DORADZTWO W POLITYCE ZAGRANICZNEJ RFN INSPIRACJE DLA POLSKI - PDF\nDORADZTWO W POLITYCE ZAGRANICZNEJ RFN INSPIRACJE DLA POLSKI\nDownload "DORADZTWO W POLITYCE ZAGRANICZNEJ RFN INSPIRACJE DLA POLSKI"\n1 DORADZTWO W POLITYCE ZAGRANICZNEJ RFN INSPIRACJE DLA POLSKI W A R S Z A W A G R U D Z I E Ń\n2 Wstęp / 2 Katarzyna Pełczyńska-Nałęcz I. DORADZTWO W ZAKRESIE POLITYKI ZAGRANICZNEJ W RFN / 3 Anna Kwiatkowska-Drożdż II. FUNDACJA NAUKA I POLITYKA W BERLINIE STIFTUNG WISSENSCHAFT UND POLITIK (SWP) Studium przypadku / 13 Anna Chabiera, Anna Kwiatkowska-Drożdż, Grzegorz Łoskot, Antonina Michałowska III. INSPIRACJE DLA POLSKI / 24 Katarzyna Pełczyńska-Nałęcz Publikacja wydana z finansowym wsparciem Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej. Die Publikation wurde mit finanzieller Unterstützung der Stiftung für deutsch-polnische Zusammenarbeit herausgegeben. Redakcja tekstu Anna Łabuszewska, Katarzyna Kazimierska Skład i grafika Wojciech Mańkowski Druk i oprawa OSW\n3 Wstęp Niniejszy raport podsumowuje badania zrealizowane przez Ośrodek Studiów Wschodnich we współpracy z niemiecką Fundacją Nauka i Polityka (SWP). Przeprowadzone analizy miały odpowiedzieć na dwa kluczowe pytania: Jak funkcjonuje współpraca pomiędzy ekspertami i decydentami w zakresie polityki zagranicznej w RFN? Jakie inspiracje może zaczerpnąć strona polska z rozwiązań przyjętych w Niemczech? Przedmiotem naszych dociekań stały się przede wszystkim takie kwestie, jak: - specyfika funkcjonowania i organizacja najważniejszych instytucji doradczych w RFN, - sposób funkcjonowania głównych aktorów niemieckiej polityki zagranicznej, - formy komunikacji pomiędzy politykami/decydentami a środowiskiem eksperckim, - sposoby wykorzystywania wiedzy eksperckiej przez decydentów, - sposoby gromadzenia i udostępniania wiedzy przez środowiska eksperckie. Badania zostały przeprowadzone w okresie od maja do września 2008 roku. Składały się one z dwóch etapów. W pierwszym zrealizowano kilka wyjazdów studyjnych, podczas których przeprowadzone zostały wywiady z przedstawicielami środowisk eksperckich i decydentami odpowiedzialnymi za niemiecką politykę zagraniczną. W drugim etapie przestudiowano już istniejące źródła pokazujące funkcjonowanie rynku doradztwa politycznego w RFN (m.in. analizy, informacje prasowe, dokumenty prawne). Najważniejsze konkluzje zamieszczono w niniejszym raporcie, który składa się z trzech części: (I) opisu sposobu funkcjonowania doradztwa w polityce zagranicznej w RFN; (II) studium przypadku funkcjonowania największej w Niemczech instytucji analitycznej w zakresie polityki zagranicznej Fundacji Nauka i Polityka; (III) konkluzji wskazujących na najciekawsze, zdaniem autorów, inspiracje dla Polskich ekspertów i decydentów płynące z obserwacji realiów niemieckich w wyżej opisanej sferze. Autorzy raportu chcieliby podziękować Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej za wsparcie finansowe, dzięki któremu możliwa stała się realizacja projektu. Katarzyna Pełczyńska-Nałęcz koordynator projektu 2\n4 I. DORADZTWO W ZAKRESIE POLITYKI ZAGRANICZNEJ W RFN 1. Definicja pojęcia polityki zagranicznej kluczowa dla instytucji doradztwa politycznego w Niemczech W Niemczech definicja polityki zagranicznej pojmowana jest bardzo szeroko: to wszelka działalność państwa wykraczająca poza jego granice, a mająca na celu ochronę narodowych interesów, zapewnienie bezpieczeństwa, promowanie gospodarki i kultury państwa oraz wspieranie dobrobytu ekonomicznego mieszkańców. Niemiecka polityka zagraniczna obejmuje zatem wszystkie kluczowe sfery życia i wymaga kompetencji w kwestiach takich, jak: energetyka, gospodarka, demografia, ekologia, niesienie pomocy humanitarnej, migracje itd. Z takiej definicji polityki zagranicznej i jej wszechstronnego instrumentarium wynikają zarówno aktywność aktorów działań zagranicznych (decydentów i ich doradców), jak i sposób korzystania przez nich z szeroko rozumianej ekspertyzy. Tak pojmowana polityka zagraniczna jest przedmiotem aktywności nie tylko Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Urzędu Kanclerskiego i Bundestagu, lecz także prezydenta federalnego, Bundesratu i władze poszczególnych krajów związkowych, armii, służb wywiadowczych, partii politycznych, stowarzyszeń gospodarczych, Kościołów czy w końcu wszelkich organizacji pozarządowych. Rosnąca złożoność problemów polityki międzynarodowej pociąga za sobą wzrost zapotrzebowania decydentów polityki zagranicznej na specjalistyczną wiedzę i fachowo przetworzoną informację. Decydenci egzekutywy i legislatywy w coraz większym stopniu korzystają zarówno z wewnętrznych zasobów doradztwa politycznego, jak i z oferty zewnętrznych instytucji doradczych. 2. Główni aktorzy doradztwa politycznego W doradztwo polityczne w RFN zaangażowane są trzy strony: decydenci (politycy, urzędnicy, parlamentarzyści), ich doradcy polityczni (osobiści doradcy polityków, doradcy frakcji parlamentarnych i partii, departamenty planowania i strategii w ministerstwach) oraz eksperci (think tanki, ośrodki badawcze finansowane przez państwo, ośrodki uniwersyteckie, fundacje partyjne i komercyjne) Charakterystyka ważniejszych decydentów Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Urząd Kanclerski i Bundestag Ustawa zasadnicza, wytyczająca ramy polityki zagranicznej państwa niemieckiego, nie definiuje jednoznacznie podziału kompetencji poszczególnych podmiotów tej polityki. Teoretycznie rolę zwierzchnika, sprawującego polityczną władzę nad dziedziną zagranicznych stosunków Niemiec pełnią rząd i parlament RFN. Rząd ma za zadanie wypracowywać stanowisko oraz administrować realizacją przyjętej linii, parlament zaś czuwa nad wypracowywaniem konsensusu wewnętrznych sił politycznych oraz głównie poprzez zwierzchnictwo nad budżetem państwa kontrolą realizowanej polityki zagranicznej. Dotyczące podziału kompetencji sporne kwestie rozstrzyga Trybunał Konstytucyjny. W oparciu o dotychczasowe orzecznictwo Trybunału można stwierdzić, że w praktyce prowadzenie polityki zagranicznej leży w głównej mierze w kompetencji egzekutywy, a centralną rolę pełni kanclerz.\n5 Kanclerz federalny i Federalny Urząd Kanclerski, jako centrala politycznego kierownictwa, formułuje i koordynuje w ramach koalicji i gabinetu zasadniczą linię polityki zagranicznej (jej realizacją zajmują się poszczególne resorty). Wprawdzie regulamin rządu sytuuje centrum kompetencji państwa w sprawach zagranicznych w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, jednak dzięki wynikającej z konstytucji silnej pozycji kanclerza, w praktyce to właśnie szef rządu dysponuje największym zakresem władzy w tej dziedzinie. Chociaż ustawa zasadnicza nie określa wyraźnie zakresu zadań Urzędu Kanclerskiego, de facto Urząd i jego szef mogą pełnić funkcje inicjujące, kontrolujące i sterujące. O tym, jak w rzeczywistości jest sprawowana władza w danej kadencji, decyduje osobowość konkretnego kanclerza oraz konstelacja sił wewnątrz rządzącej koalicji. Urząd Kanclerski (UK) dzieli się na obszar kierowniczy i roboczy. Pion kierowniczy tworzą oprócz kanclerza, ministrowie stanu oraz przyporządkowane im sztaby kierowania i biura. Funkcje kierownicze, zarówno administracyjne, jak i polityczne w UK, pełni szef UK. Ta podwójna funkcja obrazuje podwójne zadania UK jako centrali i sekretariatu rządu i gabinetu oraz jako urzędu kanclerza. Pion roboczy Urzędu Kanclerskiego składa się z 6 departamentów dzielących się na grupy i referaty. Departamenty odzwierciedlają strukturę resortów. Dotyczy to m.in. także departamentu 2 odpowiedzialnego za stosunki międzynarodowe, politykę europejską, politykę bezpieczeństwa oraz politykę rozwojową i pomocową. Departament 2 jest ściśle powiązany z Ministerstwem Spraw Zagranicznych. Wielu jego pracowników wywodzi się właśnie z MSZ i jest związanych z Urzędem Kanclerskim na okres jednej kadencji. Niezbyt liczna obsada personalna departamentu 2 (w całym urzędzie zatrudnionych jest od 400 do 500 osób, z czego w departamencie 2 ok ) uniemożliwia samodzielne rozpracowywanie kompleksowych zagadnień polityki zagranicznej. Zadaniem departamentu jest więc ścisła współpraca z MSZ, przekazywanie informacji, koordynacja i sterowanie, a także doradztwo i przygotowywanie koncepcji, których adresatem jest kanclerz. W strukturze departamentu 2 jako jego samodzielny wydział funkcjonuje sekretariat Federalnej Rady Bezpieczeństwa, powołanej do rozpatrywania wymagających najwyższej tajności kwestii polityki zagranicznej i polityki bezpieczeństwa. Do stałych członków Rady należą, oprócz przewodniczącego jej kanclerza, ministrowie spraw zagranicznych, obrony, spraw wewnętrznych, sprawiedliwości, finansów, gospodarki i współpracy rozwojowej. Formalna koordynacja zagranicznej działalności rządu odbywa się na cotygodniowych posiedzeniach gabinetu (rządu jako ciała kolegialnego), który jest najważniejszym organem decyzyjnym egzekutywy. Szef UK w porozumieniu z ministerstwami ustala porządek obrad. Gabinet zatwierdza uchwały, uzgodnione uprzednio zarówno w obrębie rządzącej koalicji, jak i zaangażowanych resortów. Na każdym posiedzeniu omawia się także aktualną sytuację międzynarodową i wytycza oficjalne stanowisko rządu wobec bieżących wydarzeń. Często sprawy międzynarodowe omawiane są również w punkcie porządku obrad: różne, kiedy to dochodzi do dyskusji na ten temat. Sprawami polityki zagranicznej zajmują się ponadto komisje gabinetowe (m.in. ds. polityki europejskiej), ich doradczo-przygotowawcza rola jest jednak stosunkowo niewielka. Ministerstwo Spraw Zagranicznych 2 zawdzięcza silną pozycję w gronie decydentów polityki zagranicznej nie tylko określonej regulaminem rządu formalnej odpowiedzialności za stosunki międzynarodowe RFN, lecz także silnej pozycji szefa resortu, sprawującego z reguły urząd wicekanclerza. Jako centrala niemieckich placówek zagranicznych na świecie, ministerstwo odpowiada za całość spraw dyplomatycznych. MSZ wypracowuje także średnio- i długoterminowe koncepcje polityki zagranicznej. Zadaniem tym zajmuje się sztab planowania. Struktura urzędu: Anlagen/druckversion-organigramm-bkamt,property=p ublicationfile.pdf 2 Struktura niemieckiego MSZ:\n6 Do najważniejszych jednostek w strukturze organizacyjnej ministerstwa zalicza się departament Europy, odpowiedzialny za stosunki z Unią Europejską, zagadnienia instytucjonalne, włącznie z kwestiami prawnymi oraz podstawowymi regułami funkcjonowania UE (jak np. poszerzanie i pogłębianie integracji) oraz za bilateralne stosunki z państwami członkowskimi. Zadaniami tymi zajmuje się dziewięć referatów, m.in. referaty ds. poszczególnych państw członkowskich UE oraz grupa koordynacyjna ds. UE, sztab roboczy ds. Francji i sztab roboczy ds. perspektywy finansowej UE. Departament Europy zajmuje się przygotowaniem i realizacją wszelkich przedsięwzięć dotyczących Unii Europejskiej i służy rządowi jako koordynator przygotowań do posiedzeń Rady Europejskiej. Departament ten odpowiedzialny jest również za utrzymywanie i pielęgnowanie stosunków bilateralnych z poszczególnymi państwami UE, w szczególności z Francją. Dziedziną europejskiej polityki bezpieczeństwa zajmuje się z kolei departament polityczny (określany również jako departament 2), odpowiedzialny ponadto za analizę, planowanie, opracowywanie i koordynowanie polityki zagranicznej RFN wobec niezrzeszonych w UE państw Europy oraz państw Ameryki Północnej i Azji Centralnej, w szczególności za wszelkie aspekty stosunków europejskich i transatlantyckich w dziedzinie bezpieczeństwa. Integralną częścią struktury departamentu politycznego jest jednostka korespondenta europejskiego, pełniąca centralne, koordynujące zadania z obszaru europejskiej polityki bezpieczeństwa i obrony. W ramach departamentu pracują również pełnomocnicy, np. ds. Rosji, Kaukazu i Azji Centralnej czy ds. stabilności regionu Europy Południowo-Wschodniej. Inne jednostki organizacyjne MSZ to np.: departament ds. wyzwań globalnych, ONZ, praw człowieka i pomocy humanitarnej, departament ds. gospodarki i trwałego rozwoju, departament prawny (zajmujący się m.in. traktatami międzynarodowymi i sprawami konsularnymi), departament komunikacji społecznej, departament protokolarny czy departament centralny (departament 1) jednostka managementu i obsługi centrali i placówek zagranicznych, a także pełnomocnik rządu ds. rozbrojenia i kontroli zbrojeń. W związku z postępującą globalizacją i integracją europejską Ministerstwo Spraw Zagranicznych nie jest w stanie objąć całości prac dotyczących spraw międzynarodowych. Część tych prac odbywa się bezpośrednio w zaangażowanych resortach, jak Ministerstwo Obrony, Ministerstwo Finansów, Ministerstwo Gospodarki i Pracy itd., które dysponują własnymi komórkami ds. zagranicznych. MSZ uczestniczy w tych pracach pośrednio i realizuje zadania koordynacyjne w ramach mechanizmów o różnym stopniu sformalizowania, przy czym w dziedzinach szczególnie ważkich politycznie koordynację i przygotowanie rozstrzygnięć przejmuje Federalny Urząd Kanclerski. W praktyce oznacza to, że sprawy z zakresu polityki zagranicznej przygotowywane są pod kierownictwem Ministerstwa Spraw Zagranicznych z odpowiednimi komórkami innych ministerstw w ramach powoływanych do tego komisji rządowych lub mniej formalnych grup roboczych i dopiero wtedy przedkładane są gabinetowi, który podejmuje decyzję. Bundestag, jako decydent polityki zagranicznej, stracił w ostatnich latach część kompetencji prawodawczych na rzecz instytucji Unii Europejskiej. Z drugiej strony na arenie krajowej jego wpływ na kształt polityki zagranicznej ogranicza interpretacja ustawy zasadniczej zakładająca tradycyjnie prymat egzekutywy w prowadzeniu polityki zagranicznej. W ramach systemu demokracji parlamentarnej Bundestag pozostaje jednak ważnym partnerem, o którego poparcie gabinet stale zabiega. Dotyczy to przede wszystkim obszarów, na których zgodnie z ustawą zasadniczą parlamentowi przysługuje prerogatywa podejmowania decyzji, tj. w dziedzinie zawierania traktatów międzynarodowych, przekazywania elementów władzy państwowego suwerena, wreszcie w dziedzinie obronności i zawierania traktatów pokojowych.\n7 Rządzące partie reprezentowane przez frakcje parlamentu sprawują oprócz funkcji kontrolnych (ich najistotniejszymi instrumentami są debaty budżetowe oraz interpelacje poselskie) również funkcje ustawodawcze poprzez pracę w komisjach i grupach roboczych, których struktura odpowiada rządowemu podziałowi resortów. Wśród 23 stałych komisji Bundestagu (obradujących z reguły na zamkniętych posiedzeniach) najważniejsze z punktu widzenia polityki zagranicznej są: komisja spraw zagranicznych, komisja ds. Unii Europejskiej, komisja ds. współpracy gospodarczej i rozwoju oraz komisja obrony narodowej. Zalecenia tych komisji są przez Bundestag traktowane jako wiążące. Wypracowywanie stanowisk w określonych sprawach dokonuje się stale pod wpływem rządzących frakcji. Formalne decyzje są podejmowane na zebraniach frakcji, względnie przez komisję koalicyjną Doradcy polityczni Ta grupa pełni podwójną rolę: dawców i biorców ekspertyz. Doradcy polityczni obsługują merytorycznie decydentów, również w sferze polityki zagranicznej. Im wyższe stanowisko zajmuje polityk, tym większą liczbą doradców dysponuje. To właśnie grupa doradców jest w Niemczech najczęstszym i bezpośrednim odbiorcą analiz, ekspertyz dostarczanych przez wszelkiego rodzaju think tanki. To doradcy uczestniczą najczęściej w konferencjach, burzach mózgów i briefingach z ekspertami i to oni, na podstawie zaczerpniętych informacji, tworzą tezy do rozmów, zbierają i przetwarzają niezbędne ich zdaniem dane, które polityk powinien posiadać, udając się w podróż zagraniczną lub biorąc udział w panelu. Doradcy myślą kategoriami decydenta, opracowują na podstawie zaczerpniętej od ekspertów wiedzy strategie, prognozy lub scenariusze wydarzeń, a przede wszystkim rekomendacje. Ich praca polega również na przetwarzaniu zdobytej od ekspertów wiedzy na komunikaty polityczne; piszą zatem przemówienia, a nawet tworzą całe strategie, np. danej partii w obszarze bezpieczeństwa (jak projekt strategii bezpieczeństwa narodowego przedłożony wiosną 2008 roku przez frakcję CDU). Bezpośredni doradca polityczny działa zatem jak mini think tank swego mocodawcy: uczestniczy w debatach, a nierzadko sam je inicjuje, identyfikuje ważne obecnie i w przyszłości problemy, rekomenduje rozwiązania oraz stara się znaleźć ekspertów, z którymi warto je skonsultować. Doskonałym przykładem działalności doradztwa politycznego jest sztab planowania Ministerstwa Spraw Zagranicznych jednostka podporządkowana bezpośrednio szefowi dyplomacji, która na podstawie sporządzanych przez siebie analiz wytycza długofalowe strategie polityczne. Sztab planowania ściśle współpracuje z placówkami naukowymi, fundacjami, instytucjami doradztwa politycznego i planowania strategicznego zarówno niemieckimi, jak i zagranicznymi oraz z finansowanymi przez MSZ instytutami badawczymi. Dysponuje on bazami ekspertów, informatyków, badaczy uniwersyteckich i korzysta z nich zgodnie z własnym zapotrzebowaniem. Sztab planowania uczestniczy w debatach i organizuje je, inicjuje briefingi, zamawia raporty lub krótsze formy analityczne, także o charakterze rekomendacyjnym lub prognostycznym, czy też scenariusze rozwoju określonych sytuacji. Uczestniczy również w planowaniu strategicznym działalności, w tym wydawniczej różnych instytucji badawczych. W ramach poszczególnych projektów w pracach sztabu planowania uczestniczą (są nawet zatrudniani czasowo w MSZ) eksperci z wielu dziedzin nauki, gospodarki, członkowie NGO czy eksperci ds. kultury, obronności. Sytuacja taka powoduje czasami, choć nie zdarza się to często, powstawanie zarzutów o brak przejrzystości w kadrach ministerstw oraz brak obiektywizmu poszczególnych ekspertów, a nawet o lobbing na rzecz macierzystego miejsca pracy. Mają temu zapobiec rozporządzenia dotyczące zatrudniania zewnętrznych ekspertów w administracji rządowej. Zawierają one zastrzeżenie, że osoby te nie mogą brać udziału w tworzeniu prawa (formułowaniu projektów ustaw) ani pełnić funkcji kierowniczych lub kontrolnych. Nie mogą też wykonywać zadań, które wpływałyby na interesy ich macierzystej firmy lub formę przetargów na zamówienia publiczne.\n8 Doradcy polityczni działają także we frakcjach partii reprezentowanych w parlamencie, jak i przy posłach poszczególnych partii. Zwykli posłowie zajmujący się polityką zagraniczną mają do dyspozycji 2 3 asystentów, głównie do realizacji pracy parlamentarnej, którzy jednak mogą pełnić również rolę doradców ds. polityki zagranicznej. Doradcy obsługujący poszczególne partie i ich członków wykonują prace zarówno o charakterze merytorycznym, jak też organizacyjnym i z zakresu strategii partyjnej. Często doradca danej frakcji nie zajmuje się doraźnym informowaniem czy doradzaniem, ale długofalowo opracowuje konkretny problem, tworząc np. wieloletnią strategię lub program danej partii dotyczące bezpieczeństwa lub problemów demograficznych Eksperci Oprócz struktur państwowych, sprawami polityki zagranicznej, bezpieczeństwa i rozwoju zajmuje się w RFN prawie 40 instytucji i fundacji (ok. 20 dalszych zajmuje się międzynarodową polityką gospodarczą oraz globalnymi problemami środowiska naturalnego), ok. 40 katedr uniwersyteckich, kilkadziesiąt regionalnych akademickich ośrodków badawczych itp. Szacuje się, że niemieckie instytucje doradztwa politycznego zatrudniają w sumie ok. 300 pracowników merytorycznych. W ostatnich latach budżet RFN przeznacza na działalność badawczą i doradczą w dziedzinie polityki zagranicznej ok. 16,5 mln euro rocznie. Niemieckie landy wspierają tę działalność dofinansowaniem w łącznej wysokości 5 do 8 mln euro, instytucje prywatne inwestują dalsze 5 10 mln euro. Eksperci zajmujący się szeroko pojętym doradztwem politycznym prowadzą badania m.in. w ośrodkach akademickich, think tankach zarówno politycznych, jak i niezależnych (np. SWP, DGAP), fundacjach komercyjnych (jak Fundacja Bertelsmanna czy Fundacja Boscha) oraz fundacjach partyjnych (jak Fundacja im. K. Adenauera czy Fundacja F. Eberta) Ośrodki badawcze nieafiliowane politycznie Fundacja Nauka i Polityka Niemiecki Instytut Polityki Międzynarodowej i Bezpieczeństwa (Stiftung Wissenschaft und Politik Deutsches Institut für Internationale Politik und Sicherheit) jest największą w Europie instytucją prowadzącą badania na potrzeby polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. Zatrudnia ponad 60 pracowników merytorycznych, którzy prowadzą prace badawcze z dziedziny bezpieczeństwa międzynarodowego, polityki zagranicznej i międzynarodowych stosunków gospodarczych i na tej podstawie doradzają rządowi i parlamentowi niemieckiemu w sprawach międzynarodowych. Analitycy SWP piszą ekspertyzy, uczestniczą w konferencjach i debatach, prowadzą briefingi dla członków komisji niemieckiego parlamentu oraz poszczególnych polityków. Instytut nie prowadzi badań i nie pisze analiz na zlecenie, ale w kształtowaniu rocznego planu naukowego SWP uczestniczą politycy i naukowcy. Praca instytutu jest rozdzielona na 8 grup badawczych, z którymi współpracują gościnnie naukowcy spoza SWP, praktykanci, stypendyści. Często w projektach SWP biorą udział dyplomaci i przedstawiciele Bundeswehry, Ministerstwa Obrony, rzadziej również przedstawiciele innych ministerstw. Oprócz licznych mniej lub bardziej sformalizowanych kontaktów z administracją (wspólne konferencje, seminaria, kolokwia, burze mózgów, briefingi) SWP utrzymuje rozbudowane kontakty z niemieckimi i zagranicznymi ośrodkami badawczymi i naukowymi (uniwersytety, instytucje naukowe, fundacje, organizacje pozarządowe). Głównymi adresatami tych prac są parlament i rząd RFN. Fundacja finansowana jest ze środków Federalnego Urzędu Kanclerskiego i w niewielkiej części ze środków trzecich (dysponuje budżetem rocznym ok. 10 mln euro), a w jej Radzie zasiadają m.in. wysocy rangą przedstawiciele Urzędu Kanclerskiego, Ministerstwa Spraw Zagranicznych i innych resortów, jednak nie podlega ona dyrektywom organów państwowych (szerzej patrz cz. II SWP studium przypadku)\n9 Niemieckie Towarzystwo Polityki Zagranicznej (Deutsche Gesellschaft für Ausswärtige Politik, DGAP) to prywatne, niezależne, ponadpartyjne i otwarte stowarzyszenie specjalizujące się głównie w dziedzinach europejskiej polityki zagranicznej, procesów globalizacji, roli USA w globalnej polityce i roli Rosji w regionie Europy Środkowo-Wschodniej. W ramach Towarzystwa działa Instytut Badawczy, założony w latach 70., zatrudniający obecnie ok. 20 pracowników merytorycznych. Jego działalność opiera się na badaniach prowadzonych najczęściej w ramach konkretnych projektów. Stowarzyszenie i jego Instytut są otwartą platformą wymiany idei i poglądów na różne aspekty polityki zagranicznej i mają ambicję kształtowania w Niemczech myśli politycznej dotyczącej stosunków międzynarodowych. Struktura Instytutu obejmuje kilkanaście grup tematycznych, w których prowadzone są konsultacje naukowców z przedstawicielami egzekutywy i legislatywy. Oprócz konferencji, debat, spotkań i dyskusji w różnym gronie, analitycy DGAP prezentują decydentom również w formie pisemnej i ustnej naukową analizę wydarzeń politycznych. Doradztwo polityczne realizowane jest także poprzez grupy studyjne, na czele których stoją czynni politycy. Towarzystwo wydaje ponadto renomowany periodyk Polityka Międzynarodowa (Internationale Politik). DGAP jest finansowane głównie prywatnie w ramach projektów badawczych oraz w ok. jednej trzeciej ze środków pochodzących od różnych instytucji państwowych, w tym MSZ. Renoma DGAP opiera się nie tylko na długoletniej tradycji działania (od 1955 roku), ale również na wybitnych osobistościach świata polityki, które są członkami Towarzystwa i czynnie biorą udział w jego działalności, również poprzez spotkania z pracownikami merytorycznymi i badaczami. Obie instytucje, zarówno SWP jak i DGAP, bardzo dużą wagę przywiązują do swojej niezależności i ponadpartyjności. Do ośrodków badawczych o różnych specjalizacjach, cieszących się w Niemczech największą renomą zaliczają się ponadto Centrum Misji Pokojowych w Berlinie (Zentrum für internationale Friedenseinsätze), Niemieckie Towarzystwo dla Narodów Zjednoczonych (Deutsche Gesellschaft für die Vereinten Nationen), Niemieckie Towarzystwo Nauk o Europie Wschodniej (Deutsche Gesellschaft für Osteuropakunde), Niemiecka Fundacja Badań nad Pokojem (Deutsche Stiftung Friedensforschung), Towarzystwo Nauk o Zagranicy (Gesellschaft für Auslandskunde), Instytut Praw Człowieka (Institut für Menschenrechte), Centrum Badawcze do Studiów nad OBWE (Forschungszentrum für OSZE- Studien) i Niemiecki Instytut Transoceaniczny (Deutsches Überseeinstitut) Think tanki o jednoznacznych powiązaniach politycznych Ośrodki te tworzą ludzie bezpośrednio lub ideologicznie powiązani z daną opcją polityczną i będący jej intelektualnym zapleczem. Przykładem takiej instytucji, która definiuje sama siebie jako niezależny think tank założony, by wesprzeć w Niemczech reformatorską i postępową politykę, jest nowo powstałe w Berlinie Progressivess Zentrum. Ze względu na cele wyznaczone przez osoby zakładające i współpracujące z ośrodkiem (opracowywanie innowacyjnych koncepcji i rozwiązań ważnych problemów społecznych oraz poddawanie ich wszechstronnej debacie), a także biorąc pod uwagę zawodowe biografie założycieli, należy przyjąć, że związani są oni z reformatorską częścią niemieckiej socjaldemokracji i będą ją wspierać swoimi badaniami. Progressivess Zentrum deklaruje również współpracę z badaczami z zagranicy i chce pełnić rolę platformy wymiany myśli z młodymi naukowcami, dziennikarzami itp. z innych krajów. Obecnie ośrodek pracuje nad badaniem społeczno-ekonomicznego rozwoju Polski i Rumunii jako największych nowych członków Unii Europejskiej. Studium to ma być przyczynkiem do większej debaty na temat nowo kształtującego się modelu społeczno-ekonomicznego w UE. 8\n10 W przeciwieństwie do think tanków apolitycznych, Progressives Zentrum ma wyraźną afiliację ideowo-polityczną i dopuszcza na przykład wymianę nie tylko myśli eksperckiej, ale też rotację konkretnych osób między środowiskiem władzy a środowiskiem eksperckim: były polityk może zostać czasowo zatrudniony przez think tank, z drugiej strony ekspert może pracować jako polityk lub na rzecz polityka, w roli najbliższego doradcy Akademickie ośrodki badawcze Na wielu niemieckich uniwersytetach działają instytuty zajmujące się działalnością badawczą w różnych dziedzinach polityki zagranicznej, np. integracji europejskiej, polityki bezpieczeństwa czy polityki rozwojowej. Przy kilku szkołach wyższych działają ponadto zajmujące się podobną działalnością wydzielone ośrodki pozauniwersyteckie. Działalność doradczą prowadzą m.in. Instytut Polityki Europejskiej w Berlinie (Institut für Europäische Politik), Centrum Stosowanych Badań Politycznych w Monachium (Centrum für Angewandte Politikforschung), Centrum Integracji Europejskiej w Bonn (Zentrum für europäische Integrationsforschung), Instytut Bezpieczeństwa i Polityki Pokojowej w Hamburgu (Institut für Sicherheits- und Friedenspolitik), Instytut ds. Rozwoju i Pokoju w Duisburgu (Institut für Entwicklung und Frieden). Część z nich jest dofinansowywana przez macierzyste landy czy z innych środków (fundacji, ministerstw, organizacji międzynarodowych, kręgów kościelnych itp.). Monachijskie Centrum Stosowanych Badań Politycznych (Centrum für angewandte Politikforschung, CAP) jest największym w RFN uniwersyteckim instytutem doradztwa politycznego w dziedzinie spraw europejskich i międzynarodowych, zaliczanym do najbardziej wpływowych i prestiżowych niemieckich fabryk idei. Centrum zostało założone w roku 1995 jako niezależny ośrodek typu think tank przy katedrze systemów politycznych i zjednoczenia Europy, działającej w Instytucie Nauk Politycznych im. Rodzeństwa Scholl Uniwersytetu im. Ludwika Maksymiliana w Monachium. CAP zatrudnia 60 pracowników, a kieruje nim prof. dr Werner Weidenfeld (działający do roku 2007 również w prezydium Fundacji Bertelsmanna). Zasadniczym zadaniem CAP jest wypracowywanie w oparciu o interdyscyplinarną analizę naukową długofalowych (5 10-letnich) strategii i konkretnych propozycji dotyczących bieżących zagadnień politycznych, a przeznaczonych głównie dla niemieckich polityków oraz udostępnianych opinii publicznej. Centrum współpracuje w ramach projektów i kooperacji partnerskich z wieloma fundacjami (np. Fundacja Bertelsmanna, Fundacja Volkswagena, Fundacja Friedricha Eberta) niemieckimi, zagranicznymi i międzynarodowymi instytucjami państwowymi (np. MSZ, Komisja Europejska, Bank Światowy), przedsiębiorstwami i mediami (Frankfurter Allgemeine Zeitung, DeutschlandRadio). Część partnerów wspiera prace CAP poprzez długofalowe dofinansowywanie, współfinansowanie konkretnych projektów lub wymianę naukowców. Centrum dysponuje ponadto siecią kooperujących z nim podobnych instytucji oraz ekspertów z kraju i zagranicy. CAP sporządza ekspertyzy, badania i strategie dotyczące wyzwań politycznych, jak koncepcje reform Unii Europejskiej, analizy z dziedziny polityki bezpieczeństwa czy modele wychowania dla tolerancji. Naukową pracę CAP uzupełnia działalność doradcza i prelegencka współpracowników Centrum. CAP regularnie organizuje bądź współorganizuje serie ważnych imprez, jak Międzynarodowe Forum Bertelsmanna (forum dyskusji na temat wewnętrznego rozwoju UE i jej stosunków zagranicznych z udziałem głów państw, szefów rządów, prominentnych przedstawicieli gospodarki i liderów opinii z Europy, Ameryki i Azji). CAP wydaje własne publikacje: analizy, strategie, serie wydawnicze, roczniki, podręczniki, w których podobnie jak na własnej stronie internetowej rozpowszechnia\n11 wyniki swych prac. Ponadto pracownicy Centrum publikują w mediach drukowanych, czasopismach specjalistycznych, sporządzają ekspertyzy zlecone przez stacje radiowe i telewizyjne. CAP dysponuje bogatym zapleczem technicznym i personalnym, gwarantującym zachowanie ciągłości prac i trwałość gromadzonej wiedzy i doświadczenia Fundacje komercyjne Fundacje te korzystają z prywatnych środków finansowych swoich właścicieli, często wielkich przedsiębiorstw. Dysponują znacznym kapitałem, silnym zapleczem badawczym i powiązaniami z międzynarodowymi elitami, co czyni je atrakcyjnym oferentem doradztwa, zwłaszcza w dziedzinach polityki europejskiej i stosunków transatlantyckich. Do najbardziej prężnych fundacji komercyjnych, zajmujących się doradztwem politycznym należą m.in. Fundacja Bertelsmanna i Fundacja im. Roberta Boscha. Fundacja Bertelsmanna jako tzw. think tank adwokacki reprezentuje określone poglądy (związane ze strategicznymi celami fundatorów) i kieruje się konkretnym światopoglądem, realizując wybrane przez siebie zadania i projekty. Nie wspiera zatem finansowo projektów osób trzecich. Podkreśla swoją niezależność, zwłaszcza od wpływów partii politycznych, choć wielokrotnie jest to podważane, np. przez lewicowych publicystów niemieckich, zarzucających fundacji reprezentowanie poglądów liberalnych, zwłaszcza w gospodarce (co objawia się m.in. zapraszaniem do realizacji projektów tylko polityków o takich zapatrywaniach). Fundacja zatrudnia na stałe niewielką, w porównaniu z SWP czy DGAP, liczbę ekspertów, których celem jest wypełnianie misji fundacji polegającej na wypracowywaniu propozycji rozwiązań konkretnych, aktualnych problemów społecznych, w tym także z obszaru polityki zagranicznej. Do tej pory największy wpływ na politykę zagraniczną i stosunki międzynarodowe Fundacja Bertelsmanna wywierała poprzez współpracę i silne powiązania finansowe z opisanym powyżej think tankiem akademickim CAP. Z powodu konfliktu na tle finansowym z władzami CAP współpraca ta nie jest już tak silna Fundacje partii politycznych Każda z partii niemieckich reprezentowanych w parlamencie współpracuje ściśle nawet z kilkoma fundacjami reprezentującymi jej polityczne credo. Fundacje te są ściśle powiązane strukturalnie, ideowo i personalnie z partiami politycznymi, np. największe: Fundacja im. Friedricha Eberta (SPD), Fundacja im. Konrada Adenauera (CDU), Fundacja im. Friedricha Naumanna (FDP), Fundacja im. Hansa Seidela (CSU), Fundacja im. Heinricha Bölla (Parta Zielonych) i Fundacja im. Róży Luksemburg (Parta Lewicy). Reprezentowanie i ścisłe powiązanie fundacji z partiami oznacza także rozpropagowywanie ich idei zarówno w Niemczech, jak i za granicą. Niemieckie fundacje partyjne działają w ok. 100 państwach (część utrzymuje zagraniczne biura), realizując programy edukacji i międzynarodowego dialogu politycznego oraz prowadząc działalność doradczą w duchu ideologii reprezentowanej przez daną partię. Są one w ramach projektów i programów finansowane przez państwo (ze środków Ministerstwa Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych) w wysokości adekwatnej do wyborczego wyniku macierzystej partii w ostatnich trzech elekcjach parlamentarnych.. Mimo to nie są podporządkowane dyrektywom organów państwowych, gdyż z punktu widzenia państwa pełnią funkcje leżące w interesie publicznym (propagują pokój, prawa człowieka, demokrację). Fundacje te współtworzą i utrwalają kontakty z najważniejszymi partnerami RFN w Unii Europejskiej oraz kontakty transatlantyckie i służące współpracy rozwojowej. Organizując konferencje, seminaria czy warsztaty i przygotowując prace badawcze, podręczniki i inne publikacje, pośredniczą one w transferze wiedzy i doświadczeń, przy czym importowaną wiedzę przekazują instytucjom krajowym, a także poszczególnym politykom i posłom w ramach sformalizowanego lub nieformalnego doradztwa politycznego. Zapewniają tym samym obsługę dorad- 10\n12 czą członkom swojej partii, a także poprzez działalność konferencyjną i seminaryjną mogą służyć macierzystej partii do wypromowania ważnej dla niej idei czy strategii politycznej. 3. Główne kanały i formy komunikacji pomiędzy decydentami, doradcami i ekspertami Przez lata współpracy opisani powyżej decydenci polityki zagranicznej i ich doradcy oraz eksperci zewnętrzni wypracowali różne formy i kanały komunikacji, które nadal ulegają modyfikacji, najczęściej w zależności od zmieniających się potrzeb odbiorców. W doradztwie politycznym coraz większe znaczenie przywiązuje się do kontaktu osobistego eksperta i decydenta oraz do słowa mówionego. Analizowanie sytuacji międzynarodowej lub konkretnego zagadnienia z tego zakresu w postaci wielostronicowych raportów jest kierowane do innych odbiorców i mniej popularne wśród czynnych polityków. Decydenci preferują wypowiedzi przedstawiające opinię na dany temat czy to w formie wystąpienia podczas debaty/konferencji, czy też briefingu, burzy mózgów w węższym gronie, czy w końcu w rozmowie w cztery oczy. Popularne jest również przedstawianie analizy sytuacji za pomocą prezentacji scenariuszy i/lub prognoz rozwoju lub krótkich analiz pisemnych o charakterze analityczno- -rekomendacyjnym. Inną formą doradztwa mogą być briefingi polityków przed ich wyjazdami zagranicznymi, poprzedzone materiałem pisemnym wysłanym do doradcy polityka z propozycją rozwinięcia najciekawszych wątków podczas briefingu. Częstą formą doradztwa jest również ocena i krytyczny komentarz strategii lub programów politycznych decydentów. Najpopularniejsze kanały/sposoby komunikacji decydent ekspert to: - doraźne doradztwo ad hoc, również na telefon, oparte na osobistej znajomości (i całkowitym zaufaniu) doradcy decydenta lub nawet samego decydenta z ekspertem; w ramach tej formy kontaktu czasem powstają również krótkie notatki sporządzane na dany temat, na prośbę zainteresowanego; - debaty organizowane przez ośrodki analityczne, fundacje, ośrodki naukowe, ale też MSZ czy parlament, na których zaproszeni decydenci i eksperci prezentują swoje stanowisko lub też mogą się zapoznać np. z aktualnym stanem prac legislacyjnych. Debaty takie mają niejednokrotnie za zadanie dopiero zainicjowanie szeroko zakrojonej dyskusji wypromowanie danego problemu w przestrzeni publicznej; - okrągły stół, stałe spotkania/briefingi prowadzone przez ośrodki analityczne, ale także fundacje partyjne, fundacje adwokackie. Spotkania dotyczą często nowego, aktualnego problemu i w swojej formie przypominają burze mózgów, podczas której ekspert prezentuje 10-minutowe wprowadzenie, po czym następuje dyskusja. Często ekspert odgrywa w takich przypadkach rolę mediatora między poszczególnymi ministerstwami, które pracują nad tym samym projektem, nie konsultując się ze sobą. Prezentacja pozycji eksperta na początku dyskusji pozwala urzędnikom na przedstawienie swojego stanowiska poprzez polemizowanie z ideą konkretnego analityka i niewdawanie się z często burzliwe dyskusje z interlokutorem z konkurencyjnego ministerstwa; - cykliczne spotkania, które podejmują aktualny w debacie publicznej temat. Udział w spotkaniu bierze ok. 40 osób. Dyskusja ma ścisłe ograniczenie czasowe (półtorej godziny), w temat wprowadza ekspert i po swojej prezentacji prosi polityków o komentarz; - śniadanie polityczne poranne spotkanie, wyznaczone w porze, kiedy politycy jeszcze nie są zajęci. Spotkanie odbywa się w wąskim gronie 7 8 polityków na 4 3 analityków. W podobnej formule odbywają się spotkania branchowe/lunchowe; - szkolenia dla pracowników Bundestagu na dany temat z zakresu polityki zagranicznej; 11\n13 - analizy eksperckie ośrodków analitycznych czy naukowych, przygotowywane dla różnych odbiorców: opinii publicznej, rządu, ministerstw. Często opinia lub analiza przygotowywana dla rządu jest następnie, z kilkutygodniowym opóźnieniem, prezentowana publicznie; - udział ekspertów i analityków w posiedzeniach grup roboczych Bundestagu oraz posiedzeniach wyjazdowych grup; współpraca z komisjami parlamentarnymi, w tym komisjami śledczych; - spotkania tzw. backgroundowe z dziennikarzami i biznesem, podczas których zainteresowani są informowani np. o rozwoju sytuacji w danym kraju. 4. Korzyści i cele współpracy polityków i ekspertów Szerokie pojmowanie polityki zagranicznej, a co za tym idzie szerokie instrumentarium potrzebne do jej realizowania, wymuszają ścisłą współpracę decydentów i ekspertów. Obie strony korzystają z całego spektrum form współdziałania, dzięki czemu mogą osiągnąć swoje cele: Politycy zyskują profesjonalną wiedzę i innowacyjne, rzeczowe podejście niezaangażowanych politycznie ekspertów, dzięki czemu są w stanie lepiej podejmować decyzje. Decydenci mają szansę skonsultować swoje decyzje, a eksperci uzyskać wiedzę niepubliczną, pomocną w zrozumieniu mechanizmów podejmowania decyzji. Urzędnicy ministerialni, np. w departamentach strategii, a także doradcy polityków, pracując z ekspertami z poszczególnych dziedzin, poszerzają horyzonty, zyskują inną perspektywę (np. z punktu widzenia biznesu czy NGO) na dane zagadnienie. Nie tylko ułatwia to współpracę, ale też umożliwia włączenie w aktywność polityczną instrumentarium przypisanego zwyczajowo do działalności biznesowej czy NGO. Z drugiej strony eksperci z dziedziny biznesu czy organizacji pozarządowych mogą zrozumieć ograniczenia urzędów i polityków oraz urealnić swoje oczekiwania i postulaty wobec decyzji politycznych. Polityczne debaty organizowane przez instytucje doradcze i naukowe z jednej strony podnoszą prestiż placówki, zwłaszcza jeśli dyskusje zostaną nagłośnione i odbędą się z udziałem znanych i wysoko postawionych polityków. Z drugiej strony debaty takie kształtują agendę dyskursu publicznego, a politykom pozwalają na forsowanie danego tematu i promowanie go jako ważnego dla konkretnej partii. Eksperci mogą też spełniać ważną rolę mediatorów między urzędami czy politykami. Atakując poglądy reprezentowane przez eksperta, politycy mają szansę zaprezentować swoje stanowisko bez wdawania się w polemikę z politykiem o odmiennych poglądach. Anna Kwiatkowska-Drożdż Opracowano na podstawie podróży studyjnych autorki oraz publikacji: Handbuch zur deutschen Aussenpolitik, S. Schmidt, G. Hellmann, R. Wolff, VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2007; a także Deutsche Aussenpolitik, G. Hellmann we współpracy z Rainerem Baumannem i Wolfgangiem Wagnerem, VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2006, Politikberatung in Deutschland Heidelberger Akademie der Wissenschaften, Wiesbaden 2006, a także materiałów zgromadzonych w zasobach Zespołu Niemieckiego OSW. 12\n14 II. FUNDACJA NAUKA I POLITYKA W BERLINIE STIFTUNG WISSENSCHAFT UND POLITIK (SWP) Studium przypadku Metodologia badań Podstawowymi materiałami, które wykorzystano w pracy nad niniejszym rozdziałem, były pogłębione wywiady z pracownikami Fundacji Nauka i Polityka, przeprowadzone w maju i czerwcu 2008 roku. Wywiady te opierały się na kwestionariuszu, przygotowanym w kilku wersjach dla różnych typów respondentów. Przeprowadzono wywiady: z dyrektorem, kierownikami poszczególnych działów, ekspertami, pracownikami Działu Informacyjnego, pracownikami Działu Informatycznego i stażystą SWP. Celem badania było przede wszystkim prześledzenie tego, jak wygląda współpraca pomiędzy Fundacją a decydentami, organizacja pracy merytorycznej oraz wewnętrzna polityka personalna. Zbadano również, jakiego typu rozwiązania techniczne stosowane są w pracy Fundacji, a także jakie problemy i wyzwania dostrzegają jej pracownicy. Niniejszy rozdział stanowi podsumowanie zebranych w trakcie badań informacji i obserwacji dotyczących funkcjonowania Fundacji Nauka i Polityka, głównie na przykładzie Działu Federacja Rosyjska/WNP. Skoncentrowano się na tym dziale przede wszystkim ze względu na ograniczenia czasowe oraz pokrewieństwo tematów badawczych z tematami z obszaru zainteresowań OSW. Należy w tym miejscu zaznaczyć, iż poszczególne działy różnią się pomiędzy sobą zarówno liczbą ekspertów, jak i rytmem pracy. Mimo to wydaje się, iż większość wynikających z badań wniosków, można z powodzeniem odnosić do całości Fundacji. Poza przeprowadzonymi przez zespól OSW wywiadami, za źródła informacji o SWP posłużyły także: strona internetowa SWP 3, wewnętrzna strona intranetowa oraz artykuł p. Moniki Sus z Uniwersytetu Wrocławskiego Doradztwo naukowe w polityce zagranicznej Niemiec na przykładzie Fundacji Nauka i Polityka Informacja ogólna 1.1. Historia SWP Fundacja Nauka i Polityka jest jedną z największych europejskich instytucji doradczych w zakresie polityki międzynarodowej. Została założona jako fundacja prywatna w 1962 roku w Ebenhausen (okolice Monachium) z inicjatywy Grupy Roboczej Nauka i Polityka pod przewodnictwem Arnolda Bergsträssera (ówczesnego dyrektora Instytutu Naukowego Niemieckiego Towarzystwa Polityki Zagranicznej DGAP 5 ). W 1965 roku placówka ta została przez Bundestag uznana za niezależną instytucję badawczą, otrzymując jednocześnie finansowanie z budżetu federalnego. Fundacja Nauka i Polityka miała być z założenia interdyscyplinarnym, zorientowanym na praktykę centrum badawczym Monika Sus, Doradztwo naukowe w polityce zagranicznej Niemiec na przykładzie Fundacji Nauka i Polityka, Zbliżenia Polska Niemcy, Pismo Uniwersytetu Wrocławskiego 3(42) 2005, Wrocław DGAP Deutsche Gesellschaft für Auswärtige Politik. 6 W tych założeniach przypominała istniejący od 1948 roku Rand Corporation amerykański think tank, opracowujący analizy zarówno z zakresu polityki międzynarodowej, polityki bezpieczeństwa o charakterze globalnym, jak i z zakresu bieżących kwestii społecznych w Stanach Zjednoczonych. Por. 13\n15 W 2001 roku siedziba SWP została przeniesiona do Berlina. Jednocześnie doszło do przyłączenia do Fundacji Niemieckiego Instytutu Studiów Wschodnich i Międzynarodowych w Kolonii (Bundesinstitut für ostwissenschaftliche und internationale Studien BIOst) oraz części monachijskiego Instytutu Południowo-Wschodniego (Südostinstitut). Zarówno przeprowadzka, jak i reformy strukturalne miały na celu zbliżenie analityków SWP do świata polityki. Reformy dotyczyły również właściwej pracy Fundacji. Położono nacisk na realizację projektów, wychodzących naprzeciw oczekiwaniom odbiorców Finansowanie SWP ma osobowość prawną dzięki formule fundacji prawa publicznego 7, co pozwala jej pełnić rolę godnego zaufania doradcy politycznego. Mimo że środki finansowe SWP pochodzą głównie z budżetu Urzędu Kanclerskiego, nie jest ona podporządkowana żadnej z państwowych instytucji, którym świadczy usługi, nie wypełnia ich wytycznych. Uzupełnienie funduszy SWP stanowią dotacje organizacji pozarządowych (m.in. Fundacji Boscha, German Marshall Fund), Komisji Europejskiej oraz sponsoring firm niemieckich. Budżet SWP wynosi około 10 mln euro rocznie Cele SWP jest z założenia instytucją naukową, pełniącą funkcję niezależnego doradcy politycznego dla Urzędu Kanclerskiego, ministerstw (głównie Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Ministerstwa Obrony i Ministerstwa Gospodarki) oraz parlamentu. SWP koncentrując się głównie na praktyce politycznej, wykorzystuje naukowe metody pracy. Celem Fundacji jest prowadzenie, w uzgodnieniu z Bundestagiem i rządem RFN, działalności badawczej z dziedziny polityki międzynarodowej, polityki zagranicznej i polityki bezpieczeństwa oraz prowadzenie działalności wydawniczej Struktura Fundacja zatrudnia obecnie około 130 osób, z czego ponad 60 to naukowcy (również stypendyści i praktykanci) pracujący w grupach badawczych. Fundacja zarządzana jest przez Radę SWP, w której zasiadają przedstawiciele wszystkich frakcji parlamentarnych. Władzę wykonawczą stanowi Dyrekcja SWP (dyrektor i dwóch wicedyrektorów). Do ciał zarządzających SWP wliczana jest także Rada Badawcza (dokonująca ewaluacji; w jej skład wchodzą wybitni niemieccy naukowcy). Właściwą część SWP można podzielić na trzy piony: Pion Badawczy (działy badawcze i grupy projektowe), Pion Informacyjny (Dział Informacyjny, Biblioteka, FIV i inne działy zajmujące się zarządzaniem informacją) oraz Pion Zarządzania (Dział IT, Dział Edycji, działy zajmujące się administracją). Pion Badawczy oraz Pion Zarządzania podlegają bezpośrednio dyrekcji SWP. Pion Informacyjny ma swoje kierownictwo. 7 Formuła fundacji prawa publicznego (rechtsfähigen Stiftung bürgerlichen Rechts) w prawie niemieckim oznacza objęcie fundacji nadzorem i kontrolą ze strony organów państwowych, a także prawną ochronę statutu zaproponowanego przez fundatora przed ewentualnymi późniejszymi zmianami celów danej organizacji, a także jej rozwiązaniem wbrew woli fundatora. W związku z tym, na organizacji ciąży obowiązek przedkładania raportów ze swojej działalności, a także utrzymywanie funduszu założycielskiego w charakterze funduszu żelaznego (obecnie jego wysokość nie powinna być mniejsza niż 50 tys. euro). To oznacza, że fundacja ma możliwość finansowania bieżącej działalności jedynie z odsetek oraz z innych niż fundusz źródeł. Ten typ fundacji postrzegany jest jako cieszący się zaufaniem potencjalnych darczyńców, właśnie ze względu na element kontroli ze strony państwa. Warto zaznaczyć, że kontrola i nadzór mogą obejmować powoływanie członków organów zarządzających daną fundacją. Por. 14\n16 Pion Badawczy zajmuje się tworzeniem analiz i bezpośrednim doradztwem politycznym. W jego skład wchodzi osiem Działów Badawczych: 1) integracja europejska, 2) polityka zewnętrzna Unii Europejskiej, 3) europejska i atlantycka polityka bezpieczeństwa, 4) Ameryka, 5) Federacja Rosyjska/ WNP, 6) Środkowy Wschód i Afryka, 7) Azja 8) zagadnienia globalne oraz cztery Grupy Projektowe: 1) Intact grupa rozmów o klimacie, 2) państwa ryzyka, 3) dyskurs transatlantycki, 4) państwa bogate w surowce. W każdym z działów pracuje od kilku do kilkunastu ekspertów, wspieranych przez dwóch, trzech pracowników Działu Informacyjnego (patrz niżej) oraz stażystę czy doktoranta. Grupy Projektowe powstają w SWP z potrzeby interdyscyplinarnego podejścia do danego zagadnienia. Uczestniczą w nich pracownicy z różnych Działów Badawczych. Pion Informacyjny jest niezwykle rozbudowany. Jego celem jest informacyjne wsparcie (dostarczanie materiałów źródłowych, analitycznych prasowych itp.) Pionu Badawczego oraz klientów zewnętrznych (głównie parlamentarzystów). W skład tego pionu wchodzą trzy podstawowe struktury: Dział Informacyjny (składający się z ośmiu działów odpowiadających tematyką działom badawczym), Biblioteka oraz FIV, czyli Niemiecka Sieć Informacyjna ds. Międzynarodowych i Studiów Regionalnych (dział ten obsługuje portal internetowy IBLK). Oprócz tych trzech podstawowych działów w skład Pionu Informacyjnego wchodzą także pomniejsze działy zajmujące się zarządzaniem informacją i katalogowaniem jej. Pion Zarządzania zajmuje się umożliwieniem sprawnego funkcjonowania SWP jako instytucji. W jego skład wchodzą: Dział Zarządzania Badaniami, Dział Administracji, Dział Edycji/Strony Internetowej oraz Dział IT. Temu pionowi podlega także sekretariat SWP (w tym organizacja konferencji, kolokwiów, szkoleń itp.). Struktura SWP\n17 2. Kontakt z odbiorcą 2.1. Kontakt bezpośredni prywatny Kontakty z decydentami odbywają się najczęściej na bazie bezpośrednich znajomości. Często zdarza się, że najważniejsi politycy zajmujący się sprawami międzynarodowymi dzwonią bezpośrednio do danego eksperta przed podjęciem rozmów czy decyzji. Nie każdy ekspert dysponuje jednak takimi prywatnymi kontaktami, wówczas korzystają oni albo z pośrednictwa innych analityków, albo nawiązują kontakty w bardziej sformalizowany sposób. jour fix Spotkanie w każdą trzecią środę miesiąca, poświęcone jednemu z bieżących tematów. Bierze w nim udział ok. 40 osób, obowiązuje ścisłe ograniczenie czasowe (półtorej godziny). Do wypowiedzi podczas panelu są zapraszani politycy. W dyskusję wprowadza analityk SWP (ewentualnie pyta zaproszonego polityka, czy chciałby dodać swój komentarz). Zazwyczaj w trakcie całego spotkania wypowiada się dwóch analityków i jeden polityk. Każdy dział badawczy przygotowuje jeden jour fix w ciągu roku. krąg roboczy Ta forma ma za zadanie zgromadzenie kompetentnych w danym zagadnieniu osób z różnych środowisk (głównie akademickich i politycznych). Spotkanie odbywa się albo w siedzibie SWP, albo w parlamencie lub w jednym z ministerstw. Zwoływane jest, kiedy jedna ze stron (SWP lub decydenci) wyrazi taką potrzebę. śniadania polityczne Ostatnio wprowadzono w SWP formułę śniadania politycznego. Jest to poranne spotkanie (wyznaczone w porze, kiedy politycy nie są jeszcze zajęci), o niewielkim formacie: 7 8 polityków na 4 3 analityków. W podobnej formule organizuje się również spotkania branchowe/lunchowe. Często w takich śniadaniach biorą udział ambasadorowie obcych krajów, którzy przy tej okazji, w sposób niekoniecznie dyplomatyczny, mogą wyrazić swoje zdanie na temat tych działań rządu niemieckiego, które dotyczą bezpośrednio ich krajów. Zdarza się, że otwarcie krytykują oni niektóre działania, otwartość ta jest świadectwem ich ogromnego zaufania do SWP. briefingi Są to bilateralne, kameralne rozmowy między ekspertami Fundacji a politykami, posłami, dyplomatami, organizowane w trybie pilnym na prośbę polityków. inne Oprócz powyższych form kontaktu bezpośredniego z decydentami, średnio raz w miesiącu poszczególni analitycy są zapraszani do ministerstwa na konsultacje. Ważne są również takie formy, jak np. szkolenia dla pracowników Bundestagu, analizy przygotowywane jedynie dla rządu oraz bezpośrednie odpowiedzi na zapytania związane z działalnością komisji śledczych Bundestagu Publikacje Można mówić o czterech podstawowych produktach SWP: Aktuell kilkustronicowe analizy na bieżące tematy. Są one dostępne w całości na stronie internetowej. Rocznie powstaje około sześćdziesięciu takich analiz. Studien ok stronicowe naukowe ekspertyzy. Ich tematyka jest ustalana raz do roku w ramach zespołu badawczego i konsultowana z kierownictwem. Niektóre z nich są udostępniane w całości jedynie politykom. Rocznie powstaje około czterdziestu tego rodzaju analiz. 16\n18 Dossiers dotyczą ważnego aktualnie tematu; zawierają krótkie wprowadzenie oraz zestawienie wszystkich istotniejszych publikacji na dany temat: prac SWP, jak też innych niemieckich i zagranicznych tekstów. Są aktualizowane aż do momentu wyczerpania danego zagadnienia (np. do momentu zakończenia konfliktu). Są dostępne na stronie internetowej SWP. O powstaniu nowego Dossier decydują wspólnie analitycy i searcherzy 8. Przegląd prasowy SWP kilkustronicowa analiza treści gazet zagranicznych publikujących na temat z zakresu polityki międzynarodowej. Rocznie publikowanych jest około ośmiu takich przeglądów. Fundacja wydaje również serie książkowe: od 1978 roku serię Polityka Międzynarodowa oraz Bezpieczeństwa, od roku 1983 Aktualne informacje o polityce międzynarodowej. Na dwa pierwsze produkty (Aktuell i Studien) składają się prace analityków. Stanowią główne produkty SWP. W pierwszym rzędzie mają one służyć politykom (choć są również, w większości, udostępniane publicznie). Każdy analityk ma obowiązek napisać minimum jedno Aktuell i jedno Studien w ciągu roku. Te dwie formy publikacji są dostępne zarówno w formie elektronicznej, jak i papierowej. Dossiers oraz Przegląd prasowy SWP powstają natomiast we współpracy analityków z searcherami i są dostępne jedynie w Internecie Kontakt wirtualny FIV i IBLK a) FIV (www.fiv-iblk.de) Niemiecka Sieć Informacyjna ds. Spraw Międzynarodowych i Studiów Regionalnych (The German Information Network International Relations and Area Studies) to sieć współpracy instytutów badawczych i bibliotek. Zrzesza jedną duńską i 12 niemieckich instytucji. Obecnie w projekcie uczestniczą następujące placówki: 1. Stiftung Wissenschaft und Politik (SWP), Berlin, 2. German Institute of Global and Area Studies (GIGA), Hamburg (dawniej Deutsches Übersee-Institut), 3. Freie Universität Berlin (FU), Otto-Suhr-Institut für Politikwissenschaft, 4. Deutsch-Französisches Institut (dfi), Ludwigsburg, 5. Deutsche Gesellschaft für Auswärtige Politik (DGAP), Berlin, 6. Institut für Auslandsbeziehungen (ifa), Stuttgart, 7. Südost-Institut (SOI), München, 8. Hessische Stiftung Friedens- und Konfliktforschung (HSFK), Frankfurt, 9. Bonn International Center for Conversion (BICC), 10. Institut für Friedensforschung und Sicherheitspolitik (IFSH), Hamburg, 11. European Centre for Minority Issues (ECMI), Flensburg, 12. Deutsches Institut für Entwicklungspolitik (DIE), Bonn, 13. Nordic Institute for Asian Studies (NIAS), Kopenhagen. Historia FIV sięga 1974 roku. Sieć została powołana, aby usprawnić i ułatwić bezpośrednie pozyskiwanie materiałów przez analityków i polityków. Jej głównym celem jest umożliwienie odbiorcy jak najłatwiejszego dostępu do ujednoliconych i zintegrowanych zasobów dokumentów powstałych w trzynastu zrzeszonych w projekcie instytucjach (i nie tylko). 8 Specjaliści ds. wyszukiwania informacji pracujący w Dziale Informacyjnym. 17\n19 FIV jest także częścią The European Information Network on International Relations and Area Studies EINIRAS (w skład której wchodzi szereg europejskich instytucji badawczych, w tym PISM) oraz The World Affairs Online (WAO) największej na świecie bibliograficznej bazy danych z dziedziny nauk społecznych. Portal IBLK specjalistyczny portal internetowy powstały w efekcie współpracy instytucji zrzeszonych w FIV. SWP jest koordynatorem projektu: Fachportal Internationale Beziehungen und Länderkunde, czyli: Specjalistycznego Portalu Stosunków Międzynarodowych i Studiów Regionalnych. Portal jest hostowany i administrowany przez firmy zewnętrzne. Portal IBLK służy jako centralny punkt dostępu do literatury naukowej w dziedzinie stosunków międzynarodowych i studiów regionalnych. Oferuje bezpośrednie wyszukiwanie w kilku międzynarodowych bazach danych z literatury naukowej i dostęp (jeżeli plik elektroniczny jest osiągalny) do pełnego tekstu dokumentu, wskazuje również możliwości wypożyczenia odpowiedniej pozycji z biblioteki. Portal ten jest bezpłatnie dostępny przez Internet pod adresem: fachportal-iblk.de, a także od niedawna pod nowym adresem: iras-portal.eu. Dostęp do niektórych baz danych bywa niezwykle kosztowny: do części z nich jest finansowany przez Niemiecką Fundację Badań (Deutsche Forschungsgemeinschaft), poprzez wykupienie tzw. licencji narodowej. Dlatego niektóre teksty są dostępne jedynie z komputerów o niemieckim adresie IP. Na stronie FIV-IBLK można też znaleźć metakatalog zawierający dane wszystkich niemieckich katalogów regionalnych (z tych bibliotek, które zostały podłączone do portalu). IBLK jest obecnie w trakcie przekształcania w nowoczesną wyszukiwarkę (gateway) tekstów IRON (na tym etapie projekt widnieje w Internecie pod nazwą International Relations and Area Studies Gateway). Celem pomysłodawców IRON jest jak najłatwiejszy, najszybszy i najszerszy dostęp do pełnych tekstów. IRON będzie miał nowe możliwości wyszukiwawcze (m.in. poprzez opcje słów kluczowych czy też zastosowanie dodatkowych klasyfikacji), będzie też poszerzony o nowe bazy danych. Główną bazą danych portalu IBLK jest wspomniana już World Affairs Online (WAO) jest to baza danych literatury naukowej w dziedzinie stosunków międzynarodowych i studiów regionalnych. Obejmuje publikacje elektroniczne, artykuły prasowe, publikacje książkowe, a także szarą literaturę. W wielu przypadkach prezentuje bezpośredni link do pełnego tekstu. Dostęp online do bazy WAO jest możliwy nie tylko poprzez Portal IBLK, ale również przez: 1. metawyszukiwarkę IBLK w Karlsruhe Virtual Katalog (KvK) (aktualizacja comiesięczna; dostęp bezpłatny); 2. portal GENIOS integrujący bazy danych (w ramach pakietu baz danych WISO). Licencje dostępu do tego serwisu mają niemal wszystkie niemieckie, austriackie i szwajcarskie biblioteki uniwersyteckie (aktualizacja: co dwa tygodnie); 3. portal VASCODA niemiecki portal-wyszukiwarka dający możliwość darmowego dostępu do informacji naukowej i akademickiej. Oprócz bazy WAO do portalu włączone także są inne bazy danych, takie jak: 1. PAIS International (dostęp tylko dla mieszkańców Niemiec), 2. Worldwide Political Science Abstracts (dostęp tylko dla mieszkańców Niemiec), 3. LitDok wydawane przez InWEnt, 4. część katalogu biblioteki Friedrich-Ebert-Foundation, 5. traktaty o polityce bezpieczeństwa, 6. spisy treści czasopism z OLC SSG-IBLK (dostęp tylko dla mieszkańców Niemiec). 18\n20 Elektroniczna biblioteka pism fachowych została zintegrowana z systemem, aby w szybki sposób podać informację, gdzie dana publikacja się znajduje (jeśli nie istnieje w postaci elektronicznej). Katalog biblioteczny jest filtrowany jedynie do obszaru zainteresowania portalu. Tezaurus Stosunków Międzynarodowych oraz Studiów Regionalnych: Wyszukiwanie tematyczne może być wsparte wielojęzycznym tezaurusem, który może być także przeszukiwany niezależnie, z poziomu portalu. Jest on obecnie dostępny w ośmiu językach: niemieckim, angielskim, francuskim, włoskim, chorwackim, polskim (wynik współpracy z PISM), hiszpańskim, czeskim; rosyjski zostanie dodany w 2008 roku. Instytucje dostarczające dokumenty do portalu IBLK są odpowiedzialne za opisanie jego treści za pomocą odpowiednich terminów z tezaurusa. b) Strona internetowa Strona internetowa SWP jest utrzymywana przez firmę zewnętrzną. Firma ta wykonała dla SWP system CMS (system zarządzania treścią). Interfejs systemu CMS dostępny jest poprzez przeglądarkę internetową. System obsługują dwie osoby. Dodatkowo w każdym departamencie SWP jest wyznaczona jedna osoba do przesyłania na stronę periodyków SWP, dokumentów (np. materiały z konferencji, Dossiers itp.). Osoby takie logują się do CMS i przygotowują materiał do opublikowania. Jednak aby mógł się on pojawić na stronie, potrzebna jest aprobata głównego webmastera (w celu sprawdzenia poprawności formy nie ma on prawa cenzurować treści). Oficjalne teksty SWP są dostępne na stronie internetowej bez ograniczeń czasowych (najstarsze dostępne na stronie pochodzą z początku 2001 roku), ale system ma możliwość określania końcowej daty dostępności dokumentu na stronie. Po tym terminie dokument przechodzi do Archiwum. Dotyczy to tych tekstów, które nie są uznawane za ponadczasowe. Jeżeli któryś z dokumentów sekcji Aktuell i Studien został przetłumaczony na język angielski jest dodawany w CMS do folderu wersji dokumentu w języku angielskim. W trakcie czytania dokumentów w języku niemieckim wystarczy przełączyć język portalu na angielski, aby od razu otrzymać wersję angielską. Serwis niemal w całości jest dostępny publicznie; jedynie sekcja Alumni, dostępna jest wyłącznie dla członków Alumni Club. Członkostwo w Alumni Club jest płatne. Formularz zapisu do tego klubu jest umieszczony w serwisie WWW. 3. Organizacja pracy 3.1. Działy badawcze a) zadania działów badawczych W działach badawczych zatrudnionych jest ponad 60 osób. Praca bieżąca to przede wszystkim realizacja zadań badawczych i analitycznych oraz usługi doradcze dla Urzędu Kanclerskiego, poszczególnych departamentów w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, Ministerstwie Gospodarki i Obrony oraz dla parlamentarzystów. W perspektywie długofalowej do zadań analityków należy również śledzenie dyskusji akademickiej. Analitycy podkreślają, że nie tylko dostarczają informacji, ale ich praca polega również na przygotowaniu działań politycznych (operational politics). 19