II półrocze 2014 roku.\n1. Wojewódzkie Spotkanie Weteranów Służby Pożarniczej Województwa Opolskiego odbędzie się w dniu 9 września 2014 roku o godz.13 00 w restauracji na Zamku w Otmuchowie. Zgłoszenia chętnych do udziału w spotkaniu proszę zgłaszać do dnia 22 sierpnia 2014 roku pod numerem telefonu 77 404 99 00. Odpłatność od osoby uczestniczącej w spotkaniu wynosi 30 zł.\n2. W dniu 27 września 2014r w Strzeleczkach na zbiorniku wodnym organizowane są XII Mistrzostwa Emerytów i Rencistów Pożarnictwa Województwa Opolskiego w Wędkarstwie. Organizatorem imprezy jest Zarząd Koła nr 5 w Krapkowicach oraz ZW w Opolu. Zgłoszenia chętnych do udziału proszę zgłaszać do dnia 10 września 2014r., pod numerem telefonu 77 404 99 00.\n4. W dniu 28 września 2014r. organizowana jest 1-dniowa wycieczka do Sanktuarium Królowej Narodu Polskiego na Jasną Górę oraz Sanktuarium Matki Bożej Gidelskiej do msc. Gidle k/Radomska.\n5. W listopadzie 2014 roku zorganizowane zostaną I Mistrzostwa Emerytów i Rencistów Pożarnictwa Województwa Opolskiego w Szachach.\n6. Możliwość skorzystania z oferty ubezpieczeniowej Allianz Rodzina -”Ubezpieczenie EMERYT 2014-STRAŻ POŻARNA”. Prezydium ZG ZEiRP RP zwraca się z prośbą, aby w 2014 roku do ubezpieczenia przystąpiło od 10 do 15 emerytów w wieku do 69 lat z każdego z województw.\nPozostałe informacje dotyczące organizacji uroczystości przez ZEiRP RP w Opolu oraz zapisy pod numerem telefonu 77 404 99 00.\nCopyright © 2019 KP PSP w Strzelcach Opolskich. Wszelkie prawa zastrzeżone.


Mata wegetacyjna PMW25 - roślinność na dachy zielone\nPrekultywowana mata wegetacyjna PMW25\nPrekultywowana mata wegetacyjna PMW 25 jest doskonałym rozwiązaniem szybkiego i łatwego zazieleniania dachów ekstensywnych płaskich oraz dachów lekkich.\nMata wegetacyjna zbudowana z maty pętelkowej wykonanej z lekkiego polipropylenu, w której znajduje się substrat mineralny. Substrat dostarcza roślinom odpowiednią ilość substancji do życia i rozwoju, a dzięki macie pętelkowej korzenie roślin odpowiednio się rozwijają i ukorzeniają między trójwymiarowymi włóknami. Roślinność znajdująca się na macie to kombinacja mchu, kwitnących ziół i różnokolorowych rozchodników, która została przygotowana i zahartowana w warunkach polowych przez co najmniej 2 sezony zgodnie z Wytycznymi FLL.\nwarstwa roślinności na dachach płaskich 0 – 10° (dachy ocieplone, odwrócone, płyty stropowe nad garażami, tarasami i ostatnią kondygnacją)\nw zależności od miąższości warstwy podłoża będą dominowały następujące kompozycje:\nmech-rozchodnik – miąższość substratu 2-4 cm\nrozchodnik-mech – miąższość substratu 4-6 cm\nrozchodnik-mech-zioła – miąższość substratu 6-10 cm\nzioła-rozchodnik-mech – miąższość substratu >10 cm\nw rozwiązaniach bezsubstratowych (np. wełna skalna HWS 30) – grubość min. 3 cm\nmaty o wymiarach: szerokość 1 m, długość od 0,5 m do 1 mb\nok. 35 m2 na palecie\nNiezwłocznie po dostawie należy usunąć zabezpieczenie folią opakowania zbiorczego (palety). Mata wegetacyjna powinna zostać ułożona na dachu najlepiej w ciągu 24 godzin, ewentualnie w ciągu 48 godzin po dostawie.\nW przypadku, gdy niezwłoczne ułożenie maty nie jest możliwe, po dostawie należy maty rozłożyć i podlać oraz przechowywać w zacienionym, chłodnym i przewiewnym miejscu. Przechowywanie i podlewanie maty w stanie zwiniętym lub złożonym może grozić zaparzeniem i degradacją produktu.\n25 mm w stanie pełnego nasycenia wodą – ok. 25 kg/m2 powyżej 75%\nPMW maty wegetacyjne INSTRUKCJA\nMaty wegetacyjne PMW - instrukcja pielęgnacji, układanie\nSprawdź inne rośliny


Kiedy wymieniać olej w samochodzie? - Furki.com.pl\nSamochody to pojazdy, które bardzo często ułatwiają nam życie i sprawiają, że o wiele łatwiej i w bardziej komfortowych warunkach możemy dotrzeć w wiele miejsc. Są przydatne zarówno w celach prywatnych, jak i służbowych. Sprawdzają się na co dzień, a także na dłuższych trasach. Jednak, aby samochód był w pełni sprawny, niezbędny jest odpowiedni serwis oraz podstawowe czynności wykonywane systematycznie. Wśród nich na pewno powinna znaleźć się wymiana oleju. Jak często trzeba to robić i po co? Czy lepiej zająć się tym samodzielnie, czy może jednak zgłosić się do serwisu samochodowego?\nJaka jest funkcja oleju samochodowego i dlaczego jest ważny?\nOlej samochodowy odpowiada również za chłodzenie powiązanych ze sobą elementów. Dzieje się tak przede wszystkim dlatego, że dobrze nasmarowane części płynnie działają. Zmniejsza się tarcie oraz opór, przez co całość chodzi sprawnie, a temperatura nie zwiększa się drastycznie z powodu zbyt dużego tarcia. Te funkcje doskonale pokazują, że olej samochodowy jest niezbędny w każdym pojeździe i odpowiada w dużym stopniu za jego poprawne funkcjonowanie. Dlatego też należy dbać o to, aby był on regularnie wymieniany i przede wszystkim odpowiednio dopasowany do konkretnego rodzaju silnika oraz pojazdu. Dzięki temu usterki będą występować o wiele rzadziej, a Twoje auto będzie w o wiele lepszej kondycji.\nNa wymianę zgłoś się do profesjonalnego serwisu\nTo, jak często trzeba wymieniać olej samochodowy, zależy od wielu różnych czynników. Wpływ ma na to między innymi sposób jazdy, a także rodzaj samego oleju. W przypadku długich tras, gdzie jazda jest płynna i bez gwałtownych zmian prędkości, wymiana oleju powinna być wykonywana po przejechaniu około 15 tysięcy kilometrów. Z kolei w przypadku auta, które wykorzystywane jest najczęściej do dynamicznej jazdy po mieście z częstymi zmianami prędkości i zatrzymaniami, a także często działa na najwyższej mocy silnika, to wymiany oleju warto dokonać już po przejechaniu 10 tysięcy kilometrów. Pod uwagę warto również wziąć zalecenia producenta oleju oraz auta. Takie informacje powinny znajdować się na opakowaniu produktu oraz w instrukcji pojazdu.\nZaufanym i sprawdzonym serwisem samochodowym na śląsku w którym wykonasz mechanikę samochodową, wymianę oleju czy przeglądy okresowe jest Niezależny serwis samochodów TimeCar.\nWymiana oleju to proces, który warto wykonać w profesjonalnym warsztacie samochodowym. Jest to zajęcie, które wymaga odpowiednich narzędzi, które znacznie przyspieszą wszystkie prace oraz sprawią, że narobi się przy tym mniej bałaganu. W serwisach samochodowych do pozbycia się starego oleju wykorzystywane są specjalne wysysarki oleju, które umożliwiają pozbycie się cieczy bez konieczności odkręcania wielu istotnych elementów, co zmniejsza ryzyko ich awarii. Dzięki skorzystaniu z profesjonalnych usług na pewno uda Ci się uniknąć komplikacji oraz bałaganu, a także zaoszczędzisz czas i pieniądze, dzięki możliwości zakupienia oleju samochodowego na miejscu, w korzystnej cenie.


India Serum For Very Dry Skin with Cannabis Oil 50ml - SERUM nawilżająco-regenerujące - SohoGlam\nIndia Serum For Very Dry Skin with Cannabis Oil 50ml - SERUM nawilżająco-regenerujące\nIndia Serum For Very Dry Skin with Cannabis Oil\nNawilżająco-regenerujące serum dedykowane cerze suchej, wymagającej kompleksowej odbudowy. Naturalny skład produktu zapewnia efektywne działanie. Produkt przynosi ulgę nawet najbardziej przesuszonej cerze.\nW skład serum wchodzą między innymi:\nEkstrakt z aloesu – koi podrażnienia, zmniejsza stany zapalne, dostarcza składników odżywczych i mineralnych.\nPantenol- łagodzi podrażnienia i zaczerwienienie skóry, wspomaga proces gojenia i regeneracji.\nNałóż serum na oczyszczoną skórę, a następnie delikatnie wmasuj okrężnymi ruchami. Stosowane regularnie i doraźnie pozwala uporać się z takimi problemami jak przesuszona skóra dłoni i twarzy zimą lub sucha skóra latem.


Numer katalogowy: i05969\nTytuł/Title: "Ankunst eine Abtheilung Gardekürassiere auf dem Oberschlesischen Bahnhofe in Breslau. Nach einer Zeichnung von M. Koska."\nAutor/Author: Wg Max Koska\nWymiary/Size/Capacity: 176x235 mm.\nStan/Condition: Rycina w ładnym stanie, nieznacznie pofałdowana (rycina po konserwacji).\nPochodzenie/Origin: Z: Illustrirte Zeitung nr 1202 z 7.07.1866 s. 7.\nUwagi/Comments: Wycinek, zachowany anonimowy tekst w kserokopii. Dworzec Górnośląski uruchomiony 1842, czynny do 1857 (jego zadania przejął wybudowany wówczas dworzec Wrocław Główny), dworzec częściowo zachowany.\nNumer katalogowy/Number: i05969\nKategorie tematyczne/Categories: architektura dworce kolejowe, gospodarka komunikacja kolejnictwo, historia wojskowość XIX w., varia piwo / architecture railways, economy communication railways, history the army of 19th century, varia beer / Architektur Bahnhöfe/Bahnhof, Geschichte Militärwesen - 19. Jahrhundert, Varia Bier, Wirtschaft Verkehrswesen Bahnwesen / wood-engraving / Holzstich


x CIEKAWOSTKI - ZIELONA BYDGOSZCZ x\nCIEKAWOSTKI - WSTĘP\nZróżnicowanie lasów wokół Bydgoszczy\nJakie były pierwotne lasy w okolicach Bydgoszczy?\nBydgoszcz granicą zasięgu wielu gatunków drzew\nŚcieżka dydaktyczna w lasach bydgoskich\nBydgoszcz zielonym miastem od wieków (XVII w. - XVIII w.)\nTereny zielone zakładane w XIX w.\nUrzeczywistnienie koncepcji miasta-ogrodu w Bydgoszczy u zarania XX w.\n"Złoty" czas bydgoskiej zieleni miejskiej (lata międzywojenne)\nDegradacja zieleni (lata powojenne)\nOdbudowa wizerunku Zielonej Bydgoszczy (od 1990 r.)\nBYDGOSZCZ - MIASTO NAD WODĄ\n"Zielone miasto - Bydgoszcz" Marek Badtke, 2007\n"Zieleń w dawnej Bydgoszczy", Romuald Kuczma, 1995\nogród klasztorny Klarysek z 1615 r., który przekształcił się w park im. Kazimierza Wielkiego\nw tle kościół Św. Piotra i Pawła oraz monumentalna Fontanna "Potop" (więcej o inicjatywie odbudowy tej fontanny na witrynie Stowarzyszenia Odbudowy Fontanny "Potop" www.potop.bydgoszcz.pl)\nBydgoszcz z dawien dawna otoczona jest lasami. Naturalną otulinę miasta stanowiły puszcze na wysoczyznach i tarasach dolinnych. Wzdłuż rzeki Brdy mieszczanie tworzyli przydomowe ogrody. Bydgoszcz zawsze była więc miastem zielonym, otoczonym drzewami, z których wiele odbijało swe wizerunki w wodach Brdy.\nZa pionierów zieleni urządzonej w Bydgoszczy należy uznać zakony. Klaryski przybyłe do Bydgoszczy w 1615 r. otoczyły klasztor zielenią, urządzając na zapleczu ogród klasztorny. Dzisiaj na tym miejscu znajduje się park im. Kazimierza Wielkiego, który swoje granice, rozplanowanie, stawy, a nawet pojedyncze pomnikowe okazy starodrzewu zawdzięcza właśnie Klaryskom.\nPo drugiej stronie Brdy, ojciec Piotr z zakonu bernardynów w 1631 r. posadził pierwszy szpaler drzew przydrożnych. Jednym z opatów w XVII w. był Paweł z Łęczycy, prekursor upiększania miasta, założyciel rozległych ogrodów klasztornych na Babiej Wsi. Przy klasztorze bernardyńskim powstał najstarszy w Bydgoszczy park, choć nie wiadomo, czy rosnące tam dzisiaj drzewa mają z nim związek.\nTrzeci bydgoski zakon i zarazem najstarszy (1399 r.) - karmelici, posiadał ogrody w zakolu Brdy (dzisiaj opera) i na dzisiejszym Placu Teatralnym.\nOgrody prywatne były rozmieszczone wokół starego miasta, aż do strefy lasów. Do większych należał ogród Czapskich przy Zbożowym Rynku i ul. Bernardyńskiej, a także ogrody Łochowskich i Grudzińskich.\nDolinie Dolnej Wisły i miastu dobrze przysłużyli się również menonici wędrujący w XVII w. od ujścia w górę rzeki. Ci niderlandzcy hydrotechnicy zmeliorowali nie tylko dolinę Wisły w okolicy Solca Kujawskiego, Łęgnowa, czy Otorowa, ale również tzw. Bydgoskie Łąki Nadnoteckie. Istniejący do dzisiaj oryginalny system hydrotechniczny na tym obszarze jest spuścizną ich działalności.\nNową strefę parkową przyniósł Bydgoszczy na przełomie XVIII/XIX w. nowo wybudowany Kanał Bydgoski. Pod kierunkiem budowniczego kanału Ernsta Conrada Petersona, od 1802 r. zadrzewiano okolice kanału z przekonaniem, że roślinność ograniczy erozję brzegów i ustabilizuje grząskie podłoże.\nNajstarszy bydgoski kościół pw. św. Idziego z czasów przedlokacyjnych (XIII w.) otoczony był starodrzewem. Widoczny tu wizerunek świątyni pochodzi z obrazu namalowanego w pocz. XIX wieku.\nKościół sióstr Klarysek pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (1615 r.). Od 1993 r. w świątyni pracują bracia Kapucyni, a z jego wieży od 1946 r. rozbrzmiewa codziennie hejnał bydgoski.\nPlanty nad Kanałem Bydgoskim - dawniej wizytówka "zielonej Bydgoszczy"\nW czasach Księstwa Warszawskiego (1807-1815) napoleoński adiutant - generał Wincenty Aksamitowski zasadził na plantach szpalery czarnych topoli, które dzisiaj są pomnikami przyrody. W tym czasie powstała też pierwsza aleja spacerowa, obsadzona lipami i czarnymi topolami. Później nasadzono także kasztanowce, wiązy i buki.\nBydgoszcz od pocz. XIX w. zaczęła nabierać renomy miasta zielonego, które słynęło z doskonałego utrzymania parków i skwerów. Pierwszym profesjonalnie urządzonym parkiem z platformą widokową było Wzgórze Dąbrowskiego zwane wówczas Wissmannshoehe.\nW 1832 r. powstało pionierskie Towarzystwo Upiększania Miasta i Okolic, będące wzorcem dla podobnych organizacji w innych miastach.\nZasypana już część Starego Kanału Bydgoskiego (ob. Rondo Grunwaldzkie obok hipermarketu REAL), w tle budynek Cesarsko-Królewskiej Szkoły Rzemiosł i Przemysłu Artystycznego (ob. Zespół Szkół Mechanicznych nr 1 im inż. dypl. Franciszka Siemiradzkiego)\nNastępcą tej organizacji jest od 1898 r. Deputacja Ogrodów Miejskich, będąca wydziałem magistratu. W organizacjach tych współdziałali zgodnie bydgoscy Niemcy i Polacy.\nW ciągu kilku lat po założeniu Towarzystwa stworzono aleje z drzew wzdłuż 25 najważniejszych ulic w mieście. Większość istniejącego dzisiaj starodrzewu pochodzi właśnie z XIX w., kiedy zaczęto realizować planowe działania konserwatorskie.\nW 1835 r. powstał 8-hektarowy park regencyjny (dzisiaj park Kazimierza Wielkiego), wzdłuż kilkudziesięciu ulic posadzono aleje drzew liściastych.\nW II połowie XIX w. planty nad Kanałem stały się powszechnym terenem wypoczynku i rozrywki. Przedsiębiorcy otwierali tam restauracje oraz organizowali różne atrakcje (łódki, potańcówki, wystawy, teatr letni, lodowiska itp.). Najbardziej reprezentacyjna trasa spacerowa wiodła ok. 3,5 km, od śluzy miejskiej do VI śluzy (ul. Bronikowskiego).\nPrzed reprezentacyjnymi gmachami urządzano doskonale utrzymane zieleńce (m.in. przed dworcem PKP, gmachem dyrekcji kolei wschodniej, gmachem szkoły wojennnej itd.). Na każdym większym placu cześć powierzchni przeznaczano na skwery i dywany kwiatowe (m.in. Plac Piastowski, Plac Wolności, Plac Chełmiński, Plac Kościeleckich, Pl. Zbawiciela). Przy alejach, drogach i na placach stawiano efektowne latarnie.\nEuropejskie tradycje miasta, nazwanego pod koniec XIX w. "małym Berlinem" wyrażały się obok kształtowania ówczesnej klasycystycznej architektury - w umiejętnym kształtowaniu terenów zielonych.\nElisabethmarkt, czyli obecny Plac Piastowski\nKamienice przy ob. Alejach Mickiewicza obok Teatru\nSymbol Bydgoszczy,Łuczniczka, jeszcze na Placu Teatralnym\nJ. Rupniewski,"Bydgoszcz, Partja nad Brdą"\nNa pocz. XX w. Bydgoszcz była obok Poznania pionierem we wdrażaniu na ziemiach polskich nowej koncepcji miasta-ogrodu Ebenezera Howarda (1850-1928).\nKonkretnym przełożeniem tych idei były projekty i realizacja nowych kwartałów bydgoskiego Śródmieścia położonych na wschód od ul. Gdańskiej. Autor planów zabudowy największych ówczesnych metropolii europejskich (Akwizgranu, Wiednia, Madrytu, Kolonii itd.) Hermann Joseph Stubben (1845-1936) wywarł również poważny wpływ na kształt urbanistyczny reprezentacyjnych dzielnic Bydgoszczy. Dzisiejsza dzielnica muzyczna, Sielanka, zielone aleje Mickiewicza, Ossolińskich, Weyssenhoffa, park J. Kochanowskiego są odbiciem tamtych działań.\nWśród zieleni powstały wspaniałe kamienice, nieustępujące gabarytami, ani architekturą swoim odpowiednikom w innych regionach Europy.\nNa początku XX wieku założono szereg znanych dzisiaj parków m.in.: park im. Jana Kochanowskiego (3,2 ha, 1910 r.), park Górski na Wzgórzu Wolności (6,9 ha, 1904 r.), Aleja Górska (trasa spacerowa wzdłuż krawędzi górnego tarasu Bydgoszczy). Nowy kształt uzyskały m.in. park na Wzgórzu Dąbrowskiego czy park im. Kazimierza Wielkiego.\nNa Wzgórzu Wissmana (od 1920 r. gen. H. Dąbrowskiego) urządzono oświetlone wodotryski i wodospady z kaskadowych stawów, stanowiące nie lada atrakcję. Dominującą w parku Wieżę Ciśnień wykorzystano natomiast na punkt widokowy.\nGodne uwagi jest zagospodarowanie ciągu krajobrazowego na Skarpie Bydgoskiej od Wilczaka, aż po Wzgórze Wolności (do 1920 r. Bismarcka). Począwszy od Wzgórza Neumanna (naprzeciw szpitala zakaźnego, d. Diakonsek) aż po Wzgórze Bismarcka wiodła aleja górska (tzw. planty okrężne), z której można było podziwiać rozległe widoki.\nOprócz parków i skwerów na przełomie XIX i XX wieku, powstała większość istniejących do dzisiaj alei wiodących wzdłuż ulic, np. Mickiewicza, Ossolińskich, Markwarta, Szymanowskiego, Berwińskiego, na grobli Wyspy Młyńskiej i inne dzisiaj już nieistniejące.\nGdy w 1915 r. oddano do użytku nowy odcinek Kanału Bydgoskiego i powstała "wyspa kanałowa" na Okolu, odcinek Starego Kanału wyłączono z użytkowania, przeznaczając go teraz wyłącznie dla celów rekreacyjnych. Planty nad Starym Kanałem stały się urzekającą oazą zieleni, która stała się wyróżnikiem Bydgoszczy w przewodnikach turystycznych i nieodzownym punktem programu zwiedzania miasta przez turystów. Marszałek Piłsudski właśnie od Kanału i plant rozpoczął w 1921 r. prywatną część swego objazdu miasta.\nPomnik Wilhelma na ob. Placu Wolności\nobecnie Kościół Ewangelicko-Augsburski na pl. Zbawiciela (naprzeciwko redakcji "Expressu Bydgoskiego")\n"Złoty" czas bydgoskiej zieleni miejskiej przypada na lata 1922-1939, czasy zarządu Mariana Guentzla. To wówczas zieleń stała się bydgoskim elementem świadomości wspólnotowej.\nW 1939 r. prasa obwieściła, że Bydgoszcz jest najbardziej zazielenionym i najlepiej utrzymanym miastem w Polsce. Do najbardziej zadrzewionych i zazielenionych miast zaliczano wtedy powszechnie Katowice, Warszawę i Bydgoszcz, a do najczystszych, najlepiej utrzymanych - Bydgoszcz i Wilno.\nO rozwoju zieleni świadczą nie tylko subiektywne odczucia, ale również liczby. O ile w 1921 r. zanotowano w mieście 31 ha parków i ogrodów, to w 1938 r. 151 ha - prawie pięć razy więcej. Tuż przed wybuchem II wojny światowej w Bydgoszczy było 45 parków, skwerów i ogrodów jordanowskich. Największym z nich były planty nad Kanałem (38 ha), które oprócz roli parku spełniały funkcję centrum rozrywkowego.\nPolskie władze nadal urzeczywistniały w swoich planach howardowską koncepcję miasta-ogrodu, która znalazła wyraz w urządzaniu osiedli Sielanka, Leśnego, Bielaw i Skrzetuska. Powstawały liczne nowe zieleńce, skwery (m.in. wzorcowy skwer Sielanki), Ogród Botaniczny, Ogrody Jagiełły, Plac Kościeleckich i inne.\nWizytówką miasta oprócz plant stał się zwłaszcza Ogród Botaniczny, urządzony w 1930 r., a pod koniec dekady wzbogacony o rzeźby, trejaże, skalne tarasy, pergole, groty, fontannę i brodzik dla dzieci.\nDo nieistniejących dzisiaj, a efektownych obszarów parkowych urządzonych w okresie międzywojennym należą m.in. Ogrody Jagiełły (dzisiaj w okolicy budynku NOT), które oprócz dróżek i dywanów kwietnych posiadały dużą fontannę z brodzikiem dla dzieci.\nDopełnieniem plant nad Kanałem było uporządkowanie w 1936 r. bulwaru biegnącego lewym brzegiem Brdy od Jachcic, aż do młynów Kentzera (dzisiaj most Pomorski w ciągu ul. Wyszyńskiego). Genezę miedzywojenną mają m.in. skwery im. Leszka Białego, skwer Sielanki, a inne pozostałe po czasach pruskich uległy gruntownej przebudowie.\nOprócz zielonych terenów w mieście, coraz bardziej uczęszczanymi miejscami wypoczynku i rekreacji bydgoszczan były malownicze okolice Bydgoszczy, a zwłaszcza pełne uroku lasy. Rozwijał się podmiejski ruch turystyczny. Początkowo najpopularniejsze były: Rynkowo, Smukała i Chmielniki, gdzie dowoziły mieszkańców pociągi.\nW Rynkowie odbywano długie spacery, jeżdżono na nartach, spędzano czas w miejscowej restauracji. Podobnie było w Smukale, gdzie dojeżdżała kolejka wąskotorowa. W Chmielnikach urządzone było nad jeziorem publiczne kąpielisko.\nZ czasem coraz popularniejsze stawało się Brdyujście, gdzie dopływały statki bydgoskich firm żeglugowych. Znajdowała się tam plaża, można było odbywać rejsy statkami wycieczkowymi po Brdzie i Wiśle, uczestniczyć w zawodach sportowych na torze regatowym bądź udać się do Fordonu lub Ostromecka.\nW Lesie Gdańskim czynne były karuzele i różne atrakcje. Na Jachcicach urządzono kąpielisko na Brdzie zwane Rivierą. Można było tam dopłynąć prywatnym tramwajem wodnym.\nPark Witosa - muszla koncertowa\nPark im. gen. Załuskiego na os. Leśnym, wejście zachodnie przy hotelu POW ????\nkładka w Myślęcinku nad myślęcińskim stawem\nPo II wojnie światowej stopniowo pogarszał się wizerunek "zielonej Bydgoszczy".\nO ile jeszcze w latach 40. i 50. próbowano nawiązywać do przedwojennych tradycji, to w latach 60. rabunkowa gospodarka terenami pod budownictwo zrobiła swoje.\nW latach 40. zakładano jeszcze Park Ludowy (1953 r.), na terenie dawnego cmentarza ewangelickiego, porządkowano Ogrody Jagiełły oraz liczne miejskie skwery.\nJednak wraz z rozwojem industrializacji i komunikacji rozpoczął się proces likwidacji zieleńców, a utrzymywanie stanu dotychczasowego było coraz trudniejsze.\nOstatnim pozytywnym przykładem spożytkowania zieleni miejskiej było utworzenie parku im. gen. Załuskiego na os. Leśnym (1965 r.) oraz wpisanie kompleksu sportowego Zawiszy w Las Gdański.\nJeszcze do połowy lat 60. rolę miejskiego parku rozrywki pełniły planty nad Kanałem. Katastrofą dla tej oazy wody i zieleni stało się zasypanie części kanału wraz z 2 śluzami i zabytkowym kamiennym mostem im. Władysława IV w 1971 r.\nPowstające nowe osiedla nie przypominały już miast-ogrodów. Przeciwnie, wśród betonowych budynków zieleń była traktowana jako "piąte koło u wozu". Budowane w pośpiechu nowe dzielnice generalnie pozbawione były parków.\nOazami zieleni stawały się na osiedlach najczęściej zaadaptowane zagajniki leśne. Niekiedy sąsiedztwo kompleksów leśnych otaczających nową zabudowę uznawano za okoliczność zwalniającą budowniczych od urządzania parków osiedlowych.\nWyjątkiem było wytyczenie w 1972 r. parku centralnego nad Brdą, który zresztą swój decydujący kształt otrzymał dopiero w 2002 r.\nMyślęcinek - największy park miejski w Polsce\nJedynym pozytywnym aspektem lat 70. pod względem przyrodniczym było zapoczątkowanie budowy wielkiego obszaru wypoczynku i rozrywki - parku w Myślęcinku. Próby wykorzystania tego terenu dla wypoczynku sięgają początków XX w. W latach międzywojennych był wykorzystywany dla wypoczynku świątecznego, jednak brakowało tam dotychczas zieleni urządzonej.\nZmianę przyniosły dopiero lata 70., lata wielkich projektów i rozmachu inwestycyjnego. Zagospodarowanie parku zainicjowane przez prace społeczne trwa do dnia dzisiejszego, a wartość tego kompleksu wciąż rośnie zarówno pod względem rozrywkowym, jak i przyrodniczym.\n"P.O.D.", czyli popularne ogródki działkowe\nCechą charakterystyczną lat powojennych było wydzielenie w mieście ok. 9 tys. ogródków działkowych w miejscach zdatnych dla wypoczynku. Jednak znaczna atrakcyjność obszarów podmiejskich sprawiła, że jeszcze więcej - ok. 12 tys. ogródków znalazło miejsce w gminach otaczających miasto.\nI tak do dzisiaj wielu mieszkańców sezon letni spędza na swoich "daczach" pod miastem w otoczeniu lasów, rzek i jezior.\nNajwiększymi skupiskami działek są oprócz enklaw w Bydgoszczy: Koronowo (1,46 tys.), Bożenkowo (1,02 tys.), Jagodowo (0,91 tys.), Wudzyn (0,82 tys.), Prądocin (0,80 tys.), Solec Kujawski (0,71 tys.), Żurczyn (0,68 tys.), Nekla (0,66 tys.), Drzewce (0,60 tys.) itd.\nStary Kanał Bydgoski, śluza nr IV ??? przy ul. Wrocławskiej ??? /raczej nr V przy Czarnej Drodze; dawno tam nie byłem, by to rozpoznać, a przy ul. Wrocławskiej jest "specyficzny wodospad" ;/\nPo okresie zaniedbań, szczególnie pogłębionych w latach 1965-1990, podjęto odbudowę dawnych zasobów zieleni.\nBydgoszcz ma ponownie ambicję stać się wzorcowym miastem doskonale utrzymanych parków i zieleni.\nTo właśnie w Bydgoszczy znajduje się największy obszarowo park miejski w Polsce - 800-hektarowy Myślęcinek. 56-hektarowy Ogród Botaniczny na terenie Myślęcinka (drugi pod względem obszaru w Polsce) posiada wyjątkowy wizerunek fizjonomiczny. Z kolei starszy miejski Ogród Botaniczny z lat międzywojennych, jest wpisany w całości jako pomnik przyrody - arboretum.\nOprócz ogólnej dbałości o zieleń, szczególną ambicją Bydgoszczy jest ekspozycja rzek i kanałów, które wraz z zielenią nadrzeczną mogą utworzyć niepowtarzalny, pozytywny wyróżnik naszego miasta w Polsce.\nWraz z rozrostem miasta i "rozlewaniem się" aglomeracji na przedmieścia, coraz większego znaczenia nabierają lasy podmiejskie. Oprócz urządzania niewielkich parków leśnych (np. w Smukale, Siernieczku, Fordonie), powstają w zagajnikach ścieżki dydaktyczne, trasy rowerowe i szlaki spacerowe.