Ściąga Technologii Postaci Leku materiały 3 rok - farmacja - Sciaga.pl\nŚciąga Technologii Postaci Leku materiały 3 rok - farmacja\nCZOPKI - SUPPOSITORIA\nCzopki są postacią leku, przeznaczoną do wprowadzania do jam ciała. Zawierają określoną dawkę substancji leczniczych. Substancje lecznicze w czopkach powinny być równomiernie rozproszone w postaci stałej lub rozpuszczonej w podłożach lipofilowych o temperaturze topnienia ciała ludzkiego lub w podłożach hydrofilowych rozpuszczalnych w wydzielinach błon śluzowych. Środki lecznicze są rozpuszczone, zawieszone lub zemulgowane z podłożem.\nPodział czopków w zależności od przeznaczenia :\nCzopki doodbytnicze (Suppositoria analia sen rectalia) – ciężar 1g dla dzieci i 1 - 2g dla dorosłych.\nCzopki dopochwowe, gałki, globulki (Suppositoria vaginalia, Globuli vaginales, Ovula vaginalia) – kształt kulisty, o działaniu miejscowym, ciężar 2g masła.\nCzopki docewkowe (Suppositoria urethralia, Bacilli) – pręciki.\nDziałanie miejscowe – przeciwbakteryjne, miejscowo znieczulające, ściągające, przeczyszczające.\nDziałanie ogólne – przeciwbólowe, przeciwgorączkowe, spazmolityczne, nasercowe, znieczulające.\nLek resorbowany w jelicie prostym (per rectum) lub pochwie (per vaginam) dostaję się do krwioobiegu i omija wątrobę, poprzez krwioobieg dociera do receptora. Żyły odbytnicze środkowa i dolna odprowadzają krew do żyły czczej z pominięciem wątroby – tzw. duże krążenie. Żyła odbytnicza górna oraz naczynia limfatyczne resorbują część substancji leczniczej przez żyłę wrotną. Realnie do 50 % środka leczniczego dostaje się do wątroby, straty wynikają też z nieprawidłowego założenia.\nWchłanianie substancji leczniczych zachodzi głównie drogą wewnątrzkomórkową naczyń krwionośnych, znajdujących się w błonie śluzowej odbytnicy. Uzupełnieniem tej drogi jest wchłanianie międzykomórkowe do układu limfatycznego.\nResorpcja leku z czopka jest szybsza niż z tabletki, wolniejsza jednakże od wstrzyknięcia lub podania leku doustnego w postaci roztworu. Stężenie leku we krwi po podaniu czopków doodbytniczych utrzymuje się na jednakowym poziomie przez kilka godzin.\nPowierzchnia wchłaniania w odbytnicy jest niewielka, gdyż jej błona śluzowa jest gładka, pozbawiona kosmków. Błona, wraz z pokrywającym ją śluzem, stanowi główną barierę lipidową we wchłanianiu. Przenikanie substancji leczniczych odbywa się na drodze transportu biernego, w którym decydującą rolę odgrywają ich właściwości fizykochemiczne : rozpuszczalność w lipidach i w wodzie, współczynnik podziału olej / woda, zdolność do dysocjacji.\nOdczyn niewielkiej ilości śluzowatej cieczy ma wartość pH 7,6 – 8,0. Stany zapalne błony śluzowej powodują zakwaszenie środowiska, natomiast choroby nowotworowe jego alkalizację. Ciecz w odbytnicy nie ma właściwości buforujących, dlatego też substancja lecznicza może całkowicie zmieniać jej odczyn. Ma to znaczenie w mechanizmie wchłaniania leków. Przez błonę śluzową odbytnicy przenikają substancje lecznicze głównie w postaci niezdysocjowanej. O szybkości wchłaniania decyduje przede wszystkim stężenie substancji czynnej osiągane w cieczy odbytnicy. Hydrofilowe substancje lecznicze, zawieszone w lipofilowym podłożu czopkowym, są z niego łatwiej uwalniane, niż rozpuszczone lub zemulgowane w nim substancje lipofilowe.\nZalety : wprowadzenie leku bez narażania na działanie soku żołądkowego np. organopreparaty, podanie leków w czasie wymiotów, ciąży oraz leków wywołujących nudności jako efekt uboczny.\nPodstawy do czopków\n1. Lipidowe : olej kakaowy (tłuszcze naturalne), oleje utwardzone (uwodnione oleje roślinne), glicerydy półsyntetyczne,\nestry i etery syntetyczne.\nTemperatura topnienia niższa od temperatury ciała ludzkiego.\n2. Hydrofilowe : masy glicerynowo – żelatynowe produkty syntetyczne (polioksyetylenoglikole)\nRozpuszczalne w wodzie i wydzielinie błon śluzowych.\nWymagania stawiane podłożom czopkowym :\nNie powinno drażnić błony śluzowej ani wywoływać uczuleń;\nNie może wywierać własnego działania farmakologicznego;\nNie powinno reagować z substancją leczniczą ani tworzyć z nią niezgodności;\nPowinno topić się w temperaturze ciała ludzkiego albo rozpuszczać w płynie ustrojowym;\nPowinno zachowywać odpowiednią konsystencję w temperaturze pokojowej, nie ulegać deformacji;\nW stanie stopionym powinno mieć odpowiednią lepkość, nie dopuszczającą do sedymentacji zawieszonej substancji leczniczej;\nPowinno charakteryzować się małą rozpiętością między temperaturą topnienia a krzepnięcia;\nPodczas zastygania powinno wykazywać kontrakcję, czyli zmniejszać objętość;\nPowinno wykazywać trwałość chemiczną i mieć dobre właściwości emulgujące;\nMasło kakaowe – Oleum Butyrum Cacko-tłuszcz naturalny. Budowa cząsteczki glicerydu : 2 kwasy tłuszczowe nasycone (palmitynowy i stearynowy) i 1 kwas tłuszczowy nienasycony (olejowy). Mieszanina trójglicerydów występuje w czterech odmianach polimorficznych , , ’ i . Odmiana  ma najmniejszą temperaturę topnienia i jest najmniej trwała. Odmiany  i ’ są formami przejściowymi, powstają po ogrzaniu masła kakaowego powyżej 36oC jako formy zastygające. Do czterech dni trwa przejście w formę . Odmiana  jest najbardziej trwała i ma najwyższą temperaturę topnienia, jest stosowana jako podłoże do czopków. Jeżeli dojdzie przegrzania masy powyżej 36oC należy do stygnącej masy dodać nieco świeżej formy  powodując zaszczepienie masy kryształami  i odtworzenie twardej formy.\nMasło kakaowe jest najbardziej uniwersalną podstawą czopkową – można przyrządzać czopki metodą wytaczania, wylewania i wytłaczania.\nZalety masła kakaowego :\nWady masła kakaowego :\nOgraniczona zdolność emulgowania cieczy (mała liczba wodna);\nNiezbyt dobra rozpuszczalność środków leczniczych;\nDuża różnica między temperaturą topnienia a zastyganiem (sedymentacja);\nCzopki wylewane do form nie zmniejszają swojej objętości (trudno wyjąć z formy, trzeba smarować parafiną , gliceryną);\nBrak stałego składu chemicznego, tendencja do jełczenia;\nDrogą katalitycznej redukcji wodorem otrzymujemy utwardzone oleje arachidowy, bawełniany, słonecznikowy o temperaturach topnienia kwalifikujących je jako podstawy do czopków np. Oleum Arachidis hydrogenatum.\nPodstawy półsyntetyczne – Adeps solidus, Adeps neutralis\nSą to półsyntetyczne estry glicerynowe nasyconych kwasów tłuszczowych. Otrzymuje się przez zmydlanie oleju kokosowego lub palmowego - kwasy laurylowy, mirystynowy i palmitynowy. Chemicznie są to mieszaniny jedno -, dwu – i trójglicerydów nasyconych kwasów tłuszczowych C11 – C17. Dzięki zawartości monoglicerydów umożliwiają wytworzenie trwałych emulsji o/w i wykazują mniejsze skłonności do jełczenia.\nDuża liczba wodna\nMała różnica między temperaturą topnienia i krzepnięcia\nW handlu pod nazwami : Massa Estarinum, Witepsol, Massupol.\nEstry i etery syntetyczne\nWykorzystywane są w czopkach przemysłowych. Są to mieszaniny estrów kwasu ftalowego i alkoholi alifatycznych C12 – C18 np. cetylowego. Zawierają emulgatory niejonowe np. stearyniany polioksyetylenowe.\nLasupol – ftalan cetylowy\nOtrzymywane tylko metodą wylewania, środki lecznicze rozpuszczone w podstawie i wylane do form po rozgrzaniu. Stanowią żele elastyczne.\nMasy gliceryno – żelatynowe i gliceryno - agarowe\nGliceryna zawarta w tych podstawach wywiera w jelicie działanie przeczyszczające drażniąc błonę śluzową jelita prostego. Podrażniona błona wydziela wodę do treści jelitowej i powoduje wzmożenie ruchów perystaltycznych. Działanie czopka jest tu częściowo mechaniczne.\nPodłoża te są przede wszystkim stosowane do globulek dopochwowych. Wprowadza się do nich głównie leki przeciwbakteryjne i hormony. Globulki zawierają większe ilości żelatyny rozpuszczają się powoli w pochwie, z czym wiąże się ich przedłużone działanie.\nPodłoża wymagają dodatku środków konserwujących. Tworzą niezgodności z metanaminą, kwasem salicylowym, taniną, garbnikami, solami glinu i wapnia, wodzianem chloralu.\nPodłoża z glikoli polioksyetylenowych PEG\nSą to polimery tlenku etylenu o różnych masach cząsteczkowych do 1000 cieczami, 1000 – 6000 ciałami stałymi. Wykorzystuję się ich rozpuszczalność w płynie ustrojowym, gdyż ich temperatura topnienia jest wyższa od temperatury ciała ludzkiego.\nW handlu Carbowax, Pylowax oraz polioksypropylenoglikol (Pluronic).\nObojętnie fizjologicznie (brak flory bakteryjnej);\nTemperatura topnienia wysoka – można stosować w krajach tropikalnych;\nNie powodują hemolizy;\nPodłoża polioksyetylenowe mogą powodować niezgodności z garbnikami, kwasem salicylowym, jodem, solami rtęci.\nWażna cecha - dodatek wody gdyż podłoża są higroskopijne co może spowodować odwodnienie i bolesność w odbytnicy.\nPlastyfikatory – lanolina, oleje roślinne;\nUtwardzenie podłoża – wosk pszczeli, alkohol cetylowy, parafina stała, olbrot;\nEmulgatory głównie niejonowe (zwiększają liczbę wodną) – lanolina, cholesterol, monostearynian glikolu propylenowego, sole alkilosiarczków (laurylosiarczan sodu);\nŚrodki zwiększające lepkość zapobiegają sedymentacji zawieszonej substancji leczniczej w stopionym podłożu, a tym samym zwiększaj dokładność jej dawkowania wskutek równomiernego rozproszenia w masie czopkowej – stearynian Al., Mg, Ca, glicerol, Aerosil – krzemionka koloidalna, bentonit;\nTechnika przyrządzania czopków\nLeki do jam ciała należą do II grupy czystości mikrobiologicznej tj. leków nie wykazujących żywych drobnoustrojów w 1g. Substancja lecznicza powinna być rozdrobniona lub rozpuszczona w podłożu.\n1. ręczne formowanie (wytaczanie);\n2. wytłaczanie w prasie (maszynka do czopków);\n3. wylewanie stopionej masy do odpowiedniej formy;\nZe względu na różnice w gęstości podłoża i substancji leczniczych niezbędne jest obliczenie właściwej ilości podłoża, uwzględniając objętość jaką zajmie sproszkowany lek i zmniejszając ilość masła kakaowego\nM = F – f s\nF – pojemność formy w gramach dla całej liczby czopków\nf – współczynnik wyparcia ( średni współczynnik wyparcia wynosi 0,70)\ns – ilość przepisanej substancji leczniczej w gramach na wszystkie czopki\nBadanie czopków FP V\n1. Oznaczanie jednolitości masy Ważymy każdy z 10 losowo wybranych czopków i obliczamy średnią arytmetyczną masę jednego czopka. Masa w 9 czopkach nie może przekroczyć tolerancji 10%.\n2. Oznaczanie czasu topnienia, rozpuszczenia lub całkowitej deformacji\nPodłoże lipofilne do 15 minut a podłoże hydrofilne do 60 minut.\n3. Oznaczanie zawartości substancji leczniczych\nW próbce minimum 10 czopków tolerancja substancji leczniczej 10% deklarowanej ilości.\nDane in vitro i in vivo :\nCzas potrzebny do rozpuszczenia ułamka dawki 20 – 80%;\nIlość substancji rozpuszczonej w danym czasie;\nStała szybkości rozpuszczania;\nStężenie substancji leczniczej w surowicy po t1/2;\nMaksymalne stężenie substancji leczniczej w surowicy;\nPowierzchnia pola pod krzywą zmian stężenia substancji leczniczej we krwi;\nStała szybkości procesu wchłaniania oraz biologiczny okres półtrwania;\nStała szybkości eliminacji;\nWlewy – mogą to być roztwory wodne , olejowe lub zawiesiny środka leczniczego o działaniu przeczyszczającym, miejscowym przeciwzapalnym. Zapewniają najszybsze wchłanianie.\nRektiole – stężone roztwory lub emulsje substancji leczniczej, podawane w niewielkich ilościach w celu wywołania przeczyszczającego lub częściej ogólnego (barbiturany, diazepam).\nRektokapsułki – roztwory olejowe lub emulsje typu w/o w kapsułkach żelatynowych. Rozpad 10 – 30 min. Szybsza resorpcja niż z czopków.\nRektotampony – pręciki z polietylenu z watą nasyconą roztworem środka leczniczego. Alginian sodowy (pęcznieje zwilżony wodą) – środek miejscowo znieczulający, do leczenia hemoroidów.\nPigułki są dozowaną postacią leku do podawania doustnego w kształcie małych kulek o średnicy 3 – 5 mm i masie 0,1 – 0,3g. W ich skład oprócz środka leczniczego wchodzą składniki podłoża dobrane tak, aby dała się uformować plastyczna, a zarazem dostatecznie zwarta masa pigułkowa.\nW postaci pigułek podaje się substancje lecznicze :\no przykrym smaku i zapachu,\ndrażniące jamę ustną i przełyk,\no konsystencji gęstej i lepiącej,\nprzeznaczone do działania w określonych odcinkach przewodu pokarmowego.\nsubstancja lecznicza miałko sproszkowana i dokładnie wymieszana ze składnikami podłoża;\ndobra rozpadalność lub rozpuszczalność pigułki (dobre wchłanianie leku);\nskładniki podłoża obojętne fizjologicznie, chemicznie, brak właściwości adsorbujących;\n1. Wypełniające uzupełniają do odpowiedniego ciężaru masę pigułkową – sacharoza, laktoza, glukoza, skrobia, glinka\nbiała, Extractum Eaecis, sproszkowane substancje roślinne Radix Glycyrhizae, Radix Gentianae.\n2. Utwardzające (zagęszczające) ułatwiają przygotowanie masy pigułkowej zawierającej substancje rzadkie i płynne\n(zmniejszają ich lepkość) - proszki roślinne Radix Glycyrhizae, Radix Gentianae, skrobia, talk, glinka biała.\n3. Wiążące ułatwiają uformowanie masy plastycznej – wyciągi gęste Extractum Glycyrhizae spissum, Extractum\nGentianae spissum, syrop zwykły, gliceryna, kleik z gumy arabskiej, lanolina, woda.\n4. Rozsadzające ułatwiają rozpad pigułek w przewodzie pokarmowym – pektyny, agar, metyloceluloza, mikrokrystaliczna celuloza (Avicel), poliwinylopirolidon (PVP), Kolidon, Plasdone.\n5. Utrzymujące wilgoć zapobiegają wysychaniu pigułek – glicerol, syrop prosty.\n6. Do podsypywania zapobiegają sklejaniu się pigułek – talk, zarodniki widłaka.\n7. Substancje powlekające nadają pigułce odpowiedni wygląd, maskują przykry smak lub zapach. Stanowią ochronę przed szkodliwymi wpływami zewnętrznymi, uodpornienie pigułki na soki trawienne żołądka, jeżeli pigułka zawiera substancje rozkładające się w kwaśnym środowisku żołądka lub jeżeli substancje te lepiej działają w środowisku alkalicznym jelita.\nOznaczanie jednolitości masy\nWażymy losowo każdą z 10 pigułek i obliczamy średnią arytmetyczną masę jednej pigułki, dopuszczalne odchylenia dla pigułek o masie - 100 mg 10% i 101 – 300 mg 7,5%.\nOkreślenie czasu rozpadu\nCzas rozpadu do 15 minut, powlekane otoczką cukrową 30 minut.\nMAŚCI – UNGUENTA\nSkóra stanowi barierę ochronną organizmu. Ma ona zdolność wchłaniania wielu substancji, co ma duże znaczenie w miejscowym leczeniu jej chorób. W skład skóry wchodzą trzy zasadnicze warstwy :\nWarstwa rogowa – są to bezjądrzaste, wydłużone komórki, cytoplazma zastąpiona jest keratyną; warstwa stale się złuszczająca;\nWarstwa jasna – bariera nieprzepuszczalna;\nWarstwa ziarnista – bariera nieprzepuszczalna;\nWarstwa kolczysta – komórki luźno ułożone, występuje dużo przestrzeni międzykomórkowej;\nWarstwa podstawowa (rozrodcza) – zachodzi w niej synteza melaniny;\nWystępują w niej trzy rodzaje włókien kolagenowe, sprężyste i srebrochłonne. Bezpostaciowa masa składa się z mukopolisacharydów a komórkami właściwymi są fibroblasty;\nFibrocyty, histocyty, monocyty występują w stanie zapalnym skóry. Obecne są również naczynia krwionośne i zakończenia nerwów czuciowych a także receptory dotyku, ucisku, ciepła i zimna.\nBardzo luźna tkanka składająca się z włókien, między którymi występują zraziki tłuszczu i części wydzielnicze gruczołów potowych.\nSkóra ma wiele przydatków : paznokcie, włoski, gruczoły potowe i łojowe oraz mieszki włosowe.\nWchłanianie leków :\nPrzez naskórek i skórę właściwą bezpośrednio do krwioobiegu poprzez limfę – TRANSEPIDERMALNA;\nPrzez twory dodatkowe skóry mieszki włosowe, ujścia gruczołów łojowych i potowych – TRANSFOLIKULARNA;\nLeki podawane na skórę mogą działać w różnych miejscach :\nNa warstwę zewnętrzną\nJest to działanie miejscowe, tylko na skórę; są to środki o działaniu keratolitycznym, odkażającym i ściągającym;\nNa skórę właściwą\nJest to działanie przeciwzapalne, przeciwhistaminowe; leki miejscowo znieczulające;\nWywierające działanie ogólne\nPostaci leków stosowane na skórę :\n1. Maści – o różnym charakterze\nUwodnione (emulsja w/o)\nHydrofilowe (emulsja o/w – kremy)\n2. Roztwory – do zmywania skóry lub w postaci okładów\n3. Zawiesiny – pudry płynne\n4. Emulsje – do nacierań i natłuszczań\n5. Pudry i przysypki – leki osuszające, łagodzące podrażnienia\nŻele są to układy złożone z ciał stałych i cieczy. Ciała stałe tworzą niezbyt sztywny tzw. szkielet gąbczasty i wiążą cząsteczki cieczy. Trwałość szkieletu gąbczastego zapewniają mostki wodorowe, wiązania asocjacyjne, wiązania chemiczne. Ciała stałe muszą wiązać cząsteczki cieczy wartościami ubocznymi – siłami Van der Waalsa, względnie pęcznieć lub częściowo rozpuszczać się w cieczy.\n1. Żele węglowodorowe (wazelina)\nFaza stała – węglowodory o łańcuchu dłuższym\nFaza płynna – olejowa, węglowodory o łańcuchach krótszych\n2. Lipożele (żele tłuszczowe, smalec, masło kakaowe)\nFaza stała – glicerydy nasyconych kwasów tłuszczowych\nFaza płynna – olejowa, glicerydy nienasyconych kwasów tłuszczowych\nFaza stała – rozgałęzione łańcuchy węglowodorowe skrobi\nFaza płynna – wodny roztwór glicerolu\nFaza stała – splątane łańcuszki z płytek bentonitowych\nFaza płynna – woda\n4. Żele polioksyetylenowe\nFaza stała – polimery o ciężarze cząsteczkowym powyżej 1500\nFaza płynna – polimery o ciężarze cząsteczkowym poniżej 1000\nŻele są w większości tiksotropowe tzn. konsystencja oraz spoistość zmienia się przy rozmieszaniu lub działaniu temperatury. Następuje rozerwanie szkieletu żelowego – faza stała „pływa” w cieczy powstaje tzw. zol. Po przerwaniu działania czynnika zewnętrznego nitki szkieletu wiążą się w punktach styku wiązaniami chemicznymi, asocjacyjnymi i powstaje żel.\nŻele żelatynowe i agarowe nie są tiksotropowe.\nŻele plastyczne – wazelina, smalec dają się formować.\nŻele elastyczne – galaretki żelatynowe powracają do poprzedniego kształtu.\nMaści są postacią leku o strukturze plastycznego żelu do stosowania zewnętrznego na skórę lub błony śluzowe w celu uzyskania działania miejscowego lub ogólnego. Zawierają środek leczniczy (basis) dobrze wymieszany z podłożem (vehiculum) tj. rozpuszczony, zawieszony lub zemulgowany do jednolitej masy.\nPodłoża maściowe powinny mięknąć w temperaturze ciała ludzkiego co ułatwia rozsmarowywanie i przyczepność do skóry, wykazywać trwałość fizykochemiczną, zgodność z substancjami leczniczymi, nie mogą drażnić skóry ani wywoływać zmian uczuleniowych.\nMaści i podłoża maściowe mogą zawierać substancje pomocnicze (konserwujące, powierzchniowo czynne, przeciwutleniacze, rozpuszczalniki) lecz substancje te nie mogą wywierać własnego działania farmakologicznego ani zmniejszać dostępności biologicznej.\nPodział maści z punktu widzenia farmakologicznego\n1. Epidermalne (naskórne) – o działaniu powierzchniowym, tworzą warstwę ochronną. Zawierają najczęściej środki antyseptyczne lub ściągające. W tym typie maści stosowane są podłoża węglowodorowe.\n2. Endodermalne (doskórne) – substancje lecznicze wnikają do głębszych warstw skóry. Jako podłoża stosuje się smalec, lanolinę lub oleje utwardzone, które ułatwiają penetrację środka skóry.\n3. Diadermalne – maści o działaniu ogólnym, substancje lecznicze przenikają do układu limfatycznego i krwioobiegu (maści resorbcyjne), głównie rtęciowe, hormony, kwas salicylowy, jod, rozpuszczalniki organiczne, olejki eteryczne.\nPodział maści z punktu widzenia fizyko – chemicznego\n1. Maści roztwory – substancja lecznicza rozpuszczona w podłożu stanowiąc układ jednofazowy o rozdrobnieniu molekularnym, w podłożach lipofilowych rozpuszczają się : kamfora, cholesterol, mentol, tymol, salicylan metylu.\n2. Maści zawiesiny – substancja lecznicza jest ciałem stałym zawieszonym w podłożu tworząc układ dwufazowy, struktura żelowa zapobiega sedymentacji, metoda mikronizacji proszków – moździerz porcelanowy 30 – 50 m, płytka porfirynowa 20 – 50 m (maści borne, salicylowa, cynkowa). Maści strąceniowe – substancja lecznicza świeżo otrzymana (wytrącona) w postaci wilgotnego, zmikronizowanego osadu (precypitaty) 4 m; maści rtęciowe biała i żółta.\n3. Maści emulsje – substancja lecznicza rozpuszcza się w jednej z faz układu emulsyjnego; w zależnie od zawartego w podłożu emulgatora uzyskuje się emulsję typu w/o lub o/w.\nMaści oficynalne – przyrządzane wg przepisów znajdujących się w obowiązujących farmakopeach lub przepisach urzędowych np. Unguentum Acidi borici, Ung. Camphoratum, Ung. Hydrocortizoni, Ung. Sulfuratum, Ung. Sulfatiazoli.\nMaści recepturowe – przyrządzane wg recept wystawianych przez lekarza.\nTypy maści :\nMaść dermatologiczna – Unguenta dermatologica;\nMaść do oczu – Unguenta ophtalmica (jałowe, smarowanie brzegów powiek);\nMaści ochronne – Unguenta protectiva (chronią skórę przed szkodliwymi chemicznymi i fizycznymi substancjami i roztworami);\nPodział podłoży maściowych wg FP V :\n1. Lipofilne bezwodne – wazelina, parafina (węglowodorowe), glicerydy, (tłuszcze roślinne i zwierzęce), oleje silikonowe.\n2. Absorpcyjne bezwodne – podłoża lipofilne z dodatkiem substancji powierzchniowo czynnych, tworzące emulsje w/o, woski, euceryna.\n3. Absorpcyjne uwodnione – podłoża lipofilne zawierające substancje powierzchniowo czynne i wodę, tworzące emulsję w/o, lanolinum hydricum, ung. leniens, Cold cream (maść zmiękczająca).\n4. Zmywalne – podłoża hydrofilne zawierające substancje powierzchniowo czynne i wodę w postaci emulsji o/w, kremy, Lekobaza, maść hydrofilna.\n5. Hydrożele – podłoża uzyskane przez wytworzenie w wodzie z dodatkiem glicerolu lub glikolu propylenowego żeli organicznych (skrobi, estrów, eterów celulozy) oraz nieorganicznych (bentonitu).\n6. Żele polioksyetylenowe – podłoża uzyskane przez zmieszanie glikoli polioksyetylenowych PEG o różnej masie cząsteczkowej.\nPodłożą lipofilne bezwodne\nProdukt przeróbki ropy naftowej – Vaselinum Flavum (wazelina żółta) z której przez dalsze oczyszczanie otrzymujemy Vaselinum album (wazelinę białą). Wazelina naturalna jest chemicznie mieszaniną nasyconych węglowodorów parafinowych o długich łańcuchach – faza stała, oraz niższych nienasyconych węglowodorów – faza płynna. Obecnie częściej stosuje się wazelinę sztuczną stanowiąca mieszaninę parafiny płynnej i stałej (cerezyny). Charakteryzuje się gorszą rozsmarowywalnością i tendencją do rozwarstwiania.\nWazelina stosowana jest jako podłoże dla maści epidermalnych (pokrywających) co powoduje pokrycie skóry warstwą izolującą (hamuje parowanie wody – hydratacja skóry).\nZalety wazeliny :\nWady wazeliny :\nMała liczba wodna (7 – 10);\nPotrzebny dodatek emulgatorów (lanolina, cholesterol, monoglicerydy);\nDłuższe stosowanie może spowodować podrażnienie skóry;\nParaffinum solidum (Cerezyna)\nMieszanina węglowodorów, stosowana do utwardzania podłoży węglowodorowych.\nParaffinum liquidum (Parafina ciekła, Olej parafinowy)\nMieszanina płynnych węglowodorów, stosowana do zmiękczania podłoży węglowodorowych.\nUnguentum Paraffini – oficynalna maść otrzymana przez zmieszanie parafiny stałej i płynnej.\nOtrzymywana przez rozpuszczenie w oleju parafinowym w temperaturze 160oC polietylenu w ilości 5 – 8%. Faza stała – polietylen, faza płynna – olej parafinowy. Właściwości zbliżone do wazeliny.\nAdeps suillus (Smalec wieprzowy)\nPod względem chemicznym jest mieszaniną glicerydów wyższych kwasów tłuszczowych.\nFaza stała – glicerydy nasyconych kwasów tłuszczowych (stearynowy, palmitynowy).\nFaza płynna – glicerydy nienasyconych kwasów tłuszczowych (oleinowy).\nSmalec jako tłuszcz zwierzęcy wykazuje powinowactwo do tłuszczu ludzkiego, wnika w głąb naskórka wykazując dużą zdolność uwalniania substancji leczniczej. Stosowany do maści endodermalnych.\nWady smalcu :\nJełczeje; mała odporność chemiczna;\nMała liczba wodna (7 – 16);\nStosowanie emulgatorów (lanolina 20%, cholesterol 2%) oraz przeciwutleniaczy;\nSebum ovile (Łój barani)\nRzadko stosowany jako środek utwardzający.\nOtrzymuje się przez uwodornienie olejów płynnych w obecności katalizatora.. Oleje utwardzone mają większą trwałość niż oleje płynne, większe właściwości emulgujące, łatwiej resorbują substancje lecznicze. Najczęściej stosuje się utwardzone oleje słonecznikowy, arachidowy, bawełniany, sojowy, kokosowy.\nOlej utwardzony zwierzęcy – tran.\nKonsystencja płynna, stosowane do zmiękczania podłoży oraz jako rozpuszczalnik w fazie olejowej – olej rycynowy, rzepakowy, lniany.\nSą mieszaniną estrów wyższych kwasów tłuszczowych z wyższymi alkoholami. Obecność w cząsteczce grup polarnych i niepolarnych powoduje, że posiadają naturalne emulgatory niejonowe.\nEster mircylowy kwasu palmitynowego, jest słabym emulgatorem o niskiej liczbie HBL dając emulsję w/o, utwardzacz do podłoży. Stosowany w ilości ok. 30% do olejów roślinnych tworzy szkielet żelowy.\nCera alba (Wosk biały)\nOtrzymuje się z wosku żółtego przez bielenie na słońcu.\nEster cetylowy kwasu mirystynowego i palmitynowego. Otrzymywany przez wymrożenie tłustej masy ciekłej wypełniającej głowy polwala (gatunek wielorybów) lub na drodze syntetycznej. Stosowany jako utwardzacz do płynnych podstaw maściowych, zawarty w nim wolny alkohol cetylowy jest bardzo dobrym emulgatorem w/o, nadaje połysk maściom tzw. „elegancję farmaceutyczną”.\nSyntetycznie otrzymywany ester oleinowy kwasu oleinowego, dobrze przenika w głąb skóry, ułatwia resorpcję środków leczniczych z maści, dobrze przylega do skóry.\nMieszanina estrów wyższych kwasów tłuszczowych (C9 – C31) i alkoholi sterolowych głównie cholesterolu i izocholesterolu. Dodana do wazeliny i innych podstaw działa jako emulgator w/o. Otrzymywana jest w procesie oczyszczania wełny owczej. Jej wadą jest duża lepkość utrudniająca rozsmarowywanie.\nNaturalne emulgatory – duża liczba wodna ok. 200, stosowany jako dodatek do wazeliny.\nAlcoholes Lanae (Euceryt, Lanoceryt)\nMieszanina alkoholi sterolowych - cholesterolu (28%), izocholesterolu, lanosterolu itp.. Otrzymany drogą zmydlenia (hydroliza alkaliczna) lanoliny.\nCholesterolum 2 cz.\nAlcohol cetylicus 3 cz.\nVaselinum album 95 cz. (Ung. paraffini 95 cz.)\nDawniej 6% eucerytu i 94% wazeliny. Liczba wodna 220 – 250 a nawet ok. 300. Zastosowane emulgatory zwiększają w znacznym stopniu zdolność wiązania wody. Podłoże zapewnia dobre wchłanianie środka leczniczego i jest powszechnie stosowane do maści i kremów tworząc emulsję w/o.\nPodłoże o liczbie wodnej ok. 220 tworzące emulsje w/o. Emulgatorem jest cholesterol. Skład :\nLanolinum hydricum (Lanolina uwodniona)\nLanolinum anhydricum 3 cz.\nAqua destilata 1 cz.\nCharakteryzuje się miękką konsystencją, łatwo się rozsmarowuje, tworzy układ dwufazowy, łatwo przenika w głąb skóry uwalniając środek leczniczy. Jako podłoże stosowana do maści diadermalnych (resorpcyjnych).\nUng. leniens (Cold cream, Maść zmiękczająca)\nCetaceum 15 cz.\nCera alba 8 cz.\nOl. Rapae 62 cz.\nAqua destilata 15 cz.\nPodłoże emulsyjne w/o, rozpływa się w temperaturze ciała dając efekt chłodzący na skutek parowania wody. Maść zmiękczająca, modyfikowana w różny sposób, znajduje szerokie zastosowanie w kosmetyce jako tłusty krem.\nStanowią układy dwufazowe składające się z fazy lipofilowej zemulgowanej w fazie wodnej za pomocą emulgatora o dużej liczbie HLB. Zawierają nawet do 80% wody tworząc emulsje o/w. Najczęściej stosowane w kremach. Najczęściej stosowanym emulgatorem jest laurylosiarczyn sodowy oraz jako emulgatory pomocnicze alkohole alifatyczne : cetylowy i stearylowy. Nazwa takich podłoży : Ung. emulsyficans aquosum.\nMożna zastąpić anionowo czynny laurylosiarczan sodu niejonowym tenzydem, np. monostearynianem polioksyetylenosorbitalu (Tween 60) o HLB 14,0 lub monooleinianem polioksyetylenosorbitanu (Tween 80) o HLB 15,0. Tween daje trwałą emulsję typu o/w.\nSkład : faza olejowa – alkohol stearulowy 25 cz., wazelina biała 25 cz. faza wodna – aqua destilata 37 cz., glikol propylenowy 12 cz., emulgator laurylosiarczan sodowy 1 cz.\nUniwersalne, ambifilne podłoże maściowe tzn. daje zależnie od potrzeb emulsje typu o/w lub w/o. łatwo penetruje skórę. Duża zawartość wody wymaga stosowania substancji konserwujących zapobiegającym rozwojowi drobnoustrojów.\n1. Żele z dwutlenku krzemu (Aerosil), który charakteryzuje się bardzo dużym stopniem rozdrobnienia. Żel ma właściwości tiksotropowe z wodą, rozpuszczalnikami polarnymi oraz dzięki dużemu rozdrobnieniu z cieczami niepolarnymi. Mniejsza zdolność preparatu Aerosil do tworzenia żelu z wodą wynika z silnego odpychania elektrostatycznego ujemnie naładowanych cząstek. Konieczne do zbudowania szkieletu żelowego zbliżenie cząstek uzyskuje się dopiero w większych stężeniach. Do układu wodnego można też dodać substancji, które zmniejszają ładunek elektryczny. Jest trwały i dobrze tolerowany przez skórę.\n2. Żele z bentonitu (glinokrzemian), wiąże znaczne ilości wody poprzez budowę warstwową płytek bentonitu tworząc mostki wodorowe; nie tworzy żeli z rozpuszczalnikami niepolarnymi, dobrze uwalnia środek leczniczy, nie powoduje podrażnień skóry. Z wodą tworzy podłoże hydrożelowe, o właściwościach tiksotropowych.\n1. Ung. Glyceroli (Maść glicerolowa) – podłoże to stosuje się w przypadku maści zawierających środki o działaniu odkażającym.\n2. Żele z metylocelulozy – są chętnie stosowane w przypadkach złej tolerancji przez skórę podłoży węglowodorowych lub tłuszczowych. Ponieważ są rozpuszczalne w wodzie i zmywalne, mogą być stosowane na owłosioną skórę głowy, łącznie ze środkami antyseptycznymi i odkażającymi.\n3. Żele z solą sodową karboksymetylocelulozy\nŻele te tworzą w wodzie roztwory koloidalne. W podstawach tych należy stosować środki konserwujące oraz zabezpieczające przed wysychaniem. Stosuje się także związki wielkocząsteczkowe np. poliakrylany, poliwinylopirolidon, silikony – głównie w preparatach maści ochronnych.\nPolietylenoglikole (PEG, Carbowax) są produktami polimeryzacji i polikondensacji tlenku etylenu, glikolu etylenowego i wody. Poprzez zmieszanie PEG o różnych masach cząsteczkowych uzyskuje się podłoża maściowe o odpowiedniej konsystencji. Są to mieszaniny bardzo higroskopijne, powodujące bolesność w miejscu zastosowania. Dlatego też wskazane jest stosowanie ich z niewielkim dodatkiem wody. Podłoża te łatwo uwalniają substancję leczniczą do środowiska wodnego natomiast niekorzystnie wpływają na wchłanianie leku przez skórę . Woda na skutek silnej higroskopijności powoduje dehydratację warstwy rogowej naskórka. Stosowane do maści powierzchniowych zawierających substancje dezynfekcyjne.\nTok postępowania przy sporządzaniu maści :\nPrzygotowanie podłoża (stopienie na gorąco lub zmieszanie na zimno);\nPrzygotowanie substancji czynnej (rozdrobnienie w moździerzu lub rozpuszczenie);\nWprowadzenie substancji czynnej do podłoża;\nHomogenizacja maści (uzyskujemy jednorodność i poprawę wyglądu);\nSposób wykonywania :\nMaści typu roztworów\nPrzyrządza się na ciepło. Tłuszcze, oleje stałe, woski i stałą parafinę stapia się w parownicy. Dla usunięcia z podłoża przypadkowych zanieczyszczeń mechanicznych cedzi się stopione podłoże, przez kilka warstw gazy. Środek leczniczy rozdrabnia się na proszek, w moździerzu, a następnie rozpuszcza w stopionym podłożu, mieszając aż do zastygnięcia.\nNie zaleca się przyrządzać maści typu roztworów na gorąco, jeżeli środek leczniczy rozpuszcza się w podłożu, dając roztwór prawie nasycony lub nasycony.\nMaści typu zawiesin\nNiezbędnym warunkiem przyrządzania jest odpowiednie rozdrobnienie (do 50% substancji stałej). Sproszkowane substancje lecznicze rozciera się w moździerzu najpierw z małą ilością podłoża, dodając następnie porcjami resztę podłoża\nMaści typu emulsji\nEmulsje typu w/o – substancje lecznicze łatwo rozpuszczalne w wodzie, a nierozpuszczalne w podłożu maściowym, umieszcza się w moździerzu i rozpuszcza, rozcierając w niewielkiej ilości wody, a następnie rozciera z podłożem, po czym uciera się z resztą podłoża, dodając ją małymi porcjami.\nEmulsje typu o/w – można uzyskać tylko metodą na ciepło po stopieniu podłoża. Faza wodna powinna być ogrzana do tej samej temperatury. Łączy się obydwie fazy intensywnie mieszając.\nCzynniki wpływające na działanie leków podawanych na skórę :\n1. Właściwości substancji leczniczej\nWchłanianie głównie na zasadzie dyfuzji biernej. Lepiej wchłaniają się cząsteczki o mniejszym ciężarze cząsteczkowym. Substancje rozpuszczalne w tłuszczach lepiej przechodzą przez bariery komórkowe. substancje niezdysocjowane wchłaniają się lepiej niż zdysocjowane. Trzeba także brać pod uwagę w jakim stopniu cząsteczki wiążą się z białkami osocza.\n2. Czas kontaktu ze skórą\nWmasowanie , wcieranie maści w skórę – usuwa się pęcherzyki powietrza z mieszków włosowych, lepsze wchłanianie. Rozgrzewanie skóry – lepsze wchłanianie (rozszerzenie naczyń, nadtapianie podłoża).\nOpatrunki okluzyjne – hamują parowanie wody, gromadzi się ona na powierzchni skóry; jeżeli substancja lecznicza rozpuszcza się w wodzie następuje lepsze wchłanianie tej substancji.\n3. Stan skóry\nU osób ze skórą suchą lepsze są lipożele i emulsje w/o;\nOsoby ze skórą tłustą – emulsje o/w, hydrożele, pudry płynne;\nOsoby ze skórą mieszaną – emulsje o/w gdy jest wzmożone wydzielanie lub emulsje w/o gdy skóra ma tendencję do wysychania;\nUłatwia kontakt leku ze skórą. Dodatek emulgatorów może podwyższyć wchłanianie substancji leczniczej.\nMechanizm wchłaniania leku :\nDyfuzja leku w podłożu – różna w zależności od tego czy maść jest zawiesiną czy emulsją.\nPrzenikanie przez powierzchnię skóry – w zależności od układu substancji leczniczej może być działanie na powierzchnię skóry, wnikanie do głębszych warstw naskórka lub dyfuzja do skóry właściwej.\nBadania biofarmaceutyczne skóry :\nIn vitro – bada się szybkość uwalniania leku metodą dializy;\nIn vivo – ocenia się skuteczność działania leku;\n1. Badanie rozsmarowalności i przylepności.\nObraz badania jest pełny, gdy badamy także lepkość maści wiskozymetrycznie\nWg FP IV i V maść ma być dobrze rozsmarowywalna w temperaturze ciała ludzkiego a jej dobra przyczepność do skóry warunkuje działanie farmakologiczne.\na) Badanie rozsmarowywalności za pomocą przyrządu Margarata.\nb) Badanie rozsmarowywalności za pomocą wahadła Münzla\nc) Badanie przylepności maści w przyrządzie Munzla\nLepkość jest wynikiem wewnętrznego parcia cząsteczek cieczy. Stopień lepkości zależy od wielkości cząsteczek,\nwewnątrzcząsteczkowych sił oraz od ich chemicznej i fizycznej struktury. Zależy również od temperatury, tzn. ze wzrostem temperatury pod wpływem energii kinetycznej następuje rozluźnienie sił międzycząsteczkowych i ułatwia to\nprzesuwanie się ich w cieczy. W wyniku tego następuje obniżenie wartości stopnia lepkości.\nLepkość cieczy newtonowskich (nie występuje zjawisko tiksotropii) jest w stałej temperaturze wielkością stałą i nie\nzależy od naprężenia ścinającego. Lepkość cieczy nienewtonowskich w określonych warunkach ciśnienia i temperatury\nnie jest wartością stałą, ale jest funkcją naprężenia ścinania.\nDr - prędkość ścinania\nr = z \nz – stała cylindra\n - pomiar odczytywany podczas pomiaru\nDr – odczyt ze skali\n1. Badanie liczby wodnej - ilość wody w gramach, związana trwale przez 100g podłoża w temp. 20C\nWyznaczamy ją eksperymentalnie:\nDo 25g podłoża maściowego dodajemy 110% ilości wody odpowiadającej liczbie wodnej podłoża podanej w monografiach szczegółowych. Mieszamy tak długo aż cała ilość wody zostanie wprowadzona do podłoża. Następnie pozostawiamy na 24 godziny. Wodę która się wydzieli po tym czasie usuwamy bibułą lekko uciskając pistlem, następnie całość ważymy.\nBadanie potrzebne do zmniejszenia ilości emulgatora, odnosi się to badanie do trwałości i ekonomiki.\n2. Badanie homogenności - przy pomocy mikroskopu. Oglądamy i badamy wielkość i rozmieszczenie substancji czynnej w podłożu. Substancja ma odpowiadać normom preparatów farmakopealnych.\nLeki oczne – wielkość cząsteczek nie większa niż 20m\nLeki dermatologiczne – wielkość cząsteczek nie większa niż 50m\n3. Badanie potliwości\nDo zlewki wlewamy 30g stopionego podłoża i wstawiamy na 24h do 37C, razem z bibułą filtracyjną Whatman nr 1\n(2 x 25 cm z zaznaczoną linią startową w odległości 2 cm od końca). Następnie pasek wyjmujemy i mierzymy wzniesienia od punktu startowego. Wysokość wzniesienia nie powinna być większa niż 130 mm (obserwujemy wędrówkę fazy ciekłej po bibule) - szybkość odtwarzania się struktury żelowej.\n4. Badanie procesu starzenia\nOpracowano test przyśpieszonego starzenia 3-miesiące. Preparat trzyma się w szafach klimatyzacyjnych (zmienna )\nTemperatura w dzień i w nocy 10-15C, wilgotność 100%). Po tym czasie badamy preparat, czy nie nastąpił rozkład substancji czynnej i obliczamy czas daty ważności.\n6. Badanie uwalniania substancji leczniczej z podłoża\nW aparacie wg Mutimer metodą statyczną poprzez błony selektywnie przepuszczalne. Jest to ukoronowanie badań fizykochemicznych - badanie momentu uwalniania i ilości uwalniania.\nMamy uwalnianie metodą:\nUwalnianie metodą statyczną\nPłyn dializacyjny nie jest termostatowany obiegiem cieczy, odbywa się to w temperaturze pokojowej.\nwcześniej: macerowana skóra z jaja kurzego, pergaminowe.\nteraz: błony celuloidowe typu Cuprofan o grubości 11,5m, 17,5m, wielkość porów 23 A\nwcześniej: układy fizjologiczne, bufory, płyn Ringena.\nteraz: woda 2x destylowana o pH 5.6\nOd czego zależy uwalnianie?\n- od samej metody\n- od stopnia rozdrobnienia substancji leczniczej\n- od błony\n- od płynu dializacyjnego (pH i charakteru)\n- od czasu trwania uwalniania\n- od podłoża maściowego !\nJest to nie tylko metoda przy badaniu podłoży maściowych, ale rutynowe sprawdzenie ilości substancji czynnej.\nPodczas produkcji jest to metoda stosowana na co dzień.\nMt - ilość substancji uwolnionej w czasie t\nV - objętość w ml płynu do którego dyfunduje substancja lecznicza\nv - objętość w ml roztworu pobieranego każdorazowo do analizy\nmi - ilość substancji oznaczanej w próbkach uprzednio pobranych\nPotem preparat zostaje poddany badaniom farmakodynamicznym na zwierzętach in vivo\nprosiaki do 25kg.\nSubstancja jest znakowana radiometrycznie (metoda bardzo dokładna, opatrunek okluzyjny)\nPASTY – PASTAE\nPasty są to stężone maści zawiesiny o konsystencji plastycznej, nadające się do rozsmarowywania na skórze. Zawierają w swoim składzie 25 – 50 % substancji stałych o działaniu wysuszającym (skrobia, tlenek cynkowy, węglan wapniowy). Stosowane jako środki pokrywające, chroniące przed światłem, izolujące skórę przed wilgocią z zewnątrz. Stosowane są przeciw egzemom i liszajom. Pasty są dobrze tolerowane przez skórę i można je stosować na ogniska zapalne.\nPasta Zinci (Pasta cynkowa)\nPasta Zinci salicylata (Pasta Lassara)\nKREMY KOSMETYCZNE - CREMORES\nKremy kosmetyczne są to preparaty przeznaczone do pielęgnacji skóry. Zadaniem ich jest utrzymanie prawidłowego stanu skóry, jej uelastycznienie i wygładzenie. Osiągnąć to można poprzez natłuszczanie skóry, nawadnianie i odżywianie.\n1. Kremy tłuste (nocne) – układy emulsyjne w/o. Fazą zewnętrzną jest tłuszcz nadający skórze połysku; działanie natłuszczające i odżywcze (zawierają witaminy). Powlekają skórę cienką warstwą ochronną, zmniejszając parowanie wody.\n2. Kremy dzienne – fazą zewnętrzną w tych układach jest woda i po rozsmarowaniu na skórze nie dają tłustego połysku Kremy nawilżające - układy emulsyjne o/w, zawierają do 80% wody. Naniesione na skórę przywracają wilgotność i pomagają utrzymać wodę w naskórku. Przywracają elastyczność i przeciwdziałają wiotczeniu skóry. Stosowanym najczęściej emulgatorem jest laurylosiarczan sodowy.\nKremy suche – są to emulsje bez tłuszczowe, w których funkcję emulgatora spełnia mydło, otrzymane w wyniku reakcji kwasu stearynowego z wodorotlenkiem potasu, sodu, amonu lub trójetanoloaminy. Tworzą stosunkowo trwałe emulsje o/w. Rozsmarowywane na skórze wywołują uczucie chłodzenia, na skutek wyparowania wody. Stosowane są na dzień do pielęgnacji cery tłustej, ponieważ nadaje jej matowy odcień. Używany jest też jako podkład pod puder, ułatwiający przyleganie.\n3. Kremy czyszczące – zawierają środki powierzchniowo czynne, stanowią emulsję o/w i w/o; usuwają ze skóry brud (resztki makijażu, kurzu, łoju wydzielanego przez skórę).\n4. Kremy glicerynowe – hydrożele, galaretki, śluzy naturalne i syntetyczne, pełnią rolę zmiękczającą i udelikatniającą naskórek.\n5. Kremy ochronne\nHydrofobowe – stanowią barierę ochronną przed wodą i substancjami wodnymi; głównie podłoża węglowodorowe, tłuszcze, woski, oleje silikonowe i nitroceluloza (błonotwórcze);\nHydrofilowe – ochrona przed rozpuszczalnikami organicznymi i substancjami o właściwościach lipofilnych głównie kleik skrobiowy, żelatyna, pektyny, mydła;\nZarówno maści hydrofobowe, jak i hydrofilowe, po wprowadzeniu do nich odpowiednich substancji błonotwórczych zależnych od rodzaju maści, mogą wytwarzać na powierzchni skóry cienką, elastyczną błonkę odporną na działanie olejów, smarów i rozpuszczalników lub wody i roztworów wodnych substancji drażniących.\nKremy ochronne przed naświetlaniem promieniami słonecznymi – promieniowanie ultrafioletowe krótkie (UVB) i długie (UVA) opalające. Działanie ochronne : adsorpcja części widma słonecznego (filtry słoneczne) oraz rozproszenie padających promieni (ekrany słoneczne). Do filtrów stosuje się kwas p – aminobenzoesowy (PABA), jego estry, ketony cykliczne, do ekranów – ZnO, tlenek tytanu, bentonit, talk, tlenek magnezu, sole baru.\nPROSZKI – PULVERES\nProszki są najprostszą stałą postacią leku przeznaczoną do stosowania wewnętrznego, zewnętrznego lub do sporządzania roztworów. Są to sproszkowane substancje lecznicze lub części roślin. Wyróżniamy :\nProszki proste – jednoskładnikowe;\nProszki złożone – wieloskładnikowe;\n1. Proszki mianowane są to przeznaczone do przyrządzania recept sproszkowane, silnie działające surowce roślinne lub zwierzęce, o znormalizowanej zawartości składników czynnych, ustalonej chemicznie lub biologicznie.\n2. Proszki rozcieńczane uzyskuje się przez roztarcie substancji czynnej z obojętnym proszkiem rozcierającym, np. sacharozą lub najczęściej laktozą, służą one do ułatwienia czynności recepturowych, w przypadku gdy zachodzi potrzeba odważenia środka leczniczego w dawkach miligramowych. Rozcieńczenie powinno być dokonane w stosunku prostych liczb wielokrotnych do rozcieńczanej substancji czynnej, np. 1 + 1, 1 + 4, 1 + 9.\n3. Olejocukry są to mieszaniny olejków eterycznych z cukrem. Na 2g sproszkowanego cukru daje się 1 kroplę przepisanego olejku i rozciera w moździerzu. Należy przygotowywać je ex tempore i wydawać w słoikach szczelnie zamkniętych. Jeżeli wchodzą w skład proszków, to proszki te należy wydawać w kapsułkach z papieru woskowego lub opłatkach.\nW tej postaci przepisuje się leki do użytku zewnętrznego, jako przysypki przeznaczone do stosowania na skórę, rzadziej na błony śluzowe w celach leczniczych, ochronnych lub profilaktycznych. Proszki niedzielone do użytku wewnętrznego nie mogą zawierać środków leczniczych silnie działających.\nProszki musujące oprócz substancji leczniczej, zawierają wodorowęglan sodu, kwas cytrynowy, winowy lub adypinowy, które rozpuszczają się w wodzie i reagują z wydzieleniem dwutlenku węgla.\nNajczęściej stosowane są do użytku wewnętrznego i mogą być zapisywane jako :\nLekarz przepisuje całą ilość substancji i poleca tę ilość proszków podzielić na równe części, pisząc – divide lub dividetur in partes aequales;\nLekarz przepisuje ilość leku w jednym proszku i podaje, ile takich dawek należy wydać, pisząc – dentur tales doses;\nWODNE WYCIĄGI Z SUROWCÓW ROŚLINNYCH\nW recepturze jako składniki mieszanek stosuje się sporządzone ex tempore wodne wyciągi z surowców roślinnych. Są to maceracje, napary i odwary, postacie leku bardzo nietrwałe. Zazwyczaj z 1cz. surowca przyrządza się 10 cz. odwaru lub naparu oraz 20 cz. maceracji. Zasadniczo, niezależnie od tego jaką postać wyciągu określi lekarz w recepcie, należy sporządzać odwary. Napary przyrządza się z surowców zawierających glikozydy nasercowe. Maceracje sporządza się z surowców śluzowych.\nSproszkowany surowiec zalać w infuzorce przepisaną ilością wody o temperaturze pokojowej, starannie wymieszać, przykryć i umieścić we wrzącej łaźni wodnej. Podczas ogrzewania temperatura w naczyniu powinna być przez 30 minut wyższa niż 90oC. jeżeli w infuzorce jest 100, 200g wody, wystarczy ogrzewać 45 minut bez kontroli temperatury. Zawartość naczynia przecedzić przez gazę z cienką warstwą waty. Ten sposób przyrządzania dotyczy surowców roślinnych, w których :\n1. substancje czynne nie są wrażliwe na temperaturę ok. 90oC;\n2. zwarta budowa anatomiczna surowca utrudnia w innych warunkach dostateczne przenikanie rozpuszczalnika do wnętrza komórek;\n3. substancje czynne są rozpuszczalne dopiero w temperaturze 90oC;\nOdwary z surowców zawierających alkaloidy\nSole alkaloidów znacznie lepiej rozpuszczają się w wodzie niż wolne zasady. Dlatego przy sporządzaniu tego typu odwarów należy wodę do wytrawiania zakwasić. Najlepiej nadaje się do tego celu kwas cytrynowy.\nSurowiec (Radix Ipecacuanhae) zalewa się w infuzorce przepisaną ilością wody o temperaturze pokojowej, do której na każde 100g dodaje się 0,5g kwasu cytrynowego. Gorący jeszcze odwar należy zobojętnić, dodając 25 kropli 10% amoniaku na każde 100g wody. Zobojętnienie gotowego odwaru amoniakiem ma na celu poprawę trwałości i uniknięcie niezgodności. Odwary są stosowane razem z innymi lekami, dla których odczyn kwaśny mógłby być niekorzystny i spowodować wytrącenie się osadu, rozkład leku itp.\nOdwary z surowców zawierających saponiny kwaśne\nNa wytrawianie kwaśnych saponin z surowca wywiera duży wpływ stężenie jonów wodorowych. Najlepsze wytrawianie uzyskuje się przy pH 7. Surowce saponinowe zawierają różne ilości kwasów organicznych. Dodatek wodorowęglanu sodu pozwala na ich zobojętnienie i doprowadzenie do pH optymalnego dla wytrawiania. Jedynie saponiny z korzenia mydlnicy wytrawiają się łatwo czystą wodą, natomiast w środowisku zasadowym są mniej trwałe i dodatek wodorowęglanu sodu nie jest w tym przypadku wskazany.\nSurowiec przepisowo rozdrobniony zalać w ogrzanej na łaźni wodnej infuzorce przepisaną ilością wrzącej wody, przykryć i ogrzewać we wrzącej łaźni wodnej przez 15 minut, często mieszając. Po zdjęciu z łaźni wodnej infuzorkę pozostawić na dalsze 15 minut w celu lepszego wytrawienia surowca. Zawartość infuzorki przecedzić przez gazę i cienką warstwę waty.\nRozkład związków kardenolidowych następuje głównie pod wpływem działania enzymu zawartego w surowcu. Zalanie surowca wrzącą wodą powoduje jego unieczynnienie. Dlatego z surowców tych należy sporządzać wyłącznie napary.\nDo poprawy smaku naparów stosuje się dodatek środków słodzących. W roztworach cukru mogą rozwijać się drobnoustroje, które bardzo szybko rozkładają glikozydy naparstnicy. Dlatego naparów z liści naparstnicy nie wolno słodzić, ani cukrem, ani syropem, nawet jeżeli przepisano je w recepcie. Do słodzenia można użyć sacharynę w ilości 0,01g zamiast 6,0g cukru lub 10,0g syropu. Różnicę między zapisaną ilością cukru lub syropu a użytą ilością sacharyny uzupełnia się wodą oczyszczoną.\nMaceracje – Maceratio\nSurowiec przepisowo rozdrobniony zalać wodą o temperaturze pokojowej, dobrze wymieszać i odstawić na 30 minut, mieszając od czasu do czasu. Następnie przecedzić przez podwójnie złożoną gazę lub płótno. Śluz z surowców przechodzi łatwo do roztworu w temperaturze pokojowej, nie ulegając hydrolizie, co mogłoby nastąpić w podwyższonej temperaturze.\nZamiast sporządzać odwar z korzenia wymiotnicy można rozpuścić w przepisanej ilości wody suchy wyciąg z korzenia wymiotnicy. Wyciąg ten zawiera tę samą ilość alkaloidów co korzeń, dlatego też odważa się równoważną jego ilość.\nROZTWORY LECZNICZE – SOLUTIONES MEDICINALES\nRoztwory lecznicze są płynną postacią leku, przeznaczoną do stosowania wewnętrznego lub zewnętrznego, otrzymywaną przez rozpuszczenie jednej lub kilku substancji leczniczych w odpowiednich rozpuszczalnikach. Rozpuszczalnikami mogą być m.in. woda, etanol, glicerol, glikol propylenowy i ich mieszaniny oraz oleje roślinne i parafina ciekła.\nZależnie od rodzaju użytego rozpuszczalnika roztwory określa się jako wodne, etanolowe, glicerolowe, olejowe itp.\nWoda oczyszczona – otrzymuje się ją z odpowiedniej jakości wody do picia przez destylację, wymianę jonową, odwróconą osmozę lub w inny sposób. Jest ona bezbarwną, przezroczystą cieczą, bez zapachu. Nie może zawierać środków konserwujących. Bada się ją na nieobecność substancji kwaśnych lub zasadowych, utleniających się, fenoli, wolnego chloru, chlorków, azotanów, siarczków, jonów amonowych, związków wapnia i magnezu oraz jonów metali ciężkich.\nW czasie mieszania etanolu z wodą obserwuje się zjawisko kontrakcji, dlatego też należy korzystać ze specjalnych tablic, w których znajdują się potrzebne ilości wagowe etanolu i wody.\nRozpuszczalność substancji zależy od ich charakteru chemicznego (polarności) oraz polarności rozpuszczalnika. Generalnie substancje polarne rozpuszczają się dobrze w rozpuszczalnikach polarnych. Cząsteczki z grupami polarnymi, zdolnymi do reagowania z wodą przez tworzenie wiązań wodorowych, łatwo rozpuszczają się w wodzie. Rozpuszczalność w wodzie zwiększają grupy : hydroksylowe, amonowe i aminowe.\nWoda jest rozpuszczalnikiem z wyboru dla większości soli związków nieorganicznych i organicznych, cukrów, gum, garbników i białek.\nEtanol zalicza się do rozpuszczalników semipolarnych. W etanolu lepiej niż w wodzie rozpuszczają się kwasy i zasady organiczne, alkaloidy, glikozydy, żywice i balsamy.\nCzęsto stosuje się mieszaniny etanolu i wody w różnych proporcjach. Glikol propylenowy oraz glikole polioksyetylenowe mieszają się z wodą, a dzięki dobrej rozpuszczalności wielu substancji organicznych, trudno rozpuszczalnych w wodzie, tworzą rozpuszczalnik mieszany, dzięki któremu substancje te utrzymują się w roztworze. Ponadto niektóre substancji, tzw. solubilizatory mogą korzystnie wpływać na rozpuszczalność środków farmaceutycznych w wodzie.\nGlicerol zalicza się do rozpuszczalników polarnych, lecz właściwościami zbliża się do semipolarnego. Dzięki temu dodatek glicerolu do mieszanek zmniejsza niebezpieczeństwo powstania strątów.\nOleje roślinne podobnie jak parafina ciekła, zalicza się do rozpuszczalników niepolarnych. Są to rozpuszczalniki z wyboru dla substancji niepolarnych (alkaloidy, hormony, witaminy A, D, E)\nAby przyśpieszyć proces rozpuszczania trudniej rozpuszczalnych substancji, należy je wstępnie rozdrobnić przez ucieranie w moździerzu, mieszać roztwór w czasie rozpuszczania oraz go podgrzewać. Wyjątek od zasady przyśpieszonego rozpuszczania dzięki podwyższonej temperaturze, stanowią niektóre substancje, np. wodorotlenek wapnia lub metyloceluloza – mętnieją.\nRoztwory lecznicze powinny być przezroczyste !!!!!!!!!!!!!!\nRoztwory zapasowe – sporządza się m.in. ze środków farmaceutycznych wymagających ogrzewania w czasie rozpuszczania, trudnych do dokładnego odważenia ze względu na ich znaczną higroskopijność lub bardzo często stosowanych w recepturze leków płynnych, a wymagających odważenia kilku składników (sól Erlenmayera). Zależnie od stężenia roztworu zapasowego, zamiast ilości zapisanej substancji odważa się 2 - , 4 - , 10 – lub 20 – krotną ilość roztworu, przy czym w ostatecznej masie roztworu lub mieszanki należy uwzględnić dodaną do roztworu zapasowego wodę.\nRoztwory oficynalne – roztwory sporządzane według przepisów podanych w farmakopei.\nSYROPY – SIRUPI\nSyropy są płynną postacią leku, przeznaczoną do podawania doustnego. Są to przezroczyste roztwory sacharozy, innych cukrów lub alkoholi wielowodorotlenowych, zawierające substancje lecznicze. Syropy z naturalnym miodem mogą być opalizujące.\nSyropy sporządza się rozpuszczając cukry lub alkohole wielowodorotlenowe (na gorąco lub na zimno) w wodzie, wyciągach roślinnych, sokach owocowych lub ich mieszaninach. Sacharoza przy odpowiednim stężeniu zapobiega, dzięki wysokiemu ciśnieniu osmotycznemu, rozwojowi drożdżaków i bakterii, lecz w mniejszych stężeniach konieczny jest dodatek środków konserwujących.\nSyropy dla chorych na cukrzycę sporządza się bez użycia sacharozy. Zawierają one sorbitol oraz glicerol, a także dodatek sztucznych środków słodzących.\nSyropy, oprócz zastosowania w lecznictwie, dzięki zawartości czynnych środków farmaceutycznych, służą w recepturze głównie do korygowania smaku mieszanek. Służy do tego celu przede wszystkim sirupus simplex. Ponadto mogą być użyte syropy owocowe, np. malinowy lub wiśniowy. Ponieważ czerwone zabarwienie tych syropów wywołują barwniki antocyjanowe, czerwone tylko w środowisku kwaśnym, nie można ich dodawać do mieszanek o odczynie zasadowym, gdyż wtedy przybierają brudną barwę niebieskobrunatną.\nMIESZANKI – MIXTURAE\nMieszanki, zwane też miksturami, są płynną postacią leku przeznaczoną do użytku wewnętrznego, zapisywaną zwykle w ilościach 60 – 250g, a zażywaną przez chorego łyżką od herbaty lub łyżką stołową. W skład mieszanek wchodzą środki farmaceutyczne różnego typu oraz o zróżnicowanym układzie fizykochemicznym. Są to substancje stałe, roztwory, nalewki, wyciągi, w tym wyciągi wodne typu maceracji, naparów i odwarów. Mieszanki mogą być opalizujące lub mętne na skutek zmiany stężenia etanolu jako rozpuszczalnika w nalewkach.\nMieszanki zawierają środki poprawiające smak i zapach. Mogą to być syropy, kleiki, wody aromatyczne, sztuczne środki słodzące. Środek poprawiający smak może być jednocześnie lekiem wspomagającym działanie leku podstawowego. W lekach wykrztuśnych spełnia taką funkcję syrop prawoślazowy lub tymiankowy a w lekach zwiększających łaknienie nalewka z naowocni pomarańczy.\nMieszanki, zwłaszcza zawierające odwary, napary i maceracje, są bardzo nietrwałe i nie powinny być przygotowywane w większych ilościach niż na 7 dni zażywania.\nZasadniczo do sporządzania mieszanek należy używać rozpuszczalnych w wodzie środków farmaceutycznych, dlatego też zastępuje się formę kwasową fenobarbitalu jego solą sodową, a kodeinę zasadę fosforanem kodeiny.\nPrace rozpoczyna się od rozpuszczenia w części przepisanej ilości wody środków stałych, kierując się zasadą ich odważania w kolejności zwiększającej się masy. Do rozproszenia niektórych substancji, a zwłaszcza nierozpuszczalnych, które mają być zawieszone w mieszance, rozciera się je w moździerzu z kleikiem, roztworem gumy arabskiej lub syropem i dopiero takie roztarcie wprowadza się do leku. Po rozpuszczeniu stałych substancji dodaje się nalewki, intrakty i wyciągi płynne, pamiętając że mogą one ułatwić wprowadzenie trudno rozpuszczalnych w wodzie substancji. Na końcu dodaje się środki korygujące smak i zapach.\nZdarza się że lekarz przepisał syrop jako główny składnik mieszanki, a nie przepisał wody, w której można byłoby rozpuścić składniki stałe. Jeżeli rozpuszczenie tych składników w syropie jest niemożliwe lub bardzo utrudnione, można je rozpuścić w najmniejszej ilości wody lub etanolu, pomniejszając o tyle ilość syropu.\nKROPLE – GUTTAE\nKrople są płynną postacią leku otrzymaną przez rozpuszczenie środków farmaceutycznych w odpowiednio dobranym rozpuszczalniku lub przez zmieszanie kilku płynnych środków farmaceutycznych. Wielkość kropli zależy od rodzaju cieczy, jej gęstości, lepkości oraz napięcia powierzchniowego, a także od kształtu kroplomierza. Masa 1 kropli mieści się w granicach 10 – 55g.\nRecepta na krople do użytku wewnętrznego najczęściej nie zawiera dodatku środków poprawiających smak, gdyż krople zażywa się na cukrze lub na łyżeczce po rozcieńczeniu wodą lub innym napojem.\nSposób sporządzania kropli\nJeżeli w skład recepty wchodzą wyłącznie składniki płynne odważa się je wprost do butelki. Jeżeli oprócz składników płynnych w skład recepty wchodzą substancje stałe, najpierw do zlewki odważa się kolejno przepisane ilości składników płynnych i miesza. Substancje stałe odważa się na karcie plastikowej i rozpuszcza kolejno w mieszaninie składników płynnych. Jeżeli w skład recepty wchodzi roztwór wodny, sporządza się go\tw pierwszej kolejności, a następnie dodaje pozostałe składniki płynne. Grubokrystaliczne substancje i trudne rozpuszczalne należy przed rozpuszczeniem rozetrzeć w moździerzu.\nKrople do użytku zewnętrznego\nZależnie od sposobu podania wyróżnia się krople do uszu, do nosa, do płukań oraz do oczu.\nKrople do uszu – guttae otologicae\nKrople te wprowadza się do ucha zewnętrznego. Rozpuszczalnikiem może być woda, lecz ze względu na zdolność rozpuszczania woszczyny, co ułatwia kontakt środka farmaceutycznego z błoną, korzystniejsze są rozpuszczalniki wodno – organiczne zawierające etanol, glicerol lub glikol.\nKrople do nosa – guttae rhinologicae\nBłona śluzowa jamy nosowej jest pokryta nabłonkiem migawkowym, który dzięki mikrokosmkom ma dużą powierzchnię co stwarza korzystne warunki do wchłaniania środków farmaceutycznych. Dlatego też krople do nosa stanowią postać leku stosowaną zarówno ogólnie jak i miejscowo.\nNajodpowiedniejszym rozpuszczalnikiem kropli do nosa jest woda. Wskazane jest doprowadzenie tych roztworów do izotoniczności, np. dodatek chlorku sodu, aby nie hamowały ruchu nabłonka migawkowego. Przeciwwskazane jest stosowanie do kropli do nosa parafiny ciekłej, która z powodu dużej lepkości hamuje ruch migawkowy, lub glikolu propylenowego, który poraża ten ruch całkowicie. Można natomiast sporządzać krople do nosa w postaci emulsji, używając jako emulgatora np. lanoliny. Zemulgowanie za pomocą lanoliny wodnych roztworów w parafinie ciekłej daje emulsje w/o nie wpływającą tak niekorzystnie na ruch nabłonka migawkowego jak sama parafina ciekła.\nKrople do nosa mogą być również zawiesinami, które przygotowuje się inaczej niż zwykłe zawiesiny. Zazwyczaj w kroplach tych środki farmaceutyczne zapisane są w bardzo małych ilościach i nie zachodzi potrzeba dodawania substancji zawieszających.\nKrople do płukań – guttae gargarismae\nSą to stężone roztwory środków farmaceutycznych, które po rozcieńczeniu wodą stosuje się do płukania jamy ustnej. Krople do płukania zawierają głównie środki dezynfekujące i ściągające. Mogą zawierać również nalewki.\nEMULSJE – EMULSIONES\nEmulsje są płynną postacią leku przeznaczoną do stosowania wewnętrznego lub zewnętrznego, stanowią układ równomiernie rozproszonych faz ciekłych – wodnej i olejowej, z których każda może być fazą rozpraszającą lub rozproszoną.\nEmulsja jest układem 3 elementów : fazy wodnej, fazy olejowej i emulgatora. Emulgator, zależnie od właściwości fizykochemicznych, może powodować powstanie emulsji, typu :\nolej w wodzie (o/w), w której faza olejowa jest rozproszona w fazie wodnej, w której jest rozpuszczony emulgator;\nwoda w oleju (w/o), w której faza wodna jest rozproszona w fazie olejowej, emulgator jest rozpuszczony w fazie olejowej;\nemulsji wielokrotnej o/w lub w/o, w której fazę rozproszoną tworzy emulsja o/w lub w/o, a fazą rozpraszającą jest odpowiednio faza olejowa lub wodna;\nFazą rozpraszającą jest faza, w której emulgator jest lepiej rozpuszczalny. Emulgator gromadzi się na granicy i obniżając napięcie powierzchniowe, ułatwia wytworzenie emulsji oraz ją stabilizuje, zapobiegając zlewaniu się kropelek fazy rozproszonej.\nUkład rozproszony – kilka faz ciekłych, stałych, gazowych. Forma leku powinna stanowić jednolity układ. Jedna faza jest ciągła (rozpraszająca), druga równomiernie rozproszona (faza rozproszona – wewnętrzna). Na trwałość układów rozproszonych wpływa napięcie powierzchniowe, im jest ono mniejsze tym łatwiej wytworzyć i stabilizować ten układ (ma on wtedy maksymalną powierzchnię właściwą).\nNapięcie powierzchniowe zmniejszamy stosując tenzydy czyli ciała powierzchniowo czynne. Tenzydy są to ciała amfofilne tj. zawierające w cząsteczce grupy hydrofilowe (polarne) OH, COOH, COOMe, COOR, CHO, SO3H, SO3Me, NH4, NO2, Cl, Br, J oraz grupy hydrofobowe czyli lipofilne (niepolarne) np. rodniki węglowodorowe C11 – C17, grupy arylowe – fenylowa, naftylowa, grupy sterydowe. Gromadząc się na granicy faz tworzą tzw. warstwę monomolekularną zorientowaną – grupa polarna tkwi w fazie wodnej, niepolarna w olejowej. Jeżeli jest ich w roztworze mało, to wszystkie znajdują się na tej granicy. Dopiero gdy będzie ich tyle, że pokryją szczelnie całą powierzchnię graniczną, wówczas pozostałe, dla których tam już nie ma miejsca, będą pływać wewnątrz cieczy. Tam łączą się one zwykle w micele koloidowe. Stężenie tenzydu, przy którym cząsteczki pokrywają całą granicę faz warstwą monomolekularną, nazywamy krytycznym stężeniem micelarnym.\nRola tenzydów :\n1. Ułatwiają wytworzenie emulsji zmniejszając napięcie powierzchniowe na granicy faz (o/w lub w/o). Faza rozproszona łatwo rozbija się zwiększając swoją powierzchnię właściwą.\n2. Stabilizują wytworzoną emulsję tworząc na powierzchni fazy rozproszonej powłoczkę ochronną. Zapobiegają w ten sposób zjawisku koalescencji czyli łączeniu kuleczek substancji rozproszonej w większe. Aby to osiągnąć musi być przekroczone stężenie micelarne.\nKryterium oceny tenzydów :\nPodstawą oceny tenzydów jest stworzona przez Griffina liczba HLB określająca równowagę hydrofilo – lipofilową. Początkowo jej zakres był od 1 do 20 – emulgatory o przewadze grup niepolarnych (lipofilnych) ok. 1 tworzą emulsję w/o; emulgatory o przewadze grup polarnych (hydrofilnych) ok. 20 tworzą emulsję o/w. Przy rozszerzeniu skali liczby HLB do 40 obejmuje także emulgatory jonotwórcze.\nLiczba HLB decyduje o rozpuszczalności (powinowactwa) tenzydów w wodzie i oleju co decyduje o typie powstałej emulsji.\n0 – 3 środki przeciwpianowe;\n3 – 6 emulgatory typu w/o;\n7 – 9 środki ułatwiające rozsmarowanie maści i kremów;\n8 – 18 emulgatory typu o/w;\n15 – 20 solubilizatory;\nPodział tenzydów :\nAmfolityczne (zależnie od pH kationowo lub anionowo czynne)\n3. Emulgatory koloidowe (zwiększające lepkość)\nPęczniejące koloidy naturalne\nSilnie rozdrobnione związki nieorganiczne\nStanowią największą grupę emulgatorów. Zaletą emulgatorów niejonowych jest to, że są nie czułe na dodatki elektrolitów i zmiany pH środowiska. Mogą być łączone z emulgatorami jonowymi, ponieważ nie tworzą niezgodności.\nAlifatyczne C10 – C16 laurylowy, stearynowy, cetylowy, sterydowe np. cholesterol występuje w postaci wolnej i zestryfikowanej w lanolinie. Przeważa duża grupa sterydowa nad małą grupą polarną OH. Alkohole są emulgatorami typu w/o o niskiej liczbie HLB. Alkohol cetylowy daję emulsje w/o lub o/w w zależności od środowiska. Są najczęściej stosowanymi emulgatorami w maściach.\nSą to estry nasyconych i nienasyconych kwasów tłuszczowych i alkoholi wielowodorotlenowych (glikole, gliceryna) lub cukrów.\nMonostearynian glicerolu, propylenoglikolu w/o HLB 3 – 4. Stosuje się jako emulgatory w maściach.\nEstry sorbitanu i kwasów tłuszczowych zawierają więcej polarnych grup alkoholowych w/o HLB  8 (Spany). Znajduje zastosowanie w maściach i kremach.\nEtery polioksyetylennowe estrów sorbitanu z kwasami tłuszczowymi tworzą emulsje typu o/w HLB  10 (Tween), stosowany jako dyspergator.\nEstry kwasów tłuszczowych i polioksyetylenoglikoli o/w HLB 12 – 17 (Cremophor, Myrj) im dłuższy łańcuch polioksyetylenowy tym wyższa liczba HLB.\nEtery alkoholi tłuszczowych np. laurylowego i polioksyetylenoglikoli (Brij) o/w.\nEtery z połączenia grup polarnych (oksyetylenowych) i niepolarnych (oksypropylenowych) – Pluronic. Służą jako emulgatory i solubilizatory, zwłaszcza w pozajelitowo podawanych lekach.\nSaponiny – wyodrębnione z roślin glikozydy, część cukrowa (glukoza) stanowi element polarny. Są to silnie pieniące emulsje o/w o niskim napięciu powierzchniowym.\nSą to najczęściej mydła. Są to sole kwasów tłuszczowych nasyconych lub nienasyconych C8 - C70 z metalami alkalicznymi. Pod względem konsystencji wyróżniamy mydła twarde, miękkie i płynne.\nMetody otrzymywania mydeł :\n1. Działanie wodnymi roztworami alkaliów na gorąco na tłuszcze lub oleje, odparowanie do odpowiedniej konsystencji, oczyszczenie przez działanie NaOH (soli kuchennej) co powoduje wysolenie mydła.\n2. Działanie alkoholowym roztworem na oleje w temperaturze pokojowej (spirytusy mydlane).\n3. Działanie alkaliów na kwasy tłuszczowe.\nWyróżniamy mydła :\nAlkaliczne (zawierają wolne wodorotlenki alkaliów)\nPrzetłuszczone (zawierają nierozłożone tłuszcze)\nMydła metali jednowartościowych Na, K, NH4\nTzw. czyszczące, rozpuszczalne w wodzie, tworzą emulsje o/w. Najlepsze mydło amonowe rozpuszczalne w wodzie. Mydło potasowe bardziej miękkie od sodowego. Sapones kalinus – mydło potasowe, zmydlenie oleju lnianego roztworem KOH; powoduje rozpuszczenie naskórka (efekt keratolityczny), jest dobrym solubilizatorem.\nMydła metali wielowartościowych Ca, Mg, Zn, Al.\nZawierają dwie lub trzy grupy kwasów tłuszczowych (lipofilnych, niepolarnych), tworzą emulsje w/o. Są nieropuszczalne w wodzie, wskutek czego mydło rozpuszczone w twardej wodzie wytrąca się częściowo.\nTrójetanoloamina jest bardzo silną zasadą dającą w roztworze z kwasami tłuszczowymi emulgator typu o/w. Mydła te przyrządza się ex tempore podczas wykorzystywania emulsji. Mają one odczyn prawie obojętny, nadają się tylko do użytku zewnętrznego.\nSiarczany i sulfoniany alkilowe\nEmulgatory o bardzo wysokiej wartości HLB, tzw. silne detergenty czyli środki piorące tzn. zwilżają powierzchnię oczyszczaną, emulgują cząsteczki stałe i oleiste oraz stabilizują nie dopuszczając do osiadania brudu. W farmacji stosowane do mycia szkła, powierzchni (Ludwig, FF, Ixi). Nie stosowane do leków – emulgują naturalną ochronę skóry.\nLaurylosiarczan sodowy HLB 40 o/w emulgator w kremach, stosowany jako solubilizator czyli substancja ułatwiająca rozpuszczanie w wodzie.\nGłównie czwartorzędowe sole amoniowe (bromek benzalkoniowy – Sterinol) oraz sole amin, amidy amin, imidazoliny. Tworzą emulsje o/w w farmacji jako bakteriobójcze, bakteriostatyczne.\nEmulgatory te są kationowo i anionowo czynne w zależności od pH roztworu.\nLecytyna – daje emulsje o/w lub w/o (w wodzie hydroliza – traci właściwości)\nBiałka – żelatyna, kazeina, proteiny, mleko zawsze emulsje o/w. W środowisku alkalicznym są anionowotwórcze, w kwaśnym kationowotwórcze. Stanowią w zasadzie emulgatory typu koloidowego wytwarzając błonki z hydratyzowanych miceli dookoła kuleczek tłuszczowych.\nSą to emulgatory rzekome – zwiększające lepkość układu wielofazowego. Wielkocząsteczkowe, makromolekularne koloidy. Stanowiąc polimery naturalne lub sztuczne o cząsteczkach złożonych z minimum 1000 atomów po spęcznieniu w wodzie tworzą micelę koloidową. Micele makromolekularne zależnie od budowy chemicznej mają kształt kulisty lub wydłużony, stykając się i przeplatając wytwarzają w miejscu stykania wiązania (mostki wodorowe, działanie sił van der Waalsa). Powstaje struktura, której konsystencja robi się kleista i lepkość roztworu wzrasta – roztwór żelowy zwany kleikiem Mucilagines. Stosowane są jako emulgatory w emulsjach typu o/w.\nGuma arabska – polimer cukrowy o rozgałęzionych łańcuchach węglowodanowych, tworzy idealnie lepkie roztwory emulsyjne o/w. Doskonale emulguje oleje tłuste, mineralne, olejki eteryczne, woski, żywice. Obecnie rzadziej stosowany dla emulsji do użytku zewnętrznego, gdyż pozostawia na skórze warstwę kleju.\nTragakanta – guma składająca się z dwóch polisacharydów (tragakantyny i basoryny) tworzy bardzo lepkie roztwory. Lepkość powiększa się podczas przechowywania. Rzadko stosowana jako samodzielny emulgator. Stosowana jako dodatek do gumy arabskiej (1 cz. na 15 cz.), stosowana do stabilizacji zawiesin.\nPektyna – kwas poligalakturonowy częściowo zestryfikowany metanolem, nie jest produktem jednolitym (różna długości łańcuchów więcej lub mniej zestryfikowanych). Lepkość strukturalna wzrasta z długością łańcucha i ilością grup metylowych. Łatwo tworzy żele w obecności cukru, 10 razy wydajniejszy emulgator od gumy arabskiej.\nAlginiany – sole Na, Mg, Ca, NH4 kwasu alginowego otrzymywane z wodorostów morskich. Stosowane jako stabilizator emulsji, na sucho jako środek rozsadzający do tabletek.\nKleik skrobiowy – powstaje przez ogrzewanie zawiesiny spęczniałej skrobi w wodzie, głównymi składnikami są amyloza i amylopektyna. Przygotowuje się go ex tempore gdyż stanowi dobrą pożywkę dla drobnoustrojów. Służy przede wszystkim jako lepiszcze przy granulacji masy tabletkowej.\nMetyloceluloza MC - eter metylowy celulozy, w zależności od ilości grup metylowych i wielkości cząsteczek wzrasta lepkość roztworów wodnych. Rozpuszcza się na zimno dając bezbarwne roztwory wodne. Zastępuje gumę arabską lecz tworzy niezgodności z garbnikami, krzemianami i węglanami (wytrącenie. Stosuje się także eter etylowy celulozy tj. etylocelulozę. Stosowana jest jako środek powiększający lepkość roztworów, jak również jako lepiszcze do granulacji masy tabletkowej.\nKarboksymetyloceluloza CMC – glikolan celulozy o niejednorodnej budowie, różna ilość karboksylowych grup wodorotlenowych w pierścieniu cukrowym. Nie stosowana jako samodzielny emulgator, nadaje się jako stabilizator dla emulsji i zawiesin oraz jako lepiszcze do granulacji masy tabletkowej.\nPoliwinylopirolidon PVP (Kolidon, Plasdone) – mieszanina złożona z liniowych polimerów 1 – winylo – 2- pirolidonu o różnych długościach łańcuchów i różnych masach cząsteczkowych. Poza wodą rozpuszcza się w etanolu, glicerynie, metanolu dając idealnie lepkie roztwory.\nŻelatyna – koloid o budowie peptydowej, pęcznieje w zimnej wodzie, rozpuszcza się tylko na gorąco. Po zastygnięciu na galaretę tworzy żel elastyczny. Stosowana przy produkcji tabletek, drażetek, w czopkach, globulkach, kleikach nakładanych na skórę, do gąbek hamujących krwotoki. Tendencja do żelowania ogranicza jej zastosowanie.\nRozdrobnione związki nieorganiczne\nCiała pęczniejące w wodzie\nBentonit – glinka kopalna Al2O3 4 SiO2 H2O, pęcznieje bardzo gwałtownie, mogą tworzyć się grudki, proszek wewnątrz grudki nie pęcznieje (bardzo ważne dokładne rozdrobnienie). Nadaje się do stabilizacji emulsji olejowych, zawiesin, płynnych pudrów, a także jako środek rozsadzający w tabletkach.\nCiała nie pęczniejące w wodzie\nAerosil – SiO2 (dwutlenek krzemu) bardzo silnie rozdrobniony proszek, rozproszony w cieczy (oleju lub wodzie) oraz stopionej podstawie do czopków znacznie powiększa lepkość i stabilizuje emulsje i zawiesiny środków leczniczych.\nCiała stałe silnie rozdrobnione gromadząc się na granicy faz mogą wytwarzać powłoczki stabilizujące emulsje.\no/w – proszki hydrofilne Mg, Ca3(PO4)2, Fe2O3, ZnO\nw/o – proszki lipofilne siarkowe, stearyniany Zn, Mg, Ca\nZ zasady są to emulsje typu o/w, co umożliwia zamaskowanie oleju. Oleje po zemulgowniu są lepiej dostępne. Najpopularniejszym w naszych aptekach emulgatorem do tworzenia emulsji o/w do użytku wewnętrznego jest guma arabska.\nZasadniczo emulgator rozpuszcza się w fazie zewnętrznej i przy energicznym mieszaniu dodaje się fazę rozpraszaną, przy czym temperatura obydwu cieczy powinna być zbliżona.\nW przypadku użycia gumy arabskiej jako emulgatora musimy postępować inaczej, gdyż guma arabska zmieszana z wodą pęcznieje i upływa dużo czasu, aż się rozpuści. Z tego powodu 1 cz. sproszkowanej gumy arabskiej rozciera się w moździerzu z 2 cz. oleju i 1,5 cz. wody. Powstaje emulsja wydająca charakterystyczny trzask. Po wytworzeniu tego tzw. jądra emulsji dodaje się porcjami, stale mieszając, dalsze ilości wody, która rozcieńcza fazę zewnętrzną\nEmulsje do użytku zewnętrznego mogą być maściami lub kremami, kroplami do nosa oraz tzw. mazidłami. Są to płynne lub półpłynne emulsje, emulsjo – zawiesiny, żele, a niekiedy roztwory, przeznaczone do wcierania lub smarowania skóry w celu uzyskania działania miejscowego. W postaci mazideł stosuje się głównie środki zwiększające przekrwienie skóry, przeciwreumatyczne, ściągające lub osłaniające. Mazidła zawierają mydła, oleje, węglowodory, roztwory wodorotlenków, amoniak, wodę, etanol, olejki, balsamy, kamforę a także nalewki.\nMazidła są wielofazowymi układami rozproszonymi, często z tendencją do rozdziału, lecz pod wpływem wstrząsania powinny powracać do układów o jednorodnym organoleptycznie rozproszeniu.\nMazidła no ogół są nietrwałą postacią leku, gdyż zemulgowane oleje w zetknięciu z alkaliczną fazą wodną jełczeją i lek nabiera nieprzyjemnego zapachu.\nSzybkość rozkładu emulsji (prawo Stokesa) :\nV = 2r2 g(d1 – d2) / 9\nV – szybkość sedymentacji\nr – promień kuleczek\nd1 – gęstość fazy wewnętrznej\nd2 – gęstość fazy zewnętrznej\ng – przyśpieszenie ziemskie\n - lepkość fazy zewnętrznej\nEmulsja będzie trwalsza jeżeli :\nŚrednica kuleczek będzie mała;\nRóżnica gęstości oleju i wody będzie mała;\nFaza zewnętrzna będzie bardzo lepka;\nZAWIESINY – SUSPENSIONES\nZawiesiny są płynną postacią leku przeznaczoną do stosowania wewnętrznego lub zewnętrznego. Stanowią układ równomiernie rozproszonych faz – fazy sproszkowanej, stałej substancji leczniczej jako fazy rozproszonej i cieczy, jako fazy rozpraszającej, zawierającej substancje pomocnicze.\nZawiesiny są układami nietrwałymi i ulegają sedymentacji, a także zbrylaniu się cząstek stałych. Aby temu przynajmniej częściowo zapobiegać, w zawiesinach stosuje się substancje pomocnicze, zwiększające lepkość fazy ciekłej, a także substancje powierzchniowo czynne, zapobiegające agregacji. Zawiesiny do użytku wewnętrznego mogą zawierać substancje poprawiające smak i zapach.\nW zawiesinach do stosowania wewnętrznego wielkość cząstek ciała stałego powinna mieścić się w granicach 0,1 m do 30 m. W zawiesinach do użytku zewnętrznego wielkość cząstek ciała stałego nie powinna przekraczać 80 m.\nZawiesiny do użytku wewnętrznego\nDla ułatwienia zawieszenia substancji stałych i stabilizacji zawiesiny stosuje się roztwory substancji wielkocząsteczkowych tzw. kleiki, odznaczające się dużą lepkością. Wykazują one ponadto osłaniające działanie na błony śluzowe przewodu pokarmowego, zmniejszając w ten sposób drażniące działanie niektórych leków. Mogą również opóźniać wchłanianie substancji leczniczych, przedłużając ich działanie.\nGumę arabską rozpuszcza się w równej ilości wody i wody wapiennej na gorąco. Roztwór metylocelulozy sporządza się, rozpuszczając ją w 1/3 przepisanej ilości wody na gorąco. Po rozpuszczeniu i ochłodzeniu uzupełnia się wodą o temperaturze pokojowej do przepisanej masy. Żelatynę agar rozpuszcza się na gorąco. Najczęściej stosuje się roztwory o stężeniu : 33,3% gumy arabskiej, 2% metylocelulozy, 4% żelatyny.\nProszki rozciera się w moździerzu z roztworami substancji wielkocząsteczkowych na jednolitą masę, a następnie porcjami dodaje się wodę.\nZawiesiny do użytku zewnętrznego\nZawiesiny te mogą zawierać nawet do 50% części stałych zawieszonych w roztworach wodnych, glicerolu z wodą, olejach, a nawet w etanolu. W pudrach płynnych stosuje się środki o działaniu dezynfekującym, wysuszającym, znieczulającym i przeciwhistaminowym. Częstym składnikiem pudrów płynnych jest mentol o działaniu chłodzącym, znieczulającym i dezynfekującym. Istotną cechą pudrów płynnych jest ich upłynnianie się i równomierne rozproszenie po wstrząśnięciu oraz dobra przyczepność do skóry.\nPoszczególne składniki stałe odmierza się do moździerza i dokładnie rozciera. Do proszków dodaje się glicerol lub olej i rozciera na jednolitą masę. Następnie dodaje się porcjami wodę, a na końcu jeżeli jest przepisany, etanol.\nSzybkość sedymentacji zawiesiny (prawo Stokesa) :\nZawiesina będzie tym trwalsza, im mniejsza jest szybkość sedymentacji, to znaczy, im mniejsze są cząsteczki, im mniejsza różnica gęstości fazy stałej i płynnej oraz im większa lepkość. Faza stała powinna być maksymalnie rozdrobniona. Z równania Stokesa wynika, że szybkość sedymentacji jest odwrotnie proporcjonalna do lepkości roztworu. Trwałe są zawiesiny substancji o małej gęstości, np. hydrokortyzonu w wodzie. Trwałe będą również zawiesiny sulfonamidów, w cieczy o większej gęstości, np. w syropie.\nNiezgodności są to nieprzewidziane i niezamierzone zmiany powodujące powstanie nieprawidłowej postaci leku lub prowadzące do zmniejszenia, zmiany lub zaniku działania leczniczego.\nPowstałe w leku recepturowym niezgodności mogą być:\n1. Dostrzegalne organoleptycznie – widoczna zmiana barwy, wytrącenie osadu, rozpływanie, nieprawidłowy zapach.\n2. Niedostrzegalne organoleptycznie – adsorpcja, hydroliza.\n3. Ukryte – występujące po pewnym czasie u pacjenta, wytrącanie alkaloidów, reakcja podwójnej wymiany, wilgotnienie. Trzeba przewidzieć wystąpienie nieprawidłowości i zapobiec im.\n2. Chemiczne – składniki wchodzą ze sobą w reakcje chemiczne.\n3. Fizjofarmakodynamiczne (terapeutyczne, farmakologiczne) – leki w pewnych zestawieniach znoszą swoje działanie, osłabiają je lub mogą je potęgować. Są to z reguły zmiany niedostrzegalne. Często składniki recepty działają antagonistycznie.\n4. Formalne – polegają na niewłaściwym napisaniu recepty : nieczytelne pismo, pomyłki, dwuznaczne skróty.\nOgólne zasady poprawy niezgodności:\n1. Drobne zmiany nie naruszające składu recepty można dokonać bez porozumienia z lekarzem, zaznaczając wprowadzone korekty na recepcie i jej odpisie.\n2. Zasadnicze zmiany wprowadza się w porozumieniu z lekarzem.\n3. Rozkład substancji leczniczych lub niemożność uformowania postaci leku – lekarz musi przepisać inną receptę.\nCiecze nie mieszające się ze sobą\nNiezgodność występująca najczęściej w zestawieniu roztworów wodnych z olejami np. roztwór 0,1% Sol. Adrenalinum w Liq. Paraffini należy rozetrzeć fazę wodną z emulgatorem (lanoliną lub euceryną) i po całkowitym zemulgowaniu dodać fazę olejową.\nNp. roztwór Mentowalu w nalewkach, mentowal nie miesza się z roztworem spirytusowym, należy go wydać osobno.\nLek nie rozpuszcza się w podanej ilości rozpuszczalnika (roztwór przesycony) lub nie rozpuszcza się w przepisanym w recepcie rozpuszczalniku. Poprawa : zmiana rozpuszczalnika, zwiększenie ilości rozpuszczalnika (zmiana stężenia leku co trzeba uwzględnić w dawkowaniu), rozpuszczenie leku w małej ilości innego rozpuszczalnika najczęściej etanolu i uzupełnienie przepisanym rozpuszczalnikiem, zawieszenie lub zemulgowanie leku stosowanym emulgatorem.\nSubstancje rozpuszczone w wodzie mogą zmniejszać rozpuszczalność innych związków obecnych w roztworze. Najczęściej wysoleniu czyli wytrąceniu w obecności soli i elektrolitów ulegają preparaty koloidowe srebra Protargol (Argentum proteinicum), Collargol (Argentum colloidale), Targesinum. Preparaty te składają się z elementarnego srebra koloidowo rozdrobnionego utrzymującego się w roztworze dzięki obecności koloidów ochronnych (różnych postaci białka). W kroplach do nosa, oczu pod wpływem NaCl, ZnSO4, H3BO3 tworzą się koloidy białkowe.\nPoprawa : jako środek izotonizujący w kroplach do oczu stosowany jest 1,6%KNO3 zamiast 0,9%NaCl, 2% H3BO3 a w kroplach do nosa 5% glukoza lub rozdzielamy roztwory główne z 0,25 – 0,5% ZnSO4.\nLeki rozpuszczone w wodzie mogą zmniejszać rozpuszczalność innych środków leczniczych obecnych w roztworze.\nReakcja podwójnej wymiany zachodzi między dwoma elektrolitami powodując wytrącenie nierozpuszczalnej soli np.\nSole wapnia Ca (benzoesany, fosforany, mleczany, salicylany, siarczany, węglany);\nSole cynku Zn (w środowisku OH powstaje Zn(OH)2;\nSole srebra (AgCl);\nSole magnezu Mg (salicylany);\nPoprawa : zamieniamy jeden ze składników na sól nie dającą osadu np. CaBr2 na NaBr; zwiększamy ilość rozpuszczalnika (zmiana stężenia) co uwzględniamy przy dawkowaniu; środek powodujący niezgodność wydajemy osobno w postaci proszków.\nWytrącenie bromowodorków i jodowodorków alkaloidów trudno rozpuszczalnych w wodzie następuje jeżeli stężenie bromków wynosi powyżej 5%. Niezgodność wykazują alkaloidy :\nChinini sulfas, Codeini phosphas od 0,5%,\nMorfini hydrochloridi, Papawerini hydrichloridi od 0,1%\nWytrąca się grubokrystaliczny osad.\nPoprawa : sporządzamy dwa odrębne roztwory.\nAlkaloidy tworzą kompleksowe połączenia z garbnikami (najczęściej nalewki garbnikowe) np. Chinini hydrochlorici z Tannini, Strychnini nitratis z Tincturae Gallae, Tincturae Tormentillae.\nPoprawa : nalewkę wydajemy osobno.\nZmiana pH (odczyn środowiska) powstała na skutek zmieszania w recepcie kilku składników może powodować, że w odczynie kwaśnym następuje wydzielenie słabych kwasów w postaci osadów.\nFenobarbital sodu daje zawsze niezgodności :\nz roztworem HCl,\npapaweryny HCl, morfiny HCl,\nz Sirupus Rubi idaei (malinowy), Sirupus Cerasi (wiśniowy) – następuje niekorzystna zmiana barwy syropów.\nW zależności od stężenia :\nz NH4Br, NH4Cl,\nGdy stężenie wynosi powyżej 1% zawsze występuje niezgodność, można zastosować NaBr zamiast NH4Br.\nBrak niezgodności :\nz kwaśnym odwarem, naparem, nalewkami\nsiarczanem atropiny i chlorowodorkiem efedryny.\nSulfatiazol sodowy daje niezgodności :\nz kwasem borowym,\nz chlorowodorkiek efedryny\nPoprawa – wydać osobno\nDiuretyna – Theobromini Natrici cum Natrii salicylacis\nReaguje silniej na nieznacznie zakwaszenia pH < 10,5, daje niezgodności z prawie wszystkimi kwaśno reagującymi lekami – wytrącenie teobrominy, zmętnienia i osady z odwarami, naparami, nalewkami, syropami, wyciągami. Tworzy kompleksy z bromkami. Poprawa : diuretynę w postaci proszków uwzględniając, że w miksturach przyjmowanych łyżkami stołowymi ok. 15g.\nRoztwory soli słabych zasad to jest sole alkaloidów i sole środków miejscowo znieczulających mogą wydzielać w środowisku zasadowym trudno rozpuszczalne zasady. Wytrącanie osadów zależy od odczynu środowiska oraz stężenia zasady w roztworze.\nSą tabele rozpuszczalności zasad alkaloidów w zależności od odczynu co pozwala przewidzieć, czy w danej mieszaninie wytrąci się osad:\nPapaweryna, strychnina – osad bardzo trudno rozpuszczalny pH > 5;\nAtropina – osad trudno rozpuszczalny;\nKodeina, efedryna, alkaloidy sporyszu, Ipecacuanhae – łatwo rozpuszczalne, osady rozpuszczalne w wodzie i nie ulegają wytrąceniu nawet w odczynie alkalicznym;\nAlkaloidy Ipecacuanhae (emetyna, psychotryna) w odwarze opalescencja, zmętnienie.\nAlkaloidy Belladonnae (atropina, hioscyjamina, skopolamina) w środowisku alkalicznym ulegają hydrolizie.\nRozkład związków leczniczych\nŚrodki utleniające – jod, nadtlenek wodoru, pochodne kwasu azotowego, sole żelaza (III) i rtęci.\nŚrodki redukujące – siarka, kalomel, trójtlenek arsenu, sole żelaza (II) i azotyny, rezorcyna.\nŚrodki alkaliczne katalizują reakcje utleniania np. utlenianie adrenaliny.\nProces hydrolizy powoduje inaktywację leku jest najczęściej niedostrzegalny organoleptycznie. Alkaloidy tropanowe (trwałe w środowisku kwaśnym) i glikozydy nasercowe – zasadowy odczyn środowiska przyspiesza hydrolityczny rozkład.\nAntybiotyki – ich trwałość w płynach infuzyjnych związana jest ze sposobem przygotowania roztworu, warunki przechowywania, odczyn środowiska, stężenie antybiotyku w roztworze, rodzaj płynu infuzyjnego.\nPenicylina benzylowa – rozkład w pH < 4 np. roztwór glikozy 10%.\nAmpicylina – rozkład w środowisku glukozy, im wyższe stężenie tym szybszy rozkład.\nPenicyliny ulegają inaktywacji w obecności soli metali np. cynku.\nPepsyna ulega inaktywacji w środowisku kwaśnym pod wpływem wodnych roztworów kwasów oraz etanolu następuje denaturacja białkowego komponentu enzymu, garbniki mogą wywołać strącenie białka.\nNiezgodności fizyczne w proszkach\nJeżeli do czystego związku chemicznego dodamy inną substancję może dojść do obniżenia temperatury topnienia = mieszaniny eutektyczne (euteksja). Niektóre mieszaniny mają temperaturę topnienia mniejszą od temperatury pokojowej.\nAminophenazon z mentolem, salolem mętnieje.\nTopią się :\nwodzian chloralu z kamforą, mentolem, amonophenazonem\nmentol z kwasem salicylowym, kamforą, tymolem\nkamfora z salolem, rezorcyną\nMieszanina proszków pochłania wilgoć z powietrza (adsorpcja pary wodnej) często prowadzi do rozpłynięcia. Ilość zaadsorbowanej wody zależy od właściwości środka leczniczego oraz od wilgotności względnej powietrza.\nKrytyczna wilgotność względna (punkt wilgotnienia) jest to taka wilgotność względna powietrza, przy której rozpoczyna się sorpcja wody z powietrza np. CaCl2 10, wyciągi suche 30, KBr 78 (im mniejsza wartość tym substancja jest bardziej higroskopijna).\nNajbardziej wilgotniejące : urotropina, kwas acetylosalicylowy, wyciągi suche, bromki potasowców, wapniowców.\nPoprawa : składnik wilgotniejący podajemy osobno lub dodajemy substancji obojętnych niehigroskopijnych (laktoza, skrobia).\nPołączenie alkaloidów ze środowiskiem adsorpcyjnym (węgiel, wodorotlenek glinu) powoduje zmniejszenie lub całkowitą utratę siły działania.\nPoprawa : składniki wydajemy osobno.\nWydzielanie się wody krystalizacyjnej z mieszaniny proszków powoduje jej wilgotnienie lub rozpłynięcie np. Na2SO4 w zetknięciu z NaBr , NaCl, KBr, MgSO4 dlatego należy do recept brać sole bezwodne.\nMieszaniny proszków zawierających węglan wapnia, dwuwęglan sodu, zasadowy azotan bizmutowy mogą twardnieć do tego stopnia, że po spożyciu przejdą nie rozłożone przez przewód pokarmowy. Podobnie może być w mieszaninie siarki, węglanu magnezu, fosforanu wapnia i węglanu wapnia.\nFarmacja Galenowa – zajmuje się wszystkimi postaciami leku, dobiera środki pomocnicze pozwalające uzyskać ze środka leczniczego najskuteczniejsze terapeutyczne formy dogodne do przyjmowania, trwałe podczas dłuższego przechowywania. Opracowuje sposoby otrzymywania form leku czyli technologię produkcji oraz metody kontroli postaci leku od strony chemicznej i fizyko – chemicznej.\nReceptura – produkcja form leku w aptece wg przepisu lekarza dla poszczególnych chorych.\nMetody sporządzania leków :\nWyciskanie – soki\nWytrawianie – nalewki, wyciągi, intrakty\nDestylacja – wody aromatyczne\nZmieszanie – płyny iniekcyjne\nTłoczenie – tabletki\nDo początku XX wieku preparat galenowy definiowano jako nie będący lekiem recepturowym, który zachowuje trwałość przez dłuższy czas i ma określoną znaną ilość substancji czynnych (dotyczy to preparatów silnie działających).\nPreparaty te otrzymywane były z surowców naturalnych stanowiąc mieszaninę ciał czynnych i balastowych. Rozwój przemysłu farmaceutycznego spowodował dezaktualizację powyższej definicji. Mechaniczna produkcja form leku, powszechność leków syntetycznych spowodowało, że obecnie produkowane maści, proszki, tabletki, aerozole, płyny infuzyjne trudno zaliczyć do preparatów galenowych.\nPreparat Galenowy – jest to preparat otrzymywany z surowców naturalnych (roślinnych, zwierzęcych, mineralnych) o określonej trwałości, stanowiący lek sam w sobie lub wykorzystywany do sporządzania leku recepturowego. Otrzymuje się go w procesie technologicznym, podlega więc on tzw. normom produkcyjnym określającym warunki produkcji oraz normom analitycznym głównie w stosunku do substancji silnie działających.\nTEORETYCZNE PODSTAWY WYTRAWIANIA\nW procesie wytrawiania przeważają procesy dyfuzyjne oparte na wyrównywaniu stężeń pomiędzy rozpuszczalnikiem i roztworem związków znajdujących się w komórce.\nDyfuzją – nazywamy uwarunkowany chaotycznym ruchem molekuł proces stopniowego przenikania wzajemnego dwóch faz (płynnych lub gazowych) graniczących ze sobą. Pozornie ciecz pozostaje w całkowitym spokoju. Wpływ czynników na proces dyfuzji można wyrazić następującym równaniem matematycznym :\nS = DF c – co / x t\nS – ilość przedyfundowanej substancji [g];\nD – współczynnik dyfuzji;\nF – powierzchnia poprzez którą zachodzi proces dyfuzji [cm2];\nc – co – różnica na granicy warstw cieczy [%];\nt – czas trwania dyfuzji [s];\nx – grubość warstwy\nPrawo dyfuzji Ficka :\nIlość rozpuszczonej substancji, przedyfundowanej przez warstwę rozpuszczalnika jest wprost proporcjonalna do różnicy stężeń na granicy faz, powierzchni warstwy, czasu trwania dyfuzji, współczynnika dyfuzji i odwrotnie proporcjonalna do grubości warstwy (dłuższa droga dyfundowania).\nWyraża ilość substancji w gramach, która dyfundyje w ciągu jednej sekundy przez powierzchnię 1cm2 przy grubości warstwy 1cm i różnicy stężeń na granicy warstw 1%. Matematycznie wyraził go Einstein\nD = RT / No 1 / 6Q\nT – temperatura absolutna\nNo – liczba Avogadro\n - gęstość\nQ – promień dyfundujących cząstek\nWspółczynnik dyfuzji rośnie wraz ze wzrostem temperatury i maleje przy zwiększeniu lepkości środowiska oraz rozmiaru cząstek substancji.\nEKSTRAKCJA SUROWCÓW POCHODZENIA ROŚLINNEGO\nPrzy ekstrakcji surowców pochodzenia roślinnego ekstrahowane składniki znajdują się przeważnie wewnątrz komórki.\nŻywa komórka roślinna posiada przyściankową warstwę protoplazmy, która wywiera szczególny wpływ na właściwości ścianki komórkowej. Dokąd protoplazma jest żywa, ściana komórkowa stanowi przegrodę półprzepuszczalną, nie zezwalającą na przenikanie na zewnątrz substancji rozpuszczonych w soku komórkowym. W tych warunkach zaledwie woda może przenikać do wnętrza komórki (osmoza).\nW komórce martwej w skutek zniszczenia protoplazmy ścianka traci właściwości przegrody półprzepuszczalnej i zaczyna przepuszczać substancje w obydwie strony zgodnie z gradientem stężeń. Wytrawianie należy traktować jako złożony proces składający się z kilku procesów : dializy, desorpcji, rozpuszczania i dyfuzji zachodzących samorzutnie i jednocześnie. Proces wytrawiania rozpoczyna się z chwilą przeniknięcia rozpuszczalnika do wnętrza kawałków materiału roślinnego. Po przejściu między komórkami rozpuszczalnik dostaje się do komórki, uzyskując możliwość dyfundowania poprzez błony komórkowe (dializa). W miarę przenikania rozpuszczalnika do komórki, jej zawartość zaczyna pęcznieć i przechodzić do roztworu (desorpcja i rozpuszczenie). Z powodu rozerwania znacznej części komórek przez rozdrabnianie surowca w czasie ekstrakcji :\n1. Do uszkodzonych komórek ekstrahujący rozpuszczalnik dostaje się bez większych trudności i następuje tu zwykle rozpuszczenie składników zawartych w komórkach;\n2. Dojście rozpuszczalnika do nie uszkodzonych komórek jest znacznie trudniejsze, gdyż konieczne jest przenikanie przez ścianę komórkową;\nOd stopnia rozdrobnienia surowca zależy jakość i wygląd otrzymanego ekstraktu. Jeżeli surowiec ma niewiele porozrywanych komórek to proces wytrawiania przebiega bardzo wolno a otrzymany wyciąg nie zawiera substancji koloidowych, jest przezroczysty oraz nie mętnieje. W przypadku rozdrobnienia surowca na drobny proszek dochodzi do rozpuszczenia składników komórek. Otrzymany ekstrakt ma dużo koloidów i łatwo mętnieje podczas przechowywania. Istnieje również niebezpieczeństwo adsorbowania składników rozpuszczonych na powierzchni koloidów. Najkorzystniejsze okazało się rozdrobnienie, przy którym połowa komórek jest rozerwana, a połowa w całości. Ekstrakcja zachodzi wtedy stosunkowo prędko, a wyciąg nie ma zbyt wielu substancji koloidowych.\nWiększość preparatów galenowych sporządza się z roślinnych surowców leczniczych z martwymi tkankami. Obumarcie komórek powoduje ich odwadnianie. Podstawową metodą odwodnienia jest suszenie surowca roślinnego.\nW przypadku otrzymywania preparatów galenowych ze świeżych roślin komórki zabija się etanolem tzw. stabilizacja. Etanol jest bardzo higroskopijny i przy zetknięciu się z komórką roślinną odwadnia ją, wywołując silniejszą plazmolizę.\nEkstrakcja może być połączona z reakcją chemiczną zachodzącą między rozpuszczalnikiem a substancją ekstrahowaną. W procesie ekstrakcji powszechnie wykorzystuje się zmianę odczynu środowiska, co ma istotny wpływ na rozpuszczalność ekstrahowanych związków.\nO przebiegu perkolacji decyduje przede wszystkim czas ekstrakcji i ilość rozpuszczalnika.\nWymagania stawiane rozpuszczalnikom :\n1. Wysokie zdolności dyfuzyjne.\n2. Selektywne tzn. wysoka zdolność rozpuszczania biologicznie czynnych substancji, a niska towarzyszących substancji balastowych.\n3. Chemicznie obojętne w odniesieniu do wytrawianych substancji.\n4. Udaremniają rozwój mikroflory bakteryjnej.\n5. Brak toksycznego działania na organizm.\n6. Lotne, aby można było łatwo usunąć je.\n8. Tanie i łatwo dostępne.\nDobrze przenika przez błony komórkowe, większość substancji czynnych rozpuszcza się w wodzie. Substancje balastowe woda wytrawia w znacznie większym stopniu niż zachodzi tego potrzeba. Może być przyczyną hydrolizy substancji czynnych. Nie posiada właściwości antyseptycznych. Jest obojętna. Niezbyt łatwo się ulatnia.\nZnacznie trudniej przenika przez błony komórkowe. Może ścinać białka i czopować pory komórkowe. Jest dobrym rozpuszczalnikiem. Do stężonego spirytusu nie przechodzą ani żywice, ani śluzy, ani białka. Jest środkiem bakteriobójczym. Nie jest farmakologicznie obojętny. Jest dostatecznie lotny. Jest łatwopalny.\nEKSTRAKCJA SUROWCÓW POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO\nTkanki zwierzęce zbudowane są w przeważającej mierze z białek stanowiących dobrą pożywkę dla różnych bakterii. Zawierają wiele enzymów powodujących przemianę chemiczną białka i interesujących nas składników. W związku z tym najczęściej przerabia się surowiec zamrożony lub konserwowany przez dodatek różnych środków chemicznych, a rzadziej surowiec wysuszony.\nRozdrabnianie tkanek zwierzęcych ma na celu przeprowadzenie surowca w miazgę, co ułatwia działanie środka ekstrahującego.\nEkstrakcję prowadzi się po zniszczeniu ściany komórek tworzących tkanki narządu. Do najczęściej używanych środków ekstrakcyjnych należą roztwory kwasów i zasad oraz wodne roztwory acetonu lub alkoholu etylowego. W zależności od stężenia kwasów i zasad oraz czasu ekstrakcji następuje hydroliza narządów i uwalnianie substancji czynnych. Proces może być prowadzony w dowolnej temperaturze, która limituje jedynie trwałość substancji czynnych.\nCZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA PEŁNE (CAŁKOWITE) I SZYBKIE WYTRAWIANIE.\n1. Stopień rozdrobnienia surowca.\n2. Różnica stężeń - podczas procesu wytrawiania należy nieprzerwanie zmierzać do maksymalnego przedziału stężeń.\n3. Temperatura rozpuszczalnika – podwyższenie temperatury przyśpiesza proces wytrawiania, ale w warunkach preparatyki galenowej można go wykorzystać tylko dla wyciągów wodnych. Etanolowe, a tym bardziej eterowe wyciągi sporządza się w temperaturze pokojowej i niższej ze względu na właściwości układów ekstrakcyjnych. Obniżenie temperatury – obniża efekty procesu wytrawiania.\n4. Ciśnienie – zwykle ekstrakcja dokonywana jest pod normalnym ciśnieniem, niekiedy głównie ze względu na lotność substancji biorących udział w procesie stosuje się ciśnienie wyższe.\n5. Lepkość – ponieważ współczynnik dyfuzji rośnie ze zmniejszeniem się lepkości rozpuszczalnika, ciecze mniej lepkie posiadają większą możliwość dyfuzji. W głównych rozpuszczalnikach – wodzie i etanolu z podwyższeniem temperatury lepkość znacznie się obniża. Rozmaitą lepkość posiadają wodno – etanolowe roztwory, przy czym zmieniają się one nieproporcjonalnie do zawartości etanolu w roztworze, największą lepkość posiadają roztwory 40 – 50%.\n6. Dodatek solubilizatora – przy przenoszeniu cząstek z jednej fazy ciekłej do drugiej na powierzchni styku faz zachodzą zjawiska związane z siłami powierzchniowymi. Współczynnik dyfuzji w warstwie między obu fazami ma wartość znacznie mniejszą niż w głównej masie cieczy, przenikanie cząstek wiąże się więc z pokonywaniem dodatkowych oporów. Dodatek solubilizatora ma na ogół korzystny wpływ na przebieg procesu ekstrakcji. Skuteczność działania solubilizatora zależy od stężenia alkoholu w płynie ekstrahującym. Przy wyższym stężeniu etanolu proces tworzenia miceli zostaje zakłócony i zjawisko solubilizacji nie zachodzi. Wpływ solubilizatorów odznacza się wtedy, gdy stężenie etanolu w cieczy ekstrakcyjnej nie przekracza 35%. W technologii ekstrakcyjnej szczególną uwagę zwrócono na solubilizatory niejonogenne – Tween, Brij, Myrj, Czemophor.\n7. Dodatek wyższych kwasów tłuszczowych. Wyraźny wpływ na ekstrakcję alkaloidów i czynnych związków organicznych ma kwas olejowy jako dodatek do rozpuszczalnika organicznego. W metodach ekstrakcji przeciwprądowej dla oczyszczenia i izolowania szeregu antybiotyków stosuje się np. kwas laurylowy i stearynowy.\n8. Długotrwałość wytrawiania – z równania Ficka wynika, że ilość wytrawianych substancji jest proporcjonalna do czasu. Należy jednak się starać, aby całkowite wytrawienie osiągnięto w krótkim czasie.\n9. Czynniki fizykochemiczne – znaczne ułatwienie ekstrakcji surowców roślinnych uzyskano prowadząc ten proces w pole elektromagnetycznym. Korzystne wyniki daje także połączenie ekstrakcji z elektrolityczną metodą rozdziału np. przy ekstrakcji alkaloidów soli metali.\nWYTRAWIANIE SUROWCÓW ROŚLINNYCH\nWytrawianie jest to proces rozdzielczy, oparty na zjawisku dyfuzji. Pozwala na stosunkowo szybkie wyodrębnienie związków czynnych z rozdrobnionego surowca przy użyciu wybiórczego rozpuszczalnika.\nOtrzymujemy wyciąg zawierający zespół wytrawionych składników oraz pozostałość składającą się głównie z fragmentów tkanki roślinnej. Zawarte we frakcji płynnej substancje wyciągowe można całkowicie oddzielić od rozpuszczalnika stosując odparowanie i suszenie.\nJest to proces ekstrakcyjny w temperaturze pokojowej. Wytrawianie trwa do momentu wyrównania stężeń między surowcem a rozpuszczalnikiem. Stosuje się ją do otrzymania preparatów z surowców słabo działających. Wadą jest długi okres trwania, a także niemożliwość całkowitego wyodrębnienia z surowca związków czynnych.\nPrzepisowo rozdrobniony surowiec umieszcza się w słoju lub innym naczyniu zamkniętym i zalewa 5 – cio (czasem 10 – cio) krotną ilością rozpuszczalnika, najczęściej etanolu 70. Maceracja trwa 7 dni. Proces można znacznie przyśpieszyć stosując wytrząsanie. W tych warunkach po 1 – 2 dniach wyekstrahowanie surowca jest już zazwyczaj dostateczne. Po ukończonej maceracji główną ilość cieczy zlewa się znad surowca, który przenosi się na cedzidło i na koniec wyciska w prasie do ziół. Cały ekstrakt miesza się, pozostawia do odstania a następnie zlewa klarowną ciecz lub sączy przez bibułę.\nJest to ekstrakcja przeprowadzana w temperaturze pokojowej przy zachowaniu maksymalnej różnicy stężeń utrzymywanej przez cały czas wytrawiania. Przyczynia się do tego stały dopływ do surowca świeżego rozpuszczalnika i stopniowe usuwanie z perkolatora roztworu zawierającego związki czynne.\nCztery etapy perkolacji\n1. Zwilżenie surowca i pęcznienie. Rozdrobniony surowiec poddaje się wstępnemu pęcznieniu w celu przygotowania wysuszonych i skurczonych błon komórkowych do szybkiego przenikania przez nie rozpuszczalnika do wnętrza komórek oraz ułatwienia dyfuzji na zewnątrz rozpuszczonych w komórkach składnikom. W celu uzyskania równomiernego zwilżenia, po nalaniu rozpuszczalnika i wymieszaniu pozostawia się surowiec na 2 – 3 godziny w szklanych naczyniach.\n2. Załadowanie perkolatora. Każdą wkładaną do perkolatora porcję surowca należy równomiernie ugniatać – powstaje sieć kanalików, prze które równomiernie przepływa rozpuszczalnik.\n3. W dalszym etapie, przy otwartym kranie odpływowym, wprowadza się do perkolatora rozpuszczalnik, który przenikając przez surowiec wypiera zawarte w jego wolnych przestrzeniach powietrze. ż chwilą wycieku zamyka się kran a rozpuszczalnik uzupełnia się do ilości pokrywającej surowiec warstwą grubości 1cm. Całość pozostawia się na 12 – 24 godzin.\n4. Perkolacja właściwa. Po upływie 24 godzin otworzyć kurek i uregulować przepływ cieczy przez surowiec. Należy w sposób ciągły dolewać z góry rozpuszczalnika, który ekstrahując surowiec roślinny posuwa się ku dołowi, wypierany przez dopływający z góry świeży rozpuszczalnik. Substancja styka się stale ze świeżym rozpuszczalnikiem. Z 1kg surowca umieszczonego w perkolatorze powinno spływać :\nStosunek surowiec / etanol 1 : 5 30 kropli / minutę\nStosunek surowiec / etanol 1 : 10 60 kropli / minutę\nPierwsza partia ekstraktu to tzw. głowa perkolatu, najbardziej bogata w substancje czynne. Perkolację można prowadzić aż do całkowitego wyekstrahowania surowca tj. do momentu, gdy próbka ekstraktu wylana na szkiełko zegarkowe po odparowaniu pozostawia bardzo małą pozostałość. Jeżeli perkolacja ma na celu wyodrębnienie związków o znanej nam budowie chemicznej koniec perkolacji stwierdzamy odpowiednią reakcją jakościową (określona w FP IV).\nLEKI OTRZYMYWANE Z SUSZONYCH ROŚLIN\nNalewki - Tincturae\nSą to płynne, nie zagęszczone preparaty sporządzane przez wytrawianie suchych surowców roślinnych lub przez rozpuszczenie wyciągów suchych. Jako rozpuszczalnik stosuje się mieszaninę etanolu z wodą lub etanolu, wody i eteru. Nalewki przyrządzane z jednego surowca noszą nazwę nalewek prostych – Tincturae simplices, przyrządzane z kilku surowców nalewek złożonych – Tincturae compositae. W skład nalewek mogą wchodzić poza tym inne rozpuszczone substancje np. olejek miętowy przy Tincturae Menthae piperitae.\nJednym z warunków całkowitego uzyskania wytrawienia surowca jest jego właściwe rozdrobnienie. Pomyślny przebieg procesu wytrawiania składników czynnych zależy w dużej mierze od użytego rozpuszczalnika. Większość nalewek sporządza się przy użyciu etanolu 70 , ponieważ to stężenie z reguły zapewnia maksymalne wyczerpanie surowca i trwałość otrzymanych preparatów. Wyjątkowo stosuje się bardziej stężony etanol np. nalewka z pieprzu tureckiego ze względu na obecność kapsaicyny i olejków eterycznych stosuje się etanol 90 lub nalewka z dębianek sporządzana 80 etanolem co zapewnia większą trwałość. Natomiast za pomocą rozcieńczonego etanolu 45 sporządza się nalewkę z korzenia mydlnicy, ze względu na lepsze wyczerpanie saponin.\nNalewki z roślinnych surowców nie zawierających składników silnie działających sporządza się przez macerację lub perkolację zachowując stosunek surowca do rozpuszczalnika 1 : 5. Natomiast z surowców silnie działających nalewki otrzymuje się z reguły metodą perkolacji w stosunku 1 : 10. Wyjątkami są : nalewka z ziela lobelii 1 : 6 i nalewka z liści naparstnicy wełnistej 1 : 25.\nTrwałość nalewek jest ograniczona. Rozpuszczone w nich składniki wielkocząsteczkowe ulegają z czasem koagulacji i podczas dłuższego przechowywania, wydzielają się w postaci osadu. Zjawisko to może spowodować zmniejszenie zawartości składników czynnych na skutek ich adsorpcji na powierzchni wytrąconych koloidów. Do przyśpieszenia niepożądanych reakcji chemicznych przyczynia się w dużej mierze światło katalizując liczne procesy chemiczne (hydroliza, utlenianie). Ujemny wpływ na trwałość nalewek wywiera również obniżenie stężenia etanolu. Dlatego wymagane jest przechowywanie nalewek w szczelnie zamkniętych, ciemnych naczyniach, w chłodnym miejscu.\nW specjalnych przypadkach maceracja może trwać krócej niż 7 dni np. Tincturae Menthae piperitae tylko 24 godziny. Chodzi bowiem nie o wytrawienie olejku miętowego, którego w surowcu jest bardzo mało, ale o wyekstrahowanie chlorofilu. Olejek miętowy bowiem rozpuszczamy już w maceracie. Nalewkę ze względu na obecność w niej olejku miętowego przyrządza się na etanolu 90 .\nZ surowców roślinnych zawierających substancje słabo działające, a więc gorycze, olejki eteryczne, saponiny przygotowuje się nalewki przez macerację. Otrzymuje się więc powyższą metodą następujące nalewki : Ticturae Absinthii, Arnicae, Calami, Capsici, Gentianae, Saponariae, Valerianae, Valerianea aetherae.\nMetodą maceracji podwójnej przygotowuje się u nas Tincturae Gallae. Surowiec zalewa się 2/3 ilości rozpuszczalnika na 5 dni, wyciśnięty surowiec zalewa się pozostałym rozpuszczalnikiem na 24 godziny. Nalewki złożone sporządzone z kilku surowców słabo działających, przyrządza się również metodą maceracji np. Ticturae ammarae. Wykonuje się z 4 surowców : Herba absinthii, Folium Menyanthidis, Exocarpium auranti oraz Radix Calami. Taka nalewka zawiera kompozycję związków goryczkowych oraz olejkowych, które wykazują znacznie lepsze działanie od nalewki prostej.\nZ surowców silnie działających, zawierających głównie alkaloidy i glikozydy kardenolidowe sporządza się nalewki metodą perkolacji. FP IV poleca aby po zużyciu 90% ilości rozpuszczalnika oznaczyć zawartość ciał czynnych w perokacie i w miarę potrzeby przepuścić pozostały rozpuszczalnik przez surowiec, względnie rozcieńczyć perkolat odpowiednią ilością czystego rozpuszczalnika celem uzyskania wskazanej zawartości ciał czynnych. Przy Ticturae Cinchonae oraz Tincturae Cinchonae compositae, surowiec perkoluje się ściśle przepisaną ilością rozpuszczalnika tzn. w przypadku Tincturae Cinchonae 5 – cio, a przy Tincturae Cinchonae compositae 10 – cio krotną ilością. Wynika to stąd, że chinina i cynchonina nie są tak silnie toksyczne, jak inne alkaloidy – atropina, strychnina, emetyna. Nalewki chinowe nie należą więc do wykazu B. Z tego względu farmakopea nie podaje dla nich górnej granicy zawartości ciał czynnych, tylko dolną, a więc Ticturae Cinchonae powinna zawierać co najmniej 0,8% alkaloidów, a Tincturae Cinchonae compositae co najmniej 0,45%.\nWedług FP IV nalewki z surowców silnie działających a więc głównie alkaloidowych i glikozydowych otrzymuje się wyłącznie przez perkolację. Są to nalewki:\nTra Adonis vernalis\nTra Convallariae majalis\nTra Digitalis purpurae\nTra Digitalis lanatae\nZ surowców silnie działających przez macerację wykonuje się wg FP IV tylko Tra Opii. Wynika to po prostu stąd, że jako surowiec używa się sproszkowanego opium. Jak wiemy, opium stanowi wysuszony sok otrzymany z główek niedojrzałych makówek rośliny Papaver somniferum. Sok komórkowy posiada strukturę bezkomórkową; nie ma zatem błony komórkowej ani innych tp. elementów. Perkolacja zatem nie jest potrzebna i wystarczy maceracja, w czasie której alkaloidy rozpuszczają się i przechodzą do rozpuszczalnika, którym jest etanol 40o. Zawartość alkaloidów 1%.\nW nalewkach wg FP IV należy oznaczać :\nZawartość metali ciężkich;\nZawartość ciał czynnych wg odnośnych monografii;\nWyciągi – Extractum\nSą to preparaty otrzymywane z surowców roślinnych przez :\nWytrawianie rozdrobnionego surowca wodą, etanolem 95o, ich mieszaniną lub wskazanym rozpuszczalnikiem, dokonane zwykle przez perkolację aż do wydobycia z surowca zawartych w nim rozpuszczalnych substancji leczniczych;\nZagęszczenie uzyskanego roztworu przez odparowanie właściwej dla typu ekstrakcji ilości rozpuszczalnika, w warunkach zabezpieczających przed zmianami substancji wyciągowych;\nWyciągi przyrządzane są w 3 zasadniczych postaciach :\n1. Extracta fluida z 1części surowca – 1 części preparatu\n2. Extracta spissa zawartość wody nie może przekraczać 30%\n3. Extracta sicca zawartość wody nie może przekraczać 5%\nWyciągi płynne są stężonymi roztworami ciał czynnych ( 1g preparatu odpowiada 1g surowca ). Wytrawianie surowca dokonuje się zwykle przez perkolację w dwóch etapach. W pierwszym zbiera się część wycieku w ilości 85% wytrawionego surowca. Drugi etap, to wytrawianie surowca dalszymi ilościami rozpuszczalnika, aż do całkowitego wyczerpania. Tę drugą porcję wycieku zagęszcza się do (ok. 15%) takiej ilości, która po zmieszaniu z pierwszą częścią wycieku, odstaniu i przesączeniu da ogólną ilość wyciągu zgodną z ilością surowca lub przewidzianą dla wyciągu zawartością ciał czynnych. Wyciągi płynne przyrządza się na ogół z surowców silnie działających a koniec wytrawiania stwierdza się odpowiednim odczynnikiem. Jeżeli w wyciągu nie określa się ciał czynnych, wówczas koniec ekstrakcji stwierdza się organoleptycznie – wyciekający perkolat powinien być pozbawiony swoistego smaku i zapachu surowca. FP IV zamieszcza 7 wyciągów płynnych w tym 3 alkaloidowe :\nWyciągi płynne powinny być przezroczyste. Są one względnie trwałe. Duża zawartość etanolu zabezpiecza je przed fermentacją, gniciem i pleśnieniem. W wyciągach płynnych należy oznaczać : gęstość, zawartość etanolu, popiół, zanieczyszczenie metalami ciężkimi w przeliczeniu na ołów, zawartość ciał czynnych i suchą pozostałość.\nOtrzymuje się przez podwójną macerację wodą lub silnie działającym etanolem. Ze względu na to, że rozpuszczalnik i tak się usuwa użycie stężonego etanolu nie jest konieczne. W niektórych przypadkach nasza farmakopea przewiduje podwójną macerację wrzącą wodą, perkolację lub inne metody specjalne. Do wyciągów wodnych przechodzi dużo białka. Stanowi ono zbędną substancję balastową, ponieważ stanowi dobre podłoże dla rozwoju drobnoustrojów. Usuwamy je dodając do zagęszczonych roztworów wodnych etanolu 95o. Usuwanie białka, a z nim innych balastów nazywamy procesem defekacji. Otrzymany przesącz zagęszcza się do konsystencji miodu. Posiadają one 25 – 28% wody. Ta duża zawartość wody decyduje o nietrwałości tej postaci leku – rozwija się mikroflora, wyciągi pleśnieją i jednocześnie zachodzą procesy hydrolityczne. Wyciągi gęste przyrządza się z reguły z surowców słabo działających. Wynika to stąd, że wyciąg gęsty trudno jest dawkować. W naszej FPIV znajduje się wyłącznie Extracta Gentianar spissum – lek gorzki, amarum, wzmagający czynność wydzielniczą żołądka. Wyciągi gęste wykorzystuje się jako lepiszcze do zarabiania pigułek. Można też przerabiać je na płynną postać tzw. solucję otrzymuje się w ten sposób, że 10g wyciągu rozpuszcza się w mieszaninie : woda (6g) + glicerol (3g) + etanol 90 (1g). Gliceryna zapobiega pleśnieniu i fermentacji. Suchą postać tzw. tryturację – otrzymujemy z 10g przez ogrzanie z etanolem i rozcieńczenie do 20g cukrem mlekowym (summatur duplum).\nSą to wyciągi, z których rozpuszczalnik użyty do wytrawiania surowca odparowuje się całkowicie aż do uzyskania pozostałości kruchej dającej się proszkować. Często dodaje się substancji obojętnych w celu zmniejszenia higroskopijności wyciągu oraz uzyskania przewidzianej w preparacie zawartości substancji czynnej.\nWyciągi suche nie powinny zawierać więcej niż 5% wody. Należy przechowywać je w naczyniach szczelnie zamkniętych, często nawet nad tlenkiem wapnia, ze względu na ich silną higroskopijność. Ze względu na to, że rozpuszczalnik użyty do wytrawiania surowców i tak się usuwa, rozpuszczalniki mogą być różne, np. w FP III stosowano wodę chloroformową do ekstrakcji garbników z Rhizoma Tormentillae. Do sporządzania wyciągów suchych używa się najczęściej surowców silnie działających. W FPIV figuruje 8 wyciągów suchych w tym 4 alkaloidowe :\nExtractum Belladonnae sicum\nExtractum Colae siccum\nExtractum Ipecacuanhae siccum\nZ surowca pozbawionego uprzednio tłuszczu, który usuwa się eterem naftowym wg przepisu farmakopei surowiec ekstrahuje się do całkowitego wyczerpania ciał czynnych, po czym usuwa się rozpuszczalnik i zagęszcza do otrzymania suchej pozostałości.\nLEKI OTRZYMYWANE ZE ŚWIEŻYCH ROŚLIN\nZnaczenie lecznicze roślin świeżych jest bardzo duże, czego przykładem jest nawrót do homeopatii. Przy suszeniu rośliny zachodzi w komórce szereg procesów nieodwracalnych, następują zmiany chemiczne lub rozkład składników czynnych. Świeżo zebrane rośliny stanowią materiał nietrwały, bowiem rozerwanie ściany komórki roślinnej inicjuje szereg reakcji chemicznych. Dlatego też bezpośrednio po zbiorze surowiec roślinny poddaje się stabilizacji poprzez ogrzanie w parach wrzącego etanolu lub użycie etanolu, którego obecność w preparacie powoduje zatrzymanie reakcji enzymatycznych bowiem następuje denaturacja części białkowej enzymu.\nSą to preparaty otrzymywane przez wytrawianie świeżych surowców roślinnych stężonym etanolem (80o – 95o ) sporządza się je macerując zmiażdżony surowiec etanolem.\nIntrakty – alkoholatury stabilizowane\nOtrzymuje się je ze świeżych roślin po uprzednim unieczynnieniu enzymów parami wrzącego etanolu. Prace nad stabilizacją roślin i otrzymywanymi z nich preparatami prowadzono przede wszystkim we Francji.\nAlkoholatury stabilizowane otrzymuje się metodą Beurquelota, polegającą na krótkotrwałym ogrzewaniu świeżych roślin we wrzącym etanolu. Metoda ta łączy stabilizację świeżych roślin i ich wytrawianie. Do kolby z wrzącym etanolem porcjami dodaje się równoważną wagowo ilość nie rozdrobnionego surowca roślinnego i ogrzewa pod chłodnicą zwrotną ok. 20 minut, utrzymując mieszaninę we wrzeniu. Po oziębieniu surowiec rozdrabnia się i zalewa wyciągiem uzupełniając etanolem do stosunku 1 : 1 i ponownie ogrzewa 20 minut pod chłodnicą zwrotną. Wyciąg pozostawia się na 8 dni i przesącza.\nSkuteczność stabilizacji sprawdza się za pomocą nalewki z żywicy gwajakolowej jako odczynnika na peroksydazy. Dodatek kilku kropli wody utlenionej, jeżeli są peroksydazy powoduje przenoszenie tlenu z wody utlenionej na nalewkę gwajakolową i barwią cieć na niebiesko.\nIstnieje kilka metod stabilizacji :\n1. Stabilizacja na zimno w temperaturze – 20o C.\n2. Stabilizacja przez odwadnianie siarczanem sodu. Metoda ta jest szczególnie odpowiednia dla przygotowania świeżego surowca.\n3. Stabilizacja ekstraktów wodnych i soków przez dodanie niewielkiej ilości chloroformu, tymolu lub toluenu, zabezpiecza przed rozwojem drobnoustrojów.\n4. Stabilizacja na gorąco parami chloroformu lub częściej alkoholu 96o .\nDo FPIV intrakty nie zostały wprowadzone niemniej w USL figuruje 8 intraktów :\nIntractum Primulae (wykrztuśny)\nIntractum Rutae (wywołujący miesiączkę)\nIntractum Visci albi (obniżający ciśnienie)\nSoki – succus\nOtrzymuje się przez wyciskanie soku komórkowego ze świeżych ziół lub owoców. Stąd podział ze względu na pochodzenie na soki ziołowe i owocowe.\nSoki ziołowe – Succi Herbarum Recentes\nOtrzymuje się je przy użyciu prasy hydraulicznej. Wyciśnięty sok zawiera białka, pektyny, jądra komórkowe, protoplazmę, chlorofil, olejki eteryczne, enzymy. W celu ich usunięcia soki poddaje się tzw. klarowaniu. Metoda na zimno; pozostawia się sok w chłodnym miejscu w celu sedymentacji a następnie przesącza. Metoda klarowania w podwyższonej temperaturze polega na ogrzaniu soku do temperatury 80o C, następuje koagulacja białka oraz wytrącenie chlorofilu i błonnika oraz częściowe unieczynnienie enzymów. Zakonserwowanie polega na dodaniu alkoholu, środków konserwujących lub przerobieniu na syrop.\nSuccum Bardanae – sok z korzenia łopianu\nSuccum Betulae – sok z liści brzozy\nSuccum Hyperici – sok z ziela dziurawca\nSoki owocowe – Succi acidi\nOtrzymuje się przez zmiażdżenie świeżo zebranych dojrzałych owoców a następnie wyciśnięciu uzyskanej miazgi w prasach hydraulicznych. Zawierają one duże ilości kwasów organicznych w postaci wolnej i związanej, pektyny, cukry redukujące i enzymy. Klarowanie mętnych soków przeprowadza się przez fermentację alkoholową podczas, której zachodzi hydroliza pektyn. Soki owocowe stanowią nietrwałą postać leku, zabezpiecza się je przez dodanie cukru, pasteryzację lub wyjaławianie w autoklawie. Nowością jest przerabianie soków do postaci proszków przez wysuszenie zagęszczonego soku w suszarni rozpyłowej.\nSą to stężone roztwory sacharozy w wodzie, wodnych roztworach substancji leczniczych, wyciągach roślinnych lub w sokach owocowych. Trwałość wykazują nasycone roztwory sacharozy ze względu na wysokie ciśnienie osmotyczne. Drobnoustroje w syropach tracą wodę, co pozbawia je możliwości rozwoju. W syropie podstawowym stężenie sacharozy nie przekracza 64%.\nW większości syropów cukier rozpuszcza się w podwyższonej temperaturze. Syropy w skład, których wchodzą wyciągi roślinne otrzymuje się przez rozpuszczenie w nich cukru na gorąco np. syrop prawoślazowy lub przez zmieszanie na zimno gotowego wyciągu z syropem zwykłym np. syrop tymiankowy co zapobiega stracie lotnych składników czynnych. Syropy są preparatami przeznaczonymi do podawania doustnego. Cukier w syropach spełnia rolę substancji korygującej smak. Syropy jako roztwory o dużej lepkości, działają osłaniająco w przypadku drażniącego działania leku na przewód pokarmowy. Ponadto wykazują pewne działanie łagodzące kaszel.\nSirupus simplex – syrop zwykły\nSirupus Althae – syrop prawoślazowy\nSirupus Creosoti compositus – syrop kreozotowy złożony\nSirupus Rubi Idei – syrop malinowy\nSirupus Thymi compositus – syrop tymiankowy\nSpirytusy lecznicze – spirytuosa medica\nSą to roztwory otrzymane przez rozpuszczenie jednego lub kilku składników w etanolu o mocy powyżej 40o. Wśród spirytusów leczniczych osobną grupę stanowią spirytusy aromatyczne – spirytuosa aromatica zawierające jako substancje lecznicze olejki eteryczne. Spirytusy aromatyczne wykorzystuje się jako środki poprawiające smak i zapach, częściej jako preparaty do wcierań.\nSpiritus Camphoratus – spirytus kamforowy\nSpiritus Formicarum – spirytus mrówczany\nSpiritus Sinapis – spirytus gorczyczny\nSpiritus Ammoni anisati – krople anyżowe\nSolutio Jodi spirituosa – spirytusowy roztwór jodu\nWody aromatyczne – Aqua aromatica\nSą to bezbarwne, przezroczyste lub lekko opalizujące, rozcieńczone wodne roztwory olejków eterycznych. Otrzymuje się je dwoma metodami :\n1. Destylacja z parą wodną surowca roślinnego.\n2. Rozpuszczenie olejku eterycznego. Olejek rozpuszcza się z dziesięciokrotną ilością talku i zawiesza w wodzie. Wytrząsa kilkakrotnia po 10 minut i sączy przez bibułę.\nAqua Foeniculi – woda koprowa\nKONTROLA PREPARATÓW ROŚLINNYCH :\n1. Ocena organoleptyczna. Określenie barwy, zapachu i smaku.\n2. Oznaczanie zawartości etanolu metodą destylacyjną lub refraktometryczną.\n3. Oznaczanie zawartości składników czynnych\nAlkaloidy – oznacza się alkacymetrycznie wobec czerwieni metylenowej\nAlkaloidy z grupy puryn – oznacza się wagowo\nAntrazwiązki – oznacza się kolorymetrycznie\nGarbniki – metoda miedziowa wg FPIV\nKapsaicyna - kolorymetrycznie\nOlejki eteryczne – metoda destylacji\nGlikozydy nasercowe – metoda biologiczna\n4. Oznaczanie suchej pozostałości.\n5. Oznaczanie zawartości wilgoci.\n6. Oznaczanie wskaźnika goryczy.\n7. Oznaczanie wielkości cząstek wyciągów suchych.\n8. Oznaczanie metali ciężkich w przeliczeniu na ołów.\nPODSTAWY BIOFARMACJI I FARMAKOKINETYKI\nBiofarmacja – jest nauką o czynnikach wpływających na dostępność biologiczną leku u ludzi i zwierząt oraz wykorzystaniu tych informacji do optymalizacji farmakologicznej lub leczniczej aktywności postaci leku w zastosowaniu klinicznym.\nDostępność biologiczna – jest terminem używanym do określenia ułamka substancji leczniczej, która dostaje się do ogólnego krążenia z całości podanej dawki i szybkości z którą zachodzi ten proces. Jest to ilość i szybkość, z którą substancja lecznicza jest wchłaniana i staje się dostępna w miejscu działania.\nDostępność biologiczna należy do podstawowych parametrów wyznaczających jakość terapeutyczną leku. Określa się ją w lekach o działaniu ogólnym, podawanych przede wszystkim doustnie w postaci tabletek, kapsułek, proszków lub płynnych układów, w których substancja lecznicza jest zawieszona lub zemulgowana, podawanych doodbytniczo czopków, kapsułek, tabletek i przezskórnie w postaci roztworów, żeli, maści, plastrów.\nOcena dostępności biologicznej – w ocenie posługujemy się parametrami :\nPola pod krzywą stężenie – czas od t = 0 do t =  po jednorazowym podaniu leku lub w czasie 0  t po wielokrotnym podaniu leku. Parametry te służą do określenia ułamka ilości substancji leczniczej jaka dostaje się do krążenia ;\nStężenie maksymalne Cmax po jednokrotnym podaniu;\nCzas po którym występuje stężenie maksymalne tmax dla określenia szybkości z jaką następuje wchłanianie leku;\nAUCresztk. = Costatnie / K\nAUCcałkowite = AUCobl. + AUCresztkowe\nCzynniki wpływające na dostępność biologiczną :\nStan organizmu (stan chorobowy poszczególnych narządów nerek, wątroby, żołądka, przewodu pokarmowego);\nRodzaj przyjmowanych pokarmów;\nwłaściwości fizykochemiczne substancji leczniczej;\npKa substancji leczniczej;\nwpływ substancji pomocniczych;\nFarmakokinetyka – jest nauką zajmującą się matematyczną oceną ilościową procesów kinetycznych (wchłanianie, rozmieszczanie, biotransformacja i wydalanie), jakim podlega lek w ustroju.\nSubstancja lecznicza podlega kolejnym procesom :\n1. Uwalnianie substancji leczniczej jest to zjawisko przechodzenia substancji leczniczej z postaci leku do roztworu w naturalnych płynach ustrojowych.\n2. Wchłanianie jest to przenoszenie substancji leczniczej z miejsca wchłaniania do krążenia ogólnego.\n3. Dystrybucja jest to rozprowadzenie wchłoniętej substancji leczniczej w organizmie.\n4. Metabolizm jest zbiorem wszystkich procesów chemicznych i enzymatycznych zachodzących w organizmie i prowadzących do powstania jednego lub wielu metabolitów.\n5. Eliminacja jest sumą dwóch procesów metabolizmu i wydalania. Wydalanie substancji leczniczej oraz jej metabolitów odbywa się głównie z moczem, także z kałem, potem, śliną lub poprzez płuca.\nKompartment – jest pojęciem umownym, obejmuje zespół różnych tkanek lub narządów, których wspólną cechą jest zdolność równomiernego rozmieszczenia leku i jego metabolitów.\nNajszybciej zachodzi w ustroju proces przenoszenia leku z krwi do innych płynów ustrojowych, czyli rozmieszczenie leku . Proces ten charakteryzuje ponadto fakt, że jest on odwracalny, wskutek czego lek zawarty w krwi znajduje się stale w równowadze z innymi płynami ustroju. Przenoszenie leku z krwi do moczu i innych kompartmentów, z których następuje jego wydalenie, jest natomiast procesem nieodwracalnym. Takim samym procesem niodwracalnym jest metabolizm leku w osoczu, tkankach i narządach.\nJeżeli lek przenika z krwi do tkanek i płynów tkankowych i rozmieszcza się w nich równomiernie, a także ulega równomiernej eliminacji, to można przyjąć, że cały ustrój zachowuje się jako układ jednokompartmentowy. W przypadku gdy lek, zależnie od swoich właściwości fizykochemicznych, gromadzi się w poszczególnych tkankach w różnych stężeniach, wówczas odróżnia się model wielokompartmentowy.\nW modelu tym zmianę stężenia leku przedstawia linia prosta – nie ma bowiem procesu dystrybucji, a od razu rozpoczyna się proces eliminacji przebiegający ze stałą szybkością.\nKrzywa zmian stężenia leku we krwi składa się z dwóch odcinków prostych. Pierwszy z nich, bardziej stromy, obrazuje proces dystrybucji, drugi natomiast – wyłącznie proces eliminacji.\nC = A e-t + B e-t\nA, B – stężenia początkowe dla odpowiednich faz\n - stała szybkości dystrybucji\n - stała szybkości eliminacji\nW tym przypadku odróżniamy pierwszy odcinek wstępujący, odpowiadający procesowi wchłaniania. Po pewnym czasie następuje chwila wyrównania procesu inwazji leku z ewazją, co opowiada maksymalnemu poziomowi leku we krwi, po czym następuje faza eliminacji.\nC = B e-kt + A e-kat\nka – stała szybkości absorpcji\nk – stała eliminacji\nMożemy wyróżnić trzy odcinki krzywej stężenia we krwi – odcinek pierwszy odpowiadający głównie procesowi wchłaniania, odcinek drugi przedstawia głównie proces dystrybucji, a odcinek trzeci – proces eliminacji.\nStężenie C leku we krwi można wyliczyć w dowolnej chwili t :\nC = Coe –Kt lub inny zapis lnC = lnCo - Kt\nK – stała szybkości eliminacji\nK = ln C1 – ln C2 / t2 – t1\nBiologiczny okres półtrwania – jest to czas, w którym stężenie leku ulega zmniejszeniu do połowy wartości wyjściowej, po uprzednim równomiernym rozmieszczeniu w ustroju.\nt1/2 = ln2 / K = 0,693 / K\nBiologiczny okres półtrwania leku jest niezależny od wielkości podanej dawki leku, jest związany natomiast ze stałą K bardzo prostą zależnością. Im większa stała szybkości eliminacji, tym mniejszy okres półtrwania leku i na odwrót.\nBiologiczny okres półtrwania leku jest stałą biologiczną, podobnie jak i stała szybkości eliminacji, a więc wielkością, która zmienia się pod wpływem takich czynników, jak płeć, rasa, wiek oraz stan fizjologiczny człowieka.\nObjętość dystrybucji – jest to hipotetyczna objętość płynów ustrojowych, w których lek, po równomiernym rozmieszczeniu, osiągałby takie stężenie jak w osoczu krwi. Z definicji tej wynika, że objętość rozmieszczenia jest wielkością fikcyjną. Przyjąć należy, że jest to współczynnik pozwalający na ustalenie związku między nie dającą się określić doświadczalnie ilością leku w ustroju a znajdowanym doświadczalnie stężeniem leku we krwi.\nCl = D / AUC\nJest to oczyszczenie = filtracja danego płynu z danej substancji leczniczej w określonym czasie. Większość leków jest eliminowana przez nerki.\nZnaczenie praktyczne parametrów farmakokinetycznych :\nDla formułowaniaw postaci leku o przedłużonym działaniu;\nKażda substancja lecznicza ma swoją charakterystykę farmakokinetyczną;\nOdmienna częstość podania;\nOsiągnięcie poziomu terapeutycznego;\nDostępność farmaceutyczna – określa ilość substancji czynnej przechodzącej z postaci leku do otaczającego roztworu i szybkość z jaką proces ten zachodzi.\nMt = V1 / V2 mt + mi\nMt – ilość substancji rozpuszczonej w czasie t\nV1 – objętość płynu, w którym zanurzona jest postać leku\nV2 – objętość roztworu pobieranego jednorazowo do analizy\nmt – ilość substancji znalezionej w próbce V2\nmi – ilość substancji znalezionej w próbkach V2 uprzednio pobranych\nNa ilość substancji znalezionej w czasie wpływa szereg czynników technologicznych :\n1. Rozpuszczalność substancji leczniczej (zdolność do przechodzenia do roztworu)\nobecność substancji powierzchniowo czynnych;\n2. Obecność substancji pomocniczych\n3. Układ kapilar (dotyczy tabletek)\nKinetyka rozpuszczania Noyesa – Whitneya :\ndc / dt = k (Cs – C)\nk – stała dla danego układu\nCs – stan nasycenia\nC – stężenie w czasie t\nParametry charakteryzujące szybkość rozpuszczania :\nStała szybkości rozpuszczania K;\nt50%- czas po upływie którego 50% substancji leczniczej obecnej w postaci leku przejdzie do roztworu;\nPrzyrządy do badania dostępności farmaceutycznej :\nmetoda wirującego koszyczka\nPrzechodzenie substancji leczniczej przez błony :\n1. Dyfuzja bierna\nJest to proces przechodzenia substancji leczniczej przez półprzepuszczalne błony biologiczne, substancja musi być rozpuszczalna w tłuszczach, elektrycznie obojętna i niezdysocjowana.\ndc / dt = DA (C1- C2) / x\ndc / dt – ilość przeniesionej substancji w jednostce czasu\nD – współczynnik dyfuzji\nA – powierzchnia membrany\nC1 – stężenie po stronie z której zaczyna się wchłanianie\nC2 – stężenie substancji w kompartmencie, do którego przeszła\n2. Transport konwekcyjny\nCząsteczki substancji leczniczej rozpuszczone w wodzie przechodzą razem z rozpuszczalnikiem przez pory membrany. Wielkość porów 0,7 – 1,0 nm.\n3. Transport aktywny\nCząsteczki substancji leczniczej muszą być w roztworze wodnym po tej stronie, z której następuje wchłanianie. Transport odbywa się za pomocą nośników i zużycia ATP. Może odbywać się wbrew gradientowi stężeń.\n4. Transport ułatwiony\nPrzypomina transport aktywny ale nie może zachodzić wbrew gradientowi stężeń.\n5. Transport poprzez pary jonowe\nWchłanianie substancji silnie zdysocjowanych. Jon substancji leczniczej tworzy kompleks z odpowiednim jonem organicznym i powstaje obojętna cząsteczka, która przechodzi przez błonę na zasadzie dyfuzji biernej.\n6. Transport na zasadzie pinocytozy\nJest to jedyny rodzaj transportu, w którym cała cząsteczka nie musi być w roztworze; jest wciągana przez błonę i oddawana po drugiej stronie. Przenoszone są w ten sposób witaminy i insulina u niemowląt.\nBiofarmacja – zależność między postacią leku a jego działaniem farmakologicznym.\nCzynniki wpływające na wchłanianie leku :\nPrzyjmowanie innych leków sposób przyjmowania (przed czy po posiłku)\nLek przechodzi przez cały przewód pokarmowy, napotykając różne przeszkody, zmiany pH : jama ustna 6,4 , żołądek 1,5 – 3,5 , dwunastnica 5,0 – 6,0 , jelito czcze 7,2 , jelito grube 7,9 – 8,0.\n1. Jama ustna – występuje dużo śliny, która zawiera wodę, sole mineralne, enzymy trawienne, enzymy obronne. W niej rozpoczyna się pierwsze wchłanianie leków, głównie tych które długo w niej przebywają np. nitrogliceryna i leki które są rozpuszczalne w tłuszczach.\n2. Przełyk – tu następuje tylko transport, brak wchłaniania.\n3. Żołądek – jest to magazyn pokarmu. Następuje w nim produkcja soku żołądkowego, który zawiera enzymy, śluz, jony i przeciwciała. Następuje hydroliza wiązań peptydowych. Leki w mniejszym lub większym stopniu ulegają dysocjacji. Związki o charakterze zasadowym są słabo wchłaniane a związki o charakterze kwaśnym, występują w formie niezdysocjowanej i są wchłaniane stosunkowo dobrze.\n4. Jelito – wchłanianie następuje nie tylko na drodze transportu biernego ale także na zasadzie resorpcji i transportu aktywnego oraz ułatwionego. Występują w nim znaczne zmiany pH. Obecne są enzymy, które mogą wpływać na leki (lipaza, amylaza, trypsyna). Błona śluzowa jest przygotowana do ciągłego transportu przez jej strukturę.\n5. Jelito grube – ma niewielkie znaczenie w procesie wchłaniania leków.\nNa wchłanianie leków ma wpływ motoryka jelita, przy przyśpieszonej motoryce lek wchłaniany jest szybciej. Stopień ukrwienia, wydzielania soków trawiennych też ma wpływ na wchłanianie, im lepsze ukrwienie tym lepsze i szybsze jest wchłanianie. Zmiany patologiczne, różnego rodzaje nacieki także wpływają na wchłanianie.\nPokarm może zmieniać odczyn żołądka np. mleko alkalizuje a soki owocowe zakwaszają. Niektóre leki mogą tworzyć związki kompleksowe np. garbniki z herbaty z alkaloidami, tetracyklina z jonami metali, zmniejsza to stężenie substancji we krwi. Leki podawane przed posiłkiem czasem wchłaniają się lepiej ale czasami z uwagi na drażnienie błony śluzowej żołądka powinna się podawać po posiłku.\nPowolne uwalnianie, działanie miejscowe głównie dezynfekujące\nSzybkie wchłanianie przez błonę śluzową jamy ustnej\nDziałanie miejscowe, dezynfekujące\nDziałanie miejscowe dezynfekujące\nTabletki powlekane cukrowo (drażetki)\nTabletki z powłoczką rozpuszczalną w soku żołądkowym\nTabletki i kapsułki o przedłużonym działaniu\nWchłanianie w żołądku i / lub jelicie cienkim\nUwalnianie z różną szybkością, wchłanianie w żołądku i / lub w jelicie cienkim\nPowolne uwalnianie, wchłanianie w żołądku i w jelicie cienkim\nPo rozpuszczeniu w wodzie przed zażyciem, wchłanianie w żołądku i / lub jelicie cienkim\nUwalnianie po rozpuszczeniu powłoczki nierozpuszczalnej w soku żołądkowym, wchłanianie w jelicie cienkim\nProces uwalniania leku z jego postaci :\nRozpad postaci leku\nRozpuszczenie substancji leczniczej\nDyfuzja do miejsca wchłaniania\nTabletka Granulki lub Drobne\nKapsułka agregaty cząstki\nRoztwór Substancja lecznicza w roztworze Emulsja\nSubstancja lecznicza we krwi\nNa dostępność biologiczną leków podawanych doustnie wpływają :\nIndywidualny fizjologiczny lub patologiczny stan pacjenta\nCzynniki farmaceutyczne :\n1) Właściwości substancji leczniczej\nMożna nieznacznie modyfikować ten charakter np. dodanie związków ułatwiających rozpuszczenie lub zmniejszające je; erytromycyna w środowisku kwaśnym ulega dezaktywacji i dlatego jest podawana w postaci tabletek powlekanych rozpuszczalnych w środowisku zasadowym; stosuje się także estry erytromycyny nie ulegające inaktywacji w pH kwaśnym a rozkładane w jelicie cienkim są to tzw. prekursory leku.\nWykładnik stałej dysocjacji pKa\nJest skierowany bezpośrednio na wchłanianie leku\nWspółczynnik podziału olej / woda\nJest to zdolność przenikania leku z miejsca podania do krwioobiegu. Związki o charakterze lipofilowym mają wysoki współczynnik, im wyższy tym lepsze jest wchłanianie; związki o charakterze hydrofilowym mają niski potencjał i źle się wchłaniają.\nWielkość cząstek (powierzchnia właściwa)\nWpływa na zdolność i szybkość rozpuszczania im większa jest powierzchnia tym szybsze wchłanianie; substancja zmikronizowana ma mniejsze dawki toksyczne.\ndc / dt = k R A\nR – rozpuszczalność\nA – powierzchnia właściwa leku\nWpływa na szybkość rozpuszczania i uwalniania; substancje mogą występować w różnych odmianach krystalograficznych i zjawisko to zwane jest polimorfizmem. Związki różnią się rozpuszczalnością :\nHydraty – w układ krystalograficzny wplecione są cząsteczki wody, rozpuszczają się znacznie wolniej;\nSolwaty – rozpuszczalnikiem jest związek organiczny, rozpuszczają się lepiej.\nFormy bezpostaciowe rozpuszczają się znacznie wolniej niż krystalograficzne.\n2) Właściwości substancji pomocniczych\nSubstancje pomagające przygotowanie postaci leku\nSubstancje ułatwiające uwalnianie i wchłanianie\nPośredniki rozpuszczania (cukry, mocznik, etylomocznik) są to związki zwiększające rozpuszczalniść leku;\nSolubilizatory – tenzydy związki powierzchniowo czynne, przyśpieszają rozkład i rozpuszczalność leku; lek staje się bardziej dostępny;\nSubstancje opóźniające uwalnianie\nTworzące łożysko (jest ono wydalane po uwolnieniu leku)\nŚrodki zwiększające lepkość\n3) Proces technologiczny związany z wytwarzaniem postaci leku.\n4) Postać leku (typ i ogólny charakter fizykochemiczny).\nDosis minima – dawka graniczna, od której począwszy lek wywiera działanie lecznicze.\nDosis therapeutica – dawka lecznicza zwykle stosowana.\nDosis maxima – dawka maksymalna; najwyższa dawka, jaką można stosować bez obawy zatrucia u pacjenta dorosłego.\nDosis toxica – dawka trująca, po której występują objawy zatrucia.\nDosis letalis – dawka śmiertelna, powodująca zejście śmiertelne.\nDAWKI DLA DZIECI :\nDo roku życia\nDd = maksymalna dawka dla dorosłego  masa ciała dziecka / 70\nPowyżej jednego roku życia\nDd = maksymalna dawka dla dorosłego  wiek dziecka w latach / 24\nDd = maksymalna dawka dla dorosłego  wiek dziecka w latach / wiek dziecka w latach + 12\nDd = powierzchnia ciała dziecka [m2] / 1,8  dawka dla dorosłego\nN – środki narkotyczne; biały napis na czarnym tle otoczony czerwoną obwódką.\nA – środki bardzo silnie działające; biały napis na czarnym tle otoczony białą obwódką.\nB – środki silnie działające; czerwony napis na białym tle otoczony czerwoną obwódką.\nEphetoninum (Ephedrinum hydrochloricum)\nCoffeinum – Natrium benzoicum\nWymagania stawiane lekom do oczu :\nWoda jest to roztwór gdzie żyją drobnoustroje przede wszystkim pałeczki ropy błękitnej. Wytwarzają one enzym – kolagenazę, który powoduje perforację rogówki oka.\nRogówka – jest to błona unerwiona ale nieunaczyniona, grubości 1mm, zabezpieczająca głębsze tkanki oka przed urazami.\n2. Brak zanieczyszczeń mechanicznych\nGotowa postać leku jest sączona;\nMaści – kolejne partie materiału podłoża są sączone oddzielnie;\nLeki podawane do oczu powinny wykazywać ciśnienie osmotyczne zbliżone do ciśnienia osmotycznego płynu łzowego. Dopuszczalne jest podawanie do oka roztworu hipertonicznego o ciśnieniu osmotycznym większym niż ciśnienie osmotyczne płynu łzowego (odciągają obrzęki). Nie wolno stosować roztworów hipotonicznych.\n4. pH płynu do oczu\npH płynu łzowego wynosi 7,0 – 7,4. Leki okulistyczne rozkładają się w tym właśnie pH. Krople mają 3,5 – 8,5 a płyny do przemywania 5,0 – 8,5.\nPreparaty do wielokrotnego użytku mają dodatek środków konserwujących, które chronią lek przed wtórną infekcją podczas stosowania przez pacjenta. Nie stosować do preparatów jednorazowych, mogą wywołać uczulenia.\nSzklana butelka z plastikowym dozownikiem\nTuby ze stożkową końcówką\nTerminy ważności leków wykonywanych w aptece :\nNie będące antybiotykami\nMożna przechowywać przez miesiąc opakowanie nienaruszone w lodówce.\nPo otwarciu z dodatkiem środków konserwujących przez 10 dni;\nPo otwarciu bez środków konserwujących przez dobę;\nOprócz terminu ważności bardzo ważny jest termin trwałości leku\nChloramfenikol – 6 tygodni\nTetracykliny – 3 dni\nPenicyliny – 7 dni\nPostacie leków do oczu :\n1. Leki płynne\nKrople wodne – Guttae ophtalmicae\nJest to najczęściej stosowana postać leku. Ważna jest jałowość, izotoniczność, hipertoniczność i pH 3,5 – 8,5. Są ściśle dozowane bo sporządzane są z substancji silnie działających, bardzo silnie działających i narkotycznych. Podajemy do oka 1 kroplę leku (pojemność worka spojówkowego jest 1/5 kropli, po gałce rozchodzi się 4/5; następna kropla powoduje wypłynięcie leku).\nOleje kroplowe do oczu – Guttae ophtalmicae oleosae\nWykonywane są gdy substancja lecznicza nie rozpuszcza się w wodzie a rozpuszcza się w oleju. Sporządzane na jałowych olejach ( olej rycynowy, arachidowy, oleje do iniekcji). Odpada dbałość o pH, izotonię i konserwację. Lek o przedłużonym działaniu – dłużej utrzymuje się w kontakcie z okiem. Oleje często łagodzą działanie drażniące substancji leczniczej.\nPłyny do przemywania oczu – Solutiones ophtalmicae\nStosowane do przymoczek, usuwania ciał obcych. Sporządzane są z substancji o słabym działaniu. Mogą opalizować gdyż mogą zawierać wyciągi roślinne. Powinny być izotoniczne, bardzo rzadko hipertoniczne, nie dodaje się substancji zwiększających lepkość. Stosowane są związki konserwujące, pH 5,0 – 8,5 bo przepłukujemy nimi całą gałkę oczną.\nKrople zawiesiny – Suspensiones ophtalmicae\nStosowane gdy substancja lecznicza nie rozpuszcza się ani w wodzie ani w oleju. Mikronizujemy substancję leczniczą. 90% cząsteczek musi mieć wielkość do 20m dopuszcza się w preparacie 1% cząsteczek o średnicy 90 - 100m. Do zawiesin olejowych nie dodajemy substancji opóźniających sedymentację. Do zawiesin wodnych dodajemy substancje zwiększające lepkość aby opóźnić sedymentację (ważne jest konserwowanie, pH i izotonia).\nZawiesina jest to układ dwufazowy, na granicy faz gromadzą się ładunki, wytwarza się potencjał zwany potencjałem zeta. Jego zakres wynosi od – 100mV do 100mV. Jeżeli jest w granicy 0mV to zawiesina jest najbardziej stabilna. Jest to lek o przedłużonym działaniu.\nEmulsje do oczu – Emulsiones ophtalmicae\nStosowane są bardzo rzadko\nfaza rozproszona – kuleczki oleju\nfaza rozpraszająca - woda\nfaza rozproszona – woda\nfaza rozpraszająca – olej\nDodaje się emulgatorów, które gromadzą się na granicy faz i nie dochodzi do rozwarstwiania. Obie fazy należy oddzielnie wyjałowić.\nIniekcje do oczu – Iniectiones ophtalmicae\nPodajemy jeżeli substancja lecznicza podawana zewnętrznie nie działa. Podawana jest podspojówkowo lub dokomorowo.\n2. Leki stałe\nMaści – Unguenta ophtalmicae\nMaści zawiesiny (zmikronizowana substancja)\nWielkość cząsteczek poniżej 20m, dopuszcza się dwie cząsteczki powyżej tej wielkości ale nie większe niż 50m;\nFaza wodna musi mieć środki konserwujące\nMaści roztwory (układy żelowe)\nDługo utrzymują się w kontakcie z okiem, nawet do 3 godzin.\nTabletki – Tabulettae pro oculis\nLek o przedłużonym działaniu, są to bardzo małe tabletki (jałowe, odpowiednia mikronizacja)\nPłatki – Inserty\nSą to cienkie żelatynowe krążki z naniesioną substancją leczniczą. Stosowane są pod górną lub dolną powiekę, stopniowo uwalniają substancję leczniczą w miarę rozpuszczania się żelatyny.\nSystemy terapeutyczne do oczu – Ocusert\nSystem ten wprowadza się pod powiekę na 7 dni. Jest to 2 chlorowodorek pilokarpiny, stosowany w jaskrze. Postać leku, która uwalnia substancję leczniczą przez dłuższy czas.\nPILO 20 – uwalnia 20g / h\nPILO 40 – uwalnia 40g / h\nPilokarpina znajduje się w zbiorniczku leku, zawieszona w krążku z kwasu alginowego. Krążek ten przykryty jest z dwóch stron membranami uwalniającymi lek w sposób kontrolowany. Są one polimerami etylenu i octanu winylu. Dookoła systemu znajduje się pierścień usztywniający z dwutlenku tytanu, wybarwiony na biało. Sygnalizuje on nam o ułożeniu systemu pod powieką. Substancja lecznicza z systemu do płynu łzowego jest uwalniana zgodnie z reakcją rzędu zerowego. Szybkość procesu zależy od powierzchni membrany i od średnicy porów w membranach. Energia potrzebna do zapoczątkowania procesu uzyskiwana jest z różnicy stężeń w zbiorniczku i w płynie łzowym. Jest to system dyfuzyjny.\nStarano się by obliczyć dawkę leku w ciągu 7 dni, która dostaje się do oka i porównać z dotychczasowymi kroplami. Aby obniżyć ciśnienie śródgałkowe na żądany poziom P – 20 uwalnia 3,7mg a P – 40 uwalnia 7,6mg. Odniesiono te wartości do wartości otrzymanych przy stosowaniu kropli. Pacjenci leczeni kroplami musieli dostawać 28mg dawki leku. Lek ten ma działanie uboczne. Po jego zastosowaniu występuje u pacjenta krótkowzroczność akomodacyjna. Po zakropleniu do oka pacjent traci ostrość widzenia, staje się krótkowzroczny na – 2,5 dioptrii.\nPojęcie to dotyczy ciśnienia osmotycznego. Pieczenie, łzawienie po zastosowaniu kropli jest to odchylenie od ciśnienia osmotycznego w płynie łzowym. Ciśnienie płynu łzowego wynosi 280 – 320 [mOsm /dm3] lub 0,65 – 0,8 MPa. Leki muszą mieć ciśnienie zbliżone do tego ciśnienia. Nie wolno stosować roztworów hipotonicznych.\nRoztwór izotoniczny – nie występuje wędrówka jonów, ciśnienie jest takie samo po obu stronach błony komórkowej.\nRoztwór hipertoniczny – wędrówka wody na zewnątrz, komórka obkurcza się, jest to proces odwracalny.\nRoztwór hipotoniczny – wędrówka wody z otoczenia do komórki w wyniku czego komórka pęka.\nCiśnienie mierzymy osmometrem lub na podstawie obniżenia temperatury krzepnięcia cieczy tzw. badanie krioskopowe. Na wielkość ciśnienia osmotycznego mają wpływ ilość rozpuszczonych niezdysocjowanych cząsteczek lub ilość jonów powstałych w wyniku dysocjacji. Są roztwory obojętne farmakologicznie ale podwyższające ciśnienie osmotyczne :\nNaCl - 0,9% A\nKNO3 – 1,6% B (dla preparatów srebra)\nH3BO3 – 1,9% C\nPreparaty stosowane w okulistyce :\nAgNO3, srebro koloidalne (Colargol), Targezyna, proteinian srebra (Protargol) i 5% roztwór glukozy\nW płynie łzowym : 98% wody, 0,78% NaCl, 0,2% NaHCO3 lub KHCO3, które z tlenem z powietrza tworzą pierwszy układ buforujący; drugi układ buforujący to białka. Inne składniki to elektrolity, mocznik, enzym – lizozym.\nBuforowane są przede wszystkim leki z antybiotykami. Roztwór penicyliny jest buforowany 3% cytrynianem sodowym o pH 6,5. W tym roztworze krople są najbardziej trwałe.\nDla chloramfenikolu buforem jest kwas boranowy o pH 7,4 lub 8,4 (1%). Dodanie buforu ułatwia rozpuszczanie antybiotyku. Bufor musi być ogrzany do 70oC.\nTetracykliny są buforowane kwasem boranowym co zwiększa ich trwałość.\nCytrynian sodowy D\nKwas boranowy E (dla chloramfenikolu)\nKwas boranowy F (dla tetracykliny)\nBufor fosforanowy G (dla gentamycyny)\nLeki z fazą wodną muszą być konserwowane i do wielokrotnego użytku. Nie konserwujemy : do jednokrotnego użytku, gdy lekarz nie zaleci i na zranione oko oraz AgNO3 i CuSO4, w których nie wymaga się konserwacji gdyż same wykazują działanie p/drobnoustrojowe.\nWymagania środków konserwujących :\nMuszą być dobrze rozpuszczalne w środowisku leku;\nMuszą działać na wszystkie drobnoustroje;\nPowinny niszczyć Pseudomonas aeruginosa w ciągu godziny;\nNie mogą tworzyć niezgodności z substancją leczniczą;\nMieszaniny środków konserwujących – zasady tworzenia :\nŁączy się dwa związki działające na różne drobnoustroje; można zmniejszyć stężenie poszczególnych związków konserwujących a mieszanina będzie dobrze działać; mieszanina dobrze działa na drobnoustroje oporne;\nZ dwóch związków pierwszy jest podstawowym związkiem p/bakteryjnym a drugi jest środkiem wspomagającym działanie pierwszego (zmienia ściany drobnoustrojów i ułatwia wnikanie pierwszego);\nI. Chlorek benzalkoniowy 0,005%\nGlukonian chloroheksydyny 0,01%\nII. Chlorek benzalkoniowy 0,005%\nAlkohol  - fenyloetylowy 0,4%\nIII. Boran fenylortęciowy 0,001%\nIV. Azotan fenylortęciowy 0.002%\nV. Tiomersal 0,02%\nVI. Boran fenylortęciowy 0,001%\nVII. Aseptyna M : 0,065% ; P : 0,035%\n1. Chlorek benzalkoniowy\nIV rzędowa zasada amoniowa, kationowo czynna. Jest czynny w pH obojętnym lub lekko alkalicznym. Działa silniej na Gram – dodatnie niż na Gram – ujemne; nie działa na przetrwalniki. Mechanizm działania polega na unieczynnieniu enzymów, denaturacji białek.\nStosuje się sole octanu lub glukonianu. Jest to związek kationowo czynny, bardzo aktywny w stosunku do przetrwalnikó, działa także na Gram – dodatnie. Jest czynny w pH alkalicznym. 20% roztwór wodny – Hibitan\n3. Boran fenylortęciowy\nZwiązek kationowo czynny, działa na Gram – dodatnie i bardzo dobrze w stosunku do grzybów. Kationy rtęci blokują grupy tiolowe enzymów. Działa w środowisku o pH = 7,5.\nJest to organiczny związek rtęci anionowo czynny. Sól sodowa kwasu etylortęciotiosalicylowego, aktywna jest w pH  6,5 i ma działanie bakteriobójcze a przy pH = 7,0 bakteriostatyczne. Działa silniej na Gram – dodatnie.\n5. Alkohol  - fenyloetylowy 0,4%\nDziała najskuteczniej w mieszaninach na Gram – ujemne w pH = 6,0.\n6. Nipaginy (aseptyny)\nSą to estry kwasu p – hydroksybenzoesowego, aktywne w połączeniu z alkoholem  - fenyloetylowym. Związki te nie\ndają niezgodści. Są przeznaczone do konserwacji preparatów z jodem.\nStosowany jest razem z alkoholem  - fenyloetylowym do konserwacji maści – emulsji. Podawany jest w drugiej kolejności w stężeniu 0,5 g/l. Działa bardzo szybko a stosowany jest przede wszystkim w kosmetyce.\nKrople przebywają w kontakcie z okiem tylko ok. 5 minut aby przedłużyć ten kontakt zwiększa się lepkość leku, wtedy kontakt przedłużony jest nawet do 1 godziny. Lepkość roztworów nie powinna przekraczać granicy 20mPas.\nKorzyści ze zwiększenia lepkości kropli :\nZmniejszenie częstotliwości podawania leku;\nDłużej trwający efekt terapeutyczny;\nZwiększenie resorpcji wchłaniania środka leczniczego;\nLekarz może zalecić mniejsze stężenie środka leczniczego w roztworze o zwiększonej lepkości;\nSubstancje zwiększające lepkość muszą spełniać wymagania :\nMuszą być obojętne chemicznie;\nNie mogą wpływać na zmianę działania leku;\nNie mogą wchodzić w reakcję ze środkiem leczniczym;\nPodział substancji zwiększających lepkość :\n1. Pochodne celulozy\nMetyloceluloza MC 0,25% - 1,0%\nHydroksyetyloceluloza HEC 0,25% - 0,5%\nHydroksypropylometyloceluloza HPMC 0,5%\nSól sodowa karboksymetylocelulozy CMC 1,0%\n2. Pochodne syntetyczne\nPoliwinyloalkohol PVA 1,4% - 4,0%\nPolininylopirolidon PVP 2,5%\n1. Sączki Schotta\nJest to drobno zmielone szkło spiekane o grubości ok. 0,5 cm. Są używane do wielokrotnego sączenia. Sączki te mają różne stopnie porowatości :\nG1 150 - 90m służą do odsączania zanieczyszczeń mechanicznych z roztworów lepkich\nG2 90 - 40m służą do odsączania zanieczyszczeń mechanicznych z roztworów lepkich\nG3 40 - 15m służą do odsączania zanieczyszczeń mechanicznych z roztworów rzeczywistych\nG4 15 - 3m służą do odsączania zanieczyszczeń mechanicznych z roztworów rzeczywistych\nG5 3 – 0,7m do wyjaławiania\nKlasy porowatości G5 :\nRzadkoporowaty 3,0 – 1,7m\nŚrednioporowaty 1,7 – 1,0m\nGęstoporowaty 1,0 - 0,7m\nMechanizm sączenia :\n2. Sączki membranowe\nCienkie membrany zbudowane z różnych materiałów (octany i azotany celulozy, celuloza regenerowana, teflon, nylon). Membrany takie otrzymuje się przez odparowanie rozpuszczalnika z roztworu polimeru wylanego na gładkie powierzchni w cienkich warstwach. Wymagają one odpowiednich opraw. Materiał filtracyjny stanowi ok. 80% objętości sączka.\nŚrednice porów :\n4,0 – 0,85m do zanieczyszczeń mechanicznych\n0,45m do zatrzymywania grzybów\n0,3m do wyjaławiania\n0,22 (0,23) m do wyjaławiania\n1. Mycie z wykorzystaniem roztworów alkalicznych\nSprzęt gotujemy w roztworze alkalicznym ok. 30 minut. Następnie roztwór alkaliczny wylewamy a sprzęt trzykrotnie przemywamy wodą. Zalewamy 0,25% HCl na ok. 30 minut. Ponownie zlewamy roztwór, przemywamy wodą bieżącą a następnie przemywamy wodą destylowaną.\nZakraplacze (ogrzewamy w temperaturze nie większej niż 70o)\nSprzęt ze szpitali skażony mikrobiologicznie przed przystąpieniem do gotowania moczymy w roztworach dezynfekujących :\n1% kwas solny\n0,01% sole fenylortęciowe\n2. Mycie mechaniczne z wykorzystaniem roztworów detergentów\nDetergenty nie mogą zawierać wybielaczy optycznych i muszą być rozcieńczone. Po wymyciu płuczemy wodą bieżącą a następnie wodą destylowaną.\n1. Sterylizacja suchym, gorącym powietrzem\nStosowane są specjalne sterylizatory powietrzne – suszarki. Znajdują się w nich termometry kontaktowe, które utrzymują temperaturę na stałym poziomie. Po zakończeniu procesu otrzymujemy suchy sprzęt. Aby sterylizacja przebiegała właściwie suszarka nie może być całkowicie upakowana, tylko w 40% (inaczej tworzą się poduszki powietrzne).\nPorcelanowy 160oC, 2 godziny\nPodłoża i oleje do kropli (160oC, 1 godzina)\nKorki z waty (140oC, 3 godziny)\nNie wolno sterylizować w suszarkach żadnych roztworów !!!!!!\nOpakowanie sprzętu : folia aluminiowa, puszki schimellbuski, tubusy, papier siarczanowo – bielony.\n2. Sterylizacja parą wodną w nadciśnieniu\nStosowane są autoklawy i szybkowary (nadciśnienie 1 atmosfery, 121oC). Proces sterylizacji trwa ok. 20 minut. Oprócz sprzętu mogą być sterylizowane także roztwory wodne (termostabilne). Podłoża nie mogą, być sterylizowane gdyż para wodna nie jest w stanie wniknąć w nie.\nPo wyjęciu z autoklawy sprzęt musi być wysuszony.\nOpakowanie sprzętu : puszki (mogą być wyłożone tkaniną, która stanowi swego rodzaju filtr), folia aluminiowa (musi przepuszczać parę wodną), celofan, papier (nie może ulegać deformacji).\n3. Sterylizacja gazowa\nJest to gaz bardzo reaktywny, wybuchowy w powietrzu. Do sterylizacji jest stosowany w mieszaninie z CO2. Urządzenia do sterylizacji są podobne do lodówek, cieplarek. Sterylizowane są w ten sposób przede wszystkim przedmioty z tworzyw sztucznych. Gaz pozostawia bardzo przykry zapach. Przez ok. tygodnia sprzęt musi być napowietrzany.\nOpakowanie sprzętu : torebki foliowe lub papierowe.\nBy proces był skuteczny, muszą być spełnione pewne warunki :\nOdpowiednie stężenie gazu\nTabletki z paraformaldehydem są stosowane do sterylizacji zamykanych urządzeń, w których znajduje się sprzęt lekarski (paraformaldehyd – formaldehyd)\n4. Sterylizacja za pomocą ultrafioletu\nProces zachodzi w odpowiednich warunkach :\nBoksy i loże przed naświetlaniem muszą być umyte i zdezynfekowane;\nLampy na odpowiedniej wysokości;\nŹródłem promieniowania są lampy rtęciowe, składające się z kwarcowej rury niskociśnieniowej, wypełnionej parami rtęci. Emitują one ok. 95 promieni o długości fali 253,7nm. W ten sposób sterylizuje się powietrze i powierzchnie.\n5. Sterylizacja roztworami\nALDESA – 2% aldehyd glutarowy, pH = 7,5 – 8,5\n3 – 4 godziny – tylko dezynfekcja a powyżej 4 godzin – sterylizacja.\nAlkohol musi być rozcieńczony wodą, gdyż sam ma silne właściwości denaturujące ścianę komórkową bakterii; stosowany do dezynfekcji.\n0,1% do sterylizacji tworzyw sztucznych.\n5% roztwór bromku, sprzęt jest zanurzony w roztworze praktycznie cały dzień.\nKontrola sterylizacji :\n1. Kontrola fizyczna\nZa pomocą odpowiednich mierników – termometry, manometry\n2. Kontrola chemiczna\nSubstancje, które topią się w zakresie żądanych temperatur;\nRoztwory substancji, które zmieniają barwę po sterylizacji;\nTesty papierowe nasączone wskaźnikami, zmieniają barwę po sterylizacji;\n3. Kontrola mikrobiologiczna\nUżywane są preparaty zawierające przetrwalniki bakteryjne.\nSporal A (do kontroli autoklawów) – Bacillus stearothermophilus\nSporal S (do suszarek) – Bacillus subtilis\nUżyte drobnoustroje są zabijane w warunkach jakie powinny panować w autoklawie i w suszarce.\nAttest – zmiana zabarwienia pożywki jeżeli zarodniki nie zostały zabite.\nMaści i podłoża\nPodłoża do maści :\nPozbawione zanieczyszczeń mechanicznych;\nMuszą mięknąć w temperaturze zbliżonej do temperatury ciała ludzkiego;\nRodzaje podłoży :\nWazelina biała nr 1\nJeżeli lekarz przepisze na recepcie wazelinę żółtą to mimo wszystko stosuje się wazelinę białą.\nWazelina biała + parafina płynna nr 2 9 : 1\nPodłoże farmakopealne nr 3\nWazelina biała 80 cz.\nParafina płynna 10 cz.\nLanolina bezwodna 10 cz. (emulgator)\nJest to podłoże emulsyjne stosowane przy utworzeniu emulsji typu o/w.\nWazelina biała + lanolina bezwodna nr 4\nRówne części, podłoże emulsyjne w/o.\nMaść cholesterolowa nr 5\nCholesterol 3 cz.\nWazelina biała 18 cz.\nParafina płynna 64 cz.\nParafina stała 15 cz.\nPrzygotowanie maści – metodą 3\n1. Maści zawiesiny\nGdy substancja lecznicza nie rozpuszcza się w wodzie należy ją zmikronizować z\nDodatkiem kilku kropli parafiny płynnej 1 kropla – 0,025g\nWykorzystaniem lotnych rozpuszczalników organicznych – etanol, eter, chloroform\nMikronizujemy do momentu wyczerpania się rozpuszczalnika. Należy pomniejszyć ilość podłoża o ilość substancji leczniczej i parafiny (lub rozpuszczalnika).\n2. Maści emulsje\nJeżeli substancja rozpuszcza się w wodzie (nie może stanowić powyżej 10%), substancję leczniczą rozpuszczamy w wodzie ze środkami konserwującymi (k1 lub Bronopol i alkohol  - fenyloetylowym). Podłoża muszą być z emulgatorem. 1 kropla z wodą – 0,05g\nPrzygotowanie płynnych postaci leków\n1. Jeżeli ilość wody potrzebna do sporządzenia roztworu mieści się w granicach do 20% wówczas całą wodę należy pominąć a substancję leczniczą rozpuścić bezpośrednio w roztworze izotonicznym.\n2. Jeżeli ilość wody potrzebna do sporządzenia roztworu mieści się w granicach 20 – 90% wówczas całą ilość wody należy uwzględnić w obliczeniach a do przepisanej ilości uzupełnić roztworem izotonicznym.\n3. Jeżeli ilość wody potrzebna do sporządzenia roztworu przekracza 90% wówczas substancję leczniczą rozpuszcza się w samej wodzie.\n4. Jeżeli substancja lecznicza nie występuje w tabeli należy 0,1g substancji rozpuścić w 2g wody a do przepisanej ilości uzupełnić roztworem izotonicznym.\nRp. 3% S. Pilocarpini hydrochlorici 10,0\n3g – 100g 0,1g – 2,4g 10g – 100%\nx – 10g 0,3g – y 7,2g – z\nx = 0,3g y = 7,2g z = 72%\n0,3g + 7,2gwody + 2,5gA = 10g\nKrople o zwiększonej lepkości :\nZawsze połowę ilości kropli musi stanowić roztwór lepki a drugą połowę roztwór rzeczywisty. Roztwory zwiększające lepkość nie mają wpływu na ciśnienie osmotyczne.\nRp. 3% Pilocarpini hydrochlorici 10,0\n0,3g + 4,7gwody + 2,5gHEC/wodę + 2,5gHEC/A = 10g\nBudowa gałki ocznej :\nWorek spojówkowy dolny i górny\nZ punktu widzenia farmakokinetyki gałka oczna jest to kompartment zamknięty o wolnym przepływie.\nPłynne nośniki :\nCiecz wodnista przedniej komory\nCiecz wodnista tylnej komory\nCiało szkliste (nadaje kształt gałce ocznej)\nBariery regulujące metabolizm i przenikanie do oka :\nRogówkowo – komorowa (przednia)\nNaczyniowo – komorowa (tylna)\nNaczyniowo – siatkówkowa\nBudowa rogówki :\nZwiązek słabo lipofilny\nCzynniki wpływające na dostępność biologiczną\nWkładki (substancja lecznicza jest rozpuszczona)\nLepkość, pH, kationity (promotory wchłaniania – ułatwiają przenikanie przez rogówkę\nWielkość cząsteczek, lepkość, wartość potencjału zeta\nSzybkość uwalniania (związana z szybkością rozpuszczania wkładki)\nMechanizm przenikania do cieczy wodnistej komory przedniej :\nJeżeli substancja ma właściwości lipofilowe aby wniknęła do nabłonka musi być niezdysocjowana, do istoty właściwej – zdysocjowana a do śródbłonak znowu niezdysocjowana.\nJeżeli substancja ma właściwości hydrofilowe to przenika pomiędzy komórkami lub przez komórki. Szybkość tego przenikania zależy od wielkości cząsteczek.\nDrogi podania leku do oczu :\n1. Podanie zewnętrzne\n2. Podanie ogólne\n3. Podanie podspojówkowe\nO,5ml roztworu (roztwór Ringera) podaje się pod spojówkę. Substancja ma dwie drogi wchłaniania :\nWysięk z miejsca podania i mieszanie się z płynem łzowym\nPrzenikanie prze rogówkę\nUzyskuje się duże stężenie substancji leczniczej w oku.\n4. Podanie dogałkowe\n0,1ml roztworu Ringera, uzyskuje się 100% dostępności, cały lek jest w gałce ocznej. Ma kilka dróg eliminacji\npenicylina – transport aktywny\ngentamycyna – dyfuzja bierna do komór tylnych\nObjętość płynu wynosi 10l. Z chwilą przekroczenia 50l następuje wypłynięcie łzy. Objętość kropli ma 50l, następuje redukcja do 10l czyli 80l tracimy. W stanach zapalnych ilość białka w płynie wzrasta 10 krotnie.\nPrzenikanie przez nią odbywa się na zasadzie dyfuzji biernej bądź na zasadzie transportu aktywnego.\n58% Włosy - budowa, rola, cykl, czynniki niszczące strukturę włosa.\nb/d Wpływ masażu na organizm człowieka\nb/d Choroby włosów\nWersja ściąga: _ściąga_technologii_postaci_leku_materiały_3_rok_-_farmacja.doc