DLACZEGO PUBLIKOWAĆ (I STUDIOWAĆ) RAPORT Z 1992 ROKU?\n(dotyczy "Reformowania gospodarki zwierzęcej" poniżej)\nBO wciąż aktualny, mimo zmian, które zaszły od czasu publikacji (m.in. nie ma już ZSRR i Czechosłowacji, zaś Wspólnota Europejska to teraz Unia Europejska), w tym zmian danych liczbowych. Oczywiście, niektóre opisywane procesy (jak np. tempo wyniszczania lasów Amazonii) nieco osłabły, ale inne nie, a niektóre nawet nasiliły się. Generalnie, struktura i mechanizm opisywanych procesów, a co gorsza - wiele na to wskazuje - poglądy decydentów, bazujące na przestarzałych przesłankach, utrzymują się.\nRolnictwo bowiem ma służyć wyżywieniu ludności. Tymczasem znamiennym dla treści przetłumaczonego raportu i przerażającym w swej wymowie jest tylko jeden rodzaj danych. Otóż, jeśli w 1991 r. FAO/WHO szacowała liczbę ludzi głodujących i chronicznie niedożywionych na świecie na ok. 740 mln, to w 1996 r. już na ok. 800 mln\nBO jeśli chcemy skutecznie i z pożytkiem uczestniczyć w zmienianiu złego stanu rzeczy, to musimy znać tego stanu przyczyny. A nie znam innego raportu tak zwięzłego (przy tak obszernej tematyce), a zarazem tak wszechstronnie naświetlającego problematykę rolnictwa zdominowanego przez "gospodarkę" zwierzęcą, mającą olbrzymi negatywny - per saldo - wpływ na stan środowiska naturalnego, zdrowie całych społeczeństw, lokalne stosunki społeczne czy kondycję ekonomiczną całych gospodarek wielu państw, a zwłaszcza Polski.\nBO raport ten zwraca uwagę na bardzo istotne, a mało lub wcale nie dostrzegane czynniki niszczenia lub ochrony środowiska naturalnego, zdrowia społecznego, a jednocześnie finansów publicznych i prywatnych. A w odniesieniu do Polski - ile osób wie, ile kosztował nasz kraj import zbóż i pasz tylko w l. 1971-80? Otóż wydano olbrzymią kwotę 21 mld dolarów (!!!), co jest porównywalne jedynie z całym zadłużeniem Polski wraz odsetkami na koniec tego okresu. I co jest jedną z głównych przyczyn kryzysu ekonomicznego i biedy w Polsce. Bo zboża w naszym kraju produkuje się rokrocznie co najmniej 4-krotnie więcej niż potrzeba dla ludzi. A do II wojny światowej kraj nasz był, przy znacznie niższych plonach, tylko eksporterem płodów rolnych\nBO opracowany przez naukowców z prestiżowego Worldwatch Institute z Waszyngtonu, jako część dorocznego raportu o stanie świata, służącego politykom, przedsiębiorcom, naukowcom i nauczycielom (ponad 1300 kursów w uniwersytetach i college'ach amerykańskich, bazujących na tym raporcie w 1991 r.) czy organizacjom społecznym, jako jedno z podstawowych źródeł informacji.\nNa koniec, dlaczego proponowane w rozdziale "Odbudowywanie roli inwentarza żywego" wnioski są nie w pełni konsekwentne w świetle przytoczonych w raporcie faktów, zwłaszcza dotyczących związków między zdrowiem (chorobami) ludzi a konsumpcją produktów zwierzęcych? No cóż, rozdział ten jest integralną częścią raportu, i powyższe pytanie należałoby zadać jego autorom.\nREFORMOWANIE GOSPODARKI ZWIERZĘCEJ\nKręgi jałowej ziemi rozciągają się wokół studni na pastwiskach Botswany. Wrzosy więdną w rezerwatach przyrody w południowej Holandii. Lasy Kostaryki, obfitujące w rzadko spotykane formy życia, eksplodują w płomieniach. Lustra wody w Stanach Zjednoczonych Ameryki obniżają się. Każdy z tych przypadków utraty zasobów środowiska ma swoje przyczyny w jednym i tym samym źródle - światowej gospodarce zwierzęcej.\nPodczas ostatnich 50 lat produkcja zwierzęca zwiększała się, jak wezbrana fala płynąca od jednego kraju do drugiego. Powodem tego były coraz to wyższe plony zbóż, czyniące żywienie zwierząt na podstawie kukurydzy i jęczmienia stosunkowo niedrogim, oraz rozmnożenie się farm o intensywnej, wyspecjalizowanej produkcji mięsa, jaj i nabiału. W dużej części świata konsumpcja mięsa stale się zwiększa: liczba zwierząt hodowlanych przewyższa obecnie liczbę ludzi w stosunku trzy do jednego.1)\nProdukcja zwierzęca w formie przemysłowej, obecnie mocno zakorzeniona w krajach uprzemysłowionych, ma swoje środowiskowe skutki uboczne, które występują podczas całego procesu produkcyjnego - od rosnących wielkich ilości zboża na pasze do problemu pozbywania się wielkich gór gnoju. W krajach rozwijających się większość zwierząt jest hodowana w charakterze dodatku do płodów ziemi. Wciąż jeszcze złożone czynniki społeczne i ekonomiczne prowadzą do złego zarządzania stadami, powodując rozległą degradację obszarów półsuchych i niszczenie lasów. W skali światowej zwierzęta hodowlane wydzielają do atmosfery metan, gaz silnie wzmagający efekt cieplarniany, przyczyniając się do zmiany klimatu.\nPodobnie wysokie poziomy produkcji i konsumpcji mięsa przekształcają się w straty, które ponosi sam człowiek. Diety bogate w mięso przyczyniają się do chorób serca, udarów oraz pewnych rodzajów nowotworów, co stanowi wiodące przyczyny zgonów w krajach uprzemysłowionych. Co więcej, zwiększająca się konsumpcja mięsa wśród uprzywilejowanej mniejszości w krajach rozwijających się wywiera czasami presję na produkcję żywności dla biednych i promuje import zbóż na pasze.\nWiele rządów - włączając w to Chiny, Stany Zjednoczone i kraje Wspólnoty Europejskiej (WE) - dotuje ekologicznie szkodliwe metody uprawy zbóż na pasze i hodowli zwierząt. W Afryce rozszerzające się uprawy gruntów ornych i niefortunne plany rozwoju zredukowały zakres tradycyjnych wypasów. W wielu krajach Ameryki Łacińskiej ekonomiczne wstrząsy i źle zaprojektowane polityki rozwoju skierowały inwestycje prywatne na trzebienie lasów deszczowych i przekształcanie tak uzyskanych gruntów w pastwiska. Gospodarka zwierzęca tworzy cały szereg problemów nie dlatego, że krowy, świnie i kurczęta stanowią niebezpieczeństwo samo w sobie, ale dlatego, że instytucje ludzkie wymusiły stosowanie pewnych form gospodarki zwierzęcej, które są w konflikcie z ich ekosystemami.\nUdomowione zwierzęta pełniły przez tysiąclecia znaczną i w wielkiej mierze dobroczynną rolę w gospodarce ludzkiej, dostarczając pożywienia, paliwa, nawozów, siły pociągowej oraz odzieży. Ale w wieku obecnym liczebność i znaczenie zwierząt hodowlanych zwiększały się szybko, wraz ze wzrostem populacji i bogactwa ludzkości. Od połowy naszego stulecia liczba ludzi podwoiła się do 5,4 mld, podczas gdy pogłowie bydła, świń, owiec, kóz, koni, byków i wielbłądów wzrosło z 2,3 mld do 4 mld. W tym samym czasie populacja drobiu zwielokrotniła się z ok. 3 mld do prawie 11 mld.2)\nNajbardziej ludne kraje świata są również tytanami pod względem żywego inwentarza. Chiny są domem dla 350 mln świń - dla dwóch z każdych pięciu na świecie - podczas gdy w Indiach pasie się ok. 107 mln kóz, 196 mln sztuk bydła i 74 mln indyjskich bawołów domowych. Jednakże liczby te nie odzwierciedlają produkcji mięsa, gdyż dysponując pogłowiem zwierząt hodowlanych liczącym 40% światowego żywego inwentarza, bogate kraje produkują 61% światowej ilości mięsa, 55% jaj i 72% mleka.3)\nZwierzęta zaś dostarczają czegoś więcej niż tylko pożywienia. Bydło zostało pierwotnie udomowione jako zwierzęta pociągowe i w całej Azji i Afryce 80-90% ziem uprawnych jest wciąż orane z pomocą zwierząt. Ich odchody stanowią drogocenny nawóz i paliwo w krajach rozwijających się, dostarczając - szacunkowo - 30% energii paliw w rolniczych Indiach. Na farmach, które łączą hodowlę zwierząt z uprawą płodów ziemi, sprzedaż produktów zwierzęcych pomaga chronić dochody farmerów przed kaprysami rynku czy pogody.4) Żywy inwentarz w dużej mierze określa życie "pasterzy" - 30-43 mln koczowników rozproszonych na półsuchych obszarach świata. Pasterze migrują wraz ze swoimi stadami w okresie pomiędzy porą dżdżystą i suchą - praktyka świetnie dostosowana do trudnych warunków środowiskowych. Pewne badania, porównujące pasterstwo w sahelu z ranczami w Australii i Stanach Zjednoczonych, wykazały, że stosując strategie gospodarowania pasterzy, można rocznie produkować 8-10 razy więcej białka z hektara niż czynią to ranczerzy. Jednakże niepomyślne warunki ekonomiczne w ostatnich dekadach zmusiły wielu pasterzy do połączenia gospodarki farmerskiej z hodowlaną.5)\nKozy i owce, o których często mówiło się lekceważąco, jako o niskodochodowych i oddziałujących destrukcyjnie na środowisko, stanowią obecnie czynnik zasadniczy dla przeżycia ludzi biednych. Mahatma Gandhi nazwał nawet kozę krową biednego człowieka. Z drugiej strony, kozy dostarczają mięsa, mleka, włókna, skór i nawozu, oraz są łatwo wymieniane na towary czy gotówkę. W subsaharyjskiej Afryce kozy i owce dostarczają blisko 30% mięsa i 16% mleka. Krowa biednego człowieka jest często źródłem dochodu biednej kobiety.6)\nW skali globalnej jednakże podstawowym celem hodowli zwierzęcej jest produkowanie mięsa, mleka i jaj. Mięso zawsze było popularne wśród tych, którzy mogli sobie na nie pozwolić i w ciągu stuleci grupa ta powiększyła się. Ponad miliard ludzi konsumuje obecnie ponad kilogram mięsa tygodniowo. W przypadku światowego lidera w konsumpcji mięsa, Stanów Zjednoczonych, konsumpcja jest większa niż 2 kg tygodniowo na osobę. Na świecie spożycie mięsa na osobę waha się od wysokiego - 112 kg rocznie w USA do niskiego - 2 kg w Indiach.7) (Zob. Tablicę 1).\nTABLICA 1. SPOŻYCIE MIĘSA NA GŁOWĘ (WYBRANE KRAJE) W 1990 R.\nMIĘSO (w kg)\nStany Zjednoczone 112 Brazylia 47\nWęgry 108 Japonia 41\nAustralia 104 Meksyk 40\nCzechosłowacja 102 Chiny 24\nFrancja 91 Korea Południowa 19\nNiemcy 89 Turcja 16\nArgentyna 82 Filipiny 16\nWłochy 77 Egipt 14\nWielka Brytania 71 Tajlandia 8\nZwiązek Radziecki 70 Indie 2\n*) Obejmuje wołowinę, wieprzowinę, baraninę, mięso jagniąt i drób; dane dotyczą ciężaru surowego mięsa. Dane dla drobiu dotyczą 1989 r.\nŁ Źródła: U. S. Department of Agriculture (USDA), Foreign Agriculture Service, "World Livestock Situation", Washington, D. C., April 1991; Linda Bailey, agricultural economist, USDA, Washington, D. C., private communication, September 11, 1990.\nWraz z powiększeniem się na świecie warstwy osób, których odżywianie bazuje na mięsie, zwiększyła się globalna produkcja mięsa, i to prawie 4-krotnie od 1950 r. (zob. rys. 1).\nRys. 1. Światowa produkcja mięsa w mln ton:\nwieprzowina, wołowina, drób, owce i kozy, 1950-1989\nW r. 1990 świat wyprodukował 170 mln t mięsa - 32 kg na osobę. Spośród różnych rodzajów mięsa wieprzowina jest światowym liderem, zaś Chiny jej wiodącym konsumentem. Świnie chińskie dostarczają 35% światowej wieprzowiny. Wspólnota Europejska dostarcza kolejnych 20%. Produkcja wołowiny - zdominowana przez duże kraje, takie jak Stany Zjednoczone, Związek Radziecki czy Brazylia - wzrastała powoli od 1976 r., odkąd to czuli na punkcie zdrowia mieszkańcy Ameryki Północnej zaczęli zmniejszać spożycie wołowiny na korzyść tańszego drobiu. Ekonomiczne perturbacje w Brazylii i Argentynie także spowolniły ten wzrost.8)\nDrób jest najszybciej rosnącą częścią globalnego rynku mięsa, gdzie kurczęta stanowią 68% całości. 40 lat temu pojawienie się wzbogaconych pasz zbożowych, leków zapobiegających chorobom drobiowym oraz ulepszonych ras pozwoliło farmerom ze Stanów Zjednoczonych rozpocząć hodowlę kurcząt na skalę masową. Hodowla kurcząt w amerykańskim stylu szybko przeniosła się do Europy, Japonii, Związku Radzieckiego i innych regionów. USA wciąż prowadzą w drobiarstwie, produkując blisko 30% mięsa drobiowego.9)\nWspółczesny popyt na mięso nie może być dłużej zaspokajany za pomocą tradycyjnych systemów produkcji zwierzęcej. Poza światowymi pastwiskami większość zwierząt przeżuwających, takich jak bydło czy owce zjadały tradycyjnie trawę i odpadki płodów ziemi z farm. Świnie i drób, które to zwierzęta nie mogą trawić trawy, bazowały na odpadkach płodów rolnych oraz resztkach z kuchni. W każdym z tych przypadków udomowione zwierzęta przetwarzały rzeczy, których ludzie nie mogliby zjeść, w rzeczy, które ludzie już mogliby zjeść.\nAby zwiększyć produkcję mięsa, producenci zwierzęcy zastosowali nowe techniki intensywnej hodowli oparte na żywieniu niektórych zwierząt bazującym na zbożach i roślinach strączkowych. Rzeczywiście, np. wszystkie świnie i drób obecnie są hodowane w gigantycznych urządzeniach żywienia stacjonarnego. Tam też zjadają one dokładnie wyznaczane racje pokarmowe złożone z wysokoenergetycznych zbóż i bogatych w białko fasolek soi. W przeciwieństwie do powyższego, bydło wszędzie spędza wciąż większość swego życia, żywiąc się poza oborą na pastwiskach, chociaż producenci wołowiny - w szczególności w Stanach Zjednoczonych - w miesiącach poprzedzających ubój uzupełniają tę paszę zbożem.10)\nWielkie areały światowych gruntów ornych produkują obecnie zboże dla zwierząt. W przybliżeniu 38% światowych zbóż - szczególnie kukurydzy, jęczmienia, sorga i owsa - służy za paszę dla zwierząt hodowlanych. W USA zwierzęta zjadają ok. 70% krajowej konsumpcji zbóż, podczas gdy Indie i subsaharyjska Afryka oferują tylko 2% swoich zbiorów zbóż inwentarzowi żywemu (zob. Tablicę 2).\nIstotnym dietetycznym uzupełnieniem wysokoenergetycznych zbóż jest pasza bogata w białko, złożona głównie z fasolek soi. Światowy areał, na którym uprawia się to zboże, jest dobrym wskaźnikiem wzrastającego znaczenia produkcji zwierzęcej. Podczas minionych czterech dekad wzrósł on z 15 mln do 55 mln ha, przy czym najszybszy wzrost dokonywał się w Brazylii i Argentynie.11)\nEkspansja gospodarki hodowlanej stała się najbardziej dramatyczną zmianą w światowym rolnictwie w ostatnich dekadach. Środek ciężkości w produkcji zwierzęcej przesunął się na świecie od wielostronnych korzyści płynących z nawozu, siły pociągowej, mleka i jaj, w kierunku produkcji mięsa. W trakcie tego procesu w wielu krajach świata powstały urządzenia do produkcji hodowlanej w stylu fabryk, bazujące na nadwyżkach zboża, zaawansowanych technologiach produkcji oraz na rosnącej światowej warstwie konsumentów dość bogatych, aby regularnie jadać mięso. Ale ta obfitość towaru w sklepach mięsnych na świecie ma swoje koszty - na wiele z nich rachunki wystawiła Ziemia.\nTABLICA 2. ZBOŻE ZJADANE PRZEZ INWENTARZ ŻYWY\n- WYBRANE KRAJE I REGIONY - W 1990 R.\nUDZIAŁ W KONSUMPCJI ZB"Ż (w%)\nEuropa Wschodnia 64\nWspólnota Europejska 57\nZwiązek Radziecki 56\nBliski Wschód 33\nAzja Południowa 12\nAfryka subsaharyjska 2\nŁ Źródło: U. S. Department of Agriculture, Foreign Agricultural Service, World Cereals Used for Feed (nie publikowany wydruk), Washington, D. C., April 1991.\nEKOLOGIA ŻYWEGO INWENTARZA\nPozaziemski ekolog obserwujący (\n) Ziemię mógłby wywnioskować, że bydło stanowi dominujący gatunek zwierzęcy naszej biosfery - pisze David Hamilton Wright, biolog na Uniwersytecie Georgia. Bydło i inne przeżuwające zwierzęta hodowlane spasają połowę ogólnej powierzchni lądów naszej planety. Razem ze świniami i drobiem zjadają również pożywienie i paszę produkowane na 1/4 gruntów ornych. Obecne wszędzie i powszechnie znane zwierzęta hodowlane mają wielki i w dużej mierze nie rozpoznany wpływ na światowe środowisko.12)\nPrzez setki lat, a nawet obecnie na pewnych obszarach zwierzęta hodowlane służyły jako kluczowe uzupełnienie produkcji roślinnej w rolnictwie, utrzymując gospodarstwa rolne w równowadze ekologicznej. Rosnące plony siana, roślin strączkowych i innych, przeznaczanych na paszę dla zwierząt hodowlanych wymagają odpowiedniego dla środowiska płodozmianu. Pastwiska i pola pod uprawy paszowe ulegają mniejszej erozji wodnej i absorbują mniej wody niż grunty orne, zaś skupiające azot rośliny paszowe, jak lucerna [ang.: alfalfa - przyp. tłum.], poprawiają żyzność gleby.\nMimo to jednak obciążenia ekologiczne pochodzą zarówno ze współczesnych, intensywnych metod hodowli zwierząt - takich jak drobiarnie i tuczarnie czy przemysłowy tucz bydła, jak i z farm ekstensywnych, jak wypas bydła na ranczach czy pasterstwo. Skutki ekologiczne intensywnej produkcji żywca są bardzo rozległe, począwszy od pól zbożowych, a skończywszy na zwałach gnoju. Wzorce nie zrównoważonego wypasu i rozwoju rancz są realizowane kosztem lasów, obszarów półsuchych i dzikich gatunków. Wiele czynników zakłóciło tradycyjne, pasterskie, ekologicznie zrównoważone systemy hodowli zwierząt, pozostawiając pasterzy razem z ich zwierzętami stłoczonych na obszarach, na których ziemia szybko ulega dewastacji.\nSystemy skoncentrowanej hodowli w krajach uprzemysłowionych i uprzemysławiających się zużywają zarówno olbrzymie ilości zbóż i soi, jak i energii, wody oraz chemikaliów rolniczych, których farmerzy używają do zwiększenia plonów. Produkcja wieprzowiny na całym świecie zużywa więcej zboża niż produkcja jakiegokolwiek innego mięsa. Uwzględniając także produkcję drobiu, zużycie to wynosi co najmniej 2/3 konsumpcji zboża przeznaczonego na paszę. Bydło mleczne i mięsne zjada wiele z pozostałej 1/3.14)\nWydajność, z jaką przemysł hodowlany przekształca paszę na mięso, mleko i jaja, różni się od w zależności od zwierzęcia i kraju. Stany Zjednoczone - jeden z najbardziej wydajnych producentów, zużywają 6,9 kg zboża i soi, aby otrzymać 1 kg wieprzowiny (zgodnie z Tablicą 3).\nTABLICA 3. ILOŚĆ ZBÓŻ I ENERGII ZUŻYWANA DO PRODUKCJI\n1 KG MIĘSA, JAJ I SERA W USA W 1991 R.\nZBOŻE* (w kg)\n(w tysiącach kcal)\nWieprzowina 6,9 30\nWołowina 4,8 17\nKurczęta 2,8 13\nSer 3 10\nJaja 2,6 10\n*) Obejmuje też pokarm z soi.\n1) Cattle-Fax, Inc., Grain Utilization in the Livestock and Poultry Industries, Englewood, Colo., December 8, 1989;\n2) U. S. Department of Agriculture, Economic Research Service, Washington, D. C., private communications;\n3) David Pimentel et al., The Potential for Grass-Fed Livestock: Resource Constraints [w:] "Science", February 22, 1980;\n4) David Pimentel, Cornell University, Ithaca, N. Y., private communications.\nBydło mięsne w USA zjada mniej zboża i soi niż świnie, uzyskując ok. 3/4 swojego ciężaru z trawy, siana i innej paszy. Farmerzy innych krajów, zwłaszcza Związku Radzieckiego, są mniej wydajni. W przypadku kurcząt zużywają oni 2 razy więcej zboża na każdą jednostkę mięsa.15)\nInne jeszcze zasoby naturalne powiększają koszty środowiskowe związane z przemysłem hodowlano-paszowym, np. te dotyczące paliw kopalnych zużywanych do dostarczania zboża. Włączając także paliwo, będące źródłem energii maszyn i urządzeń na farmach oraz w produkcji nawozów sztucznych i pestycydów, okazuje się, że zboże na paszę jest produktem bardzo energochłonnym. David Pimentel z Cornell University - specjalista w dziedzinie zagadnienia energii w rolnictwie, szacuje, że 30 tys. kalorii energii z paliw kopalnych jest spalanych w produkcji każdego kilograma wieprzowiny w USA - ilość równoważna prawie 4 l benzyny. Wszystko to razem, prawie połowa energii zużywanej w rolnictwie USA, idzie do sektora produkcji zwierzęcej. Produkcja całego mięsa zjadanego w ciągu roku przez typowego Amerykanina zużywa energię równoważną 190 l benzyny.16)\nProdukcja zboża na pasze pożera również wodę. W Kalifornii, obecnie wiodącym w produkcji nabiału stanie Ameryki, rolnictwo hodowlane wymaga prawie 1/3 wody do nawadniania. Krajowe centrum przemysłowego tuczu bydła (wołowina) - podłużna enklawa, obejmująca Kolorado, Kansas, Nebraskę i Teksas - bazuje na zbożach uzyskiwanych z użyciem wody wypompowywanej z podziemnego akwenu Ogallala, którego zasoby zostały już poważnie uszczuplone. Ponieważ połowa zboża i siana, którym żywione jest bydło w Stanach Zjednoczonych, wyrasta na obszarach nawadnianych, to do produkcji kilograma wołowiny zużywa się ponad 3 tys. l wody. Ilość wody związana z dziennym zaopatrzeniem przeciętnego Amerykanina w mięso, mleko i jaja dorównuje prawdopodobnie jego osobistemu dziennemu zużyciu wody, które wynosi ok. 380 l.17) Produkcja mięsa w innych bogatych krajach prowadzi do podobnych kosztów surowcowych. Wymagania co do zużycia energii do produkcji - z użyciem zboża - wieprzowiny i drobiu są w Europie wyższe niż w USA wskutek liberalnego stosowania w Europie nawozów sztucznych. Japońscy hodowcy bydła mięsnego dostarczają swoim zwierzętom przeciętnie 2-krotnie więcej zboża niż Amerykanie, mając na celu wyprodukowanie wołowiny typu butter-soft, jakiej pożądają japońscy konsumenci. W Nowej Zelandii na odwrót, owce i bydło żywi się wyłącznie trawą. Zużycie energii na kilogram baraniny czy wołowiny wynosi tam 1/4 poziomu w Wielkiej Brytanii.18)\nRozerwanie łańcucha pokarmowego, który kiedyś łączył płody ziemi i zwierzęta hodowlane, pozostawiło rolnictwo z problemami z każdej strony: wysokie koszty nawozów sztucznych i wysokie koszty pozbywania się odpadów. Gnój jest wartościowym nawozem organicznym i budulcem gleby, gdy stosowany jest w umiarkowanych ilościach, ale w nadmiarze staje się niebezpiecznym czynnikiem zanieczyszczającym. Składniki odżywcze zawarte w odpadowym gnoju pochodzącym ze wspomnianych amerykańskich przedsiębiorstw hodowlanych mogłyby zastąpić ok. 12% azotu, 32% fosforu i 30% potasu, które farmerzy USA dostarczają swoim ziemiom w nawozach sztucznych.19)\nMiliony ton odchodów zwierzęcych, które gromadzą się w nowoczesnych urządzeniach produkcyjnych, mogą skazić rzeki i wody podziemne. Azot i fosfor z gnoju nawożą nadmiernie algi, które gwałtownie rozmnażają się i dławią ekosystemy wodne. Od setek zaduszonych przez algi jezior włoskich po ciemną Zatokę Chesapeake odchody zwierzęce łączą się z ładunkami składników odżywczych pochodzącymi z wymytych nawozów sztucznych, ścieków ludzkich oraz miejskich i przemysłowych zanieczyszczeń.\nPrawie połowa energii zużywanej w rolnictwie USA idzie do sektora zwierzęcego.\nW Holandii - centrum produkcji wieprzowiny w Europie Zachodniej, gnój stanowi główne ekologiczne zagrożenie. 14 mln zwierząt w oborach na południu wydala tak dużo gnoju, że azotany i fosforany przesyciły powierzchniowe warstwy gleby na wielu obszarach. Wspólnota Europejska określa obecnie Holandię, Belgię i części Francji mianem regionów "nadwyżki gnojowej": produkują one więcej niż ziemia może zaabsorbować. Azot uchodzi z gnoju również jako gazowy amoniak, czynnik zanieczyszczający, który powoduje kwaśny deszcz i depozycję suchą. Amoniak pochodzący z gospodarki zwierzęcej jest wyraźnie największym źródłem kwasu deponowanego w holenderskich glebach - czyniąc więcej szkód niż samochody czy fabryki całego kraju, jak informuje Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego i Ochrony Środowiska.20)\nNiebezpieczeństwo zagraża już nie tylko ekosystemom. Azotany, pochodzące z azotu z gnoju, które przesączają się do wód gruntowych, mogą przyczynić się do uszkodzenia systemu nerwowego, do pojawienia się raka oraz methemoglobinemii czy syndromu "niebieskiego dziecka" - rzadkiej, ale śmiertelnej choroby dotykającej dzieci. Skażenie azotanami jest duże w Europie Zachodniej, ale również oficjalny raport czeski mówi o "chmurze azotanowej" zanieczyszczającej wody gruntowe obszarów użytkowanych rolniczo.21)\nProdukcja zwierzęca poza nowoczesnymi fabrykami intensywnej hodowli posiada również ekologiczne skutki uboczne. Wiele pastwisk świata, obejmujących 1/3 powierzchni lądów, jest uszkodzone: rozmnażające się chwasty, zubożone gleby i zerodowany krajobraz. W Afryce puchnąca populacja ludzka, kurczące się obszary wypasu oraz niewłaściwe polityki rozwojowe złożyły się na koncentrację bydła wokół źródeł wody, degradując ziemię. Gdzie indziej pastwiska niszczeją wskutek nadmiernego wypasu, natomiast farmy hodowlane w tropikalnej Ameryce Łacińskiej - zasilane przez subwencje i spekulację ziemią - uszczuplają zasoby leśne i gleby.\nBydło odgrywa wiodącą rolę w światowym pustynnieniu - pogorszeniu ekologicznego zdrowia obszarów suchych. Początkowo wyjada trawy wieloletnie, pozwalając na coroczne rozprzestrzenianie się chwastów i twardszych krzewów. Ta zmiana w gatunkach stanowi przeważającą formę degradacji terenu. Nowe zielska słabo utrzymują górną warstwę gleby, pozostawiając ją podatną na zniszczenia przez tratujące kopyta i erozyjną siłę wiatru i deszczu. Podczas ciągłego wypasania ogołocona ziemia przestaje przepuszczać wodę deszczową, która następnie odpływa z powierzchni, wymywając górną warstwę gleby i wypłukując koryta strumieni w postaci głębokich wąwozów. W górze rzeki poziom wody gruntowej nie jest wtedy uzupełniany; w dole rzeki zwiększa się zagrożenie powodziowe, zaś osady zatykają drogi wodne, sztuczne zbiorniki, wodne ujścia. W suchszych strefach klimatycznych wiatr porywa zdestabilizowaną glebę.22)\nSzacunki UNEP-u (ONZ-owskiego Programu Ekologicznego) wskazują, że 73% z 3,3 mld ha światowych półsuchych terenów wypasu uległo przynajmniej umiarkowanemu spustynnieniu, tracąc więcej niż 25% swojej zdolności wypasowej. Jednakże niektórzy obserwatorzy przestrzegają, że obliczanie liczby zwierząt hodowlanych, jakie dany region może utrzymać, jest złym wskaźnikiem degradacji narażonych na susze pastwisk Afryki, ponieważ susza niszczy wegetację i z bydłem, i bez niego. Tak więc tam, gdzie opady deszczu są bardziej regularne, rodzime rośliny wieloletnie są łatwo niszczone przez bydło, gleby gliniaste łatwo zbijają się, zaś deszcze często pojawiają się jako silne, nagłe ulewy wypłukujące niestabilne gleby.23)\nPasterze bywali niesłusznie obwiniani o nadmierne wypasanie i niszczenie terenów wypasu, gdyż były to ziemie wspólne. Ale tradycyjnie powiększali oni swoje stada podczas lat deszczowych, tak że niewiele zwierząt mogło przeżyć, gdy nadeszła susza. Co więcej, posiadają oni systemy kontroli użytkowania pastwisk. Na przykład lud Zaghawa z Nigru przemieszcza swoje zwierzęta na północ, na pastwiska saharyjskie na okres pory dżdżystej oddzielnymi, równoległymi trasami, pozostawiając nie wypasione pasma na ich powrotne wędrówki. Zazwyczaj pasterze ograniczą dostęp do terenów wypasu podczas pory suchej, tak że ich pasza jest dostępna wtedy, gdy jest najbardziej potrzebna.24) W rzeczywistości to pasterze stają się ofiarami, a nie winnymi degradacji środowiska. Wzrost populacji ludzkiej jest tu główną przyczyną. W południowym sahelu od r. 1960 liczba ludzi więcej niż podwoiła się, zaś grunty orne zwiększyły się o 1/3. Wiele z tej ekspansji rozciągnęło się na tereny użytkowane poprzednio w porze suchej przez pasterzy. W Tanzanii pasterze Barabaigów stracili więcej niż 40 tys. ha swoich terenów wypasu w porze suchej na rzecz zmechanizowanych farm pszenicznych. Regułą stały się prywatne rancza hodowlane w miejscu terenów tradycyjnych wypasów. Wyparci na gorsze gleby pasterze i ich zwierzęta zwiększają degradację ziemi.25)\nNa nieszczęście, sporządzane z dobrymi intencjami plany rozwoju często pogarszały warunki środowiskowe. Np. poczynając od lat 50., Bank Światowy i inne organizacje wspierały tworzenie ujęć wody i studni głębinowych poprzez wiercenie ich na obszarach suchych, wcześniej niedostępnych dla bydła. W Botswanie studnie rozszerzyły obszar pastwisk ok. dwu- i półkrotnie. Wskutek nie kontrolowanego dostępu do studni bydło pozbawiło wszelkiej roślinności otaczające obszary i zdewastowało je do postaci krajobrazów księżycowych. W Botswanie, w dystrykcie Kgalagadi, koliste obszary wystawionego na wiatr piasku rozciągają się w promieniu więcej niż 10 km od studni.26)\nPoza Afryką niszczenie obszarów pastwiskowych jest częściej wiązane bezpośrednio ze złym zarządzaniem i nadmiernym wypasem. Chociaż sawanny i otwarte, pokryte krzewami tereny Ameryki Południowej dostarczają paszy o niskiej jakości, ranczerzy powszechnie prowadzą nadmierny wypas na swoich terenach, doprowadzając do inwazji chwastów i do erozji. Na terenach wypasu strefy klimatu umiarkowanego w Argentynie, Paragwaju i Boliwii utrata okrywy roślinnej zintensyfikowała powierzchniową ewaporację i doprowadziła do zasolenia gleby.27)\nBogate narody nie są uodpornione na efekty nadmiernego wypasu terenów pastwiskowych. Hiszpania i Portugalia wciąż noszą blizny po politykach zarządzania ziemią, stymulujących hodowlę owiec, zainicjowanych setki lat temu. Zachodnim stanom USA pozostała podobna, smutna spuścizna: wielki boom w hodowli bydła w zeszłym wieku unicestwił rodzime ekosystemy o różnorodnej roślinności. Nadmierne stada i wypas bydła przez zbyt długi okres na tym samym miejscu jest kontynuowany na większości ze 110 mln ha terenów publicznych, które rząd federalny oddaje w dzierżawę ranczerom.28)\nBiuro Zarządu Ziemią USA (BLM), które wspólnie z Służbą Leśną USA, jest odpowiedzialne za nadzorowanie pastwisk publicznych, poinformowało w 1990 r., że tylko 23 mln ha - 33% ich posiadłości na zachodzie - było w dobrym czy doskonałym stanie. Inne badania wykazują, że połowa obszaru pastwisk USA jest poważnie zdegradowana, z ich dopuszczalną pojemnością zredukowaną co najmniej o 50%, zaś wąskie siedliska nadbrzeżne strumieni, kluczowe dla równowagi ekologicznej obszarów suchych, znajdują się w najgorszym stanie na przestrzeni dziejów.29)\nW Australii, podobnie jak w USA, największy nadmierny wypas miał miejsce w zeszłym wieku, podczas nie kontrolowanych wypasów bydła, ale zniszczenia pozostają, a nadmierny wypas jest kontynuowany. Na suchych równinach wskutek zmian w roślinności ucierpiało ok. 56% ich powierzchni, a 13% ich obszaru jest poważnie zdegradowane. Z kolei na półsuchych obszarach Afryki Południowej inwazja roślin drzewiastych, pojawiających się po przepasieniu ziemi, uczyniła 3 mln ha bezużytecznymi dla bydła.30)\nZniszczenie pastwisk to tylko jedna strona siły destrukcji obecnych praktyk wypasania. Również lasy cierpią na skutek produkcji zwierzęcej, gdyż gałęzie są wycinane na pożywienie albo całe drzewostany są zrównywane z ziemią, by uczynić miejsce na pastwiska. Podstawowe zlewiska marnieją, następuje utrata gatunków roślin i zwierząt, zaś dwutlenek węgla jest wypuszczany do atmosfery, przyczyniając się do globalnego ocieplenia.\nLasy również ponoszą skutki produkcji zwierzęcej, gdyż gałęzie są wycinane na pasze lub całe drzewostany są zrównywane z ziemią, by uczynić miejsce na pastwiska.\nW Indiach utrata lasu na rzecz bydła wywodzi się z braku obszarów do wypasu. Krajowe 12 mln ha stałych pastwisk jest wysoce niewystarczające w stosunku do potrzeb 196 mln sztuk bydła. (Dla porównania, taki kraj bydła, jak Urugwaj, posiada 13 mln ha dla 10 mln zwierząt). Co więcej, wspólnotowe grunty w Indiach, grające kluczową rolę przy chowie zwierząt przez biednych, skurczyły się o ok. 1/4 przez ostatnie 40 lat. Lasy państwowe, tereny przydrożne i ziemie leżące odłogiem kompensują deficyt paszy, ale wciąż większość krów chodzi głodna, a presja na lasy rośnie.31)\nAmeryka Łacińska poniosła najbardziej dramatyczną stratę lasów wskutek nieodpowiedniej produkcji zwierzęcej. Od r. 1970 farmerzy i ranczerzy przekształcili ponad 20 mln ha wilgotnych lasów tropikalnych w tym regionie na bydlęce pastwiska. W Amazonii brazylijskiej wycięto ok. 10 mln ha dla bydła, podczas gdy Amazonia kolumbijska poświęciła 1,5 mln ha, Peru zaś straciło pół mln ha. W Meksyku w przybliżeniu 18 mln ha pastwisk było pierwotnie lasem, z czego szacunkowo 5,5 mln ha stanowiło las tropikalny.32)\nWedług ONZ-owskiej Organizacji Rolnictwa i Żywności (Food and Agriculture Organization - FAO), Ameryka Środkowa straciła więcej niż 1/3 swoich lasów od wczesnych lat 60.; obszar pastwisk wzrósł w tym czasie przynajmniej o 50%. Prawie 70% obszaru ogołoconego z lasów w Panamie i Kostaryce stanowi obecnie pastwiska. Ranczerzy w stanie Darien w Panamie płacą chłopom za niszczenie lasów i sianie traw, zaś ranczerzy w Kostaryce praktykują "wkradanie się ogrodzeń" - dosłownie przesuwając ogrodzenia poza granice swoich posiadłości i wprowadzając je ukradkiem do parków narodowych.33)\nOgołacając ziemię z drzew, uruchamiamy zamknięte koło degradacji gleby. Gdy las jest przekształcany na pastwisko, płytkie, kwaśne oraz ubogie w składniki odżywcze gleby tropikalne tracą gwałtownie podstawowe składniki odżywcze. Chwasty i krzewy szybko dokonują inwazji i większość pastwisk zostaje porzucona w przeciągu nie więcej niż 10 lat od pozyskania tej ziemi na miejscu lasu. Gdy lasy cofają się przed napierającymi ranczami, to samo dzieje się z różnorodnością życia.34) [Zob. Rozdz. 2 raportu Worldwatch Institute State of the World 1992 - przyp. tłum.].\nW końcu zwierzęta hodowlane też przyczyniają się do zmiany klimatu poprzez emisję metanu, drugiego najważniejszego gazu cieplarnianego. Zwierzęta przeżuwające uwalniają ok. 80 mln t tego gazu rocznie poprzez odbicia i wiatry, zaś odchody zwierzęce w oborach i farmach w stylu przemysłowym emitują dalsze 35 mln t. Procesy te zachodzą, gdy odchody są przechowywane w środowisku ubogim w tlen, w lagunach nieczystości i stertach gnoju, gdzie podczas procesów rozkładu powstaje metan. Zwierzęta hodowlane przyczyniają się do ok. 15-20% globalnej emisji metanu - ok. 3% wkładu wszystkich gazów do globalnego ocieplenia.35)\nPocząwszy od najbardziej bezpośrednich oddziaływań - skażenie związkami azotu i usuwanie traw - a skończywszy na najdalej sięgających - utrata gatunków i zmiana klimatu - współczesne metody hodowli zwierząt na świecie nakładają wysokie myto na przyrodę. Nadmiernie rozrośnięte i intensywnie zużywające zasoby rolnictwo zwierzęce jest w niezgodzie z ziemskimi ekosystemami.\nPASZA A ŻYWNOŚĆ\nWysoka konsumpcja mięsa i rozszerzające się używanie zboża jako paszy mogą wyrządzić szkody także ludziom. Ujemne oddziaływanie na zdrowie nadmiernego spożywania mięsa wynika po większej części z tego, co specjaliści żywienia nazywają "wielkim fiaskiem białkowym" - błędna wiara wielu ludzi na Zachodzie w to, że muszą spożywać duże ilości białka. Mit ten doprowadził Amerykanów oraz innych członków uprzemysłowionych społeczeństw do spożywania 2-3 razy więcej białka niż potrzebują. Niebezpieczeństwo kryje się w tłuszczach nasyconych, które towarzyszą białku skoncentrowanemu w mięsie i produktach nabiałowych. Tłuszcze te związane są z większością "chorób z dostatku" [cywilizacyjnych - przyp. tłum.], które stanowią wiodące przyczyny śmierci w krajach uprzemysłowionych: choroby serca, udar, rak piersi i okrężnicy.36) Amerykańska Państwowa Rada ds. Badań, Lekarz Generalny USA, Amerykańskie Stowarzyszenie ds. Serca i Światowa Organizacja Zdrowia należą do organizacji zalecających obecnie diety niskotłuszczowe. W przeciwieństwie do obecnej amerykańskiej normy - 37% kalorii pochodzących z tłuszczów - typowej także dla państw Zachodu, zalecają one obniżenie spożycia tłuszczu do nie więcej niż 30% kalorii.37) Wyniki ostatnich badań naukowych wskazują, że nawet ta ostatnia wielkość może być zbyt wysoka. Przełomowe badania diety, sposobu życia i zdrowia w Chinach - największe tego rodzaju badania, jakie kiedykolwiek przeprowadzono - sugerują, że obniżenie spożycia tłuszczu do 15% kalorii zapobiega większości chorób cywilizacyjnych. W znanym jako China Project, wspólnym przedsięwzięciu chińskich, brytyjskich i amerykańskich instytucji, przebadano tysiące Chińczyków w dziesiątkach prowincji.I Wykazano, że jeśli spożycie tłuszczu, spożycie białka i poziom cholesterolu we krwi podnoszą się, to zwiększa się także zagrożenie chorobą serca, cukrzycą i pewnymi rodzajami raka.38)\nCo zadziwiające, chińscy wieśniacy, bazujący na niskotłuszczowych dietach z niewielką ilością mięsa, cierpią rzadziej na anemię (niedobór żelaza) i osteoporozę (choroba kości związana z niedoborem wapnia) niż ich rodacy z miast jedzący więcej mięsa. Obie te choroby są powszechnie łączone z dietą o zbyt wysokiej zawartości produktów zwierzęcych. Współkierownik tych badań, Colin T. Campbell z Cornell University powiedział "New York Times'owi": Jesteśmy zasadniczo gatunkiem wegetariańskim i powinniśmy jadać szeroko zróżnicowaną żywność roślinną, zaś minimalizować nasze spożycie żywności pochodzenia zwierzęcego.39)\nPonieważ dieta bogata w produkty zwierzęce jest nieodpowiednim celem polityki dotyczącej zdrowia publicznego, nie stanowi ona mądrej strategii rozwoju. Stwarza ona zależność od importu żywności i może poszerzyć lukę pomiędzy bogatymi a biednymi. Mimo to dziesiątki średnio zamożnych krajów importują paszę dla zwierząt.\nZwierzęta hodowlane w ZSRR zjadają obecnie trzy razy tyle zboża, ile obywatele radzieccy.\nDla biednego kraju, w którym ludzie zjadają niewiele produktów zwierzęcych, osiągnięcie samowystarczalności żywnościowej na bazie zbóż wymaga zaledwie 200 kg zbóż na osobę rocznie. Wielkość ta jednak zwiększa się szybko, gdy ludzie przechodzą na dietę bazującą na mięsie. Np. gwałtownie uprzemysławiający się Tajwan w l. 1950-90 zwiększył spożycie mięsa i jaj na osobę 6-krotnie. Wytworzenie tylu produktów zwierzęcych wymagało podniesienia rocznego zużycia zboża na głowę ze 170 kg do 390 kg. Pomimo stale rosnących zbiorów Tajwan mógł zaspokoić popyt na żywność jedynie poprzez zwrócenie się ku importowi. W 1950 r. Tajwan był eksporterem zboża; w 1990 r. importował on, głównie na paszę, 74% zużywanego w kraju zboża.40)\nW Związku Radzieckim rosnąca konsumpcja mięsa stworzyła problemy ekonomiczne. Od 1950 r. spożycie mięsa potroiło się, zaś konsumpcja paszy wzrosła 4-krotnie. Zużycie zbóż na paszę przewyższyło bezpośrednie spożycie przez ludzi w 1964 r. i wzrosło jak nigdy przedtem. Zwierzęta hodowlane w ZSRR zjadają obecnie 3 razy tyle zboża, co obywatele radzieccy. Import zbóż osiągnął wyżyny, rosnąc od bliskiego zeru w 1970 r. do 24 mln ton w r. 1990, i kraj ten jest obecnie drugim w świecie importerem zbóż.41)\nZ drugiej strony, Trzeci Świat eksportował zboże do wczesnych lat 60., w ciągu l. 70. konsekwentnie je importował. Zmiana nadeszła nie tylko ze strony rosnącej liczby ludności, ale także od strony eksplodująco rozwijających się branż gospodarki zwierzęcej. FAO komunikuje, że 75% importu kukurydzy, jęczmienia, sorga i owsa żywiło zwierzęta w 1981 r. Od tego czasu mało się zmieniło.42)\nWiększe spożycie mięsa przez bogatych często uderza w biednych, gdyż udział użytków rolnych przeznaczonych do produkcji paszy zwiększa się i redukuje produkcję podstawowych artykułów żywnościowych. Np. w Egipcie przez ostatnie ćwierć wieku kukurydza na paszę dla zwierząt przejęła obszary uprawne pszenicy, ryżu, sorga i prosa - wszystkie one są zbożami podstawowymi. Udział zbóż w żywieniu zwierząt wzrósł z 10 do 36%.43) Podobnie w Meksyku areał uprawy kukurydzy, ryżu, pszenicy i fasoli - podstawowej żywności biednych w Meksyku, zmniejszał się stale od 1965 r., podczas gdy areał upraw sorga niebywale wzrastał. Sorgo, zużywane w produkcji kurcząt i wieprzowiny dla konsumentów z miast, jest obecnie drugim co do wielkości upraw zbożem Meksyku. Udział upraw zbożowych przeznaczanych na rosnącą ilość karmy dla zwierząt w Meksyku wzrósł od 5% w 1960 r. do 23% w r. 1980. Meksyk skarmia zwierzęta 30% swojego zboża, chociaż 22% ludności jest niedożywione.44)\nDavid Barkin z Autonomicznego Uniwersytetu Metropolitalnego w Mexico City wraz z dwoma kolegami z USA przebadali rozwój rolnictwa w 24 krajach rozwijających się. W 13 z nich znaleźli oni bezsporne dowody na to, że farmerzy przestawiali się ze zbóż stanowiących pożywienie dla ludzi na zboża na pasze; w 8 z nich w ciągu ostatnich 25 lat farmerzy odeszli na więcej niż 10% areałów od dotychczasowych upraw zbóż dla ludzi. Barkin i jego koledzy wywnioskowali, że tam, gdzie osiągalne są dane - w Brazylii, Kolumbii, Egipcie, Meksyku, Peru, Filipinach, Afryce Południowej, Tajlandii i Wenezueli - popyt na mięso wśród bogatych zmniejszał produkcję podstawowej żywności dla biednych.45)\nBazująca na ranczach hodowlanych produkcja zwierzęca podsyca nierówności pomiędzy rolnikami w Ameryce Łacińskiej. Np. ranczerzy w Ameryce Środkowej rozszerzyli swoją działalność na żyzne ziemie, bardziej odpowiednie dla zbóż. W 1950 r. przeznaczano na pastwiska 35% gruntów ornych Kostaryki; na początku 1991 r. wielkość ta wynosiła 54%. Aż 2/3 żyznych ziem uprawnych wzdłuż pasa wybrzeży Pacyfiku Ameryki Środkowej stanowią pastwiska.46)\nPosuwanie się naprzód, na miejsce lasów, rancz hodowlanych w Ameryce Łacińskiej nie może być jednakże wytłumaczone zyskownością produkcji wołowiny. Spekulacja nieruchomościami jest motywem nadrzędnym. Dla spekulanta ziemią hodowla jest najtańszą drogą zgłaszania praw własności: wymaga to niewielkich inwestycji czy pracy żywej (ranczerzy zatrudniają tylko jedną osobę na 1500 ha na typowych obszarach w Amazonii brazylijskiej), zaś państwa uważają pastwisko za rodzaj "produktywnego" użytkowania ziemi, co należy nagradzać tytułami własności. Ceny ziemi mogą podskoczyć w zawrotnym tempie, gdy przeprowadzi się przez nią drogi, zaś wobec wysokich stóp inflacji w Ameryce Łacińskiej inwestorzy z miast są szczególnie zainteresowani w kupowaniu aktywów, które zachowują swoją wartość, tak jak ziemia.47)\nProblemy związane z rolnictwem zwierzęcym podpadają w większości pod kategorię "zbyt dużo dobrej rzeczy". Zbyt duże spożycie mięsa prowadzi do choroby. Zbyt duża produkcja mięsa prowadzi do zależności od importu zbóż, do wykrzywionego systemu żywnościowego, skierowanego przeciwko biednym oraz do strat w środowisku naturalnym. Tak czy owak, o ile produkcja zwierzęca wiąże się z nadmiarem problemów, to źródłowe przyczyny tych problemów znajdują się w ludzkich instytucjach. W rzeczywistości wady gospodarki zwierzęcej są wiernym odbiciem głębszych błędów społeczeństw ludzkich.\nPrzez całe wieki rządy faworyzowały producentów zwierzęcych. Obecnie subwencje i specjalne przedsięwzięcia utrzymują się w wielu krajach, rozszerzając produkcję zwierzęcą i często pogarszając w konsekwencji stan środowiska naturalnego. Przeformułowanie takich polityk może dać zarówno środowiskowe, jak i ekonomiczne korzyści. Państwa, pragnące poprawić nierównowagę pomiędzy ich udomowionymi zwierzętami a ich ekosystemami zrobiłyby więc dobrze, gdyby zaczęły od dokładnej analizy swoich przepisów prawnych.\nW zachodnich, uprzemysłowionych krajach rządowe wsparcie dla producentów zwierząt i pasz liczy się w miliardach dolarów. Producenci mięsa, nabiału i pasz korzystają z gwarantowanych cen minimalnych, rządowego magazynowania nadwyżek, subwencji do pasz oraz opłat importowych. Według Organizacji na rzecz Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) programy rządowe w jej krajach członkowskich dostarczyły farmerom zwierzęcym i producentom pasz subwencji o wartości 120 mld $ w r. 1990.48)\nProdukty zwierzęce otrzymują 2/3 całości rolniczych subwencji krajów członkowskich OECD, a zboża na pasze i fasolka sojowa otrzymują istotną część z reszty subwencji. Wspólnota Europejska najbardziej sprzyja farmerom zwierzęcym, podczas gdy USA faworyzują producentów pasz. Najbardziej subwencjonowane spośród produktów zwierzęcych są nabiał i wołowina, następnie wieprzowina i drób.49)\nProgramy wsparcia rolnictwa w krajach uprzemysłowionych mają na celu promocję samowystarczalności w produkcji żywności, podniesienie dochodów farmerów oraz pomoc społecznościom wiejskim. Często jednakże napędzają one intensywną produkcję zwierzęcą. Np. w ramach programów zbożowych USA i Wspólnoty Europejskiej farmerzy zbierają często zyski poprzez uprawę zbóż na pasze na ziemiach, których w przeciwnym razie używaliby jako pastwisk. Programy rolne w krajach Zachodu mają też tendencję do wspomagania w większym stopniu tych, którzy rozwijają hodowlę zwierząt i uprawę pasz niż tych, którzy produkują owoce i warzywa - pomimo poradników zdrowia zalecających obywatelom jeść mniej produktów zwierzęcych, a więcej owoców i warzyw.50)\nCentralnie planowane państwa subwencjonowały produkty zwierzęce prawie tak samo dynamicznie. Chiny, postanawiające "polepszyć" sposób odżywiania poprzez pobudzenie produkcji mięsa, utworzyły wielkie fabryki żywności, w stylu zachodnim, w celu zaopatrywania obszarów miejskich w mięso. Związek Radziecki i jego byli wschodnio-europejscy sprzymierzeńcy, bazując na państwowych fabrykach pasz, rzeźniach oraz farmach intensywnej hodowli świń, pompowali setki milionów dolarów w przemysł mięsny.II Ok. 20% radzieckiego budżetu państwa poszło w 1990 r. na subwencje do żywności, większość z nich na produkty zwierzęce.\nNiektóre subwencje mają niewielki wpływ na ogólną skalę produkcji zwierzęcej, ale bardzo potęgują jej oddziaływanie na środowisko. Np. na ekspansywnych ranczach suchych i półsuchych stref w Australii do nadmiernego wypasu na gruntach publicznych zachęcają bodźce rządowe. Rząd Terytorium Północnego nakłada grzywny na ranczerów, którym nie uda się osiągnąć minimalnej wielkości stada, nie ustala zaś żadnych górnych ograniczeń. W Australii Zachodniej zaś dzierżawy gruntów publicznych kosztują tylko 30 centów rocznie za sztukę bydła.52)\nNadmierny wypas na gruntach publicznych zachodnich stanów USA jest kontynuowany częściowo wskutek subwencji i złego zarządzania wypasem bydła przez BLM i Forest Service. Rząd nakłada na ranczerów opłaty w wysokości tylko 2 $ za sztukę bydła miesięcznie na gruntach publicznych - 1/5 stawki na porównywalnym terenie prywatnym, zaś zaledwie 1/3 rządowego kosztu zarządzania tym obszarem. Jedynie w 1990 r. zdarzyło się, że reformatorsko nastawieni ochroniarze z Forest Service zaczęli w garstce okręgów ustanawiać wyższe standardy zarządzania ziemią. Z drugiej strony, BLM pozostaje niereformowalny. Pod koniec 1991 r. w Kongresie USA zostały podjęte działania zmierzające do podniesienia opłat za wypas i wprowadzenia zmian w BLM.53)\nProgramy wsparcia rolnictwa w krajach uprzemysłowionych napędzają intensywną produkcję zwierzęcą.\nRząd federalny także ponosi odpowiedzialność za część strat irygacyjnej wody, wskutek czego, jak szacuje Kongres, roczne subwencje dla korzystających z zachodnich projektów wodnych wynoszą 2,2 mld $. Z tej kwoty pomiędzy 500 mln $ - 1 mld $ idzie dla producentów pasz. Woda z federalnych projektów irygacyjnych jest sprzedawana farmerom za ułamek jej wartości rynkowej, pozwalając im z zyskiem nawadniać pastwiska i uprawiać tanio zboża paszowe, takie jak alfalfa.54)\nWśród krajów rozwijających się - o średnim dochodzie - pomoc została podobnie źle ukierunkowana. Rządy ustanowiły kredyty, ulgi podatkowe i pomoc techniczną dla swoich gospodarek zwierzęcych zarówno w celu stymulacji eksportu, jak i w celu zaspokojenia konsumentów z miast. W Kostaryce przekazano pomiędzy 1969-1985 1,2 mld $ - prawie 1/3 wszystkich kredytów rolnych, finansowanych przez państwo - do sektora bydlęcego. Rozwój rancz hodowlanych w Amazonii brazylijskiej otrzymał równie szczodre subwencje. Stosownie do jednego z programów państwo rozciągnęło nowe ulgi podatkowe na inwestycje w dziedzinie rancz hodowlanych, bazujące na ilości podatków, które ranczerzy już są dłużni. W okresie 1966-1983 rząd Brazylii wyasygnował co najmniej 600 mln $ w postaci ulg podatkowych i 130 mln $ w formie niskooprocentowanych pożyczek na działalność farm hodowlanych w Amazonii.55)\nPomimo subwencji dochody są tu krótkotrwałe. W ciągu lat 80. hodowla bydła w Kostaryce przyniosła mniej dochodów niż otrzymała w postaci pożyczek - informuje Sheldon Annis, profesor geografii w Boston University. Od początku 1987 r. prawie 2/3 hodowców bydła, którzy otrzymali rządowe pożyczki, nie mogło ich spłacić. W Brazylii przeciętne ranczo ponosi tylko czwartą część jego kosztów produkcji, jak informuje John Bowder, profesor planowania miejskiego na Politechnice i Uniwersytecie Stanowym w Wirginii. Na szczęście, niektóre kraje wyeliminowały bardziej skandaliczne programy wsparcia, realizowane od lat 70., chociaż faworyzowanie gospodarki zwierzęcej utrzymuje się. W 1988 r. Brazylia zawiesiła programy pomocy finansowej dla hodowli w Amazonii. Tempo wylesiania zmniejszyło się, ale niektórzy przypisują ten spadek bankrutującej gospodarce i złej pogodzie.56)\nW Afryce Botswana nadal rozpieszcza swoich hodowców. Program z 1975 r., mający na celu zatrzymanie degradacji ziemi, pobudzenie dochodów z rolnictwa i skomercjalizowanie sektora bydlęcego, powiódł się tylko w stosunku do ostatniego celu. Państwo przekazało farmom komercyjnym 12% ziem plemiennych, bez ograniczenia użytkowania przez nich zatłoczonych terenów wspólnotowych. 5% hodowców posiada obecnie 40% stada krajowego. Co więcej, aby być w zgodzie z uregulowaniami prawnymi WE, że importowana wołowina musi być wolna od pryszczycy, państwo zbudowało setki kilometrów ogrodzeń, by oddzielić bydło od dzikich bawołów, uważanych za roznosicieli tej choroby. Najnowszy segment pobiegnie wzdłuż wschodniego skraju delty Okavango - bogatej w dziką zwierzynę delty położonej w głębi kraju, aby otworzyć dla bydła sawanny. Podobne ogradzanie na południu zbiera już niszczycielskie żniwo wśród wędrujących dzikich zwierząt.57)\nPoza tymi korzyściami dla hodowców istnieją złożone polityki, które w sposób niezamierzony zachęcają do produkcji zwierzęcej bazującej na paszy zbożowej. Np. w Meksyku ceny zboża, ustanowione przez państwo w celu utrzymania dla konsumentów tanich zbóż podstawowych, takich jak kukurydza i pszenica, uczyniły uprawę sorgo bardziej zyskowną i przyspieszyły jego ekspansję. Jako zboże już uprawiane z pomocą traktorów i żniwiarek, sorgo dodatkowo skorzystało z meksykańskich szczodrych subwencji dla przemysłu maszyn rolniczych. Ponadto uzyskało ono zapewniony zbyt w subwencjonowanym przemyśle żywności zwierzęcej, którego produkty mięsne żywią w większości średnią i wyższą klasę.58)\nPolityki rolne Egiptu również mają na celu utrzymanie taniej podstawowej żywności zbożowej poprzez ustanawianie cen, jednakże zamiast tego zachęcają farmerów do zmiany upraw z regulowanych [cenami - przyp. tłum.] zbiorów produktów żywnościowych na nieregulowane - a stąd bardziej zyskowne - produkty paszowe dla zwierząt. Popierając przedsiębiorstwa intensywnej produkcji drobiu z użyciem importowanego zboża, rządy krajów od Bliskiego Wschodu do Północnej Afryki zalały miasta tanim mięsem brojlerów, podczas gdy mali farmerzy i hodowcy, żywiący owce i kozy lokalną paszą, zaczęli podupadać.59)\nMiędzynarodowe agencje rozwoju przyczyniły się do licznych destrukcyjnych projektów hodowlanych w Trzecim Świecie. W l. 60. i 70. Bank Światowy, amerykańska Agencja na rzecz Międzynarodowego Rozwoju (U. S. AID) oraz Inter-American Development Bank intensywnie asekurowały projekty rozwoju gospodarki zwierzęcej. Bank Światowy pożyczał na projekty zwierzęce 340 mln $ rocznie od 1974 do 1979 r. W samej Ameryce Łacińskiej wpompował on do gospodarki zwierzęcej 1,5 mld $ (1963-1985), z czego większość do wielkich przedsiębiorstw bydlęcych produkujących wołowinę.60)\nInstytucje kredytujące próbowały zaszczepić australijską gospodarkę hodowlaną na glebach Ameryki Łacińskiej, zaś teksański sposób hodowli bydła na sawannach sahelu, mając słabe rozeznanie zarówno co do lokalnego środowiska, jak i lokalnej ludności. W zubożonym sahelu pomoc umożliwiała kapitałochłonną budowę ogrodzeń, wiercenie studni oraz żywienie egzotycznych gatunków bydła. Tam, gdzie pasterze hodowali kozy, owce, bydło i osły na mleko i dla bezpieczeństwa, pomoc dla rozwoju skierowano na wsparcie na hodowlę bydła do produkcji wołowiny.61)\nPrawdopodobnie najbardziej szkodliwym błędnym poglądem, torującym drogę rozwojowi gospodarki zwierzęcej w Afryce, było przekonanie, że wspólna własność pastwisk powstrzymywała produkcję i powodowała degradację ziemi. Bazując na tej koncepcji, agencje do spraw pomocy zalecały dzielenie ziemi. Od 1972 r. Bank Światowy sfinansował 3 oddzielne projekty rozwoju gospodarki zwierzęcej w Botswanie, mające na celu wsparcie hodowców prywatnych. Przyspieszyły one degradację ziemi i zaostrzyły społeczne nierówności. Dotychczasowi właściciele stad, wyłączeni z tych projektów, ponoszą ukryte koszty. Ich stada muszą przeżyć na mniejszym obszarze, mając mniejsze możliwości przemieszczania się, a mimo to wciąż konkurują z bydłem z rancz.62)\nZawód, związany z dotychczasowymi niepowodzeniami, oraz niezwykle trudne do rozwiązania problemy dotyczące afrykańskich terenów wypasu, doprowadziły agencje rozwoju do obcięcia pomocy na rozwój gospodarki zwierzęcej. Od 1980 do 1985 r. Bank Światowy, udzielający kredytów na takie projekty, obniżył ich poziom do 240 mln $ rocznie, zaś obecnie wynoszą one w przybliżeniu 100 mln $ rocznie. Finansowanie rozwoju obszarów pastwisk obniżyło się bardziej dramatycznie.63)\nNa całym świecie wadliwe polityki i wadliwe instytucje skierowały produkcję na niszczące środowisko błędne drogi. Powstrzymanie tych zniszczeń będzie wymagało przeprowadzenia ambitnej kampanii w celu zmienienia polityk i zreformowania instytucji. Jednym z krajów, które już zapoczątkowały zmiany, jest Nowa Zelandia, której rządowa pomoc dla rolnictwa do wczesnych lat 80. była szeroka i hojna.64)\nW 1984 r. nowy rząd, stanąwszy w obliczu deficytu budżetu i przedłużonej recesji gospodarczej, wyeliminował większość subwencji do rolnictwa Nowej Zelandii, włączając w to niektóre z najwyższych w świecie dotacji do cen dla hodowców owiec. Pojawiły się nieoczekiwane korzyści środowiskowe: zużycie energochłonnych herbicydów i nawozów sztucznych na pastwiskach - poprzednio subwencjonowanych - spadło gwałtownie; stada owiec zmalały z 70 mln do 58 mln zwierząt, zmniejszając nadmierny wypas i emisję metanu. Chociaż dochody farm ucierpiały, w dalszej perspektywie nowozelandzka wełna i produkty nabiałowe uzyskają większy udział w światowym rynku z powodu niższych kosztów ich produkcji.65)\nRadykalne podejście Nowej Zelandii, kończące okres szczególnego popierania producentów zwierzęcych, nie wszędzie jest stosowane. Niektóre kraje muszą iść wolniej, pozwalając tej gałęzi gospodarki przystosować się stopniowo. Ten kraj jednak zademonstrował możliwość przekształcenia reguł, które prowadziły gospodarkę zwierzęcą w dół niezrównoważoną ścieżką. Od Teksasu do Tunezji tylko brak woli politycznej blokuje podobne działania przeciwko takim subwencjom.\nROLI ŻYWEGO INWENTARZA\nŚwiat żywiony mięsem jawi się obecnie jako marzenie nie do zrealizowania. Od 1984 r. światowa produkcja zbóż rośnie wolniej niż liczba ludności, zaś farmerom brakuje nowych metod pozwalających powtórzyć korzyści "zielonej rewolucji". Zaopatrywanie obecnej populacji świata - liczącej 5,4 mld ludzi - w dietę na sposób amerykański wymagałoby dwa i pół raza więcej zboża niż świat obecnie produkuje do wszystkich rodzajów jego przeznaczenia. Zakładanie, że 8-14 mld ludzi w przyszłości jadałoby tak, jak Amerykanie - 220 gramów mięsa (uzyskanego na bazie pasz zbożowych) dziennie, nie może być niczym więcej jak błyskiem dowcipu.66)\nZrównoważony system gospodarki zwierzęcej powinien koniecznie być mniejszy od obecnego. Kraje bogate winny oczekiwać zredukowania swojej konsumpcji mięsa, podczas gdy kraje rozwijające się winny zwolnić wzrost spożycia mięsa u siebie. Badania D. Pimentela i jego współpracowników z Cornell University z 1980 r. oszacowały możliwości USA w zakresie produkcji mięsa, mleka i jaj bez użycia paszy zbożowej. Taki system zaoszczędziłby niezwykle duże ilości zasobów naturalnych, np. redukując zużycie energii o 60%. Jednakże produkowałby on nie więcej niż połowę tej ilości białka zwierzęcego, co obecny system bazujący na zbożu.67)\nRozwiązanie problemu paszy w zrównoważonej gospodarce zwierzęcej winno polegać na ponownej integracji zwierząt hodowlanych z płodami ziemi tam, gdzie taki system farmerski zanikł, i karmienie ich tam, gdzie one żyją. Wymagać to również będzie reorientacji zarządzania obszarami wypasu w kierunku utrzymywania funkcjonalnych ekosystemów zamiast maksymalizowania produkcji wołowiny. Jednakże osiąganie tych celów będzie ostatecznie zależeć od podstawowych zmian zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz sektora gospodarki zwierzęcej.\nCena mięsa mogłaby się podwoić albo potroić, gdyby pełne koszty ekologiczne zostały włączone do rachunku.\nWiele problemów środowiska związanych z produkcją zwierzęcą - czy chodzi o nadmierne zużycie zasobów przez Pierwszy Świat, czy też o utratę lasów, czy degradację ziemi w Trzecim Świecie - posiada głębsze korzenie. Poza subwencjami i błędnymi politykami istnieją trudniejsze do ruszenia czynniki, jak spekulacja ziemią, wzrost populacji i ustalanie cen zasobów naturalnych, zbyt niskich, aby odzwierciedlać ich koszty środowiskowe. Zmiany w politykach rozwoju sektora zwierzęcego nie mogą zmienić tych czynników, ale bezpośrednie zajęcie się nimi mogłoby w sposób przełomowy przekształcić gospodarkę zwierzęcą.\nW całym świecie mogłyby powstać wielkie korzyści wskutek przyjęcia systemów opodatkowania za korzystanie ze środowiska. Opodatkowanie produktów, bazujące na ich kosztach ekologicznych, uczyniłoby paliwa kopalne dużo droższymi, odzwierciedlając wpływ spalania paliw na jakość powietrza i stabilność klimatu. W rezultacie farmerzy produkujący pasze płaciliby więcej za nawozy sztuczne i pestycydy, co zachęcałoby ich do używania zamiast tego odchodów zwierzęcych. Przedsiębiorstwa produkcji zwierzęcej w stylu fabrycznym płaciłyby więcej za zboże, co zachęciłoby ich do decentralizacji w celu wykorzystania tańszych źródeł zaopatrzenia w pasze. Uwzględniając wszystkie powyższe czynniki, cena mięsa mogłaby się podwoić albo potroić, gdyby pełne koszty ekologiczne - włączając w to użytkowanie paliw kopalnych, zmniejszanie podziemnych zasobów wody, skażenie rolniczo-chemiczne oraz emisję metanu i amoniaku - zostały włączone do rachunku.\nInne zmiany, poza sektorem produkcji zwierzęcej, są równie decydujące. Tam, gdzie własność ziemi jest niejasna, jak w przypadku Ameryki Łacińskiej, zabezpieczenie praw własności grupom plemiennym i osiadłym chłopom wzmocniłoby ich siłę oporu wobec spekulantów. Tam, gdzie liczba ludności wzrasta zbyt szybko w stosunku do możliwości ich przeżycia poprzez użytkowanie ziemi w tradycyjny sposób, jak w Afryce, hamowanie wzrostu populacji i dostarczanie alternatywnych środków egzystencji części pasterzy zmniejszyłoby presję na ziemię. Tam, gdzie lasy państwowe są przeciążone wskutek zbierania przez wieśniaków paszy i drewna na opał, jak w Indiach, zwrócenie lokalnym wspólnotom nadzoru nad obszarami leśnymi pomogłoby ustanowić z powrotem efektywne zarządzanie lasami.\nChoć końcowy sukces reformy produkcji zwierzęcej zależy od działań na zewnątrz sektora zwierzęcego, to zmiany wewnątrz są równie nieodzowne. W krajach uprzemysłowionych priorytet musi być dany odpowiednim programom rządowym oraz uregulowaniom prawnym w celu kontrolowania skażeń pochodzących z produkcji w stylu przemysłowym. W Trzecim Świecie wielce potrzebne są innowacyjne podejścia dla przywrócenia tradycyjnych, ekstensywnych metod produkcji w celu odzyskania równowagi ekologicznej.\nPolityki dotyczące gospodarki zwierzęcej w krajach rozwijających się muszą zająć się w pierwszym rzędzie degradacją ziemi. W Afryce programy winny być budowane na podstawie praktyki pasterzy w tropieniu zmieniających się źródeł paszy. Dostęp do ziemi jest tu głównym czynnikiem. Chociaż wiele tradycyjnych terenów wypasu już zniknęło, to rządy mogą ochraniać istniejące obszary wykorzystywane w porze suchej i ustanawiać stowarzyszenia pasterzy, by zarządzały ich użytkowaniem. Np. Mauretania nadała ostatnio pasterzom prawa do wypasu i wody na ich tradycyjnych terenach. Jednakże trzeba stwierdzić ze smutkiem, że większość państw ignoruje potrzeby pasterzy dotyczące zabezpieczenia ziemi.68)\nTam, gdzie pasterze utracili swoje rezerwy obszarów wypasu na porę suchą, muszą być znalezione alternatywy. Jednym z obiecujących podejść, które zapoczątkował International Livestock Center for Africa (ILCA) w Etiopii, jest posługiwanie się "bankami paszy". Gdy rozpoczyna się pora sezonowych deszczy, właściciele stad sieją rośliny strączkowe na ogrodzonych obszarach wielkości 1-4 ha, a następnie żywią tam swoje bydło w porze suchej, gdy trawy na pastwiskach jest mało. W naprzemiennych latach mogą być wydajnie uprawiane różne rośliny na bazie zgromadzonego gnoju.69)\nStada mogą wymagać redukcji tam, gdzie utrata terenów wypasu czy rozpadające się tradycje w zarządzaniu wypasami obecnie ograniczają mobilność pasterzy. Trudność polega na tym, że podczas gdy całość bydła może przynosić szkody, poszczególne rodziny posiadają często mniej zwierząt niż to potrzebne im do przeżycia. Wykupywanie ich stad może doprowadzić do ich zguby. Aby zapewnić bezpieczeństwo ekonomiczne, nie bazujące na bydle, ILCA bada strategie pomocy dla pasterzy mające na celu składanie w banku części ich dochodów z hodowli bydła. Pomimo wielości ograniczeń logistycznych i kulturowych - banki znajdują się często bardzo daleko, zaś dla właścicieli stad bydło stanowi tradycyjny "bank" - koncepcja ta jest godna uwagi ze względu na zamiar współpracy razem z, zamiast przeciwko dążeniom pasterzy do osiągnięcia bezpieczeństwa ekonomicznego.70)\nŻywienie w zagrodach jest inną obiecującą technologią. Poprzez trzymanie swoich zwierząt w małych zagrodach oraz gromadzenie trawy i innej paszy, farmerzy mogą uratować ziemie rolnicze, powstrzymać nadmierny wypas oraz łatwo zbierać odchody. W stanie Haryana, w Indiach, program żywienia zwierząt w zagrodach uratował dział wodny, w dużym stopniu zniszczony nadmiernym wypasem. 10 lat później produkcja trawy w tym dziale wodnym zwiększyła się 4-krotnie i dochody wielu farmerów wzrosły. Obecnie stanowy departament leśny sprzedaje farmerom pozwolenia na zbiory trawy, co pobudza zainteresowanie w dobrym zarządzaniu działem wodnym.71)\nUdomowione zwierzęta mogą niekiedy odgrywać pozytywną rolę w rekonstruowaniu zdegradowanych terenów wypasu. Center for Holistic Resource Management w Albuquerque w Nowym Meksyku odbudowuje tereny pastwiskowe poprzez takie zarządzanie wypasem bydła, które naśladuje sposoby wypasu zanikłych już stad dzikiej zwierzyny. W przeciwieństwie do tradycyjnych praktyk zarządzania terenami wypasu, bydło jest trzymane w dużym zagęszczeniu, ale stale w ruchu - ich kopyta tworzą w glebie zagłębienia, które polepszają infiltrację wody oraz kiełkowanie nasion. Niektóre projekty, idące dalej, realizują aktualnie zastępowanie bydła dziką zwierzyną. Tam, gdzie stada dzikich zwierząt wciąż wędrują, jak na wielu sawannach Afryki, sprzedaż mięsa upolowanych dzikich zwierząt może często dostarczać pasterzom alternatywnych środków utrzymania, które są ekologicznie i ekonomicznie zrównoważone.72)\nW końcu rekonstrukcja gospodarki zwierzęcej, zgodnie z jej historyczną rolą jako dobrodziejstwa dla zrównoważonego rolnictwa, będzie polegała na czymś więcej niż na przeformułowaniu polityk czy ponownym przemyśleniu strategii rozwoju. Będzie ona wymagała zmian u światowych konsumentów mięsa. Rosnący konsumencki popyt na mięso kierował ekspansją gospodarki zwierzęcej, tak więc reformy dotyczące kuchni mogą stać się najwyższym arbitrem sukcesu albo porażki w usiłowaniach przekształcenia rolnictwa zwierzęcego.\nGdyby osobiste wybory konsumentów w USA były zgodne z zaleceniami żywieniowymi, przyniosłyby one masowe zmiany w produkcji zwierzęcej. W 1982 r. Rada do spraw Nauki i Technologii Rolnej z siedzibą w Iowa oszacowała, że zredukowanie przez Amerykanów spożycia tłuszczu do zalecanego maksimum 30% ogółu kalorii obcięłoby o 40% konsumpcję wieprzowiny, spożycie wołowiny o 20%, zaś konsumpcję drobiu o 10%. Na chudszą wołowinę i mięso jagniąt, żywionych trawą byłby wyższy popyt, podczas gdy zapotrzebowanie na zboże i fasolkę sojową zmniejszyłoby się o 1/4.73) Polityka rządu może wspomóc zmiany w diecie poprzez udzielanie porad w zakresie zdrowego odżywiania się. Np., większość Amerykanów słyszała o diecie równoważonej z pomocą "czterech grup żywności": mięsa i ryb, produktów nabiałowych, owoców i warzyw oraz zbóż. Te kategorie są obecnie przestarzałe. Departament Rolnictwa USA wydał ostatnio projekt nowej "piramidy żywności", który kładzie nacisk na zboża, rośliny strączkowe, owoce i warzywa, zamiast żywności pochodzenia zwierzęcego.III Na nieszczęście, instytucja ta wycofała ten projekt po tym, jak poskarżyli się producenci zwierzęcy.74)\nPodobnie, amerykański system oceny wołowiny faworyzuje bydło żywione zbożem poprzez przyznawanie wyższych ocen za wyższą zawartość tłuszczu, która zwiększa się, gdy zwierzęta jedzą zboże. Rząd mógłby zastąpić aktualnym pomiarem zawartości tłuszczu niesprecyzowane terminy: select, choice i prime, które obecnie zdobią etykiety. Nabywcy mogliby wtedy pomyśleć dwa razy, zanim podnieśliby porcję wołowiny, jeżeli zamiast napisu choice będzie na etykiecie "30% tłuszczu".75)\nJak dotąd rządy zwykle podążają za zmianami zamiast przewodzić im, zaś osobiste wybory konsumentów mogą dostarczyć trampoliny do zmian w polityce. Np. marketerzy żywności w Wielkiej Brytanii szacują, że 6 mln osób w Wielkiej Brytanii przez większość roku jada obiady złożone z posiłków bezmięsnych. Przeciętna konsumpcja czerwonego mięsa na osobę obniżyła się w USA od 1976 r. o 14%. Zaś spożycie wołowiny na osobę zmniejszyło się w tym samym okresie zarówno w całej Europie, jak i w Australii i Nowej Zelandii.76)\nW dodatku, obok aspektów zdrowia, wielu ludzi martwi świadomość tego, że więcej niż jedna trzecia światowych zbiorów zbóż idzie na żywienie zwierząt, podczas gdy na każde 100 osób 12 chodzi głodnych. Chociaż głód nie jest konsekwencją produkcji mięsa - większość z szacowanych w świecie 630 mln [w r. 1996 ok. 800 mln - przyp. tłum.] głodujących po prostu nie może sobie pozwolić na kupno żywności - zboże na pasze mogłoby być w przyszłości potrzebne do zwalczenia głodu. Światowa produkcja zboża na głowę obniżała się od 1984 r. Jeżeli farmerzy i planiści rodziny nie zdołają odwrócić tego trendu, to zboże na pasze bogatych będzie prawdopodobnie potrzebne do wyżywienia głodujących.77)\nŚwiatowa gospodarka zwierzęca, z jej wieloma rzecznikami oraz tyloma reperkusjami w środowisku naturalnym, opiera się prostej reformie. Wiele potencjalnych zmian, takich jak podatki ekologiczne, musi przyjść spoza sektora gospodarki zwierzęcej. Wciąż jednak zmiana jest możliwa. Udomowione zwierzęta stanowiły przez tysiąclecia dobrodziejstwo dla gospodarki człowieka, zaś przy dostatecznym nacisku na rzecz reformy obecna szkodliwa działalność ze strony gospodarki zwierzęcej skończy się. Zarówno zwyczaje osobiste, jak i polityka państwowa mogą się gwałtownie zmienić, kiedy dosyć ludzi powie "dosyć".IV\nAlan Thein Durning i Holly B. Brough\nDane oryginału: "Reforming the Livestock Economy", Rozdz. 5\n[w:] "State of the World 1992.\nA Worldwatch Institute Report on Progress Toward a Sustainable Society"\n(ed. L. R. Brown), W. W. Norton, New York 1992, s.66-82.\ntłumaczył: dr Jacek J. Nowak () 0-22/642-08-87)\nSeria: Ekorozwój - ZAGROŻENIA I SZANSE Nr 2\nŁ Przypisy mają charakter stricte bibliograficzny, więc zrezygnowaliśmy z ich druku. Ich kserokopię można otrzymać po przesłaniu pod adresem ZB zaadresowanej zwrotnie koperty i znaczków za 50 gr lub kontaktując się z Tłumaczem.\nDotychczas w serii Ekorozwój - Zagrożenia i Szanse ukazały się:\nJ. J. Nowak, Ekologiczne, ekonomiczne i społeczne aspekty rolniczej produkcji żywności w odniesieniu do jej walorów zdrowotnych. Zarys problematyki SERP, Warszawa 1994; przedruk z: Produkcja żywności o podwyższonych walorach zdrowotnych. Materiały z konferencji zorganizowanej na zlecenie Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej, Lublin, 19.11.92, Instytut Medycyny Wsi, Lublin 1993.\nA. T. Durning, H. B. Brough, Reformowanie gospodarki zwierzęcej, SERP 1997 (tłum. z ang.).\nJ. J. Nowak, Nie doceniane czynniki, decydujące o niszczeniu lub ochronie środowiska naturalnego, referat na VI Forum Ekologicznym, 13.4.96 w Lublinie, zorganizowanym przez WFOŚ i KUL; przedruk z: ZB nr 8(86)/96, ss.60-62).\nDokładnie: 6 500 osób z 65 prowincji. Badania te zainspirowane były wynikami - Atlas Raka Chińczyków - olbrzymiego, narodowego badania przyczyn chorób, przeprowadzonego w l. 1973-75 z pomocą 600 tys. pracowników, które objęło 850 000 000 osób (!). Z kolei u każdej z tych 6 500 osób zbadano 150 aspektów jej stylu życia, zwłaszcza sposobu odżywiania, oraz 135 własności jej krwi i uryny. Brano przy tym pod uwagę 82 rodzaje chorób. Opracowanie wyników tych badań, przedstawionych w przełomowej monografii - Chen Junshi, T. C. Campbell i in., Diet, Life-style, and Mortality in China, Oxford University Press 1990 - wymagało ponad 7 lat dobrze skoordynowanych prac ok. 100 naukowców w wielu laboratoriach w świecie (por.: G. Vines, China's long march to longevity [w:] "New Scientist" 8 Dec. 1990).\nTo bardzo zaniżone szacunki, gdyby ograniczyć się tylko do przemysłu mięsnego. Tylko Polska, i tylko w dziesięcioleciu 1971-80 importowała pasz i zbóż za ok. 21 mld $ (sic!). Jest to kwota porównywalna jedynie z całym zagranicznym zadłużeniem naszego państwa z odsetkami pod koniec tego dziesięciolecia. I jest to jedna z podstawowych przyczyn kryzysu ekonomicznego i biedy w Polsce.\nNa szczęście dla zdrowia społecznego, ta nowa "piramida żywności" weszła od 1996 r. w skład oficjalnych zaleceń żywieniowych Departamentu Rolnictwa USA w formie alternatywnej, wegetariańskiej diety dla Amerykanów (za: "Wegetarianin" nr 1/1997).\nPrawidłowością jest bowiem przykładanie coraz większej wagi do zdrowia, a w tym do zdrowego sposobu odżywiania (minimalizującego spożycie produktów zawierających sporo tłuszczów nasyconych czy białka zwierzęcego) w społeczeństwach zamożniejszych (lepiej poinformowanych) i naśladujących je. Tendencje takie nasilają się zwłaszcza w miarę ujawniania, że istnieje ścisły związek pomiędzy ilością zjadanego czerwonego mięsa (tj. nie tylko wieprzowiny, baraniny itp., ale właśnie wołowiny i mięsa jagniąt) a ryzykiem zachorowania na "popularne" rodzaje raka, miażdżycę, osteoporozę i inne groźne choroby (jeszcze przed aferą "wściekłych krów"). Np. w wyniku badań Szkoły Zdrowia Publicznego Uniwersytetu Harvarda okazało się, że kobiety jedzące codziennie czerwone mięso zapadały na raka okrężnicy 2,5 raza częściej niż kobiety jedzące czerwone mięso rzadziej niż raz w miesiącu; z kolei mężczyźni jedzący czerwone mięso co najmniej 5 razy w tygodniu zapadali na raka prostaty 2,6 raza częściej niż mężczyźni jedzący je tylko raz w tygodniu (por.: "The World Book Health & Medical Annual 1992", Chicago 1991, s.254; czy artykuł E. Giovanucciego i in. [w:] "Journal of the National Cancer Institute", vol. 85 (19)/1993, ss.1571-79), a zwłaszcza syntezę znaczących w świecie badań klinicznych i epidemiologicznych nt. zależności między odżywianiem, zwłaszcza produktami pochodzenia zwierzęcego a chorobami cywilizacyjnymi, zawartą w raporcie Physicians Committe for Responsible Medicine z Waszyngtonu, PCRM Update, May-June 1991. Polskie tłumaczenie raportu PCRM oraz nowszego opracowania zaleceń zmian dietetycznych (z 1995 r.) przygotowanego przez 21 wybitnych lekarzy amerykańskich (w tym osobistego lekarza prezydenta USA Billa Clintona i jego żony) ukazało się w: Wegetarianizm - sposób na życie (oprac. A. Stawny), Wyd. "Zielone Brygady", Kraków 1997.


Archiwa: oprawa wydruku - Manufaktura Wydruku\nProces oprawy ręcznej wydruków artystycznych\nby Manufaktura Wydruku on 7 kwietnia 2015 with Brak komentarzy\nJeśli ktoś wam powie, że oprawa wydruków to łatwa sprawa nie dajcie się zwieść pozorom. Manufaktura poświęca wielokrotnie ponad godzinę na oprawę jednej pracy.\nInformacje o druku Canson, jak oprawiać wydruki artystyczne, oprawa wydruku, passepartout, ramy drewniane, wydruki artystyczne, wydruki canson\nOprawa wydruków jest ważna. Czyli co warto wiedzieć?\nby Manufaktura Wydruku on 23 marca 2015 with Brak komentarzy\nTen wpis poświęcamy oprawie wydruków artystycznych. Oto krótkie ABC dotyczące sposobów oprawiania waszych wydruków fotografii i grafiki. Wiemy jak bardzo lubicie oprawiać swoje prace by cieszyć się ich jakością przez wiele lat.\nManufaktura Poleca, Nasza Manufaktura fotografia artystyczna, jak oprawiać fotografię, oprawa wydruku, passepartout, rama do fotografii, ramy


Ukraiński "most powietrzny" w walce z koronawirusem - Defence24\nUkraiński samolot transportowy Ił-76MD wylądował w Kijowie z transportem niemal 30 ton środków ochronnych i 250 tys. szybkich testów na koronawirusa. W przeciągu najbliższych dni planowany jest kolejny taki lot. Jest to związane z rosnącą liczną potwierdzonych zachorowań. - Ukraina wkracza w drugi etap walki z koronawirusem, polegający bezpośrednio na leczeniu choroby, a nie tylko podejmowaniu środków profilaktycznych - przyznał minister zdrowia Illia Jemec. Jak dotąd potwierdzono niemal 80 zachorowań i co najmniej trzy zgony na koronawirusa na Ukrainie.\nCiężki samolot transportowy Ił-76MD należący do 25. Brygad Lotnictwa Transportowego z Melitopola w obwodzie Zaporoskim odleciał z Kijowa 20 marca tuż przed południem do kilkunastogodzinnego lotu, którego celem był Kanton w Chinach. Na pokładzie oprócz 9-osobowej załogi, która wymieniała się podczas lotu, znalazł się deputowany ukraińskiego parlamentu Andriej Motowiłowiec, który został oddelegowany do nadzoru nad tym transporterem. Zwalczania epidemii na Ukrainie stało się kwestią pod szczególnym nadzorem urzędu prezydenta, natomiast lot był relacjonowany w mediach społecznościowych przy każdej nadarzającej się okazji. Nie było ich jednak wiele.\nMaszyna wyleciała z Kijowa 20 marca przed południem i po kilkunastogidzinnym locie dotarł do celu. 21 marca około jedenastej w nocy czasu kijowskiego, czyli o godzinie 6 rano czasu lokalnego, była w Kantonie załadowana, zatankowany i przygotowywała się do ponownego startu z 30 tonami zaopatrzenia na pokładzie. Na lotnisku Boryspol pod Kijowem Ił -76MD wylądował krótko po północy 23 marca i został natychmiast rozładowany.\nRozładunek samolotu na lotnisku Boryspol w Kijowie. Fot. Kancelaria Prezydenta Ukrainy\nJak informował z lotniska szef kancelarii prezydenta Ukrainy Kirył Timoszenko, maszyna została natychmiast rozładowana i jest przygotowywana do kolejnego lotu. Na pokładzie znajdowało się 250 tys. szybkich testów do wykrywania koronawirusa, termometry, maseczki, gogle, płyny dezynfekujące, respirator i testy PCR. Całość ma zostać rozesłana po wszystkich okręgów w kraju. Jak poinformował w sobotę 21 marca prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski, łącznie zamówiono w Pekinie 10 mln testów różnego typu, służących wykrywaniu koronawirusa oraz znaczne zapasy środków i sprzętu niezbędnego w obecnej sytuacji.\nszybko to można łapać pchły, albo kupić za miliony testy do d...\nwtorek, 24 marca 2020, 10:14\nTo może cudownie jeszcze rozmnożyć testerów, najlepiej spośród internetowych znafców. Nie ma obecnie żadnego szybkiego testu na C-19 !!! Służba zdrowia ma co robić, a ludzie nie przestali chorować na inne poważne schorzenia od kiedy on się pojawił. Ciekawe kto ma te masowe testy robić i to jeszcze tymi cudownymi "ekspresowymi testami z Chin", które (jak właśnie podali już sami Czesi) są niewiarygodne i nie nadają się do stosowania jako testy kwalifikacyjne.\nwtorek, 24 marca 2020, 08:06\nLepiej zrobić szybki test i wykryć co czwartego z zarażonych niż dopuścić do sytucji jak w Grójecu gdzie jeden lekarz zaraził dziesięciu pacjentów szpitalnych i siedem osób z personelu medycznego. Testy, maseczki, kwarantanna. Polski Globmaster powinien co drugi dzień latać po maseczki do Chin. Zawsze taniej było zapobiegać niż leczyć. Im szybciej uporamy się z tym zagrożeniem tym więcej zostanie na modernizację techniczną.\nszybko to można łapać pchły, albo wydać miliony na testy do d...\nTo może cudownie jeszcze rozmnożyć testerów, najlepiej spośród internetowych znafców. Służba zdrowia ma co robić, a ludzie nie przestali chorować na inne poważne schorzenia od kiedy pojawił C-19. Ciekawe kto ma te masowe testy robić i to jeszcze tymi cudownymi "ekspresowymi testami", które (jak właśnie podali już sami Czesi) są niewiarygodne i nie nadają się do stosowania jako testy kwalifikacyjne.\nponiedziałek, 23 marca 2020, 23:54\nJeden z dwóch latających Il-76 w pseudopaństwie Ukraina\nwtorek, 24 marca 2020, 09:55\nPiszesz o Rosji?? Bo na Ukrainie lata ok 100 Ił-76 a Rosja chyba wszystkie sprawne do Włoch wysłała\nponiedziałek, 23 marca 2020, 22:51\nA dla kogo jest ta pomoc? Bo przecież wszyscy Ukraińcy siedzą w Polsce. W samym Wrocławiu jest ich grubo ponad 100.000... Ukraina to jest teraz nad Wisłą. A Polski to już dawno nie ma tylko propaganda została.\nwtorek, 24 marca 2020, 10:53\nNie wszyscy.Kolega pracujący w Rostocku stwierdził ostatnio że przybywa tam Ukraińców. Zapewne na razie są to zwiadowcy.\nwtorek, 24 marca 2020, 08:51\nCiebie dawno już nie będzie, a Polska trwać będzie. A choćby i na mapie jej nie było to w sercu Polaka zawsze trwać będzie.\nszybkie testy nie są najlepszym rozwiązaniem, wykrywają nie wirusa, ale przeciwciała, które organizm wytwarza dopiero 14 dni po zakażeniu.\nponiedziałek, 23 marca 2020, 20:19\nA ile my mamy "szybkich testów"? tak tylko pytam\nponiedziałek, 23 marca 2020, 21:52\npewnie wcale, ale dziś wyszło ile te chińskie szybkie testy warte, Czesi się skarżą że 80% szybkich testów dało wynik inny niż te dokładne my podobno testujemy koreańskie\nBardzo dobrze Sąsiedzi!\nponiedziałek, 23 marca 2020, 18:09\nWszyscy coś robią a u nas płyn do dezynfekcji na stacjach Orlen w miejscowości Telewizja, zakaz wysyłania maseczek do Polski prywatnie, państwo nie sprowadza, nie zapewnia, sami musimy do szpitali dostarczać. Mam nadziej że ludzie wyjdą po tym wszystkim jeśli wirus nas nie zeżre\nwtorek, 24 marca 2020, 08:46\nPrzeżyliśmy ruska, przeżyliśmy Tuska, przeżyjemy i to...\nwtorek, 24 marca 2020, 05:44


BAUTZEN (Budziszyn) - rozwinięcie - Turystyka - wypoczynek, wyjazdy integracyjne - Niemcy\nBAUTZEN (Budziszyn) – rozwinięcie\nOd Nikolaiturm lub Sorbisches Museum można wyruszyć na zwiedzanie miasta kierując się wzdłuż murów miejskich szlakiem Osterweg. Idąc po nim możemy zwiedzić wieże Muhlbastel (wieża młyńska), Alte Wasserkunst (stara wieża wodna), i Michaeliskirche. Wewnątrz starej wieży wodnej znajduje się nieduże muzeum z wyrobami rękodziełai narzędziami (V-X. codz. 10.00-17.00, wstęp 1 DM, studenci i emeryci 0,50 DM). W drodze powrotnej, pod górę, po przeciwnej stronie twierdzy stoi Hexenhausrl (chatka czarownic). Mały drewniany budynek był jedynym domem nie strawionym przez dwa pożary, które przyniosły miastu zniszczenie. Mieszczanie poczęli unikać mieszkańców chaty, chociaż prawdziwą przyczyną ocalenia budynku była znajdująca się wewnątrz studnia. Chata nadal jest zamieszkana.\nBiuro turystyczne (03591/420 16) mieści się obok katedry przy Fleischmarkt (pn.-pt. 9.00-18.00, sb.-nd. 10.00-12.00, X-IV pn.-pt. 9.00-18.00. sb. 10.00-12.00). Oferuje spis noclegów w hotelach, pensjonatach i domach prywatnych, co może nam się bardzo przydać, jako że nigdy nie ma zbyt wielu wolnych miejsc w zabytkowej wieży obronnej aktualnie udzielającej gościny schronisku młodzieżowemu. Wieża wraz z Jugendherberge (HI) położona jest w centrum miasta, przy Am Zwinger 1 (»03591/44045), tuż po prawej stronie, jeśli idzie się przez Nikolaiturm. (Recepcja\n– 7.00- 10.00. Nie ma przerwy w ciągu dnia. Drzwi zamykane o 22.00. 12,50 DM, powyżej 26 lat 15 DM. Śniadanie wliczone w cenę.) Miejscowej kuchni spróbować można w Sorbisches Cafe, zaraz po przeciwnej stronie poczty, gdzie za 4 DM otrzymamy solidną porcję regionalnej zupy (pn.-pt. 8.00-11.00). Równie gorąco polecić można obiad w lokalu o wdzięcznej nazwie Wjebik. Kornstr. 7, w budynku z epoki, gdzie serwują jedzonko sporządzone na dawną łużycką modłę (codz. 11.00- 24.00).


Baleriny na koturni ara STANFORD | DressForYou.pl - stylizacje na każdą okazję!\nBaleriny na koturni ara STANFORD\nCasualowe, mające nawet lekko sportowych charakter baleriny na niewielkiej koturnie. Jest to fason Stanford, który znajdziecie w ofercie, dosyć mało znanej w Polsce marki, Ara. Baleriny te mają także podeszwę z bieżnikiem, dzięki czemu będą nieco stabilniejsze niż większość innych tego rodzaju fasonów.\npodeszwa: tworzywo sztuczne,nosek buta: okrągły,wyściółka: skóra,zapięcie: wsuwany/otwarty,materiał wewnętrzny: skóra,Krój: Artykuł większy niż podany rozmiar,wysokość obcasa: 1.5 cm,materiał zewnętrzny: skóra,Kształt obcasu: płaski


Były sobie człowieki – Z dala od polityki\nNasi przodkowie byli kiedyś małpami. Tworzyli olbrzymie stada i mieszkali na drzewach w samym sercu Afryki. Jak się to stało, że z nich zeszli, że zaczęli biegać na dwóch nogach, używać narzędzi i pisać poematy heroikomiczne w stylu Monachomachii? Odpowiedzi na to pytanie dostarczył nie tyle Karol Darwin, co Jamel Debbouze, popularny angielski komik, gwiazdor Amelii, Asterix i Obelix: Misja Kleopatra czy Angel-A. Tym razem jednak wystąpił w roli reżysera filmu animowanego.\nEdzio rodzi się na olbrzymim bananowcu i od początku jest dzieckiem nieudanym. Chudym, kiepsko owłosionym, z paskudnym łysym ryjem i paroma innym defektami. Do łażenia po drzewach kompletnie się nie nadaje i nie wpisuje się w teorię o czystości małpiej rasy. Dla takich jak on wyrok może być tylko jeden – aborcja. Edzio opuszcza więc rodzinne drzewo w sposób jednostajnie przyspieszony i od tej pory musi radzić sobie sam. Uszkodzona podczas upadku ręka utrudnia mu normalne życie, jednak go nie uniemożliwia. Ba, jest motorem postępu. Zmusza naszego bohatera do zupełnie innego spojrzenia na świat.\nFilm Były sobie człowieki pod płaszczykiem historyjki edukacyjnej (czy też groźnej ewolucyjnej propagandy, jak chcą żartownisie z serwisu KulturaDobra.pl) stara się przede wszystkim rozbawić widzów. Akcja toczy się więc szybko, bohater nawija jak szalony, co chwila ma też nowe, zakręcone przygody. Humor momentami jest znakomity, częściej jednak bazuje na nie zawsze śmiesznych, seksualnych aluzjach bądź dowcipach o puszczaniu bąków. Jamel Debbouze żartuje z homoseksualistów i drwi z biblijnych motywów, zapominając chwilami, że kręcił film dla dzieci.\nTo z całą pewnością zupełnie inna produkcja niż te kręcone w Hollywood. Odważniejsza, bardziej dosadna, nie znaczy jednak, że gorsza. Chociaż może… chwilami kuleje montaż, nie wszystkie animacje są dostatecznie ładne, zaś do pijacko-menelskiego wyglądu bohaterów trzeba się przyzwyczaić. A jeśli pójdzie się do kina z dzieckiem, trzeba będzie wytłumaczyć mu to i owo po seansie. Były sobie człowieki nie są bowiem tak oczywistym filmem jak amerykańskie kreskówki. Dla jednych będzie to jednak wada, a dla innych zaleta.\nByły sobie człowieki, Pourquoi j’ai (pas) mangé mon pere, reż. Jamel Debbouze\n5 Maj, 2017 18 lutego, 2021 zdalaodpolityki2015, animowany, Były sobie człowieki, dla dzieci, FILM, filmy o jaskiniowcach, Jamel Debbouze, Michał Zacharzewski, Pourquoi j'ai (pas) mangé mon pere, recenzja, TOPMENU\nJedna uwaga do wpisu “Były sobie człowieki”\nPoprzedni Poprzedni wpis: Efekty\nDalej Następny wpis: Snajper


QUOTE(Alexander Malinowski 3 @ 8/01/2017, 16:18)\nPoza tym różnica pomiędzy Zachodnimi a Południowymi jest, że Południowi to Zachdni plus mnóstwo domieszek, więc Zachodni na pewno przekroczyli Panonię, np, na przykładzie Słowenii i Tyrolu.\nChodziło mi o związki czysto językowe, a tu naprawdę trudno o jakąś sensowną konkluzję.\nQUOTE(kmat @ 8/01/2017, 15:15)\nNa logikę to dobrze byłoby spojrzeć na jakąś mapę. W końcu różnicowanie dialektów nie zachodzi od czapy, a z konkretnych przyczyn - odległości, nieciągłości osadnictwa, barier geograficznych. Co tam mogło sprzyjać różnicowaniu - na pewno Alpy. Swoja rolę musiała pełnić też puszta węgierska, do przybycia Madziarów zaludniona raczej słabo. Raczej spokojnie można założyć, że na północ od tych barier mamy Słowian zachodnich, na południe południowych, a pomiędzy nimi (Panonia) jakąś strefę przejściową tworzącą nieistniejący już pomost.\nObecny podział na Słowian Zachodnich i Południowych jest dość jasny - tak jak piszesz powyżej.\nBardziej problematyczne jest stwierdzenie czy Słowianie Południowi wywodzą się od Słowian Zachodnich? Myślę, że można tak w dużej mierze przyjąć bo Słowianie, których można uznać za Wschodnich zasiedlali Cesarstwo od południowego łuku Karpat.\nTen post był edytowany przez Latene: 8/01/2017, 17:59\nNo właśnie chciałbym mniej więcej ustalić, co było tą granicą/barierą.\nSegedyn to nazwa polska, Węgrzy to miasto nazywają Szeged.\n"The name Szeged might come from an old Hungarian word for corner (szeg), pointing to the turn of the river Tisza that flows through the city. Others say it derives from the Hungarian word sziget which means 'island'. Others still contend that szeg means 'dark blond' (sötétszőkés) – a reference to the color of the water where the rivers Tisza and Maros merge.\nThe city has its own name in a number of foreign languages, usually by adding a suffix -in to the Hungarian name: Croatian, Segedin; Romanian, Seghedin; Bulgarian, Belarusian, Russian and Ukrainian, Сегед (Seged); German, Szegedin / Segedin; Italian, Seghedino; Latin, Partiscum; Latvian, Segeda; Lithuanian, Segedas; Polish, Segedyn; Serbian, Segedin, Сегедин; Slovak and Czech Segedín; Turkish, Segedin."\nMam nadzieję, że nikt się tu nie sugerował Słowacką mniejszością w sąsiednim komitacie Békés - to na pewno znacznie późniejsza migracja, podobnie jak Słowacy w pobliskiej Wojwodinie.\ntwórca mapy mógł popełnić błąd, niestety nie znam jej źródła\n@Alexander Malinowski 3\nAle z tego co czytałem to Słowianie Zachodni w Tyrolu Wschodnim (ja na początku myślałem, że mówiłeś o Tyrolu Północnym) czy na pograniczu austriacko-słoweńskim to "jednorazowy wyskok" w VI wieku, a później Słowianie Zachodni raczej nie zapuszczali się tak głęboko na południe...\nnie za bardzo jestem w stanie domyślić się co konkretnie miałeś na myśli - możesz rozjaśnić?\nQUOTE(Hadar @ 8/01/2017, 18:15)\nPróbujesz narzucić klasyfikację pomigracyjną (Zachodni, Południowi, Wschodni) na sytuację przedmigracyjną.\nWg większości teorii jakie znam Słowianie przemieszczali się na południe znad północnego łuku Karpat, głównie przez Bramę Morawską, trochę przez doliny Karpat. Drugi kierunek to na południe od łuku Karpat (Siewiercy i Siedem Rodów). Ci pierwsi można przyjąć, że byli Słowianami Zachodnimi, ci drudzy raczej Wschodnimi (Siewierzanie).\nO ile tylko te plemiona które przywędrowały na Bałkany przez Bramę Morawską już wcześniej się nie wyodrębniły od dzisiejszych Słowian Zachodnich. Tzn czy mamy pewność, że Słowianie na Bałkanach, którzy przywędrowali przez Bramę Morawską należeli do tych samych plemion co Ci, którzy się osiedlali Na wschód od Bugu i na północ od Dunaju, czy może przywędrowali ze wschodu okrężną drogą?\nW ogóle na kiedy datujemy wyodrębnienie się z ogółu Słowian poszczególne trzy gałęzie - Południowych, Wschodnich i Zachodnich?\nI które z dzisiejszych słowiańskich narodów czy grup etnicznych przywędrowała z przez Bramę Morawską?\nTen post był edytowany przez Hadar: 9/01/2017, 0:19\nZnalazłem teraz taką mapkę przedstawiającą podział na Słowian Zachodnich, Wschodnich i Południowych w VII i VIII wieku - co o niej myślicie?\nQUOTE(Hadar @ 18/01/2017, 14:57)\nPolacy w roku 800? A gdzie Morawianie?\nPoza tym pamiętam taką historię, że jedno z plemion nad Dniestrem zostało pokonane. Jak przedstwić to na mapie, która opisuje 200 lat?\nTen post był edytowany przez Alexander Malinowski 3: 18/01/2017, 16:51\nNo mnie najbardziej zdziwiło zakwalifikowanie Chorwatów i Antów jako Słowian Zachodnich...\nTak sobie czytam różne dyskusje i dochodzę do wniosku, że język słoweński i język kajkawski były continuum z językiem czeskim, morawskim i słowackim, tylko że to continuum zostało zerwane i język słowiański i kajkawski uległy południosłowianizacji. Wskazywałoby na to bardzo wiele naleciałości zachodniosłowiańskich na języku słoweńskim i kajkawkim.\nprzeczytaj sobie całą dyskusję a nie jeden post. Poza tym wiedzę na temat klasyfikacji języków zdobywa się nie na forach dyskusyjnych ale z prac naukowych. Bez tego rozmawiasz jak ślepy z głuchym o kolorach\nNo właśnie,takim wybiórczym porównynwaniem cech językowych można udowodnić niemal wszystko. Faktem jest, że słoweński oraz kajkawski (a także - może nawet przede wszystkim - czakawski) zachowały więcej archaicznych cech, a take niektóre innowacje rozwinęły się u nich podobnie jak na północy (np. przejście g->h w niektórych gwarach), ale akurat archaizmy idzie wytłumaczyć peryferyjnym położeniem wobec "innowacyjnych" dialektów sztokawskich (por. stare cechy zachowane w kaszubskim czy podhalańskim). Z drugiej strony, najbardziej wysunięty na południe (a zatem również peryferyjny) dialekt czarnogórski charakteryzuje się zachowaniem starej akcentuacji i, co ciekawe, rozwojem niektórych głosek przypomina zachodnią Słowiańszczyznę (chodzi o spółgłoski ł, ś, ź), a przecież tu genetycznego związku z zachodem nie domniemamy . Z kolei w jednym bugarskim dialekcie (nie pomnę, w którym) zachowała się różnica między y oraz i, gdzie indziej na południu nieznana - jak ktoś zechce, to i na tej podstawie będzie się domagał reklasyfikacji języków słowiańskich.\nO, zapomniałem o tym temacie.\nPanonia na pewno nie była barierą. Raczej problem był w panującym tam przeciągu. Tam ciagle ktoś przybywał więc mógł nie być zbyt trwałego osadnictwa.\nByła barierą. Słowianie kiepsko sobie radzili z osadnictwem na stepach, więc istniała tu znana zresztą ze źródeł nieciągłość osadnicza, a przynajmniej znaczne rozrzedzenie. Takie osłabienie kontaktów w skutkach niczym się nie różni od oddzielenia przez góry czy bagna.\nWtedy jeszcze mamy niezróżnicowaną prasłowiańszczyznę. Za wcześnie na takie podziały.\nW zasadzie góry i stepy.\nArcheologia i źródła wskazują na Bramę Morawską.\nJakiś ósmy wiek to początki zróżnicowania.\nŻadna. One powstały z deczka później. Niby byli Serbowie i Chorwaci, ale dość umiarkowanie odpowiadali dzisiejszemu znaczeniu tych etnonimów.\nPołudniowosłowiańskie to one pewnie były od momentu, w którym ten termin zaczął coś realnie znaczyć. Ale kontakty z jakimiś zanikającymi "Błatneńczykami" pewnie mieli, i to pewnie jest źródłem tych cech nawiązujących do czeskiego i słowackiego.\nProszę o wybaczenie mojej ignorancji, na językoznawstwie się w ogóle nie znam, historią interesuję się amatorsko. Więc z ciekawości czasami dopytuję o różne rzeczy, aczkolwiek niewielkie mam pojęcie o tych wszystkich faktach językowych.\nW każdy razie, w różnych źródłach czytałem, że ze wszystkich języków południowosłowiańskich to właśnie język słoweński i język kajkawski (któremu ponoć jest bliżej do słoweńskiego niż chorwackiego i coraz częściej kajkawski grupuje się ze słoweńskim, a nie dialektami chorwackiego) mają zdecydowanie najwięcej naleciałości zachodniosłowiańskich. Stąd pojawia się moje pytania skąd te naleciałości i w takiej ilości wzięły się w słoweńskim i kajkawskim.\nNo to co ja się staram w miarę jednoznacznie ustalić, to które góry i stepy xD\nNie za bardzo rozumiem jak to zdanie ma się do zacytowanego przez Ciebie fragmentu\nTo było jedno z moich wcześniejszych pytań w tych wątku czy mieszkańców Księstwa Błatneńskiego, Karantanii i południowych rubieży Państwa Samona można uznać za proto-zachodnich Słowian?\nJeszcze raz wrócę do tej mapki, która została, raczej słuszna uznana za śmietnik.\nOooo i jeszcze taka ciekawostka (trochę się zbiegająca z pytaniami do tej mamy "Slavic Groups in Balkans"... Aczkolwiek ja zupełnie nie znam słowackiego, więc nie jestem w stanie jednoznacznie legendy rozczytać. Ktoś na Facie pisał, że to najdalszy zasięg Słowian Panońskich, ale ja takiej pewności nie mam:\nWedług Chorografi Alfreda Wielkiego, po upadku Awarów na wschód od Karyntii znajdowały się pustkowia:\nA te Morawy mają na zachód od siebie Turyngów i Czechów i część Bawarów. Na południe zaś od nich z\ndrugiej strony rzeki Dunaju jest kraj Karyntia, na południe od gór Alp. Do tych samych gór dotykają granice Bawarów i Szwabów. A na wschód od Karyntii, z drugiej strony pustkowi\nTen post był edytowany przez P.Mroczkowski: 19/02/2017, 12:52


SHINY GARAGE Icy Ceramic Detailer - Quick Detailer z dodatkiem kwarcu 500ml - Sklep Partego.pl\nICY Ceramic Detailer - zaawansowany Detailer, który dzięki zawartości polimerów krzemu gwarantuje niesamowitą głębię koloru i śliskość\nlakieru. Jest niezwykle łatwy i szybki w aplikacji, a także posiada przyjemny arbuzowy zapach. Główną zaleta Icy Ceramic Detailer jest tzw. „Taflowanie” czyli zjawisko odprowadzania wody w postaci tafli (gwarantując „efekt suchego lakieru”), a nie kropli. Doskonale sprawdzi się do odświeżania efektu wizualnego w przypadku lakierów pokrytych powłoką ceramiczną. Nie pozostawia smug i bardzo dobrze się wypracowuje. Dodatkowo z łatwością usuwa ślady po twardej wodzie i odciski palców. Zapewnia trwałość na około 5-6 myć szamponem.\nAplikować produkt na suchy, czysty i chłodny lakier, lub bezpośrednio na szmatkę.\nWykonać 1-2 strzały z atomizera na dany element.\nRozprowadzić delikatną szmatką z mikrofibry i wypolerować jej suchą częścią.


„Plac Szewczyka, nie Kaczyńskich” skandował tłum w centrum Katowic (zdjęcia, wideo) - Infokatowice.pl\n„Plac Szewczyka, nie Kaczyńskich” skandował tłum w centrum Katowic (zdjęcia, wideo)\nMakho Jighaurishvili /AM\nPokaźny tłum mieszkańców zebrał się na placu Szewczyka w Katowicach. To protest przeciwko decyzji wojewody śląskiego, który zmienił nazwę placu Szewczyka na plac imienia Marii i Lecha Kaczyńskich.\n– To co się stało woła oczywiście o pomstę do nieba. Kiedy ktoś przychodzi i demoluje ci pamięć, gwałci ci pamięć, próbuje jednych ważnych dla ciebie ludzi zastępować innymi, to wtedy zdajesz sobie z tego sprawę, że pamięć jest wszystkim co posiadasz – mówił Jarosław Makowski, szef katowickiej PO, który podkreślił, że to nie był protest przeciwko parze prezydenckiej. Wytknął prezydentowi Katowic ostatnią sesją Rady Miasta Katowice, gdzie najpierw przedstawił radnym uchwałę ze skargą na decyzję wojewody, następnie ta została wycofana.\n– Kiedy w środę była szansa, żeby decyzję wojewody zaskarżyć, to prezydent chciał to zrobić. Potem mu przystawiono, powiem metaforycznie, karabin do głowy, grążąc wyjściem z koalicji i prezydent miasta Katowice się z tej decyzji wycofał – dodał.\nForum Samorządowe i Marcin Krupa jest w koalicji w radzie miasta z Prawem i Sprawiedliwością.\n„Plac Szewczyka, nie Kaczyńskich” skandowali zebrani. Krzyczeli również: „nie ma zgody”.\nW sumie zebrano też ponad 1400 podpisów pod apelem, w którym wyrażono niezadowolenie w związku ze zmianą nazwy placu. Przed godziną 13.00 protest się zakończył.\nProtest na placu Szewczyka w Katowicach / fot. Makho Jighaurishvili\nProtest na placu Szewczyka\nPlac Szewczyka znika. Zostaje plac im. Marii i Lecha Kaczyńskich w Katowicach


Styczeń, 2014 | Na peryferiach\nOpublikowano 31 stycznia 2014 Autor: ks. Artur Stopka\nNie szkodzi, że go nie widzisz…\nOpublikowano 30 stycznia 2014 Autor: ks. Artur Stopka\nPamiętam sprzed lat dyskusję w dziennikarskim gronie na temat upraszczania języka w mediach. Padało wiele argumentów za tym, żeby pisząc teksty, używać pojęć zrozumiałych dla tak zwanego ogółu. „Ależ to oznacza, że będziemy używać mniej niż trzystu słów!” – obruszył się przedstawiciel średniego pokolenia, który znany był z tego, że woli przeczytać książkę niż obejrzeć jej filmową adaptację. „No i właśnie o to chodzi” – powiedział redaktor odpowiedzialny za zawartość jednej z gazet. „Dziś prawdziwy profesjonalizm polega na tym, aby za pomocą tych niewielu słów, które rozumieją nasi odbiorcy, wyrazić całą treść, jaką mamy do przekazania” – stwierdził autorytatywnie, zapominając, że prowadzimy towarzyską rozmowę w przypadkowym gronie, a nie jesteśmy u niego w gabinecie na kolegium redakcyjnym. „Świetnie. To oznacza, że najpierw do tych trzystu słów musimy sprowadzić nasze myślenie” – skwitował wspomniany miłośnik książek, który – jak się niedawno dowiedziałem – porzucił zawód dziennikarza i zajął się wytwarzaniem pewnych przydatnych w gospodarstwie domowym detali.\nCałą ta dyskusja wydostała się na powierzchnię pamięci podczas rozmowy z jednym bardzo dobrze ułożonym gimnazjalistą. Okazał się całkowitym zaprzeczeniem tego, co popularnie określa się dziś obrzydliwym i poniżającym słowem „gimbaza”. Słowem, którego – podobnie jak wielu innych, modnych dziś epitetów i etykiet, mających zastąpić oparty na jakiejkolwiek refleksji opis świata i człowieka – nie znoszę.\nWspomniany chłopak nie był człowiekiem o mentalności gimnazjalisty w potocznym dziś rozumieniu tego pojęcia. Nie był osobnikiem nieskomplikowanym, ślepo podążającym za modą i popkulturą. Bardzo szybko wyszło na jaw, że choć z matematyką ma poważne problemy, to jednak czyta książki, zamiast ich streszczeń. Jego zasób leksykalny zdecydowanie i szeroko wykraczał poza, tak ulubione przez niektórych speców od docierania do masowego odbiorcy, trzysta słów. I to w kilku językach.\nZapytany niezobowiązująco o to, co zamierza robić po ukończeniu gimnazjum, przedstawił mi przemyślany plan dalszego życia. Przeanalizował również swoją aktualną sytuację, wypunktował możliwości, jakimi dysponuje, omówił szanse, przed jakimi stoi, doprecyzował marzenia i oczekiwania. Słuchałem z zapartym tchem i szeroko otwartymi oczami. I z narastającym smutkiem.\nDlaczego ze smutkiem? Ponieważ cała bardzo sensowna koncepcja życia, cały projekt, który mi przedstawił, oparty był na fundamentalnym założeniu. Aby go zrealizować, nastolatek postanowił wyjechać jak najprędzej za granicę. stukam.pl\n„Nie ma bowiem nic ukrytego, co by nie miało wyjść na jaw”.\nSzkoda czasu i sił na ukrywanie.\nOpublikowano 29 stycznia 2014 Autor: ks. Artur Stopka\n„Wam dana jest tajemnica królestwa Bożego”.\nOpublikowano 28 stycznia 2014 Autor: ks. Artur Stopka\n„Któż jest moją matką i którzy są braćmi?”.\nOpublikowano 27 stycznia 2014 Autor: ks. Artur Stopka\n„Jeśli jakieś królestwo wewnętrznie jest skłócone, takie królestwo nie może się ostać”.\nOpublikowano 26 stycznia 2014 Autor: ks. Artur Stopka\n„Oni natychmiast zostawili sieci i poszli za Nim”.\nNatychmiast. Bez czekania na sprzyjające okoliczności.\nOpublikowano 24 stycznia 2014 Autor: ks. Artur Stopka\n„…przywołał do siebie tych, których sam chciał, a oni przyszli do Niego”.\nPowołanie i odpowiedź.\nNigdy nie chciej wiedzieć więcej\nOpublikowano 23 stycznia 2014 Autor: ks. Artur Stopka\nBył taki przejęty i rozemocjonowany, że aż krew napłynęła mu do uszu, które w bladym świetle przedzierającego się przez chmury słońca z daleka wyróżniały się czerwienią. Zapewne były nie tylko czerwone, ale też gorące. Co najmniej tak gorące, jak zapał, z jakim tłumaczył mi nieograniczone możliwości współczesnej nauki. „Nie ma żadnych granic dla ludzkiego umysłu. Żadnych. Odkryjemy wszystkie tajemnice. Rozgryziemy wszystkie zagadki. Będziemy wiedzieć wszystko” – zapewniał mnie, wykonując zamaszyste ruchy długimi rękami. Jego młoda twarz nabrała takiego wyrazu, jakby właśnie zaglądał w niedostępną dla innych przyszłość. Zsunięte na szyję słuchawki wyglądały jak dziwaczny kołnierz.\n„Nigdy nie chciej wiedzieć więcej, niż wiedzieć jest ci dane” – zacytowałem mu jedną z piosenek rapera Greena, bo wiedziałem, że słucha hip hopu. Spojrzał na mnie zaskoczony. „Ksiądz słucha takich rzeczy?” – bardziej skomentował niż zapytał i zaraz dodał: „Ale skąd wiadomo, ile jest mi dane?”. Znów wpadł w coś w rodzaju transu, dowodząc, że stawianie ograniczeń ludzkiemu dążeniu do wiedzy jest działaniem szkodliwym i niszczącym cywilizację. Nie omieszkał przy okazji wytknąć Kościołowi, że niejednokrotnie w dziejach usiłował rzucać kłody pod nogi wielkim umysłom, które otwierały kolejne drzwi nauki.\n„Najpierw trzeba nauczyć się korzystania z informacji, a następnie używania jej z umiarem” – przerwałem mu nagle w taki sposób, żeby się zorientował, że to nie moje słowa. „Mówił ktoś kiedyś księdzu, że przesadza z cytatami?” – spytał rozdrażniony. „Któż to taki mądry?” – poddał się jednak swojemu pędowi do wiedzy. Wszelakiej wiedzy. „Umberto Eco. Trzecie zapiski na pudełku od zapałek” – zaspokoiłem jego ciekawość.\nPrzez chwilę trawił tę wiadomość. „Mało pobożnych autorów ksiądz cytuje” – zauważył złośliwie po minucie. „Może być i pobożny. Proszę bardzo. ‘Nie poniżaj się ani nie wywyższaj, nie pędź naprzód, nie rozpychaj się wszerz. W środku znajduje się miara, a miara jest cnotą’…” – wyrecytowałem starannie. „Kto to? Pachnie starością” – powiedział bez szacunku. „Fakt, to prawie tysiąc lat temu powiedział św. Bernard z Clairvaux” – pokiwałem głową. „Ale aktualne, jak zawsze”.\n„Bardziej mi już pasuje ten Eco” – mruknął. „Tylko co to znaczy używać informacji z umiarem? Kto wyznacza granice? Skąd mam wiedzieć, gdzie one są? Z czego wynikają? Może przekraczam je nieświadomie?” – mnożył pytania, jakby chciał mnie nimi zasypać po czubek głowy. „Nigdy nie chciej wiedzieć więcej, niż wiedzieć jest ci dane” – powtórzyłem słowa rapera. „Przemyślę to” – powiedział młody entuzjasta nauki i nałożył słuchawki. Rozmowa była skończona. stukam.pl\n„…szło do Niego mnóstwo wielkie…”.